4 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/704b26eaa2314c8951278710565cd7cc.pdf 42060a6d8e35633b45a7a72d6f2b15b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4993 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna etnologia Europy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4630 Title A name given to the resource Czy etnologia Europy jest w Polsce "dziedziną deficytową"?/ Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.63-76 tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Iwona Kabzińska Instytut Archeologii i Etnologii PAN Czy etnologia Europy wciąż jest w Polsce „dziedziną deficytową"? Określenie etnografii/etnologii Europy mianem „dziedziny deficytowej" kilkakrotnie, w różnych okresach, pojawiało się w rodzimych publikacjach. W taki sposób na p o ­ czątku lat 60. X X w. nazwał ją W i t o l d Dynowski, posłużywszy się językiem ekonomii, który definiuje „dziedziny deficytowe" jako „niewykazujące właściwej prężności roz­ wojowej" (Dynowski 1963, s. 15). Oprócz „studiów nad kulturami ludowymi Europy" do kategorii tej zostały zaliczone badania kultur tzw. ludów pierwotnych (Dynowski 1963, s. 17-18). Tak określono m.in. społeczności, czy - jak byśmy dziś powiedzieli - grupy etniczne (w szerokim rozumieniu tego terminu), zamieszkujące państwa w y ­ zwalające się z kolonializmu lub kraje postkolonialne. Znamienne, a zarazem zgodne z ówczesnym duchem czasu jest to, że rozważaniom nad badaniami ludów pierwot¬ nych poświęcono w artykule znacznie więcej miejsca niż studiom europejskim. Dynowski wskazał na niedostatek prac teoretycznych w polskiej etnografii, a tak­ że na dysproporcje między zakresem studiów nad rodzimą kulturą ludową i jej zmia­ nami a badaniami pozapolskimi oraz między „studiami nad kulturami ludowymi Euro­ py a t y m i , które są prowadzone w innych krajach europejskich" (Dynowski 1963, s. 16-17, 26). Przypomniał ponadto o konieczności łączenia badań etnograficznych z praktyką , uwzględniania „długotrwałych procesów historycznych" w studiach nad współczesnością, ustosunkowania się d o dorobku poprzedników, systematycznego pogłębiania wiedzy, śledzenia na bieżąco osiągnięć różnych szkół, nurtów i kierunków badawczych etnografii, utrzymywania jak najściślejszych związków rodzimej nauki z nauką światową, tworzenia warunków dla rozwoju nauk humanistycznych (w t y m także etnografii) oraz prowadzenia etnograficznych badań terenowych w jak najszer­ szym zakresie i gromadzenia materiałów źródłowych (Dynowski 1963, s. 20-27). 1 Uwagi te pozostają aktualne. Czy i w jakim stopniu zmieniła się natomiast sytua­ cja etnografii/etnologii Europy w Polsce? Czy pozostała ona „dziedziną deficytową"? 1 W p r z e c i w n y m p r z y p a d k u - jak twierdził c y t o w a n y przez D y n o w s k i e g o Bronisław M a l i n o w s k i - stają się one „»bezcelową rozrywką umysłową«" ( D y n o w s k i 1963, s. 21). 63 �Iwona Kabzińska Na początku lat 70. X X w. Anna Zadrożyńska, nawiązując d o tekstu Witolda Dynowskiego, opublikowała artykuł zatytułowany Nowa dziedzina deficytowa - etno­ grafia Europy (Zadrożyńska-Barącz 1970). Zwróciła w nim uwagę na zbyt wąskie spojrzenie badaczy (nie tylko polskich) na kultury ludowe poszczególnych krajów europejskich, brak odniesień do szerszego kontekstu. „Nigdy prawie - podkreśliła - nie prowadzi się rozważań nadających problematyce szczegółowej charakteru egzemplifikacji procesów dziejących się na całym terytorium Europy i zrozumia­ łych tylko w ujęciu całościowym, tłumaczących jednocześnie prawidłowości, jak i wyjątkowe wypadki w kulturze Europy" (Zadrożyńska-Barącz 1970, s. 207). Poszukując przyczyn takiej sytuacji, Zadrożyńska wskazała m.in. na uwarunko¬ wania historyczno-polityczne i ekonomiczne, odmienne dla wschodnich i zachod¬ nich obszarów Europy, i podkreśliła, że wpłynęły one na zakres i charakter badań etnograficznych. Przypomniała, że wiele krajów zachodnich prowadziło politykę kolonialną, istniała więc możliwość, a zarazem potrzeba, podjęcia badań nad spo¬ łeczeństwami pierwotnymi oraz sformułowania związanych z nimi koncepcji teore¬ tycznych i metodologicznych. N a marginesie znalazły się za to badania „prawidło¬ wości rozwoju i przemian kultury w społecznościach europejskich". Pozostawiono je geografii i ekonomii (Zadrożyńska-Barącz 1970, s. 208). Można powiedzieć, że przeciwnie niż w Europie Zachodniej, uwaga badaczy związanych z jej częścią środkową i wschodnią skierowana była „do wewnątrz". Inte­ resowała ich przede wszystkim kultura ludowa mieszkańców poszczególnych krajów leżących na tych obszarach kontynentu, zachodzące t u zmiany, relacje między kul¬ turą ludową i kulturą elitarną. Rezultaty badań, podobnie jak na Zachodzie, wyko­ rzystywane były do celów ideologiczno-politycznych (Zadrożyńska-Barącz 1970, s. 209) . Zapewne ze względu na ówczesną cenzurę Zadrożyńska nie wspomniała o ekspansjonistycznej polityce rosyjskiej i wykorzystywaniu do jej celów wyników badań et­ nograficznych prowadzonych na terenach, które znalazły się w granicach imperium. 2 W artykule zostały wymienione wybrane nurty etnografii europejskiej: badania nad kulturą ludową, osadnictwem wiejskim, gospodarką, etnogenezą, dziejami kul¬ tury materialnej, studia z zakresu etnomuzeologii, prace atlasowe, nurt historyczny. Wskazano również na, niezwykle ważne dla rozwoju całościowych badań nad Euro¬ pą, próby wyjścia poza obręb studiów nad rodzimymi kulturami, nawiązania systema¬ tycznej współpracy między poszczególnymi etnografiami narodowymi oraz opra¬ cowania ujęć o charakterze syntetyczno-porównawczym . Tego t y p u ujęcia są naj¬ bardziej cenione przez badaczy zajmujących się etnologią Europy, a ich tworzenie stanowi jeden z celów, do jakich zmierza ta subdyscyplina. Wspomnianymi przez 3 2 W i ę c e j na temat związków badań nad r o d z i m y m i k u l t u r a m i z sytuacją polityczną krajów E u r o p y Środkowej i W s c h o d n i e j zob. np.: B o b r o w n i c k a 1995. 3 O „zalążkach syntetycznej myśli w dociekaniach nad k u l t u r a m i E u r o p y nowożytnej" zob. t e ż : Trojan 1990; 1991; 1994. 64 �Czy etnologia Europy wciąż jest w Polsce „dziedziną deficytową"? Annę Zadrożyńska przykładami takich prac są: Atlas der Völkerkunde Richarda Karutza, wydany w 1925 r., oraz opublikowana rok później książka Illustrierte Völkerkunde, pod redakcją Georga Buschana. Znalazł się w niej m.in. tekst austriackich badaczy Michaela i Arthura Haberlandtów na temat etniki europejskiej oraz artykuł poświę­ cony ludom pochodzenia indoeuropejskiego (Zadrożyńska-Barącz 1970, s. 211) . 4 O konieczności systematycznej współpracy między różnymi ośrodkami w za­ kresie badania kultur europejskich oraz podejmowania ponadnarodowych inicjatyw badawczych dyskutowano m.in. podczas międzynarodowych kongresów etno­ graficznych. Pierwszy z nich (Kongres Sztuk Ludowych) odbył się w Pradze w 1928 r. Jego uczestnicy zastanawiali się również nad możliwościami ujednolicenia stano­ wisk teoretycznych oraz opracowania wspólnej terminologii, która byłaby stosowana w etnograficznych badaniach europejskich. Realizacja tych postulatów w praktyce okazała się bardzo trudna, m.in. ze względu na znaczne różnice między poszcze­ gólnymi etnografiami narodowymi. Odczuwalny był ponadto „brak chociażby jednej zwartej koncepcji dotyczącej kultury Europy". Z tych powodów etnografia tej części świata znalazła się na bocznym torze „w stosunku do badań i teorii wypracowanych w odniesieniu do społeczeństw plemiennych" (Zadrożyńska-Barącz 1970, s. 212). Niezwykle ważnym działaniem, służącym współpracy międzynarodowej, było (i jest) publikowanie specjalistycznych wydawnictw o dużym zasięgu. Na początku X X w. ukazywała się seria prac pt. „Wörter und Sachen", a w okresie międzywojen­ nym - pismo „Laos" (Trojan 1990, s. 65). W 1937 r. opublikowano pierwszy numer czasopisma „Folk-Liv" (działalność redakcji przerwała wojna). O d 1967 r. nieprzer¬ wanie wychodzi „Ethnologia Europaea". Pismo utrzymuje bardzo wysoki poziom, a autorami zamieszczanych w nim artykułów są znakomici badacze, reprezentujący różne ośrodki naukowe. W okresie, w którym ukazał się artykuł A n n y Zadrożyńskiej, w poszczególnych krajach europejskich dominowały studia monograficzne oraz badania atlasowe. Co¬ raz silniejsza była jednak potrzeba „uzgodnienia stanowisk teoretycznych", wielo¬ aspektowego spojrzenia na kultury Europy oraz opracowania jednolitej terminolo¬ gii, ze względu nie tylko na współpracę międzynarodową, lecz także na zmieniający się zakres dotychczas używanych pojęć. Możliwości prowadzenia systematycznej wymiany doświadczeń i stałej współpracy badawczej między różnymi ośrodkami europejskimi były jednak ograniczone (Zadrożyńska-Barącz 1970, s. 212-213) . Bra5 4 Mieczysław Trojan uważa, że prace te „cechuje elementaryzm, pominięcie uwarunkowań społecz­ nych, ograniczenie się do analizy przeżytkowych f o r m u chłopstwa [ . . . ] . Z czynników h i s t o r y c z n y c h , które zdeterminowały charakter kultur europejskich, wyeksponowano: indoeuropeizację, oddziaływanie cywilizacji klasycznych, chrystianizację. Podkreślono wpływ korzystnego środowiska naturalnego, wymieszania rasowego ludności, położenia geograficznego i znaczenie rolnictwa w życiu gospodar¬ c z y m " (Trojan 1990, s. 75). M i m o pewnych braków książka jest ważnym k r o k i e m w stronę kompleksowe¬ go spojrzenia na Europę, jej historię i kulturę, kształtowanie się mozaiki etnicznej i wiele innych zjawisk. 5 D e c y d u j ą c e były w t y m p r z y p a d k u względy zarówno finansowe, jak i ideologiczne. 65 �Iwona Kabzińska kowało szerszych ujęć, które nie byłyby jedynie syntezą „kultury poszczególnych narodów czy krajów" europejskich, „zbiorem dowolnych monografii czy opisem krajo­ znawczym poszczególnych części Europy" (Zadrożyńska-Barącz 1970, s. 213). Zau­ ważalny był niedostatek opracowań uwzględniających związki między makro- i mikro­ strukturą, ogólniejszy kontekst badanej rzeczywistości (Zadrożyńska-Barącz 1970, s. 212). Tego rodzaju prace zaczęły się pojawiać wraz z rozwojem badań, którym przy¬ świecało hasło: beyond the community. Dostrzeżono konieczność odejścia od ahistorycznego spojrzenia na społeczności lokalne i podjęcia studiów nad funkcjonowa¬ niem różnego rodzaju grup w warunkach rosnącej industrializacji, urbanizacji, coraz większej mobilności mieszkańców kontynentu, centralizacji, biurokratyzacji życia, zmian wartości (więcej zob.: Boissevain 1975, s. 9-17). „Przedmiotem" badań etnolo¬ gii/antropologii kulturowej były już nie tylko społeczeństwa pierwotne, niezachodnie, kultury egzotyczne itp., lecz także coraz częściej kultury z których wywodzili się (i wywodzą) poszczególni badacze, w t y m kultury europejskie (Boissevain 1975, s. 11). Badacze spod znaku beyond the community patrzyli na Europę i tworzące ją państwa jak na połączoną licznymi więzami całość, wskazywali na występujące t u podobień¬ stwa i różnice. Interesowały ich np. relacje między poszczególnymi krajami i na¬ stępstwa tych relacji, stosunki między mniejszościami etnicznymi i narodowymi a rządzącą większością, funkcjonowanie centrów i peryferii, wpływ transformacji politycznej i ekonomicznej na losy poszczególnych społeczności, ich kulturę, życie codzienne (Beyond the Community.. .1975). Takie podejście do badań nie jest dziś ni¬ czym niezwykłym. W latach 70. X X w. oznaczało jednak zdecydowaną zmianę spo¬ sobu widzenia Europy i jej mieszkańców przez etnologów/antropologów kultury. 7 Europa znalazła się w centrum zainteresowania etnologów/antropologów kultu¬ ry po I I wojnie światowej. Zadecydowało o t y m wiele czynników, głównie o chara¬ kterze politycznym i ekonomicznym. Niezwykle istotna była utrata kolonii przez kraje zachodnie. Oznaczało to m.in. brak dostępu do terenów, na których wcześ¬ niej można było bez przeszkód prowadzić badania. Bardzo ważna okazała się także kwestia ekonomiczna. Z e zrozumiałych względów znacznie tańsze było prowadze¬ nie badań w najbliższym sąsiedztwie niż organizacja dalekich, egzotycznych wy¬ praw, np. do N o w e j Gwinei , t y m bardziej że wiele państw znajdowało się w t r u d ­ nej sytuacji finansowej. Z tego m.in. powodu ze sponsorowania badań wycofały się liczne osoby prywatne i instytucje (więcej zob.: Boissevain 1975). 8 W Europie toczyła się też dyskusja o konieczności, możliwościach i zakresie jej integracji. Wskazywano jednocześnie na zmianę miejsca Europy i jej kultury w świe- 6 Badania ograniczały się przede w s z y s t k i m d o krajów zaliczanych d o E u r o p y Z a c h o d n i e j . 7 Z w r ó c o n o m . i n . uwagę na relacje między państwami zamożnymi i u b o g i m i leżącymi w zachod­ niej części k o n t y n e n t u europejskiego. 8 Pod t y m względem nic się nie zmieniło i zapewne jeszcze długo nie z m i e n i . 66 6 �Czy etnologia Europy wciąż jest w Polsce „dziedziną deficytową"? cie, w stosunkach z innymi kontynentami, zwłaszcza z Ameryką Północną (więcej zob.: Toynbee 1991). W etnografii polskiej przykładem studiów europejskich są - wspomniane przez Annę Zadrożyńską (1970, s. 213) - rozważania teoretyczne nad problematyką europejską (Witold Dynowski), badania nad pograniczem słowiańsko-germańskim (Tadeusz Wróblewski) oraz nad Polską i Słowiańszczyzną . W y n i k i tych prac, zda¬ niem autorki, mogłyby być z powodzeniem wykorzystane w studiach nad Europą (Zadrożyńska-Barącz 1970, s. 213). Osiągnięcia te jednak, jak się okazało, były zbyt skromne, by można było zrezygnować z określenia etnografii Europy mianem „dzie¬ dziny deficytowej". Co więcej, Zadrożyńska uznała tę subdyscyplinę za „chyba najbardziej deficytową [w] polskiej etnografii" (Zadrożyńska-Barącz 1970, s. 214). Zadecydował o t y m : brak studiów teoretycznych, trudności z prowadzeniem ba¬ dań terenowych poza granicami własnego kraju i gromadzeniem oryginalnych ma¬ teriałów, braki kadrowe oraz problemy z wymianą informacji i wyników badań w skali międzynarodowej (Zadrożyńska-Barącz 1970, s. 214) 9 1a Autorka informuje o, szczególnie znaczącym dla syntezy dotyczącej Europy, programie wykładów z etnografii kontynentu europejskiego przeznaczonym dla studentów trzeciego i czwartego roku etnografii. Został on „opracowany przez warszawski ośrodek uniwersytecki [ . . . ] [był też] konsultowany [ . . . ] ze wszystkimi innymi ośrodkami uniwersyteckimi w Polsce, a ponadto z prof. Tokariewem ze Związku Radzieckiego" (Zadrożyńska-Barącz 1970, s. 213). Program ten zawierał c z ę ś ć d o t y c z ą c ą m o ż l i w o ś c i zastosowania d o t y c h c z a s już i s t n i e j ą c y c h t e o r i i d o r o z ­ ważań i t ł u m a c z e n i a p r o c e s ó w e u r o p e j s k i c h , [ . . . ] c z ę ś ć o m a w i a j ą c ą zasadnicze t y p y m a k r o - i m i k r o s t r u k t u r E u r o p y o r a z p o d s t a w o w e p r o c e s y m a j ą c e w p ł y w na u k s z t a ł ­ t o w a n i e się o b e c n e g o o b r a z u E u r o p y - etnicznego, językowego, k u l t u r o w e g o . O b e j m[ował] w i ę c c a ł o ś ć p r o b l e m a t y k i tak z p u n k t u w i d z e n i a h i s t o r i i , jak i przestrzennego t ł u m a c z e n i a z j a w i s k na t e r y t o r i u m E u r o p y ( Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z 1970, s. 2 1 3 - 2 1 4 ) . Wspomniany program ukazywał przede wszystkim możliwości prowadzenia sze¬ roko zakrojonych studiów europejskich , o ich realizacji nie mogło być jednak mowy. Brakowało bowiem „specjalisty mogącego pokusić się o ujęcie całości tej problema¬ tyki nawet przy dowolnej egzemplifikacji każdego zagadnienia" (Zadrożyńska-Barącz 1970, s. 214). Sytuacja ta uniemożliwiła również, rzecz jasna, utworzenie zespołów badawczych złożonych z etnografów zajmujących się problematyką europejską. 11 9 10 W p r z y p a d k u t y c h badań nie p o d a n o nazwisk badaczy. Poprawiła się za t o sytuacja badań pozaeuropejskich, przede w s z y s t k i m dzięki podjęciu system¬ a t y c z n y c h prac etnograficznych w M o n g o l i i , k i e r o w a n y c h przez W i t o l d a D y n o w s k i e g o . P r ó b ę pod¬ sumowania osiągnięć ekspedycji mongolskiej podjęłam w j e d n y m z artykułów (Kabzińska 2 0 0 0 ) . 11 Szkoda, że nie został on przedstawiony szczegółowo. Informacje te zainteresowałyby z pewnoś­ cią nie t y l k o osoby które prowadziły badania w latach 70. X X w . , ale też badaczy, których aktywność z a w o d o w a przypadła na okresy późniejsze (również współczesnych). 67 �Iwona Kabzińska Niemal w ćwierć wieku od ukazania się artykułu A n n y Zadrożyńskiej etnogra¬ fia/etnologia Europy ponownie określona została - t y m razem przez Mieczysława Trojana - jako „dziedzina deficytowa" (Trojan 1994, s. 5). Stwierdził on ponadto, że „w naszej dyscyplinie etnografia Europy nie zyskała nigdy należnego [jej] miejsca" (Trojan 1990, s. 65), a „zainteresowanie ludami i kulturami naszego kontynentu nie było w etnografii polskiej wystarczająco eksponowane i programowo propagowane, jak w krajach niemieckojęzycznych" (Trojan 1994, s. 81). Zdecydowanie lepiej, w porównaniu z Polską, badania nad kulturami Europy rozwijały się w Niemczech, Austrii, Szwecji, Szwajcarii, w Wielkiej Brytanii, ZSRR i na Węgrzech (Trojan 1990, s. 65). Problematyka europejska była jednak obecna w rodzimych badaniach. Reprezentowały ją: 1) monografie tematyczne poświęcone obrzędowości, życiu rodzinnemu, wierzeniom; wśród nich były również prace oparte na materiałach porównawczych (Stanisław Ciszewski, H e n r y k Biegeleisen, Adam Fischer, Jan Stanisław Bystroń); 2) badania nad Słowiańszczyzną (Kazimierz Moszyński, Jan Czekanowski, Adam Fischer); 3) studia „dotyczące kompleksów kulturowych, głównie [ . ] nad pasterstwem karpackim (K[azimierz] Dobrowolski, B[ronisława] Kopczyńska-Jaworska). Zajmowano się też strefami kontaktów w środ¬ kowej Europie, a szczególnie pograniczem polsko-niemieckim, sztuką ludową, na¬ rzędziami, w mniejszym stopniu innymi tematami. Istotnych zdobyczy myśli etnologicznej - twierdzi Trojan - należy szukać w d o r o b k u K. Dobrowolskiego (teoria zderzenia kulturowego, model chłopskiej kultury tradycyjnej), K. Moszyńskiego (kierunek ewolucjonizmu krytycznego, określenie metod w etnografii historycznej), a poniekąd również w badaniach atlasowych" (Trojan 1994, s. 81-82). N i e można też pominąć „zainteresowań odległymi rejonami Europy: Półwyspem Iberyjskim (E. Fran¬ kowski), Irlandią (S. Czarnowski), Łotwą (K. Pietkiewicz)" (Trojan 1994, s. 82, przyp. 259). Ponownie można zadać pytanie: czy wobec tych osiągnięć etnologia Europy w Polsce zasłużyła na uznanie jej za „dziedzinę deficytową"? Z informacji podanych przez Trojana wynika, że o takiej ocenie zadecydował m.in. brak „prac o charakte­ rze propedeutycznym, jak np.: historycznego wprowadzenia d o problematyki zróż­ nicowania etnicznego i kulturowego naszego kontynentu czy też publikacji, która za­ wierałaby zwięzłe »portrety etnograficzne« poszczególnych krajów" (Trojan 1994, s. 213). Brakowało ponadto prac zawierających rozważania na tematy terminolo¬ giczne oraz teoretyczno-metodologiczne, ukazujących zarazem „doświadczenia pozapolskich środowisk badawczych" (Trojan 1994, s. 5). Lukę tę w znacznym stopniu wypełniła książka Mieczysława Trojana pt. Wprowa­ dzenie do etnologii Europy. Orientacje, problemy, założenia badawcze (1994) . Można w niej 12 12 W t y t u l e książki jest m o w a o e t n o l o g i i Europy, a nie o etnografii tego obszaru, jak w e wcześniej¬ szych artykułach W i t o l d a D y n o w s k i e g o i A n n y Zadrożyńskiej. Fakt ten jest odzwierciedleniem zmian w podejściu d o badań nad kulturą, znajdujących wyraz m . i n . w nazwie dyscypliny, oraz większego otwarcia polskiej nauki na Z a c h ó d . D z i ś , jeszcze bardziej integrując się z Z a c h o d e m , coraz częściej 68 �Czy etnologia Europy wciąż jest w Polsce „dziedziną deficytową"? znaleźć m.in. podstawowe informacje o historii subdyscypliny informacje na temat zastosowania najważniejszych etnologicznych koncepcji teoretycznych i metodo¬ logicznych w badaniach europejskich, charakterystykę zainteresowań kulturami europejskimi w takich krajach jak Austria, Szwecja, N i e m c y Francja, Szwajcaria, Węg­ ry Jugosławia, Rosja i Związek Radziecki, Polska i „środowisko anglo-amerykańskie" oraz omówienie wybranych prac dotyczących budownictwa, pasterstwa, obrzędo¬ wości dorocznej, życia rodzinnego (Trojan 1994; zob. też: Trojan 1990; 1991; 1998). Trojan wydzielił cztery zasadnicze fazy w rozwoju etnologii Europy: „1. W k o m ¬ ponowanie jej w ramy historycznych badań kultur całego świata, 2. Zajmowanie się zespołami językowymi i monotematycznymi studiami porównawczymi (głównie pierwsza połowa obecnego stulecia, 3. Internacjonalizacji dyscypliny i rozproszenia wysiłków badawczych, 4. Poszukiwania wspólnego języka i prób syntez (ostatnie la¬ ta)" (Trojan 1994, s. 28-29). „Schemat ten - podkreślił autor - ujawnił się [ . . . ] w wie¬ lu wariantach i w odmiennej skali zarówno w poszczególnych krajach, jak i w kon¬ kretnych tematach" (Trojan 1994, s. 29). Wymieniając powody, dla których jeszcze na początku lat 90. X X w. etnologia Europy pozostała „dziedziną deficytową", Trojan wspomniał m.in. o braku publika­ cji materiałów źródłowych ukazujących zróżnicowanie kultur europejskich (Trojan 1994, s. 213). Już w 1995 r. ukazała się praca zatytułowana Ludy i kultury Europy w re¬ lacjach Polaków, pod redakcją Trojana, wypełniająca częściowo i tę lukę. Zamieszczo¬ no tu kilkadziesiąt relacji polskich podróżników, reprezentujących rozmaite środo¬ wiska, którzy podczas swoich wojaży po krajach europejskich obserwowali życie codzienne miejscowej ludności, podstawowe zajęcia, gromadzili informacje o wierzeniach, obrzędach, sztuce, kulinariach i innych dziedzinach kultury dostęp¬ nych ich poznaniu (obserwacja, rozmowy). Relacje zgromadzone w książce ukazują mozaikę etniczno-kulturową Europy X I X w. i początku X X w., pozwalają też czy¬ telnikom na dokonanie porównań prezentowanych kultur (ściślej: ich elementów). Konfrontacja treści relacji zamieszczonych w książce z informacjami zawartymi w in¬ nych źródłach, pochodzących z różnych okresów, umożliwia śledzenie zmian. Pra¬ ca może więc być przydatna we współczesnych studiach etnologicznych. Mieczysław Trojan, podobnie jak uczynił to wcześniej W i t o l d Dynowski, przy­ pomniał o obowiązku ustosunkowania się d o d o r o b k u poprzedników w pracach badawczych (dotyczy to także osób zajmujących się „zgłębianiem problematyki kultur ludowych w wymiarze europejskim"), popularyzacji polskich prac poza gra¬ nicami kraju (publikowania w języku angielskim), udziału polskich naukowców posługujemy się t e r m i n e m „antropologia k u l t u r o w a E u r o p y " lub „antropologia europejska". Z m i a n a ta w i d o c z n a jest w e w s z y s t k i c h krajach, które p r z e d 1989 r. tworzyły t z w . b l o k w s c h o d n i . N o w a nazwa s t o p n i o w o w y p i e r a t e r m i n y używane dotychczas na określenie r o d z i m e j etnografii/etnologii, bez względu na relacje między ich zakresami pojęciowymi. Jednocześnie znakomicie koresponduje z pub¬ likacjami w języku angielskim, w których prezentowane są w y n i k i badań nad kulturami europejskimi (Hann, Sarkany Skalnik 2005, s. 5; zob. StudyingPeoples... 69 2005). �Iwona Kabzińska w międzynarodowych kongresach, regularnej współpracy z europejskimi ośrodkami badawczymi i systematycznej wymiany doświadczeń (Trojan 1994, s. 141, 213). Stwierdził też, podobnie jak Anna Zadrożyńska, że wiele prac polskich badaczy za­ sługuje na wykorzystanie w studiach europejskich i wprowadzenie d o międzynaro¬ dowego obiegu. D o t y c z y to zwłaszcza studiów regionalnych oraz opracowań po¬ święconych kulturze ludowej i jej wybranym dziedzinom (pasterstwo, rolnictwo, folklor) (Trojan 1994, s. 213). Jako przykład pracy mającej „duże znaczenie dla badań ogólnoeuropejskich" Trojan wymienił sześciotomowe Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala, wspomniał zarazem ogólnie o „innych opracowaniach dotyczących Kar­ pat" (Trojan 1994, s. 141). Zabrakło natomiast informacji o działalności Międzyna¬ rodowej Komisji do badania Kultur Ludowych Karpat i Bałkanów . Brakuje również wzmianki o udziale polskich badaczy w pracach nad Europejskim Atlasem Etnogra­ ficznym (na ten temat patrz: Bohdanowicz, Sokołówna 1980), a także o współ­ uczestnictwie polskich naukowców (w latach 70. X X w.) w ogólnoeuropejskim pro­ gramie badań nad kulturą rodzin europejskich. Nosił on tytuł Kierunki i tendencje rozwoju kulturowego w nowoczesnym społeczeństwie: Interakcje kultur narodowych i był realizowany pod kierunkiem pracowników związanych z Europejskim Centrum Koordynacji Ba¬ dań i Dokumentacji w zakresie Nauk Społecznych, z siedzibą w Wiedniu (więcej zob.: Bednarski, Jasiewicz 1985). Inicjatywy te zasługują na uwagę, chociaż nie udało się w pełni osiągnąć ich celów. Stanowią jednak przykład prób podjęcia, tak ważnych dla etnologii Europy studiów o charakterze syntetyczno-porównawczym na dużą skalę. 13 W pracy Trojana nie znalazłam informacji o książce Jana Bujaka Zabawki w Euro­ pie. Zarys dziejów - rozwój zainteresowań (Bujak 1988). Jest ona znaczącym krokiem w dziedzinie badań nad europejskimi zabawami i zabawkami, ich historią, zachodzą¬ cymi zmianami, zapożyczeniami kulturowymi, a zarazem próbą syntetyczno-porównawczego ujęcia badanej problematyki. Zainteresowanie polskich etnologów/antropologów kultury badaniem kultur euro­ pejskich wyraźnie wzrosło po 1989 r. Przedmiot p o d nazwą etnografia/etnolo¬ gia/antropologia kulturowa Europy znajduje się w programach wielu uczelni wyż¬ szych. Prowadzone są też (równocześnie lub wyłącznie) zajęcia na temat wybranych obszarów naszego kontynentu, np. Słowiańszczyzny, Bałkanów, lub/i określonych problemów rozpatrywanych w skali europejskiej, takich jak: integracja i dezinte¬ gracja, kwestie etniczne, migracje, badania z zakresu antropologii współczesności, antropologii transformacji, antropologii wizualnej, antropologii śmierci, globaliza¬ cja i wiele innych. W większości ośrodków etnologicznych (nie tylko uniwersyteckich) są realizo­ wane systematyczne badania terenowe obejmujące m.in. wybrane obszary dawnego Związku Radzieckiego, Bałkanów, Europy Środkowej (na temat tych badań zob.: Kab- 13 Materiały ukazujące niektóre efekty prac K o m i s j i można znaleźć w „Etnografii Polskiej" (1961, t. 5; 1962, t. 6; 1981, t. 25, z. 2; 1989, t. 33, z. 1 - 2 ) ; zob. też: G o d y ń - W r z e s i e ń 2005. 70 �Czy etnologia Europy wciąż jest w Polsce „dziedziną deficytową"? zińska 2003; 2004). Niewiele osób prowadzi pogłębione prace badawcze w Euro­ pie Zachodniej . Nadal brakuje projektów prac i publikacji o charakterze syntetyczno-porównawczym. Większość badaczy, ze zrozumiałych powodów, koncentruje się na wybranych obszarach Europy, szukając odpowiedzi na interesujące ich pyta¬ nia. Podobnie wygląda sytuacja w innych krajach europejskich. 14 Takie badania mają jednak duże znaczenie poznawcze. Przynoszą m.in. informa¬ cje dotyczące problematyki etnicznej, tożsamości, obrzędowości rodzinnej i do¬ rocznej, folkloru, wierzeń, zmian w różnych sferach kultury, w t y m - w życiu co¬ dziennym mieszkańców badanych obszarów, ukazują funkcjonowanie różnego ro¬ dzaju pograniczy, relacje między t y m , co „nowe", i t y m , co - być może na zawsze - przemija, społeczno-kulturowe efekty zmian systemowych i zjawiska występują­ ce w świecie rządzonym przez „nową ekonomię". Jest w nich uwzględniana najczęś­ ciej perspektywa historyczna. Badacze przy t y m nie tylko korzystają z dorobku his¬ toryków i źródeł archiwalnych, lecz także prowadzą prace terenowe, na podstawie których można np. mówić o sposobach postrzegania i interpretowania różnych wy¬ darzeń dziejowych przez mieszkańców badanych obszarów, o splataniu się wielkiej i małej historii (lokalnych społeczności, rodzin, jednostek), przeżywaniu dziejów własnej grupy odniesienia (etnicznej, narodowej), pamięci o nich. Badania prowadzone przez polskich etnologów na wybranych obszarach Europy umożliwiają ponadto dokumentację wielu zjawisk i procesów społeczno-kulturo¬ wych, śledzenie zachodzących t u zmian, ukazanie zróżnicowania kontynentu euro¬ pejskiego np. pod względem etnokulturowym, religijnym, społecznym, podjęcie próby zrozumienia innych kultur i charakterystyki relacji między nimi. Można więc śmiało powiedzieć, że osiągają one najważniejsze cele etnologii/antropologii kul¬ turowej Europy (na temat tych celów zob. np.: R o t h 1996, s. 6, 8. 10; Lófgren 2001; Trojan 1991, s. 4 7 - 5 0 ) . Spróbujmy podsumować to, co zostało powiedziane na temat etnografii/etnolo­ gii Europy jako „dziedziny deficytowej", i odpowiedzieć na pytanie postawione w ty¬ tule artykułu. M o i m zdaniem nie można obecnie mówić o etnologii/antropologii kulturowej Europy jako dyscyplinie „niewykazującej właściwej prężności rozwojo¬ wej". Świadczą o t y m przede wszystkim badania podejmowane przez polskich et¬ nologów w różnych krajach europejskich, na różnego typu pograniczach, oraz liczne publikacje ukazujące wyniki prac badawczych. N i e istnieją też obecnie głębokie dysproporcje między badaniami naszego kontynentu i studiami pozaeuropejskimi . 15 W badaniach europejskich, również w tych, które są prowadzone w Polsce, do¬ minują ujęcia typu case studies oraz studia regionalne (uwzględniające najczęściej 14 N a szczególną uwagę zasługują pionierskie badania A g n i e s z k i C h w i e d u k przeprowadzone wśród A l z a t c z y k ó w ( C h w i e d u k 2006). 15 O p r ó c z badań p r o w a d z o n y c h na w y b r a n y c h obszarach E u r o p y realizowane są również badania terenowe w A m e r y c e Południowej, A z j i , A f r y c e , a także - Australii i O c e a n i i . 71 �Iwona Kabzińska szersze tło, procesy zachodzące w wymiarze europejskim i globalnym, perspektywę historyczną). Z b y t małe zainteresowanie rodzimych badaczy wzbudzają jednak kwe¬ stie teoretyczne i metodologiczne. Dzięki Internetowi nie ma dziś problemów z wymianą informacji i prezentowa¬ niem wyników badań poza najbliższym środowiskiem, prowadzeniem naukowych dysput, przekazywaniem i wyszukiwaniem danych bibliograficznych. Barierę w prowadzeniu badań na większą skalę stanowią fundusze . Ograniczają one nie tylko możliwości realizowania prac terenowych, ale też udziału w konferencjach, zakupu literatury, bezpośrednich kontaktów z badaczami reprezentującymi różne ośrodki. Bariera finansowa nie jest jednak nie do pokonania (oczywiście, d o pewnej wysokości). Istnieje wiele możliwości ubiegania się o tzw. granty krajowe i między¬ narodowe, współpracy z partnerami zagranicznymi, wyjazdów stypendialnych. Z tej drogi zapewne będzie korzystało coraz więcej osób, zwłaszcza jeśli wyjdziemy z obecnego kryzysu ekonomicznego, odczuwalnego również w sferze nauki. 16 Anna Zadrożyńska kończy swój artykuł wnioskiem: „Europa - kontynent naj¬ bliższy, pozostaje nadal nieznana. Kontynent nie do zbadania i nie do zrozumienia" (Zadrożyńska-Barącz 1970, s. 214). Dziś można powiedzieć, że Europa została w du¬ żym stopniu poznana. Wciąż też pogłębia się wiedza o niej i poszczególnych kultu¬ rach europejskich, związkach między nimi, zmianach, którym podlegają. Systema¬ tycznie rośnie liczba badań i publikacji poświęconych temu kontynentowi. Europa staje się również bliska, coraz bardziej dostępna dzięki podróżom, mediom, kon¬ taktom osobistym między t y m i , którzy już „tam" byli, i t y m i , który dopiero wybie¬ rają się w poznane przez innych miejsca. N i e jest to już także kontynent „nie do zbadania i zrozumienia". Między innymi dzięki studiom etnologicznym, podej¬ mowanym także przez rodzimych badaczy, dysponujemy ogromnym zasobem in¬ formacji, które pozwalają nam wypowiadać się na temat różnorodnych zjawisk kul¬ turowych występujących w Europie, mechanizmów zachodzących tu zmian, ich na¬ stępstw i t d . Zdajemy sobie przy t y m doskonale sprawę z tego, że nie możemy po¬ znać w pełni ani tego kontynentu, ani żadnej z jego kultur, tak samo jak nie możemy poznać do końca drugiego człowieka, a nawet samego siebie. W trudnej do określenia przyszłości doczekamy się zapewne licznych publikacji 0 charakterze syntetyczno-porównawczym, będących efektem prac prowadzonych w skali europejskiej. Znaczący udział w ich powstaniu mogą mieć polscy etnologo¬ wie, już teraz szczycący się poważnym dorobkiem. N i k t już dziś chyba nie uważa prac syntetycznych za „niezbyt atrakcyjne, uwikłane w rozwiązywanie przestarzałych 1 mało efektywnych problemów (geneza wytworów, etniczny wymiar zróżnicowania kulturowego) i stojące na uboczu inspirujących orientacji teoretycznych" (o takim podejściu d o tego rodzaju badań pisze Trojan 1990, s. 65). Przypuszczam, że ich 16 Zjawisko t o występuje również w krajach zamożnych, c h o ć inna jest jego skala w porównaniu z krajami, które nie mogą być zaliczone do tej grupy. 72 �Czy etnologia Europy wciąż jest w Polsce „dziedziną deficytową"? niedostatek wynika przede wszystkim z przerażającego wielu z nas ogromu pracy, jaką należałoby podjąć, by doprowadzić do powstania takich syntez, uwzględniają¬ cych zasoby źródeł ze wszystkich krajów Europy Brakuje także specjalistów, a być może również czasu. Wszyscy dziś żyjemy pod jego presją, spieszymy się coraz bardziej. O d naukowców wymaga się szybkich, spektakularnych efektów, a nie żmudnej, wieloletniej pracy nad jednym zagadnieniem, wymagającej w dodatku og¬ romnych środków finansowych oraz znakomitej organizacji i koordynacji działań różnych osób i placówek badawczych. Na początku lat 90. X X w. słaby rozwój „syntetycznych rozważań z zakresu etnografii Europy" był, jak zauważył Trojan, m.in. skutkiem niedostatku niezbęd¬ nych informacji, istnienia barier językowych oraz nadmiernego skupienia się na bada¬ niach regionalnych lub „ograniczonych do własnego terytorium narodowego" (Tro¬ jan 1994, s. 66). Niektóre z tych trudności udało się pokonać, choćby za sprawą nowoczesnych możliwości komunikowania się oraz upowszechnienia się języka angielskiego, który stał się lingua franca współczesnej Europy a w jakiejś mierze rów¬ nież świata. Występująca w wielu krajach koncentracja na badaniach regionalnych i prowadzonych na terenie własnego kraju wynika nie tylko z zainteresowań bada¬ czy lecz także ze względów praktycznych (mniejsze koszty w porównaniu z praca­ mi prowadzonymi w odległych krajach). N i e można też skupić się wyłącznie na po¬ znawaniu kultur innych kontynentów. Znajomość kultury własnego kraju (grupy etnicznej, narodu) jest niezbędna, a wyniki dotyczących jej badań mogą być wyko¬ rzystane w studiach o charakterze syntetyczno-porównawczym. 17 Być może kiedyś powstanie słownik etnologii Europy, na którego brak wskazy¬ wał Trojan, zawierający wyjaśnienia najczęściej używanych w tej subdyscyplinie ter¬ minów, informacje o w y b i t n y c h reprezentantach tej gałęzi etnologii, notatki o waż¬ niejszych wydawnictwach ciągłych, monografiach wsi, muzeach, jak również dane na temat poszczególnych regionów (Trojan 1994, s. 213). Zostanie też zapewne opracowana międzynarodowa bibliografia etnologii Europy (Trojan 1994, s. 213) . 18 Obserwacja rozwoju rodzimych badań etnologicznych dotyczących kontynentu europejskiego i stopniowej likwidacji braków dostrzeżonych w minionych latach przez (wspomnianych tu) Witolda Dynowskiego, Annę Zadrożyńską i Mieczysława Trojana prowadzi do wniosku, że udało się pokonać wiele ograniczeń mających wpływ na postrzeganie etnologii Europy jako „dziedziny deficytowej". Jej „prężność 17 Pamiętam z d z i w i e n i e jednego z mongolskich kolegów, k i e d y dowiedział się, że interesują mnie zachowania ludyczne i rola, jaką odgrywają one w k u l t u r z e M o n g o l i i . Próbował dociec, dlaczego nie badam tego t y p u zachowań we własnej kulturze. Przyznam, że t r u d n o m i było podać argumenty, które b y go w pełni przekonały. R o z m o w a ta dała m i jednak powód d o refleksji nad przyczyną w y b o r u określonych t e m a t ó w badawczych i koniecznością dostrzegania nie t y l k o „egzotycznych k u l t u r " , ale również k u l t u r y najbliższej geograficznie. 18 Istnieje również plan opracowania międzynarodowej bibliografii publikacji poświęconych róż¬ n y m k u l t u r o m i obszarom naszego k o n t y n e n t u (na t e n temat zob.: R o t h 1996, s. 10). 73 �Iwona Kabzińska rozwojowa", zaawansowanie i rozwój badań europejskich pozwalają mieć nadzieję, że istniejące jeszcze niedociągnięcia zostaną z czasem usunięte. C h o d z i przede wszystkim o brak studiów o charakterze syntetyczno-porównawczym w skali euro¬ pejskiej oraz o niedostatek rozważań teoretycznych i metodologicznych. Termin „dziedzina deficytowa", stosowany wobec etnologii Europy w Polsce, stopniowo przechodzi do historii dyscypliny może być jednak użyty na określenie innej dziedziny, zdaniem badaczy „niewykazującej właściwej prężności rozwojo¬ wej". Posłużyłam się nim, np. omawiając stan badań etnologicznych nad sportami ludów Azji (Kabzińska 1991). M i m o upływu czasu sytuacja w tej sferze badań nie zmieniła się w sposób widoczny. C z y na miano „deficytowych" zasługują inne subdyscypliny etnologii/antropologii, zarówno w Polsce, jak i poza jej granicami? Jeśli tak, to jakie? Bibliografia Bednarski J., Jasiewicz Z . 1985 Badania nad kulturą rodzin europejskich. Założenia, problematyka, dotychczasowe wy¬ niki, „Etnografia Polska", t. 29, z. 1, s. 4 5 - 5 1 Beyond the Community... 1975 Beyond the Community. Social Process in Europe, red. J. Boissevain, J. Friedl, The Hague Bobrownicka M . 1995 Narkotyk mitu, Kraków Bohdanowicz J., Sokołówna W 1980 Etnograficzne prace atlasowe w Europie, „Etnografia Polska", t. 24, z. 2, s. 139-158 Boissevain J. 1975 Introduction: towards a social anthropology of Europe, w: Beyond the Community..., s. 9-17 Bujak J. 1988 Zabawki w Europie. Zarys dziejów - rozwój zainteresowań, Kraków Chwieduk A . 2006 Alzatczycy. Dylematy tożsamości, Poznań Dynowski W 1963 Z dziedzin deficytowych etnografii polskiej, „Etnografia Polska", t. 7, s. 15-27 Godyń-Wrzesień M . 2005 Zarys historii Międzynarodowej „Lud", t. 89, s. 237-251 Komisji do badania Kultury Ludowej w Karpatach, 74 �Czy etnologia Europy wciąż jest w Polsce „dziedziną deficytową"? Hann C h . 1994 After communism: reflections on East European anthroplogy and the 'transition, „Social Anthropology", v o l . 2, nr 2, s. 229-249 Hann C h . , Sárkány M . , Skalnik P. 2005 Introduction: continuities and contrasts in an essentially contested field, w: Studying Peoples..., s. 1-20 Kabzińska I . 1991 Sport w kulturach ludów Azji - kolejna dziedzina deficytowa etnologii, „Etnografia Polska", t. 35, z. 1, s. 173-191 2000 2003 2004 W kierunku zrozumienia i interpretacji. Polska ekspedycja etnograficzna w Mongolii, w: Polskie opisywanie świata, red. A. Kuczyński, Wrocław, s. 233-249 Mniejszości etniczne i narodowe Europy Środkowo-Wschodniej końca XX i początku XXI wieku - nowy przedmiot zainteresowań humanistyki, „Rocznik Wschodni", nr 9, s. 129-153 Polskie badania etnologiczne przełomu XX i XXI wieku na terenach byłego Związku Radzieckiego i ich znaczenie dla etnologii Europy, w: Wschód w polskich badaniach etnologicznych i antropologicznych. Problematyka - badacze - znaczenie, red. Z . Ja­ siewicz, Prace Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk, nr 12, Poznań, s. 31-44 Kutrzeba-Pojnarowa A. 1981 Polskie potrzeby badań porównawczych nad historią kultur ludowych Europy, w: Pol¬ skie badania obcych kultur ludowych, red. E. Pietraszek, Wrocław, s. 4 1 - 4 7 Lófgren O. 2001 European ethnology in the jungles of „the new economy", w: Times, Places, Passages. Ethnological Approaches in the New Millennium, 7th SIEF-Conference, Budapest, April 23-28, 2001, red. R. Kiss, A . Paladi-Kovacs, Budapest, s. 11-23. R o t h K. 1996 European ethnology and intercultural communication, „Ethnologia Europaea", vol. 26, nr 1, s. 3-16 Studying Peoples. 2005 Studying Peoples in the Peoples Democracies. Socialist Era Anthropology in East-Central Europe, red. C. Hann, M . Sárkány, P. Skalnik, „Halle Studies in the Anthro¬ pology of Eurasia", v o l . 8, Münster Tishkov V A . 2001 The Anthropology of Russian Transformations, w: Times, Places, Passages. Ethnologi­ cal Approaches in the new Millennium, 7th SIEF-Conference, Budapest, April 23-28, 2001, red. R. Kiss, A . Paladi-Kovacs, Budapest, s. 55-78 75 �Iwona Kabzińska Toynbee A.J. 1991 Cywilizacja w czasie próby, Warszawa Trojan M . 1990 1991 1994 1995 1998 Zarys rozwoju problematyki badawczej w zakresie etnografii Europy, „Etnografia Polska", t. 34, z. 1-2, s. 6 5 - 8 4 Drogi i bezdroża w etnologii Europy, „Etnografia Polska", t. 35, z. 2, s. 3 5 - 5 9 Wprowadzenie do etnologii Europy. Orientacje, problemy, założenia badawcze, W r o ­ cław Ludy i kultury Europy w relacjach Polaków, Wrocław Between Ethnography of Europe and Anthropology of Europe, w: The Task of Ethno­ logy/Cultural Anthropology in Unifying Europe, red. A. Posern-Zieliński, Po­ znań, s. 4 9 - 5 7 Zadrożyńska-Barącz A. 1970 Nowa dziedzina deficytowa - etnografia Europy, „Etnografia Polska", t. 14, z. 2, s. 207-214 76 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4dcc8ad0de93db10c247a5b57c1962ee.pdf e9c342dc79ed95cbca6b6ebddce664f5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4994 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa Zadrożyńska, Anna reprezentacja Holocaust Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4631 Title A name given to the resource O niemożliwym przedstaweiniu rzeczywistości i urzeczywistnionych przedstaweiniach Kryzys reprezentacji/Antropolog wobec wspólczesności Description An account of the resource Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.77-89 tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Creator An entity primarily responsible for making the resource Maksimowska, Agata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Agata Maksimowska Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Kryzys reprezentacji. O niemożliwym przedstawieniu rzeczywistości i urzeczywistnionych przedstawieniach A c c o r d i n g t o t h e w i f e of t h e o f f i c i a l , t h o s e w h o w i t n e s s i t faint d e a d away o v e r c o m e b y t h e g r a n d scale of t h e i l l u s i o n . For a m o m e n t t h e m a g i c i a n stands, a f i e l d of Jews at his feet, t h e n n o t h i n g . [ . . . ] T h e t r a i n is e m p t y T h e m a g i c i a n stands alone on t h e p l a t ­ f o r m . N o t h i n g remains b u t t h e t r a d i t i o n a l p u f f of smoke. T h i s t r i c k he p e r f o r m s , p u f f after puff, t w e n t y - f o u r h o u r s a day ( E n g l a n d e r 2 0 0 0 , s. 4 0 ) . Uczynienie kryzysu reprezentacji tematem tego artykułu nie ma na celu analizy przyczyn i charakteru rzekomego kryzysu ani t y m bardziej oceny tego, czy mówie­ nie o „kryzysie" jest w ogóle uzasadnione. Odniesienie się d o tak radykalnie posta­ wionej sprawy jest raczej inspiracją do przyjrzenia się t y m zagadnieniom metodo­ logicznym - w obrębie historii i nauk społecznych - które dotyczą sposobu rozu¬ mienia praktyk r e p r e z e n t a c j i . Już w samym słowie „reprezentacja" ukazuje się nam funkcjonalna dwoistość te­ go pojęcia. Jest to zarazem „re-prezentacja", czyli p o n o w n e u o b e c n i e n i e rze­ czy jak i „reprezentacja", czyli p r z e d s t a w i e n i e rzeczy (a nawet, co najlepiej w i ­ dać w przypadku reprezentacji politycznych, jej p r z e d s t a w i c i e l s t w o ) . Powtór­ ne uczynienie rzeczy obecną Paul Ricoeur łączy z operacją przypominania, wska­ zując jednak na drugi aspekt tej operacji - wytworzenie idei danej rzeczy w umyśle. Z jednej strony chodzi t u bowiem o przywołanie rzeczy nieobecnej (np. minionej) za pośrednictwem jej „reprezentanta", „przedstawiciela", który ją zastępuje, a z dru¬ giej strony o zakrycie operacji zastępowania przez podkreślenie obecności rzeczy zastępującej, która zaczyna wypierać rzeczywistość rzeczy reprezentowanej (Ricoeur 2007, s. 252). Podobnie pisze o t y m Frank Ankersmit, nazywając reprezenta­ cję substytutem nieobecnego przedmiotu (Ankersmit 2006a, s. 62). Ricoeur pyta o zastosowanie w humanistyce kategorii reprezentacji, traktowanej jako zarówno obiekt, jak i zabieg, i podkreśla dialektyczny charakter obu jej wymia¬ rów (objawiający się w relacji między wizualną obecnością a realną nieobecnością; 77 �Agata Maksimowska Ricoeur 2007, s. 314-315). Problemem, który w t y m kontekście poruszają obaj autorzy to sposób, w jaki kategoria reprezentacji stosowana jest w historii (Ricoeur 2007, s. 252). Według Ankersmita zadaniem historii jest dostarczanie „reprezentacji przeszłości, które najlepiej spełniają funkcję tekstowych substytutów prawdziwej, choć nieobecnej przeszłości" (Ankersmit 2006a, s. 62). Ale i w jego interpretacji reprezentacja historyczna ma ambicję całkowitego zastąpienia oryginału, zlikwido­ wania faktu „przedstawiania", wprowadzenie nieodróżnialności przedmiotu repre¬ zentacji i samej reprezentacji (Ankersmit 2006a, s. 62). O kryzysie reprezentacji w historiografii poważnie zaczyna się mówić, kiedy h i ­ storycy podejmują próbę zmierzenia się z doświadczeniem Holocaustu. Temat Shoah okazuje się „papierkiem lakmusowym dla k r y t y k i dyskursu historycznego" (Klein 2004, s. 49). Dyskusje zmierzają przede wszystkim w dwóch kierunkach - jeden z nich to rozważania nad etyczną dopuszczalnością reprezentowania, nad uprawnieniem tekstowego i wizualnego „przedstawicielstwa" rzeczywistości Zagłady Najbardziej znana wypowiedź to oczywiście często cytowane i wyłączone z oryginalnego kon­ tekstu słowa Theodora A d o r n o dotyczące barbarzyństwa, którym jest pisanie poezji po Auschwitz (Adorno 1981, s. 34). Użycie jedynie słów: Holocaust, Shoah, Auschwitz, zamyka możliwość dowolnej interpretacji i krótko wskazuje na bezsensowność pretensji reprezentacji do bycia przedstawicielką i substytutem rzeczywistości Zagłady oraz wzywa do milczenia i pustki. Drugi kierunek dyskusji nad pisarstwem o Shoah dotyczy przede wszystkim nie¬ wykonalności zabiegu reprezentowania i z góry przewidywanej niedoskonałości re¬ prezentacji. Daje tu o sobie znać świadomość losów Mapy którą stworzono, aby mo­ gła idealnie odwzorować (zarazem jednak pokryć i zakryć) Cesarstwo. G d y Mapa okazała się jednak bezużyteczna, zaczęła się rozpadać (Borges 1982, s. 87). Nie¬ zdolność do reprezentacji Zagłady to niezdolność nie tylko do zastąpienia oryginału, ale również do zatuszowania samej operacji zastępowania, gdyż demaskuje je groza rzeczywistości jako takiej. W obu przypadkach pojawia się kwestia niemożliwości stworzenia spójnej, do¬ kładnej i nadającej sens przeszłości relacji o Holocauście. N i e można opisać owych zdarzeń w sposób, który dostarczałby nam jakiejś prawdy o świecie, pomagał go zrozumieć czy też, jak pisze Jonathan Webber (2007, s. 74), był na tyle koherentny aby zaspokoić teraźniejsze tożsamościowe potrzeby wspólnoty Niemożność zinte¬ growania narracji o Holocauście pokazuje zarówno epistemologiczną naturę kry¬ zysu reprezentacji, jak i kontrowersje etyczne, które wzbudza sam zabieg reprezen¬ tacji. Rozważania, kładące nacisk na problem epistemologiczny koncentrują się na ogra¬ niczeniach metodologicznych w opisie rzeczywistości, która nie daje się zamknąć w narracji. Jak pisze Saul Friedlander, gromadzenie wiedzy na temat Holocaustu nie idzie w parze z lepszym jego rozumieniem (Domańska 2006, s. 18). 78 �Kryzys reprezentacji W wymiarze etycznym mówi się o tym, że reprezentacja jako zabieg zastępowania, unieobecniania rzeczywistości i powoływania na jej miejsce rzeczy reprezentującej (czyli owego „substytutu") grozi całkowitą autonomią języka odsuwającego w narracji na dalszy plan doświadczenie (Ankersmit 1997, s. 84). Autorski i konstruktywistyczny charakter relacji o przeszłości nadaje historykowi prawo kształtowania tej prze­ szłości w każdy sposób językowo dostępny Z powodów etycznych jednakże nie da się mówić o Holocauście w sposób np. satyryczny czy ironiczny (Ankersmit 1997, s. 85). Tego typu problem skutkuje apelem o powstrzymanie się od głosu - chodzi o wyeli­ minowanie możliwości powstania relacji fałszywej, która świadczyłaby na korzyść sprawców zbrodni (Ankersmit 1997, s. 86). Takie stanowisko w swej zradykalizowanej formie zakłada, że tak jak „Holocaust jest niemożliwy-do-opisania", tak zadanie historyka Holocaustu jest „niemożliwe-do-wykonania" i nie powinien on w ogóle zajmować się reprezentacją historyczną tego tematu, lecz pozostawić go jego ofia¬ rom (Ankersmit 1997, s. 86). Oddanie głosu świadkom-ofiarom jest na pewno próbą przezwyciężenia wspom­ nianego kryzysu, jednakże zakłada rezygnację z reguł właściwych dyskursowi histo­ rycznemu. Relacje ocalałych są w większości, jak pisze Jonathan Webber, z punktu widzenia historyka niewiarygodne, gdyż nie jest on wyposażony w narzędzia po¬ zwalające na analizę źródeł dostarczonych przez, jak ich nazywa autor, „uninformed informants". Dużo bardziej przygotowany do tego zadania byłby zdaniem autora, etnograf, gdyby jego przedmiotem zainteresowania stały się rytuały spotkań z oca­ lonymi, pozwalające ich aktorom spełniać „święty obowiązek pamiętania". Być m o ­ że właśnie etnograficzne zbliżenie się do doświadczenia ocalałych sprzyjałoby pró¬ bie zamknięcia reprezentacji i usensownienia przeszłości, nie bezpośrednio, przez konstrukcję spójnej narracji, ale za pomocą obserwacji kulturowych procesów ra¬ dzenia sobie z pamięcią (Webber 2007, s. 74-75). Takie podejście może jednak zostać ponownie zakwestionowane przez stano¬ wisko, o którym pisze Maria Janion. Autorka powołuje się na Jean-François Lyotarda, który stwierdził, że Zagłady nie da się opowiedzieć nawet jako doświadczenia osobistego, a prawomocne jednostkowe świadectwo Holocaustu mogłoby pocho¬ dzić jedynie z ust tego, k t o w jego w y n i k u zginął (Janion 2001, s. 392). Wszelka inna próba (Janion odnosi się do twórczości literackiej) grozi estetyzacją elementów te¬ go, co w całości pozostaje nieprzedstawialne, praktyką znajdującą walor artysty¬ czny w samej trudności wypowiedzi (Janion 2001, s. 403). Być może jednak rytualna praca „uninformed informants" jest szansą przezwy¬ ciężenia kryzysu reprezentacji. M o ż e to właśnie terapeutyczne zaangażowanie się ofiar jest jedynym warunkiem reprezentacji rzeczywistości Holocaustu. Najlepiej widać to na przykładzie, proponowanej przez Ankersmita, „strony zwrotnej" w pisar¬ stwie historycznym, które jest wówczas „pisaniem się" przez autora. „Ja" nie pisze tekstu, lecz „pisze się" w tekście. Ankersmit wywodzi to z rozważań Haydena W h i te'a (dokonującego zwrotu wobec swych wcześniejszych pism) nad sposobem 79 �Agata Maksimowska zmniejszenia dystansu między językiem a rzeczywistością i udzielenia przeszłości większej władzy nad przedstawieniem. Sposób ten zakłada wyrażenie przeszłości jako doświadczenia traumy przez ofiarę tej traumy-świadka. Świadek nie musi mil¬ czeć, ale dzięki pisarstwu może ożywić zastygłą w traumie przeszłość, powtórnie jej doświadczyć, a następnie przyswoić ją i zintegrować w swoim „ja". Jest to pod¬ wójna praca nad reprezentacją i rzeczywistością zarazem, praca, która pozwala re¬ prezentacji stać się częścią rzeczywistości - pisząc, piszący staje się sam sobą, jego język nie jest transcendentnym narzędziem, lecz jako część zjawiska reprezentowa­ nia, zatraca się w użyciu (Ankersmit 1997, s. 86). Cenna jest uwaga Kleina, że takie podejście do pisarstwa historycznego, wykorzystujące dorobek psychoanalizy, nie przyjmuje jej w redukcyjnym wydaniu hermeneutyki podejrzenia, lecz traktuje ją jako leczący dyskurs (Klein 2004, s. 49). Konsekwencją prób radzenia sobie z kryzysem reprezentacji jest wprowadzanie kategorii psychologicznych do sposobu mówienia o przeszłości. Taką kategorią jest pamięć, która, jako „miękka wiedza", nie pretenduje do obiektywności, nie zawłasz¬ cza rzeczywistości ani nie zastępuje jej. Przez związek z doświadczeniem indywidual¬ nym sprawia wrażenie bliższej człowiekowi, przewiduje udział jego głosu (zwłasz¬ cza uprzednio wykluczonego) w relacji na temat przeszłości (Domańska 2005, s. 8). Dzięki psychologizacji reprezentacja pozornie zaczyna zmieniać swoją relację wo¬ bec rzeczywistości - nie przykrywa jej słowami, lecz chce stać się jej ontologicznie równa. Powtórne przeżycie rzeczywistości w reprezentacji to już nie obecność wa­ runkowana przez nieobecność, ale obecność w obecności. O p o d o b n y m problemie pisze Frank Ankersmit na przykładzie dwóch pomników Holocaustu w Yad Vashem, z których jeden ma spełniać funkcję czysto referencyjną - znaku, który nie jest zdolny do uniesienia treści (gdyż nie da się stworzyć reprezentacji ikonicznej Holocaustu) - a drugi oferuje możliwość reprezentacji przez wskazanie na do¬ świadczenie grozy Holocaustu, wywołanie skojarzeniowej reakcji neurotycznej. Pierwszy t y p pomnika prawie zrzeka się reprezentacji, natomiast drugi, za pomocą operacji metonimicznej, która nie wnika w znaczenie przeszłości, pragnie ją zna¬ czeniowo „otoczyć" poprzez kreację nowego, lecz wreszcie porównywalnego, do¬ świadczenia (Ankersmit 2006b, s. 166). W obliczu niemożności zrozumienia pojawia się zatem rezygnacja ze spójności, reprezentacyjności na rzecz osiągnięcia reakcji emocjonalnej. Maria Janion wspo¬ mina o t y m zjawisku następująco: N a s t ę p u j e t u t a j z n a m i e n n e p r z e s u n i ę c i e s e n s ó w . N i e i d z i e o z r o z u m i e n i e , k t ó r e jest c e l e m h e r m e n e u t y k i , a nieraz ona zawiodła, jak w i d a ć c h o ć b y na p r z y k ł a d z i e p r ó b G a d a m e r a z r o z u m i e n i a p o e z j i Paula Celana. L e c z o w s p ó ł c z u c i e , k t ó r e s t a n o w i p o d ­ stawę t r a g e d i i , o w y s o k ą l i t o ś ć i g r o z ę , k o n i e c z n y składnik t r a g i c z n e j katharsis (Ja¬ n i o n 2 0 0 1 , s. 4 0 5 ) . 80 �Kryzys reprezentacji Empatyczne podejście niesie ze sobą innego rodzaju zagrożenia o charakterze etycznym. Współczucie, empatyczna postawa historyka wobec przeszłości i Inne­ go może nie tylko pomóc zmniejszyć dystans między reprezentacją a rzeczywistoś¬ cią, przez uznanie uczuć świadka za warunek umożliwiający pracę, lecz także wy¬ woływać relację przeniesieniową - polegającą na zawłaszczeniu przez autora do¬ świadczeń ofiary (LaCapra 2006, s. 129). Dominick LaCapra widzi dla tej sytuacji nowe rozwiązanie, które zachowuje po¬ trzebę empatii, ale ustanawia wymogi obiektywności rozumianej jako „próba prze¬ ciwdziałania nieuchronnym (a niekiedy zmuszającym do myślenia lub cennym p o d względem heurystycznym) procesom projekcji" i proponuje krytyczną refleksję i „przepracowanie własnego uwikłania w badane problemy" (LaCapra 2006, s. 157). Sposoby radzenia sobie z niedostępnością przedmiotu badań, z jego nieopisywalnością i chęć zwrócenia się k u innym dyskursom mają swoje źródło w epistemologicznym charakterze kryzysu reprezentacji. Chęć przywrócenia głosu t y m , za których mówić nie czujemy się moralnie uprawnieni, zwrócenie uwagi na praktyki re¬ prezentacyjne dążące d o obiektywizacji i zastąpienia rzeczywistości z jednej strony, a z drugiej próba odnalezienia drogi do rzeczywistości przez odwołanie się do na¬ rzędzi psychoanalitycznych (emocji, doświadczenia, terapii) są związane z etycz¬ nym wymiarem owego kryzysu. Jeżeli jednak miałabym wskazać najcenniejszy, moim zdaniem, wkład owych dy¬ skusji do metodologii badań i pisarstwa o przeszłości, to byłoby nim owo wezwanie do autorewizji. Refleksywność, zwrotność metodologiczna, którą z Ankersmitowską stroną zwrotną łączy uświadomiona relacja „ja" z tekstem, pozwala na ciągłą krytykę aktywności mówienia o rzeczywistości - mającej na celu zarówno jej opisa¬ nie, jak i zaangażowanie w pracę emocjonalną. , J u t a j w s z y s t k o jest zabronione, nie z jakichś u m o t y w o w a n y c h p r z y c z y n , t y l k o d l a t e ­ go, ż e właśnie w t y m c e l u o b ó z z o s t a ł s t w o r z o n y " ( L e v i 1996, s. 3 1 - 3 2 ) . Błąd k o n c e p c j i , k t ó r ą t u r o z w a ż a m y polega w s u m i e na t y m , ż e b i e r z e ona p o d uwagę t y l k o p r o j e k t y i n t e l e k t u a l n e , n i e u w z g l ę d n i a j ą c p r o j e k t u egzystencjalnego, który p o l a r y z u j e ż y c i e k u o k r e ś l o n e m u - n i e o k r e ś l o n e m u c e l o w i , k t ó r e g o w c a l e sobie nie p r z e d s t a w i a m y i k t ó r y r o z p o z n a j e m y d o p i e r o w t e d y g d y g o osiągamy ( M e r l a u - P o n t y 2 0 0 1 , s. 4 6 7 ) . Kryzys reprezentacji nie jest pochodną jedynie epistemologicznej i etycznej nie­ zdolności do przedstawienia Holocaustu, lecz jest szerszym zjawiskiem dotyczą­ cym k r y t y k i w łonie metafizyki zachodniej. Krytyka ta związana jest z rewizją kon­ cepcji odwzorowywania się świata idei w porządku świata rzeczy i łączy się z zagad¬ nieniem władzy. 81 �Agata Maksimowska Niewyczerpująca się refleksja nad nieopisywalnym to nie tylko dyskurs mówiący 0 dylematach współczesnych, niemających możliwości ucieczki od tego, że ich i n ­ telektualną kondycję kształtuje świadomość Shoah. To także dyskurs na temat wa­ runków zaistnienia Shoah jako takiego, rozważania nad możliwościami uznania pewnej reprezentacji świata za naturalną i podmiotowego jej ucieleśnienia po to, aby Shoah się dokonało. W analizie zjawiska władzy której częścią są praktyki reprezentacyjne, nie chciała­ b y m wprowadzać rozróżnienia, które pokaże, że władza należy do „rzeczywistości jako takiej" i ukrywa się za maską reprezentacji. Raczej interesuje mnie sposób kon¬ struowania relacji między podmiotami działającymi. Tworzenie reprezentacji chciałabym uznać za rodzaj takiej relacji. W eseju Podmiot i władza Michel Foucault analizuje stosunki władzy jako oparte na antagonizmie przeciwstawnych strategii (panowania i oporu) (Foucault 1998, s. 176). Stosunki władzy ujawniają się w odbywającym się każdego dnia tworzeniu p o d m i o t u - przykuwaniu jednostki do określonej tożsamości (w t y m właśnie dzia­ łaniu objawia się dwuznaczność słowa „sujet" - zarazem poddanego, jak i p o d m i o ­ tu). Jednostka staje się podmiotem/poddanym za pomocą zarówno stosowanych wobec niej metod uzależnienia i kontroli, jak i umożliwiania jej formowania swej tożsamości (Foucault 1998, s. 177). Współczesne państwo sprawuje władzę właśnie dzięki jednoczesnemu użyciu technik zarówno totalizujących, jak i indywidualizu¬ jących (Foucault 1998, s. 178). C o ciekawe, władza nie jest jednak narzucana społeczeństwu z zewnątrz, tkwi w samej naturze relacji społecznych. W t y m modelu wolność jest przesłanką wła­ dzy jej ciągłym wyzwaniem - władza i wolność warunkują się nawzajem, znajdując się we wzajemnym związku agonalnym (Foucault 1998, s. 185-188). M u s i bowiem istnieć możliwość działania, możliwość oporu, aby władza mogła się urzeczywis¬ tnić przez relację kierowania - wyznaczania poddanym pola możliwości działania. Władza nie jest formą przemocy - to forma wpływania pewnych działań na inne. Zakładając możliwość oporu, k r y t y k i i ucieczki, władza ustanawia własną granicę 1 możliwość jej zmiany (Foucault 1998, s. 190). A ponieważ, jak już wspomniałam, sprawowanie władzy odbywa się również przez produkcję podmiotowości, walka z władzą nie jest jedynie walką z dominacją czy eksploatacją, ale z samą podmioto¬ wością (Foucault 1998, s. 178). W a r t o zauważyć, że podobnie jak kwestie pozycji jednostki w dyskursie, na co wskazuje Dieter Freundlieb, krytyczny wobec Michela Foucaulta i jego ujęcia dy¬ skursu, również odnoszenie się do praktyk dyscyplinujących jest zdeterminowane przez już istniejące możliwości. Takie antyhumanistyczne stanowisko zakłada, że wszelka sprawczość, a zatem i opór wobec władzy jest pochodną dynamiki elemen¬ tów struktury i przewidzianych przez nią pozycji, a nie wynika z aktywności ludz¬ kiej (Freundlieb 1994, s. 167-168). N i e ma tu miejsca zarówno na przypadkowość, jak i na możliwość wpływu jednostki na zmianę relacji (Freundlieb 1994, s. 177). 82 �Kryzys reprezentacji Zanim przejdę d o omówienia możliwości sprawczości i oporu wobec stosun¬ ków władzy, chciałabym pokazać parę przykładów wiążących się z wyznaczaniem kierunku działania tych, nad którymi władzę się sprawuje. W dziedzinie studiów nad kolonializmem pokazał to Edward Said w książce na temat orientalizmu (1991). Podejmując temat sprawowania władzy przez tworzenie określonego typu podmio¬ tów (orientalczyków), koncentruje się on na sposobie sprawowania władzy, który jest zarazem sposobem reprezentacji nazwanym przez niego orientalizmem. O r i e n talizm polega, według Saida, na epistemologicznym rozróżnieniu między Orien¬ tem a Zachodem, które ma swoje skutki w dalszym wytwarzaniu skonstruowanej różnicy w praktyce za pomocą instytucji zajmujących się zarządzaniem Orientem i studiami nad nim. Podstawowym zabiegiem orientalizmu jest, po pierwsze, prze¬ kształcenie „pustych kategorii geograficznych" (Said 1991, s. 176) w b y t y a po dru¬ gie, uczynienie mieszkańca O r i e n t u przedmiotem studiów, czyli zamknięcie go w ramie (równie pasującym określeniem byłby być może „pojemnik" Mitchella; M i ¬ tchell 2001), która go reprezentuje. Owa rama, jako sposób reprezentacji orientalczyka, jest znów reprezentacją w podwójnym znaczeniu tego pojęcia: jest zarówno jego uobecnionym przedstawieniem, jak i jego przedstawicielstwem, które za niego „mówi". W ten sposób zostają mu przypisane pewne stałe i typowe cechy z „natury rzeczy" różniące go o d Europejczyka (Said 1991, s. 7 4 - 7 8 ) . Przekształcanie ele­ mentów rzeczywistości za pomocą reprezentacji w b y t y o określonej i na stałe przy¬ pisanej tożsamości jest praktyką esencjalizującą, która służyć może produkcji róż¬ nicy i ustalaniu stosunków władzy Równie inspirująca wydaje się analiza Timothy'ego Mitchella, który opisuje „no­ wy porządek" dyktujący reorganizację wsi w Egipcie w połowie X I X w. Autor poka¬ zuje kolonizacyjne mechanizmy dyscyplinujące, które nie są ekspansywne, lecz po¬ legają na nowym ustrukturyzowaniu produkcji (Mitchell 2001, s. 6 2 - 6 4 ) . Cechą „nowego porządku" jest samo porządkowanie - „wprowadzanie porządku tam, gdzie go brak, i systematyzowanie tego, co nieciągłe" (Mitchell 2001, s. 6 8 - 6 9 ) . Tym ra¬ zem przypomina to jednoczesne zawieranie się w pojęciu „reprezentacji" tego, czym „jest", i tego, co „czyni". „Nowy porządek" to praktyka wytwarzania „ze-stawu", praktyka wytwarzania ta¬ kiej reprezentacji, która przekształca powierzchnię neutralną w powierzchnię nace¬ chowaną, zamkniętą, ograniczoną i całościową, w to, co Mitchell nazywa „pojem¬ nikiem". Przestrzeń zostaje zapełniona „pojemnikami" dającymi się znakomicie za¬ rządzać (służą przechowywaniu, można je dowolnie zestawiać, liczyć itp.) (Mitchell 2001, s. 79). Umożliwia to również czytelność: w ten sposób reprezentowana rzecz (w t y m wypadku wieś w Egipcie) zyskuje esencję - jest teraz zdefiniowana, czytel¬ na, ma stały, możliwy d o umysłowego ogarnięcia skład (Mitchell 2001, s. 80-81). Takiemu ustrukturyzowaniu przestrzeni, pozwalającemu na sprawowanie kontroli i k i e r o w a n i e ruchem tych, którzy się w niej znajdują - czyli temu, co Foucault na¬ zywa „władzą mikrofizyczną" - towarzyszy dyscyplina umysłu. Jest ona wprowa83 �Agata Maksimowska dzana przez instytucję szkoły i ma na celu nauczenie jednostek odpowiedniej zasa­ dy reprezentacji, która pozwoli na zmianę w sposobie odbioru świata (Mitchell 2001, s. 155). Autor pokazuje przekształcenie dynamicznej, zorientowanej na relację, płynnej gry różnic symboliki domu kabylskiego przed reformą w strukturę, w której różnice dyktowane są odpowiedniością planu i rzeczywistości (Mitchell 2001, s. 87-88). W ten sposób zestawia dwa światopoglądy - jeden (świat „nowego porządku"), w którym króluje reprezentacja, i drugi (świat zastany) funkcjonujący bez rozdziele­ nia na oryginał i reprezentację, ideę i materialną realizację (Mitchell 2001, s. 99-101). Wprowadzenie „nowego porządku" - nowego t y p u odbioru świata - to zarazem umacnianie zachodniego sposobu patrzenia na „świat jako wystawę". Następuje t u typowa dla reprezentacji operacja zakrywania oryginału przez jego przedstawienie, a właściwie ich zamiana - świat jest o tyle rzeczywisty, o ile jest postrzegany jako obraz rzeczywistości, rzeczywistość zaś tylko wtedy jest światem, kiedy może być uznana za realizację jego obrazu (Mitchell 2001, s. 103). Komentując powyższe zagadnienia, Fernando Coronil koncentruje się na sa¬ mym procesie umysłowego konstruowania tożsamości i proponuje zastąpić termin „orientalizm" terminem „okcydentalizm". Wskazuje, że praktyki orientalistyczne to przede wszystkim te, które odzwierciedlają okcydentalizm - zachodni sposób kon¬ struowania siebie jako „Zachodu". Są to tak naprawdę działania, które bez względu na to, jaką „inność" tworzą, polegają na stosowaniu określonego typu kategoryzacji. Zdaniem autora krytyka orientalizmu skupia się z reguły na deficytach w zachod¬ nich reprezentacjach Wschodu, podczas gdy istnieje potrzeba podjęcia k r y t y k i tych koncepcji Zachodu, które stanowią źródło wspomnianych reprezentacji. W żaden sposób okcydentalizm nie jest jednak odwróceniem orientalizmu, czynnością, za pomocą której O r i e n t przedstawia Zachód. Powstanie takiej relacji nie jest możliwe, gdyż warunkiem zaistnienia orientalizmu jest konstrukcja, za po¬ mocą której ustanawiana jest hegemonia Zachodu. Muszą istnieć nierówne relacje początkowe, aby powstał dyskurs, który stwarza „siebie" i „innego" w ramach tego samego systemu kategoryzacyjnego. Krytyka okcydentalizmu to przede wszystkim zwrócenie uwagi na nierówne relacje władzy, które są źródłem obu reprezentacji - Wschodu i Zachodu, a które współcześnie łączą dominację porządku neoliberal¬ nego z określonym typem konstruowania różnicy (np. reprezentacja Wschodu zmie¬ nia się wraz z ekspansją kapitalizmu i demokracji liberalnej). Jest to także zwrócenie uwagi na reprezentację jako sposób istnienia władzy, który zakrywa pierwotnie nierówne relacje, przypisując stworzone przedstawienia rzekomo naturalnym atry¬ butom reprezentowanych zbiorowości. W końcu jest to zwrócenie uwagi na rela¬ cyjną naturę reprezentacji (Coronil 1996, s. 567). Możemy również zaobserwować stosowanie podobnych, naturalizujących wy¬ tworzoną różnicę, zabiegów poznawczych wobec zjawisk zachodzących w Polsce. Michał Buchowski, który także odchodzi od dosłownego traktowania orientalizmu, 84 �Kryzys reprezentacji aby zdefiniować go szerzej jako sposób myślenia występujący w różnych lokalnych odmianach, pisze m.in. o „społecznej orientalizacji wewnętrznej". Taką formę przyjmuje „orientalizm po polsku" - styl myślenia stosowany przez uczestniczą¬ cych w promowaniu „transformacji" członków elit społecznych wobec własnych współobywateli (Buchowski 2006, s. 466). W tej reprezentacji główną rolę odgrywa dawna dychotomia socjalizm - kapitalizm, która służy wytworzeniu różnicy spo¬ łecznej, jasnemu odgraniczeniu klasy ludzi, którym „z własnej w i n y " nie powiodło się w procesie przemian ustrojowo-gospodarczych i którzy nie wyzwolili się z ko¬ munistycznej przeszłości. Różnica powstająca za pomocą promowania obrazu r o ­ botników i rolników jako biernych, nieelastycznych i niemoralnych szybko zaczyna być naturalizowana zarówno przez twórców tego porządku, jak i jemu poddanych. Robotnicy i rolnicy są pokazywani w mediach w sytuacjach konfliktu, jako określone typy ludzkie, nienoszące żadnych oznak indywidualizmu, pozbawione wpływu na rzeczywistość. Jednocześnie przeciwstawia się owych reprezentantów homo sovieticus ludziom kapitalizmu - energicznym, o wysokiej pozycji społecznej, odnoszą­ cym sukcesy reprezentantom nowej klasy średniej (Buchowski 2006, s. 467-469). Tymczasem, jak pisze autor, ludzi przedstawianych w mediach jako bierne i rosz¬ czeniowe ofiary obciążającej je mentalności nie należy lekceważyć i traktować jako pozbawionych podmiotowej sprawczości. Codzienne praktyki, podczas których na równi z innymi nadają kształt transformacji jako jej aktywni uczestnicy, a nie bierni beneficjenci czy obserwatorzy niejako nieuniknionego teleologicznego procesu, powinny również stać się przedmiotem analiz (Buchowski 2006, s. 475). W a r t o jed¬ nak zauważyć, że dominujący sposób reprezentowania zakłada dążenie do ustano¬ wienia i zachowania niezmienności stosunków władzy, która w ten sposób pragnie zająć pozycję wobec ewentualnego oporu przez wykreślenie mu granicy A ponie¬ waż sprawowanie władzy jako kierowanie zakłada uwewnętrznienie przez jednostki zdefiniowanej dla nich tożsamości, w ramach określonych możliwości działania, ak­ tywność opisanych przez autora podmiotów mieści się w porządku władzy Sprawczość wspomnianych przez Buchowskiego jednostek jest więc dlatego niezauważana, że jej sens konstytuuje się wobec dominującej reprezentacji. Tylko radykalna zmia­ na, jeśli pozostaniemy przy modelu Foucaulta, będąca rezultatem walki i ponowne określenie relacji hegemonicznej przez zwycięzcę może ujawnić nowe możliwości, które dostarczą p o d m i o t o m pozytywnych tożsamości. Ponieważ Buchowski pokazuje udział ekspertów w tworzeniu legitymizujących reprezentacji, warto wskazać również na podobne konstrukcje antropologiczne. Podejmujący ten temat George C. Bond i Angela Gilliam również analizują tworze¬ nie „ich" w procesie tworzenia „siebie", które służy ustanowieniu relacji władzy. Warto zauważyć, że w t y m wypadku tworzenie „siebie" jest tworzeniem się w kate­ goriach profesji: antropolog tworzy się jako ekspert dzięki konstrukcji możliwego przedmiotu badań. Ten sposób reprezentacji zawsze kończy się na przywłaszczeniu „innych" i podwójnej fabrykacji - antropolog stwarza „obcego", a następnie go bada 85 �Agata Maksimowska jako fakt naturalny co skutkuje problemem metodologicznym - antropologowi za­ czyna brakować narzędzi do interpretowania własnych konstrukcji. Zagubiwszy się w dążeniu do idealnej reprezentacji, antropolog przestaje zauważać zasady konstru­ kcji, co pogrąża go w fałszywej sytuacji pustki etnograficznej teraźniejszości (Bond, Gilliam 1994, s. 13). Reprezentacje antropologiczne dzielą losy map, które zawsze ukazują jedynie pewien moment rzeczywistości - gdyż, tak jak przestrzeń, świat re­ lacji społecznych ciągle się zmienia (Coronil 1996, s. 54). Reprezentacja, która chce być mapą absolutną i zakrywa własne ufundowanie w relacjach władzy jako element tej władzy staje się znaturalizowana, nieodporna na rewizję i ostatecznie uprawom¬ ocniona przez powołujący ją d o życia autorytet (np. instytucję). M i m o podejmowania prób zakwestionowania esencjalistycznych konstrukcji an¬ tropologom trudno również uciec od idei Zachodu jako punktu odniesienia swoich analiz (Bond, Gilliam 1994, s. 19). Na przykład, demaskując zachodnie praktyki re­ prezentacji uwidaczniające się w kolonizowaniu Egiptu, Mitchell stwarza obraz o d ­ rębnej antyreprezentacyjnej metafizyki (w której nie ma rozdzielenia na ideę i reali¬ zację, a znaczenia są immanentne w stosunku do świata), charakterystycznej dla przedkolonialnego Egiptu. W ten sposób utrwala on różnicę - postulując istnienie dwóch odrębnych bytów o odmiennych metafizykach Zachodu i Wschodu ( C o r o ­ nil 1996, s. 7 1 - 7 2 ) . Zjawisko to Bond i Gilliam nazywają negatywnym esencjalizmem i przypisują je także walkom o udzielenie prawa do wypowiedzi dotychczas niemym na gruncie antropologii aktorom społecznym (jest to przykład dyskursów insurekcyjnych; Domańska 2005, s. 8). Zdarza się bowiem, że wbrew antyesencjalistycznym intencjom już przez samo zarysowanie dychotomii Zachód - nie-Zachód tworzy się późniejszy podział (Bond, Giliam 1994, s. 20-21). Czy zatem w ogóle możliwa jest antropologia postorientalizująca? Autorzy wy¬ mienionych artykułów przedstawiają pewne strategie, których celem jest nie tylko krytyka treści reprezentacji i ujawnienie różnic, ale również krytyka samego zabiegu reprezentowania jako uobecniania-zastępowania. Buchowski w swoim tekście (2006, s. 477) proponuje „antropologię post-kulturową", która nie traktuje kultur jako b y t y lecz uwzględnia udział antropologa w ich konstruowaniu i zachęca do ciągłego problematyzowania zaistniałych kategorii „my i „oni". Jeżeli uznamy reprezentację za przejaw wytwarzania podmiotów/podda¬ nych, takie problematyzowanie oznacza problematyzowanie każdej zaistniałej kon¬ figuracji władzy. Fernando Coronil proponuje z kolei „antropologię transkulturową", która wska¬ zuje na różnice, lecz nie uważa ich za efekt istnienia stałych i niezmiennych kulturo¬ wych całości, lecz traktuje jako wynik działań historycznych. Takie podejście mówi o odmienności, lecz nie służy jej wytwarzaniu, nie ma bowiem na celu ani „potwierdza­ jącej Nas obiektywizacji", ani „kwestionującej Nas egzotyzacji" (Coronil 1996, s. 73). Jak widać, rozwiązaniem wydaje się nie tylko stworzenie warunków do powsta¬ nia kolejnej reprezentacji kwestionującej sposób konstruowania dotychczasowych 86 �Kryzys reprezentacji przedstawień i ich związku z określonym typem władzy lecz także zakwestionowa­ nie charakteru reprezentacji jako takiej. W t y m wypadku kryzys reprezentacji nie tylko wiąże się z impasem epistemologicznym czy wymogiem etycznym, lecz ujawnia swój bardzo aktualny wymiar polityczny To zwrot od p r z e d s t a w i a n i a - u o b e c n i a n i a - z a s t ę p o w a n i a do reprezentacyjnej cechy p r z e d s t a w i c i e l s t w a . To założenie o możliwości aktywnej, jawnej identyfikacji z reprezentującą nas tożsa¬ mością, w której się rozpoznajemy. To również przyjęcie możliwości wyrażania tej tożsamości poprzez sprawczość w realnej konfrontacji w jej afektywnej formie . I, w końcu, to uznanie, że „inność" to nie odrębny byt - opisywany z większą lub mniejszą metodologiczną wrażliwością - ale przede wszystkim wyzwanie, jak pisze Renato Rosaldo: „To understand is not to forgive. Just because you come to terms w i t h how something works in another culture doesn't mean you have to agree w i t h it; it means you have to engage i t " (Rosaldo 2000). 1 Bibliografia Adorno T.W. 1981 Cultural criticism and society, w: Prisms (Studies in contemporary German social thought), Cambridge, Mass., s. 17-34 Ankersmit FR. 1997 2006a Język a doświadczenie historyczne, „Konteksty Polska Sztuka Ludowa", nr 1-2, s. 81-88 Pochwała subiektywności, w: Pamięć, etyka i historia, red. E. Domańska, Poznań, s. 55-83 2006b Pamiętając Holocaust: żałoba i melancholia, w: Pamięć, etyka i historia, red. E. Do¬ mańska, Poznań, s. 163-184 Bond G.C., Gilliam A . 1994 Introduction, w: Social Construction of the Past: Representation as Power, red. G.C. Bond, A. Gilliam, London, N e w York, s. 1-22 Borges J.L. 1982 Powszechna historia nikczemności, Warszawa Buchowski M . 2006 1 The Specter of orientalism in Europe: from exotic other to stigmatized brother, „Anthropological Quarterly", nr 79(3), 463-482 Por. M o u f f e 2008. A u t o r k a pisze o konieczności w p r o w a d z e n i a koncepcji p o l i t y c z n e j k o n f r o n ­ tacji jako ciągłej agonicznej d y n a m i k i zamiast koncepcji p o l i t y k i jako zderzenia esencjalistycznych form identyfikacji. 87 �Agata Maksimowska Coronil F 1996 Beyond occidentalism: toward nonimperial geohistorical categories, „Cultural A n t h r o ­ pology", v o l . 11, nr 1, s. 5 1 - 8 7 Domańska E. 2005 O zwrocie ku rzeczom we współczesnej humanistyce (Ku historii nieantropocentrycznej), „Roczniki dziejów społecznych i gospodarczych", t. LXV, s. 7-23 2006 Wprowadzenie: Pamięć, etyka i historia, w : Pamięć, etyka i historia, red. E. Domań­ ska, Poznań, , Poznań, s. 13-27 Englander N . 2000 For the Relief of Unbearable Urges, N e w York, London Foucault M . 1998 Podmiot i władza, „Lewą Nogą", nr 9, s. 174-192 Freundlieb D. 1994 Foucaultts theory of discourse and human agency, w: Reassessing Foucault: Po­ wer, Medicine and the Body, red. C. Jones, R. Porter, London, N e w York, s. 152-180 Janion M . 2001 Żyjąc tracimy życie. Niepokojące tematy egzystencjalne, Warszawa Klein K . L . 2004 O pojawieniu się pamięci w dyskursie historycznym, „Konteksty Polska Sztuka Ludowa", r. LVII, nr 3-4, s. 42-56 LaCapra D. 2006 Psychoanaliza, pamięć i zwrot etyczny, w: Pamięć, etyka i historia, red. E. Domań­ ska, Poznań, s. 127-162 Levi P. 1996 Czy to jest człowiek, Warszawa Merleau-Ponty M . 2001 Fenomenologia percepcji, Warszawa Mitchell T 2001 Egipt na wystawie świata, Warszawa Mouffe C h . 2008 Polityczność, Warszawa Ricoeur P. 2006 Pamięć, historia, zapomnienie, Kraków 88 �Kryzys reprezentacji Rosaldo R. 2000 Of headhunters and soldiers: separating cultural and ethical relativism, „Issues in Ethics", nr 11 (1) Said E. 1991 Orientalizm, Warszawa Webber J. 2007 Making sense of the past: reflections on Jewish historical consciousness, w: Indentity and Networks: Fashioning Gender and Ethnicity across Cultures, red. D F Bryceson, J. Webber, N e w York 89 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/decb8c7b5ac08dccf008860edbe54670.pdf b2c1c9a944709ac9af72a5f28acf0787 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4995 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource film antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4632 Title A name given to the resource Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku / Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.90-106 tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Sławomir Sikora Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku. Przypadek filmowy 1 „Antropologia we własnym domu" bywa trudna. Jest t o jednak być może zupełnie inny rodzaj trudności niż te, z którymi borykał się Malinowski i kolejne pokolenia „jego dzieci", prawdziwych badaczy terenowych, w prawdziwym terenie . Te t r u d ­ ności w znacznym stopniu uwydatniła antropologia refleksyjna z jej prymatem etycz­ nego podejścia d o badań etnograficznych (a współczesna antropologia wizualna zapewne jeszcze bardziej wyostrzyła ów problem). Trudność z „antropologią na włas­ nym podwórku" (co może byłoby lepszym tłumaczeniem anthropology at home) wią­ załaby się również, a może nawet przede wszystkim, z niejasnością granic między blis­ kością i oddaleniem, tożsamością i nietożsamością, dystansem i zaangażowaniem... czy też, b y skrócić ciąg opozycji - z tego dystansu niejasnością. N a tę trudność zwrócił ostatnio uwagę W i k t o r Stoczkowski. Relacjonuje on własne doświadczenie związane z przysłuchiwaniem się kolejnym referatom w czasie jednej z sesji etnologicznych. Opisowi i interpretacji odległych zwyczajów i kultur towarzyszyło na­ maszczone zasłuchanie. Podobne skupienie towarzyszyło także referatowi na temat już nam bliski, a mianowicie opisowi pewnych osobliwych praktyk współczesnego 2 3 1 Artykuł powstał na podstawie materiałów z badań finansowanych ze środków na naukę w latach 2008-2009 jako projekt badawczy: Grant Ministerstwa N a u k i i Szkolnictwa Wyższego nr N N 1 0 9 243434. 2 O d w o ł u j ę się t u oczywiście d o commonplace, jakim jest stawianie Bronisława M a l i n o w s k i e g o u p r o ­ gu nowoczesnych badań t e r e n o w y c h . R z e c z y w i s t o ś ć była nieco bogatsza i mniej j e d n o w y m i a r o w a . Artykuł C l i f f o r d a Geertza na temat spuścizny M a l i n o w s k i e g o nosi zabawny ale t e ż m o c n o i r o n i c z n y tytuł: Zaświadczające Ja. Dzieci Malinowskiego ( p o r G e e r t z 2000). „Teren" bywa miejscem r e t o r y c z n i e nadużywanym, usprawiedliwiającym tekst m i m o miałkości sądów, l u b t e ż usprawiedliwiającym p o prostu rację b y t u etnografa (co w gruncie r z e c z y na j e d n o w y c h o d z i ) . 3 Poręczny angielski z w r o t anthropology at home t r u d n o dobrze przetłumaczyć; angielskie home znaczy m . i n . tyle, co „dom" i „kraj o j c z y s t y " - nie c h o d z i t u jednak oczywiście o zamknięcie zainteresowań etnografa w o b r ę b i e własnego d o m u , lecz raczej o zainteresowanie własną kulturą. W p o l s k i m ter¬ minie „własny d o m " t r u d n o , jak sądzę, tę r ó ż n o r o d n o ś ć pomieścić, m o ż e łatwiej byłoby zatem z g o d z ­ ić się na „własne podwórko". O t y m pomieszaniu dawniej znacznie stabilniejszych granic - „być tam, pisać t u " (Geertz 2000) - por. np. C l i f f o r d 2004; a szerzej C l i f f o r d 1997. 90 �Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku artysty awangardowego, choć owe praktyki (jak i niektóre z tych związanych z od¬ ległymi kulturami) mogłyby zapewne wzbudzić uśmiech wśród tzw. zwykłych lu¬ dzi. Skupienie i powaga zacnego grona ustąpiły jednak, gdy jeden z referentów za¬ czął mówić o kulturze tyleż odległej, co bliskiej, stosunkowo niewinnych zabawach XIX-wiecznej burżuazji związanych z rejestracją na portretach fotograficznych jaś­ niejszych plam, które miały znamionować obecność duchów (bliskich) osób. Kolejne przykłady owych zabaw spowodowały nie tyle nawet przełamanie nastroju powagi, ile roztopienie go w salwach śmiechu. P a t r z ą c na t ę salę, z d a ł e m sobie sprawę - pisze S t o c z k o w s k i - ż e istnieją k u l t u r y ciągle n i e d o s t ę p n e e t n o l o g i c z n e m u z r o z u m i e n i u , b o w i e m o d m i e n n o ś ć k u l t u r o w a , jaka tam się p o j a w i a , n i e k o n i e c z n i e w i ę k s z a niż g d z i e i n d z i e j , p o t r a f i jeszcze nas zaskoczyć, wywołując n i e p o k ó j jednym i zażenowanie, z niechybnych znaków 4 których śmiech jest ( S t o c z k o w s k i 2 0 0 8 , s. 7 0 ) . Zjawiska takie zyskują znamiona groteskowości, zaś dystans kulturowy prze¬ mienia się w dystans hierarchiczny (Stoczkowski wspomina o pojawiającym się od¬ czuciu niższości kulturowej owych innych, choć w zasadzie nam bliskich). Ów dys­ tans bywa również blisko związany z kwestią smaku. Nieco podobnie bowiem da się zapewne zinterpretować zachowanie wyrafinowanego profesora historii sztuki, któ¬ ry w trakcie spotkania seminaryjnego z wyrazem niesmaku i disgustu odstawia, nie¬ mal jakby kalało to rękę, plastikową odpustową figurkę M a t k i Boskiej puszczoną w obieg przez jedną z uczestniczek owego seminarium.. . . 5 Z pewnymi przejawami takiego niejasnego dystansu, ale też w związku z t y m niejasną etycznie sytuacją zetknęliśmy się również przy okazji realizacji filmu Żeby to było ciekawe... Film o mediatyzacji obrzędów weselnych . D o wątku związanego z p r o blematycznością badania własnej kultury jeszcze powrócę, teraz chciałbym zaryso¬ wać kilka kwestii związanych z kontekstem powstawania filmu, bowiem, jak się po¬ wiada (np. Heider 1976,- Ruby 2000), jedną z wyróżniających cech dokumentu etnograficznego powinien być komentarz na temat tegoż kontekstu, podjętych de¬ cyzji, rozwiązań itd. Zacznę zatem od tych detali. 6 4 Ba, dość powszechnie cytowana anegdota (najczęściej jednak z p e w n y m dystansem) o Balzaku, który miał się obawiać fotografowania - zdjęcie miało b o w i e m z d e j m o w a ć z niego „warstwy" - wska­ zuje w zasadzie również, że nie bardzo w i e m y jak ową anegdotę traktować (zob. np. Krauss 1978, Sikora 2004). (Wszystkie wyróżnienia w n i n i e j s z y m tekście pochodzą ode mnie.) 5 Było t o pewnie ponad dziesięć lat temu w Instytucie S z t u k i PAN. O s o b ą , która ową figurkę przyniosła, była Joanna Tokarska-Bakir. 6 Żeby to było ciekawe... Film o mediatyzacji obrzędów weselnych. Z d j ę c i a : Tomasz Saliński, Jakub Czerwiński, Sylwia Chorązka, Łukasz Suszek, Sławomir Sikora, Karolina D u d e k , montaż: S z y m o n Pietrowski, realizacja: Karolina D u d e k i Sławomir Sikora, 73', © I n s t y t u t E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j , U n i w e r s y t e t Warszawski 2009. „Praca naukowa finansowana ze środków na naukę w la¬ tach 2 0 0 8 - 2 0 0 9 jako projekt badawczy". 91 �Sławomir Sikora Pomysł filmu zrodził się w trakcie badań terenowych prowadzonych wraz z g r u ­ pą studentów w ramach zajęć laboratorium etnograficznego Wizualność w kulturze w Kolbuszowej (2006-2008) . Już w czasie pierwszego wyjazdu moją uwagę przy¬ kuło bardzo popularne w lokalnym skansenie zjawisko fotograficzno-filmowych sesji dla nowożeńców. Uznałem, że to właśnie film najlepiej zobrazuje owo zja­ wisko, zwłaszcza jego powtarzalność (konwencja póz i miejsc, aranżowanych przez filmowca lub fotografa). Pierwotna idea filmu uległa wkrótce poszerzeniu, obejmu¬ jąc fenomen samego filmu weselnego i roli filmowca (fotografa) w aranżowaniu i strukturowaniu współczesnego wesela (w środowisku małego miasteczka). W o w y m my­ śleniu o filmie niemal od samego początku aktywnie uczestniczyła Karolina Dudek, współautorka filmu, a wcześniej jedna z uczestniczek zajęć . 7 8 Koncepcja filmu dojrzewała powoli w trakcie rozmów i bardziej sformalizowa¬ nych wywiadów prowadzonych z wideofilmowcami. Pierwotne pytania - m.in. czy bohaterem będzie jeden filmowiec (w Kolbuszowej wideofilmowaniem zajmują się co najmniej trzy osoby czy też zespoły), czy powinniśmy zarejestrować kilka wesel, czy wystarczy jedno? - znalazły odpowiedź wraz z postępem prac. W trakcie kolej¬ nych rozmów uznaliśmy, że (przynajmniej wstępnie) głównym bohaterem będzie Sylwia Chorązka, właścicielka rodzinnego zakładu fotograficznego Foto Z o o m . Osoba młoda, zdecydowana, pewna siebie i, można powiedzieć, menedżerska, wkła¬ dająca wiele wysiłku w rozwój firmy, inwestująca w sprzęt, zafascynowana innowa¬ cjami technicznymi, choć jednocześnie wyznająca swą miłość do tradycyjnej analo¬ gowej fotografii czarno-białej (którą, jak przyznaje z nostalgią, niestety od dawna nie ma czasu się zajmować). 9 C h o ć Sylwia zaakceptowała pomysł prawie od samego początku, to jednocześ¬ nie (właściwie do czasu zobaczenia gotowego produktu - naszego filmu) miała też, jak się wydaje, sporo wątpliwości co do finalizacji projektu. Kolejne rozmowy przy¬ bliżały nas do realizacji filmu, choć Sylwia zachowywała swoją silną pozycję, a wielość zajęć (związanych zarówno z prowadzeniem firmy, jak i wychowywaniem małych dzieci) sprawiała, że nie wszystkie spotkania udawało się łatwo zaplanować. Ciekawy zwrot w naszych relacjach (jak najbardziej życzliwych, miłych i popraw¬ nych) wiązał się z pomysłem nakręcenia materiału z fotograficzno-filmowej sesji w skansenie. Towarzyszył nam wówczas (maj 2007 r.) Tomek Saliński, były student 7 L a b o r a t o r i u m prowadziłem z mgr Joanną Bartuszek. 8 W tekście b ę d ę c z ę s t o korzystał z l i c z b y mnogiej, b o w i e m nad większością spraw związanych z założeniami filmu dyskutowałem przede w s z y s t k i m z Karoliną, a także z operatorami - T o m k i e m Salińskim i Jakubem Czerwińskim - oraz montażystą Szymonem P i e t r o w s k i m . N i e znaczy to, że zawsze we w s z y s t k i c h sprawach uzyskiwaliśmy o c z y w i s t y konsensus. 9 Rodzinnego z następujących powodów: 1) firmę założył jej ojciec, 2) zatrudniała ona k i l k o r o członków rodziny, 3) k u l t y w u j e rodzinną atmosferę,- niespokrewnione o s o b y zatrudnione również, jak się wydaje, przejmują takie nastawienie ( o c z y w i ś c i e nie w y k l u c z a t o uwikłania w relację władzy). 92 �Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku etnologii, który zgodził się uczestniczyć w projekcie jako operator . Ponadpółgodzinny koncert „arii i recytatywów" na temat kamer, sprzętu filmowego, mikrofonów itd., „operowy pojedynek" Tomka i Sylwii (w czasie którego Karolina i ja byliśmy ra¬ czej publicznością) znacząco chyba podniósł w jej oczach nasz status: zaczęliśmy być kimś, nawet jeśli. nadal operowaliśmy słabszą niż jej kamerą . 10 11 Naszym r o z m o w o m z Sylwią (przede wszystkim z nią, choć czasem przysłuchi¬ wali się i m i do nich włączali także inni członkowie rodziny i zespołu) dotyczącym filmowania młodych par towarzyszyło oglądanie fragmentów filmów. Sylwia naj¬ częściej chętnie opowiadała o ewolucji filmowania, nowych nabytkach zakładu, choć, szczególnie w mniej sformalizowanych rozmowach, tematy często się mie¬ szały. Postanowiliśmy zdać się na Sylwię w sprawie wyszukania dla nas odpowied¬ niej pary, która po pierwsze wyrazi zgodę na naszą obecność na weselu, a po drugie będzie w miarę oswojona z kamerami (i ich liczbą). Tą zaproponowaną przez Sylwię parą okazali się Ola i M a r k (ona - wówczas studentka anglistyki i studiów związanych z turystyką, on - Anglik po studiach gas­ tronomicznych). Z młodą parą przed „ich d n i e m " (30 czerwca 2007 r.) spotkaliśmy się jedynie raz w przeddzień uroczystości - przedstawiliśmy siebie oraz nasz pro¬ jekt i zyskaliśmy akceptację młodych. 12 N i e było między mną a Tomkiem rozbieżności co do tego, że w trakcie uroczys­ tości będzie on robił zdjęcia obserwacyjne, polegające na długich i stabilnych ujęciach, starając się uchwycić przede wszystkim filmowców i ich interakcje z młodą parą, jak i pozostałymi gośćmi. Było oczywiste, że nie możemy zakłócać tego dnia państwu młodym własnymi osobami i naszym filmem. W czasie kolejnych dni nakręciliśmy wywiady z Sylwią (która tylko częściowo zajmowała się montażem) i Łukaszem Płochem (głównym montażystą filmu weselnego O l i i Marka), staraliśmy się też przy¬ glądać pracy montażysty i ją rejestrować, zadając czasem pytania o sposób postę¬ powania i ogólnie „filozofię" filmu weselnego. Po obejrzeniu wszystkich materiałów (już w „domu") - dysponowaliśmy materiałem (ślub, wesele) z trzech kamer: Tomka, Sylwii i Łukasza Suszka - uznaliśmy że są one na tyle ciekawe, że to one staną się trzo- 10 W w y n i k u w y j a z d u powstała m . i n . skromna 10-minutowa etiuda ukazująca interakcje pomiędzy f i l m o w c e m , fotografem i młodą parą, a także p o m i ę d z y samymi nowożeńcami, Ewą i M a r k i e m , którzy w t y m p r z y p a d k u , mieli d o owego „rytualnego w y d a r z e n i a " zgoła odmienne nastawienie: z p o w o d u nieco być m o ż e nerwowego, ale t e ż dystansującego, częstego śmiechu (chichotu) pan młody był stale strofowany przez panią młodą (jak się zresztą później okazało, policjantkę). 11 Początkowy etap pracy nad f i l m e m można po trosze uznać za szczególną formę, którą ujmuje angielskojęzyczny t e r m i n „studing u p " . Pojawienie się T o m k a (wraz z jego profesjonalną wiedzą) można uznać za i s t o t n y p u n k t z w r o t n y który wyraźnie wskazuje p r z y n a j m n i e j na wagę, jaką Sylwia w końcu samouk (przynajmniej w d z i e d z i n i e filmu) - przywiązywała do profesjonalizmu (w swoich w y p o w i e d z i a c h bywała t e ż bardzo k r y t y c z n a w o b e c lokalnej k o n k u r e n c j i ) . 12 N a ówczesnym etapie p r o j e k t u nie było jeszcze jasne, c z y podstawą filmu staną się zdjęcia j e d ­ nego czy większej l i c z b y ślubów. 93 �Sławomir Sikora nem filmu . Decyzja zaakceptowania pary „mieszanej" przyszła nam łatwo, po pierw¬ sze dlatego, że jest to teren silnie naznaczony emigracją, a po wtóre, był to okres dużej fali emigracji d o Wielkiej Brytanii i było oczywiste, że przypadek O l i i Marka nie jest odosobniony. 13 O d samego początku było dla mnie jasne, że mocną stroną filmu musi być wizualność, a t y m samym, że powinniśmy starać się możliwie wiele ukazać za pomocą sa¬ mych obrazów. Po kilkukrotnym obejrzeniu materiałów uznaliśmy że chociaż głów¬ nym bohaterem filmu jest Sylwia (i film weselny), to młoda para i sam ślub (wesele) musi być bliskim dla tego pierwszego planu tłem. Jeśli bowiem nasz film nie ma być sfilmowanym wywiadem czy zobrazowaną książką na temat wideofilmowania, to interakcje pomiędzy filmowcem a młodą parą i gośćmi muszą być ważnym jego ele¬ mentem. Chodziło zatem raczej o uchwycenie p e r f o r m a t y w n y c h d e t a l i , a nie sfikcjonalizowanych uogólnień . „Zestaw" interakcji, z którymi ma do czynie¬ nia wideofilmowiec, uczyniliśmy więc podstawowym tematem tego filmu. Dlatego chcieliśmy np. pokazać zestaw pomysłów, które rządzą sesjami w skansenie, choć oczywiście nie jest on t u wyczerpany i, co jasno wynika z zakończenia filmu, podle­ ga ciągłym zmianom. Przynajmniej część pomysłów to produkty chwili (tak np. po¬ jawił się pomysł na naśladowanie znanej sceny z Titanica), co nie znaczy, że nie mo¬ gą być powtarzane. W wielu ujęciach Tomkowi udało się zarejestrować różnorodne interakcje pomiędzy kamerzystami a weselnikami. Wydaje się, że jak najbardziej zasadne może być uznanie, że kamera nie tylko rejestruje, lecz także czasem s t y ¬ m u l u j e i p r o w o k u j e ( t e a t r a l i z u j e ) zachowania weselników. Nasz film próbu¬ je ukazać kilka różnych form interakcji; przejścia pomiędzy tymi formami bywają płynne (pod t y m względem nie ma jasno wyróżnionych kategorii: to widz musi próbować czerpać informacje z różnych poziomów filmowej rzeczywistości). Kamera filmowców weselnych bywa obserwacyjna (choć na różne sposoby); bywa też kreacyjna (również w różnym stopniu): inaczej podczas ubierania państwa młodych (gdzie filmowana młoda para musi dostosować się - najczęściej - do wizji 14 13 W filmie zostały również wykorzystane: jedno ujęcie z dodatkowej „naszej" małej kamery (K. D u ­ dek), zapisy (obserwacja i w y w i a d y ze studia montażowego F o t o Z o o m z czasu montażu filmu, „po weselu" - zdjęcia moje) oraz materiały powstałe już r o k później: długie w y w i a d y nagrane kamerą w i ­ deo z O l ą i M a r k i e m ( d o t y c z ą c e m . i n . wesela i ich percepcji „filmu weselnego") oraz z Sylwią (kame­ ra: Jakub Czerwiński; razem ok. 5 g o d z i n materiału), a także g o t o w y „film weselny" (cudzysłowem b ę d ę oznaczał z m o n t o w a n y w zakładzie F o t o Z o o m „film weselny" O l i i M a r k a ) , k t ó r y otrzymaliśmy po jego z m o n t o w a n i u . (Materiały nagrane w czasie kolejnych w i z y t , przez T Salińskiego, nie weszły już d o filmu - zostały c z ę ś c i o w o wykorzystane d o stworzenia oddzielnego D V D ) . 14 N i e k t ó r e omawiane przez Sylwię szczegóły w kolejnych w y w i a d a c h „mutowały", tak np. p r z y ­ padek szczególny j a k i m było 16 bram w czasie jednego ze sfilmowanych przez nią wesel (Bratkowice), urósł d o reguły która miała na niej wymusić korzystanie z t z w . bennyhilów - c z y l i m o n t o w a n y c h w przyspieszeniu zdjęć z zewnętrzną muzyką zaczerpniętą z serialu Benny Hill i nadającą o w y m scenom g r o t e s k o w y i h u m o r y s t y c z n y wymiar. Ta oczywista przesada, jak sądzę, mogła być w y n i k i e m również właśnie teatralizującej wydarzenia o b e c n o ś c i kamery. 94 �Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku kamerzysty), a inaczej w czasie sesji w skansenie, gdzie rzeczywistość profilmowa zdaje się totalnie kreowana przez filmowca (fotografa), choć często oczywiście przy współudziale państwa młodych i ich świty (por Dudek 2008, 2009a i b). C h o ć nasz film wydaje się podążać za chronologią wydarzeń, to jest też w jasny sposób k o n s t r u k c y j n y . Tę jego konstrukcyjność sygnalizujemy od samego p o ­ czątku, zestawiając kilka wersji historii poznania się młodej pary: zaczerpniętą z go­ towego „filmu weselnego" fotograficzną opowieść (animowany album zdjęć) o t y m , „jak wzrastali, by poznać się i powiązać swe losy", z dwiema dialogicznie splecionymi, „realnymi" wersjami opowieści o poznaniu się w wydaniu O l i i Marka. Scena ta spot¬ kała się z krytyką, z uwagi na to, że nie od początku jest jasne, iż fragmenty z „ani¬ mowanego albumu" są cytatem z filmu weselnego, a nie fragmentem naszego filmu choć są one „wizualnie" wyodrębnione (o czym dalej). Ale miała też ona swoich zwo¬ lenników. Magdalena Zowczak słusznie wskazała tu na trop Cliffordowski, odnosząc to do jego pomysłu na etnografię jako (bliską surrealizmowi) s z t u k ę z e s t a w i a n i a . 1 5 Sądziłem, że rozpoczęcie właśnie przez zestawienie ze sobą kilku początków to dobry pomysł na wprowadzenie ważnych bohaterów, ale przede wszystkim chodzi¬ ło właśnie o podkreślenie już w tej pierwszej scenie faktu, że film składa się z wielu nie zawsze koherentnych materiałów i mimo „realizmu", jest jawnie konstruowany. Dlatego też od samego początku było dla mnie jasne, że obrazy z poszczególnych kamer (i gotowego „filmu weselnego") powinny być konsekwentnie wizualnie w y dzielone ; w trakcie opracowywania szczegółowego scenariusza dla montażysty zdaliśmy sobie sprawę, że nasza kamera nie będzie stale odgrywała nadrzędnej roli kamery obserwacyjnej, lecz czasem będzie kamerą poniekąd równorzędną. Było to po trosze konsekwencją tego, że, jak wspomniałem, obecność filmowca (fotografa) na planie może mieć różny charakter: jawne konstruowanie rzeczywistości (skan¬ sen) czy styl bardziej obserwacyjny - np. w czasie wesela, gdzie filmowiec nie aran16 15 W y p o w i e d ź w czasie pokazu pierwszej pełnej wersji filmu w I E i A K U W (listopad 2008 r.; pokaz ten odbył się wkrótce p o t y m , jak pokazaliśmy f i l m „głównym b o h a t e r o m " i zyskaliśmy ich aprobatę). C h o d z i o znany tekst Jamesa C l i f f o r d a o surrealizmie e t n o g r a f i c z n y m zamieszczony w : C l i f f o r d 2000. 16 T u zarysował się jeden z d r o b n y c h sporów przede w s z y s t k i m z montażystą, który w imię kon¬ sekwencji w montażu skłonny był czasem „fikcjonalizować" owe filmogłosy Etnograficzna wierność była t u dla mnie w a r u n k i e m niezbędnym. Materiały z kamer operatorów „weselnych" (oznaczone na­ pisem R E C : c z e r w o n y m - Sylwia, i niebieskim - Ł u k a s z ) , f r a g m e n t y g o t o w e g o „filmu weselnego" (ujęte w czarną ramkę - efekt pomniejszonego ekranu) oraz materiały z naszych kamer: w czasie ślubu i wesela o p e r a t o r e m był Tomasz Saliński (nieoznaczone d o d a t k o w o ujęcie ze skansenu - Karolina D u d e k ) ; montaż i w y w i a d y nagrane w ciągu k i l k u d n i po weselu zarejestrowałem ja; autorem zdjęć z wywiadów dogranych r o k po ślubie był Jakub Czerwiński. C h o ć szczegółowa informacja dotycząca oznaczenia kamer zostaje w p r o w a d z o n a d o p i e r o w napisach końcowych, t o dla uważnego w i d z a - jak sądzę - d o ś ć jasne stają się (po p e w n y m czasie) owe u m o w n e rozróżnienia. Już na początku filmu kamera T o m k a ujmuje o d tyłu filmującą Sylwię: p o cięciu p r z e c h o d z i m y d o ujęcia z kamery Sylwii z u m i e s z c z o n y m w p r a w y m górnym rogu c z e r w o n y m napisem REC, ujęcia bliźniaczego do tego, które widzieliśmy wcześniej na panelu L C D w kamerze Sylwii. 95 �Sławomir Sikora żuje już „rzeczywistości", co nie znaczy że jest nieobecnym jej obserwatorem. Fil­ mowcy wydają się często i n t e g r a l n ą c z ę ś c i ą s a m e g o w e s e l a . Ich obecność prowokuje różnego rodzaju zachowania weselników; vide m.in. pocałunek złożony w trakcie tańca „na kamerze" (pan z bokobrodami, „najlepszy na Podkarpaciu nauczy­ ciel wuefu") i , niejako w odpowiedzi, przetarcie obiektywu sukienką (starościna), ale też zaaranżowana sesja zdjęciowa rodziny i bliskich. Podporządkowanie nowożeń¬ ców wymaganiom filmowca (fotografa) nie jest też całkowite i bezwzględne, co jas¬ no sygnalizuje zestawienie dwóch bliźniaczych i niewiele oddalonych od siebie w „realu" scen (niespełna pół godziny), kiedy Sylwia prosi nowożeńców (w samocho­ dzie - po mszy i przed domem weselnym), by wykonywali określone „rytualne gesty" do kamery: pokażcie obrączki, pocałujcie się... W pierwszym przypadku para młoda całkowicie podporządkowuje się jej prośbom, w drugim - Ola stawia opór, a profilmowa scena sfilmowana w setce przemienia się w filmową bajkową idyllę (kamera Syl­ wii). Jak widać, nie wszystko w czasie owego obrzędu podporządkowane jest formie, strukturze, filmowcowi/filmowi (co szczególne, ta jedna, moim zdaniem, z mocniej­ szych emocjonalnie scen nie została uwzględniona w samym „filmie weselnym"). W filmie znalazły się wypowiedzi, mogłoby się wydawać, mało znaczące i niespektakularne. Zdecydowanie przeciwstawiłem się np. pomysłowi montażysty żeby skrócić i skondensować wypowiedź Łukasza montażysty która kryje ciekawy para­ doks: powiada on mianowicie (w jawnej sprzeczności z jedną z zamieszczonych w y ­ powiedzi Sylwii), że lubi montować filmy weselne, bo tam n i c s i ę n i g d y n i e p o w t a r z a . Jeśli potraktować tę wypowiedź jako szczerą (a taką, jak sądzę, jest; Łukasz montował wówczas filmy weselne już ponad pół roku), to ów jawny para¬ doks da się wytłumaczyć tylko t y m , że to p e r s p e k t y w a z e w n ę t r z n a pozwala widzieć w większości filmów ślubnych zestaw konwencjonalnych powtórzeń, dla uczestników — a jak widać t a k ż e t w ó r c ó w — film weselny może stanowić na¬ miastkę r y t u a ł u , w którym p o w t ó r z e n i a n i e w y w o ł u j ą n u d y , bowiem czerpią z mocy rytuału angażującego również emocje. Można zatem sądzić, że „fil­ mowcy weselni" (często filmowaniem i montażem zajmuje się ta sama osoba — w t y m przypadku w przeważającej mierze film zmontowany został przez osobę niebędącą na weselu) nie przyjmują całkowicie zewnętrznej perspektywy wobec ślubu (wesela) . 17 Jedna z podstawowych definicji filmu antropologicznego (niewyczerpująca, nie¬ mniej ważna i powtarzana — por. np. Heider 1976; Ruby 2000) powiada, że p o w i ­ nien być on zrobiony bądź aktywnie współtworzony przez antropologa. W tym przy¬ padku film powstał wedle szczegółowego scenariusza (oczywiście stworzonego na podstawie nakręconego już materiału) budowanego przez nas w dużym stopniu 17 O wadze p r z e m i a n y owej zewnętrznej p e r s p e k t y w y w wewnętrzną dla z r o z u m i e n i a i o d c z u c i a , c z y m m o ż e być „życie", w zabawny (choć sfikcjonalizowany) sposób o p o w i a d a f i l m Dzień świstaka (reż. H a r o l d Ramis, 1993). Zapewne „zrozumienie" wagi owej p r z e m i a n y istotne jest również dla uprawiania nauki (por. Heidegger 1977; M i t c h e l l 2 0 0 1 ; Sikora 2 0 0 9 ) . 96 �Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku zgodnie z chronologią wydarzeń, tak jednak, by przede wszystkim rejestrować waż¬ ne dla ślubnego wideofilmowania elementy obrzędu. Postanowiliśmy obszernie cy¬ tować samych wideofilmowców - co daje namiastkę ich (różnorodnego w końcu) spo¬ sobu posługiwania się kamerą. Naszym celem było również ukazanie tych dwóch odmiennych perspektyw w filmie. Próbie skonstruowania najpierw perspektywy ze­ wnętrznej, a następnie wewnętrznej odpowiada pewne zróżnicowanie narracji w f i l ­ mie. Większą dyscyplinę przyglądania się filmowcom przy pracy widoczną w pierw­ szej części filmu zastępuje równorzędność kamer w późniejszej części wesela. Ta niekonsekwencja jest poniekąd założona i po trosze wymuszona chronologią wesela. W pierwszej części filmowcy weselni zdecydowanie częściej aranżują rzeczywistość, w drugiej po trosze stają się jej uczestnikami. Dwa „numery" taneczne z wesela kon¬ centrują się kolejno na dwóch ważnych sprawach: pierwszy w znacznym stopniu na wspomnianej już interakcji pomiędzy filmującymi a weselnikami (najwyraźniej wi¬ dać to właśnie w Life is life, a także „rodzinnej sesji zdjęć"), w drugim przypadku za¬ leżało nam na ukazaniu sposobu pracy Sylwii w czasie wesela (który zdecydowanie odbiega od tego, co zaprezentowała w skansenie). Pokazując oczepiny i zabawę w cztery krzesła, chcieliśmy oddać atmosferę przenikniętą zabawą, ale też stworzyć namiastkę już niedystansującej kamery - w tych końcowych fragmentach filmu wszystkie trzy kamery traktowane są niemal równorzędnie. Chodziło nam właśnie o pewne zniwelowanie dystansu i zewnętrznej perspektywy patrzenia/obserwacji/śle¬ dzenia. Podejmując takie decyzje, sądziłem, że d z i e ł o e t n o g r a f i c z n e n i e m o ż e b y ć k r ę p o w a n e f o r m ą (por. np. Ruby 2000, Pink 2007; ale warto tu także pa­ miętać o uwagach Barthes'a, np. 1979, na temat fragmentu i całości, by nie wspomi­ nać już o takich klasykach jak Nietzsche) . Zderzenie tych dwóch zabaw na własne potrzeby nazwałem „dekonstrukcją" polskiej seksualności . 18 19 Pośród nowych pomysłów na antropologię (wizualną) można odnaleźć i takie, któ­ re powiadają, że zbliżenie antropologa (antropologii) i badanej kultury (zjawisk, l u ­ dzi) nie wiąże się tylko z tym, że antropolog stara się (zazwyczaj przez dłuższy czas) obserwować daną kulturę i żyć w niej, lecz także z t y m , że to, co (wizualny) antro¬ polog robi - film, fotografie, zapis wideo - jest nie tyle zapisem pewnej zobiektywi­ zowanej rzeczywistości, ile raczej szczególną formą towarzyszenia, w tym przypadku 18 W pamięci miałem też r o z m o w ę z G a r y m Kildeą o jego słynnym Trobriand Cricket. An Ingenious Response to Colonialism (1976). Mówił o rozdźwięku w t y m filmie: pierwsza c z ę ś ć (narzucona przez antropologa: Jerry'ego Leacha) jest bez wątpienia wyjaśniająca ( a n t r o p o l o g i c z n y komentarz z o f f u ) , druga, którą K i l d e a z d e c y d o w a n i e bardziej ceni, t o przede w s z y s t k i m zdjęcia obserwacyjne ( r o z m o ­ wa prywatna w czasie festiwalu filmów N A F A , T a r t u 2004). 19 T r a d y c y j n a oczepinowa gra związana (element rabelaisowsko-bachtinowski) z seksualnością staje się zabawną prowokacją wprowadzającą m . i n . element g r y z (homo)seksualnością. Kontekstualnie pojawia się tam również silnie m o t y w g r y ze stereotypami „rasowymi" (zwycięzcą okazuje się Czarny: vide „his final t a l k " ) . U r z e c z o n y tą sceną — „cztery krzesła" — zdecydowałem się wprowadzić ją prak¬ t y c z n i e w całości d o filmu. 97 �Sławomir Sikora „kategoriom wizualnym" (czy raczej ich nosicielom i realizatorom), t j . tworzeniem platformy (bywała ona nazywana m.in. „trzecią przestrzenią", „trzecim głosem") po­ rozumienia pomiędzy owymi różnymi kategoriami. Tak na przykład uważa Sarah Pink (2007). Można sądzić, że sam pomysł, żeby to za pomocą filmu przedstawić/ukazać taki fenomen kulturowy, jakim jest film (czyli nie sprowadzać opisu do logocentrycznego w y w o d u ) , jest właśnie krokiem w stronę nowego, komplementarnego trakto¬ wania nauki . Pink pisze expressis verbis (co prawda t u w kontekście fotografii, niem¬ niej można jej słowa z powodzeniem odnieść d o inych form tworzenia obrazów): 20 21 F o t o g r a f i a e t n o g r a f i c z n a m o ż e raczej p r z y c z y n i a ć się d o t w o r z e n i a c i ą g ł o ś c i m i ę d z y kulturą wizualną danej d y s c y p l i n y n a u k o w e j a kulturą i n f o r m a t o r ó w i w s p ó ł p r a c o w n i ­ k ó w badania. W t e n s p o s ó b e t n o g r a f o w i e m o g ą p r ó b o w a ć s t w o r z y ć r e p r e z e n t a c j ę fo¬ t o g r a f i c z n ą o d n o s z ą c ą się d o l o k a l n y c h k u l t u r w i z u a l n y c h , a j e d n o c z e ś n i e z a s p o k o i ć w y m a g a n i a i z a i n t e r e s o w a n i e świata n a u k i ( P i n k 2 0 0 7 , s. 6 6 ) . Takie postępowanie można by uznać właśnie za poszukiwanie wspomnianej „trzeciej przestrzeni", „trzeciego głosu", platformy, na której dochodziłoby do zbli¬ żenia, choć niekoniecznie stopienia, tych dwóch, czasem odmiennych, sposobów widzenia/perspektyw/horyzontów. * Film pokazaliśmy głównym bohaterom dwukrotnie. O d razu po zmontowaniu pierwszej wersji (listopad 2008 r.), oddzielnie młodej parze i „filmowcom". Reakcje O l i i Marka nagraliśmy Oglądanie wiązało się m.in. z bardzo silną reakcją wzrusze­ nia u obojga (w oczach pojawiały i m się łzy). Ich ocena filmu była zdecydowanie pozytywna, choć trudno było wnikliwiej porozmawiać o nim samym. Ola podkreś20 W y p a d a t u pewnie przywołać np. głosy M a r k a Kaminsky'ego (1992), próbującego t e o r e t y c z n i e dopracować pomysły Barbary Myerhoff, czy H o m i Bhabhę (1994), ale nie należy t e ż zapominać o wcześniejszych konceptach Rolanda Barthes'a (np. 1979) odwołującego się m . i n . do Donalda W i n n i cotta, c z y też pomysłach Jeana Roucha wprowadzającego takie pojęcia jak „anthropologie partagée" czy „etnofikcja" (zob. np. Sikora 2005). 21 M i c h a e l H e r z f e l d pisze: „Oglądałem kiedyś nagranie w i d e o z uroczystości weselnych na Krecie. Przejawem etnograficznej nieuczciwości byłoby zlekceważenie takiej elektronicznej ekspansji spo¬ łeczności lokalnych, nie mówiąc o t y m , że zmarnowalibyśmy w t e n sposób szansę z r o z u m i e n i a pro¬ c e s ó w k u l t u r o w e j transmisji i przemian, rozwój t e c h n o l o g i i w i d e o [ . . . ] nie będzie zwalniać t e m p a p o to, b y antropologia mogła dotrzymać mu k r o k u " (2004, s. 407). T o ciekawe, że w trakcie wspomnianej wcześniej dyskusji w I E i A K A n n a Malewska-Szałygin zauwa­ żyła, że oglądając różne wesela „ludowe", zastanawiała się, jak można b y ów fenomen opisać, i że właś­ nie nasz f i l m m ó g ł b y być odpowiedzią na owe poszukiwania. C o r a z częściej pojawiają się głosy, które traktują sprowadzanie a n t r o p o l o g i i d o d z i e d z i n y słowa jako zdecydowaną i nieusprawiedliwioną redukcję, dopominając się o paralelizm słowa i obrazu (ale także podkreślające wagę badania człowie­ ka jako fenomenu cielesno-zmysłowego). C o d o paralelności filmu/wizualności i niesprowadzania an­ t r o p o l o g i i d o d z i e d z i n y czysto słownej, por. np.: Stoller 1992, Taylor 1996, Banks i M o r p h y 1997; M a c D o u g a l l 1998, Pink 2007. 98 �Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku liła, że w przeciwieństwie do „filmu weselnego" pokazuje prawdę: tak jak rzeczywiś­ cie b y ł o . . . Zapytaliśmy m.in., czy nie chcieliby czegoś usunąć z filmu oraz czy i m czegoś w nim brakuje. Przy okazji tego pierwszego pytania ciekawie wyszła na jaw ich percepcja sesji plenerowej (skansen). Ola wydawała się nie pamiętać, jak wiele było tam scen w pełni aranżowanych. Powiedziała też, że sądziła, iż nasz film będzie „bliżej" samej Sylwii i jej pracy (notabene Sylwia wyraziła dokładnie odwrotny po¬ gląd). Mark stwierdził zaś, że cała sytuacja (skansen) wydawała mu się mocno sztucz¬ na, zapewne także dlatego, że wielu rzeczy, o które go proszono, jak i aranżowanych sytuacji oraz dialogów po prostu nie rozumiał. Oboje zadeklarowali, że nie zgłasza¬ ją pretensji co do tego, by z filmu coś trzeba było usunąć. Po pewnym zastanowie¬ niu Mark powiedział, że jedyną rzeczą, jakiej mu w filmie brakuje, jest krojenie tortu, które w kulturze angielskiej jest jednym ze zdecydowanie ważniejszych mo¬ mentów na weselu, i że wiele osób robi zdjęcia samemu t o r t o w i , jak i „operacjom", które młoda para przy nim wykonuje . 22 Reakcja na pierwszy pokaz filmu w zakładzie Foto Z o o m (gdzie wśród publicz¬ ności z osób bezpośrednio związanych z filmem była Sylwia, Łukasz montażysta i jeden z członków zespołu muzycznego, drugi operator, Łukasz Suszek, w mię¬ dzyczasie został powołany do wojska) była zdecydowanie entuzjastyczna. Pro¬ jekcji towarzyszyły częste wybuchy śmiechu i drobne komentarze. Film oglądany był z dużą uwagą i silnymi emocjami. Łukasz, wyraźnie zadowolony z własnego udziału w filmie, już po jego projekcji powiedział, że wybraliśmy z jego wypowiedzi to, co najistotniejsze. (Ponieważ tytuł filmu jest cytatem z jego wypowiedzi - fraza ta powtarza się zresztą w różnych wariancjach częściej - pytaliśmy również, czy akceptuje wybór i czy przychodzi mu do głowy lepszy tytuł). Sylwia, ewidentnie również wzruszona, powiedziała, że zmontowaliśmy film „delikatnie" (wcześniej wyrażała obawy, że możemy w filmie wykorzystać jakieś jej uchybienia: Sylwia po¬ tknęła się na przykład w kościele i upadł z kamerą na kolana). C o ciekawe, zwróciła od razu uwagę na elementy które mogłyby jej pomóc w reklamowaniu własnej firmy i metod pracy (sceny z montażu, wykorzystanie ekranu komputerowego i t d . ) . To m.in. na jej życzenie po miesiącu urządziliśmy kolejny pokaz filmu (w popra¬ wionej i nieco zmienionej wersji, z ulepszonym dźwiękiem). Projekcję poprzedzała kolacja, a na sali zgromadziło się około 20 osób. Poza wcześniej wymienionymi po¬ staciami z osób zaangażowanych w filmie byli m.in. fotograf i kilka osób z zespołu muzycznego. Był też nowy pracownik w zespole Sylwii, podkupiony telewizji rze­ szowskiej. (To on w znacznym stopniu odpowiedzialny jest za zmiany które zaszły od tego czasu w sposobie realizacji filmów w zespole Foto Z o o m , np. dużo szybszy montaż w scenach ubierania młodej pary, zbliżenia, koncentracja na detalach). O n ' Zdecydowaliśmy się jednak nie wprowadzać sceny z t o r t e m do samego filmu - t o bardziej c z ę ś ć n wesela niż „filmu weselnego" - i umieścić f i l m o w y zapis krojenia t o r t u w z m o n t o w a n y c h „aneksach" d o głównego filmu (oddzielne D V D ) . 99 �Sławomir Sikora też, jak się wydaje, krytycznie odniósł się do naszego filmu, sugerując Sylwii (w roz¬ mowie z nami tego nie uczynił), że nasz film może być chwilami ironiczny wobec ich sposobu filmowania. W czasie późniejszych rozmów z Sylwią (i wyjaśnień) po¬ jawiła się sugestia, że (korzystając również z naszych materiałów) oni sami zmontu¬ ją nowy film (a nawet kilka wersji - w jednym z pomysłów każda z osób montują¬ cych w zakładzie stworzyłaby własną wersję). Po zastanowieniu uznałem, że jest to bardzo ciekawa propozycja, i po konsultacji z nowożeńcami (czy i oni akceptują ta¬ kie rozwiązanie) postanowiłem skorzystać z tej intrygującej badawczo możliwości kontynuacji i poszerzenia naszego projektu. Coraz częściej w antropologii wizualnej takie „kolaboracje" uznaje się za ciekawy pomysł na rozszerzanie i zintensyfikowa¬ nie badań, a także dogodne pole obserwacji i negocjacji związanych z omawianiem funkcjonujących i akceptowanych kategorii wizualnych (por. np. Ruby 2004, Pink 2007). Jest to z pewnością jeden ze sposobów ucieczki od zewnętrznej perspekty¬ wy - choć t u oczywiście owo zapośredniczenie jest piętrowe: oni obserwują młodą parę i gości, my zaś ich. Niestety na razie ta nowa faza projektu nie doszła jeszcze do etapu realizacji. Zmiana percepcji filmu przez Sylwię wskazuje na inne (niż zasugerowane na wstę¬ pie) niebezpieczeństwa związane z badaniem bliskiej kultury. Współczesna antropo¬ logia wizualna bywa nadzwyczaj wyczulona na etyczne wymiary jej uprawiania. Ilisa Barbash i Lucien Taylor zauważają, że „problemy etyczne pojawiać się będą wbrew nawet naszym najlepszym intencjom. Mogą się pojawić nawet po skończeniu filmu, gdy film jest już pokazywany" (Barbash i Taylor 1997, s. 49; por. też Ruby 2004 i Pink 2007). Jak widać, to niebezpieczeństwo nie ominęło także naszego filmu. W a r t o jednak jeszcze nieco bardziej ogólnie odnieść się do zasygnalizowanej na początku problematyczności badania kultury bliskiej. Paradoksalnie bowiem owa bliskość może przekładać się na dystans wobec oglądanego zjawiska. Sporadycznie - ale jednak - pojawiły się (mówię o etnologach) głosy mówiące o uczuciu skrępo­ wania w czasie oglądania filmu. W jednej z wypowiedzi sugerującej m.in. skrócenie scen rozgrywających się w skansenie (warto dodać, że idzie o głos tzw. terenowca), znalazło się również wyznanie mówiące o pewnym skrępowaniu łączącym się z oglą¬ daniem scen związanych z negliżowaniem zachowań i konwencji. Jak mi się wydaje, niektóre z tych odczuć i komentarzy można wiązać ze zjawiskiem, o którym pisał W i k t o r Stoczkowski, a mianowicie z trudnością odnalezienia (właściwego) dystan¬ su, kiedy ów „przyrodzony" etnograficzny dystans znika. Kiedy owi inni są inni, choć jednocześnie poniekąd tacy sami jak m y . . . . C o powiedzielibyśmy na przy23 23 C o ciekawe, Stoczkowski (2008) nie pisze o e t y c z n y c h problemach związanych z badaniem własnej kultury, podkreśla t y l k o fakt niemożności odnalezienia „właściwego" e t n o l o g o w i dystansu. Z taką postawą można oczywiście również polemizować. Dzisiejsza antropologia nie zawsze w dys­ tansie znajduje receptę na właściwe podejście ( p o r np. Behar 1996; C l i f f o r d 2000; Rosaldo Sikora 2009). 100 1993; �Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku kład, gdyby filmowiec weselny w filmie (o nim) opowiadał nam m.in. o t y m (i zostało to również pokazane), że depiluje się i barwi siwe włosy (głowa, wąsy, klatka pier¬ siowa) przed swoim występem, czy nie zostałoby to potraktowane jako akt przynaj­ mniej zbyt daleko idącej wiwisekcji? Takie sceny w filmie o ślubowideofilmowaniu w Indiach budzą co najwyżej uśmiech, ale na pewno nie uczucie skrępowania . Et¬ nograficzny dystans pozwala pokazać i oglądać więcej. Kiedy on znika, znika rów¬ nież, a przynajmniej staje się niepewny, umożliwiający ów dystans relatywizm (na¬ wet jeśli nazwiemy go antyantyrelatywizmem), który z kolei pozwala na powstrzy¬ manie się od wartościowania. Ale t y m samym, jak sądzę, nasz film odegrał rolę pa¬ pierka lakmusowego pozwalającego badać samych etnologów, ich niepokój wobec badania własnej kultury . Czy nie dlatego uciekają oni „dalej", gdzie ludzie szla¬ chetniejsi, a kultury mniej skalane (odległość w przestrzeni bywa też przekładana na dystans czasowy zob. Fabian 1983)? Ironizuję nieco, ale niektóre wypowiedzi mogą budzić właśnie takie refleksyjne zakłopotanie związane z wartościującą reak¬ cją samych etnologów (dotyczącą samego przedmiotu filmu). Paradoksalnie zatem etnograficzna bliskość pozostaje w stosunku odwrotnie proporcjonalnym do akce­ ptacji różnicy i wiedzie, przynajmniej czasem, d o przekładania owej różnicy na sąd smaku. Ale pojawia się t u również bardzo silnie to (obecne i niebezpieczne w fil¬ mie), co moglibyśmy nazwać zewnętrzną perspektywą . W tym, co uznaje się za za¬ letę antropologii wizualnej: pokazywanie człowieka żywego (choć nie z krwi i koś¬ ci), w całej jego zmysłowości, skrywa się też jej trudność, która wiąże się z problematycznością ukazywania wizerunku konkretnych osób, właśnie uczynienia z innych zawsze po trosze spektaklu, przedmiotu oglądu (co nieodmiennie nastręcza pro¬ blemów etycznych) - niemożność (a przynajmniej niełatwość) ucieczki w uogól24 25 26 27 24 Por. Silk, Muthappar and VHS. Portraits from South India, realizacja: Damaris Lüthi, U l r i c h Grossen¬ bacher, 1997. C h r i s t o p h e r Pinney zauważa z kolei, że ważnym e l e m e n t e m w filmie z wesela h i n d u s ­ kiego jest „skanowanie" kamerą leżącej „w pełnym r y n s z t u n k u " panny młodej (makijaż, biżuteria, ubranie): detaliczne p o w o l n e f i l m o w a n i e c z ę s t o w zbliżeniu w s z y s t k i c h o w y c h e l e m e n t ó w - to ciekawy przykład o b e c n o ś c i „spektaklu" (którego „przedmiotem" - w a r t o podkreślić - jest kobieta) w o b r ę b i e innej k u l t u r y (Pinney 1997). 25 Być m o ż e byłaby t o szczególna odmiana oikofobii, o której w nieco i n n y m kontekście pisał Roger Scruton (1995). 26 W y p o w i e d z i , które utyskiwały na „zanikanie obrzędowości i t r a d y c j i " , również się pojawiły: D o ­ tyczyło t o np. i n s t r u k c j i przekazywanej matce panny młodej p r z e d p r z y w i t a n i e m n o w o ż e ń c ó w na progu d o m u weselnego. Z a b a w n y m k o m e n t a r z e m d o tego m o ż e być n o w y f i l m U l r i k i O t t i n g e r Koreański kufer ślubny (2009 r.) o weselu koreańskim, gdzie osób „wspomagających" (instruktaż i p o m o c ) ceremonię jest całkiem sporo - i nikt się t e m u nie d z i w i , c h o ć dbałość o to, b y garnitur ojca pana młodego c z y panny młodej się nie marszczył (bo jakże b y t o wyglądało na zdjęciach), d o p r a w d y zadziwia. 27 Ten p o d e j m o w a n y już p r z y n a j m n i e j o d czasów Heideggera i Foucaulta (a wywodzący się o d Kartezjusza) problem zewnętrznej perspektywy, uprzedmiatawiającego zewnętrznego spojrzenia, świata jako obrazu, świetnie zestawia i na ciekawych przykładach konceptualizuje T i m o t h y M i t c h e l l (2001; por. t e ż Sikora 2009). 101 �Sławomir Sikora niającą i idealizującą abstrakcję. Ten dylemat towarzyszył nam praktycznie od sa¬ mego początku w myśleniu o filmie i wydaje się, że wraz z jego zakończeniem nie odszedł do lamusa. Istnieje tu jeszcze wewnętrzna opozycja: pokazywanie człowieka, który mówi, jest zdecydowanie łatwiejsze niż pokazywanie go „po prostu". Czasem jednak, jak sądzę, jest to pochodną błędnego mniemania, że kiedy ktoś mówi, to zawsze zdaje sobie sprawę z tego, co robi. To chyba nie zawsze najsłuszniejsze założenie. Bibliografia Barbash I . , Taylor L. 1997 Cross-Culture Filmmaking. A Handbook for Making Documentary and Ethnographic Films and Videos, Berkley Los Angeles, London Banks M . , M o r p h y H . 1997 Introduction, w: Rethinking Visual Anthropology, red. M . Banks, H . M o r p h y N e w Haven, London Barthes R. 1979 Wykład, 1996 Światło obrazu. Uwagi o fotografii, przeł. J. Trznadel, Warszawa przeł. T Komendant, „Teksty", nr 5. Behar R. 1996 The Vulnerable Observer. Anthropology That Breaks Youur Heart, Boston Berger J., M o h r J. 1982 Another Way of Telling, N e w York Bhabha H . , Burgin V 1994 Visualizing Theory, w: Visualizing Theory. Selected Essays from VA.R 1990-1994, red. L. Taylor, N e w York, London Clifford J. 1997 Routes. Travel and Translation in the Late Twentieth Century, Cambridge, London 2004 Praktyki przestrzenne: badania terenowe, podróże i praktyki dyscyplinujące w antro­ pologii, przeł. S. Sikora, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, t. I , red. M . Kempny E. Nowicka, Warszawa Dudek K. 2008 Od rytuału do spektaklu - mediatyzacja obrzędów weselnych (praca licencjacka—ar­ chiwum I E i A K U W ) 2009 Wedding Films: Media and Rituals, referat wygłoszony w ramach sesji Ritual To­ day, UJ, Kraków 25—27 czerwca 2009 r. 102 �Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku b.d.w. Qlobalny kontekst lokalności — filmy weselne, w: Różne kultury, różne globalizacje, red. W .Kuligowski, A . Pomieciński Fabian J. 1983 Time and the Other. How Anthropologist Makes Its Object, N e w York Geertz C. 2000 Dzieło i życie. Antropolog jako autor, przeł. E. Dżurak, S. Sikora, Warszawa Heidegger M . 1977 Czas światoobrazu, przeł. K. Wolicki, w: Budować, mieszkać myśleć: eseje wybrane, wyb., oprac. i wstęp K. Michalski, Warszawa Heider K . G . 1976 Ethnographic Film, Austin Herzfeld M . 2004 Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, przeł. M . M . Piechaczek, Kraków Kaminsky M . 1992 Myerhoffs „Third Voice": Ideology and Qenre in Ethnographic Narrative, „Social Text", nr 33 Krauss R. 1978 Tracing Nadar, „October", 5, Summer MacDougall D. 1998 Transcultural Cinema, red. L. Taylor, Princeton Mitchell T. 2001 Egipt na wystawie świata, przeł. E. Klekot, Warszawa Pink S. 2007 Doing Visual Ethnography. Image, Media and Representation in Research, Lon¬ don Pinney C h . 1997 Camera Indica. The Social Life of Indian Photographs, London Rosaldo R. 1993 Culture and Truth. The Remaking of Social Analysis (with a new introduction), Bos¬ ton Ruby J. 2000 Picturing Culture. Explorations of Film and Anthropology, Chicago, London 2004 Mówić do, mówić o, mówić z albo mówić przy, przeł. K. Kosińska, „Kwartalnik Filmowy" nr 47—48, jesień—zima 103 �Sławomir Sikora Scruton R. 1995 Oikofobia i ksenofilia, przeł. A . Depowska, w: Narody i stereotypy, red. T Walas, Kraków Sikora S. 2004 Fotografia. Między dokumentem a symbolem, Izabelin 2005 Jean Rouch: twórcze łączenie przeciwieństw, „Czas Kultury" nr 3 - 4 2009 Odwrócone spojrzenie albo antropologizacja antropologii, w: Zanikające granice. Antropologizacja nauki i jej dyskursów, red. A . Pomieciński, S. Sikora, Poznań Stoczkowski W. 2008 Poszerzenie pola etnologii. Od pseudonauki do nauki, czyli jak przekształcić zjawiska Kultury w zjawiska kulturowe, w: Francuska antropologia kulturowa wobec proble­ mów współczesnego świata, red. A . Chwieduk, A . Pomieciński, Warszawa Stoller P 1992 The Cinematic Qriot. The Ethnography of Jean Rouch, Chicago i London Taylor L . 1996 Iconophobia. How anthropology lost it at the movies, „Transition", nr 69 Filmografia Dudek K., Sikora S. 2009 Żeby to było ciekawe... Film o mediatyzacji obrzędów weselnych. Zdjęcia: Tomasz Saliński, Jakub Czerwiński, Sylwia Chorązka, Łukasz Suszek, Sławomir Si­ kora, Karolina Dudek; montaż: Szymon Pietrowski; 73', © Instytut Etno­ logii i Antropologii Kulturowej, Uniwersytet Warszawski Leach J., Kildea G. 1976 Trobriand Cricket: An Ingenious Response to Colonialism, University of California L u t h i D , Grossenbacher U . 1997 Silk, Muthappar and VHS. Portraits from South India, Szwajcaria Ottinger U . 2009 Koreański kufer ślubny, N i e m c y Ramis H . 1993 Dzień świstaka, U S A 104 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dcfc4cdf97d774feef4dabb4b50180f8.pdf e74bc8823e0b90289864a9efc79071ab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4996 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna globalizacja lokalność Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4633 Title A name given to the resource Kultura teraźniejszości w ujęciu globalnym i lokalnym / Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.107-120 tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Creator An entity primarily responsible for making the resource Tarkowska, Elżbieta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W SIECI ��Elżbieta Tarkowska Instytut Filozofii i Socjologii PAN Kultura teraźniejszości w ujęciu globalnym i lokalnym Wprowadzenie: czas i kultura współczesna Kategoria czasu - jak chcą niektórzy badacze: „jedna z najbardziej kontrowersyj­ nych kategorii używanych tak w naukach przyrodniczych, jak i społecznych" (Castells 2007, s. 429) - stała się dziś podstawową kategorią interdyscyplinarnego d y ­ skursu dotyczącego społeczeństwa i kultury ich obecnej kondycji i współczesnych przeobrażeń. Różne aspekty czasu i jego zmienne formy pełnią funkcje swoistego pryzmatu, pozwalającego dojrzeć najistotniejsze cechy życia społecznego i kultury O czasie piszą dziś wszyscy lawinowo rośnie liczba badaczy różnych specjalności - socjologów, antropologów, znawców kultury literatury sztuki i innych dziedzin którzy ważnym elementem swoich analiz i koncepcji uczynili czas rozumiany jako zjawisko społeczne i kulturowe lub, inaczej rzecz ujmując, temporalny wymiar życia społecznego i kultury Wystarczy wspomnieć Norberta Eliasa, Niklasa Luhmanna, Pierre'a Bourdieu, Zygmunta Baumana, Anthony'ego Giddensa, Umberta Eco, Paula Virilio, Davida Harveya, Manuela Castellsa, Johna Urry'ego. Ich prace poka­ zują, że w społeczeństwach współczesnych czas odgrywa rolę nieznaną wcześniej w dziejach; opisuje się je jako poddane obsesji czasu (time-obsessed society) (Young, Schuller 1988), jako imperium zegara (Aveni 2001). Mówi się o chronocentryzmie (Elias 1992), despotyzmie czasu (Maclver), tyranii chwili (Eriksen 2003), kulturze przyspieszenia (Bertman 1998); pisze się o współczesnym głodzie czasu (Robin¬ son, Godbey 1999). Można by mnożyć pomysłowe metafory i wyraziste charakte¬ rystyki próbujące oddać wyjątkową rolę czasu w kulturze współczesnej i wyjątkowy status „teraz", chwili, teraźniejszości, pozwalający mówić o kulturze teraźniejszości. Za t y m i wszystkimi określeniami kryją się charakterystyczne dla współczesności zjawiska kompresji czasu i przestrzeni oraz konsekwencje tych zjawisk dla jednos¬ tek i zbiorowości; przemiany statusu teraźniejszości, przeszłości i przyszłości i wy¬ jątkowe miejsce w kulturze współczesnej teraźniejszości; sposoby doświadczania czasu i wpływ na nie nowych technologii informacyjnych i komunikacyjnych, a tak­ że kultury konsumpcyjnej; obsesje czasu, choroby cywilizacyjne związane z pośpie­ chem, przyspieszeniem i nowymi napięciami w zakresie doświadczania czasu, nowe 107 �Elżbieta Tarkowska zagrożenia i propozycje przeciwdziałania i m wpływ zmieniających się doświadczeń i koncepcji czasu na życie społeczne i więzi międzyludzkie; zróżnicowania i podziały społeczne, a także konflikty związane z czasem. ; Tytułowe hasło kultury teraźniejszości wskazuje na problematykę uwzględniającą różne strategie i mechanizmy detemporalizacji, czyli sprowadzania czasu do chwili, do nieustannej zmiany i natychmiastowości. Można to nazwać za Manuelem Castellsem formowaniem się czasu bezczasowego (timeless time) (Castells 2007, s. 432-433). W niniejszym tekście przyjrzę się kulturze teraźniejszości jako zjawisku o zasięgu globalnym, mającemu też lokalne wcielenia, mam na myśli specyficzną polską wer­ sję kultury teraźniejszości. Będzie to zaledwie dotknięcie niektórych tylko aspek¬ tów rozleglej i wielowymiarowej problematyki i zasygnalizowanie niektórych tylko fragmentów wielkiego, interdyscyplinarnego dyskursu. Swój udział ma w nim Anna Zadrożyńska, która badała „czas niezwykły" i „czas codzienny" wówczas, gdy nie było to tak powszechne i tak popularne, jak jest dzisiaj (Zadrożyńska 1985). Fenomen rozszerzonej teraźniejszości i jego uwarunkowania 1 Jak pokazał Stephen Kern (1983), koniec X I X i początek X X w. (okres 1880-1914) był szczególnie istotny, biorąc pod uwagę przemiany sposobów doświadczania i konceptualizacji czasu, ze względu na nagromadzenie w t y m okresie wielu zmian spo¬ łecznych i kulturowych, w t y m innowacji technicznych w zakresie komunikacji mię¬ dzyludzkiej, prowadzących d o głębokich przeobrażeń świata stworzonego przez człowieka . W wytworzeniu nowych ram czasoprzestrzennych istotną rolę odegra­ ły też procesy standaryzacji czasu w skali globalnej. Przyjęcie wspólnych miar czasu (co formalnie dokonało się w 1913 r., a w życiu społecznym związane z t y m procesy trwają nadal) przyczyniło się w zasadniczy sposób d o powstania sieci globalnej ko­ munikacji, w sferze zarówno informacji, jak i transportu (Adam 1995). Globalizacja czasu, w rezultacie rozwoju techniki i nowych technologii, wprowadzenia wielu no­ wych wynalazków i innowacji technologicznych, stała się ważnym czynnikiem umożli¬ wiającym przestrzenną ekspansję w innych dziedzinach życia zbiorowego, czyli dal¬ sze procesy i kolejne fale globalizacji. Ujednolicanie i standaryzacja czasu, pierwotnie ograniczone do kręgu kultury europejskiej i do sfery oddziaływania chrześcijaństwa, wraz z rozwojem nowych środków komunikacji ogarnęły znacznie większe obszary globu. 2 1 Tak tłumaczę t e r m i n the extended present H e l g i N o w o t n y (1994). W książce Phila Macnaghtena i Johna U r r y ' e g o Alternatywne przyrody. Nowe myślenie o przyrodzie i społeczeństwie (2005) został on prze­ tłumaczony jako „przedłużona teraźniejszość". W i d o c z n e linearne odniesienie jest t u niepożądane. Udaje się tego uniknąć, używając innego przestrzennego (czas w naszej k u l t u r z e konceptualizujemy i wyobrażamy sobie przestrzennie) określenia, czyli stosowanej t u „rozszerzonej teraźniejszości". 2 Także analizy zebrane w t o m i e z b i o r o w y m Szybko i szybciej pokazują na w i e l u przykładach za­ czerpniętych z X I X - w i e c z n e j k u l t u r y temporalne skutki wprowadzania innowacji komunikacyjnych (por. Siwicka, Bieńczyk, N a w a r e c k i 1996). 108 �Kultura teraźniejszości w ujęciu globalnym i lokalnym Ważnym procesem dotyczącym interesujących nas tu kwestii jest nie tylko glo­ balizacja czasu (o której pisała Barbara Adam w książce Timewatch, 1995), rozumiana jako wspólne, jednolite narzędzie koordynacji życia zbiorowego coraz większych rzesz ludności i coraz większych części globu, ale także zmieniające się relacje mię­ dzy przeszłością, teraźniejszością i przyszłością. Przemiany te często są interpre¬ towane jako niezamierzone i nieprzewidziane konsekwencje nowoczesnego stosunku do czasu, charakteryzującego się znacznym przyspieszeniem, koncentracją na przy¬ szłości, planowaniem; prowadzą one do zjawisk przeciwstawnych, polegających na rosnącej roli teraźniejszości, pochłaniającej także przeszłość i przyszłość. Feno­ men ten, określony jako rozszerzona teraźniejszość (the extended present), opisany przez Helgę N o w o t n y w znakomitej książce Time. The Modern and Postmodern Experience (1994), jest niewątpliwie jednym z kluczowych, wielkich tematów interdyscyplinar­ nej refleksji nad kulturą współczesną i jej charakterystycznymi cechami, znajdujący¬ mi wyraz w strukturach czasowych. Wystarczy przywołać przykłady zjawisk t e m poralnych, kryjących się p o d takimi określeniami jak: kompresja czasoprzestrzeni, czyli, można powiedzieć, ściśnięcie czasu do teraźniejszości (Harvey 1989); uwspółcześnianie czasu (contemporarisation), czyli włączanie przeszłości i przyszłości do ciągle rozrastającej się teraźniejszości (Young 1988); czy powstawanie globalnej teraźniejszości (Adam 1995). Badacze opisują procesy kształtowania się bliskości (jedności) czasowej w skali globu (the time compact global society) (Fraser 1987), for­ mowania się „czasoprzestrzeni wiecznego teraz i wszechobecnego »tutaj«" (Bau­ man 1998), dominacji „teraz" i kultury teraźniejszości (the nowist culture) (Bertman 1998), a także „kultury absolutnej teraźniejszości" (Agnes Heller 1996); piszą o i m plozji czasu (Ritzer 2001) i o „opętaniu teraźniejszością i bliską przyszłością" (Eriksen 2003). Wyrazistym przejawem dominującej roli teraźniejszości jest specyficzny rodzaj czasu, przez badaczy opisywany jako postlinearny złożony z krótkotrwałych, wyrwanych z ciągu momentów, będący w istocie rzeczy „sukcesją epizodów bez kon­ sekwencji" (Bauman 1998, s. 228), nazwany później przez Zygmunta Baumana cza¬ sem p u n k t o w y m (2006), a przez innych badaczy czasem momentalnym (Macnaghten, U r r y 2005), czasem sprowadzającym się d o chwili, „poszatkowanym w tak drobne kawałki, że prawie nic już z niego nie zostało" (Eriksen 2003, s. 16), czasem błyskawicznym (instant time) i wreszcie czasem bezczasowym (Castells 2007). Opisywane zjawiska są efektem oddziaływania różnego rodzaju czynników, prze¬ de wszystkim rozwoju techniki, nowych technologii komunikacyjnych i informacyj¬ nych, zmieniających zasadniczo (choć często niezamierzenie, a nawet wbrew oczeki­ waniom) środowisko temporalne człowieka, jego doświadczenie czasu i stosunek do niego. Ponadto istotny wpływ ma tutaj rynek, konsumpcja i konsumpcyjny styl ży¬ cia. Sprawy te są dobrze znane i szczegółowo udokumentowane, przypomnę je t u jedynie w zarysie. N o w e technologie i nowe urządzenia techniczne, jak to pokazują liczne analizy, prowadzą do wytworzenia specyficznej kultury przyspieszenia, hiperkultury w ter109 �Elżbieta Tarkowska minologii Stephena Bertmana, polegającej na t y m , by robić coraz więcej w coraz krótszym czasie. Człowiekowi towarzyszy dziś poczucie nieustannej presji czasu i ciągłego jego deficytu, zarówno w pracy jak i w czasie wolnym i życiu prywatnym. „Ludzie spieszą się w pracy - pisał A n t o n i Kępiński w Rytmie życia - dlatego nie­ dbale ją wykonują,- spieszą się w używaniu życia, dlatego jego smaku nie odczuwają; spieszą się w odpoczynku, dlatego nie mogą wypocząć" (Kępiński 1983, s. 134). Co¬ raz większe szybkości, właściwe urządzeniom technicznym, są narzucane znacznie wolniej funkcjonującym organizmom ludzkim, rośnie rozbieżność między tempem środowiska technicznego a szybkością fizjologiczną człowieka, jego możliwościami i ograniczeniami w percepcji nowych bodźców. , W ostatnich kilkudziesięciu latach - pisał przed laty autor Rytmu życia - człowiek przekroczył w niewiarygodny sposób swą szybkość fizjologiczną [ . . . ] . Trudno na razie określić, jak odbija się na ustroju ludzkim życie w środowisku o znacznie wyższych od jego własnych szyb¬ kościach" (Kępiński 1983, s. 134). Późniejsze badania nad użytkownikami komputerów pokazują, że wprowadzana przez te urządzenia częstotliwość, komputerowe przyspieszenie, zmienia nasz sto¬ sunek do otoczenia, wprowadza niecierpliwość i nowe wymagania czasowe. Jeremy Rifkin w napisanej przed 20 laty książce Time Wars. The Primary Conflict in Human Hi¬ story (1987) przypuszczał, że skutki czasowości komputerowej, a zwłaszcza konflikt między czasem biologicznym a czasem społecznym, coraz bardziej dostosowują¬ cym się do czasu komputerowego, może stać się jednym z centralnych problemów (obszarem „wojny") w najbliższej przyszłości. N o w e media, nowe środki informacji i komunikacji prowadzą do technostresu, jak to określa Bertman, powodują napię¬ cia i stresy związane z tempem i szybkością, a także z nadmiarem informacji. Pozy¬ tywnie wartościując zmianę, nowość, nieciągłość, fragmentaryzację, jako zwykłe, oczywiste wymiary rzeczywistości, telefon, telewizja, komputer, Internet przyczy¬ niają się do dominacji teraźniejszości, chwili bieżącej, przyzwyczajają do nieciąg¬ łości i nietrwałości. N o w e technologie, często wprowadzane w celu ułatwienia życia i oszczędzenia czasu, podnosząc standardy wykonywanych czynności lub tworząc nowe potrzeby, stają się źródłem nowych, równie lub nawet bardziej czasochłon¬ nych zajęć, nowych stresów i napięć. Skutki tych procesów są dalekosiężne i odbijają się na wszystkich sferach życia, znajdują wyraz w wartościach, obyczajach, związkach i relacjach między ludźmi, na¬ znaczają je natychmiastowością i chwilowością. Przekształcają ideologię inwesto¬ wania w przyszłość (tak charakterystyczną dla społeczeństwa nowoczesnego nasta­ wionego na rozwój i postęp) w praktykę krótkoterminowych gratyfikacji. Zmieniają rodzinę - jej spójność naruszona zostaje przez kult szybkości i zmiany, który two¬ rzy wiele sił odśrodkowych o działaniu dezintegrującym. Zmieniają tożsamość, pro¬ wadzą do rezygnacji z czasochłonnych zajęć i obowiązków, zniechęcają d o takich cnót jak cierpliwość, stopniowe kształtowanie charakteru czy powolne budowanie więzi międzyludzkich. Zmieniają społeczeństwo i jego system wartości. Jak powia110 �Kultura teraźniejszości w ujęciu globalnym i lokalnym da cytowany tu wcześniej Bertman, bliskość między ludźmi jest czasochłonna, nie ma na nią miejsca w kulturze przyspieszenia. Drugi zespół czynników współcześnie kształtujących oblicze czasu społecznego, w t y m fenomen rozszerzonej teraźniejszości, to rynek, reklama, kultura konsump¬ cyjna. W konsumpcyjnej hierarchii wartości na plan pierwszy wysuwa się szybkość, zmiana, przyspieszenie. Konsumpcja wymusza przewartościowanie trwania i przemi¬ jania, o czym wielokrotnie pisał Zygmunt Bauman. Trwałość, która przez większą część dziejów ludzkości była wartością, została p o d wpływem konsumpcji wyparta na rzecz przemijania. Podobnie odkładanie na później, gromadzenie, oszczędzanie, które organizowało działania ludzi przez wieki i było podstawą „ducha kapitalizmu", dziś zdezaktualizowało się jako sprzeczne z wymogiem szybkiego zużywania i po¬ zbywania się zużytych przedmiotów, by nabyć nowe, oraz z modelem życia na kre¬ dyt, zadłużania się. Bezpośrednim efektem ekspansji kultury konsumpcyjnej jest zmiana istoty cza¬ su. Czas konsumpcji to czas teraźniejszości, chwili, nieustannej zmiany. „Spektaku¬ larna kariera »teraz«, wywołana rozwojem technologii »ściskania czasu«, wyraźnie współbrzmi z logiką gospodarki nastawionej na konsumenta: konsument powinien być zadowolony w jednej chwili" - pisał Zygmunt Bauman (2000, s. 97). „Teraz" w jego ujęciu to kwintesencja konsumpcji i kultury konsumpcyjnej, konsumpcyjnego nasta¬ wienia do życia. Zmiana, nowość, szybkość, natychmiastowość, ulotność i nietrwałość są wpisane w konsumpcję niejako z istoty rzeczy; charakterystycznym rysem ta¬ kiego społeczeństwa jest nienasycenie, o którym pisał Daniel Bell (1994), i „syndrom niecierpliwości" w ujęciu Zygmunta Baumana (2003, s. 95; 2004, s. 170). K o m p u l sywne, obsesyjne zmienianie to typowa dla konsumpcji strategia zużywania i two¬ rzenia odpadków, to jednocześnie sztuka zapominania tego, co zużyte, wyparte, za¬ stąpione przez nowe i nowsze. Zespół zjawisk temporalnych związanych z kon¬ sumpcją to według badaczy prototyp tego, co dzieje się w innych sferach życia; zmienność, nietrwałość i ulotność odnoszą się do całego życia i kultury, do tożsa¬ mości jednostek, stosunków i więzi międzyludzkich, miłości, etyki, twórczości, pra¬ cy sztuki, stosunku do przyrody i t d . W y t w o r e m kultury teraźniejszości jest „czło­ wiek synchroniczny" (kolejna koncepcja Stephena Bertmana), żyjący tylko w teraź¬ niejszości, pozbawiony związków z przeszłością i przyszłością, nieuwzględniający ani doświadczeń przeszłości, ani przyszłych konsekwencji dzisiejszych działań, co przekłada się na brak trwalszych więzi z innymi. 3 Badacze fenomenu dominującej teraźniejszości dostrzegają wiele jej negatyw¬ nych konsekwencji w różnych sferach życia i w związku z t y m wysuwają propozycje działań naprawczych. Stephen Bertman (1998) proponuje, by poddać kontroli kul¬ turę przyspieszenia, odkryć, że to, co powolne, niekoniecznie jest złe, a to, co szyb- 3 Procesy te opisuje Z y g m u n t Bauman, którego niemal cała twórczość jest wielowątkową w y p o ­ wiedzią na temat czasu w k u l t u r z e i społeczeństwie (por. Tarkowska 2005). 111 �Elżbieta Tarkowska kie, nie zawsze musi być dobre. „Slow is beautiful" - pisze. Wskazuje też na potrzebę odbudowania związków teraźniejszości z przeszłością i przyszłością . Inni badacze wysuwają podobne hasła: „Robić mniej, posiadać mniej i częściej mówić: nie" (Ro¬ binson, Godbey 1999, s. 314). Programy i pomysły naprawcze pojawiają się też w książ­ ce Thomasa H . Eriksena Tyrania chwili (2003). Dostrzega on zgubne konsekwencje pośpiechu i przyspieszenia w wielu aspektach życia człowieka współczesnego: w ży¬ ciu rodzinnym, pracy, polityce, konsumpcji, także w stylu myślenia (Eriksen 2003, s. 7). To, co dzieje się obecnie, interpretuje - podobnie jak inni badacze - jako sferę niezamierzonych konsekwencji rozwoju technologii informacyjnych i komunikacyj¬ nych i pokazuje ich paradoksalne skutki. Tak więc dążenie do większej elastyczności w efekcie zmniejsza elastyczność, większe możliwości w y b o r u ograniczają wybór, a wprowadzenie technik oszczędzających czas ostatecznie prowadzi do zmniejsza¬ nia się zasobów czasu (Eriksen 2003, s. 14, 202). Opis różnych negatywnych kon¬ sekwencji czasu sprowadzonego do chwili (degradacja życia rodzinnego, zjawisko monogamii seryjnej, kult młodości, kryzys przekazywania wiedzy i t d . ) kończy po¬ stulatami w obronie czasu wolno płynącego i wskazaniem potrzeby odpowiednio zorientowanej polityki społecznej. „Powolność potrzebuje ochrony. Potrzebuje wszel¬ kiego rodzaju pomocy państwa, przywilejów społecznych, systemów subsydiów i k w o t " (Eriksen 2003, s. 222). Potrzebna jest też na poziomie jednostek „świadoma kontrola nad własnymi zmianami rytmu upływu czasu" (Eriksen 2003, s. 225). 4 W a r t o tu wspomnieć o innych działaniach i inicjatywach na rzecz czasu wolno płynącego, pojawiających się coraz liczniej, takich jak utworzony w 1999 r. Światowy Instytut na Rzecz Spowolnienia (World Institute of Slowness), propagujący rewo¬ lucję w t y m zakresie, czy jak rozwijający się w ostatnich latach slow movement, obej¬ mujący coraz więcej dziedzin życia (Pańków 2009) . Manuel Castells opisuje Fun­ dację Długiego Teraz (Long N o w Foundation), grupującą kalifornijskich naukow­ ców, artystów, biznesmenów, zainteresowanych długoterminową perspektywą cza¬ su, przeciwstawiających się pojęciu czasu błyskawicznego (instant time). Jedną z ich inicjatyw jest zbudowanie Zegara Długiego Teraz, który rejestrowałby czas przez 10 tysięcy lat - wydawałby sygnały dźwiękowe raz do roku, jeden raz na stulecie i je­ den raz na tysiąclecie (Castells 2007, s. 464-465). 5 Można by podać więcej przykładów inicjatyw w obronie czasu wolno płynące¬ go, w obronie długiej perspektywy czasu, w obronie przeszłości i przyszłości, która winna wzbogacić teraźniejszość. Niektórzy badacze dostrzegają już symptomy zmiany, zwolnienia tempa i zmęczenia przyspieszeniem. Wydaje się jednak, że ra- 4 W a r t o dodać, że c h o ć cała książka Bertmana Hyperculture. TheHuman Cost of Speed jest krytyką szy­ bkości i t y r a n i i „teraz" z p u n k t u w i d z e n i a kosztów l u d z k i c h i społecznych, autor oddaje t e ż sprawied­ liwość p o z y t y w n y m aspektom i konsekwencjom „siły teraźniejszości" (Bertman 1998, s. 191 i n . ) . 5 W Polsce badania na temat tego r u c h u p r o w a d z i Agata Gruszecka, d o k t o r a n t k a Szkoły N a u k S p o ł e c z n y c h p r z y IFiS P A N . 112 �Kultura teraźniejszości w ujęciu globalnym i lokalnym cję miał w y b i t n y socjolog czasu, Sebastian de Grazia, który uważał, że podobnie jak długiego okresu, co najmniej 200 lat, potrzebowała nasza cywilizacja, by nabrać przyspieszenia, tak i proces spowolnienia będzie długotrwały (de Grazia 1962, za: Robinson, Godbey 1999, s. 314). Chyba że w sukurs działaniom i inicjatywom p o ­ dejmowanym na rzecz czasu wolno płynącego przyjdzie światowy kryzys ekonomicz­ ny który radykalnie zmieni obecne zasady rządzące życiem społecznym i kulturą i zmusi do głębokiego przewartościowania zmienności i trwania. Jak przypuszcza Zygmunt Bauman, kryzys może wprowadzić rewolucyjne zmiany polegające na zer­ waniu z kluczową dla społeczeństwa konsumpcyjnego zasadą „pozbywania się sta­ rego, żeby nabyć coś nowego". „Moim zdaniem - mówi autor Płynnych czasów - no¬ wością, do której się trzeba będzie przyzwyczaić, będzie odkrycie na nowo wartości trwania" (Bauman 2009). Byłaby to rzeczywiście rewolucyjna, niezwykle głęboka zmiana. W stronę perspektywy lokalnej Zarówno rozwój techniki, innowacje technologiczne, nowe media, jak i sfera kon¬ sumpcji, rynku i reklamy to zespoły zjawisk o charakterze ogólnocywilizacyjnym, działających w skali globalnej. Ale można dostrzec też działanie czynników lokal¬ nych, wzmacniających czy wspomagających, a być może też niekiedy utrudniają¬ cych kształtowanie się zjawisk składających się na fenomen rozszerzonej, dominu¬ jącej teraźniejszości. Tak np. Stephen Bertman, który w swojej koncepcji kultury te­ raźniejszości i człowieka synchronicznego odwołał się do realiów społeczeństwa amerykańskiego i dokładnie przeanalizował rolę zarówno nowych technologii ko¬ munikacyjnych i informacyjnych, jak i konsumpcyjnego stylu życia, dostrzegł jesz¬ cze jedno źródło amerykańskiej obsesji szybkości, fascynacji nowością i zmiennością. Wiązał je z historią społeczeństwa amerykańskiego, ze specyficznym doświadcze­ niem historycznym i społecznym Amerykanów, na które składa się m.in. dziedzictwo migracji do Nowego Świata, a następnie doświadczenie i mit pogranicza, przybiera­ jący ciągle nowe wcielenia (takie np. jak mit podboju kosmosu). Mobilność w prze¬ strzeni sprzyjała pozytywnemu wartościowaniu zmiany, ruchu, nowości i młodości, a jednocześnie miała wpływ na krótką pamięć historyczną. „Jako Amerykanie - pisał Bertman — zawsze byliśmy chronicznymi emigrantami w poszukiwaniu domu; za­ siedlając nowe tereny byliśmy wygnańcami z czasu" (Bertman 1998, s. 30). Również w wypadku społeczeństwa polskiego i charakterystycznego dla niego czasu społecznego można wyodrębnić działanie czynników różnej natury o charak¬ terze zarówno globalnym (nowe technologie komunikacyjne i informacyjne, od¬ działywanie kultury konsumpcyjnej), jak i bez wątpienia lokalnym - chodzi o wpływ specyficznego dziedzictwa i doświadczenia historycznego i społecznego. W efekcie ukształtowało się to, co od wielu lat określam mianem orientacji prezentystycznej Polaków (Tarkowska 1987, 1992) i co jest odpowiednikiem zarysowanej kultury te­ raźniejszości. Jak starałam się pokazać w różnych miejscach (Tarkowska 1992, 1999, 113 �Elżbieta Tarkowska 2004), obecna postać czasu społecznego Polaków jest swoistą wypadkową czterech grup kumulujących się uwarunkowań i doświadczeń, prowadzących w różny sposób do koncentracji na teraźniejszości i do zredukowanej perspektywy przyszłości. Spra¬ wą odrębną, niedotyczącą zresztą tylko polskich realiów, jest towarzyszący wska¬ zanym procesom żywy emocjonalnie zabarwiony stosunek do przeszłości. O w e uwarunkowania t o : po pierwsze, dziedzictwo 45 lat tzw. socjalizmu realnego, wpływ specyficznych uwarunkowań systemowych na zachowania, mentalność, styl życia, poczucie zależności i przymusu oraz braku wpływu na rzeczywistość, po drugie, specyficzne dziedzictwo kulturowe, ze szczególnym uwzględnieniem pewnych ele¬ mentów tradycyjnej kultury chłopskiej, słabości lub nieobecności wartości miesz¬ czańskich, ludowej religijności i tzw. etyki katolickiej, po trzecie, oddziaływanie okresu transformacji, okresu głębokich zmian charakteryzujących się wyjątkową nieciągłością i niestabilnością, przyspieszeniem i nagromadzeniem zmian zacho¬ dzących właściwie we wszystkich sferach życia, doświadczenie „permanencji zmia¬ ny", po czwarte, globalne procesy o charakterze zmian cywilizacyjnych, prowadzące do kompresji czasu, wpływ nowych technologii informacyjnych i komunikacyjnych oraz rynku i konsumpcji, zwiększających i wzmacniających rolę teraźniejszości. Przeprowadzone w końcu lat 80. i początkach 90. analizy, których fundamentem była różnego rodzaju empiria, stały się podstawą twierdzenia o dominacji w Polsce orientacji prezentystycznej, skoncentrowanej na „teraz", ze skróconą, zablokowaną perspektywą przyszłości (Tarkowska 1987, 1992). Tego typu orientacje pojawiają się w sytuacjach zależności i przymusu, politycznego, ekonomicznego czy innego, zredukowana perspektywa przyszłości jest pochodną braku wpływu na teraźniej¬ szość. Poza t y m do podobnych skutków prowadzą sytuacje ograniczające lub uniemożliwiające antycypację dalszego biegu wydarzeń, czyli okresy gwałtownych zmian, naruszających ciągłość czasu i w ten sposób uniemożliwiających przewidy¬ wanie (Nelkin 1970). W powojennej historii Polski widoczne było oddziaływanie obu grup czynników, choć w różnym nasileniu w poszczególnych okresach. Zależności i przymusy natury politycznej charakteryzowały cały okres realnego socjalizmu, z ko­ lei zmiana i niestabilność to trwałe ramy życia społecznego w tej części Europy w któ­ rej dziejach współczesnych widać, jak to kiedyś określił Tadeusz Łepkowski, „coraz więcej zmian, coraz mniej trwania" (1989). W i e l u teoretyków i badaczy systemów komunistycznych wskazywało na nie¬ pewność i nieprzewidywalność warunków działania jako na charakterystyczny ele¬ ment gospodarki centralnie planowanej. „Źródłem niepewności był autorytarny cha­ rakter systemu, stwarzający zarówno możliwości arbitralnych decyzji, jak i nagłych, też arbitralnych zmian tych reguł" (Tarkowski 1994, s. 89). Zniechęcało to do pla¬ nowania lub wręcz je uniemożliwiało, unieważniając t y m samym przyszłość. Poka¬ zuje to wiele ówczesnych badań socjologicznych, m.in. przeprowadzone w 1969 r. międzynarodowe badania porównawcze na temat wyobrażeń roku 2000. W ramach tych badań Polskę zaliczono do grupy krajów o orientacji prezentystycznej, z w y 114 �Kultura teraźniejszości w ujęciu globalnym i lokalnym raźną dominacją teraźniejszości i niedostatecznym zainteresowaniem przyszłością: dla ponad połowy Polaków (i to młodych Polaków, gdyż respondentami byli ludzie w wieku 15-40 lat) przyszłość nie była przedmiotem większego zainteresowania (Siciński 1975, Ornauer i in. 1976). D o zbliżonych wniosków skłaniały inne badania prowadzone w latach 60., 70. czy 80., pokazujące wysokie miejsce w hierarchii war¬ tości Polaków wartości określanych jako prywatno-stabilizacyjne. Elementy orien¬ tacji prezentystycznej można było znaleźć u przedstawicieli różnych grup i katego¬ rii społecznych: u ludzi starych i młodych, ubogich i dobrze sobie radzących, także w wypowiedziach decydentów różnych szczebli, czyli ludzi, którzy realizowali za¬ planowane działania i przynajmniej teoretycznie powinni mieć poczucie wpływu na rzeczywistość (por. Tarkowska 1992). Myślenie w kategoriach odległych celów wy¬ stępowało w grupach i ruchach alternatywnych, skoncentrowanych na wartościach wymagających długiej perspektywy czasu, takich jak ekologia czy zdrowie (Tarko¬ wska 1991), także wśród opozycji politycznej. Orientacji skoncentrowanej na teraźniejszości sprzyjały też inne czynniki, w t y m specyficzne dziedzictwo kulturowe: tradycyjna kultura chłopska, słabość wartości mieszczańskich, oddziaływanie religii katolickiej. Zarówno działanie tradycyjnej kultury chłopskiej, jak i oddziaływanie systemu komunistycznego przebiegało w p o ­ d o b n y m kierunku, jak to pokazał w jednym z tekstów Zygmunt Bauman: W a r u n k i , w j a k i c h stawia się c z o ł a i r o z w i ą z u j e ż y c i o w e p r o b l e m y w s p o ł e c z e ń s t w a c h k o m u n i s t y c z n y c h , m o ż n a t r a k t o w a ć jako zgeneralizowaną w e r s j ę w a r u n k ó w , z j a k i m i styka się p r z e d i n d u s t r i a l n y chłop. Jeśli jako d o m i n u j ą c ą c e c h ę życia p r z e d i n d u s t r i a l nego c h ł o p a w y r ó ż n i l i ś m y n i e p e w n o ś ć , p o z o s t a j e ona t e ż n a j d o n i o ś l e j s z ą c e c h ą spo¬ ł e c z e ń s t w a k o m u n i s t y c z n e g o , n a s t ę p u j ą c e g o p o s p o ł e c z e ń s t w i e c h ł o p s k i m . T y l e tylko, ż e g ł ó w n e ź r ó d ł o n i e p e w n o ś c i p r z e m i e ś c i ł o się z n a t u r y d o s p o ł e c z e ń s t w a ( B a u m a n 1979, s. 185). Mówiąc o dziedzictwie kulturowym, trzeba też wspomnieć o niedostatku i sła¬ bości w Polsce kultury mieszczańskiej i mieszczańskiego stylu życia, z takimi typo¬ wymi dla niego wartościami jak szacunek wobec czasu („czas to pieniądz"), oszczędza¬ nie z myślą o przyszłych korzyściach, długoterminowe planowanie. Nieobecność wartości, od czasów Maxa Webera wiązanych z etyką protestancką, skłania do po¬ szukiwania wpływu katolicyzmu i związanych z nim wartości. Jak twierdzi autor kon¬ cepcji „etyki katolickiej", konstruktu analogicznego do etyki protestanckiej, wartości z nią związane sprzyjają eksponowaniu teraźniejszości, a nie przyszłości (Dealy 1977). Koncentracji na teraźniejszości sprzyjał także okres transformacji lat 90., odzna¬ czający się głębokimi zmianami w wielu sferach życia, co swego czasu nazwałam permanencją zmiany. Doświadczenie zmienności, nietrwałości, tymczasowości ota¬ czającej rzeczywistości, typowe dla kultury współczesnej w skali globalnej i zasad¬ nicze dla fenomenu rozszerzonej teraźniejszości, w warunkach polskich znalazło dodatkowe wzmocnienie. 115 �Elżbieta Tarkowska Jeśli chodzi o zachodzące w skali globalnej procesy prowadzące do kultury ter¬ aźniejszości, takie jak nowe technologie komunikacyjne i informacyjne czy ekspan¬ sja konsumpcji i kultury konsumpcyjnej, ich oddziaływanie w społeczeństwie pol¬ skim jest widoczne, choć niewątpliwie mają mniejszy zasięg i nasilenie niż w spo¬ łeczeństwach zachodnich czy w społeczeństwie amerykańskim. Coraz liczniejsze prace opisujące oddziaływanie nowych mediów i kultury popularnej wskazują na obecność także w naszych warunkach kultury teraźniejszości. Zróżnicowania i podziały związane z czasem Przedstawiony obraz przemian czasu społecznego, zachodzących zarówno w skali globalnej, w kontekście procesów ogólnocywilizacyjnych, jak i w wymiarze lokalnym, ograniczonym do przypadku polskiego, jest ujęciem uproszczonym, uka¬ zującym tylko jedną stronę złożonych zjawisk. W świecie współczesnym nie wszys¬ cy cierpią na brak czasu, nie wszyscy żyją w pośpiechu, nie dla wszystkich głównym środowiskiem temporalnym jest hiperkultura i rozszerzona teraźniejszość. W zróż¬ nicowanych i podzielonych społeczeństwach nierówności społeczne i ekonomiczne są wzmacniane przez nierówności związane z czasem. W i e l u badaczy czasu zwraca uwagę na to, że współczesne społeczeństwa żyją w dwu rytmach, przy czym żyjący szybciej należą do kategorii uprzywilejowanych, a niepracujący i bezrobotni od¬ czuwają zatrzymanie czasu. „Kurczenie się przestrzeni niweluje wymiar czasu. Miesz­ kańcy pierwszego świata pogrążeni są w ciągłej teraźniejszości, a ich życie jest cią­ giem epizodów higienicznie oddzielonych od przeszłości i przyszłości. Ludzie ci są stale zajęci i ciągle brakuje i m czasu" - pisał Zygmunt Bauman w Globalizacji. Ludzie należący do drugiego świata „są przygnieceni bezużytecznym ciężarem nadmiaru czasu, którego nie mają czym wypełnić. W ich czasie »nic się nigdy nie zdarza« [ . . . ] . Mogą oni jedynie zabijać czas, tak jak on ich powoli zabija" (Bauman 2000, s. 105). Socjologowie czasu, na przykład Helga N o w o t n y czy Gabriela Paolucci, a także ba­ dacze innych specjalności piszą o nowej stratyfikacji związanej z czasem, wskazują na nowy niemający jeszcze nazwy konflikt, wyrażający się w podziale na posiadaczy pracy i bezrobotnych, na przepracowanych i niepracujących, na cierpiących na brak czasu i odczuwających jego nadmiar. Podobny, może nie tyle konflikt, ile głęboki podział społeczny określiłam terminem „nierównej dystrybucji czasu", odnosząc go do zmieniającego się społeczeństwa polskiego pierwszej połowy lat 90. (Tarkowska 1997). W przeciwieństwie do uniformizującego i homogenizującego pod t y m wzglę¬ dem oddziaływania systemu realnego socjalizmu w wyniku reform rynkowych spo¬ łeczeństwo wyraźniej zróżnicowało się i spolaryzowało na żyjących w nowym, przy¬ spieszonym tempie, w nieustannym pośpiechu i odczuwających chroniczny deficyt czasu oraz na tych, którzy z różnych powodów (brak pracy, niepełnosprawność, choroba, starość) odczuwają nadmiar niezagospodarowanego czasu. W okresie PRL ilość czasu wolnego była jednym ze wskaźników stopy życiowej i pozycji społecznej: zasoby czasu do swobodnej dyspozycji były t y m większe, i m 116 �Kultura teraźniejszości w ujęciu globalnym i lokalnym wyższe miejsce się zajmowało w hierarchii społecznej. Wyższemu poziomowi wy¬ kształcenia czy wyższym kategoriom dochodów towarzyszyły większe zasoby czasu wolnego (Anusz 1981, s. 180; Wnuk-Lipiński 1981, s. 150). Deficyt czasu był na ogół skorelowany z niskimi kwalifikacjami, niskimi dochodami, a także z trudną sytuacją życiową rodzin wielodzietnych lub rodzin z małymi dziećmi wymagającymi opieki. Okres transformacji przyniósł w tej dziedzinie zasadnicze zmiany. W w y n i k u przemian, które istotnie przekształciły czas pracy i czas wolny, zmieniło się też ich miejsce w hierarchii wartości. Wraz z odkryciem czasu jako ekonomicznie wy¬ miernej wartości miejsce czasu wolnego jako wartości cennej i poszukiwanej zajęła praca. W y ż e j ulokowani na drabinie społecznej (ludzie dobrze sytuowani, pracują¬ cy na własny rachunek, ludzie z wyższym wykształceniem) charakteryzuje deficyt czasu, w przeciwieństwie do niższych grup dochodowych, które nie tylko nie od¬ czuwają braku czasu, ale raczej cierpią na jego nadmiar (Tarkowska 1997). Słowo końcowe Posługując się kategorią kultury teraźniejszości, eksponującą element „teraz", przy¬ spieszenie i deficyt czasu, trzeba pamiętać o jej ograniczeniach, czyli o t y m , że są ludzie, zbiorowości czy społeczeństwa, które żyją poza ramami owej kultury. N i e podważa to jednak przydatności tej kategorii jako narzędzia odsłaniającego ważne aspekty kultury współczesnej i życia społeczeństw współczesnych, zarówno w ska¬ li globalnej, jak i w wymiarze lokalnym. Bibliografia Adam B. 1995 Timewatch. The Social Analysis of Time, Cambridge Anusz M . 1981 Wybrane cechy sposobu życia klas i warstw społecznych, w: Warunki życia i potrzeby społeczeństwa polskiego w połowie lat siedemdziesiątych, red. L . Beskid, Z Sufin, Warszawa Aveni A . F 2001 Imperia czasu. Kalendarze, zegary i kultury, przeł. P Machnikowski, Poznań Bauman Z . 1979 1998 2000 2006 Comment on Eastern Europe, „Studies in Comparative Communism", v o l . X I I , nr 2-3 Śmierć i nieśmiertelność. O wielości strategii życia, przeł. N . Leśniewski, Warszawa Globalizacja. I co z tego dla ludzi wynika, przeł. E. Klekot, Warszawa Czas w epoce płynnej nowoczesności, wykład w SWPS 16 października 117 �Elżbieta Tarkowska 2009 Koniec orgii. Z Zygmuntem Baumanem rozmawia Tomasz Kwaśniewski, „Duży Format" (dodatek do „Gazety Wyborczej"), 9 lutego Bell D. 1994 Kulturowe sprzeczności kapitalizmu, przeł. S. Amsterdamski, Warszawa Bertman S. 1998 Hyperculture. The Human Cost of Speed, Westport, London Castells M . 2007 Społeczeństwo sieci, przeł. K. Pawluś i in., Warszawa De Grazia S. 1962 Of Time, Work, and Leisure, N e w York Dealy G.C. 1977 Elias N . 1992 The Public Man. An Interpretation of Latin American and Other Catholic Countries, Amherst Time: An Essay, O x f o r d Eriksen T H . 2003 Tyrania chwili. Szybko i wolno płynący czas w erze informacji,przeł. G. Sokół, Warszawa Fraser J.T 1987 Time, The Familiar Stranger, Amherst Harvey, D. 1989 The Condition of Postmodernity. A. Enquiry into the Origins of Cultural Change, Oxford Heller A . 1995 Where are we at home?, „Thesis Eleven", v o l . 4 1 , nr 1, s. 1-18 Kern S. 1983 The Culture of Time and Space 1880-1918, Cambridge Kępiński A. 1983 Rytm życia, Kraków Łepkowski T 1989 Uparte trwanie polskości. Nostalgie. Trwanie. Nadzieje. Wartości, Londyn Macnaghten P, U r r y J. 2005 Alternatywne przyrody. Nowe myślenie o przyrodzie i społeczeństwie, przeł. B. Ba¬ ran, Warszawa 118 �Kultura teraźniejszości w ujęciu globalnym i lokalnym N e l k i n D. 1970 Unpredictability and Life Style in a Migrant Labor Camp, „Social Problems", vol. 17, nr 4, s. 4 7 2 - 4 8 7 Nowotny H . 1994 Time. The Modern and Postmodern Experience, Cambridge Ornauer H . , W i b e r g H . , Siciński A., Galtung J. (red.) 1976 Images of the World in the Year 2000. A Comparative Ten Nations Study, The Hague-Paris Pańków L . 2009 Leniwa niedziela, „Wysokie Obcasy", 31 stycznia Rifkin J. 1987 Time Wars. The Primary Conflict in Human History, N e w York Ritzer G. 2001 Magiczny świat konsumpcji, przeł. L . Stawowy, Warszawa Robinson J.P, Godbey G. 1999 Time for Life. The Surprising Ways Americans Use Their Time, Pennsylvania Siciński A. 1975 Młodzi o roku 2000. Opinie, wyobrażenia, postawy, Warszawa Siwicka D , Bieńczyk M . , Nawarecki A. (red.) 1996 Szybko i szybciej. Eseje o pośpiechu w kulturze, Warszawa Tarkowska E. 1987 Czas w społeczeństwie. Problemy, tradycje, kierunki badań, Wrocław 1991 „Inność" i „obcość" w perspektywie antropologicznej, w: Spontaniczna kultura mło­ dzieżowa. Wybrane zjawiska, red. J. Wertenstein-Zuławski, M . Pęczak, Wro¬ cław 1992 Czas w życiu Polaków. Wyniki badań, hipotezy, impresje, Warszawa 1997 Nierówna dystrybucja czasu - nowy wymiar zróżnicowania społeczeństwa polskiego, w: Elementy nowego ładu, red. H . Domański, A. Rychard, Warszawa 1999 Polacy wobec przyszłości i przeszłości. Czas społeczny w okresie realnego socja¬ lizmu i w okresie transformacji, w: Idee a urządzanie świata społecznego. Księga jubileuszowa dla Jerzego Szackiego, red. E. Nowicka, M . Chałubiński, War¬ szawa 2004 2005 Changing social time in post-Communist Poland: Local and global perspectives, „Essays in Arts and Sciences", v o l . X X X I I I , nr 2, zima Zygmunt Bauman o czasie i procesach detemporalizacji, „Kultura i Społeczeństwo", nr 3 119 �Elżbieta Tarkowska Tarkowski J. 1994 Patroni i klienci, Warszawa Wnuk-Lipiński E. 1981 Budżet czasu - struktura społeczna - polityka społeczna, Wrocław Young M . 1988 The Metronomic Society. Natural Rhythms and Human Timetables, Cambridge, Young M . , Schuller T (red.) 1988 The Rhythms of Society, London Zadrożyńska A. 1985 Powtarzać czas początku, Warszawa 120 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa40dd73ac3344a3bac82bc5d1e145a5.pdf 68a96907f9efbad1bd75d3b177d550dc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4997 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna nowoczesność Beduini Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4634 Title A name given to the resource The Invasion of "Jinn" Spirits/ Antropolog wobec współczesności Modernity and the Bedouin Description An account of the resource Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.121-125 tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Creator An entity primarily responsible for making the resource jakubowska, Longina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Longina Jakubowska University College Utrecht The Invasion of Jinn Spirits: Modernity and the Bedouin It was clear to her brothers that Mariam was possessed by a jinni (sing. jinni, pl. jinn). H e r behavior was erratic; one day she was listlessly sitting cross-legged w i t h o u t u t tering a word, and the next getting into agressive fits throwing harangues at anyone w h o passed by in language that was either unintelligible or abusive. She fought w i t h her husband, refused to have sex w i t h him, and was nasty toward her co-wife. Even worse, she was suspected to have spread malignant gossip about her cousin that led to the annulment of a marriage proposal. Fortunately this happened during the summer school vacation - Mariam worked as a special education teacher in town and her odd state was noticed only by her immediate family and neighbors w h o kept it as much a secret as one can in a community where most people k n o w one another. The story of Mariam's misfortune was t o l d to me one warm spring day in hushed voices laced w i t h dread. As the night fell, other stories followed, stories of magic, bewitchment, mystery and fear. Hers was a jinnii of a non-descript nature. The jinn w h o claimed the body of her neighbor d o w n the street had a name, a gender, and a place of origin; the beautiful European jinniya w h o fell in love w i t h h i m was called Janet. Spirit possession was an unexpected turn in my anthropological inquiry A t no previous point in time during the twenty five years of my involvement w i t h a Bedouin community in the Negev desert in Israel had I noted a significant presence of jinn in people's lives. For the next three weeks I was busily collecting stories of their interference. The local M u s l i m cleric and a jinn expert instructed me about their nature, their properties, and the remedies against them and allowed me to witness the means and ways of their exorcism. I remained skeptical throughout my inquiries because the victims were usually educated professionals in the nascent middle class w i t h the ambition to develop a modern and progressive community. The rich anthropological literature interprets the belief in jinn variously as an ar¬ rangement of cultural memory political strategy mental illness, 'folk' logic, or i n d i vidual subjectivity (see Boddy 1989; Bowen 1993; Crapanzano 1980; Siegel 2003; 121 �Longina Jakubowska Gregg 2005; Khan 2006). In this article, I explore the recent encounters of a bedouin community w i t h jinn to show how the stories about their sudden appearance are laced w i t h fear of the perceived disorder in communal and individual relationships. As jinn are believed to thrive on conflict, chaos and uncontrolled emotions, their emergence might be taken is an indicator of the state of the community at the m o ment. Modernization of the bedouin society brought a shift in norms and ambiguity about rules and as such the town became a ripe environment for the jinn to prey on. I suggest that the sudden invasion of the jinn can be attributed to the partial absorp¬ tion of the various discourses of modernity by the community at large as well as by individuals w i t h i n it. M o d e r n i t y came in uneven bundles of components and al¬ though the bedouin culture uses many of these components creatively, some are still misaligned w i t h the social structure to which they are applied. Furthermore, as argued by Appadurai (1996), the repertoire of ideas, images, concepts, and narra¬ tives that move across groups and cultures in the global terrain do so in an unpre¬ dictable fashion. They are mediated by indigenous concepts and practices - in this case the local concepts of health and well being - in the process of which the lines between the rational and the imaginary are blurred. The Bedouin of the Negev, a desert region in the northern Sinai, a pastoral nomadic society dependent on herding sheep, goats, camels and organized along the principles of a segmentary lineage system, became transformed into wage earn¬ ing urban dwellers in the course of the last half a century. The process of their sedentarization was gradual and had already started in the times of the O t t o m a n Empire but it dramatically accelerated in the period following the establishment of the state of Israel in 1948. A t first, tent encampments gave way to corrugated iron and wooden plank shantytowns and later to urban conglomerations of ugly cement buildings. A l t h o u g h currently the majority of bedouin live in towns, shantytowns d i d not completely disappear from the desert landscape. Conscious of the benefits urban centers provide (electricity, schools and health clinics), many others settled in vicinity encircling towns w i t h a ring of slums. The towns are located in desolate corners of the desert far from Israeli population hubs to which they are connected only by a single road. To those w h o do not expect them, they appear rather suddenly like a mirage amidst plastic bags - the scourge of the M i d d l e East - blown hither and thither by the w i n d . As they are built in approximately the same period of time 1 1 I n t h e 1940s, some 75,000 Bedouin inhabited the N e g e v ( M a r x 1967). F o l l o w i n g the establish- ment of Israel, most of t h e m became refugees i n t h e n e i g h b o r i n g Arab countries. T h e Israeli army m o v e d most of the remaining 11,000 b e d o u i n t o a reservation the size of a f r a c t i o n of t h e i r former ter¬ ritory. T h e reservation was r u l e d b y a m i l i t a r y a d m i n i s t r a t i o n , w h i c h s t r i c t l y c o n t r o l l e d the move¬ ments of b e d o u i n b y a system of permits. E x p r o p r i a t i o n of land b y t h e State, t e r r i t o r i a l displacement, and r e s t r i c t i o n on m o v e m e n t eradicated the nomadic and semi-nomadic economy as a result of w h i c h most m e n u n d e r t o o k wage labor i n the e x p a n d i n g Israeli economy: 122 �The Invasion of Jinn Spirits: Modernity and the Bedouin (in the 1980s and 90s), there is little that distinguishes one from another. Houses tend to be large enough to accommodate an extended family but their size is de¬ ceptive and does not necessarily indicate prosperity The size of families also tends to be large so it is not uncommon to have a couple of dozen people living under the same roof. W i t h the population of approximately 50,000 - about one-third of the entire bedouin population in the Negev - Rahat is the largest of all the settlements. It is a social mosaic of people of different origins and k i n groups, and predictably a fertile site for communal unrest and conflict. A l o n g a practically complete eradi¬ cation of pastoral nomadism, the settled bedouin experienced a degree of social disruption; urbanity and concomitant new economic configuration had repercus¬ sions for social structure. First, the emergent economic differentiation altered the traditional system of stratification based upon kinship. Some fared better than others and while a few descent groups, individual families, even individuals became pros¬ perous and rose in social status, most became trapped in the cycle of poverty, lack of education and structural underemployment. A m o n g other factors, this new eco¬ nomic differentiation and stratification is responsible for the emergence of new poli¬ tical ideologies. The urban Bedouin, particularly those w h o made it into the middle classes, are in search of a new definition of their identity. This search took them from initial malaise, to a brief experimentation w i t h Palestinian nationalism and most recently to Islamic fundamentalism. Where social change undermined local customs, the resulting vacuum opened the way for a more fundamentalist approach as a counterforce to modernization, westernization, emergent liberalism, but also cultural disintegration. N o t only is the Bedouin absorption of modernity fragmentary but so too is the assimilation of Islamic ideology N o r is it a simple issue. The Bedouin do not have an elaborate spiritual tradition. For a long time they were known among their sedentary agricultural neighbors for their rather rudimental knowledge of Islam and teased for lack of piety Being a M u s l i m increasingly implies a battlefield for contesting and opposing discourses on authenticity tradition, and modernity In the process of contestation surrounding 'authenticity' and 'tradition', certain Isla¬ mic symbols are actively chosen (or imposed) as crucial markers of cultural similar¬ ity w i t h the Islamic world and cultural difference w i t h others. Debates that emerged around the issue of modernization and the meaning of modernity occur in a highly charged political context of conflicting Palestinian and Israeli nationalisms. Many reject westernization and the homogenizing processes inherent in globalization yet they are not positioned outside the structures they so vehemently criticize: they hold government jobs, study at universities, or benefit from state assistance. M o d e r n ity is thought possible on the one hand through skills and scientific knowledge, and devout religious practice on the other, b o t h of which imply a break w i t h past tradi¬ tions. Islam also represents a way of overcoming what the Bedouin label as backward 2 2 In 2009 Rahat became t h e second largest A r a b t o w n i n Israel. 123 �Longina Jakubowska and traditional features of their society while the Islamization of daily life entails the de-beduinization of culture. Bedouin practices, which do not fall squarely in the generic Islamic tradition or contradict it, are discouraged, and the local cultural tradition has gradually been brought into accord w i t h scriptural teaching and Islamisized. This process is visible in the performance of ritual, daily dress (the substitution of the colorfully embroidered thob dress for a plain jilbab), disapproval of the vener-ation of holy men and pilgrimages to the shrines of saints, the denunciation of the use of talismans, etc. N o t only Bedouin material culture but also previous efforts to imitate Israeli architecture have been obscured by a more 'Arabic' style borrowed from the Gulf countries - ornamental Quranic inscriptions, pictures of Hassan al-Banna , decorative sculptures of coffee jugs placed over entrances, and spiraling towerlets. These new artifacts are evident manifestations of the influence of the media broadcasted from the Arab states, pilgrimages to Mecca, and visits to Gaza, the West Bank or Jordan. The new middle class is educated, bilingual, technologically sophisticated and integrated into the Israeli labor market. A l t h o u g h education is not its only formative factor, it has guaranteed a leap in economic and social advancement. This is w h y the retreat into what is called a "traditional" belief system as an explan¬ ation for social ailments is puzzling. 3 In what follows, I provide a short account of jinn from the perspective of Islamic tradition and its local Bedouin interpretation. The jinn have a rank and status in the Islamic universe. The most important textual verification of jinn is found in the Quran in Sura 72, titled Al-Jinn, as well as in prophetic tradition (hadith). The jinn are believed to be creatures made by G o d out of smokeless fire at the beginning of time much in the same way humans were made of clay and angels of light. Like humans, they form communities in the confines of which they conduct their lives: they eat, sleep, marry produce children w h o then go to schools, follow careers, and die. In contrast to humans, jinn are capable of form changing, fast movement, great acts of strength, and long lives. Some are said to be as old as 1000 years. They k n o w no limitations to time or space and can easily move between historical epochs and places. Like humans, they possess free will and are capable of making moral choices; they are drawn to b o t h good and evil and are endowed w i t h emotions and rational faculties. As w i t h the human world, the w o r d of Islam was sent to jinn through the Prophet Muhammad; in other words, jinn preexist Islam. Logically then, they follow different religions; some accepted Islam while others remained faithful to Buddhism, Hinduism, Judaism, Christianity or any other of the multitude of religious be4 ' Hassan al-Banna (1906-1949) was an E g y p t i a n social and p o l i t i c a l reformer and t h e founder of M u s l i m B r o t h e r h o o d , one of t h e largest and most influential 2 0 t h c e n t u r y M u s l i m revivalist organizations. 4 T h e jinn d o n o t exhaust the w o r l d of spirits in Islamic belief. There are also 'afrit, maridin, and the most f r i g h t e n i n g of all, the ghul. 124 �The Invasion of Jinn Spirits: Modernity and the Bedouin liefs. They also have names, gender and distinct personalities. Muslims believe that the jinn and humans share the earthly world but lead largely separate lives. W h i l e the jinn are invisible to the human eye (their name derives from the w o r d ijtinan, which means "to be concealed from sight"), they can observe the existence of humans. O n occasion, however, the t w o cross paths whereby the jinn enter the spaces inhabited by humans and often assume surreal forms, commonly appearing as a black dog in the least frightening version and as a two-legged donkey w i t h horns in its extreme version. One should never throw a stone at a black dog lest it might be a jinni in disguise w h o would inevitably seek revenge. In other local traditions, the jinn inhabit dark and deserted places, caves, and graveyards (Padwick 1924; Gregg 2005; Boddy 1989). The Bedouin believe that the creatures have a liking for all things d i r t y and smelly but water in particular; stale stinky water serves as a conduit between the world of humans and that of the jinn. They cherish darkness, which makes dusk and night dangerous times for humans. One has to be mindful about pouring out a bucket of water, or for that matter sweeping the yard at night, lest by mistake it splashes at a jinn lurking in the vicinity. The greatest danger from such disturbance of the jinn is that they may in revenge possess the disturber. To avoid misfortune, one is advised to utter the phrase 'bismillah ' ( i n the name of G o d ) while engaging in any activity that involves d i r t y water, particularly when in contact w i t h a human body, such as taking a bath (hamam), entering a latrine or a toilet. In Bedouin oral trad¬ ition, jinn are never benevolent, always devious and humans are in perpetual danger as jinn can take possession of their body at a w h i m . Jinn do not inspire but seduce to destruction; they 'possess' to destroy and not to make things possible. 5 6 7 Jinn possession can cause a person to have seizures and to speak in incom¬ prehensible tongues. The possessed are unable to think or speak of their own will. Numbness of limbs, a rash on the arms and legs, pulsating veins, stomach or back pain, persistent headache, and nausea can all be signs of possession but so can nightmares, lethargy, or aggressiveness. Jinn are also blamed for women's infertility or reproductive difficulties. N o t all types of disease and illness are attributed to jinn possession. In fact, the Bedouin are not necessarily given to magical thinking and prefer scientific explanations w i t h regard to any abnormal condition. Generally they seek modern treatment by consulting a medical doctor and follow the course of treatment prescribed by h i m . However, if the symptoms do not ease as expected 5 T h e most infamous is a jinniya (female jinn), k n o w n i n N o r t h A f r i c a as Aisha Qandisha w h o t y p - ically appears t o men as an irresistible and ravishing w o m a n . Failing t o notice her camel's (or goat's) feet, t h e y fall under her charm and soon discover themselves t o be i m p o t e n t w i t h any o t h e r w o m a n , i n c l u d i n g t h e i r wife, w i t h o u t Aysha's consent (Crapanzano 1980). 6 N o t unlike i n C h r i s t i a n t r a d i t i o n (see C h r i s t i a n 1996), children i n particular are e n d o w e d w i t h a g i f t of being able t o see the jinn; if one turns around and sees an unusual f o r m and t h e n one turns around again seeing it gone, it probably was a jinn. 7 Precautions are w o v e n i n t o d a i l y customs and etiquettes. 125 �Longina Jakubowska but recur or magnify and an abnormal state of body and mind continues, there is then reason to suspect interference of the spirits. Importantly, although the jinn seem to act in a whimsical and arbitrary fashion, not all people are equally susceptible to possession. The human body serves only as a receptacle for the spirits and indi¬ viduals have a degree of control/agency over the access they grant. True, a person might be at the wrong place at the wrong time and unwillingly provides an opport¬ unity for the jinni to enter his body; nonetheless it is his inner state that makes him a potential v i c t i m . Bodies are vulnerable when they are in a state of discord and disharmony. Thus, in a fashion, an unbalanced person facilitates the descent of the spirits and consequently makes h i m - through actions or emotions - an agent of his own possession. So what was it that caused Mariam's possession? T h e case of Mariam, the merry working woman According to community standards, Mariam married rather late. A t the age of 26, she willingly became the second wife of her maternal cousin A h m a d . Like a number of educated girls - she is a graduate of a Teachers College - she married a man whose education came to an end after only four years at school. She married happily and at the ceremony I attended radiated satisfaction and delight. The couple set¬ tled in a downstairs apartment of Ahmad's house while his first wife occupied the upper floor w i t h the children she had borne h i m . Ahmad's wives kept separate households but cooperated when necessary and in the eyes of the community formed a peaceful union. A t the end of her first year of marriage, Mariam gave b i r t h to Mahmud about the same time that Muhammad was b o r n to the first wife. The passing years cast some doubt at this apparent marital bliss as the first wife became thinner and left the house less often. Three births later Mariam was still cheerful and happily kept me informed about the ins and outs of life in a polygamous family. If someone was to be possessed by a jinni I would have expected it to be the first wife since they are often known to suffer upon their husband's second marriage and therefore I was surprised to hear of Mariam's malady. 8 The jinni might have gone undetected had she not gone on the pilgrimage to Mecca. Indeed, she had delayed the hajj for a long time - allegedly under the influ¬ ence of the jinni - giving such excuses as having to take care of her small children, lack of money or some other problem. Unfortunately the pilgrimage only worsened her state. The jinni is said to have left her at the entrance to Kaaba, the most holy site in Islam, as he had to since jinn cannot bear sacred spaces. Inevitably, he caught up w i t h her later but the experience of the pilgrimage left him unsettled, confused, and aggravated. Consequently, Mariam's behavior deteriorated. She began using 'ugly' words that sow unrest - words that were accusatory of others conducting unseemly deeds, repeatedly expressed desire to die, was often listless as if w i t h o u t 8 For the rising rates of polygamous marriages, see Jakubowska (2005). 126 �The Invasion of Jinn Spirits: Modernity and the Bedouin a will of her own and when she came to herself, behaved w i t h o u t the composure required of women, and finally, spoke in a bizarre tongue that could not be under¬ stood. As her fitful state continued and w o r d of Mariam's o d d behavior began to spread, her husband sought family counsel. The family advised h i m to call upon the help of sheikh Aodeh, the exorcist. Mariam, as I knew her, was always a person w h o explored the furthermost limits of social behavior. She had a lively but loud personality and was often outspoken about people and relations in the community. She also had a wide network of female relatives as well as friends w h o m she had met at school and at the college. H e r job made her commute to the other end of town and Mariam usually took her time coming home by making visiting rounds and drinking endless cups of tea on the way She d i d not need to hurry back home as her children were cared for by her cowife and her husband, who was employed in construction, returned home late. Mariam did not keep an ideal house. People thought that her children were not properly looked after and many wondered on what she was spending the money she earned. Her wide social circle provided information on the latest social events in the com¬ munity. She always knew about the most recent developments in marriage proposals, amounts of bride-price paid in marriage, the latest fashion, deaths and illnesses. This information is indeed valuable but needs to be cherished, treated w i t h discret¬ ion, and used wisely. Mariam had difficulties w i t h this; she was a gossip. She talked too much in a society where reputation is sometimes the only possession and breach of trust can have dire consequences. The experience of jinn possession made Mariam a changed person. It also changed the relations in her polygamous family She became mindful of her children, started to spend more time at home and developed a better working relationship w i t h her co-wife w h o cheered up considerably But she remained fearful. Even after the treatment was successfully completed she was afraid of being alone at home and took to reading the Quran frequently W i t h her newly found conscientiousness she instant¬ ly recognized the symptoms of possession in her sister-in-law. T h e case of Sabiha and her mood swings Perhaps for Muhammad, Mariam's brother, the jinn are more real than for others be¬ cause they have brought misery into his house and his family, the family he had de¬ sired more than anything else and had fought long and hard for. It was not easy to marry Sabiha, the girl of his dreams. They were b o r n to related lineages and grew up in houses w i t h i n sight of one another. Usually such a close relationship is an asset when considerating marriage because kinship and physical proximity are believed to promote solidarity, but not in this case. His brothers advised against the mar¬ riage. They had n o t h i n g against the girl but were generally not fond of women in that family One must take a look at the behavior of the mother to k n o w how the daughter will turn out, they said. H e fought w i t h his brothers about marrying 127 �Longina Jakubowska Sabiha and fended off doubts on the part of her family that was equally skeptical about the wisdom of his marriage proposal. Muhammad was at that time a meager construction worker and they had hoped for a better marriage prospect for their daughter w h o was a university student. Sabiha was flattered b y the dedication w i t h which Muhammad pursued her but rather non-committal as is proper for a well-rais¬ ed girl. Finally, he won and married the girl he loved but this was not t o be a match made in heaven. Soon afterwards he became alarmed b y the noticeable difference in her behavior; from a nice girl w h o gladly helped out in the parental household she was changed into an unpleasant woman w h o neglected her duties. She was rigid in bed if she shared it w i t h h i m at all, and was suspected of mistreating their young daughter. There was also the puzzling difference between the way she spoke w i t h him on the phone w i t h sweetness and concern and the way she acted while at home where n o t h i n g pleased her. W h e n at home she looked for an excuse t o fight and was inconsistent w i t h her demands, for example, she insisted on them taking a vacation together, but once they had done so, she refused t o leave the hotel even for a meal. Sabiha cannot explain her own behavior either but something makes her act this way the minute she gets close t o home. For a while i t was thought that her mood swings resulted from the pressure of combining her studies at the university w i t h domestic life but the summer vacation brought no relief. Even then she used any ex¬ cuse to be away from home, leaving the child under the care of her mother-in-law. W h e n she d i d stay at home she wore a rather sour face. Muhammad was desperate. H e considered himself to be a caring husband and a devoted father. There was little he could d o but divorce Sabiha or beat her as her brothers advised him t o do. H e could also send her back t o her father, which he would rather have avoided since he deeply respected his father-in-law but he would have t o unless the sheikh could chase the jinni away. This would not be the first case of jinn possession in his wife's family T h e b o d y of Sabiha's sister was also invaded by a jinni whose presence manifested itself by a persistent rash on her hands that would not go away after medical treatment. Muhammad recalls how her body instantly reacted t o the very presence of the sheikh. First she began t o shake and then went rigid but his intervention helped. Encouraged by this experience, Muhammad fetched the sheikh. Sabiha was asleep at the time and d i d not wake up throughout his administrations, wondering later where the bruises on her body had come from. Her state of mind improved and she felt happier after the treatment; unfortunately for her and Muhammad the effects only lasted about a week-and-a-half, after which she lapsed into her former state. Is this simply a case of unrequited love? The case of a smart girl w i t h ambitions who married a good hearted but not well educated man w i t h w h o m she could not find fulfillment? T h e discourse of love as the driving force behind marriage came t o the Bedouin society as part and parcel of modernization. Marriage used to be regulated b y family politics. A successful match determined access t o pastures, formed 128 �The Invasion of Jinn Spirits: Modernity and the Bedouin political alliances, and extended or cemented relations w i t h i n lineage and outside of it. Romantic love, although celebrated in poetry and songs, had little to do w i t h it. As the society individualized and greater pressure was put on fission than on fusion, the notion of romantic love as a prerequisite for marriage gained strength along w i t h the notion of marital compatibility. To the distress of b o t h Muhammad and Sabiha, b o t h discourses are only partially and unequally absorbed. The cases of Mariam and Sabiha should not make the impression that only women, or in particular obstinate young women w h o attempt to shed social conventions, are in danger of jinn possession. Women indeed constitute the majority of victims for a good reason; they occupy a vulnerable position in a patrilineal society and in turn make men vulnerable. T h r o u g h marriage, they provide links between k i n groups that are essential to the formation of networks of mutual assistance. This is the source of their personal empowerment, but also structural weakness. Patriarchal ideology demands from a woman unequivocal dedication to the family of her hus¬ band while emotive attachments oftentimes pull her towards her family of origin. The social bonds they forge are fragile and broken women are caught in the web of conflicting interests and divided loyalties while their intermediary position makes them distrusted by either side. Women's structural liminality is exacerbated among the middle class w i t h its newly acquired model of the individuated nuclear family and the desire for privacy. Unfortunately, this model is awkwardly positioned in a system that makes women ultimately dependent on their male relatives, foremost their fathers and brothers, in the case of divorce, abandonment, or widowhood. Fur¬ thermore, as noted in anthropological literature ( L e w a n d o - H u n d t 1984), Bedouin women are prone to express distress and unhappiness through illness, as illness is a socially legitimate reason to seek and receive attention from others, most notably male family members. It is also clear that the development of women's education and employment is shifting expectations w i t h regard to gender roles and the propriety of women's behavior. In her study of magic practices in Morocco, Kapchan (1996 : 236) states that: i n d i s c u s s i n g magical practices, w o m e n are e x p l o r i n g t h e f u r t h e r m o s t l i m i t s of social behavior, v i c a r i o u s l y e n t e r i n g i n t o p o s s i b i l i t i e s o f f e r e d b y acts of transgression. T a l k of m a g i c stretches t h e l i m i t s of m o r a l license b y e x e r c i s i n g m a x i m a l l i b e r t y i n v e r b a l performance. I suggest that spirit possession among the urban Bedouin performs the same function. It allows women to act according to a different code while dispensing responsibility for d o i n g so. This is, however, not to say that women are the only vic¬ tims as the family saga of spirit possession continues. 129 �Longina Jakubowska T h e case of Najwa's misbehaving husband Najwa married well, a handsome lawyer from a prestigious but traditional Bedouin family. They led a somewhat itinerant life. Yusef worked in a law firm in the city of Beer Sheva and Najwa taught elementary school in Rahat. Life in the city d i d not suit either of them and she felt uncomfortable staying w i t h her in-laws, a polyga¬ mous " o l d fashioned" family so eventually they compromised by renting a house in Najwa's old neighborhood. It took a while before Najwa became pregnant w i t h their first child and then a difficult pregnancy was followed by the premature b i r t h of a baby girl w h o spent the first months of her life in an incubator. A l t h o u g h Najwa's next pregnancy was welcomed, it was followed by a sudden change of be¬ havior in her husband. Yusef avoided her presence, hardly ever spoke to her, refused to share a bed w i t h her, and worst of all began drinking alcohol. Najwa was very concerned. She knew from similar cases that her domestic situation was likely to deteriorate and might end in divorce and that the life of a divorced woman was grim. She approached her brothers w h o appealed to Yusef's conscience, sense of responsibility and Islamic morality Yusef stubbornly refused to listen to anyone and made no attempt at changing his behavior. A t her wits end, Najwa sought the counsel of sheikh Aodeh. As expected, the sheikh detected the presence of a jinni, or rather a female jinniya w h o had fallen in love w i t h Yusef and had possessed his body It was not easy to expel her for she liked Yusef and refused to leave h i m . The sheikh argued that Yusef was a married man and that his wife was concerned. "She should not be", answered the jinniya, there is enough r o o m for four women in Yusef, allud¬ ing to the Bedouin practice of polygamy It was only when the jinniya started using vulgar and sexually suggestive words, some of them in English, 'fuck you' for instan¬ ce, that sheikh Aodeh lost his patience. First, he clutched Yusef's throat and made the jinniya speak in Arabic. She stopped resisting and left Yusef's body peacefully after which Yusef returned to his former good-natured self. Anxiety about impending fatherhood, especially after the distressing experience of the b i r t h of the previous child is interwoven here w i t h sexual temptations and Islamic justifications for male promiscuity. The reference to foreign women is not arbitrary because the town has a growing number of legally sanctioned marriages and even a greater number of clandestine relations w i t h non-Arab women. The rapid influx of Russian Jews in the wave of immigration to Israel that took place in the 1990s found its way also into Rahat. Some Russian women - one can speculate that those w h o found themselves on the margins of the Israeli society - entered into polygynous marriages but by no means are they the only foreigners w h o marry Bedouin. O t h e r European women, including N G O employees and volunteers for example, as well as wives brought from the countries where young men had studied or worked have become part of the community. These women are assigned a greater sexual drive and freedom which are believed to threaten the established sexual mores in the community. Their presence also introduces an element of potential 130 �The Invasion of Jinn Spirits: Modernity and the Bedouin competition w i t h indigenous women, to which the jinniya inhabiting Yusef's body alluded. Exorcising jinn Sheikh Aodeh is not afraid of jinn. His power comes from personal charisma and the knowledge of the Quran, which he knows by heart and of which jinn are aware. H e is interested in whether the jinn are killed as the result of his administrations. H e fol¬ lowed special training in exorcism and has recently opened a practice in a nearby mosque, a practice that is solely dedicated to exorcism. His is not the only practice in the area but it is a very successful one. Sheikh A o d e h receives as many patients as he can accommodate in his schedule - 4 or 5 a day Those he cannot treat immedi¬ ately are either put on a waiting list or referred to other sheikhs. Sheikhs vary in their reputation and specialization and command different degrees of authority over the spirits. M i n o r cases of affliction can be treated by sheikhs w i t h less expe¬ rience while more serious ones demand the attention of a powerful healer. Sheikh Aodeh enjoys great respect among humans and jinn alike and some patients choose to wait their turn. In fact, the practice is run like a modern psychotherapy clinic. Appointments are made ahead of time, patients arrive in a small waiting hall to be admitted to the treatment room at the scheduled time, and after completing the therapy exit through a different door, all of which assures confidentiality and privacy The sheikh is proud of the modern way in which he manages the clinic. His clientele consists of members of the emergent middle class and his patients are teachers, ac¬ countants, and businessmen. H e understands their concern for discretion as jinn possession is an indication of mental dysfunction and thus should be hidden from the public eye. If disclosed, it might affect their personal reputation and honor. Once the domain of kin groups, honor in the middle class has been transformed into a personal rather then collective property. The privatization of reputation, along that of material possessions and space, compels to secrecy and withdrawal behind high fences and closed gates. O n the occasion of exorcising Mariam's jinni, Sheikh A o d e h started the exami¬ nation by placing his right hand on the patient's head and reciting the Quran. This procedure can assert the jinni's kind, strength and resolve. As mentioned before, jinn are endowed w i t h different personalities and are differently embedded in a patient's body Each requires different treatment. The sheikh usually puts headphones on the victim's ears and plays Quranic recitations for anywhere between 15 to 60 minutes after which the afflictions usually go away If this fails, he increases the volume and the duration of treatment (up to 3 hours at full volume). This weakens the jinni w h o starts to shake, opens and closes his eyes, and eventually begins to talk for jinn are compelled to speak as the result of having listened to the Quran. The sheikh asks him w h o he is, what his name is, and who sent him. However, it is thought useless to engage in a long conversation w i t h the jinni and the sheikh makes haste. It helps 131 �Longina Jakubowska to convert the jinni to Islam because it is then easier to expel him/her from the victim's body If the jinni still refuses to leave, a more drastic approach is necessary The sheikh strikesthe legs, arms and hands of the v i c t i m w i t h his own hand, a plastic tube, a sandal - the latter hurts the dignity of the jinni and he usually gets resentful of such treatment. In the most difficult cases he might apply electric shocks. Sheikh Aodeh emphasized that the v i c t i m is not conscious of what is happening and does not experience pain. The jinn are known to be physically strong and sometimes it takes a couple of people to pin the victim's body to the ground. In Mariam's case the sheikh d i d not go beyond Quranic recitations. Sensing the strength of the jinni that possessed her, he referred her to a more powerful healer in the West Bank. The jinni caught w i n d of it and - since jinn k n o w the skills of their adversaries well - became afraid. H e started speaking as soon as the four of us (Mariam, her husband Ahmad, her brother Muhammad and me) started driving her to the appointment. Mariam's body went limp and while words came out of her mouth she was not conscious of what she said. The jinni moaned in an o d d voice that was thickened w i t h fear, dreading the encounter w i t h an exorcist and his own inevitable disappearance in t w o hours, which is the time it took to get from Rahat to our desti¬ nation. H e knew every person in the car, private details of interpersonal relations (such as the nickname Muhammad uses to address his sister), and the road we took. Questioned about his identity, he admitted to be a 200 year-old Jew by the name of Tzvi. As jinn are known to lie, Muhammad asked questions. W h o owned the land we were passing through at the moment? A f t e r a minute of concentration, during which Tzvi tried to remember, he answered that it belonged to A b u Zbal (a ficti¬ tious name, such as Jones). Muhammad retorted, ' i t belongs to the Jewish state now'. 'The state is (here a disparaging adjective)', he answered, which brought doubts about his identity, as no Jew would say such a t h i n g about Israel. As Tzvi, if that was really his name, was getting increasingly worried about his imminent de¬ mise he became more aggravated but nonetheless stayed sharp in the ability to ob¬ serve his surroundings. H e detected Muhammad's efforts to record the conversation on a mobile phone, a phone that was hidden from his sight, which made h i m curse and threaten to suffocate Mariam. The atmosphere in the car was tense and we all yearned for the journey to end. Indeed, not all practices are like that of Sheikh Aodeh. U p o n arrival in front of a rather ordinary house in a crowded Palestinian village we were immediately led to the sheikh. We not only had an appointment but we also came from far away and because of it were given special consideration. The yard was teeming w i t h people patients and their relatives and guardians - who, chatting and commiserating, sat in groups prepared for a long wait. Tzvi went quiet and we almost carried Mariam into the house. Ushered into a plain room, we placed her on the only chair that stood in the middle. Just like Aodeh, the sheikh began the session by engaging in a conver¬ sation w i t h the jinni, the details of which I no longer recall being confused by what 132 �The Invasion of Jinn Spirits: Modernity and the Bedouin followed. H e r body began shaking, fell of the chair in convulsions, and the men had to pin it to the floor. Once she was immobilized, the sheikh pressed two sticks on Mariam's throat - one in front and one in the back, long enough for the jinni to aban¬ don her body but short of strangling her. A f t e r the pressure on her throat was re¬ leased she v o m i t e d profusely and was t o l d to rest, forget about her experience if she could, remain silent about it if she couldn't and read the Quran as often as possible. W h e n the session ended Mariam looked tired but in control of her b o d y and mind. We discretely left a monetary donation and received further instructions. If the treatment d i d not accomplish the desired effect, the v i c t i m must read the Quran for 40 days and apply olive o i l to the ailing parts of the body, all of which should make the jinni shrink. Alternatively, the v i c t i m must wash her hands, sometimes even her entire body in water mixed w i t h olive oil over which Quranic phrases had been read, or drink the miraculous water from the well of Zamzam. If the jinni still refuses to leave, the treatment must be repeated from the beginning. 9 I am not sure whether the jinni that possessed Mariam is gone forever or whether she can be harmed again. She believes that he might be around, invisible but present. The sheikh who diagnosed the spirit's presence in her body was able to determine that he came from beneath the floor of her bathroom and advised her to destroy it completely and throw the rubbish away. This she d i d . If there is a debate among Islamic clerics regarding the humanitarianism of the methods of treatment applied, it is not noticed in the town. Both victims of posses¬ sion and the witnesses to it insist that the treatment is painless. Methods recom¬ mended by Islamic scholars (Aziz 2001) to exorcise spirits are more gentle: recalling G o d and the frequent recitation of the Quran (dhikr), blowing into the victim's mouth, cursing the jinn and commanding h i m to leave. T h e trouble with jinn W h y all the trouble w i t h jinn? The actions of jinn spirits are invoked to explain a va¬ riety of unusual feelings and behaviors, unexplained ailments, emotional conflicts or disturbed interpersonal relationships. A n y discourse of disharmony is accompanied by the appearance of stories of jinn possession. W i t h a great deal of sociological insight, the Bedouin ascribe the rise of jinn to the problematic relations developing in their community. Perhaps this is the consequence of thoughtless mimicry of the West, unselective modernity, and disjunctures between the environment, economy, culture, and politics in the context of Arab-Jewish relationships. There are anecdotal cases of what I term political jinni, or jinnjehudi, the Jewish jinn who are known for their viciousness and unrelenting hostility towards host bodies. Jinnjehudi are also difficult to exorcise since they refuse to convert to Islam, some say because they find 9 T h e w e l l of Z a m z a m is located i n t h e al-Haram mosque in M e c c a . A c c o r d i n g t o Islamic belief, it contains a miraculously generated and miracle-making water. 133 �Longina Jakubowska it a too difficult and cumbersome religion to practice. The character ascribed to them reflects the perception held by the Bedouin about the larger framework in which they exist, the framework that disembedded them, to use Giddens' term (1990), from an autonomous political self-regulatory system, economic resources, and cultural selfhood. Yet they are not passive recipients of i m p o r t e d ideas and discourses. Like other local communities (Tsing 2000), the Bedouin also draw from the plurality of cultural centers. Interacting w i t h various metropolis (Arab, Israeli, Euro¬ pean), they adopt certain forms and cultural perspectives into personal repertoires internalizing the values allegedly contained in them and indigenizing them one way or another. References Appadurai A . 1996 Disjuncture and Difference in the Qlobal Cultural Economy, i n : Modernity at Large: Cultural Dimensions of Globalization, Minnesota Aziz S. 2001 Jinn and Cross-cultural Care, "Journal of the Royal Society of Medicine", v o l . 98(8) Boddy J. 1989 Wombs and Spirits: Women, Men, and the Zar Cult in Northern Sudan, Wisconsin Bowen J. 1993 Muslims through Discourse: Religion and Ritual in Qayo Society, Princeton Crapanzano V 1980 Tuhumi: Portrait of a Moroccan, Chicago Christian W 1996 Visionaries: The Spanish Republic and the Reign of Christ, California. Giddens A. 1990 The Consequences of Modernity, Gregg G. 2005 Stanford The Middle East: A Cultural Psychology, O x f o r d Jakubowska L. 2005 The Paradox of Modernity: Polygyny Among Urban Bedouin, i n : Crosscultural Interdisciplinary Feminist Research: Far to Near East, ed. E. Pakszys, Poznan Kapchan D 1996 Gender on the Market: Moroccan Women and the Revoicing of Tradition, Pennsylvania 134 �The Invasion of Jinn Spirits: Modernity and the Bedouin Khan N . 2006 Of Children and Jinn: An Inquiry into an Unexpected Friendship during Uncertain Times, "Cultural Anthropology", vol. 21(2) L e w a n d o - H u n d t G. 1984 The Exercise of Power by Bedouin Women, i n : The Changing Bedouin, eds. E. Marx, A. Shmuelli, N e w Brunswick, pp. 83- 124 Marx E. 1967 Bedouin of the Negev, N e w York Padwick C. 1924 Notes on the Jinn and the Ghoul in the Peasant Mind of Lower Egypt, "Bulletin of the School of Oriental Studies", vol. 3(3) Siegel J. 2003 The Rope of God, Michigan Tsing A . 2000 The Global Situation, "Cultural Anthropology", vol. 15 (3) 135 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/45d1421982adef744d2dcc8ef5672a95.pdf 8b2089659d90072502251e7a03289dfe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4998 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna globalizacja - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4635 Title A name given to the resource Etnologa kłopoty z globalizacją ; czy w nią wierzyć, jak ją badać, jak o niej mówić? / Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.136-147 tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy S. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy S. Wasilewski Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Etnologa kłopoty z globalizacją: czy w nią wierzyć, jak ją badać, jak o niej mówić? Antropologowie zajmujący się problematyką globalizacji mają obecnie chwilę przer­ wy O t o bieżąca rzeczywistość: niedawna zapaść w światowym systemie finanso­ w y m , załamanie ekonomiczne, a w ślad za tym, w sferze zjawisk społecznych, kryzys zaufania do podstawowych instytucji społecznych, głód nowych rozwiązań politycz­ nych - wszystko to z bolesną naocznością przekonało sceptyków co do wszechobecności i siły mechanizmów ponadpaństwowych, odsłoniło zarazem negatywne konsekwencje tych „ponadnarodowych" czynników. Dla studiów globalnych jest to więc czas (przejściowo) marny tylko w t y m sensie, że trudno o fascynację zjawis­ kiem, które akurat ukazuje swe ciemniejsze oblicze. Jeśli nawet sytuacja taka nie unieważnia dotychczasowych rozważań teoretycznych, to przynajmniej zmniejsza zapotrzebowanie na takie debaty T r u d n o też proponować czytelnikowi kolejny et­ nologiczny przyczynek do studiów globalnych, oparty na schemacie: „badać lokal¬ nie, interpretować globalnie". A przecież był to sprawdzony - i w gruncie rzeczy całkiem niezły - sposób, w jaki badacz (empiryk, terenowiec) mógł bezpiecznie wypowiadać się na temat tak złożony i wieloaspektowy jak globalizacja. Etnolog przedkładał swoje obserwacje i refleksje co do lokalnego sposobu, w jaki globalny proces przeciska się przez ściśle umiejscowione ucho igielne, czyli wybrane przezeń miejsce akcji. Ten tryb pisania o globalizacji (szczególnie w wydaniu popularyzatorskim i dzien¬ nikarskim) stawał się pewną manierą. Tekst zaczynał się od migawki, która przed¬ stawia barwny przypadek, uderzający kontrastem między egzotyczną lokalizacją a pojawiającym się tam ponadnarodowym elementem kultury: czasem przybywał on z Zachodu, a wtedy treść ta była ultranowoczesna; czasem szokujące zjawisko przybywało z innej, równie egzotycznej plemienności; i wreszcie trzeci wariant: scen­ ka pokazywała plemienność, która zawędrowała do metropolii. Po przykłady w y ­ starczy sięgnąć do znanych publikacji: mogą to być artykuły pioniera-klasyka bada­ nia przepływów ponadnarodowych Ulfa Hannerza (2006, s. 11, 31, 137), programo­ wy wstęp w niedawno wydanej podręcznej antologii tekstów The Anthropology of 136 �Etnologa kłopoty z globalizacją Qlobalization (2005, s. 3-4) czy wreszcie, na rodzimym gruncie, publikacje Walde­ mara Kuligowskiego, niestrudzonego w ukazywaniu globalnego wymiaru dominują­ cych zjawisk współczesnej kultury (2007 i liczne teksty wcześniejsze). Zauważę bez złośliwości, że pewnie to obserwacja tej rodzącej się wtedy maniery skłoniła przed 10 laty Jonathana Friedmana, skandynawskiego antropologa zasłużo­ nego w badaniu społeczno-historycznej infrastruktury procesów globalizacyjnych, do porównania stylu i języka większości publikacji z zakresu antropologii globaliza­ cji d o audycji telewizji C N N . Jego uogólnienie brzmiało: N i e k t ó r e prace na t e m a t g l o b a l i z a c j i są a n a l i t y c z n i e i t e o r e t y c z n i e doniosłe, j e d n a k w i ę k s z o ś ć z n i c h t o j e d y n i e z b i ó r luźnych o p i n i i i refleksji. N a m y s ł n a d g l o b a l i z a c j ą w o b r ę b i e s t u d i ó w n a d kulturą jest b e z t r o s k i i b a z u j e g ł ó w n i e na i n t e l e k t u a l n e j o b r ó b c e p r z e k a z u medialnego, w y n i k ó w poszukiwań w I n t e r n e c i e i p o d r ó ż a c h (Fried¬ man, publ. i n t . ) . Przypomnę jeszcze kilka jego sarkastycznych pytań. C z y świat stał się g l o b a l n y d o p i e r o o d niedawna? C z y dzisiaj w s z y s t k o r z e c z y w i ś c i e jest inne? C z y p r a k t y k i l u b ( p r o s z ę o w y b a c z e n i e ) „kultury" t e r y t o r i a l n e f a k t y c z n i e p r z e s t a ł y i s t n i e ć ? [ . . . ] p o s t ę p t o g l o b a l i z a c j a , t w o r z e n i e g l o b a l n e j w i o s k i , k t ó r a jest tak naprawdę g l o b a l n y m m i a s t e m . Jakie t o e k s c y t u j ą c e ! . . . t y l k o - dla kogo? (Fried¬ man, publ. int.) Ironia tych uwag nie straciła chyba całkiem na aktualności. A zatem wspomnianą na wstępie chwilę przerwy proponuję wykorzystać na re­ fleksję ogólniejszą i przyjrzeć się naszemu dotychczasowemu ujmowaniu globaliza­ cji. C h c ę podzielić się własnymi kłopotami w odbiorze i ocenianiu globalizacji, tak jak jest ona przedstawiana w literaturze antropologicznej. To piśmiennictwo powinno być przecież źródłem inspiracji, wskazówek metodologicznych i pomocą w kształtowaniu osobistej postawy wobec globalizacji. Oczywiście da się t u je za¬ prezentować tylko w skromnej próbce, siłą rzeczy mało reprezentatywnej wobec jego natłoku. Zacznę od zasygnalizowanej dopiero co wątpliwości, w jakim stopniu studia globalistyczne w wykonaniu naszej dyscypliny są czymś nowym, na ile otwierają oczy na to, co nieznane lub niedostrzegane, a ile w nich kontynuacji dawnych etnologicznych aksjomatów albo, co gorsza, oczywistości i banału (ktoś napisał „globanalistyka"). By nie zakwalifikować się t y m i słowami od razu do zrzędliwej ariergardy i nie wpaść w jej ton, podkreślę naprawdę ambiwalentny, dylematyczny charakter tej sy¬ tuacji. Z jednej strony wystarczy przypomnieć, że etnologia od zawsze akcentowa¬ ła globalny dyfuzyjny charakter kultury; z drugiej - czy wobec jakościowej odmien¬ ności dzisiejszych przepływów ktoś miałby prawo kwitować najnowsze odkrycia słowami „to od dawna wiadomo"? 137 �Jerzy S. Wasilewski A przecież to i owo wiadomo. Jak długo już trwa przywoływanie w literaturze etnologicznej owego Lintonowskiego rodowitego Amerykanina, który budzi się w łóż­ ku (wynalazku pochodzącym z Bliskiego Wschodu), w bawełnianej pościeli (wyna­ lazku indyjskim), w piżamie (z C h i n ) , a potem spędza dzień wśród przedmiotów rodem z wszystkich możliwych kultur i kontynentów? Ta pouczająca historyjka ma lat ponad 70, kursowała po podręcznikach etnologii moich lat studenckich, a dziś cytują ją przywoływani Hannerz czy Kuligowski (2007, s. 28-29), teraz w związku ze zjawiskiem globalizacji. Ale nawet jeśli globalizacyjna lekcja nie we wszystkich punktach jest lekcją nową, to nie mam zamiaru dziś jej zbywać - już choćby dlatego, że ja sam (a tylko w swoje piersi się t u biję) wcześniej nie wyciągałem z niej wniosków i ignorowałem ją w swo­ ich badawczych paradygmatach. Jak wyrzut sumienia brzmi cytat z Wyspiańskiego, który przed stu laty usłyszał od chłopa z podkrakowskiej wsi pytanie, czy Chińcyki trzymają się mocno. M n i e ten cytat - zbanalizowany w setkach użyć, aktualnych w różnych czasach z różnych powodów, a dziś szczególnie - służy jako przypo¬ mnienie, że informacja z drugiego końca świata bywała obecna także w środowisku, które wolałem widzieć raczej jako „zakapsułowany" orbis interior. G w o l i wyjaśnienia: pierwsze z trzech ostatnich słów to było ulubione wyrażenie Witolda Dynowskiego, patronującego ze swej pozycji wiekowego dyfuzjonisty kul¬ turowego młodzieńczym próbom mojej strukturalizującej generacji, która z kolei wprowadziła do obiegu łacińskie sformułowanie po t y m słowie następujące. Tyle że dla staromodnego dyfuzjonisty owe kapsuły były tylko oazami względnej izolacji w szerokiej przestrzeni transkontynentalnych wędrówek. Młodzi strukturaliści nie wiedzieli jeszcze, że to globalne przepływy wczesnego kapitalizmu na terenach ko¬ lonialnych prowadziły czasem do powstania takich zredukowanych systemów ple¬ miennych, które zachodnia etnologia (nie tylko strukturalizm) odhistoryzowała, zamroziła i uznała za wzór prostych i chodzących jak zimny zegar społeczeństw bez historii. N i e bez poczucia złośliwej satysfakcji czytam w książce Hannerza (2006, s. 72), z jakim zdziwieniem uświadomił on sobie, że studia nad globalizacją oznaczają pe­ wien powrót do koncepcji o charakterze dyfuzjonistycznym, który to kierunek w an­ tropologii uznawał za dawno pogrzebany Moja schadenfreude bierze się tylko stąd, że sam przeżywam podobne zaskoczenie, widząc, jak zagadnienia, niegdyś przeze mnie odrzucone jako nieinteresujące, wracają dziś w glorii globalistycznej aktualności i at¬ rakcyjności. „Dlaczego Inuici z północnej Kanady zachłysnęli się technologią GPS, rezygnując z wypracowanych przez stulecia sposobów poruszania się po lodowych pustyniach" - pytają Burszta, Czubaj i Kuligowski (2007, s. 49). W pierwszym od¬ ruchu chciałoby się odpowiedzieć serią równie retorycznych pytań: a dlaczego pol¬ scy górale noszą dziś adidasy skoro kierpce sprawdzały się nawet lepiej? A dlaczego Tyrolczycy chodzą do dyskotek, zamiast pięknie jodłować i klepać się w tańcu po łydkach, jak ich dziadowie? A dlaczego lapońscy pasterze reniferów ganiają za zgu138 �Etnologa kłopoty z globalizacją bionymi sztukami helikopterem, zamiast pytać o to sprawdzonych szamanów nojdów? A mieszkańcy kanaryjskiej Gomery - czy nie mogliby nadal używać języ¬ ka donośnych gwizdów zamiast telefonów? A dlaczego chłop białostocki jedzie do żniw na kombajnie, wszak już Kaziuk z Konopielki ustalił, że kosą prędzej, a i snopki wyglądałyby piękniej niż te białe plastikowe bele? Wszystkie takie zagadnienia dyskwalifikowałem przez lata jako należące do nieciekawego dla mnie obszaru stu¬ diów modernizacyjnych, bo w praktyce badawczej oznaczało to trywialne docieka¬ nia nad dojazdowością robo-chłopów do miasta, rolą zlewni mleka w życiu wsi i t d . Ale pochopnie odrzucony bumerang wraca i uderza w głowę, boleśnie przypomi¬ nając, że realiów - nawet tych poziomych, a może ich t y m bardziej - ignorować nie wolno, pod karą zasłużonej dezaktualizacji własnego paradygmatu. Dylemat „globalizacja: nowe zjawisko czy odwieczny fenomen" staje się wyraź­ ny kiedy różni autorzy sięgają do antecedensów historycznych. Podawane są różne cezury czasowe, zawsze zresztą ze świadomością, że mogą one być tylko umowne. Nowoczesna siatka komputerowych łączy? A może raczej o kilka dziesięcioleci wcześniejsza sieć telewizyjna, która wedle proroctw pewnego, skądinąd ultrakatolickiego, wizjonera sprzed ponad ćwierćwiecza miała zmienić świat w globalną wioskę? A dlaczego nie położenie transatlantyckich kabli telegraficznych w poło¬ wie X I X w.? A l b o oświeceniowy pochód rozumu? Kolonialna ekspansja renesanso­ wej, kapitalistycznej Europy? Światowe rozpowszechnienie uniwersalistycznego chrześcijaństwa? Hellenizm, podboje Aleksandra Wielkiego i wszelkie pochody i m ­ perialne? Powstanie rolnictwa przed 12 tysiącami lat? A czemu nie - regressus ad infinitum - wszystkie inne, wcześniejsze i późniejsze wędrówki ludzi i dóbr kultury od wyjścia człowiekowatych z wąwozu Olduvai poczynając? W a r t o pamiętać, po części wbrew Anthony'emu Giddensowi i tylu innym, że kompresja czasu i przestrzeni to zjawisko bynajmniej nie nowe; przypomnieć sobie czasem o istnieniu w dziejach transkontynentalnych przepływów, pomostów i połą¬ czeń, o przemieszczaniu się ludzi, towarów, pieniędzy, informacji, symboli. Wpraw¬ dzie dzisiejsza globalizacja to proces dużo szybszy i bardziej intensywny niż daw¬ niejsze ekspansje, ale ta intensywność to przecież tylko pochodna naszego późnego, zaawansowanego miejsca na krzywej ewolucji gatunku i rozwoju społeczno-kulturowego; wzrastając w porządku wykładniczym, wspina się coraz szybciej w górę, ale jest to stale ta sama krzywa. By tak całkiem nie ignorować przełomowych zmian jakościowych, które zdarzy­ ły się na tej drodze, zaryzykuję tezę, że ciągłemu procesowi globalizacji w dziejach towarzyszą okresy skokowej, wzmożonej „świadomości globalizacyjnej", która wzra¬ sta w momentach wyraźnych skoków - politycznych, geograficznych, cywilizacyj¬ nych. N i e k t o inny, jak rzymski historyk Polibiusz, sformułował zdanie, że „przed¬ tem rzeczy, które działy się na świecie, nie wiązały się ze sobą, [ale od powstania Imperium] wszystkie wydarzenia tworzą jedną wiązkę"; cytuje go też nie k t o inny a klasyk tematyki globalizacji Roland Robertson, który wprowadził to pojęcie do 139 �Jerzy S. Wasilewski obiegu socjologicznego (i który sam zdaje się rzecznikiem takiego właśnie odleg¬ łego datowania początków globalizacji - Robertson 1990, s. 21). Podobny wzrost świadomości odczuwamy dziś, a skłaniają nas do tego zachodzące na naszych oczach, niewyobrażalne jeszcze przed ćwierćwieczem przemiany polityczne (upadek M u ¬ ru, osłabienie pozycji państwa narodowego, rozszczelnienie jego granic, sukcesy uniwersalistycznej idei praw człowieka), deregulacje rynkowe, ułatwienie maso¬ wych przepływów ludzi, towarów, zasobów kapitałowych, nieograniczona potęga Internetu. Antropologiczna dyskusja nad t y m , czy jakieś odległe zjawisko historyczne sta¬ nowiło już przejaw globalizacji czy jeszcze nie, to oczywiście potrzebne ćwiczenie erudycyjno-intelektualne. Świadomość, że uderzające nas swą globalnością feno¬ meny współczesności mają swe analogie w niedalekiej (ale jednak przedponowoczesnej) przeszłości, może też obniżyć gorączkę, z jaką się je prezentuje. O t o przy¬ kład indyjskiego Bangaluru, żyjącego z przekazywania telefonicznie i internetowo informacji i świadczenia usług zewnętrznych (outsourcing) dla całego świata, co - naj­ zupełniej słusznie - przedstawia się jako ukoronowanie dzisiejszej delokalizacji. Ja­ ko szczytowy element owego oderwania podaje się informację - pod robiącym wra­ żenie hasłem Outsourcing Qod - że zachodnioeuropejskie kościoły cierpiące na braki kadrowe i zmuszone do oszczędności, właśnie duchownym w Indiach zlecają od¬ prawianie mszy zamawianych przez wiernych (cena usługi wynosi tylko 1-3 euro zamiast europejskich 50 - Srivastava 2004). Sensacyjność takich doniesień zbled¬ nie jednak, kiedy przypomnimy sobie, że już przed laty polskie kościoły i poje¬ dynczy księża otrzymywali podobne zlecenia (stanowiące zarazem pomoc finanso¬ wą) od parafii niemieckich. A skądinąd w y m o w n y m świadectwem zaiste ponowoczesnej dysjunkcji (Appadurai, 2005) i niekoherencji zjawisk jest dla mnie raczej okoliczność, że w żyjącym z angielszczyzny stanie Karnataka, którego Bangalur jest stolicą, nauka angielskiego w szkołach podstawowych jest od l a t . . . zakazana, a to w obawie przed utratą przez dzieci umiejętności posługiwania się rodzimym języ¬ kiem (Das, publ. int.). Pora na postawienie kolejnej zasadniczej kwestii, w porządku logicznym może nawet pierwotnej wobec pytania o to, czy globalizacja jest zjawiskiem starym czy nowym. Czy ona w ogóle istnieje? W antropologii takiej tezy bodaj nie stawiano (bo koncentracja w badaniu na lokalności i ignorowanie wymiaru globalnego to jed¬ nak co innego niż jego otwarta negacja) i nie mam zamiaru być jej eksponentem. Trzeba jednak pamiętać, że nawet w ekonomii słychać głosy przestrzegające przed przecenianiem globalnego, ponadnarodowego wymiaru produkcji, handlu, przepły¬ wów finansowych, migracji siły roboczej, a więc tych najbardziej oczywistych skła­ dowych. Nazwałbym to na własny użytek teorią 10 procent, za harwardzkim ekono¬ mistą Pankajem Ghemawatem (2007), który w ciągłych polemikach z Thomasem Friedmanem i jego zawołaniem „Ziemia jest płaska" proponuje studzące hasło semiglobalizacji; pokazuje on, że owszem, umiędzynarodowienie zjawisk rynkowych 140 �Etnologa kłopoty z globalizacją jest faktem, ale obejmuje ono tylko owe 10 proc. rynku; cała reszta ma nadal wymiar lokalny czy narodowy. Jeśli zatem można wątpić w istnienie jakiejś istotnej procentowo ekonomii global¬ nej, to t y m bardziej wolno pytać, czy istnieje coś takiego jak kultura globalna. Dy¬ skusja na ten temat będzie czasem przypominać debatowanie, czy szklanka jest w p o ­ łowie pełna, czy w połowie pusta, a i tak skończy się oczywistym kompromisem, że niezależnie od wszelkich ograniczeń globalizacji kultury narodowe i społeczności lokalne podlegają jej działaniu i przechodzą istotne przeobrażenia. Jeśli abstraho¬ wać od politycznego aspektu sprawy, warto przypomnieć przynajmniej dwa najoczywistsze, związane ze sobą mechanizmy, pracujące najefektywniej na rzecz kul¬ turowej uniformizacji świata. Pierwszy to szerzenie się ideologii konsumeryzmu, obejmującej w przybliżeniu tę samą grupę towarów, czy raczej marek; drugi to maso¬ wy medialny przekaz treści kultury przeważnie o charakterze rozrywkowym. W tej sferze dochodzi do znacznego ujednolicenia kulturowego, chociaż niebawem trze¬ ba będzie wprowadzić korektę do takiego uproszczonego obrazu. Ale jeśli stawiam pytanie o istnienie globalizacji, to także dlatego, by nie zapomi¬ nać, że wartość teoretyczna tego pojęcia jest mocno problematyczna. Zwłaszcza krytyczni wobec systemu intelektualiści zachodni traktują je nie jako neutralny ter­ min opisowy ale jako fikcję, stan istniejący tylko w mediach (głównie dzięki Inter­ netowi), jako mit czy „metamit", czasem wręcz „skrypt gwałtu" (Suzanne Bergeron) czy „narrację eksmisji" (Saskia Sassen), zaś w najlepszym razie tylko „projekt" (Pierre Bourdieu), stworzony w istocie przez ponadnarodowy wielkokorporacyjny kapitał dla uzasadnienia i odproblematyzowania zachłannej ekspansji. W szczegóło¬ wych studiach antropologicznych nad działaniami wielkich instytucji finansowych pokazywana jest zresztą fikcyjność, a co najmniej wieloznaczność i rozmyty cha¬ rakter owej domniemanej globalizacji jako ich sztandarowego hasła. Okazuje się ono raczej instrumentem promocji i mobilizacji, narzędziem perswazji i autorekla¬ my, elementem wewnętrznej religii wielkiego banku, a nie spójnym programem, bo nie jest przekładane konsekwentnie na konkretne działania (Ho, 2005). Globalizacja ma więc najwyraźniej swoje - mówiąc językiem Appaduraia - dysjunkcje, rozszcze¬ pienia i nieciągłości, jak wszystko w ponowoczesnym świecie. Wiąże się z t y m pytanie, czy globalizacja jest dobra czy zła, i dla kogo. Utrwala się przekonanie, że jej beneficjentem jest Zachód/Północ (a ściślej: finansowe elity tego obszaru, bo nawet na t y m uprzywilejowanym terenie wzrastają nierówności między bogatymi i biednymi), że dopływ korzyści wynikających z globalizacji do krajów Trzeciego Świata co najwyżej wyrównuje poczynione przez nią szkody, w każdym razie jest wątpliwy lub ograniczony (ochrona zdrowia, walka z głodem, oświata). By jednak obserwacje te nie przerodziły się w orientalizujący dyskurs supremacji (bo mogą wyglądać na dowodzenie wyższości ekonomicznej i technologiczno-intelektualnej Zachodu, składając się na ogólną postawę the West and the rest), uzupełnia się je kontrastowymi przykładami kulturowych importów z dawnych 141 �Jerzy S. Wasilewski kolonii, głównie w takich obszarach jak działalność artystyczna i rozrywka, np. ta¬ niec czy muzyka. W gruncie rzeczy to od postawy politycznej badacza będzie za¬ leżeć, czy przywoływane fakty będzie on interpretował jako przejaw żywotności treści kulturowych peryferii, zajmujących eksponowane miejsce w życiu metropolii, czy też potraktuje je jako kolejny przejaw dominacji korporacyjnego przemysłu k u l ­ tury, i tak decydującego o tym, który z plemiennych artystów będzie się cieszył glo¬ balnym rozgłosem. W przypadku etnologa taki wybór polityczno-aksjologiczny przekłada się na de¬ cyzje co do miejsca badań i obranego przypadku. Trzeba być tego świadomym, bo pewnie nie da się w ogóle oczyścić od przedsądów, jeśli zajmujemy się tematem tak siłą rzeczy upolitycznionym. A skoro już o t y m mowa, zauważę bez przygany dość oczywisty fakt, że na pytanie, czy można badać globalizację, nie zajmując stanowis­ ka politycznego, polscy antropologowie (znów mówię „my", nie „oni") nie śpieszą z o d ­ powiedzią ani t y m bardziej z deklaracjami. A przecież to od tej postawy zależy de­ cyzja, co badać, a na co zamknąć oczy; to ona jest w gruncie rzeczy pierwszą instancją przy - tylko pozornie neutralnym politycznie - wyborze terenu, ona bowiem wy¬ znacza naszą wrażliwość na pewne informacje i czyni ślepym na inne. Pora wreszcie na pytanie do niedawna dyżurne w antropologii, o zasadniczej wa¬ dze: czy globalizacja prowadzi do homogenizacji kulturowej świata, czy raczej d o wzrostu różnorodności w procesie hybrydyzacji, kreolizacji, powstawania nowych lokalnych jakości? T u znów powtarza się sytuacja ze szklanką połowicznie wypeł¬ nioną: kasandryczne proroctwa tych, którzy ubolewają nad grożącym zanikiem od¬ rębności kulturowych, są równoważone autorytatywnymi zapewnieniami Appaduraia i wielu innych, że globalizacja różnicuje, a nie odróżnicowuje. W a r t o chyba zauważyć, że te dwa wielkie a sprzeczne dyskursy są takimi samymi elementami rze­ czywistości społecznej, jak obiektywnie zachodzące w świecie procesy homo- i heterogenizacyjne. Dość oczywisty kompromis dawno temu sformułował Friedman i częs¬ to się jego słowa powtarza: „fragmentaryzacja kulturowa i modernistyczna homoge¬ nizacja to dwa równie konstytutywne trendy rzeczywistości globalnej" (1990, s. 311). Przyglądając się szczegółowym antropologicznym propozycjom w tej kwestii, warto pamiętać o istnieniu pewnego antropologicznego skrzywienia. Jest nim zawo¬ dowe przekonanie, że różnorodność kulturowa jest wartością, że sens i przyszłość antropologii leży także w dokumentowaniu odmienności. C z y takie nastawienie da się jednak pogodzić z neutralnym spojrzeniem na globalizację? M o t y w o w a n y wiarą w wartość odmienności badacz ryzykuje, że jego obserwacje będą dowodzić istnie¬ nia groźnego, unifikującego działania globalizacyjnego walca albo przeciwnie - po¬ stępującej dywersyfikacji jako efektu nałożenia się globalizacji na różne tła lokalne (oba warianty będą zapewne skorelowane z osobistymi uwarunkowaniami badacza, z postawą polityczną na czele). Antropolog za swój zawodowy obowiązek uważa ochronę kulturowej rozmaitości świata - przynajmniej przez jej dokumentację, popularyzowanie wiedzy o niej i sty142 �Etnologa kłopoty z globalizacją mulowanie troski o nią. Ale zarazem d o b r y badacz to taki, który dostrzeże różnice pod poziomem podobieństw, który potrafi pokazać, że ta sama treść globalizacyjna oznacza co innego w różnych adaptujących ją środowiskach. Urządzenia systemu GPS służą Eskimosom d o orientacji w trudnym terenie, wypierając narzędzia i me­ tody tradycyjne (jak piszą cytowani powyżej trzej autorzy), ale już Indianom Z u n i pozwalają - jak ustala ich monografista - na precyzyjniejsze ustalenie granic pól i t y m samym przyczyniają się do lepszego rozwiązywania sporów o ziemię, które zakłócały rewitalizację tubylczego rolnictwa (Cleveland 2000). Brazylijska salsa, importowana przez Zachód i tańczona w wielkomiejskich zbiorowiskach, okazuje się innym zjawiskiem społecznym w Sacramento, gdzie wyraża postawy kosmopo¬ lityczne, innym w Belfaście, gdzie służy segregacji, a innym w Hamburgu, gdzie jest elementem niemieckiego multikulti (Skinner 2007). Najważniejszy przykład to oczywiście sieć McDonald's. Badacze prześcigali się w wychwytywaniu jej lokalnej specyfiki i odmienności recepcji społecznej, mimo wzor­ cowo zestandaryzowanych procedur działania. W Pekinie M c D o n a l d y będą dawały młodym aspirującym yuppies poczucie uczestnictwa w kulturze amerykańskiej czy nawet globalnej, w Moskwie będzie wokół nich tworzona atmosfera „naszości", choćby przez wprowadzenie rosyjskiej kartoszki, zaś dla mieszkańców Hongkongu jakoby liczy się wygoda, niezobowiązujący styl i czystość toalet (Caldwell 2008). Wszystko to są może i trafne obserwacje (pytanie, w jakim stopniu odkrywcze), ale czy zawodowy nawyk przyglądania się przez lupę nie doprowadza do pewnego rozregulowania skali? Skoncentrowany na niuansach antropolog nie przyzna, że choć może nie wszędzie identyczny ale w smaku to jednak nieomylnie... M c D o n a l d . Będzie obstawał, że telefonu komórkowego inaczej używa się w Indiach, gdzie prze­ kazuje się SMS-em długie teksty epickie, a inaczej w Japonii, gdzie jest on obwie¬ szony dyndającymi plastikowymi laleczkami, nawiązującymi do dawnych miniaturo¬ wych dziełek sztuki, przywieszek netsuke, chociaż noszących nowoczesną nazwę maskot; z kolei w Mongolii odnajdzie obyczaj dawania prezentu w postaci zasilenia konta komórki osoby obdarowanej. A zatem globalizacja - powie taki badacz - nie pociąga za sobą homogenizacji, a wręcz przeciwnie: heterogenizuje i stymuluje do wielości. Dla nieantropologicznego obserwatora ważne zaś będzie to, że t u i tam widać takie same telefony, że wszędzie oglądane są te same telewizyjne bajki, że identycznymi symbolami wizualnymi, złotymi łukami McDonalda - nie mówiąc o je­ go sygnałach zapachowych i smakowych - będzie okraszony miejski pejzaż Zachodu i Dalekiego Wschodu. Nie jestem wcale pewien, czy antropologiczna obserwacja zróżnicowanych niuan¬ sów, choć precyzyjniejsza, jest ostatecznie słuszna. Jak bowiem ustalić, czyj punkt widzenia jest t u słuszny, nie wpadając w zamknięte koło ani nie czyniąc z tego wy¬ łącznie kwestii smaku? Przecież przeciwnicy globalizacji będą mieli rację, twier¬ dząc, że obszar tego, co po przejechaniu globalizacyjnego walca zostało stracone czy wyrównane, jest większy albo ważniejszy niż to, co powstało jako nowe; że ele143 �Jerzy S. Wasilewski menty zhomogenizowane, zglajchszaltowane są widoczniejsze i wyrazistsze od lokalnych permutacji. Wyszukiwanie niuansów, powstałych w różnych miejscach po przejściu fali globalizacji, przywodzi mi na myśl - choć obawiam się, że moja metafora nie będzie przejrzysta - precyzowanie w kolejnych obliczeniach cyfr, które znajdują się na coraz dalszych miejscach po przecinku; cóż z tego, że obliczy­ my następną, iluśtysięczną składową liczby pi - i tak nie wzniesie się ona od tego d o wielkości 3,15; standard jest już bezlitośnie ustalony (przez centralę sieci M c D o ­ nald's, oczywiście). Znów warto wspomnieć o rozterkach politycznych czy światopoglądowych, które może przeżywać badacz, oraz o takich właśnie uwarunkowaniach jego badań. Bowiem to od jego postawy politycznej bardziej niż od immanentnych cech rzeczy¬ wistości będzie zależeć, czy zechce akcentować dominację globalizacyjnego prze¬ mysłu kulturowego czy przeciwnie - potęgę małych, a więc pomysłowość konsu¬ mentów owego przemysłu. W pierwszym wypadku narazi się na zarzut ignorowa¬ nia podmiotowości czy sprawczości konsumentów i dokonywanego przez nich „negocjowania znaczeń", albowiem podobno to „podmiot mediuje w procesie globa­ lizacji". W drugim przypadku badacz zgrzeszy niedocenieniem totalizującego efek¬ tu światowego kapitalizmu (nie mówiąc już o t y m , że czyha nań arystokratyczna krytyka bylejakości tych treści). W sumie najbezpieczniej pójść na wyważony k o m ­ promis encyklopedycznego hasła: „Kultura popularna coraz mocniej kreuje global­ ny smak, ale jednocześnie wytwarza krytycznych konsumentów, którzy nie pozwa­ lają jej ostatecznie się zuniformizować" (Boli, Fechner 2001, s. 6 2 - 6 3 ) . Inna postać tej samej zasadniczej niepewności - czy i w jakim stopniu konsekwen­ cją globalizacji jest upodobnienie, a w jakim zróżnicowanie - zawiera się w dwóch często używanych, przeciwstawnych terminach: kreolizacja i bałkanizacja. Te dwa hasła o geograficznym rodowodzie potraktujmy jako składowe następującego dyle¬ matu: w jakiej mierze przeniesienie jednej lokalności w obręb innej zlokalizowanej kultury czy melanżu kulturowego (np. nigeryjskiej plemienności do Londynu) po¬ ciąga za sobą nową jakość kulturową, a na ile jest tylko dodaniem obcego ciała; skoro taki proces nie skutkuje integracją, to można go również nazwać gettoizacją, choć w praktyce odizolowanie kulturowe może mieć dziś jedynie względny charakter. Zilustruję tę wątpliwość konkretnym, celowo wyrazistym przykładem. Londyń¬ ska policja poszukuje dziś d o współpracy antropologów znających realia kulturowe różnych grup etnicznych, by pomóc we właściwej interpretacji przestępstw. O t o np. odnalezienie martwego dziecka z wyciętą wątrobą byłoby interpretowane - gdy¬ by ignorować kontekst kulturowy - jako poszlaka wskazująca na handel organami. Tymczasem, jeśli pojawi się t u jakiś ślad kulturowy, np. kontekst nigeryjski, to znają¬ cy go specjalista może przypuszczać, że kryje się za t y m zlecenie od starszego, cho­ rego Nigeryjczyka, który zgodnie ze starą metodą, nadal podobno praktykowaną, będzie nosił ten organ przyłożony do ciała z nadzieją na wyleczenie własnej wątro­ by (informacja od dr. Kacpra Gradonia). 144 �Etnologa kłopoty z globalizacją Na przeciwległym biegunie można umieścić przykład muzyczny, choćby nigeryjski styl juju, który jest produktem skreolizowanym i nadal podlega kreolizacji. Muzyka to oczywiście w czasach przekazu stechnicyzowanego składnik kultury szczególnie łatwo poddający się globalizacji. Pokonuje międzykontynentalne odległości i przepaście między kulturami (swego czasu tak zapewniał nas chórek We are the World'). Kariera ra­ pu w Japonii albo muzycznych filmów z Bollywood akurat w Nigerii to podręcznikowy przedmiot zainteresowania antropologów globalizacji; na szczęście dostrzegają oni, że „nawet world music nie płynie swobodnie przez świat" (Schade-Poulsen 1997, s. 79). Bo koncentracja na przejawach, nazwijmy to, łatwej kreolizacji może doprowa¬ dzić d o wykrzywienia obrazu globalizacji. Pod wpływem takich przykładów jest ona postrzegana jako proces nieledwie samoistny, jak reakcja chemiczna, jak roz¬ puszczanie i sklejanie. Tymczasem to przecież złożona, konfliktogenna praktyka, w której nie wszystko płynie równie gładko przez świat jak Oda do radości. Z e globa¬ lizacja to proces realizujący się w starciach i tarciach, to niby oczywiste, ale trzeba było dopiero książki p o d takim właśnie tytułem (Tsing 2005), by hasło friction stało się bodaj najatrakcyjniejszym ostatnio pryzmatem, przez który patrzy się na globa­ lizację (przynajmniej w środowisku antropologów harwardzkich - informacja od H e ­ leny Patzer). Tytułowe „tarcie" to metafora opisująca istotę czy raczej całokształt procesów zachodzących na styku społeczności Dajaków indonezyjskiego K a l i mantanu i przybyszów eksploatujących tamtejsze zasoby drewna - oprócz negatyw­ nych elementów są t u także te kreacyjne, które wskazują, że właśnie uciera się nowa jakość. W t y m świetle trzeba przemyśleć zarówno tezy o uniwersalizującym działa¬ niu dobrze naoliwionej machiny globalistycznej, jak i katastroficzne przekonania o zgubności zderzenia cywilizacji. Na koniec ostatnia wątpliwość, którą dzielę się nie bez niepokoju, ma ona bo¬ wiem mało akademicki, acz na pewno nie antyakademicki charakter. O t o wiele teks¬ tów o globalizacji jest zwyczajnie nudnych, a zamieszczone tam migawki są do bólu banalne. Przyznam się, że o taką właśnie „globanalizację" przykładów mam najwięk­ szą ochotę oskarżyć nie kogo innego jak Ulfa Hannerza, przypominając choćby jego obserwacje dotyczące zróżnicowania etnicznego Sztokholmu albo wyliczenie cech składowych miasta kosmopolitycznego (Hannerz 2006, s. 223-236). Wręcz wywo¬ łują we mnie zażenowanie jego obserwacje, że w kioskach dzielnic zamieszkanych przez azjatyckich imigrantów sprzedawane są inne gazety niż w centrum, że widzi się tam inne sklepy i inne marki albo że światowa metropolia musi mieć lotniska, hotele i przemysł r o z r y w k o w o - k u l t u r a l n y . . . („Jakie to e k s c y t u j ą c e ! . . . tylko - dla kogo?" Chyba dla kogoś, k t o tego sam nie miał okazji zauważyć, bo nie ruszał się z miejsca; ale skąd wziąć dziś takiego prostaczka - coraz mniej ich wśród zglobalizowanych badanych, t y m trudniej zatem o nich wśród badających). Miałoby się ochotę krzyknąć, że ten król teoretyzowania jest za skąpo przyodziany. N i e chcę zostać oskarżony o etnologiczny eskapizm - nie uśmiechają mi się cię¬ gi, jakie odebrał (od Kuligowskiego 2007, s. 24) staruszek Lévi-Strauss za okazywa145 �Jerzy S. Wasilewski nie w czasie podróży do Korei zainteresowania wyłącznie archaicznym szamaniz­ mem, a ignorowanie osiągnięć przemysłowych gospodarzy Dlatego zadeklaruję, że na pewno uznałbym za ciekawą próbkę „wiedzy lokalnej" sztokholmskich kioskarzy na temat etnicznych uwarunkowań sprzedawalności prasy albo zrelacjonowane ze znajomością rzeczy „modowe" nastawienia tureckich emigrantek. Antropologowi nie wolno już pisać, że coca-cola i adidasy są sprzedawane na całym świecie, tak sa¬ mo jak pisarzowi, że markiza wyszła o piątej. Jeżeli chce powiedzieć coś poznawczo wartościowego, powinien zapoznać się choćby z konkretnymi strategiami marketin¬ gowymi, przez których świadome, przemyślane, a więc zapewne elastyczne kulturo¬ wo zastosowanie taki efekt rynkowej omnipresence zostaje osiągnięty Ryzykuje wprawdzie wtedy wyjście poza tradycyjny warsztat i zakres z d o b y t y c h na uczelni kompetencji, ale przecież akurat antropologia globalizacji wcale nie każe szewcowi pilnować jego kopyta. Bibliografia Appadurai A . 2005 Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji, przeł. Z . Pucek, Kra¬ ków Boli J., Lechner EJ. 2001 Globalization and world culture, w: International Encyclopedia of the Social & Behavio­ ral Sciences, red. N . J. Smelser, P B. Baltes, O x f o r d , s. 6261-6266 Burszta W , Czubaj M . , Kuligowski W 2007 My handlarze zadziwienia i agenci miłości. Po Qeertzu, „(op.cit.,)", 2 (35), s. 44-51 Caldwell M . 2008 Domesticating the French fry: Mc Donald's and consumerism in Moscow, w: The An­ thropology of Globalization..., s. 237-253. Cleveland D.A. 2000 Commentary: globalization and anthropology: Expanding the options, „Human Orga­ nization", jesień, http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3800/is_200010/ ai_n8903560 (dostęp 20.04.2010) Das G. (publ. int.) Foreword to Guy Soman's book, Year of the Rooster, http://ccs.in/gdas/?page_id = 72 (dostęp 20.04.2010) Friedman J. 1990 Being in the world: globalization and localization, w : Global Culture. Nationalism, Glo­ balization and Modernity, red. M . Eeatherstone, London, s. 311-328 146 �Etnologa kłopoty z globalizacją (publ. int.) Konflikty rdzenne a dyskretny urok burżuazji, przeł. M . Turowski, www.uni.wroc.pl/~turowski/friedman.htm (Indigenous Struggles and the Discreet Charm of the Bourgoisie, „Journal of W o r l d Systems Research", t. 5, nr 2, s. 391-411, http://csf.colorado.edu/jwsr/5) (dostęp: 20.04.2010) Ghemawat P. 2007 Redefining Global Strategy: Crossing Borders in a World Where Differences Still Matter, Boston Hannerz U . 2006 Powiązania transnarodowe. Kultura, ludzie, miejsca, przeł. K. Franek, Kraków H o K. 2008 Situating global capitalisms: A view from Wall Street Investment Banks, w : The Anthro­ pology of Globalization..., s. 137-164 Kuligowski W. 2007 Antropologia współczesności. Wiele światów, jedno miejsce, Kraków Robertson R. 1990 Mapping the global condition: Globalization as the central concept, w: Global Culture. Nationalism, s. 15-30 Globalization and Modernity, red. M . Featherstone, London, Schade-Poulsen M . 1997 Which world? On the diffusion of the Algerian rai to the West, w: Siting Culture. The Shifting Anthropological Object, red. K.F Olwig, K. Hastrup, London, N e w York, s. 5 9 - 8 5 Skinner J. 2007 The salsa class: a complexity of globalization, cosmopolitans and emotions, „Identities", t. 14, nr 4, s. 485-506 Srivastava S. 2004 Outsourcing religion, on a wing and a prayer, „Asia Times online", 1 maja, www.atimes.com/atimes/South_Asia/ FE01Df05.html (dostęp 20.04.2010) The Anthropology of Globalization. 2008 T h e Anthropology of Globalization. A Reader, red. J.X. Inda, R. Rosaldo, Malden Tsing A . L . 2005 Friction. An Ethnography of Global Connection, Princeton, O x f o r d 147 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e8a2a91b22241b3df1d08ad422215648.pdf b7768f6eee21bacf2068ea223ef6dda0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4999 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna metodologia badań internetowych informacja cyfrowa wyszukiwanie informacji w Internecie elektroniczne archiwa cyfrowy warszatat badawczy wyszukiwarki internetowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4636 Title A name given to the resource The Electronic Anthropologist : on sources of information, strategies, techniques and timing of online research/ Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.148-162 tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciołek, T.Matthew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text T. Matthew Ciołek Research School of Pacific and Asian Studies (RSPAS) Australian National University, Canberra The Electronic Anthropologist: on sources of information, strategies, techniques and timing of online research 1. Introduction Information of relevance and value to social scientists is scattered - as individual items as well as clusters and collections - across three vast and vastly different habi­ tats of knowledge. The first of them is formed by the overlapping networks of inter­ connected, data-swapping computers. There the information is stored as electronic bits. The second habitat is a great planetary labyrinth of interacting and competing museums, archives, and libraries. This is the physical world where information is stored as tangible objects - books, manuscripts, microfilms, artifacts - and kept on shelves, or in vaults. Finally: there is the boundless archipelago of groups and clus­ ters of people themselves. Researchers, experts, archivists, journalists, court-clerks, shamans, interested laymen, students, librarians, managers, and so forth form the third habitat of knowledge. There the information is stored in biological form, either etched in the memories of people, or created by them afresh. This article is concerned w i t h research uses of the first of those three informa¬ tional environments, that is, w i t h quests for digital pointers and digital contents that are available via the Internet. It represents an abridged extract from an extensive 2009 work entitled "The logistics of effective online information seeking", a re¬ search paper w i t h a number of technical appendices, now available online at www.ciolek.com/PAPERS/logistics-of-online-information-seeking.html address. Earlier studies of information-seeking practices Literature on the uses of the Internet for research purposes tends to fall into five groups: (1) W o r k dealing w i t h types and characteristics of sources of online information (Beck 2008, Blackhurst 2008, C. Harris 2006, R. Harris 2008, N I A S L I N C n.d., Ravia 2000b, Zillman 2008). 148 �The Electronic Anthropologist (2) Quality and evaluation of information gleaned online (Alexander & Tate 1999, Blackhurst 2008, Harris 2007, Jacobson 2008, K i r k 1996, Ravia 2004a, Sebek 2007, Smith 2008). (3) Discussions of the most useful information-seeking tools (Bergman 2001, C o hen 2008e, 2008d, Google 2008, Ravia 2008d). (4) Analyses of the finer points of information-finding techniques (Cohen 2008a, 2008b, 2008c, 2008d, Harris 2000, Monash University Library 2004, Overture Services 2007, Ravia 2000a, 2002a, 2002b, 2004b, 2008a, 2008b, 2008c), and finally, (5) Admonitions regarding the pitfalls faced by novices or careless online researchers (Cohen 2008d, Harris 1997, Mississauga Librarians 2008, N I A S L I N C n.d., Ravia 2008a). A l l these works are feely accessible on the Internet where they are frequently updated to keep up w i t h technological progress. This type of material does not need to be restated here. Instead, our attention will be focused on the evalutation of me¬ thods of electronic investigation that people can undertake w i t h i n the domain of the Internet. Therefore, the questions posed by this paper are not "what are the best ways to obtain information online?", or "what are the best sources of electronic information?", but rather - "under what methodological circumstances is our online research most likely to succeed?" So it is not an enumeration of tools and opportu¬ nities, but rather a meta-assessment of these. 2. T h e Internet, the electronic environment of information T w o things about the Internet, the electronic environment of information, are im¬ mediately apparent to any observer: its dire lack of organization and its enormous physical size. The Internet is a highly unpredictable and confused place, and the materials it carries are of very uneven quality: Gorman (1995: 34) wrote: T h e net is like a h u g e v a n d a l i z e d l i b r a r y S o m e o n e has d e s t r o y e d t h e c a t a l o g and r e m o v e d t h e f r o n t matter, indexes, etc., f r o m h u n d r e d s of t h o u s a n d s of b o o k s and t o r n a n d s c a t t e r e d w h a t remains... ' s u r f i n g ' is t h e process of s i f t i n g t h r o u g h t h i s dis¬ o r g a n i s e d mess i n t h e h o p e of c o m i n g across s o m e useful f r a g m e n t s of t e x t and images t h a t can b e r e l a t e d t o o t h e r fragments. Tellingly more than a decade later the situation remained unchanged. Thus Beck (2008), w r i t i n g some thirteen years after the initial damning assessment by Gor¬ man, concurs w i t h the earlier criticisms by noting that the Internet continues to be "disorganised, volatile and dynamic. Web sites appear, disappear, move or mutate daily [...] The useful and useless co-exist in cyberspace much as they would and do at a flea market". The other outstanding feature of the N e t is its immense size, and the fact that it continues to grow very quickly In late 1995 the world wide web (which is only one of many component parts of the Internet ) consisted of approximately 300,000 149 �I Matthew Ciołek servers and of 2 million W W W documents (Ciolek 1996:106). This explosive g r o w t h continued unabated for over a decade. Consequently, in mid-2008 there were approximately 175.5 m servers (Netcraft 2008) and over 8 billion web pages (Google 2008). Importantly, all these figures refer only to the information that is visible to stan¬ dard search engines and their data-harvesting "spiders". This is an important ca¬ veat. In addition to the popular surface Web, there is also a massive - approximately 500 times larger than the commonly defined World W i d e Web - and largely unac¬ knowledged constellation of other, i.e. n o n - W W W containers, of electronic infor¬ mation. These other resources remain largely invisible and unknown to Internet users at large, and to the search engines people rely on (Bergman 2001). 3. T h e logistics of online informationn seeking Finding the right information in vast masses of all potentially relevant electronic materials is a complex undertaking. Therefore, it requires a work plan which cor¬ rectly matches the available: (a) research strategies; (b) favoured sources of online information; (c) time available for completion and finally, (d) online research tech­ niques. Each of these four key variables has its idiosyncratic aspects. Let's look at them, one by one: T h e First Logistical Element: Research Strategy Every research operation is based on the researcher's passionate involvement w i t h their questions and answers, as well as w i t h the relevant sources of data and know¬ ledge. These questions, sources, and answers can be unambiguously and directly stated, or not. These are important distinctions, as explicit scholarly questions (as well as explicit definitions of sources of data, and explicit factual answers) are pre¬ cisely those statements which one can argue w i t h and subject to testing and refuta¬ tion (see Popper 1969: 51-53, 1972: 242-244). A t the same time, ill-defined ques¬ tions, sources, and answers form a background intellectual fog which has the poten¬ tial to generate endless future revisions and revolutions to the established frame¬ works of knowledge. Firstly there are Questions, which usually involve the traditional cluster of phrases revolving around such words as "Who?", "What?", "When?", "Why?", "Where?", " H o w ? " , "What If?" and "To W h a t End?" If the researcher states his or her ques¬ tions clearly and explicitly, then we will call them by their generic upper case label "Q". Should they remain at a given stage of investigations implicit, unstated, unarticulated, then they will be labeled here w i t h the upper case character "X". Secondly, there are the Sources that a researcher seeks and uses. Examples of sources are many: a book, database, web site, library, archive, newspaper, field notes, an expert, an interview, and so forth. Naturally, such containers of information 150 �The Electronic Anthropologist whether large or small and whether electronic, analogue, or biological - in order to be of use to anybody need to be: (a) precisely defined, (b) located (i.e. learned about, identified, and found); (c) accessed (i.e. visited, handled, and unlocked), and (d) investigated (i.e. read, critiqued, consulted, verified, etc., etc.). Sources, de¬ pending on whether the researcher defines them explicitly or not, will be labeled here as "S" or "X", accordingly. Thirdly, there always have to be some Answers. These are thoughts and ideas that the researcher pursues and which need to be stated, deduced, discovered, or just postulated on a purely temporary basis. Again, depending on the ontological status of these answers (i.e. depending whether the researcher states them explicitly or only hints at them), they will be accordingly labeled here either " A " or "X". A l l this means that at any moment of any imaginable line of inquiry all investiga¬ tors face a choice between one of the eight theoretically possible research strate¬ gies. Obviously not all of them are used equally often. W h i c h particular research strategy a researcher adopts fully depends on the explicitness and clarity (or other¬ wise) w i t h which he or she has defined their Questions, information Sources, and Answers. A n y of these strategies can be initial, or interim, or final. Moreover, they can be mixed and combined. Above all, they can be interchanged at a moment's notice. - The eight theoretically feasible research strategies are: Confirm - Confirm details of the findings and/or details of the sources; verify and proofread the collected data; find another example of an answer that you already have. The logical structure of this research strategy is denoted by its acronym: Q S A ( = definite Questions, definite Sources, definite Answers). - L i n k - L i n k your research to the correct sources; document the findings estab¬ lished thus far; test earlier findings against new, presently unidentified sources; collect additional answers from new, presently unidentified sources. Logical structure: Q X A . - Deliver - Deliver answers to the explicit research questions; identify the sources, access them and look for answers relevant to the questions; collect new data. Logical structure: QSX. - Chase - Chase the promising sources to get answers to your explicit research questions; look afresh at the range of possible sources and think of new ways of investigating them. T h i n k of new answers that they can yield. Logical structure: - - QXX. Form - Formulate your explicit research question in the light of the temporary findings supplied by the identified sources; look for the existing new questions to be asked of the known sources which have given us the current answers; contest the existing framework of thought and methodology. Logical structure: XSA. M a t c h - M a t c h your tentative inklings, your tentative and conjectural answers w i t h the best questions and the most promising sources; use the answer you 151 �I Matthew Ciołek already have to think of new data sources and new questions you could pose. Logical structure: X X A . - Explore - Explore the located sources to formulate your explicit research ques­ tions; investigate the available materials; t r y inventing a new conceptual frame¬ work. Logical structure: XSX. - M u l l - Examples: M u l l and brainstorm over the best questions, apt conjectures and the likely sources of data; look afresh at everything related to your research; be creative and iconoclastic. Logical structure: X X X . So, for every potential research scenario we have a gloss, a mnemonic label, and a logical skeleton. In the above taxonomy the Confirm strategy is the simplest and quickest. A t the opposite end of the scale rests the hazy, open-minded, time-hun¬ gry M u l l strategy. T h e Second Logistical Element: Online Resources The Internet is a planet-wide archipelago of sources of online information con¬ nected by a lattice of general and directional pointers. These archipelagos of con¬ tainers, contents and connections are furthermore surrounded by a comet's tail of contextual hints, oblique references, tags and metadata (Dublin Core Metadata Ini¬ tiative 2003, National Academy of Sciences 2000). Some of these electronic resources and metadata reside on intranets and other protected sub-sets of the In¬ ternet. However, a great mass of informational resources is freely accessible to any¬ body w i t h access to the N e t . There are no less than nine basic types of online information sources. For specific examples of those nine types of sources, and their online pointers (i.e. URLs) please see "The Electronic Anthropologist" paper at the online address mentioned above. A l l these resources can be summarised as follows: - Databases - Containers of digital information in which data are organised in records, w i t h each record comprising a number of precisely defined numeric, alphanumeric, or image-storing fields. Examples: Bookstore Catalogues and Bibliographies, Dictionaries, Directories of People, Library/Museum/Archive Catalogues, and Telephone Directories. - Search engines - Automatically constructed indices of contents of such resources (see below) as Directories, Repositories, "Flowing" and "Frozen" web­ sites, Collaborations and Gatherings. Search engines make every w o r d and every image in the harvested online documents separately indexed and linked to its exact electronic address w i t h i n the document, and w i t h i n the resource itself, and w i t h i n the Internet as a whole. - Online directories - Manually constructed online bibliographies and catalogues of online resources. Examples: Bibliographies of links and Lists of web directo¬ ries. Users of such directories can access stored information, and suggest adden¬ da, deletions and modifications. 152 �The Electronic Anthropologist - Repositories - Online collections, warehouses, libraries, and archives of substantial and well-formed bodies of digital information. Examples: Bibliographies of Paper Publications, Digitised Books, Digitised Documents, Digitised Images and Documentary Photographs, Digitised Maps and Digitised Periodicals. - "Flowing" websites - Containers of online information whose content, size and scope are heavily influenced by input solicited from or volunteered by their users/readers. The web sites act as small-scale repositories. - "Frozen" websites - Containers of online information whose content, size and scope do not significantly change in response to input from their users. These web sites frequently resemble "flowing" web sites in terms of content and architecture. However, they do not have a policy of either inviting or acting on readers' input. - Collaborations or collaborative environments - Containers of online information whose contents and, to some extent, architecture are either under the control of all, or only some of its readers (such as site administrators, registered co-editors, registered readers/commentators). Examples: Blogs and Wikis. Users of collab¬ orative work environments can access the stored information, as well as add to it, delete from it, edit it, rearrange it, or annotate w i t h a tag or comment. - Gatherings - Two-way online communication systems used for the speedy exchange (i.e. sending and receiving) of digital i n f o r m a t i o n . Examples: Discussion Groups, Chat Rooms, M a i l i n g Lists and information Bazaars. Feeds - One-way manual distribution channels for the sending of news and alerts from a source directly to the readers. Examples: Info/Alert/Update services. Feeds specialise in a great range of content: news, newsletters, updates on events in some organizations, details of new material published on some remote infor¬ mation system. - T h e Third Logistical Element: Work Schedules Researchers always need to consider the amount of time they want to allocate to the business of information seeking, as opposed to other research tasks and writing. Obviously, the amount of time earmarked for completion of the data-gathering stage of research varies from case to case, and from scholar to scholar. For our pur¬ poses, however, it will be useful to distinguish three types of research schedules: - Urgent research - One to be completed swiftly in a relatively short span of time. This span can range from a mere few minutes to a handful of frantic days. - Standard research - A schedule of work that needs to be completed calmly and systematically by some well-defined deadline while there is ample time to carry it out fully and satisfactorily: Normally, such projects last a few weeks, or longer. Sometimes they can stretch for several months. - Long-term - A leisurely open-ended research project; one which has no clearly defined completion date. 153 �I Matthew Ciołek It is only natural that a good researcher spends short periods of time on informa­ tion-seeking tasks that can be performed swiftly and longer periods on tasks that re­ quire ample time for their development and refinement. A very good researcher, how­ ever, has one more logistical skill under his belt. H e can tell in advance which of his re¬ search tasks will be which. Therefore, he or she can plan their commitments accurately. The Fourth Logistical Element: Data-Gathering Techniques Once decisions regarding preferred research strategies, viable resources, and ade¬ quate timetables are taken, but before any of the resources are actually located and accessed, one needs to pause and think about the best approach to the task of data collection itself. Thus Ravia (2008b) advises: T h i n k A b o u t Y o u r Q u e r y ! Seekers d o n o t ' p l u n g e ' i n t o a search o u t of t h e blue. L i k e artists, t h e y visualize the c o r r e c t result before t h e y b e g i n . T h e 'perfect' answer is d r i v i n g t h e i r queries. T h e p e r f e c t answer creates t h e c o r r e c t q u e s t i o n ( s ) . W h a t k i n d of re¬ sults d o y o u w a n t ? [...] T w o skills a seeker needs: h o w t o f o r m u l a t e a q u e s t i o n c o r r e c t ¬ ly and k n o w i n g w h e r e t o l o o k . A n d t h i s means k n o w i n g w h i c h resources y o u s h o u l d use for y o u r searches. A n d t h i s means y o u must first of all k n o w h o w t o search t h o s e v e r y resources y o u s h o u l d use for y o u r searches. I n fact each ' p a r t ' of t h e w e b requires a d i f f e r e n t approach. [...] Before e v e n b e g i n n i n g , t h i n k a b o u t y o u r q u e r y : prepare y o u r q u e s t i o n ( s ) f o r t h e p e r f e c t result a n d d e c i d e w h i c h resources y o u w i l l use. In addition, throughout all information-seeking operations, there is the constant need to focus exclusively on the task of finding your target. Fjalar Ravia (2004b), himself an information-seeker extraordinaire, observes: " 'Focus always on your spe­ cific needs. Otherwise, you can spend a lifetime d r i f t i n g through archipelagos of fas­ cinating, but ultimately fruitless links'. I don't need to underline how true this is for Internet searching There are at least ten distinct ways of conducting online research. Each data¬ gathering technique can be applied once only, or in a sequence, as a part of a longer and more complex information quest. Also, one technique can be used at a time, or in bulk, in parallel w i t h each other. The ten online data-gathering techniques are: - Ask - This involves using one's social skills to obtain in the shortest possible time the exact information we seek from experts (either directly, or via mail or email), and to do so w i t h o u t wearing out or antagonising our informants. Typi¬ cally, such exchanges are about addresses/pointers, or commentaries and other metadata regarding online and offline resources relevant to our detailed research question. - Q u e r y - This means quizzing electronic databases for pointers, contents, or metadata for online and offline target resources. Q u e r y works best if the resear¬ cher is thoroughly acquainted w i t h the technical characteristics and informa¬ tional architecture of the interrogated database. 154 �Ihe Electronic Anthropologist - Search - The technique quizzes global or local search engines for details of content and the electronic address of the target information. Search is a very powerful technique, especially when conducted w i t h the aid of judiciously selected search terms (Harris 2000, Ravia 2002b, 2008b). Its correct use also assumes that the researcher is thoroughly focused (yet flexible and adaptive) while work¬ ing w i t h the wide range of variously designed search engines. Throughout all these online investigations, valid or promising results need to be recorded, put into a meaningfully named file, and safely stored. Details of the search engines used also need to be clearly recorded. Furthermore, the dates of the searches as well as details of the search techniques need to be written down. The reason is that searches conducted at various points in time seldom generate identical results: information located on one day will not necessarily be indexed by the search engine at a later date. - Browse - Browsing means keeping in mind well defined questions while surfing the N e t from one online resource to another resource and purposefully exploring its nooks and crannies. Browsing is an activity only superficially similar to web surfing. Browsing is a focused investigation. It aims to achieve concrete intellectual results. Surfing is a mere pastime. - Track - This technique resembles the actions of a detective conducting a criminal investigation. Here a researcher uses all their investigative and navigational skills to identify, in the wide range of online resources, any traces of the existence, nature, contents, and whereabouts of potential target information. Track is a slow-paced, forensic technique, and as such is very similar to Comb. Track makes heavy use of all other information-finding methods, especially Query Search, Browse, and M o nitor. Also, it relies on meticulous record-keeping and on the tricks-of-the-trade. - Comb - The creator of the term 'combing', Ravia, explains: " [ i t is] searching those that have searched [well before you have embarked on your investigations] and are willing to share [...] you lurk around usenet, maillists and messageboards trying to find some authorities in the matters you are seeking. T h e n you use the cumulated knowledge of these savy-people [sic] to jumpstart on your search. [...] the 'combing' approach is useful in order to find treasures hoarded by people that are willing to share what they know and have found" (Ravia 2000a). - M o n i t o r - This technique aims to find in accidentally encountered resources pointers and metadata bearing on the target information. It works best when the researchers keep in mind a series of well-defined questions about the research problem. O n l y then will they be ready to perceive the significance of the snip¬ pets spotted while perusing their mailbox or visiting the N e t on some other er¬ rand. Data gathering through monitoring is accelerated by joining a large num¬ ber of complementary (topic-wise) Gatherings and information Feeds. H o w ¬ ever, such an approach has its downside: it usually results in a heavy overload of irrelevant or low-quality information. 155 �I Matthew Ciołek - Collect input - This is another technique which taps knowledge carried by people. It involves the creation of online questionnaires (published as a web input form, or distributed as email circulars) and making them available to potential online informants (Coomber 1997, Mannion 2008, Sheehan & Grubbs H o y 1999, Ste­ wart 2003, and Zhang 2000). This technique collects data pro-actively It com¬ bines questionnaire design skills w i t h elements of computer programming. - Trigger input - This online research technique requires very good social skills. Trigger is similar to the Ask, Collect input and Invite input (see below) tech¬ niques. A l l of them pursue knowledge that is predominantly stored in biological format, i.e. as human memory However, unlike the other three techniques, it is a ploy; it acquires the target information indirectly. It does so by publishing on¬ line material which intentionally stirs readers and provokes them to express online their passionate comments, arguments, objections, and alternative viewpoints. - Invite input - This method simply encourages readers to supply you w i t h infor­ mation you need. Invite input comprises five consecutive stages. Firstly, the researcher publishes online some preliminary but nevertheless serious and inter¬ esting body of information: data sets, raw materials, or draft conceptual frame¬ works. Secondly, next to the online offering he/she publishes a polite, and not too overbearing invitation for comments, addenda, and corrections. Thirdly, the researcher patiently waits for the possible arrival of useful input. This waiting pe­ riod can stretch for weeks, months, or even years. Fourthly, all readers' input - when received - is p r o m p t l y acted upon. This means that suggested corrections, emendations and additions are immediately implemented. It also means that the party w h o provided the submission is equally p r o m p t l y thanked for their kind advice and assistance. Finally, and critically, in the documentation to the online materials themselves all readers' contributions are fully and publicly acknow¬ ledged online and - again - thanked for. The last stage is the crux of the success­ ful deployment of the Invite technique. W i t h o u t it, the chances that other readers would be inclined to contribute to the researcher's online work, and to translate this inclination into practical activity, are very slim. 4. Six constraints of information seeking None of the above four logistical aspects of online research - the strategies, online resources, w o r k schedules, and data-gathering techniques - ever occurs alone. O n the contrary they always w o r k in concert, as a dynamic system. Together they form six unique combinations, in some of which these variables seem to "work together especially well", that is, when they appear to be supportive of each other, and appear (in the experience of this author) to be productive. The findings are of such com¬ parisons are as follows: Constraint 1: the compatibility of the eight types of research strategies w i t h the use of nine types of online resources. Our analysis finds that in this context the four 156 �The Electronic Anthropologist most useful online resources are: Search Engines, "Frozen" web sites, and Repositories and Gatherings. Constraint 2: the compatibility of the three types of work schedules w i t h the use of nine types of online resources. In this context the three most useful online resources are: Databases, Search Engines, and Gatherings. Constraint 3: the compatibility of the three types of work schedules w i t h the use of ten types of data-gathering techniques. In this context the three most useful data-gathering techniques are: Ask, Query, and Search. Constraint 4: the compatibility of the eight types of research strategies w i t h the use of ten types of data-gathering techniques. In this context the four most useful data-gathering techniques are: Search, Browse, Track, and Invite Input. Constraint 5: the compatibility of the eight types of research strategies w i t h three types of work schedules. In this context the three most useful research strate¬ gies are: Confirm, Link, and Answer. Constraint 6: the compatibility of the ten types of data-gathering techniques w i t h the use of nine types of online resources. O u r analysis finds that in this context the four most useful data-gathering techniques are: Search, Browse, Track and Combs. In the same context the three most useful online information resources are: Collaborations, Gatherings, and "Frozen" web sites. Conclusions This study leads to three conclusions: 1. N o t surprisingly, long-term research projects are especially advantageous to a serious student of the world. They enable researchers to make better use of the passive and pro-active data, and knowledge-gathering techniques. A l l the above mentioned people-centric techniques need ample time to start blossoming, and they are definitely w o r t h careful cultivation, and fine-tuning. Ultimately, it is more efficient to be either sporadically or regularly supplied w i t h the factual or theoretical information we need, than to t r y to locate it all by ourselves in a cyber-mangrove forest. However, any advantages we may gain in our work are necessarily always rela¬ tive, and always contextual. Whenever we choose any particular way of doing our research, we are b o u n d to compromise in our selection of suitable research strate¬ gies, or time frames, or sources of information, or data-gathering techniques. To gain an advantage in one area necessarily means losing some advantage in another. 2. Serious online research is a technically and intellectually demanding activity. It involves patient and systematic thinking, long attention spans, heightened atten¬ tion to detail, and the ability to make quick inspired guesses w i t h regard to logical connections between seemingly unrelated bundles of electronic, paper and human pointers and contents. Such a research requires (a) staying perfectly focused on pri¬ mary objectives; (b) keeping systematic and detailed records of operations, so that one does not go in circles or miss a vital step; (c) consulting and mining as many 157 �I Matthew Ciołek information resources as possible. This is because they all store slightly different - in terms of the details and volume of their contents - groups of target informa­ tion, and they do so by using different data architectures and formats. This all means that the actual task of information gathering goes far beyond the rushed, non-reflec­ tive use of any of the well-marketed search engines, or copying off the screen mate­ rials published by the Wikipedias and their cohorts. 3. Voluminous amounts of hitherto untapped and insufficiently tapped high-grade research information is known to exist in the form of memories and notes kept by other people. Gatherings and Collaborative work environments are especially seminal types of online resources. However, to mine them effectively we still need to determine - by observational as well as experimental means - under what exact social circumstances such forms of scholarly interactions are most productive and most informative. It would be good if more attention of anthropologists and social psychologists were to be paid to the social and cultural organisation of the Internet and its academic users. In other words, while at the surface level the Internet appears to be defined mostly by our interactions w i t h the disembodied, cold-headed technology, ulti¬ mately the full research value of the N e t is best realised through multifaceted intel¬ lectual relationships that we can form w i t h other human beings that are contactable online. Seen from this point of view, the modern Internet becomes a virtual bridge which links the three habitats of information. Firstly, the Internet almost instantane¬ ously connects the researcher w i t h the online containers of digital information he or she seeks. Secondly it spans the gap between a res..archer and the pointers to the masses of analogue data preserved in libraries, archives, historical monuments, and museums. Thirdly, the N e t is a superb tool for the closure of the gap between a re¬ searcher and the wealth of skills and wisdom of his or her colleagues, no matter w h o they are, and where they work. Acknowledgments I am grateful to Greg Young for his vigorous skepticism regarding my initial theoretical ideas, and to Olaf and Monika Ciolek for their thoughtful and thus ruthless advice on the subsequent iterations of this paper. References Alexander J.E., Tate M . A . 1999 Web Wisdom: How to Evaluate and Create Information Quality on the Web, London: Lawrence: Erlbaum Associates, Inc. Beck S.E. 2008 Using the Internet for Academic Research, Las Cruces, N M : N e w M e x i c o State University Library. http://lib.nmsu.edu/ital/research.html 158 �Ihe Electronic Anthropologist Bergman M . K . 2001 White Paper: The Deep Web: Surfacing Hidden Value, "Journal of Electronic Pub­ lishing", 7(1), p. 0-0. http://dx.doi.org/10.3998/3336451.0007.104 Blackhurst H . 2008 Internet Anthropologist, Manchester: Intute Virtual Training Suite. http://www.vts.intute.ac.uk/he/tutorial/anthropologist Ciołek T . M . 1996 Todays WWW - tomorrows MMM? The specter of multi-media mediocrity, "IEEE Computer", 29(1), p. 106-108. http://www.ciolek.com/PAPERS/MMM.html Cohen L . 2008a Boolean Searching on the Internet, Albany N Y Internet Tutorials. http://www.internettutorials.net/boolean.html 2008b Checklist of Internet Research Tips, Albany N Y Internet Tutorials. http://www.internettutorials.net/checklist.html 2008c Conducting Research on the Internet, Albany N Y Internet Tutorials. http://www.internettutorials.net/research.html 2008d Getting Started: Selecting a Tool for Your Search, Albany, N Y Internet Tutorials. http://www.internettutorials.net/started.html 2008e How to Choose a Search Engine or Directory, Albany, N Y Internet Tutorials. http://www.internettutorials.net/choose.html Coomber R. 1997 Using the Internet for Survey Research, "Sociological Research Online", 2(2), p. 0-0. http://www.socresonline.org.uk/socresonline/2/2/2.html http://yunus.hacettepe.edu.tr/~tonta/courses/fall99/kut241/coomber-article.htm Dublin Core Metadata Initiative ( D C M I ) 2003 History of the Dublin Core Metadata Initiative, Dublin, O H : D C M I . http://dublincore.org/about/history/ Google Inc. 2008 Google Web Search Help, Mountain View, C A : Google Inc. http://www.google.com/support/?ctx=web Gorman M . 1995 The Corruption of Cataloging, "Library Journal", 120(15), p. 32-34 Harris C. 2006 Welcome to the Internet Search FAQ How to Find Information, People, Data, Text, Pictures, Sounds and Almost Anything Else on the Net, London: Charles Harris. http://www.search-faq.com 159 �I Matthew Ciołek Harris R. 1997 Biases Affecting Information Processing, Tustin, C A : VirtualSalt. http://www.virtualsalt.com/infobias.htm 2000 Internet Search Tips and Strategies, Tustin, C A : VirtualSalt. http://www.virtualsalt.com/howlook.htm 2007 Evaluating Internet Research Sources, Tustin, C A : VirtualSalt. http://www.virtualsalt.com/evalu8it.htm 2008 World Wide Web Research Tools, Tustin, C A : VirtualSalt. http://www.virtualsalt.com/search.htm Jacobson T E . 2008 Evaluating Web Content, Albany N Y University Libraries, University at Albany, http://libraryalbanyedu/usered/eval/evalweb/ K i r k E.E. 1996 Evaluating Information Found on the Internet, Baltimore, M D : John Hopkins University, http://www.libraryyjhu.edu/researchhelp/general/evaluating/ Mannion S. 2008 Seeing Tibetan Art Through Social Tags, in Museums and the Web 2008-. Proceedings, Toronto: Archives & Museum Informatics, p. 0-0. http://www.archimuse.com/mw2008/papers/mannion/mannion.html Mississauga Librarians 2008 Research Using the Internet, Toronto: University of Toronto Mississauga Library http://www.utm.utoronto.ca/library/instruction/researchinternet.html Monash University Library 2004 Library Online Tutorials: Internet research with Qoogle Advanced Search, Melbourne: Monash University. http://www.lib.monash.edu.au/vl/google/googlcont.htm The National Academy of Sciences 2000 Organizing Intellectual Access to Digital Information: From Cataloging To Metadata, Washington, D C : The National Academies Press. http://www.nap.edu/html/lc21/ch5.html Netcraft L t d . 2008 Web Server Survey Archives - Netcraft, Bath: Netcraft L t d . http://news.netcraft.com/archives/web_server_surveyhtml NIASLINC n.d. Internet searching-. Find reliable information on the web, including full electronic texts using the Library Catalogue, Search Engines, Directories and Gateways etc., Copenhagen: N I A S Library & Information Centre. 160 �The Electronic Anthropologist http://www.niaslinc.dk/niaslinc/searchguide/searching_internet.asp Overture Services, Inc. 2007 Altavista Advanced Web Search, Sunnyvale, C A : Overture Services, Inc. http://www.altavista.com/web/adv Popper K.R. 1969 1972 Conjectures and refutations: the growth of scientific knowledge, London Objective knowledge: an evolutionary approach, O x f o r d Ravia F. 2000a Searching, combing, klebing, luring, hacking, Brussels: Web Searchlores. http://www.fravia.com/milano/milan3.htm 2000b Where else to look: usenet / local / regional, Brussels: Web Searchlores. http://www.fravia.com/milano/milan5.htm 2002a The yo-yo technique and a discussion about search engines depth, Brussels: Web Searchlores. http://www.fravia.com/yoyo1.htm 2002b The synecdochical searching method, Brussels: Web Searchlores. http://www.fravia.com/synecdoc.htm Evaluating results, Brussels: Web Searchlores. http://www.fravia.com/evaluate.htm 2004b Basic must know, Brussels: Web Searchlores. 2004a http://www.fravia.com/basimk.htm 2008a How to access and exploit the shallow deep web, Brussels: Web Searchlores. http://www.fravia.com/deepweb_searching.htm 2008b Short term searching-, tips, Brussels: Web Searchlores. 2008c 2008d http://www.fravia.com/tips.htm Long term searching-, rules and advice, Brussels: Web Searchlores. http://www.fravia.com/longtermsearching.htm Main search engines at searchlores, Brussels: Web Searchlores. http://www.fravia.com/main.htm Sebek R. 2007 Bibliography on evaluating web information, Blacksburg, VA: Virginia Tech U n i versity Libraries. http://www.lib.vt.edu/help/instruct/evaluate/evalbiblio.html Sheehan K.B., Grubbs H o y M . 1999 Using E-mail To Survey Internet Users In The United States-, Methodology And Assessment, "Journal of Computer-Mediated Communication", 4(3), p. 0-0. http://jcmc.indiana.edu/vol4/issue3/sheehan.html Smith A . 2008 Evaluation of information sources, Wellington: Victoria University of Wellington. 161 �I Matthew Ciołek http://www.vuw.ac.nz/staff/alastair_smith/evaln/evaln.htm Stewart S. 2003 Casting the net: using the internet for survey research, "British Journal of Midwifery", 11(9), p. 543-546 Zhang Y 2000 Using the Internet for survey research: A case study, "Journal of the American Society for Information Science", 51(1), p. 57-68 Zillman M . P 2008 Searching the Internet: A Primer, Coral Gables, FL: Virtual Private Library http://WhitePapers.VirtualPrivateLibraryynet/Searching the Internet.pdf 162 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8cddf935eec1af4fc1a7a7d5764696a6.pdf ae9c860732dceae39d0fd0f9e452d713 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5000 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna Bziukiewicz, Zdzisław Kurpie - współczesność etnografia w Internecie strony www Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4637 Title A name given to the resource Kurp w Internecie i realu - Zdzisław Bziukiewicz/ Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.163-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Waszczyńska, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katarzyna Waszczyńska Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Kurp w Internecie i realu - Zdzisław Bziukiewicz 1 Strona internetowa www.kurpie.com.pl to jedna z kilku dostępnych w i t r y n poświę­ conych K u r p i o m i Kurpiowszczyźnie. Jej pomysłodawcą i administratorem jest Zdzisław Bziukiewicz - kurpiowski twórca ludowy , obecny na większości imprez folklorystycznych (festynów, jarmarków, przeglądów i t d . ) nie tylko w regionie (uświetniał imprezy organizowane m.in. przez muzea w: Lublinie, Suwałkach, War­ szawie). Jego popularność jest związana z zajęciem, które wykonuje i promuje - bursztyniarstwem , a także osobowością - to człowiek otwarty łatwo nawiązujący kon2 3 1 Artykuł powstał na podstawie analizy strony internetowej w w w . k u r p i e . c o m . p l , oglądanej (regular­ nie) o d połowy lipca do połowy września 2009 r., oraz r o z m o w y ze Zdzisławem Bziukiewiczem, która odbyła się 30 sierpnia 2009 r. w W a c h u (rozmowa nagrana i spisana, znajduje się w archiwum autorki). 2 Zdzisław Bziukiewicz jest członkiem Stowarzyszenia Twórców L u d o w y c h ; w latach 1995-2001 był członkiem zarządu, a w latach 2 0 0 1 - 2 0 0 5 pełnił funkcję wiceprezesa. Z a swoją działalność twórczą z o ­ stał uhonorowany: w 2001 r. przez prezydenta RP Aleksandra Kwaśniewskiego Srebrnym K r z y ż e m Z a ­ sługi za promowanie kultury,- w 2003 r. nagrodą starosty ostrołęckiego,- w 2005 r. nagrodą Związku K u r ­ piów „Kurpikiem"; w 2009 r. przez ministra k u l t u r y i dziedzictwa narodowego Bogdana Zdrojewskiego nagrodą specjalną za całokształt pracy twórczej, upowszechnianie i popularyzowania k u l t u r y ludowej. 3 Pan Zdzisław zdobywał umiejętność obróbki bursztynu w d o m u rodziców: Stanisława i M a r i i Bziu- kiewiczów. Jak sam powiedział: „wcześniej dzieci na wsi wszystko r o b i l i to, co rodzice,- ale jeśli c h o d z i o pracę w bursztynie, t o reszta [rodzeństwa - K . W ] nie miała tego zamiłowania, bo t o trochę cierpliwoś­ ci trzeba mieć i fantazji, a ja tak o d razu, jak miałem w o l n y czas, t o coś tam robiłem". Podobna informacja znajduje się na w w w . k u r p i e . c o m . p l : „Zdzisław Bziukiewicz [ . . . ] o d swoich rodziców, znanych bursztyniarzy przejął umiejętności i wzory: [ . . . ] Bursztyniarstwem zajmuje się o d najmłodszych lat. Z a ­ czynał o d » p s o c e n i a « r o d z i c o m . W w i e k u 10 lat samodzielnie już obrabiał kolie b u r s z t y n o w e na ko­ łowrotku. [ . . . ] Jest szczery i d u m n y że kontynuuje tradycje rodzinne i regionalne" (Bakuła, Bursztyniarstwo na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej w XIX i XX wieku, 2006, za: w w w . k u r p i e . c o m . p l ) . N a stronie W W W można także odnaleźć czarno-białe zdjęcie ojca wraz z informacją o dacie jego śmierci: 26 l u ­ tego 2009 r. W n i k l i w y obserwator dostrzeże też, że na i n n y m zdjęciu przedstawiającym bursztynową klamrę na kapeluszu k u r p i o w s k i m w i d n i e j e czarna przepaska - informująca o żałobie syna i jego r o d z i ­ ny żałobie bursztyniarzy: „odszedł nestor bursztyniarstwa kurpiowskiego", b r z m i podpis. N a temat Stanisława Bziukiewicza można przeczytać także na f o r u m : w w w . k u r p i e . p u n . p l , w tekście napisanym przez o s o b ę o nicku Z i b i i u m i e s z c z o n y m 13 stycznia 2008 r. 163 �Katarzyna Waszczyńska takt, ciekawy świata i ludzi. Przekonałam się o t y m osobiście, kiedy odwiedziłam go w domu, w Wachu . Tam też poznałam jego żonę - Laurę . Potem, kiedy spotykaliśmy się przy okazji imprez regionalnych, zawsze witali się ze mną tak, jakby nasza zna¬ jomość była długoletnia. W a r t o dodać, że przygotowywane przez nich stanowisko przyciąga uwagę, a wokół nich gromadzi się sporo ludzi. Wabikiem jest warsztat bursztyniarza - kołowrotek (nieodłączny element stoiska), na którym pan Zdzisław pokazuje, jak obrabia bursztyn. W z r o k przyciągają także wisiorki i sznury burszty¬ nów, misterne koronki - frywolitki, i zrobiona z nich biżuteria, serwetki, koszulki na jajka kurze, kacze, indycze, strusie. Dopełnieniem zaś są sami twórcy ubrani w trady­ cyjne stroje kurpiowskie, choć czasem z jakimś nowoczesnym dodatkiem, np. oku¬ larami przeciwsłonecznymi, które wprowadzają dysonans do tego sielankowego obrazka, jednak nikomu nie przeszkadzają. M i m o zdobytej już popularności obydwo¬ je zdają sobie sprawę z praw rynku i roli, jaką odgrywa reklama, stąd też nieodłącz¬ nym elementem stoiska jest informacja dotycząca tego, jak można się z nimi skon¬ taktować: adres, numery telefonów komórkowych, a od jakiegoś czasu także adresy stron internetowych: www.kurpie.com.pl i www.frywolitka.pl . Zaciekawiona, zaj­ rzałam na wskazane w i t r y n y Zaczęłam się zastanawiać, dlaczego Zdzisław Bziukiewicz je tworzy, bowiem zawarte w nich informacje nie mają celu wyłącznie promo¬ cyjnego. W a r t o więc zastanowić się nad motywacjami, które kierują działaniami autora, i rolą, jaką te odgrywają. 4 5 6 O b e c n o ś ć Internetu w życiu codziennym sprawia, że niejednemu współczesne¬ mu użytkownikowi trudno sobie wyobrazić, że jeszcze 40 lat temu korzystanie z sieci było ograniczone głównie do środowisk militarnych, akademickich, a potem indu¬ strialnych, aż wreszcie wkroczyło „w naukę i oświatę (nie tylko informatyczną), w ży­ cie polityczne i publiczne, wreszcie w domy i życie prywatne" (Mencwel 2006, s. 350). Internauci są dziś tak samo liczącym się środowiskiem jak telewidzowie, dziennika­ rze, naukowcy i t d . , o których uwagę warto i należy zabiegać . 7 Internet określa się mianem makrosystemu komunikacyjno-informacyjnego, któ¬ rego dwie podstawowe cechy to powszechność i dostępność. Pierwsza z nich od¬ nosi się do wymiaru globalnego i zarazem transgranicznego (Hendrykowski 2005, s. 19). Z kolei druga - przede wszystkim do łamania barier fizycznych, społecznych, 4 Państwa Bziukiewiczów odwiedziłam w ich d o m u (Wach 14) trzykrotnie. Po raz pierwszy w k w i e t ­ niu 2009 r., ostatni - 30 sierpnia 2009 r. 5 Laura Bziukiewicz jest także twórczynią ludową, znaną przede w s z y s t k i m dzięki k o r o n k o m - f r y w o l i t k o m (wykonuje z nich serwety biżuterie, koszulki na jajka, ale t e ż zaintrygowana pomysłem z Koniakowa zrobiła f r y w o l i t k o w e s t r i n g i ) , p o n a d t o maluje techniką batikową jajka, wykonuje k w i a t y bibułkowe. 6 Strona w w w . f r y w o l i t k a . p l należy do L a u r y B z i u k i e w i c z , ale administruje nią pan Zdzisław. Zresztą o b y d w i e strony są połączone i można przechodzić z jednej na drugą. 7 W y s t a r c z y np. przywołać w y b o r y Miss Polski 2009 c z y Miss Supranational, w których także in¬ ternauci w y b i e r a l i swoją miss. 164 �Kurp w Internecie i realu - Zdzisław Bziukiewicz intelektualnych, czyli d o t y c z y bezpośrednio człowieka. Dzisiaj można powiedzieć, że posiadacz komputera czy komórki jest jednocześnie potencjalnym użytkowni­ kiem Internetu, bez względu na to, do jakiej grupy (np. zawodowej czy wiekowej) należy Także nieznajomość języka angielskiego (choć jest to podstawowy język I n ­ ternetu) nie stanowi t u problemu - można bowiem poruszać się po lokalnych wers¬ jach sieci internetowej lub poznać ogólnie przyjęty uproszczony kod komunikowa¬ nia się . Dostępność oznacza także czytelny dla wszystkich użytkowników model przekazu i obiegu informacji. „Z definicji Internet maksymalnie racjonalizuje nasze myślenie. Stąd bierze się czytelność i łatwa dostępność reguł tworzenia informacji w sieci składającej się na tzw. wirtualny hipertekst" (Burszta 2003, s. 169). 8 Słowem kluczem tego nowoczesnego sposobu komunikowania się jest pismo - w rozumieniu: czynności pisania oraz tekstu. Z kolei korzystanie z zasobów sieci polega przede wszystkim na czytaniu. Andrzej Mencwel zwrócił uwagę na to, że „wiele strukturalnych elementów internetu zostało uformowanych na podobieńst¬ wo elementów kultury druku i wykształconych w niej technik naukowych" ( M e n cwel 2006, s. 372). Przykładem może być lektura „linkowa" (pozwalająca na przechodzenie z jednej strony internetowej na drugą, od jednego tematu do drugiego), która przypomina pracę ze słownikiem lub encyklopedią, a odsyłacze są niczym innym jak adaptacją struktury kartoteki naukowej (Mencwel 2006). Pisanie jest zaś z jednej strony zwią¬ zane z programowaniem, umożliwiającym zamieszczanie gotowych tekstów (po¬ chodzących często z realu, np. książek), a z drugiej określa aktywność użytkownika, który pisząc (np. na forach dyskusyjnych, czatach), współuczestniczy w kreowaniu świata sieci. O b y d w i e te czynności odnoszą się do człowieka, który może być na¬ dawcą lub odbiorcą danej informacji, ale w sieci podział ten nie jest jednoznaczny. Internet jest bowiem „kanałem komunikacji poziomej zarówno typu »jeden do w i e lu«, jak i »wielu do wielu«" (Castells 2003, s. 179). Strona www.kurpie.com.pl jest przykładem komunikacji pierwszego typu, t j . „je¬ den do wielu", choć są na niej także informacje rozpoczynające się od słów: „zapra¬ szamy", „naszym celem" itd., sugerujące t y p drugi, „wielu do wielu". D o t y c z y to jed­ nak tylko wypowiedzi związanych z informacją o prowadzonej przez małżeństwo Bziukiewiczów działalności edukacyjnej czy popularyzującej wiedzę o regionie. Wygląd strony przypomina układ strony gazetowej, podzielonej na sekcje, dla­ tego nazywa się go layoutem. Dominującą kolorystyką www.kurpie.com.pl jest zie­ leń. Być może zamierzeniem administratora było, by w tak prosty sposób p r z y w o ­ łać u odwiedzającego stronę skojarzenia z lasem, puszczą, w której Kurpie mieszka¬ ją, ale mogły być i inne powody w y b o r u takiej kolorystyki. Tytuły tekstów i infor- 8 N a przykład na czatach dominują krótkie f o r m y w y p o w i e d z i c z ę s t o oparte na skrótach z języka angielskiego lub spolszczonych z b i t k a c h słów p o l s k i c h i angielskich, uzupełnionych o e m o t i k o n y symbole e m o c j i ( t w o r z o n e z połączenia znaków i n t e r p u n k c y j n y c h ) . 165 �Katarzyna Waszczyńska macji, będące linkami do nich, zostały zapisane na niebiesko lub fioletowo, sam tekst na czarno. Strona jest ilustrowana kolorowymi zdjęciami autorstwa Zdzisława Bziukiewicza. Są one albo umieszczone bezpośrednio na stronie, albo prowadzą d o nich linki . Jedno z nich, widoczne na stronie, u góry w lewym rogu, przedstawia mężczyznę i kobietę, uśmiechniętych, ubranych w stroje kurpiowskie - to Zdzisław i Laura Bziukiewiczowie. Według pana Bziukiewicza dzięki temu są rozpoznawalni: „Jak gdzieś jestem w mieście i ktoś podchodzi do stoiska, to mówi, że mnie poznaje z Internetu [śmiech]... Jak ktoś przyjeżdża, to sam mówi, że z Internetu trafia". Umieszczenie zdjęć Bziukiewiczów można traktować również jako podkreślenie, że jest to strona prywatna - nie tylko w kontekście administrowania, jak powiedział pan Zdzisław: 9 N a p o c z ą t k u t o miała b y ć taka nasza o s o b i s t a strona, ż e i s t n i e j e m y . . . no, ale p ó ź n i e j , 10 szczerze mówiąc, m o j a m i ł o ś ć t o h i s t o r i a i t a k p r z y o k a z j i t r o c h ę i n f o r m a c j i z a c z ą ł e m wrzucać,- z n a j o m i etnografowie, h i s t o r y c y coś p o d r z u c i l i i n i e c h c ą c y t y l e się uzbierało. Ostatecznie stała się stroną poświęconą Kurpiom, Puszczy Zielonej - K u r p i o w ­ skiej, ale prezentującą informacje przepuszczone przez filtr - jak ujął to autor: „Jak¬ by było coś, co mi się nie podoba, to nie wrzucam, co jak co, to mam ostatnie zda¬ nie, nie?". Informacje, które można na niej znaleźć, zostały ujęte w kilka podgrup (zacho¬ wuję zapis widniejący na stronie): Sztuka Ludowa kurpi, Kultura Kurpiów, Historia Kurpi, Regionalizm, Folklor kurpiowski, Przyroda Kurpiowska, Bziukiewicz Zdzisław, Ko­ ronka „Frywolitka", Warsztaty etnograficzne, Lekcje regionalne. Oddzielnie, w postaci za­ kładek, znajdują się następujące kategorie: Historia i etnografia, Bursztyn na Kurpiach, Wielkanoc, Boże Narodzenie, Muzeum Kurpiowskie, Skanseny i muzea, Folklor, Blog Kurpie", Forum Kurpie, Agro uBursztyniarza. Informacje i artykuły które można znaleźć w wy¬ mienionych zakładkach, znajdują się także pod linkami umieszczonymi w dwóch kolumnach środkowej części. W pierwszej chwili, po otwarciu strony widać jedynie umieszczone jeden p o d drugim ich tytuły, co sprawia wrażenie gąszczu informacji. Tytuły odsyłają do różnych tematów, nie ma tu porządku, podziału, np. problemo¬ wego. Wspomniane powyżej zakładki są jakby elementem dodatkowym. Prawdopo- 9 W prawej kolumnie strony znajduje się oddzielna zakładka Galeria zdjęć - są t u różne fotografie ze skansenów, z występów kurpiowskich zespołów folklorystycznych, miejscowości odwiedzanych przez Bziukiewicza, a także stare zdjęcia z Kroniki parafii 10 Kadzidło. O tej prywatności strony mogą także świadczyć informacje d o t y c z ą c e r o d z i n y pana Zdzisława, np. dzieci - L i l k i i Pawełka (zdjęcia z przedszkola), fotografia zmarłego ojca; wreszcie t o informacja o n i m samym znajdująca się w zakładce: Bziukiewicz Zdzisław - chociaż zawarte tam informacje są dość ogól­ nikowe i przybrały formę przedstawienia się. 11 Blog Kurpie pozwala wejść na http://kurpiezielone.blogspot.com i według zawartych tam informa­ cji jest rozszerzeniem strony w w w . k u r p i e . c o m . p l . M o ż n a t u dowiedzieć się głównie o udziale pań¬ stwa Bziukiewiczów w imprezach f o l k l o r y s t y c z n y c h i kiermaszach oraz audycjach t e l e w i z y j n y c h . 166 �Kurp w Internecie i realu - Zdzisław Bziukiewicz dobnie zostały umieszczone na początku tworzenia strony kiedy jej wizja była jesz¬ cze klarowna. Z czasem zaś publikowane teksty wymknęły się spod kontroli, trud¬ no było porządkować informacje według ustalonego wcześniej klucza. Bziukiewicz zresztą przyznaje: W r z u c a m to, c o m n i e interesuje - w s z y s t k o o K u r p i a c h , ja się n i e o g r a n i c z a m d o m a r t w y c h jakiś e t n o g r a f i i , k t ó r ą tam p i s a n o w X I X w i e k u ; to, c o m i się uda i teraz znaleźć, przyroda, w s z y ś c i u t k o . w r z u c a m . Wielość możliwych do wywołania przez kliknięcie informacji, tekstów, umiejsco¬ wienie ich p o d różnymi tytułami zakładek może jednak wynikać z zupełnie innego założenia. Lektura strony internetowej, podobnie jak gazety, może być i bardzo często jest fragmentaryczna, o dowolnej kolejności, sekwencyjna. Jej użytkownik poszukuje określonych informacji, choć dzięki odsyłaczom - linkom, stwarzającym wrażenie potencjalnej współobecności wielu tekstów, często zaczyna rozszerzać swoje poszukiwania, nierzadko odchodząc od ich pierwotnego celu. Stąd umiesz¬ czenie podobnych lub tych samych tekstów w różnych miejscach można uspra¬ wiedliwić. K t o bowiem z odwiedzających stronę czyta ją od początku do końca? J2 >- N U N N U 'S 3 ca 3 o 'N 3 "O N 167 �Katarzyna Waszczyńska G d y b y jednak pokusić się o pogrupowanie prezentowanych na stronie materiałów i informacji, należałoby wyróżnić następujące grupy tematyczne: - pochodzenie, charakterystyka historyczna i etnograficzna Kurpiów; zajęcia Kurpiów, szczególnie zaś bartnictwo i bursztyniarstwo; religia na Kurpiach; gwara i folklor słowny i muzyczny; informacje na temat skansenów i muzeów (kalendarz imprez); informacje na temat zespołów folklorystycznych (historia, repertuar); - informacje na temat miejscowości, gmin i podejmowanych w nich działań na rzecz regionu (kalendarze imprez). Najobszerniejszą jest grupa pierwsza, w której znajdują się fragmenty większych opracowań autorstwa: Adama Chętnika, Oskara Kolberga, Aleksandra Połujańskiego (w sumie 13 tekstów), fragmenty Kroniki Szkoły Podstawowej w Wachu (4 teksty), artykuły etnografów, antropologów, historyków: Krzysztofa Brauna, Urszuli K u ­ czyńskiej, Patrycji Kuczyńskiej, Henryka Syski (w sumie 10 tekstów), relacja ks. A n ­ toniego Brykczyńskiego (1 tekst) . W a r t o podkreślić, że są t u teksty XIX-wieczne, które ilustrują ówczesną wiedzę na temat ludności kurpiowskiej, wprowadzają też w tamtejszy klimat . Z kolei wybrane teksty Oskara Kolberga (z 1886 i 1888 r.) i Ada­ ma Chętnika prezentują opisy etnograficzne, w których można odnaleźć charakte¬ rystykę społeczności kurpiowskiej, jej pochodzenia, zajęć, domostw, świąt rodzin¬ nych, związanych z narodzeniem i śmiercią człowieka. 12 13 Pod względem wiedzy etnograficznej w nich zawartej ciekawe są także cztery teksty pochodzące z Kroniki Szkoły Podstawowej w Wachu (dzisiaj to Zespół Szkół w Wachu) , z lat 1966-1984. Ich autorem był ówczesny dyrektor i nauczyciel his14 12 W a r t o d o d a ć , że a d m i n i s t r a t o r bardzo dba o zaznaczenie autorstwa danego t e k s t u , c z y t e ż f o r m y jego pozyskania (np. można odnaleźć informację o stronie W W W , z której dane materiały z o ­ stały w z i ę t e ) . Tam gdzie brakuje takiej informacji, można wnosić, że autorem lub opracowującym jest Zdzisław Bziukiewicz. 13 „Kurpie, czyli jak ich nazwał K a r o l X I I , chłopi bez butów, są ze k r w i , czyli z r o d u mściwi; p o c h o ­ dzenie ich, jako wygnańców społeczności, poniekąd tę wadę usprawiedliwia,- dzikość w obyczajach, mała chęć do pracy, kradzież i pijaństwo są także w r o d z o n y m i t y c h mieszkańców puszczy wadami [ * O d czasu misji duchownej w e wsi K a d z i d l e w r. 1857 o d b y t e j K u r p i e przestali pić wódkę, przez co stali się m o r a l n i e j s z y m i i p r a c o w i t s z y m i ] " (Połujański, Wędrówki po guberni augustowskiej w celu naukowym odbyte, 1859, t. IV, za: w w w . k u r p i e . c o m . p l ) ; „Powiecie m i może, iż słyszeliście o t e m , że k u r p i e t o ple­ mię p o w i e r z c h u t y l k o religijne, a w gruncie zepsute, że panuje między n i m i rozpasanie obyczajów, że się trudnią p r z e m y t n i c t w e m , kradzieżą leśną i t d . Prawda, że tak jest, ale czyż w t y c h okolicznościach, w jakich oni żyją, m o ż e być inaczej? Pamiętajmy, że oni nie mają w pośród siebie dworów, które na Mazurach są tak częste i dają liczne z a r o b k i , że nie widzą n i g d y lepszego gospodarstwa, które c h o ć z w o l n a , oddziaływa jednak d o d a t n i o na gospodarstwa małorolne, że mają t y l k o piaski lub bagna, a więc życie prowadzą w ubóstwie lub nędzy" (Brykczyński, „Biesiada Literacka", 1892, nr 8, s. 119, za: www.kurpie.com.pl). 14 Te same teksty można znaleźć w znajdującej się z lewej strony zakładce Zatrzymaj się w Wachu. 168 �Kurp w Internecie i realu - Zdzisław Bziukiewicz torii - Józef Siwik. Podjęta przez niego tematyka: założenia miejscowości i jej za¬ siedlenia, zagrody wiejskiej, wnętrza chat czy obuwia, które dawniej noszono, choć odnosi się tylko do Wachu, to jednak pozwala na głębszą refleksję. D o b r y język, wnikliwość obserwacji, szczegółowość godna najlepszego etnografa, ilustracje ry¬ sunkowe - to główne zalety omawianych fragmentów kroniki. Chociaż można się zastanowić, w jakim stopniu owa skrupulatność opisu była efektem talentu, znajo¬ mości rzeczy, a w jakim była wsparta literaturą, np. pracami Adama Chętnika, Anny Kutrzeby-Pojnarowej czy Kazimierza Moszyńskiego - brakuje jednak informacji na ten temat w cytowanych fragmentach. Wreszcie teksty współczesne, w większości pisane przez wieloletnich badaczy Kurpiowszczyzny (Krzysztof Braun; Urszula Kuczyńska). W swoich artykułach nie tyle opisują ludność kurpiowską, ile wskazują na zachodzące w tej społeczności zmiany na elementy kultury umożliwiające budo¬ wanie kurpiowskiej tożsamości regionalnej (widoczna jest t u odmienność współ¬ czesnej refleksji na temat Kurpiów, chociaż nierzadko materiałem porównawczym są prace wcześniejszych autorów, np. Adama Chętnika). W a r t o również wspomnieć o najmłodszej autorce - Patrycji Kuczyńskiej. N a stronie są zamieszczone trzy jej teksty: Czym jest antropologia kultury (trzy części), Po­ trzeba kategorii piękna w kulturze współczesnej (dwie części), Przeglądać się w lustrze sensorycznych doświadczeń dzieciństwa (dwie części). Artykuły te są szczególne, koncentrują się bowiem wokół subiektywnego spojrzenia autorki na kurpiowski świat, z którego pochodzi i do którego należy (w pełni świadomie). M i m o różnych tytułów można w nich odnaleźć tę samą refleksję skoncentrowaną na małej ojczyźnie i obudowaną takimi kategoriami jak: duma z kurpiowskiego pochodzenia, tradycja kurpiowska, poszanowanie wartości rodzinnych i grupowych. Patrycja Kuczyńska pisze je prze¬ de wszystkim jako zdeklarowana Kurpianka, a dopiero potem studentka antropolo¬ gii kulturowej. Ze strony można się także dużo dowiedzieć na temat dwóch zawodów stereoty¬ powo łączonych z Kurpiami, t j . bursztyniarstwa (prezentowana jest historia bursz¬ tynu, jego obróbka, narzędzia, specyfika bursztyniarstwa kaszubskiego i kurpiow¬ skiego) i bartnictwa. Przy okazji tego ostatniego warto wspomnieć nie tyle o arty¬ kułach mu poświęconych, ile o przytoczonym tekście przywileju królewskiego za¬ tytułowanego: Przywilej przez Króla Zygmunta JJJ dnia 20 grudnia 1630 roku bartnikom miasta Nowogrodu udzielony. C h o ć mamy świadomość, że nie oglądamy oryginału, to prezentowana kopia nabiera cech autentyczności w momencie lektury z ekranu kom­ putera. Decyduje o t y m strona formalna tekstu - zachowane cechy językowe staropolszczyzny oraz samo źródło, dzięki któremu możliwa jest jego lektura: w sieci bo¬ wiem nie ma rozróżnienia na „oryginał" i „kopię" - „oryginałem" jest bowiem dany, aktualnie otwarty i przeglądany bądź czytany tekst (Burszta 2003, s. 170). Spośród innych zamieszczonych na stronie informacji warto wspomnieć rów¬ nież o tych dotyczących kurpiowskich zespołów folklorystycznych (m.in. znajdują się t u teksty na temat najstarszego zespołu, t j . Regionalnego Zespołu Pieśni i Tańca 169 �Katarzyna Waszczyńska „Zawady", Zespołu Folklorystycznego „Kurpianka-Cepelia" z Kadzidła, K u r p i o w ­ skiego Zespołu Folklorystycznego „Carniacy" z Czarni) i ich repertuaru (można m.in. zajrzeć do scenariuszy widowiska Król Herod czy Rajby, opracowanych przez Witolda Kuczyńskiego). Znaleźć można także informacje na temat muzeów i skan­ senów w regionie (m.in. M u z e u m Północno-Mazowieckiego w Łomży Skansenu Kurpiowskiego im. Adama Chętnika w Nowogrodzie), ale i poza nim (m.in. Muzeum Kultury Ludowej w Węgorzewie, M u z e u m Budownictwa Ludowego. Park Etnogra­ ficzny w Olsztynku, Klon - żywy skansen pogranicza kurpiowsko-mazurskiego) . 15 Oddzielną grupą są informacje dotyczące gmin i ośrodków kultury. Począwszy od krótkich wiadomości z zakładki Kurpie (znajdującej się po lewej stronie), doty¬ czących ciekawych miejsc w poszczególnych gminach, a skończywszy na ich ofic¬ jalnych stronach. Łatwo jednak zauważyć, że pan Zdzisław współpracuje głównie z trzema: Kadzidłem, Czarnią i Lelisem. Informacje o nich znajdują się w środkowej części strony oraz wśród linków kolumny lewej. Tutaj są umieszczone odnośniki również do innych gmin i ośrodków kultury Kurpiowszczyzny, ale jak pan Bziukiewicz przyznał: Jest p r o b l e m z t y m i d o m a m i k u l t u r y - o n i są tak o p o r n i na takie informacje, t o tak j a k b y i c h nie interesowało, ż e c o ś o n i robią. T r z e b a d o n i c h d z w o n i ć , mailować, żeby p r z y ­ słali jakąś i n f o r m a c j ę [ . . . ] , c i ę ż k i e są te i n s t y t u c j e d o w s p ó ł p r a c y Ponieważ jednak i jemu brakowało informacji o wydarzeniach kulturalnych, odbywających się na Kurpiowszczyźnie, postanowił dodać je do swojej strony: „Bo to było tak, że tu do mnie dzwoniono, mailowano z pytaniami: gdzie, co, więc zacząłem wrzucać te kalendarze imprez". W efekcie na stronie można znaleźć oddzielną za¬ kładkę Kalendarz imprez ludowych na Kurpiach oraz zamieszczone oddzielnie kalenda¬ rze imprez (często już nieaktualne) organizowanych w poszczególnych gminach czy placówkach muzealnych. Są także programy imprez i zaproszenia . 16 Powyższy przegląd pozwala na stwierdzenie, że odwiedzający stronę może na niej znaleźć różne teksty i informacje - od tekstów naukowych po kalendarium i m ­ prez regionalnych i zdjęć wyrobów państwa Bziukiewiczów. I choć zasygnalizowane wcześniej wrażenie gąszczu informacji może zniechęcać użytkownika, to pomysł zebrania „wszystkiego o Kurpiach" jest ciekawy i przyciąga zainteresowanych tą tematyką. Tym bardziej że udostępnienie zebranych materiałów w sieci (warto 17 15 Informacje na temat muzeów i skansenów są powtarzane k i l k a k r o t n i e - można je odnaleźć w każdej z k o l u m n . W prawej k o l u m n i e znajdują się nawet d w u k r o t n i e , p o d hasłem: Galeria zdjęć oraz oddzielnie. W a r t o dodać, że informacje te uzupełniają zdjęcia, c z ę s t o w f o r m i e fotoreportażu. 16 Informacje o imprezach można znaleźć również na w w w . k u r p i e . p u n . p l . 17 N o t a b e n e na stronie ( w w w . k u r p i e . c o m . p l ) zamieszczono następującą informację: „Serwis jest ciągle r o z b u d o w y w a n y C e l e m [jego] jest p r o m o w a n i e i propagowanie k u l t u r y i h i s t o r i i k u r p i o w s k i e j . Zapraszamy d o współpracy w s z y s t k i c h mieszkańców i miłośników K u r p i o w s z c z y z n y " . W a r t o p o d - 170 �Kurp w Internecie i realu - Zdzisław Bziukiewicz przypomnieć o jej głównych zasadach: powszechności i dostępności) poszerza krąg odbiorców . Pan Zdzisław nie ma wątpliwości, że: „Internet to potęga, jest dużo po­ tężniejszy niż książka, bo bezpośredni... ja robię w tej chwili, przygotowuję, i idzie na cały świat". Pozwala na pozyskanie potrzebnej informacji, często niedostępnej w tradycyjnej formie: 18 W i e l u r z e c z y w b i b l i o t e k a c h nie spotkasz, t y m b a r d z i e j jak mieszkasz w i n n y m r e g i o ­ nie, t o t y m b a r d z i e j nie spotkasz; o K u r p i a c h i u nas w b i b l i o t e k a c h nic nie ma [ . . . ] ; w i ­ d z ę , ż e s p o r o k o r z y s t a z m o i c h s t r o n u c z n i ó w , s t u d e n t ó w - p o t y c h hasłach w i e m ; za­ dają p y t a n i a takie b a r d z i e j szkolne... d u ż o jest tego... I n t e r n e t d u ż o czasu z a o s z c z ę d z a , b o jak jakiś k o n k r e t n y c h i n f o r m a c j i szukasz, n o t o siadasz i t o m o m e n t - z n a j d u j e s z . Należy dodać, że na stronie www.kurpie.com.pl nie ma archiwum, ale zawsze można odnaleźć teksty i informacje już wcześniej poznane lub też sięgnąć do in¬ nych, bez strachu, że zostaną usunięte. Takie działanie administratora pogłębia jed¬ nak wrażenie nieuporządkowania informacji. Równie ważną rolą strony jest promocja działań Zdzisława i Laury Bziukiewiczów. Ich aktywność polega na prowadzeniu warsztatów, lekcji; uprawianiu twór­ czości artystycznej oraz stworzeniu Ośrodka Etnograficznego - Kurpiowskiej Wsi (tworzące się Prywatne M u z e u m Kurpiowskie). Istnieje wiele możliwości uzy¬ skania informacji o prowadzonych warsztatach i lekcjach. Nawet hasło Poznaj historię swoich przodków odnosi się do nich, mimo że można by oczekiwać raczej wiadomoś¬ ci sensu stricto historycznych, pochodzących z archiwaliów czy opracowań nauko¬ wych, albo np. wspomnień mieszkańców Kurpiowszczyzny. Informacja o zajęciach i pokazach jest powiązana z różnymi tematami, ale po kliknięciu otwiera się ta sama strona, zaczynająca się od słów: 19 Z i t a j t a d o nas. W i m i e n i u m o i m i m o j e j ż o n y L a u r y (znanej k o r o n c z a r k i ) zapraszamy na w a r s z t a t y e t n o g r a f i c z n e . [ . ] U b r a n i w t r a d y c y j n y strój k u r p i o w s k i przybliżamy h i s t o r i ę r e g i o n u , jego folklor, o b r z ę d y i z d r a d z a m y t a j n i k i n a s z y c h z a w o d ó w . K a ż d y ma o k a z j ę s a m o d z i e l n i e o b r o b i ć b u r s z t y n l u b w y d z i e r g a ć f r y w o l i t k ę . Jest t o j e d y n a okazja, b y w t y m samym m i e j s c u i czasie p o z n a ć te d w i e u n i k a t o w e w skali k r a j u dzie¬ dziny twórczości ludowej. W t y m krótkim tekście łatwo dostrzec, że autor posłużył się gwarą jedynie w zwrocie powitania („zitajta do nas"), reszta tekstu jest już po polsku. Posłużenie kreślić ostatnie zdanie, w którym a d m i n i s t r a t o r daje sygnał, że nie chce tworzyć m o n o p o l u na posia­ daną wiedzę o K u r p i a c h i zgodnie z w y z n a c z o n y m sobie celem jest g o t o w y rozszerzyć g r o n o autorów zamieszczanych tekstów, informacji, a jednocześnie twórców strony: 18 W zasadzie ich j e d y n y m ograniczeniem jest znajomość polskiego, strona nie ma wersji angielskiej. 19 T w o r c z o ś ć polegająca na w y k o n y w a n i u wyrobów z bursztynu i k o r o n e k - f r y w o l i t e k , które można podziwiać, klikając na zakładki: Galeria wyrobów kurpiowskich, Galeria wyrobów bursztynowych, LauryBziukiewicz, czy na oddzielne l i n k i d o poszczególnych wyrobów. 171 Twórczość �Katarzyna Waszczyńska się gwarą oraz informacja o stroju kurpiowskim (oraz zawarta w innym miejscu tej odsłony informacja o możliwości zjedzenia chleba ze smalcem i wypicia psiwa kozicowego) mają za zadanie podkreślić regionalny charakter spotkań oraz przywiązanie do tradycji. O t o gospodarze są przewodnikami po dobrze znanej i m kulturze lokal¬ nej, którą są gotowi podzielić się z przybyszami. W tekście znajdują się także zwro¬ ty t y p o w o reklamowe, jak: „jedyna okazja" czy „dwie unikatowe w skali kraju dzie¬ dziny", mające podkreślić wyjątkowość oferty i wpłynąć na decyzję o skorzystaniu z niej. 20 21 Poniżej tekstu zaproponowano 11 tematów spotkań. Wszystkie opierają się na dwóch formach przekazu: werbalnym (bezpośrednim - opowieści) oraz manual¬ nym (stworzeniu relacji mistrz - uczeń, w efekcie której wykonuje się koronkę, kwia¬ tek z bibułki, pisankę lub obrabia bursztynowy paciorek). W ten sposób jest prze¬ kazywana wiedza na temat tradycyjnej kultury kurpiowskiej, reklamowany region - Kurpiowszczyzna, a także sam Wach, oraz jest promowana rodzina Bziukiewiczów. Często bowiem takim w i z y t o m towarzyszy rejestracja fotograficzna lub fil¬ mowa, która wraca z gośćmi do ich miejsc zamieszkania i środowisk, ale też znajdu¬ je się na stronie www.kurpie.com.pl - t u zaczyna pełnić funkcję sprawozdania oraz zachęty dla innych. Przywiązanie do regionu państwo Bziukiewiczowie manifestują przez wkładanie stroju kurpiowskiego - są w nim na zdjęciu na stronie głównej W W W , podczas imprez regionalnych czy w czasie warsztatów. Zapytany o wykorzystanie stroju pan Zdzisław powiedział: T o jest b a r d z i e j p o k a z a n i e t e g o s t r o j u , b o p a n i p o w i e m , ż e p i e r w s z e t a k i e w r a ż e n i e . . . g d z i e ś j e s t e m na s t o i s k u , n a w e t t u g d z i e ś w pobliżu, t o n a w e t l u d z i e m i e j s c o w i nie znają s t r o j u m ę s k i e g o : „a g ó r a l e p r z y j e c h a l i " , a jak b u r s z t y n , t o „Kaszub", n o . . . ż e jak s t r ó j , t o górale, p o p r o s t u k u r p i o w s k i strój nie jest z n a n y t o t y l k o t u t a j się mówi, że jest z n a n y . . . p o j e c h a l i d o W a r s z a w y c z y c o ś t a m , t y l k o j e d n o s t k i znają k u r p i o w s k i . . . łowicki, k r a k o w s k i , góralski t o tak, a o K u r p i a c h t o o s t r o ż n i e , n i k t nie p o w i e , ż e t o kurpiowski. A zatem noszenie stroju to sposób na przywrócenie wiedzy o nim, także w śro¬ dowisku lokalnym. W a r t o wspomnieć, że tradycyjny strój ludowy w większości regionów zanikł lub zmeniał się na przełomie X I X i X X w. p o d wpływem mód i napływu materiałów fab¬ rycznych. Po I wojnie światowej funkcjonował głównie w formule organizacji regio20 C o ciekawe, chleb ze smalcem i k i s z o n y m ogórkiem uznawany jest za tradycyjne jadło w w i e l u regionach Polski. R ó ż n i c a polega w zasadzie t y l k o w nazewnictwie. 2 1 W tekście znajduje się sformułowanie „zdradzić t a j n i k i " - które można zinterpretować jako „po­ dzielenie się tajemnicą", co przecież jest możliwe t y l k o z osobami zaprzyjaźnionymi, g o d n y m i zaufa­ nia. C z y jednak sam p r z y j a z d d o W a c h u na warsztaty czy lekcje w y s t a r c z y b y znaleźć się w tej szcze¬ gólnej g r u p i e ? 172 �Kurp w Internecie i realu - Zdzisław Bziukiewicz nalnych, teatrów ludowych, zespołów folklorystycznych. Podobną funkcję pełnił po I I wojnie światowej, ograniczany jednakże do sfery folkloryzmu. Na Kurpiowszczyźnie nie było inaczej: Ja nie w i e m , c z y jeszcze 20 lat t e m u t o k t o ś t u p r y w a t n i e s t r ó j miał męski, jeszcze nie szyły te k r a w c o w e t y c h s t r o j ó w m ę s k i c h , b y ł y w i ę c te s z y t e w d o m u , a jeszcze nie b y ł o t y c h z a w o d o w y c h k r a w c o w y c h . . . nie b y ł o jeszcze m o d y na stroje [ . . . ] , - stroje szyli g d z i e ś daleko, na z a m ó w i e n i e dla z e s p o ł ó w . P r y w a t n i e n i k t się nie bawił w to. Współcześnie strój regionalny może mieć każdy, ale nosić go można z różnych powodów. Panu Bziukiewiczowi , jak sam twierdził, chodzi o „pokazanie, że to tak i tak wygląda... no co, w garnitur łatwo jest się ubrać, prawda?", chodzi o „zacho¬ wanie od zapomnienia". Wydaje się jednak, że to coś więcej niż edukacja - to również deklaracja przynależności do grupy kurpiowskiej, z dumą bowiem pod¬ kreślał: „Ja jestem Kurpiem, ja zawsze byłem" . Niemniej trudno oprzeć się wraże¬ niu, że strój może być traktowany także jako swego rodzaju „ubiór do pracy" . W pewnym sensie jest on wymagany przez odbiorcę, który jadąc na K u r p i o ­ wszczyznę, oczekuje, że spotka tu Kurpiów w tradycyjnych strojach. To stwierdze¬ nie dotyczy oczywiście określonych sytuacji związanych z lokalnymi festynami czy imprezami regionalnymi. Podczas nich można bowiem z łatwością wyróżnić twór¬ ców ludowych - ci są ubrani w odpowiednie stroje, oraz właścicieli sąsiednich sto¬ isk z zabawkami, ubraniami, jedzeniem i piciem, ozdobami i t d . , którzy są ubrani tak jak odwiedzający. 22 23 24 Innym wyznacznikiem regionalności jest posługiwanie się gwarą. Z b i g n i e w Greń w artykule Śląska lokalność w Internecie (2008) analizuje strony poświęcone Śląs¬ kowi p o d kątem treści oraz wykorzystywania gwary śląskiej. W efekcie wyróżnia 22 Pomijam t u panią Laurę, ponieważ nie jest ona Kurpianką z pochodzenia, chociaż przez swoją działalność twórczą i edukacyjną postrzegana jest w kontekście k u r p i o w s k i m ; wkłada strój kurpiows¬ k i w p o d o b n y c h sytuacjach co mąż. 23 W a r t o wspomnieć, że na a d m i n i s t r o w a n y m przez Zdzisława Bziukiewicza f o r u m d y s k u s y j n y m ( w w w . k u r p i e . p u n . p l ) j e d n y m spośród 14 zaproponowanych d o dyskusji t e m a t ó w jest: Jestem Kurpsiem! (Co to znaczy dla Ciebie. Zaszczyt czy ujma). N i e s t e t y n i k t nie podjął tego wątku. Podobnie zresztą jak większości innych. Według statystyki liczba użytkowników zamyka się w liczbie sześciu, w t y m sam administrator. Z a p y t a n y o t o Bziukiewicz przyznał: „Ja zauważyłem, że t u K u r p i e . . . ludzie nie intere­ sują się t y m " . F o r u m działa o d g r u d n i a 2 0 0 7 r. W zamierzeniu miało być miejscem dyskusji na temat K u r p i i Kurpiowszczyzny, ale także miało być w i r t u a l n y m miejscem spotkań dla t y c h , którzy miesz¬ kają za granicą: „Szczególnie zapraszam Polonię. M o ż e ktoś chce opowiedzieć swoją historię sprzed lat lub podzielić się ciekawą opowieścią" - czytamy w p o w i t a n i u . 24 Pamiętam jedną z w i z y t u państwa Bziukiewiczów. Widziałam wyjeżdżający o d nich autokar z wycieczką. M o j ą uwagę zwróciło to, że b y l i o b y d w o j e u b r a n i w stroje, ale ich dzieci (mają trójkę) już nie. Przy kolejnej wizycie, m i m o że zapowiedzianej, p r z y w i t a l i m n i e w strojach c o d z i e n n y c h („cywilnych"). P r a w d o p o d o b n i e uznali, że jej cel jest bardziej p r y w a t n y niż m a r k e t i n g o w y c z y p r o mocyjno-edukacyjny. 173 �Katarzyna Waszczyńska sześć kategorii stron. W jednej z nich znalazły się strony prowadzone w kodach ofic¬ jalnych (w t y m wypadku w języku polskim, angielskim, niemieckim) z wykorzysta¬ niem kodu lokalnego (w t y m wypadku gwary śląskiej) w celu podkreślenia specyfi¬ ki regionalnej (Greń 2008, s. 435). D o tej kategorii można by również zaliczyć stronę www.kurpie.com.pl. W zasadzie jest ona prowadzona w języku polskim, a gwara kurpiowska jest obecna przede wszystkim w zakładkach Gadki kurpiowskie , Wiersze kurpiowskie i w pojedynczych zwrotach, jak przywoływane już wcześniej powitanie „Zitajta do nas". Oczywiście, w zamieszczonych na stronie tekstach tak¬ że można znaleźć fragmenty w gwarze kurpiowskiej, ale zależne jest to od autorów, a nie administratora. Ten zaś gwary w piśmie nie używa świadomie, tłumacząc: „Nie wiedziałbym, jak to napisać tą gwarą - to byłoby takie gdybanie; bo to później by były jeszcze kolejne punkty zaczepienia dla tych, którym się nic nie podoba, nie?". Kwestia posługiwania się gwarą kurpiowskiej w mowie także nie jest prosta: 25 26 27 Z gwarą t o jest t a k i p r o b l e m , ja g w a r y nie używam, jak ja się u r o d z i ł e m , t o g w a r y tej w zasadzie nie było, b y ł o jakieś tam mazurzenie, p o j e d y n c z e słowa, nie, ale t a k i e j g w a r y to, prawdę mówiąc, na t e j trasie d o M y s z y ń c a 28 t o nie b y ł o już p r z y mnie. A mimo to podczas spotkań warsztatowych stara się używać gwary: P r ó b u j ę t y l k o n i e k t ó r e słowa, t y l k o takie, ż e b y b y ł y zrozumiałe. B o c o z tego, że ja c o ś p o w i e m , jak n i k t nie w i e [ o c o c h o d z i ] . T o raczej trzeba u m i a r k o w a n i e z tą gwarą. Jest parę t a k i c h słów: „zitajta", „chujecki", te n a s z e . . . a t a k t o nie ma sensu. Można powiedzieć, że w ten sposób stara się zwiększyć atrakcyjność spotkań w Wachu, ale też zyskuje lepszy kontakt: Jak taka g r u p a p r z y j e ż d ż a , b i o r ą c przykład t y c h „siurów", n i e ? . a n o r m a l n i e co d o d z i e c i a k a p o w i e s z , a t a k „siur", i już jest d o b r z e , już w e s o ł o , n i e ? C z ę s t o t o się r o b i , ż e b y g r u p a się śmiała, a nie siedziała jak na l e k c j i . 25 Znajdują się t u gadki autorstwa Leszka C z y ż a , W i t o l d a Kuczyńskiego, Jerzego W a s z k i e w i c z a , K u r p i a z Baranowa oraz gadka zapisana przez Adama C h ę t n i k a . 26 A u t o r a m i w i e r s z y znajdujących się na stronie są Marianna Piórkowska i Leszek C z y ż . 27 W c i ą ż trwają prace dialektologów, m . i n . prof. Barbary Falińskiej, która jest autorką opracowania Gwary Mazowsza, Podlasia i Suwalszczyzny, Białystok 2004, ale zapis g w a r y k u r p i o w s k i e j nie jest jedno¬ lity. Współcześnie p o d j ę t o prace nad s t w o r z e n i e m podręcznika d o nauki k u r p i o w s k i e g o , które być m o ż e uregulują tę kwestię. 28 C o ciekawe, w relacji ks. A n t o n i e g o Brykczyńskiego sprzed stu lat można przeczytać: „Gdy przejeżdżając przez Kadzidło, zapytałem dzieci bawiących się w kałuży, w bieliźnie m n i e j białej o d ich włosów, czy w o d a ciepła, a one odpowiedziały » t s i e p ł a « , na p o z d r o w i e n i e zaś chrześcijańskie ode¬ brałem odpowiedź »na sieki sieków«, powiedziałem sobie: o t o p r a w d z i w i Kurpie, bo i m o w a ich tego d o w o d z i " (Brykczyński, „Biesiada Literacka", 1892, nr 6, s. 86, za: w w w . k u r p i e . c o m . p l ) . 174 �Kurp w Internecie i realu - Zdzisław Bziukiewicz Poza t y m tworzy spójny obraz Kurpia - ubranego w strój regionalny posłu­ gującego się gwarą i wykonującego jeden z zawodów charakterystycznych dla Kur¬ piowszczyzny. Ciekawym wątkiem, na który warto zwrócić uwagę, jest także informowanie o mu­ zeum tworzonym w Wachu przez pana Bziukiewicza. Wiadomość ta znajduje się na stronie www.kurpie.com.pl i innych administrowanych przez pana Zdzisława. M u ¬ zeum to jest różnie nazywane. Na forum www.kurpie.pun.pl widnieje nazwa: O ś ­ rodek Etnograficzny - Kurpiowskiej Wsi, w logo muzeum znajduje się napis: Pry¬ watne M u z e u m Kurpiowskie. Wach, a na jednej z pierwszych informujących o mu¬ zeum tablic: Tworzące [się] - Prywatne M u z e u m Kurpiowskie. Różnice w nazwie są jednak drugorzędne, choć to one wywołały burzę w środowisku kurpiowskim, na którą Bziukiewicz reaguje spokojnie: 29 Ja w c z e ś n i e j c z y p ó ź n i e j m a m p l a n z a r e j e s t r o w a ć s w o j e m u z e u m . Ja t u nie r o b i ę śląskiej c z y m a z u r s k i e j [ w y s t a w y ] , w i ę c c z e m u ma się t o t a k nie n a z y w a ć ? A że t w o ­ r z ą c e się? A d a m C h ę t n i k 15 lat t w o r z y ł [ s k a n s e n ] . Zdecydowanie bardziej istotny wydaje się sam pomysł powołania prywatnego muzeum etnograficznego . Pan Zdzisław przyznał: „Szkoda mi tego, że niszczeje, że gnije to wszystko. W zasadzie, zbierając to, zauważam, że w okamgnieniu to wszystko zniknie teraz". W zamieszczonym na stronie ogłoszeniu o powstającym muzeum można zaś przeczytać: 30 N a s z y m c e l e m jest u r a t o w a n i e p r z e d s p a l e n i e m , w y r z u c e n i e m na ś m i e c i l u b o d d a ¬ n i e m na z ł o m o c a l a ł y c h jeszcze e l e m e n t ó w m a t e r i a l n y c h naszej k u l t u r y . Jeśli posia¬ dasz n a r z ę d z i a l u b m a s z y n y r o l n i c z e , s p r z ę t y g o s p o d a r s k i e c z y d o m o w e oraz inne pamiątki związane z n a s z y m r e g i o n e m - p o m ó ż nam w u r a t o w a n i u i c h p r z e d z n i s z ­ c z e n i e m . P o k a ż m y je m ł o d s z e m u p o k o l e n i u ! O s o b y k t ó r e c h c ą nam p o m ó c w t w o ¬ r z e n i u z b i o r ó w i p r z e k a z a ć eksponaty, p r o s z ę o k o n t a k t . Prywatnych muzeów, galerii, wystaw, kolekcji jest coraz więcej, nie tylko w me­ tropoliach. Można powiedzieć, że od kilku lat to zjawisko dosyć powszechne. Z jed­ nej strony jest ono efektem globalizacji, która paradoksalnie wywołuje działania od¬ wrotne, polegające na podkreśleniu wyjątkowości swojego miejsca na ziemi, małej ojczyzny, i wyróżniających ją cech. W a r t o dodać, że mechanizm ten jest wykorzy¬ stywany podczas tworzenia atrakcji turystycznych. Z drugiej zaś wynika z potrzeby 29 Logo muzeum w W a c h u t o biały prostokąt (dwa jego przeciwległe kąty mają kolor zielony), w k t ó ­ r y m znajduje się rysunek sochy ( p o c h o d z ą c y z Kroniki Szkoły Podstawowej w Wachu i p r a w d o p o d o b n i e autorstwa Józefa Siwika). Logo nie pozostawia wątpliwości, że muzeum prezentuje z b i o r y etnograficzne. 30 N a obszarze K u r p i o w s z c z y z n y są następujące j e d n o s t k i muzealne i skansenowskie: M u z e u m K u l t u r y K u r p i o w s k i e j w O s t r o ł ę c e , Skansen K u r p i o w s k i w N o w o g r o d z i e , Z a g r o d a K u r p i o w s k a w K a ­ dzidle, O ś r o d e k E t n o g r a f i c z n y D z i e d z i c t w a K u l t u r o w e g o Kurpiów w Lelisie. 175 �Katarzyna Waszczyńska gromadzenia , otaczania się rzeczami, chociaż nie zawsze uporządkowanymi w ro¬ dzaj kolekcji. 31 Inicjatywa Zdzisława Bziukiewicza jest więc jedną z wielu, a mimo to warto się przyjrzeć temu prywatnemu muzeum. O t ó ż na stronie ogłoszono: otwarcie nastąpiło 1 kwietnia 2009 r. ; na powierzchni 200 m kw. zgromadzono około 1000 ekspona­ tów z takich dziedzin jak (kolejność zgodna z zapisem na stronie): tkactwo, bursztyniarstwo, stolarstwo, szewstwo, plecionkarstwo, wyposażenie domu i gospodarskie, maszyny i narzędzia rolnicze; jest to inicjatywa prywatna, finansowana z własnych oszczędności; zwiedzanie jest bezpłatne. Podczas pobytów u państwa Bziukiewiczów mogłam przekonać się, że liczba 1000 eksponatów jest już nieaktualna. Za każ­ d y m razem pan Zdzisław pokazywał mi, co przybyło, co zmienił, dodał. Nieustan¬ ne powiększanie się zbiorów (zgodnie z hasłem „muzeum tworzące się") pozwala stwierdzić, że Kurpiowszczyzna nie została p o d t y m kątem wyeksploatowana. Po¬ dobnie jest z formą ich pokazania (wystawiennictwem) i wykorzystania w edukacji regionalnej. Goście państwa Bziukiewiczów - przy okazji w i z y t y warsztatów czy lekcji - mogą obejrzeć na wystawie, zorganizowanej w dawnej stodole, przedmioty codziennego użytku, których używali Kurpie, mogą też posłuchać ich historii, a wreszcie mogą tych przedmiotów dotknąć i dowiedzieć się, jak się nimi posługi¬ wać. O p r ó c z wzbogacania zbiorów i rozbudowy pomieszczeń pan Zdzisław ma w planach stworzenie katalogu naukowego zebranych przedmiotów: 32 Z r o b i ę t a k i k a t a l o g i p o t e m b ę d ę szukał t y c h n a z w i w razie czego b ę d ę zmieniał, b o n i e k o n i e c z n i e m o g ę zawsze d o b r z e zapisać, p o z a t y m g d z i e ś p o sąsiedzku m o ż e b y ć i n n a , ale ja b ę d ę szukał t a k i e j o g ó l n e j k u r p i o w s k i e j , czasem i p o l s k i e j t r u d n o z n a l e ź ć . Chce jednak nie tylko stworzyć go w realu, ale także dać możliwość zaglądania do kolekcji użytkownikom sieci. Już pierwsze zdjęcia (42 obiektów) są dostępne na stronie www.kurpie.com.pl, choć jeszcze bez pełnych opisów. Można także obej¬ rzeć fotoreportaż z zakładania osnowy na warsztat tkacki. * Przybliżając aktywność Zdzisława Bziukiewicza (tę wirtualną i tę realną), zastana­ wiałam się nad jego motywacjami. Sam autor w naszej rozmowie podkreślał: 31 „Pewien rodzaj »gromadzenia« wokół j e d n o s t k i i wokół g r u p y - nagromadzenie materialnego »świata«, oznaczanie subiektywnego obszaru, który nie jest » i n n y m « - jest p r a w d o p o d o b n i e u n i w e r ­ salny" ( C l i f f o r d 1993, s. 12). 32 W y b ó r daty: 1 k w i e t n i a (prima aprilis), mógł być n i e p r z y p a d k o w y t y m bardziej jeśli weźmie się p o d uwagę brak przychylności w środowisku k u r p i o w s k i m dla aktywności Zdzisława Bziukiewicza: „Pierwsze te strony m o j e jak t y l k o ruszyły, zaczęły chodzić, t o t e ż t o środowisko ostrołęckie miało m i za złe, czemu t o nie oni mają te »kurpie«, ale przecież m o g l i założyć, k t o i m bronił, nie? [ . . . ] tak samo jest z t y m muzeum". 176 �Kurp w Internecie i realu - Zdzisław Bziukiewicz Szczerze mówiąc, d u ż o dla siebie r o b i ę . [ . . . ] T a k samo i m u z e u m - t o t e ż dla siebie [ . . . ] , w t y m sensie ja r o b i ę t o dla siebie, że ja t o lubię ( n a w e t o d n a w i a ć te r z e c z y i tak d a l e j ) . [ . ] tak, dla s w o j e j satysfakcji, ż e c o ś z r o b i ę i p ó ź n i e j jakoś t o c o ś w y c h o d z i . Z pewnością jest to rozwijanie zainteresowań, pasja - wyraz cech osobowościo­ wych Bziukiewicza, który przyznaje: „Siedzenie nigdy mi nie odpowiadało". Wyda¬ je się jednak, że te działania pozwalają mu także odnaleźć się w otaczającej rzeczy¬ wistości, t y m bardziej że gdy spojrzeć na rodzinę Bziukiewiczów okiem ekonomisty - to mamy do czynienia z rodzinnym biznesem. W biznesie zaś trzeba nie tylko pracować, ale też zajmować się public relations, poszukiwać klientów. Temu służą wszelkie działania promocyjne: informacje w stoisku, noszenie stroju kurpiowskiego, który można tu potraktować jako rozpoznawalną markę (Bziukiewiczów), możliwość obejrzenia na stronie W W W wyrobów (ich reklama), zaproszenia na warsztaty lekcje. W tych działaniach jest jednak i to drugie dno. Robiąc „dla siebie", Zdzisław Bziukiewicz robi to także dla swoich bliskich, a szczególnie dla dzieci. W sposób uznawany za tradycyjny dla przekazywania treści kulturowych, tj. poprzez przekaz międzygeneracyjny (werbalny - opowieści, i pozawerbalny - „bo ja nie bronię i m wchodzić t u [ d o muzeum] bawić się t y m i rzeczami"), uczy ich kultury kurpiow¬ skiej, w której sam wzrastał. M a nadzieję, że „moje dzieci t u mi pomagając [ . . . ] tego bakcyla złapią. [ . . . ] M o ż e trochę będą psocić, ale przy okazji i złapią tego bakcyla - ktoś z nich". C h o ć jednego jest pewien: że wychowanie, które i m daje, pozwoli i m na określenie, że są Kurpiami tak jak ojciec. 33 Działania Zdzisława Bziukiewicza można także rozpatrywać jako kreowanie autorytetu dla społeczności lokalnej, a także dla zainteresowanych Kurpiowszczy¬ zną. Jego aktywność w środowisku, pomysły: warsztatów edukacyjnych, strony in¬ ternetowej czy powołania muzeum kurpiowskiego, powodują, że można uznać go za jednego z przewodników po kulturze kurpiowskiej. Zresztą sam przyznał: S p o r o jest t a k i c h rzeczy, ż e b e z p o ś r e d n i o dzwonią d o mnie. C z y k t o ś tam r o d z i n y w Stanach szuka. n a w e t p o m a g a ł e m p r o f e s o r o w i z U n i w e r s y t e t u Jagiellońskiego, t o właśnie o g w a r ę chodziło, pisał o g w a r z e góralskiej i c h o d z i ł o o te m a t k i chrzestne, t o ja tam w c z e ś n i e j w i e d z i a ł e m , t o pytał, jak u nas n a z y w a l i . t o napisałem - ze d w i e k a r t k i m a s z y n o p i s u k o m p u t e r o w e g o napisałem na t e m a t t y c h c i o t k ó w , s w a t ó w - jak było, jak teraz jest. A czasem są i b z d u r n e t e l e f o n y . . . d z w o n i k t o ś ze S z c z y t n a i mówi: p o w i e d z m i p a n - S z c z y t n o t o są M a z u r y c z y W a r m i a - b o t u w o j n a się dzieje. W wersji wirtualnej takim przewodnikiem jest strona www.kurpie.com.pl. Ze¬ brane t u materiały i informacje pozwalają na poznanie specyfiki Kurpiowszczyzny, zamieszkujących tu ludzi, szeroko rozumianej kultury kurpiowskiej. Strona umożliwia 33 W a r t o dodać, że Zdzisław Bziukiewicz sam jest z wykształcenia t e c h n i k i e m ekonomistą. 177 �Katarzyna Waszczyńska także komunikację z większą liczbą odbiorców, którzy jeśli nie znajdą na niej o d p o ­ wiedzi, mogą zapytać administratora, przesyłając pytanie pocztą elektroniczną, mogą także wymienić się poglądami, podyskutować. Dla samego Bziukiewicza strona jest swego rodzaju oknem na świat, możliwością dotarcia do większej liczby osób. Czasem wystarczy tylko świadomość, „że trochę więcej ludzi będzie wiedziało", a czasem dzięki informacji zaczerpniętej z Internetu „ktoś tam przyjedzie - pochwali, to od razu chce się robić, takie jest coś, nie?". W a r t o dodać, że spośród twórców ludowych Kurpiowszczyzny własną stronę W W W ma na razie tylko Zdzisław Bziukiewicz. G d y zapytałam, dlaczego - o d p o ­ wiedział bez wahania: „Mam, bo to jestem ja [śmiech]". Bibliografia Burszta W.J. 2003 Internetowa polis w trzech krótkich odsłonach, w: Ekran, mit, rzeczywistość, red. WJ. Bur¬ szta, Warszawa, s. 157-175 Castells M . 2003 Galaktyka Internetu. Refleksje nad Internetem, biznesem i społeczeństwem, Poznań Clifford J. 1993 Kolekcjonowaniu sztuki i kultury, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", nr 1, s. 11-16 Greń Z . 2008 Śląska lokalność w Internecie, w: Oblicza lokalności. Ku nowym formom życia lokal­ nego, red. J. Kurczewski, Warszawa, s. 431-441 Hendrykowski M . 2005 Metafory Internetu, Poznań Mencwel A . 2006 Poza adoracją i negacją. Przesłanki antropologii internetu, w: Wyobraźnia antropolo­ giczna. Próby i studia, red. A. Mencwel, Warszawa, s. 349-378 178 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/55275623371e10bd983bd46df80e25cf.pdf f5cbfb69c1d79bce4361644a7578c29b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1013 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:932 Title A name given to the resource Mongolskie widzenie świata i jego odbicie w grze cagaan mod (wybrane przykłady) / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1, s.121-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I V z. 1 I S S N 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ MONGOLSKIE WIDZENIE ŚWIATA I JEGO ODBICIE W GRZE CAGAAN MOD (WYBRANE PRZYKŁADY) Wśród badaczy kultury przez wiele lat panowało przekonanie o autoteliczności celów gier i zabaw. Do niedawna sądzono też, że czynno­ ści wykonywane przez uczestników tego typu zachowań nie wnoszą n i ­ czego nowego do kultury, nie tworzą żadnych dóbr ani nowych porząd­ ków *. Czy jednak istotnie działania tych osób pozbawione są mocy tworzenia wszelkich dóbr? A może po prostu to współczesne społeczeń­ stwa, z których wywodzą się badacze, przypisują t y m tworom znacznie mniejsze znaczenie i wartości niż produktom pracy? Sprawa tworzenia dóbr wydaje m i się szczególnie skomplikowana w przypadku uczestników różnorodnych gier, którzy — zachowując się zgodnie z obowiązującymi regułami — staczają z sobą walkę „na niby", nie tworząc nawet tak nietrwałych na ogół produktów ja te, które są rezultatem działań bawiących się dzieci. Sądzę jednak, że cel zachowań uczestników niektórych gier może mieć charakter kreatywny, choć osoby te, w rzeczy samej, nie dodają niczego nowego do rzeczywistości, jaką zastają w momencie przystąpienia do gry i po jej zakończeniu. Owa krea­ cja odbywa się bowiem nie na obszarze tworzenia dóbr materialnych, lecz w sferze świadomości, przekonań i wyobrażeń. Uczestnik takiej gry wierzy głęboko lub usiłuje wierzyć, że swoim zachowaniem spowoduje np. pomyślne dla siebie i grupy, którą reprezentuje, działania bóstw, duchów, innych ludzi itp. Przykładem takiej wiary w kreatywną rolę gry może być właśnie mongolska gra w cagaan mod (białe drzewo). Gra ta jest jednocześnie przykładem zachowań zabawowych, których funkcja wykracza poza sferę ludyczną. 1 R C a i l l o i s twierdził пр., że gra i zabawa są zachowaniami odciętymi od życia rzeczywistego, dziejącymi się niejako na marginesie tego życia, „nie tak pomyślanymi" itp. (Les jeux et les hommes, Paris 1958). Współcześnie coraz częś­ ciej odchodzi się od tej koncepcji. Patrz np. prace J . S. B r u n n e r Play is serious business, [w:] Psychology Today, New York 1975, s. 81-83; J . M. R o b e r t , M. J . A r t h , R. R. B u s h , Games in Culture, "American Anthropologist", nr 61: 1959, s. 597-605; H . S c h l o s b e r g The concept of the play [w:] -Child's Play, New York 1971, s. 212-215, D. W. W i n n i c o t t , Play and Reality, New York 1971. �122 IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z Przystępując do badań nad grami i zabawami pasterzy mongolskich, stawiałam sobie pytanie o związki tych form działalności człowieka z sze­ roko pojętą kulturą, z życiem rodzinnym, pracą, religią, obrzędowością, organizacją społeczną i in. Zwracałam także uwagę na pozarozrywkowe funkcje gier i zabaw, widząc w t y m istotny klucz do wyjaśnienia miej­ sca i roli tego typu zachowań w kulturze mongolskiej. W grach i zaba­ wach starałam się przede wszystkim dostrzec zwierciadło tej kultury, traktując je (tzn. owe gry i zabawy) jak soczewkę skupiającą wiele jej cech i świadectwo specyfiki społeczeństwa, u którego je zanotowa­ łam. Takie spojrzenie na grę pozwoliło m i m. i n . ustalić istnienie związ­ ków między cagaan mod a niektórymi wyobrażeniami Mongołów o ota­ czającym ich najbliższym świecie przyrody. Koncepcja związku gry cagaan mod z niektórymi wyobrażeniami Mon­ gołów o świecie przyrody, którą zamierzam tutaj przedstawić, oparta jest na stosunkowo niewielkiej ilości materiałów. Należałoby więc trak­ tować ją raczej jako hipotezę, nie zaś jak gotowe, w pełni udokumento­ wane twierdzenie. Na przedwczesną, być może, prezentację swojej kon­ cepcji zdecydowałam się z k i l k u powodów. Jednym z nich było: pragnie­ nie poruszenia w szerszym gronie problemu traktowanego chyba po macoszemu w naszej literaturze i ukazania jednego ze sposobów, w jaki może on być, jak sądzę, rozwiązywany. Pragnęłam także zaprezentować nie znane szerszemu gronu czytelników materiały archiwalne i ciekawe, czasem unikalne, materiały terenowe, nie mające swego odpowiednika w literaturze dotyczącej ludów mongolskich. W nielicznych pracach poświęconych zabawom i grom Mongołów oraz we fragmentach więk­ szych całości traktujących o kulturze tego kraju cagaan mod wymienia­ na jest jako jedna z gier charakterystycznych i popularnych w Mongolii. Poprzestaje się tam jednak na ogół na opisie reguł gry (dotyczy to zresztą nie tylko cagaan mod), z rzadka tylko podejmując próbę jej inter­ pretacji i osadzenia w szerszym kontekście kulturowym . Z materiałów terenowych wiemy, że cagaan mod była popularna w Mongolii jeszcze w latach trzydziestych-czterdziestych naszego stulecia i że występuje jeszcze dzisiaj, choć o wiele rzadziej w porównaniu z wymienionym t u okresem i na znacznie węższym obszarze (w latach siedemdziesiątych J J występowanie w centralnej części kraju nie zostało np. potwierdzone). 2 e Materiały, na których opieram swe rozważania, pochodzą z badań, jakie przeprowadziłam w ramach prac Polskiej Ekspedycji Etnograficz­ nej PAN w centralnej i zachodniej części Mongolii, wśród Chałchasów i mongolskich mniejszości narodowych, takich jak Eleci, Miangaci i Derbeci. Wykorzystałam t u także informacje, jakie otrzymał S. Szynkiewicz od Torgutów i Dzachczinów. Część moich informacji wymaga jeszcze sprawdzenia i uzupełnienia. W przypadku niektórych rozważań (przede 2 Wyjątkiem jest tu tylko P. N i e b o l s i n , towskago ulusa, S-Pietierburg 1852, s. 374. Oczerki byta kalmuków choszou- �M O N G O L S K I E W I D Z E N I E ŚWIATA 123 wszystkim o związkach cagaan mod z kultem ognia i ideą drzewa kos­ micznego) liczba tych informacji musi być znacznie wyższa od posiada­ nej. Muszą one mieć ponadto znacznie szerszy zakres. Tylko wtedy bo­ wiem wnioski, do jakich doszłam analizując reguły tej gry, okoliczno­ ści, w jakich ona występowała itp., będą miały mocniejsze i bardziej pewne podstawy. R e g u ł y g r y : W grze biorą udział dwie drużyny o dowolnej, lecz jednakowej liczbie osób płci obojga. Jeden z uczestni­ ków gry, stojąc na linii „start-meta" wyrzuca jak najdalej kawałek drze­ wa w kształcie walca o jasnej barwie i długości pozwalającej na po­ mieszczenie go w zamkniętej dłoni (około 10 cm). Zadaniem uczestników jest odnalezienie wyrzuconego kawałka drzewa i doniesienie go do linii mety. Nie jest to sprawa łatwa, gdyż po drodze członkowie grupy prze­ ciwnej usiłują odebrać znalazcy cagaan mod i uniemożliwić zwycięstwo drużynie, z której pochodzi gracz. Po odniesieniu kawałka drzewa na metę przez członka jednej z drużyn gra rozpoczyna się od początku. Wygrywa ta drużyna, która zwycięży kilka razy (np. sześć) z rzędu. Cagaan mod organizowana jest przede wszystkim podczas letnich i je­ siennych księżycowych nocy, w miejscu oddalonym nieco od jurt mie­ szkalnych. Jej uczestnikami są (i byli zawsze) ludzie młodzi w wieku 13-25 lat. Zasadniczy trzon stanowiły tu jednak osoby w wieku 15-20 lat. Nie można jednakże wykluczyć udziału osób starszych, nawet do lat •10, informacje o t y m są jednak sporadyczne. W jednym z wariantów tej gry — o podobnych zasadach, lecz rozgrywanej w zupełnie innych okolicznościach (przede wszystkim w dzień i w pobliżu jurt) — uczestni­ czyły dzieci w wieku od 7 do 13 lat. Zabawa ta nie ma jednak wiele wspólnego z poruszanym tu zagadnieniem, ograniczam się przeto do jej zasygnalizowania. Dla współczesnych uczestników cagaan mod jest przede wszystkim okazją do współzawodnictwa i sportowej rywalizacji. Wspomniane wa­ runki, w jakich odbywa się ta gra, sprzyjają też nawiązywaniu kontak­ tów towarzyskich, okazywaniu uczuć wybranej osobie, a także sporadycz­ nym stosunkom seksualnym. Względy te wpływają zapewne decydująco na charakter uczestnictwa i sprawiają, że najbardziej zainteresowane udziałem w grze są osoby w wieku 15-20 lat, pozostające w stanie wol­ nym. Przewaga osób w t y m wieku może być podyktowana nie tylko zainteresowaniami, lecz także, z czysto praktycznego punktu widzenia, warunkami, jakie muszą spełniać uczestnicy tej gry. Osoby te powinny odznaczać się sprawnością, zręcznością, siłą, wytrwałością itp., a cechy te są przede wszystkim atutem ludzi młodych. Materiały terenowe pozwalają nam przypuszczać (z dużym prawdo­ podobieństwem), że w niedalekiej przeszłości zachowania osób uczestni­ czących w cagaan mod, przede wszystkim zaś ich kontakty seksualne, miały szersze znaczenie kulturowe, a ich cel wybiegał daleko poza i n ­ dywidualne doznania. Należałoby t u jeszcze wyjaśnić, że stosunki sek- �124 IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z sualne osób grających w cagaan mod nie miały nigdy charakteru orgii, nie obowiązywały wszystkich uczestników i nie przez wszystkich były praktykowane. Z zanotowanego u Torgutów faktu grania w cagaan mod na Cagaan Sar (mongolska nazwa Nowego Roku), przypadający na ogół na przełom stycznia i lutego, oraz z wyjaśnień informatorów S. Szynkiewicz w y ­ snuł wniosek o funkcji cagaan mod jako bodźca dla mającej się rozwi­ jać wiosną przyrody. Stosunki seksualne osób uczestniczących w tej grze miałyby pełnić rolę pobudzającą przyrodę i w magiczny sposób po­ magać w jej wiosennym odradzaniu i rozkwitaniu. Taka idea nasuwać może, jak sądzę, przypuszczenie, że przeważająca liczba młodych wie­ kiem uczestników gry mogła być właściwa i pożądana z uwagi na to, że młodzież najpełniej uosabia siły płodności, jest obietnicą kontynua­ cji, narodzin... Według niektórych informatorów S. Szynkiewicza dobry, wesoły początek roku, jaki zawdzięczano m. in. tej grze, miał też w r ó ­ żyć radość na cały nadchodzący rok. Idąc tym tropem, zbierałam materiały, które pozwalają na zweryfi­ kowanie i uściślenie powyższej koncepcji. Przeprowadzając wywiady z przedstawicielami starszego pokolenia pasterzy (powyżej 60 lat), zwra­ całam uwagę na opis zachowań uczestników cagaan mod, stosowane tu rekwizyty, czas w jakim gra ta była najczęściej organizowana, oraz używaną w niej terminologię. Wiele informacji wskazuje na to, że gra ta miała ścisły związek z kultami i wierzeniami pasterzy mongolskich, dotyczącymi przede wszystkim tego, co dla pasterza najistotniejsze, przy­ rody i płodności. U Eletów, Miangatów i Derbetów nie zanotowałam, co prawda, faktu towarzyszenia cagaan mod obrzędom noworocznym. Nie możemy jed­ nak — choćby przez analogię do innych ludów mongolskich — w y k l u ­ czyć występowania cagaan mod na Cagaan Sar w okresie, którego nie obejmuje już pamięć współczesnych nam informatorów. Związek między cagaan mod i Cagaan Sar wydawał się na ogół informatorom niemożli­ wy ze względu na niesprzyjającą pogodę (zima) i niewielką liczbę osób, jakie znajdują się wówczas w odległości pozwalaiącej na zorganizowanie tej gry. Z pierwszym argumentem możemy się ostatecznie zgodzić, choć, jak widzimy, dla Torgutów i Dzachczinów zimno nie było przeszkodą w zorganizowaniu cagaan mod, choćby w inicjalnej formie 1-2 rozgry­ wek, w dniu Nowego Roku. Drugi z podawanych powodów budzi jednak­ że pewne zastrzeżenia, jako przykład zbyt daleko posuniętej racjonali­ zacji. Ową „niewielką liczbą ludzi" można tłumaczyć generalnie trudności w zorganizowaniu gry w okresie zimowym, kiedy to pasterze żyją w znacznym rozproszeniu z uwagi na kłopoty, jakie mają wówczas w y ­ pasane przez nich zwierzęta ze zdobyciem pożywienia. Okres noworoczny jest jednakże w Mongolii porą wyjątkowego ożywienia kontaktów towa­ rzyskich, spontanicznych spotkań i wizyt rodzinno-sąsiedzkich. Warunki �M O N G O L S K I E W I D Z E N I E ŚWIATA 125 korzystne dla zorganizowania cagaan mod istniały, według moich infor­ matorów, latem i jesienią ze względu na ciepłą aurę i bliskość ludzi koczujących ailami (czasowe obozowiska pasterskie) w niewielkiej odleg­ łości od siebie. Mimo różnicy w czasie występowania cagaan mod, jaką zauważamy na podstawie informacji uzyskanych u Torgutów i wymienionych tu i n ­ nych ludów mongolskich (dotyczy to przede wszystkim okresu zimowe­ go), zasadniczy cel zachowań uczestników tej gry i jej związek z odra­ dzającą się i rozmnażającą przyrodą pozostaje jednak- bez zmian. Weźmy na przykład pod uwagę czas występowania cagaan mod u Eletów i Miangatów. Jak twierdzili niektórzy informatorzy, grę tę zaczynano w pierw­ szym dniu lata. Wybór daty nie był przypadkowy. W tym właśnie dniu, według wierzeń pasterzy, schodził bowiem na ziemię jej gospo­ darz Lus sabdag. Nasuwa się przypuszczenie, że cagaan mod mogła być organizowana właśnie dla niego dla pozyskania jego przychylności, na jego cześć. Na podobnej zasadzie oparte były działania myśliwych mon­ golskich, którzy — pragnąc przychylnie nastawić do swych poczynań istoty odpowiedzialne za pomyślne łowy — zabawiali je śpiewem, m u ­ zyką, starając się także zachowywać niezwykle uprzejmie wobec siebie. Zanotowane fakty rozpoczynania gry od wyrzucania produktów mlecznych w kierunku Ałtaju i Changaju, będących, podobnie jak Lus sabdag, wcieleniem bóstw opiekujących się przyrodą, wskazują wyraź­ nie na związek tej gry z szacunkiem, czcią i kultem, jakim pasterz od wieków darzył szeroko pojętą przyrodę. Ofiarowywanie produktów mlecznych duchom i bóstwom przyrody towarzyszyło także ostatniej w roku grze, którą organizowano dokładnie w 16 dniu 2 miesiąca jesieni. Był to dzień, w k t ó r y m Lus sabdag opuszczał ziemię. I znów nasuwa się przypuszczenie, że ofiary z produktów mlecznych były przeznaczone m. in. dla niego, a gra w cagaan mod miała uroczyście pożegnać Lus sabdaga i zapewnić pasterzom jego przychylność w nadchodzącym okre­ sie zimowym. Wyrazem tej przychylności miał być przede wszystkim l i ­ czebny wzrost stad. Stosunki seksualne uczestników cagaan mod miały zaś w magiczny sposób dopomóc w t y m wiosennym akcie narodzin. Twierdzenie o wpływie Lus sabdaga na liczebność stad opieram m. in. na informacjach pasterzy o budowaniu figury żaby w wodzie, w której mieszkał ów gospodarz przyrody, przez osoby k t ó r y m padało bydło. Owa figurka, będąca wizerunkiem konia Lus sabdaga, miała poprawić jego usposobienie i zapobiec dalszym stratom. W zachowaniu t y m mo­ żemy wyodrębnić kilka elementów, mających związek z płodnością i z sa­ mym zjawiskiem zmiany. Oto one: 1) figura żaby układana była z kości zwanych szagaj będących kośćmi przegubu stopy barana, mających, jak wykazały badania S. Szynkiewicza i autorki, związek z symboliką mno­ gości i płodności; 2) woda, w której budowano ową figurę, ma też w y ­ raźny związek z płodnością i oczyszczaniem; 3) sam koń przez fakt to- �126 IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z warzyszenia człowiekowi w ważniejszych (przełomowych) momentach jego życia wydaje się być symbolem zmiany; 4) ofiary przeznaczane dla różnych bóstw i duchów opiekuńczych przyrody były na ogół wyrazem prośby o ich przychylność i spowodowanie pomyślności. Ciężkie warunki, w jakich zimowały zwierzęta, obfite niejednokrotnie opady śniegu, zadymki, mrozy, trudności paszowe itp. sprawiały, że część stad, w t y m także dużych i silnych zwierząt, takich jak wielbłądy, nie była w stanie przetrwać zimy. Nic więc dziwnego, że pasterze róż­ norodnymi zabiegami starali się zapobiec stratom w stadach i wpłynąć na naturalne rozmnażanie się zwierząt wiosną. Owe magiczne działania uczestników cagaan mod, mające zapewnić wiosenne odrodzenie się przy­ rody i m. in. ilościowy wzrost stad, są wyraźnie związane z naturalnym rytmem rozrodczym niektórych zwierząt, przede wszystkim zaś owiec, stanowiących podstawę mongolskiej gospodarki pasterskiej. Połowa je­ sieni, a więc moment, w którym — według wierzeń pasterzy — od­ chodzi Lus sabdag, jest właśnie okresem intensywnego kojarzenia owiec i tryków. Początek wiosny, liczony w Mongolii od Nowego Roku, to z ko­ lei pora przychodzenia na świat młodych jagniąt . Podobny był sens zabiegów uczestników cagaan mod, grających i n ­ tensywnie przez kilka nocy w trakcie i po zakończeniu produkcji woj­ łoku. Czynność ta, będąca jedną z najważniejszych prac pasterskich, kończy rok gospodarczy. Magiczne działania stosunków seksualnych osób grających w cagaan mod miały więc zapewne zagwarantować pa­ sterzom wiosenne odtworzenie tego, co zostało zamknięte wraz z zakoń­ czeniem produkcji wojłoku, zapewnić zwierzętom bujną sierść, która bę­ dzie podstawą do wyrobu wojłoku w następnym cyklu gospodarczym. Należałoby t u może dodać, że warunki panujące w okresie, w którym wyrabiano wojłok, wyjątkowo sprzyjały organizowaniu tej gry. Sprzy­ mierzeńcem uczestników była zarówno ciepła pora roku z księżycowymi nocami, jak i charakter pracy, która wymagał obecności i współdziała­ nia wielu osób i zaliczana była przez pasterzy do tzw. wspólnych prac. Uroczysty charakter gry w cagaan mod w dniach takich, jak wspom­ niany początek lata, produkcja wojłoku, pożegnanie Lus sabdaga i in., podkreślany był m. i n . stawianiem talerza z produktami mlecznymi na linii „start-meta" (taki talerz jest nieodzownym elementem wszelkich uroczystości w Mongolii), obecnością starców siedzących na tej linii, częstujących zwycięzców mlekiem, kumysem lub kefirem, oraz śpiewa­ niem na zakończenie gry pieśni „Piękny, letni miesiąc", k t ó r ą u Eletów i Miangatów wykonywano tylko w szczególnie ważnych momentach, np. podczas wesela. Starcy siedzący na linii mety pełnili przede wszystkim rolę obser­ watorów. Każda z grup uczestniczących w cagaan mod miała ponadto 3 3 Dane o naturalnym rytmie rozrodczym owiec zaczerpnęłam z pracy I . M. M a j s k i eg o, Mongolia nakanunie riewolucji, Moskwa 1960, wyd. 2, s. 76. �M O N G O L S K I E W I D Z E N I E ŚWIATA 127 swego opiekuna, będącego jednocześnie sędzią, który nosił miano achłagcz. Z jego r ą k zwycięzcy przyjmowali mleczne napoje. Achłagcz chwa­ lił też zwycięzców słowami: „Ładnieś znalazł i przyniósł cagaan mod, dzielny młodzieńcze" (w oryginalne chiin — człowieku). Zważywszy na wysoką pozycję starców w społeczeństwie mongolskim możemy przypu­ szczać, że ich obecność na mecie nadawała zabawie nie tylko bardziej uroczysty charakter, ale była jednocześnie wyrazem społecznej akcep­ tacji zachowań jej uczestników i wzmocnienia magicznego charakteru tych zachowań oraz okazywania najwyższego szacunku opiekuńczym bó­ stwom przyrody, z którą owa zabawa była związana. Obecność starców była wymagana tylko w tych dniach, w których cagaan mod miała szczególnie uroczysty charakter. Jednakże i w pozo­ stałe dni, kiedy cel gry był czysto autoteliczny, gdy grano l i tylko dla samej przyjemności, stwarzano pozory społecznej sankcji starszyzny, np. przez umieszczenie na linii mety szuby imitującej człowieka lub też posadzenie osoby młodej, z t y m jednak zastrzeżeniem, ażeby była ona starsza od najstarszego uczestnika gry choćby o rok. Zastanówmy się teraz nad wzajemnymi relacjami kontaktów seksual­ nych uczestników cagaan mod z faktem wyrzucania przez nich białego drzewa. Wyrzucanie drzewa o jasnej barwie na ogół tłumaczyli informa­ torzy, tak jak wiele innych zachowań, względami praktycznymi. Jest bowiem prawdą oczywistą, że łatwiej odszukać w nocy drzewo o jasnej barwie niż drzewo ciemne. Wypowiedzi niektórych informatorów poz­ walają nam jednak widzieć w owym drzewie wyrzucanym przez uczest­ ników gry coś więcej niż zwykłą drewnianą pałeczkę. Pozwalają też sądzić, że wybór białego drzewa dyktowany był nie tylko względami praktycznymi, lecz drzewo o jasnym odcieniu było w tej grze szczegól­ nie pożądane ze względów kulturowych. Należałoby t u dodać, że w dniach, w których cagaan mod miała charakter szczególnie uroczysty, biel w y ­ stępowała jeszcze dwukrotnie: białe produkty ofiarowywano duchom opiekuńczym przyrody, białe były też napoje, którymi częstowano zwy­ cięzców ( i tylko ich!). Wraz z białym drzewem biel występowała więc w t y m czasie trzykrotnie, a więc w ilości, której Mongołowie nadają znaczenie symboliczne i magiczne. Zastanówmy się teraz, dla jakich powodów używano w tej grze bia­ łego drzewa i skąd mogła wziąć się jej nazwa? Na pytanie o cele ca­ gaan mod k i l k u informatorów odpowiedziało mi, że „odbywała się ona k u uciesze drzewa". Twierdzono także, że drzewo to nie mogło być za­ stępowane żadnym innym przedmiotem o jasnej barwie (np. białym kamieniem), gdyż „tylko drzewo jest żywe". Zważywszy t ę szczególną wyłączność i szacunek, jakimi darzyli Mongołowie drzewa, możemy s ą ­ dzić, że drzewo występujące w grze cagaan mod było dla pasterzy sym­ bolem żywej przyrody. Tej przyrody, na którą próbowali oni oddziaływać swymi zabiegami. �128 IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z Podobne zachowania zanotowano u XIX-wiecznych Kałmuków. Niebolsin pisał, iż grając wiosną w cagaan modun i dziękując (komu? — IKS) za pomyślnie przebytą zimę, używali oni kamienia owiniętego białą wełną pochodzącą z hodowanych przez nich zwierząt . Wełna ta — po­ dobnie jak drzewo — była produktem żywej przyrody. Kamień ułatwiał tylko stworzenie z niej odpowiedniej piłeczki. Być może, owa wełna, z której robiono widoczną, zewnętrzną część piłeczki, była dla Kałmuków symbolicznym przedstawieniem nie tylko samych zwierząt, lecz całej ich pasterskiej gospodarki. Była ona też zapewne informacją wskazującą mocom odpowiedzialnym za pomyślność pasterzy kierunek pożądanego oddziaływania. Przytoczone tutaj przykłady są wyraźnym świadectwem wiary w kre­ acyjną funkcję gry cagaan mod, wybiegającą poza sferę działań ludycznych i autoteliczne cele gry. Obserwujemy t u także specyficzny sposób oddziaływania zachowań kulturowych, do jakich należy gra, na świat natury, żywej przyrody, symbolizowanej tutaj przez drzewo i wełnę. Dbałość o zachownie naturalnego związku drzewa ze światem przyrody była przy t y m tak wielka, że nie uciekano się do zabiegów malarskich w celu rozjaśnienia szarawej czy żółtawej barwy drzewa, lecz pozosta­ wiano ją taką, jaką była w rzeczywistości. Szukając powiązań cagaan mod z szerzej widzianą k u l t u r ą i mając na uwadze informacje o organizowaniu tej gry „ku uciesze drzewa", sta­ wiałam sobie pytanie, czy nie istniały jakieś powiązania tej gry z ideą drzewa kosmicznego. I następnie: gdyby istotnie występowały powiąza­ nia tego rodzaju, czemu miałyby służyć stosunki seksualne uczestników gry i uroczysta oprawa nadawana jej w wyraźnie wyznaczonych momen­ tach cyklu rocznego? Teksty pochodzące z terenów Mongolii, zebrane m. i n . przez N . Potanina, świadczą wyraźnie, że Mongołom bliska była idea drzewa kos­ micznego. Według jednego z takich tekstów (informatorem był Elet z miasta Kobdo, zachodnia Mongolia) drzewo to rośnie gdzieś na zacho­ dzie, jest ono tak ogromne, że w jego cieniu może się skryć 2000 ludzi. Szyszkami jego są jurty, liście zaś ma ono tak tłuste jak pierogi. Drze­ wo to stoi na równinie, gdzie nie ma ani trawy, ani lasu, ani piasku, ani kamienia, a gleba jest miękka . W jaki sposób można jednakże połączyć ową ideę z grą cagaan mod? Pewne pomysły podsunęły m i badania R. Tomickiego. W wielu prze­ analizowanych przez niego mitach kosmogonicznych i antropogenicznych, m. i n . z terenów Azji Środkowej i Północnej, wspomina się o osobliwym drzewie, z którego pierwsi ludzie zjedli owoce, zyskując w ten sposób 4 5 4 N i e b o l s i n , op. cit., s. 374. G. N. P o t a n i n , Oczerki siewiero-zapadnoj s. 187-188. 5 Mongolii, S-Pietierburg 1883, �M O N G O L S K I E W I D Z E N I E ŚWIATA 129 zdolność rozmnażania się. Mity te są więc dowodem istnienia wierze­ niowego związku między drzewem kosmicznym, którego odmianą jest, jak mniemam, także znane nam drzewo rajskie, a płodnością człowieka. Być może właśnie tutaj należy szukać wyjaśnień społeczno-kulturowych funkcji cagaan mod, jego znaczenia i genezy. Gra ta jest, być może, swoistym przypomnieniem mitu opartego na tej koncepcji? Nie dyspoluję jednakże żadnymi materiałami, które umożliwiłyby mi weryfikację tego przypuszczenia. Pozostanę więc na razie przy stosunkowo lepiej udokumentowanym twierdzeniu o związku między grą cagaan mod a drzewem jako symbolem żywej przyrody, którą mają pobudzić do roz­ woju zachowania uczestników tej gry. Jedna z informacji (uzyskana od Eleta), jakie otrzymałam w odpo­ wiedzi na pytanie o cele cagaan mod sugeruje jeszcze jedno możliwe powiązanie tej gry z wyobrażeniami Mongołów o świecie przyrody. I n ­ formacja ta wskazywała na to, że gra odbywała się nie tylko k u ucie­ sze drzewa, lecz że miała także sprawiać radość ogniowi. Związek jej z ogniem powtórzył się też w informacji pochodzącej od Miangata, doty­ czył on jednak płaszczyzny filologicznej, mianowicie nazewnictwa grup uczestniczących w tej grze. Grupy te nosiły nazwę ogień (mong. gał). W grach drużynowych, występujących na terenie Mongolii, nie spotka­ łam tego terminu, używanego dla oznaczenia poszczególnych zespołów. Spotykamy go natomiast u Buriatów, gdzie oznacza ognisko, obozowisko każdej z drużyn biorących udział w masowych polowaniach o charakte­ rze sportowym. Najprawdopodobniej takie samo znaczenie, być może przeniesione ze zwyczajów myśliwskich, można by wiązać z ową nazwą gal. W cagaan mod znaczy ona tyle co drużyna. Objaśnienie tej nazwy za pomocą materiałów etnograficznych wydaje m i się na razie niemożli­ we. Nie tłumaczą jej bowiem ani reguły gry, ani jej oprawa. Pozostanę więc przy ogniu, znajdującym się na płaszczyźnie wyobrażeniowej, przed­ stawionym przez informatora jako zjawisko, dla którego m. in. organi­ zowano cagaan mod. Ta nieoczekiwana, przyznaję, informacja o związku tej gry z ogniem nasunęła m i szereg przypuszczeń i pytań: Czy cagaan mod jest pozo­ stałością jakiegoś obrzędu związanego z kultem ognia, którego istnienie (tzn. kultu) zostało potwierdzone także na terenach Mongolii? Jak w y ­ tłumaczyć obecność „ognia" w tej grze, nie naruszając dobrze udoku­ mentowanego faktu występowania cagaan mod w funkcji bodźca dla przyrody? Czy w ogóle zachodzi jakiś związek między owym drzewem i ogniem występującym w zabawie, a zachowaniami jej uczestników i niektórymi wyobrażeniami pasterzy o świecie przyrody? Czy ów ogień i drzewo były tylko drogą, za pośrednictwem której składano ofiary du­ chom opiekuńczym i rządzącym światem przyrody? Szukając rozwiązania, zaczęłam od odpowiedzi na pytanie, czy ogień w kulturze mongolskiej miał jakiekolwiek powiązania z płodnością przy9 — Etnografia Polska, X X I V , z. 1 �130 IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z rody, jej odradzaniem się i zamieraniem na czas zimy? Materiały tere­ nowe ekspedycji, a także informacje, na jakie natrafiłam w literaturze i nieopublikowanych źródłach, wskazują bez wątpienia na istnienie tego typu powiązań. Najpełniej i najwyraźniej wskazują na nie niektóre rękopisy prze­ chowywane w bibliotece państwowej w Ułan Bator . Znajdujemy w nich wyraźne dowody na istnienie kultu matki ognia w przedrewolucyjnej Mongolii. Świadczą o tym m. in. ofiary z mostka owczego składane jej w dniu Nowego Roku. Ofiarom t y m towarzyszyły inwokacje, zawiera­ jące na ogół następujące grupy informacji: 1) rodzaj składanej ofiary; 2) dane o stworzeniu matki ognia; 3) opis jej cech zewnętrznych; 4) za­ kres jej wpływów i działania. O t y m zakresie informują nas przede wszystkim prośby kierowane ku matce ognia, którymi kończy się na ogół każda inwokacja. Matka ognia występowała pod różnymi imionami, np. Od Galayiqan lub Gał Eke. Ofiary dla niej były zawsze te same, przede wszystkim tłuszcz, stanowiący podstawę jej pożywienia. Istniało natomiast kilka wersji stworzenia tej postaci. Przypisywano je boskiej woli niebios i ziemskim istotom, np. rodzicom Czyngiz-chana lub jemu samemu i jego pierwszej żonie, związkowi żelaza lub stali (ojciec) z ka­ mieniem otoczakiem lub krzemieniem (matka). Według innych podań, przodkami matki ognia były drzewa iwy, rosnące na wierzchołkach wzgórz Changaj-chana i Burchat-chana . Postaci matki ognia nadawano cechy ludzkie. Wyobraźnia ludowa odziewała ją w jedwabne szaty ozdobione guzikami i przepaskami, obli­ cze jej zaś było szerokie i jak jedwab gładkie. Wśród próśb zanoszo­ nych przez składających ofiary możemy wyróżnić dwa obszary działa­ nia Gał Eke. Pierwszy, to obszar wiary i zachowań zgodnych z kanona­ mi religijnymi. Matka ognia ukazywana tu jest jako dobre bóstwo, któ­ re może sprawić, że wszędzie zapanuje religia i towarzyszący jej zespół obrzędowo-zwyczajowy. Ta część tekstów przepojona jest wyraźnie du­ chem myślenia lamajskiego. Drugi obszar działań matki ognia dotyczy bezpośrednio interesującej nas sfery płodności i rozwoju przyrody, dzie­ dzin ludzkiej pomyślności mierzonej m. in. dostatkiem bydła i dzieci. To do matki ognia zanoszono prośby: „Niech rodzi się moje potomst­ wo" . Ona miała też moc obdarowywania człowieka bydłem i była tą, która czyniła „bydło licznym, jak zboże i kasze" . 6 7 8 9 * Są to rękopisy zatytułowane Księga ofiar składanych ogniu (biblioteka p a ń ­ stwowa w Ułan Bator, sygnatura 294/G-15 oraz Sutra ofiar składanych ogniu, tamże, sygnatura 294.2/G-15. Przekład tych tekstów na język polski został doko­ nany przez S. Godzińskiego. Maszynopis znajduje się w Archiwum Zakładu Etno­ grafii I H K M P A N w Warszawie pod numerem 207. T. A. B i e r t a g a j e w , Kult bogini-matieri ognia u mongolskich plemion, „Sowietskaja Etnografija", vol. 6: 1973, s. 120-125. Sutra ofiar składanych ogniu, s. 28. » J.w. 7 8 �131 M O N G O L S K I E W I D Z E N I E ŚWIATA Twierdzenie o przypisywaniu matce ognia wpływu na rozwój rodzin i stad, stanowiących ich materialne zabezpieczenie, można ponadto po­ przeć informacją o składaniu ofiar i oddawaniu czci matce ognia (o imie­ niu Ut) podczas obrzędu weselnego, kiedy to proszono ją o pomyślność dla młodej pary . Siady k u l t u matki ognia zachowały się też, jak przypuszczam, w nie­ których obrzędach występujących do niedawna na terenie Mongolii. Do ohrzędów tych należy np. doroczne składanie ofiar, m. in. z mostka owczego, na przeznaczonych specjalnie do tego celu usypiskach kamieni, tworzących pojedyncze wzgórki zwane owoo, jak mówiono u Eletów i Miangatów — „dla przyrody". Można t u także z pewnością zaliczyć zwyczaj obdarowywania mostkiem owczym kobiet podczas uroczystości weselnych. Teksty świadczące o występowaniu kultu matki ognia na obszarze Mongolii pochodzą z końca X V I I I i pierwszej połowy X I X wieku oraz z przełomu wieku X I X i X X . W t y m samym okresie powstały jednakże teksty, które dowodzą, iż nie mniejszym szacunkiem darzono wówczas męskich gospodarzy-opiekunów ognia . Postacie bóstw ognia były nie­ jednokrotnie utożsamiane z samym ogniem. Poszczególne rękopisy, na które się tutaj powołuję, pozwalają jednak wnioskować, że mimo tego utożsamiania płeć bóstwa-opiekuna była przez pasterzy wyraźnie uświa­ damiana. 10 11 1 0 O kulcie bogini-matki ognia patrz także: N. N. P o p p e, Zum Feuerkultus oei den Mongolen, „Asia Major", Leipzig 1925, vol. 11, fasc. 1, s. 130-145; C . R. В a w d e n, Mongol Notes, 1. The Lauvain fire ritual, "Central Asiatic Journal", Hagues 1963, vol. 8, nr 4; В. R i n t c h e n , Les materiaux pour Vetude du chamanism.e mongol, "Asiatische Forschungen", Wiesbaden 1959, Bd 3., N. L . Ż u k o w s k a j a , Narodnyje wierowanija Mongołów i buddizm, [w:] Archieołogija i etnografija Mongolii, Nowosibirsk 1978, s. 29, 33. 1 1 O kulcie męskiego bóstwa ognia donoszą między innymi teksty zapisane przez Ch. Luwsanbaldana, znajdujące się w jego prywatnym posiadaniu. Tłumacze­ nia tych tekstów, dokonane przez S. Godzińskiego, przechowywane są w Archiwum Zakładu Etnografia I H K M P A N pod numerem 207. Jeden jest tekstem barga-buriackim, pochodzącym z Mongolii Wewnętrznej (przełom X V I I I - X I X w.), drugi zaś nosi trudny do odczytania tytuł tybetański i jego przynależność do którejś z grup etnicznych Mongolii jest sporna. W innych tekstach znajdujemy wyraźne ślady jednoczesnego w y s t ę p o w a n i a na terenie Mongolii kultu męskiego i żeńskiego bóstwa ognia. Przykładu dostarcza W. K . W j a t k i n a , która w pracy Mongoly Mongolskoj Narodnoj Riespubliki, [w:] Trudy Instituta Etnografii (Moskwa 1960, t. 60) na stronach 225-226 pisze o składaniu ofiar przeznaczonych dla p a n a o g n i a o imieniu Sorongcon Gombo. Wymieniając inne zwyczaje mongolskie Wjatkina pisze: „Jeżeli po zarżnięciu owcy okaże się, że w jej wnętrzu znajdował się płód, to jagniątko to namaszcza się tłuszczem pochodzącym z żołądka tej owcy i rzuca w ogień. M ó w i ą [Mongołowie — I K S ] , że bogini ognia ma trzyletniego chłopczyka, któremu rzucają to jagnię w charakterze jadła" (s. 241). Badania 1948-1949. prowadzone przez Wjatkinę na terenie Mongolii obejmują lata �132 IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z K u l t matki ognia, jak większość tzw. kultów kobiecych w wielu k u l ­ turach, jest zapewne w Mongolii kultem starszym od kultu gospodarza czy też męskiego bóstwa ognia. Przyczyny stopniowego zastępowania jednego obiektu kultu przez inny nie są w tej chwili istotne dla moich rozważań. Szczególnie ważne jest natomiast, że mimo zmiany płci obiek­ tu kultu, jaka nastąpiła na niektórych terenach Mongolii, utrzymany został zakres działań opiekuna ognia. Ofiary, jakie mu składano (przy czym nie notujemy żadnej różnicy w charakterze ofiar i uzależniania ich od płci bóstwa-opiekuna) miały w każdym przypadku na celu wszel­ ką kreację, pomnożenie dóbr składającego je, a więc jego rodziny i stad, zdrowia i innych niematerialnych wartości. W jednym z tekstów i n ­ wokacji skierowanej do męskiego bóstwa ognia znajdujemy na przykład strofy: „obdarz dostatkiem jagniąt, aż wypełnią chugen [tj sznur z p ę ­ tlami do wiązania jagniąt — przyp. tłumacza S. Godzińskiego], daj dostatek dzieci, aż wypełnią kołdrę" . Widzimy więc, że ogień uważa­ ny był za wcielenie płodnych sił przyrody i siłę odpowiedzialną jedno­ cześnie za tę płodność, niezależnie od płci bóstwa opiekującego się nim lub utożsamianego z ogniem . Wróćmy teraz do cagaan mod i jej magicznego wpływu na rozwój przyrody. Informacje o wyraźnym związku ognia z płodnością nasunęły mi hipotetyczne przypuszczenie, że działanie uczestników gry mogło być również skierowane k u bóstwu ognia, nie tylko k u mniej lub bardziej upersonifikowanym duchom odpowiadającym za różne miejsca, zjawi­ ska atmosferyczne, stan stad itp. Być może były one pierwotnie skie­ rowane wyłącznie k u bóstwu ognia? Z czasem zaś, wraz z nasilaniem się kultu licznych bóstw przyrody, ten jednoznaczny personalny związek mógł być przeniesiony na szerszy krąg postaci (o cechach bardziej ogól­ nych, syntetycznych) mających spełniać prośby pasterzy. Tego rodzaju transformacje znane są dobrze z terenów wielu krajów, m. in. także położonych na terenie objętym wpływami lamaizmu . Być może zwią12 13 14 1 2 Tekst barga-buriacki zapisany przez Ch. Luwsanbaldana (por. informacje zawarte w przypisie 11). Przedwczesne i nazbyt schematyczne były, jak się wydaje, ustalenia Ż u k o w ­ skiej, która, pisząc np. o stopniowym przejmowaniu cech i funkcji przypisy­ wanych bogini-matce w świecie lamajskim przez inne postacie panteonu, orzekła, że takie funkcje, jak stworzenie świata, zarządzanie czasem, pogodą itp. przyjęły na siebie bóstwa męskie, żeńskie bóstwa zaś odpowiedzialne były za kontynuację rodu ludziego, małżeństwo, rodzinę i dzieci N. L . Ż u k o w s k a j a , Formy prokulta prirody w pantieonie i Hluałach lamaizma, [w:] Rieligija i mi/ologija narodów Wostocznoj i Jużnoj Azii, Moskwa 1970, s. 100-104. Taka była za­ pewne generalna tendencja w świecie lamajskim; niemniej jednak podany tu przeze mnie przykład przypisywanej — jeszcze na przełomie X I X i X X wieku (teksty Wjatkiny) przez Mongołów —• odpowiedzialności za losy i rozwój rodziny zarówno męskim bóstwom opiekującym się ogniem, jak i postaci jego matki, w s k a z y w a ł y b y na istnienie wyjątku od tej reguły. 1 3 'jawlenija 1 4 Przykłady takiego swoistego mieszania się e l e m e n t ó w wierzeń szamańskich �M O N G O L S K I E W I D Z E N I E ŚWIATA 133 zek cagaan mod z ogniem jest tak dawny, że nie obejmuje go pamięć współczesnych informatorów ani też ustne przekazy, na których mogą się oni opierać. Czy jest to jednak jedyny powód braku większej ilości informacji o jakimkolwiek związku tej gry z ogniem? Zastanówmy się jeszcze nad informacjami, które mogłyby pośrednio wskazywać na istnienie tego rodzaju związków w przeszłości. Weźmy np pod uwagę zarzucone już niemal powszechnie organizowanie cagaan mod na Cagaan Sar. Czy może być jakiś związek między występowaniem tej gry w tym właśnie okresie a kultem ognia i mongolskimi wierzeniami 0 wpływie ognia na rozwój przyrody? Zważywszy na to, że Nowy Rok był w Mongolii m. in. okresem składania ofiar bogini (czy też ogólnie bóstwu) ognia z wiadomym nam celem pozyskania jej przychylności, który to zwyczaj był jednym z elementów obrzędowości noworocznej mającej zapewnić pasterzom dobrą przyszłość, związek, o którym t u mowa, jest zupełnie możliwy. Funkcja cagaan mod byłaby t u analogicz­ na do tej, jaką przypisywano tej grze występującej w innych (lepiej uświadamianych przez współczesnych pasterzy) przełomowych momen­ tach cyklu kalendarzowo-gospodarczego. Cagaan mod, przeznaczona dla bóstwa ognia, miałaby więc również pobudzać odradzającą się wiosną przyrodę. Okres nowego roku był też w świadomości wielu społeczeństw nie tylko czasem odtwarzania się, odradzania przyrody, lecz generalnie cza­ sem ponownych narodzin wszelkich zjawisk, m. i n . i ognia. To wieczne odradzanie przypominane było poprzez opowieści mityczne i różnorodne misteria. I znów nasuwa się hipotetyczne przypuszczenie, iż źródła ca­ gaan mod leżą gdzieś w mitycznym kręgu wierzeń o powstawaniu życia 1 wszelkich zjawisk, w misterium nawiązującym do stworzenia ognia z drzewa iwy... Jest to jednakże tylko jeszcze jedno przypuszczenie. Zauważmy jednak, że i w t y m domniemanym obrzędzie, w którym drze­ wo dawałoby życie ogniowi w sposób mityczny (zgodny zresztą z pra­ wem natury), zostałyby zachowane idee kontynuacji i narodzin, k t ó r y m i przepełniony jest zespół noworocznych zwyczajów i wierzeń. Niezależ­ nie więc od tego, czy drzewo i ogień występujące w cagaan mod wcho1 5 i lamajskich na terenach objętych w p ł y w a m i tej religii podaje np. Ż u k o w s k a w cytowanej powyżej pracy oraz w swojej książce Łamaizm i rannije formy rieligii, Moskwa 1977, s. 80. Patrz także recenzja z tej książki, pióra S. S z y n k i e w i c z a , zamieszczona w bieżącym numerze „Etnografii Polskiej". Nie wiadomo dokładnie, z jakiej części Mongolii pochodzi tekst przytoczo­ ny przez Biertagajewa (za D. Banzarowem), w którym znajdujemy informacje o mitycznym związku genealogicznym między drzewem i ogniem. Czy mógł on powstać w centralnej części Mongolii, gdzie jako paliwo używany jest wyłącznie suchy nawóz zwierzęcy? Czy też powstał w części zachodniej, która obok nawozu u ż y w a także drzewa? W wielu informacjach o pochodzeniu ognia, jakie przytacza Potanin (patrz przypis 5), nie znajdujemy jednak potwierdzenia występowania tego typu skojarzeń na terenach północno-zachodniej Mongolii. 1 5 �134 IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z dziłyby z sobą w układ, w k t ó r y m dominująca rola przypadałaby drze­ wu lub ogniowi, niezależnie od tego, czy gra ta jest pozostałością kultu ognia, k u l t u drzew symbolizujących żywą przyrodę, czy w ogóle k u l t u jakichkolwiek sił mających wpływ na świat żywej przyrody, czy jest to pozostałość noworocznego obrzędu oczyszczania , przypominania m i ­ tów kosmogonicznych i prapoczątków różnych zjawisk, zawsze, w każ­ dym z możliwych rozwiązań, występuje jej wyraźny związek z płodnoś­ cią, życiem i kontynuacją. Zwróćmy jeszcze uwagę na gest, jakim jeden z uczestników gry wy­ rzuca kawałek drzewa. Drzewo to, wyrzucone w górę, spada następnie łagodnym łukiem na ziemię, co staje się sygnałem do rozpoczęcia po­ szukiwań. Możemy oczywiście twierdzić, że gest ten nie ma żadnego zna­ czenia. Przypuszczam jednak, że i ów gest wyrzucania drzewa, jak i cała gra, świadczy o związku cagaan mod z wizją świata przyrody stworzoną przez całe pokolenia pasterzy mongolskich. Wydaje m i się, że ten gest może równie dobrze przemawiać za związkami tej gry z kultem ognia, którego pochodzenie kojarzone jest z drzewami i w y rosnącymi na wierz­ chołkach gór Changaj-chana i Burchat-chana, jak i za związkami z k u l ­ tem bóstw przyrody, dla których ofiary często były wyrzucane k u górze, w kierunku domniemanego stałego lub czasowego miejsca ich zamieszkania. Sposób widzenia świata u pasterzy mongolskich uzewnętrznia się też w zakończeniu cagaan mod, organizowanej w dniach bardziej uroczy­ stych. W tych dniach, według niektórych przekazów miangackich, chłop­ cy biorący udział w grze, zakończywszy boje o drzewo, próbowali jesz­ cze swych sił w zapasach (zachowując przy t y m podział na dwie grupy, te same, które ścierały się w cagaan mod), dziewczyny zaś śpiewały pieśń „Piękny letni miesiąc". Zastanówmy się, w jakim celu mogły być organizowane owe zmagania chłopców zmęczonych już chyba udziałem w cagaan mod? Dlaczego były to właśnie zapasy, a nie jakakolwiek inna forma przedłużenia gry? Dlaczego wreszcie przystępowano do tych za­ pasów tylko w dniach bardziej uroczystych? Zachowanie chłopców, podobnie jak i cała ta gra oparta na r y w a l i ­ zacji, zdaje się t u przypominać o odwiecznej walce człowieka z przyrodą i człowieka z człowiekiem. Walkę tę zaś podejmuje przede wszystkim 16 i e Dokładny opis takiego noworocznego obrzędu oczyszczania za pośrednictwem ognia znajdujemy np. u P. K . Kozłowa, (Mongolija i Kam, Moskwa, 1947, wyd. 2, s. 161) oraz u W. W. R o c k h i l l a (Tftg Land of the Lamas, London 1891, s. 113-115). W obrzędzie tym, jak podaje np. Kozłów, Mongołowie widzieli sposób na oczyszczenie się z grzechów minionego roku i jednoczesne wybawienie od wszelkich złości i napaści w roku nadchodzącym. Po ceremonii spalenia figurki ofiarnej (balin) wszyscy uczestnicy obrzędu biegli do swych domów, nie oglądając się za siebie, aby wszelkie nieszczęścia spalone w ogniu nigdy już do nich nie wróciły. �M O N G O L S K I E W I D Z E N I E ŚWIATA 135 mężczyzna. Dziewczyny śpiewające wymienioną pieśń nie były już zo­ bowiązane do zachowania uprzedniego (zabawowego) podziału na grupy, lecz łączyły się w jeden zespół, uosabiając t y m samym, jak m i się w y ­ daje, pojednanie i pokój. Taka forma zakończenia cagaan mod zdawała się przypominać o od­ wiecznym podziale społecznym według płci i o różnicy w rolach pełnio­ nych przez kobietę i mężczyznę. Występowanie cagaan mod па Cagaan Sar, czy też w dniach szczególnie silnie związanych z cyklem gospodarczo-kalendarzowym, potwierdzałoby sens takiego przypominania. Iwona Kabzińska-Stawarz i T H E M O N G O L I A N V I E W O F T H E W O R L D AND I T S R E F L E C T I O N T S A G A A N MOD G A M E IN T H E Summary ! ! i 1 Until recently tsagaan mod has been among the popular Mongolian games. Based on the competition of two teams trying to recover a wooden stick thrown far away by one of the participants, it attracted mostly youth aged 15-20 years. Conditions in which this game was usually played — warm, moonlit nights — facilitated social contacts, helped to bring out feelings towards chosen partners and (in single instances) led to sexual unions. Studies carried out by S. Szynkiewicz and the author have shown that behaviour of participants in tsagaan mod, once had a wider cultural meaning. The time of the game (New Year, beginning of Summer, mid-Autumn and the end of agricultural seasons) indicates its obvious links with the economic-callendar cycle. Field materials suggest that sexual relations during cagaan mod — depending on the period the game was played — were to magically awaken to life Spring nature, to ensure its revival after a usually hard winter time. The author suggest that the purpose of tsagaan mod exceeded the rules of a simple game. It was of a creative type and fulfilled important cultural functions chiefly due to the close behavioural links of its participants with fertility and nature — two aspects so important to herdsmen. The importance of tsagaan mod was also indicated by the setting during particularly festive occasions — plates with milk products were placed at the finishing line, the elders were present and watched the game, winners were served with milk drinks and a suitable song was sung at the end of the game. Basing on herdsmen's information concerning the organization of the game — to „the joy of the tree" ("Since only trees are alive)" —• the author concluded that the piece of wood appearing in the game symbolized the living and regenerating nature which was to be influenced by the behaviour of tsagaan mod participants. On the basis of information relating to the organization of the game also "to the joy of fire", the author advances the hypothesis on links between tsagaan mod and the fire cult. To support this thesis and the well documented statement that the game represented an impulse for developing nature, she quotes many examples (including literature and 18th-19th centuries Mongolian manuscripts) providing evidence that fire was supposed to exert influence on the fertility of the world of nature and of human families. The author supposes �136 IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z that tsagaan mod might have been originally organized exclusively for the fire god to win his favour and hence — certain specific advantages. Only with the passing of time and the spreading of cults of many deities responsible for nature, particular places, herds, atmospheric phenomena etc., the circle of figures who were to fulfil herdsmen's wishes, became wider and synthetized. The author sought to confirm links between tsagaan mod and the fire cult also by information on the periods the game was held (above all during the New Year) and by the behaviour of participants (gestures). The author presented, moreover, hypothetical deliberations on the genesis of tsagaan mod. She thought to detect it, among others, in a suggested New Year mystery play representing the mythological birth of fire from the sallow tree or (one not excluding the other) in the symbolic New Year rite of purifying oneself from sins by means of fire. Ивона Кабзиньска-Ставаж МОНГОЛЬСКОЕ МИРООЩУЩЕНИЕ И ЕГО ОТРАЖЕНИЕ В ИГРЕ ЦАГААН МОД Резюме Еще недавно цагаан мод принадлежала к весьма популярным монгольским играм. Имеющая в своей основе соревнование двух коллективов, стремящихся отыскать деревян­ ную палочку, заброшенную далеко одним из участников, она привлекала прежде всего юно­ шей в возрасте 15-20 лет. Обстоятельства, при каких обычно шла эта игра — теплые безлун­ ные ночи — способствовали, между прочим, устанавливанию товарищеских связей, про­ явлению чувств избранникам, а также порой и сексуальным связям участников. Исследо­ вания, проведенные С. Шинкевичем и автором статьи, выяснили, что такое поведение лиц, участвующих в игре, имело некогда широкое культурное значение. Время, к какому приуро­ чивалась эта игра (новый год, начало лета, середина осени, окончание хозяйственного се­ зона), указывает на ее бесспорную связь с календарно-хозяйственным ритмом. Материалы, полученные путем местных исследований, позволяют полагать, что половые сношения участников цагаан мод — в зависимости от времени игры — должны были магическим образом побуждать к жизни возрождающуюся весной природу или же гарантировать ско­ товодам возрождение ее после обычно тяжелого зимнего периода. Автор стремится дока­ зать, что цель игры состоял не в самом увеселении, что эта игра имела созидательный ха­ рактер и выполняла важные прежде всего культурные функции тесной связи поведения ее участников с тем, что наиболее важно для скотовода: с плодородием и природой. О придавании важного значения цагаан мод свидетельствовало также и оформление, сопутствующее этой игре в особенно торжественные моменты: на линии финиша ставилась тарелка с молочными продуктами, присутствовали старики-судьи и наб-людатели игры, в заключение состязаний пелись соответствующие случаю песни. Основываясь на сведениях, почерпнутых у пастухов, об устраивании игры, чтобы обрадо­ вать дерево, и запрете заменять его каким-либо другим объектом („ибо только дерево — жи­ вое"), автор приходит к заключению, что дерево символизировало в игре живую, возрождаю­ щуюся природу, на которую должно было воздействовать поведение участников цагаан мод. На основании сведений об устраивании этой игры также чтобы обрадовать огонь автор ставит гипотез о связи цагаан мод с культом огня. В поддержание этого тезиса и для сохранения хорошо документированного утверждения о роли этой игры как стимула для развивающейся природы автор приводит многочисленные примеры (м. пр. из литературы и монгольских рукописей X V I I - X I X вв.), свидетельствующие о приписывании огню влияния на плодо- �M O N G O L S K I E W I D Z E N I E ŚWIATA 137 родность мира природы и количественное развитие человеческих семей. Автор полагает, что цагаан мод первоначально могла устраиваться исключительно для божества огня ради его покровительства при получении определенных благ, и только со временем, вместе с рас­ пространением культа многих существ, покровительствующих как природе, отвечающих за атмосферные явления и т. п., так и отдельным местностям, стадам, круг существ — ис­ полнителей желаний скотоводов расширился и синтетизировался. Подтверждение несомненносги связи цагаан мод с культом огня автор ищет м. пр. в сведениях о времени, когда ус­ траивают эту игру (прежде всего в новогодний период) и в некоторых видах поведения ее участников, м. пр. в жестах. В статье представлены также гипотетические рассуждения над генезисом цагаан мод. Автор доискивается его м. пр. в предполагаемой новогодней мистерии, изображающей рождение огня и дерева ивы, или же (причем первое не исключает второго) в символическом обряде очищения от грехов через посредство огня. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4617759966acf854df1e1f6d3b2a7edd.pdf d55b731ddf6def47bdebd745a1ca1f0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1014 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:933 Title A name given to the resource Funkcje kultury tradycyjnej we współczesnym społeczeństwie MRL / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1, s.139-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I V z. 1 I S S N 0071-1861 ZOFIA SOKOLEWICZ FUNKCJE K U L T U R Y TRADYCYJNEJ WE WSPÓŁCZESNYM SPOŁECZEŃSTWIE M R L W R A C A J Ą C DO POCZĄTKU B A D A Ń Lansowane w badaniach kultury podejście genetyczne może i na­ wet winno być stosowane w historii nauki. Wielokrotnie bowiem, w cza­ sie trwających lata realizacji projektów badawczych, zapomina się o p y ­ taniu postawionym na samym początku. Ulega ono stopniowym prze­ kształceniom i niejednokrotnie pozostaje bez odpowiedzi, bo końcowy re­ zultat stanowi odpowiedź na pytanie całkowicie różne od pierwotnego. Uświadomienie sobie tego pierwszego pytania sprzed lat jest niezbęd­ ne nie tylko z racji obecnej konferencji — międzynarodowego spotka­ nia mongolistów — lecz przede wszystkim ze względu na przyczynę te­ go spotkania, to jest uroczystość 55-lecia pracy naukowej i 75-lecia uro­ dzin założyciela etnograficznych ekspedycji w Mongolii profesora dr. Witolda Dynowskiego, kierownika Katedry Etnografii Uniwersytetu War­ szawskiego w okresie od 1945 do 1973 roku, twórcy i kierownika Działu IV, a później Zakładu Etnografii Powszechnej I H K M P A N w okresie od 1954 do 1970 roku, założyciela i redaktora „Etnografii Polskiej" К Większość p y t a ń badawczych w etnologii i etnografii wynikała zazwy­ czaj z czyjegoś zdziwienia, czy nawet zadziwienia ludzką odmiennością, a u ich podłoża leżało metafizyczne w swej istocie pytanie o to, k i m jesteś lub k i m jestem? O postawieniu i szczegółowym sformułowaniu pytań decyduje sytuacja, w jakiej stykamy się z t y m „innym" czło­ wiekiem. O mongolistycznych zainteresowaniach W. Dynowskiego, a po­ średnio o późniejszej tematyce ekspedycji, zadecydowała też sytuacja owego pierwszego spotkania, czy raczej pierwszych spotkań . Jego reak2 1 Jubileusz prof. dr. Witolda Dynowskiego zorganizowany został w części do­ tyczącej dorobku Profesora w zakresie etnografii Polski w dniach 11-12 maja 1978 roku w Uniwersytecie Warszawskim oraz w części dotyczącej etnografii pozapolskiej w dniach 26-28 października w Uniwersytecie Warszawskim i Instytu­ cie Historii Kultury Materialnej P A N . W tych dniach odbyła się międzynarodo­ wa konferencja poświęcona tematowi „Tradycja we współczesnej kulturze Mon­ golskiej Republiki Ludowej". W a ż n y m i wydają się pewne elementy życiorysu W. Dynowskiego. Urodzony w Charbinie w rodzinie polskiego inżyniera, budującego tzw. kolej chińską, 2 �140 ZOFIA SOKOLEWICZ cja na k u l t u r ę mongolską była bowiem reakcją Polaka patrzącego na nią nie tylko przez pryzmat rolniczej, szlacheckiej u podłoża, kultury for­ mującej się warstwy inteligencji. Było to spojrzenie Polaka, dla którego Wschód utożsamiał się z k u l t u r ą chińską i którego najbardziej zaszoko­ wała odmienność kultury mongolskiej w porównaniu z chińską. A więc, jak to się dzieje, że w bliskiej odległości i bliskich kontaktach, połączone siecią dróg i infrastrukturą polityczną, egzystują obok siebie dwa, nie­ jako odrębne światy. Symbolem kultury chińskiej w oczach młodego wówczas podróżnika stał się przepych tej kultury, odpowiadające mu zdyscyplinowanie, ale też potężna ekspresja tłumów, wszystko znajdują­ ce najpełniejszy wyraz w postaci barokowo (dla Europejczyka) potrak­ towanych postaci smoków. Tymczasem uderzającą cechą kultury mon­ golskiej było coś, co można określić skromnością i wstrzemięźliwością. Pałac Bogdogegena w ówczesnej Urdze był znacznie skromniejszy od siedzib chińskich namieistników nie tylko w samych Chinach, ale i na okrainach imperium. Skromność ta nie była wynikiem ubóstwa. Kultury pasterskie na ogół są uboższe w zasoby od rolniczych, niemniej jednak to one zgromadziły szokujące Europejczyków bogactwa świątyń. Nie z tego więc wynikała skromność kultury mongolskiej. Może żywiołowy charakter kultury pasterskiej powlókł lekkim nalotem wywodzący się z Tybetu lamaizm, może zdecydowała o tym, mimo lat kontaktów, właś­ nie przynależność do innego w gruncie rzeczy kręgu kulturowego? Na czym więc polega odmienność k u l t u r y mongolskiej, z czego wywo­ dzi się, jak się ma do pobliskich centrów cywilizacyjnych Azji i świata: Chin, Indii i Tybetu oraz Europy. Jak wpływa ich bliskość na dynami­ kę rozwoju tej kultury. 3 TEORIA INFRASTRUKTURY KULTURY Poszukiwanie odpowiedzi na powyższe pytania rozpoczął W. Dynowski w 1963 roku, podejmując wysiłki zorganizowania ekspedycji etnogra­ ficznej do Mongolii na mocy umowy między Mongolską a Polską Aka­ demią Nauk. Przez wszystkie wcześniejsze lata tkwił on jednak mocno w pracach nad etnografią polską w postaci uogólnionego pytania o re­ lację między obszarami o prężnej dynamice rozwoju kultury. Pytanie to w y c h o w y w a ł się zarówno w Polsce jak i w Rosji. Maturę uzyskał w 1921 roku w Charbinie. Śmierć ojca spowodowała, że jeszcze w czasach szkolnych zarabiał na utrzymanie, uczestnicząc w okresie wakacji w połowach na łososie na Kamczat­ ce oraz w polowaniach na zwierzęta futerkowe na Aleutach w rejonie K o ł y my, Indigirki i Anadyru. Z tego okresu w y w o d z ą się kontakty z kulturą mon­ golską. W 1922 roku okrężną drogą przez Władywostok i Nachodkę W. Dynow­ ski powrócił do Europy. W. D y n o w s k i , Współczesna Mongolia, W r o c ł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w 1968, 3 s. 71 n. �FUNKCJE KULTURY TRADYCYJNEJ W MRL 141 stawia W. Dynowski najpierw jako asystent prof, dr Cezarii Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczawej w Katedrze Etnografii Uni­ wersytetu Wileńskiego, próbując wyjaśnić różnice etnograficzne między Żmudzią i Auksztotą (problem formułowany już wcześniej przez L . Krzy­ wickiego, H. Łowmiańskiego) . Po drugiej wojnie światowej formułuje problem odmienności dynamiki rozwojowej Kurpiów w obrębie Mazow­ sza i Podlasia i wreszcie samego Podlasia . Mongolia, Żmudź i Auksz­ totą, Kurpie czy Podlasie są to szczegółowe przypadki bardziej ogólnej sytuacji. W k a ż d y m z nich mamy do czynienia z blisko przebiegający­ mi, ale nie przecinającymi terytorium, szlakami handlowymi łączącymi odległe nieraz ośrodki wysokiej cywilizacji. Szlak taki staje się więc tym, co Dynowski określa kanałem „niosącym drożdże kulturowe cywiliza­ cji" i — jak należałoby się spodziewać — wpływa dynamizująco na te­ rytorium, przez które przebiega, oraz zamieszkującą je ludność. Nie­ które jednak kultury mimo bliskości szlaku korzystają w niewielkim stopniu z płynących nim informacji i tworzą obszary „zakapsulowane" (jak często mawia Profesor). Droga bowiem, przebiegając przez teryto­ rium lub w bliskiej od niego odległości może przechodzić jednocześnie jakby mimo niego, pozostawiając mijane kultury bez śladów swego dy­ namizującego wpływu. I tak miała się właśnie sprawa z wymienionymi obszarami charakteryzującymi się zwolnionym rytmem przeobrażeń, to jest z Auksztotą, Kurpiami i Podlasiem. 4 5 6 Wszyscy etnografowie polscy w mniejszym lub większym stopniu py­ tali o znaczenie ośrodków tak zwanej wysokiej cywilizacji w rozwoju kultury, wszyscy musieli, rekonstruując na t y m lub innym odcinku prze­ biegi zmian kulturowych, brać pod uwagę ich wpływ, konsekwencje kontaktów międzykulturowych etc. W. Dynowskiego interesowało jed­ nakże co innego niż współczesnych mu etnografów. Nie odczytywał lo­ sów kultury z kształtów przestrzennych zasięgów jej form, jak czynił to Moszyński w swej stereometrycznej, choć weryfikowalnej historycz­ nie teorii kultury . Nie badał losów grupy osadniczej w możliwie naj7 4 W. D y n o w s k i , Barwne kufry chłopskie z okolic Wileńszczyzny i Polesia, Wilno 1934; t e n ż e , Sztuka ludowa Wileńszczyzny i 'Nowogródczyzny, Wilno 1935; t e n ż e Zagadnienie archaizmu ziem północno-wschodnich Polski, Polesia oraz ich wschodniego pogranicza, ss. 250, maszynopis, archiwum prywatne W. Dynow­ skiego. W. D y n o w s k i , Słowo wstępne, [w:] Kurpie. Puszcza Zielona, WrocławWarszawa-Kraków 1962, pod red. A. Kutrzeba-Pojnarowej. W. Dynowski wyłożył swoją koncepcję na wykładach dla studentów Między­ uczelnianych Obozów Etnograficznych w okresie od 1964 r. do 1978 г., tzn. od 12 do 27 МОЕ, które były organizowane na Podlasiu. Zostanie ona opublikowana w planowanym razem z Muzeum im. K. K l u k a w Ciechanowcu opracowaniu poświęconemu koncepcji, wynikom i funkcjom МОЕ w 1979 r. Z. S o k o l e w i c z , Teoria kultury Kazimierza Moszyńskiego jako punkt wyj­ ścia dla badań etnogenetycznych, „Etnografia Polska", t. X X I I I : 1979 z. 2. 5 8 7 �ZOFIA SOKOLEWICZ dłuższym odcinku czasowym, aby na tej podstawie odczytać prawidło­ wości rozwoju jej kultury, jak proponował to Dobrowolski . Nie intere­ sował go charakter treści kultury ludowej, czemu poświęcał swe badania J. S. Bystroń , ani struktura zjawiska kulturowego przeżywanego przez informatorów, badana przez C. Baudouin de Courtenay E h r e n k r e u t z - J ę drzejewiczową . Interesował go przebieg ładunków kulturowych i wy­ miana między obszarami odmiennie „naładowanymi". Ta odmienność stawała się warunkiem ruchu na obszarze kulturowym. Do osiągnięcia te­ go celu konieczna jednak była aktywność obu stron. Losy Auksztoty i Żmudzi, losy Podlasia świadczyły, że obszary znajdujące się w klesz­ czach różnych szlaków handlowych i politycznych mogą oprzeć się lub raczej pozostać obojętnymi wobec potencjalnej wymiany kulturowej i że kilkadziesiąt kilometrów w głąb od szlaku można spotkać zastanawiająco konserwatywne środowiska kulturowe. 8 9 10 Tak to młodzieńcze pytania o charakter kultury mongolskiej owo­ cowały w postaci modelu teoretycznego, służącego do wyjaśniania od­ miennych historycznie rzeczywistości. W świadomości badacza pozo­ stało jednak urzeczenie mongolską k u l t u r ą pasterską. I dlatego w pra­ cach poświęconych Europie znajdują się rozważania na temat roli ko­ czowników w tworzeniu pomostu między Azją i Europą. W rozprawie o archaizmie ziem północno-wschodnich Polski znajdujemy taką ocenę roli koczowników: „Gdy Mongołom udało się opanować i zjednoczyć pod swą władzą wszystkie stepy od Doliny Węgierskiej do Chin, po­ wstała wówczas bezpieczna i dogodna śródlądowa arteria komunikacyj­ na do nawiązania stosunków między przylegającymi krajami. Jednolity system rządów na olbrzymiej przestrzeni Eurazji zapewniał pod opieką >pax Mongolica« szeroki rozwój handlu i wymiany dóbr kulturowych. Przy t y m układzie stosunków politycznych step traci dotychczasowy swój charakter ustawicznego źródła niepokoju i na wzór arterii wod­ nych raczej łączy niż dzieli. Na ten okres przypada uaktywnienie w y ­ miany dóbr pomiędzy Zachodem i bliskim oraz dalekim Wschodem [...] Pomimo zbliżenia za pośrednictwem stepów odległych centrów c y w i l i ­ zacji wysokiej chińskiej, perskiej i europejskiej, w samych stepach jed­ nak nie pozostało trwałych osadów tranzytu (wyjątek mogą stanowić nowa religia i nieliczna literatura), step nadal też dzielił bierną północ od wciąż jeszcze aktywnego południa" . u 8 K . D o b r o w o l s k i , Studia nad kulturą pasterską w Karpatach północnych, Typologia wędrówek pasterskich od XIV do XX w., „Wierchy", R. 29: 1961, s. 11. Z. S o k o l e w i c z, Bystronia kultura „otwarta", „Kultura", R. X : 1972 nr 28 (474). A Z a d r o ż y ń s k a , Fenomenologiczna koncepcja historii kultury, „Etnogra­ fia Polska", t. X I I : 1968. D y n o w s k i , Zagadnienie archaizmu..., s. 9. 9 1 0 1 1 �FUNKCJE KULTURY TRADYCYJNEJ W MRL 143 Cytat ten ilustruje nie tylko charakterystyczne dla niektórych pol­ skich badaczy okresu międzywojennego zainteresowanie wpływem ko­ czowników na losy Europy i k u l t u r ę różnych jej grup etnicznych, lecz również wskazuje, że w polu zainteresowań Dynowskiego pozostają nie małe kultury lokalne, ich historie i struktury, ale usytuowanie niektó­ rych z nich i ich reakcje na interkontynentalną infrastrukturę handlu czy polityki. Tak więc — co pozostanie nie bez wpływu na badania późniejszych ekspedycji etnograficznych — interesują go procesy za­ chodzące na dużych obszarach i dopiero w tej skali dające się odczy­ tać, procesy zachodzące w dość długim czasie k i l k u przynajmniej lub kilkunastu wieków. W takim tylko czasie da się bowiem odczytać ten­ dencję rozwojową kultury formowaną przez wiele ośrodków, przy ba­ daniu której należy uwzględnić wiele zmiennych, doczekać się aż upły­ wający czas zniweluje okresowe wzloty aktywności lub depresji kulturo­ wej i ukaże się badaczowi wypadkową: to, co konstytuuje ciągłość k u l ­ tury na danym obszarze, a co wyraża niezmiennie podstawową relację między człowiekiem i środowiskiem geograficznym i wzajemną relację między grupami ludzi to środowisko aktywizującymi. Z tego też powo­ du tak wielką wagę przywiązuje Dynowski do podstawowych formacji geograficznych Europy północno-wschodniej i Azji środkowej, to jest lasu i stepu oraz do szlaków tworzonych zgodnie z logiką narzuconą przez środowisko, ale nabierających mocy i znaczenia dzięki aktywności człowieka. B A D A N I A K U L T U R Y T R A D Y C Y J N E J WSPÓŁCZESNEJ M R L Zagadka odrębności kultury ciągu płaskowyży i kotlin Azji Środko­ wej, w k t ó r y m usytuowana jest Mongolska Republika Ludowa, pasjo­ nuje do dziś wielu badaczy. W momencie jednak podejmowania prac polskiej etnograficznej ekspedycji w Mongolii rozwiązania tej zagadki nie uważano za podstawowy cel. Z natury rzeczy wiedza o miejscu Mon­ golii w infrastrukturze kultury kontynentu azjatyckiego, a częściowo i europejskiego, niezbędna jest, by prawidłowo wyodrębnić ten system, k t ó r y określa się mianem kultury mongolskiej, od jego szeroko rozu­ mianego otoczenia. Nie podejmowaliśmy jednak badań nad samą infra­ s t r u k t u r ą . Badania infrastruktury należą do takich, które można ujmo­ wać jedynie w kategoriach dużej przestrzeni i długiego czasu, a prze­ cież ekspedycja zawężała swe prace do MRL. Decyzja o zawężaniu się z małymi wyjątkami do źródeł etnograficznych, i to pochodzących z MRL, też przesądzała niejako sposób ujęcia tematu. Można by próbować od­ powiedzieć jedynie na pytanie o specyfikę kultury ludu, kultury, która może właśnie dzięki licznym kontynentalnym powiązaniom nie została wchłonięta przez k u l t u r ę chińską tak aktywnie ekspandującą od połud­ nia zarówno w sferze handlu, jak i polityki. Przyjęcie lamaizmu nie �144 ZOFIA SOKOLEWICZ musiało oznaczać kulturalnego poddania się Tybetowi (zwłaszcza wobec tezy o wcześniejszym zmongolizowaniu T y b e t u ) . Również wobec wpły­ wów wielkoruskieh od północy kultura mongolska okazała się, jak i w po­ przednich wypadkach, otwarta i przyjmująca wiele, ale nie tracąca nic. ze swej indywidualności. Na podstawowe pytanie o specyfikę kultury Mongolii poszukiwano odpowiedzi w dwóch płaszczyznach: 1) przeszłości reprezentowanej przez kulturę tradycyjną oraz teraźniejszości, dla której elementy ustroju so­ cjalistycznego uznano za istotną zmienną niezależną. Nie próbując od­ powiadać na pytanie o specyfikę ustroju socjalistycznego w warunkach społeczeństwa pasterskiego, poszukiwano informacji o specyfice kultury pasterskiej w warunkach ustroju socjalistycznego. Za podstawowe ele­ menty ustrojowe, mające zasadniczy wpływ na k u l t u r ę , uznano centra­ lizm demokratyczny i gospodarkę planową, która wyrażała się m. in. w spektakularnym procesie przechodzenia pasterzy nomadów do stałego osadnictwa. Dla realizacji tak rozumianych celów prowadzono badania nad rekonstrukcją tradycyjnego wzoru pasterskiej mongolskiej k u l t u r y oraz jej zmian. Zmiany w tradycyjnej kulturze Mongolii badano w różny sposób. Wskazywał na nie w swej książce W. Dynowski poprzez opis zmian jej historyczno-społecznego kontekstu . Pozostali członkowie ekspedycji pisali o nich, akcentując zachowanie rodzimych elementów k u l t u r y w urbanizującym się stepie poprzez podniesienie ich rangi do symbolu w sztuce współczesnej — malarstwie, literaturze, rzeźbie, tańcu i pieś^ n i . Wskazywano przede wszystkim na ciągłość kultury wyrażoną trwa­ niem wybranych elementów kultury tradycyjnej. Opisując zmianę k u l ­ tury, opisywano również zjawiska nowe, jak na przykład nowo powsta­ jący wzór kultury miejsko-robotniczej lub nowy wzór rodziny dzia­ łającej w ramach współczesnej struktury społeczno-gospodarczej pu­ blikowany przez S. Szynkiewicza . Każdy z członków ekspedycji: J. Olędzki, D. Markowska, J. Wasilewski czy ja sama opisywaliśmy wte­ dy kulturę tradycyjną jako zbiór elementów występującego systemu g i 12 1S 1 4 1 5 1 6 17 1 2 Szczegółowiej i w dość radykalnej formie przedstawiona na I I Międzyna­ rodowym Kongresie Mongolistów w Ułan Bator w 1970 r. przez I. Szimę (Praga). D y n o w s k i , Mongolia..., s. 10-12. D. M a r k o w s k a , Urbanizacja stepu, [w:] Studia mongolskie, Wrocław 1969. J . Ol ę d z к i, Rodzimość i ludowość we współczesnej narodowej sztuce Mon­ golii, [w:] Studia mongolskie, Wrocław-Warszawa 1969, s. 99-112. W. D y n o w s k i , Modernizacja Mongolii w dwóch ustrojach społeczno-po­ litycznych, [w:] Z badań nad społeczeństwem i kulturą Mongolii. Studia mongol­ skie, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1973. S. S z y n k i e w i c z , Współczesna rodzina pasterska. Niektóre cechy cha­ rakterystyczne, [w:] Studia mongolskie, W r o c ł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w 1969, s. 81-99. 1 3 1 4 1 5 16 1 7 �FUNKCJE KULTURY TRADYCYJNEJ W MRL 145 nących lub też mniej lub bardziej harmonijnie przenikających do współ­ czesności i szukających miejsca w nowym systemie kultury. Nie zmienia postaci rzeczy, że od początku niepokoiła nas myśl, że owe zachowane elementy kultury tradycyjnej: jurta, koń, pięć rodza­ jów zwierząt, związane z nimi czynności i zabiegi czy niektóre czynności magiczne mają współcześnie inne znaczenie, niż miały je w kulturze tradycyjnej. I że zachowanie ich do dziś nie znaczy, że w głębokiej strukturze k u l t u r y nie zachodzą zmiany o fundamentalnym znaczeniu dla całej kultury mongolskiej. Przebłyski tego niepokoju widać w ar­ tykule S. Szynkiewicza o budżetach rodzinnych , w artykule L . Mroza 0 opozycji mleko—mięso i tradycja—współczesność . Istotny materiał w tym względzie przynoszą ankiety zebrane przez ekspedycję na temat młodych pasterzy i wykonywanego przez nich zawodu, ich motywacji pozostania przy nim lub jego zmianie, budzących się potrzebach i spo­ sobach ich zaspokajania . Mnie samą zainteresowała ta sprawa jako problem badawczy w mo­ mencie, gdy przystąpiłam do pracy nad opisem możliwości samorealiza­ cji jednostki w ramach tradycyjnego kulturowego wzoru pasterskiego 1 po jego zrekonstruowaniu zaczęłam się zastanawiać nad sposobami jego indywidualizacji w warunkach współczesnego społeczeństwa mongol­ skiego . Na uboczu pozostawiłam na razie sprawę powstawania obec­ nie wzorów kulturowych konkurencyjnych w stosunku do wzoru trady­ cyjnego. Próbowałam jedynie odpowiedzieć na pytanie, w jakim stopniu ów tradycyjny wzór zachował się i czy daje jednostce te same możli­ wości samorealizacji co dawniej. Pierwszą część pracy dotyczącej sposobu indywidualizacji tradycyj­ nego wzoru kulturowego zawęziłam początkowo tylko do sfery gospo­ darczej i zakończyłam konkluzją, że w tej właśnie sferze znacznie więcej możliwości tworzenia wariantów wzoru kulturowego mieli mężczyźni niż kobiety. Byłoby to zresztą zgodne z podobnymi badaniami nad spo­ łeczeństwami chłopskimi. Wszystkie bowiem podstawowe wartości tra­ dycyjnej k u l t u r y mongolskiej, dające możliwości indywidualizacji wzo18 l 9 20 21 2 2 1 8 S. S z y n k i e w i c z , Struktura konsumpcji mieszkańców stepu. Analiza bu­ dżetów rodzinnych jednego somonu, [w:] Studia mongolskie, W r o c ł a w - W a r s z a w a Kraków-Gdańsk 1973, s. 79-109. L . M r ó z , Rytm torguckiego koczowania, „Etonografia Polska", t. X X I : 1977 z. 1 s. 137-152. I. K a b z i ń s k a - S t a w a r z , Czas wolny i rozrywka młodzieży pasterskiej w Mongolii, „Etnografia Polska", t. X X I : 1977 z. 1, s. 154-172. Z. S о к o 1 e w i с z, Grupa Chalcha w zespole kulturowym Azji środkowo­ wschodniej, [w:] Studia mongolskie, W r o c ł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w 1969, s. 13-29; t e n ż e , Tradycyjny wzór kulturowy pasterzy mongolskich, „Etnografia Polska", t. X X : 1976, z. 2, s. 67-83; t e n ż e , The possibility of individual cultural expre­ ssion and the values in traditional mongolian pastoral culture, „Ethnologia Polona", vol. 3: 1977, ss. 47-59, S o k o l e w i c z , The possibility of individual... 1 9 2 0 2 1 2 2 10 — Etnografia Polska, X X I V . z. 1 �146 ZOFIA dOKOLEWICZ ru, można sprowadzić do troski o bydło (podstawę utrzymania) oraz obronności (terytorium, stad). Były to w zasadzie sfery działalności mężczyzn. Z pierwszymi wiąże się doskonalenie technik pasterskich i przejawy indywidualnej troski o bydło, rozwój wiedzy o zwierzętach i środowisku przyrodniczym. Istniało t u pewne pole dla aktywności kobiet, znacznie jednak mniejsze niż mężczyzn. Z drugimi wiążą się zachowania zmierza­ jące do zawierania i utrzymywania sojuszy, odróżniania swoich od ob­ cych, panowania nad przestrzenią, co łączy się ze szczególną pozycją konia, zdobywaniem sprawności fizycznej. Te wartości były przede wszystkim rozwijane przez mężczyzn. Kobiecie pozostawało w zasadzie dość ściśle określone powtarzanie wzoru kobiecego gospodyni i matki. Istniała więc zasadnicza odmienność wzoru mężczyzny i kobiety wyraża­ jąca w powyższym układzie cechy adaptacyjne k u l t u r y i stanowiące o jej kontynuacji aż po współczesność, do momentu, w którym nastę' puje zasadnicza zmiana systemu wartości. W równocześnie prowadzonych europejskich badaniach nad znacze­ niem kultury tradycyjnej w kulturze współczesnej, nad t y m , w jaki sposób tradycja spotyka się ze współczesnością, doszłam do wniosku 0 istotności funkcji adaptacyjnych kultury tradycyjnej . Charakteryzu­ jący obecny wiek szybki rozwój cywilizacji, ustawiczne poszukiwanie nowych sposobów życia, nowych rozwiązań technicznych, ale i społecz­ nych, jest dobrem, ale i zagrożeniem dla człowieka. Układ kulturowy bowiem, do którego odnosić on może i oceniać nowe wartości zmienia się tak szybko, że oceny te stawały się w praktyce niemożliwe. W tej sytuacji kultura tradycyjna, czyli inaczej wyselekcjonowane dziedzictwo kulturowe, może decydować o złagodzeniu owego przyspieszenia. Pozo­ stawienie jej oznaczało, że przynajmniej część wzoru kulturowego była niezmieniona. Ona stanowiła ogniwo łączące człowieka z przeszłością, decydowała o t y m jak —• mocno wrośnięty w przeszłość — zyskiwał nieco czasu, by zaadaptować się do nowych w a r u n k ó w życia. Wiemy, że nie jest rzeczą obojętną, czy człowiek zmienia naraz całą swoją skórę, jeżeli to jest w ogóle praktycznie możliwe, czy też tylko pewną jej część i jaką. Jeżeli to samo pytanie o funkcje adaptacyjne kultury tradycyjnej postawić w odniesieniu do współczesnej kultury MRL, to okaże się, że w dużej mierze jest to pytanie o charakter pasterstwa mongolskiego 1 sposób, w jaki ono się zmienia. Dyskusje, w których wiązano pasterskość z mongolskością — z faktem bycia Mongołem w całym wymiarze historycznym tego pojęcia — zato23 2 5 Z. S z y f e l b e j n - S o k o l e w i c z , Plon, obrzęd i widowisko, WrocławW a r s z a w a - K r a k ó w 1967, por. s. 123 n. Wspomniana problematyka opracowywana jest obecnie w ośrodku warszawskim w ramach problemu w ę z ł o w e g o pt. K u l ­ tura narodowa, jej tendencje rozwojowe i percepcja. �FUNKCJE KULTURY TRADYCYJNEJ W MRL 147 czyły bardzo szerokie kręgi. Dotyczyły one jednak przede wszystkim ze­ wnętrznych niejako cech pasterstwa: faktu hodowli pięciu rodzajów zwie­ rząt, szczególnego związku z koniem, sprawności fizycznej z t y m zwią­ zanej oraz szeregu podobnych cech, których dalej nie wymieniam ze względu na brak miejsca. Wydaje się jednak, że jest to częściowa i nie­ pełna charakterystyka. W gruncie rzeczy zachowanie pasterstwa nie musi oznaczać zachowania kultury tradycyjnej. Nowe pasterstwo posiada bowiem szereg cech obcych pasterstwu tradycyjnemu. SPOSOBY PRZEKAZYWANIA WIEDZY PASTERSKIEJ ! 2 i 23 2 4 25 2 6 Archiwum Zakładu Etnografii I H K M P A N , 1/71 (dalej: A Z E ) . A Z E I H K M P A N , 1/71. A Z E I H K M P A N , 154 (1968). I ! „Dawniej, kiedy rodził się młodniak, ludzie jagnięta od razu od j u r t y przynosili. Wtedy wydawało m i się to ładne, normalne. Odkąd należymy do spółdzielni, jagnięta rodzą się w chaszanie i od razu są w specjalnym pomieszczeniu, już zwierzęta z ludźmi nie mieszkają. Wydaje mi się to teraz dobrze" . Kobieta, która to powiedziała, doświadczyła w swoim życiu owej bliskości ze zwierzęciem, której symbolem było przeniesie­ nie jagnięcia lub wielbłąda do jurty. Przeżyła również oddzielenie się człowieka od zwierzęcia. Jurta, do której nie przynosi się zwierząt, staje się od tego momentu przestrzenią czysto ludzką i od tego momentu może być inaczej traktowana. Staje się przestrzenią wyodrębnioną na innej zasadzie, niż miało to miejsce w kulturze tradycyjnej, może już odpowiadać potrzebom człowieka nowoczesnego. Ta sama informatorka chciałaby „utrzymywać jurtę tak czysto jak w mieście mieszkanie" , choć nie wynika to z jej specjalnych zamiłowań jako gospodyni (sama na przykład przyznaje, że nie lubi czynności domowych, jak na przykład gotowanie), ale tłumaczy się innym od tradycyjnego rozumieniem prze­ strzeni j u r t y . Powyższy cytat jest dla nas interesujący zarówno ze względu na spo­ sób, w jaki ludzie poddają się sile normatywnej zwyczaju, jak i jego znaczenie w przekazie kulturowym. To, do czego są przyzwyczajeni, jest ładne, dobre i może, w dalszej konsekwencji, naturalne. Zwyczaj czy sposób postępowania aprobowany przez wszystkich nie budzi sprzeciwu w kulturze tradycyjnej, uformowane obecnie jego przeciwieństwo też nie budzi sprzeciwu. Zarówno dawniej, jak i obecnie, kryterium dobrego pasterza stanowił stan odchowanego młodniaka. Przynoszenie nowo naro­ dzonych zwierząt do j u r t y nie było obwarowane żadnymi dodatkowymi sankcjami , zwyczaj miał uzasadnienie praktyczne, a jego efektywność była łatwo sprawdzalna. Należał więc do tej grupy zachowań, którą łatwo było przewartościować i zmienić bez oporu. Jego zmiana niesie jednak za sobą poważne już konsekwencje w sposobie oddzielania prze26 j ; j i �148 ZOFIA SOKOLEWICZ strzeni ludzkiej od zajmowanej przez zwierzęta, a dalej wzmocnienie linii granicznej między światem ludzi i zwierząt, zmiany ich wzajemnych relacji. Przytoczona wypowiedź budzi również refleksje na temat sposobu przekazywania wiedzy pasterskiej. Istotnym sposobem, co potwierdza większość wypowiedzi, był zwyczaj, k t ó r y z natury swej nie wymagał uzasadnienia i nie był kwestionowany, gdyż uczono się go nie jako ta­ kiego, w odizolowaniu, ale stanowił część szerszego pola jakiejś aktyw­ ności ludzkiej, w t y m przypadku czynności przyjmowania wiosną nowo narodzonych zwierząt. Cechą kultury tradycyjnej było to, że część wiedzy pasterskiej czło­ wiek zdobywał przez przyuczenie najczęściej w zespole rodzinnym lub w drodze bezpośredniego doświadczenia. Owo przyuczanie, k t ó r y m zaj­ miemy się najpierw, dokonywało się w sposób niejako naturalny, w bar­ dzo wczesnym okresie, niekiedy już w czwartym roku życia. Małe dzieci, zarówno dziewczynki jak chłopcy, zajmowały się najpierw jagniętami, które przyprowadzały do matek na czas karmienia, a potem cielętami. Dawało im to od wczesnych lat możność rozwinięcia obserwacji cech szczególnych zwierząt. Wielokrotnie informatorzy w rozmowach podkreś­ lali, że dzieci zawsze przyprowadzą właściwe jagnię do właściwej matki. Nie było w ich głosie dumy z tego faktu, ale rozbawienie, że można pomyśleć o takiej pomyłce. Znajomość jagniąt u dzieci, najpierw k i l k u a potem całej grupy w danym stadzie, była uznawana za oczywistą na­ turalną. Natomiast w grupie informatorów, którzy w dzieciństwie nie stykali się ze zwierzętami (a są już w M R L tacy), można znaleźć nawet wypowiedzi tak skrajne, jak jednej młodej kobiety, że nie może nauczyć się, które jagnię jest od której matki i to zniechęca ją do pracy z ow­ cami . Pierwszą więc niejako czynnością dziecka jest nauczenie się cech zwierzęcia, rozpoznanie go. W parze z t y m idzie zapoznanie się z jego potrzebami, jakimi w t y m wczesnym okresie życia jest ochrona przed zamarznięciem. Ochrona życia zwierzęcia będzie potem główną troską dorosłego pasterza . Korzystanie z produktów zwierzęcych jest dalszym etapem nauczania. Małe, nawet pięcioletnie dziewczynki, roz­ poczynały przyuczanie się przy matce do dojenia kóz, a potem innych samic. Dojenie jest wielką sztuką związaną ze znajomością przede wszystkim cech samicy danego gatunku, a następnie cech indywidualnych zwierzęcia. Informatorki wyraźnie wykazywały indywidualne preferen­ cje, mówiąc, że wolą doić krowy niż owce lub kobyły niż krowy. Więk27 28 2 7 A Z E I H K M P A N , 1/73. Zasada wielu l u d ó w koczowniczych, przede wszystkim Afryki, spożywania produktów mlecznych i niezabijania zwierząt dla spożycia mięsa tylko w części respektowana była w kulturze tradycyjnej przez Mongołów, przede wszystkim w okresie lata. Nie dotyczyło to sytuacji obrzędowych. 2 8 �FUNKCJE KULTURY TRADYCYJNEJ W MRL 149 szość z nich przyznawała, że lubi to, do czego, jak wynikało z ankiety, przywykła we wczesnym dzieciństwie . Fakt, że dzieci zajmowały się małymi zwierzętami, zdaje się mieć istotne znaczenie dla przekazu kulturowego. Dorastanie dziecka i zwią­ zana z t y m nauka pasterska przebiegała stopniowo, od praktyki z mały­ m i i najbardziej pospolitymi zwierzętami do czynności związanych z do­ rosłymi zwierzętami i gatunkami wyżej cenionymi, a wymagającymi również większej siły i wiedzy, jak krowy, konie czy wielbłądy. Cykl nauki pokrywał się więc z cyklem życia ludzkiego. Przed uzyskaniem dorosłości młodzieniec i dziewczyna winni b y l i znać wszystkie podsta­ wowe czynności pasterskie, jak pasienie różnych rodzajów zwierząt, dojenie samic, przyprowadzanie młodych do karmienia, wiązanie mło­ dych, dokarmianie ich, zabezpieczanie przed zamarznięciem, wiatrem etc, pojenie, przyjmowanie młodych, znaczenie, czyszczenie chaszanów lub miejsc przywiązywania zwierząt, budowa chaszanów, przygotowy­ wanie stanowisk do przywiązywania zwierząt, odkażanie chaszanów lub wspomnianych miejsc uwięzi, przygotowywanie różnego rodzaju karmy na zimę, wyczesywanie koziego puchu, strzyżenie owiec, zbieranie sierści, zbieranie argału . Wiedza na temat chorób zwierząt przychodziła nieco później, w miarę powiększania własnego doświadczenia pasterza lub pasterki. W tej kwesti należy podkreślić znacznie autorytetu starszych przede wszystkim z kręgu bliskiej rodziny. Wypowiedzi młodych świadczą w y ­ raźnie o tym, że nawet młodzież, która kończyła szkołę mieszkając w i n ­ ternatach, pasterstwa uczyła się na kursach specjalistycznych, w momen­ cie zaistniałych trudności zamierzała zwrócić się do osób starszych, przede wszystkim osób z rodziny. W wypowiedziach podkreślano autory­ tet starszych, a ich wiedza wydawała się informatorom nie do zakwe­ stionowania. Odpowiedzi zawierały głębokie przekonanie, że zwrócenie się do osób starszych jest rzeczą naturalną. Fakt przekazywania wiedzy przez pokolenie starsze młodszemu ważył nie tylko na jej niekwestionowaniu, ale zapewne z niego właśnie wynika często obecnie wyrażane prze­ konanie, że lepiej uczyć się u jednego doświadczonego pasterza niż u kilku. Informatorzy zdawali sobie sprawę z tego, że pasterze różnią się między sobą rodzajem doświadczenia. Zgodnie z przekazaną i m zasadą autorytatywnego przekazu w l i n i i prostej, charakteryzują­ cego k u l t u r ę tradycyjną, dążyli do uzyskania informacji pewnej, bo po­ chodzącej od kogoś uznanego za autorytet jako osoba starsza, ale także od krewnego, czyli bliskiego, bądź kogoś wskazanego przez krewnych, czyli pełniącego tę samą r o l ę . Znacznie rzadziej w wypowiedziach 29 30 3 1 29 A Z E I H K M P A N , 1/71. so A Z E I H K M P A N , 58/74, 18/73, 66/74. " A Z E I H K M P A N , 1/72, 2/72, 3/72, 5/72. Problemy te porusza również I . К a b - �150 ZOFIA SOKOLEWICZ znajdujemy informację o zamiarze zwracania się w trudnościach o po­ moc do specjalistów. Ostatnio częściej zdarzają się wypowiedzi, że moż­ na prosić o radę osobę pełniącą funkcje oficjalne (kierownika, przewod­ niczącego) . Cechą szczególną przyuczania, znajdującą wyraźne odbicie w kulturze tradycyjnej, jest przekaz informacji w szerokim kontekście sytuacyj­ nym. Przekaz niewerbalny góruje w nim nad werbalnym. Pewnych za­ sad, jak na przykład konieczności ochrony jagniąt przed zimnem, nie trzeba uzasadniać, gdyż wynika to z całej, znanej dzieciom sytuacji: temperatury, bezradności jagnięcia, braku chaszanów, skojarzenia j u r t y z ciepłem i bezpieczeństwem, skojarzenia jagnięcia z ludzkim dzieckiem. Jak wynika z badań nad sposobami przekazu kultury, przekaz sytuacyj­ ny jest niezmiernie bogaty w informacje, a zasadność takiego a nie i n ­ nego sposobu postępowania nie wymaga dodatkowych, słownych wyjaś­ nień . Jest to charakter przekazu występujący dość powszechnie, choć nie wyłącznie w kulturach tradycyjnych. Wymaga starannego i dość długiego programowania realizowanego przecież w stosunku do następ­ nego pokolenia od najmłodszych lat. Sposób przekazu wiedzy pasterskiej w tradycyjnej kulturze mongolskiej jest tego dobrym przykładem. Przyuczanie do pasterstwa nie ograniczało się nigdy do pracy z jed­ nym rodzajem zwierząt. Zasadniczo dziecko zapoznawało się z pięcio­ ma rodzajami zwierząt. Analizy gospodarcze wskazują, że właśnie one, hodowane w określonych proporcjach, zapewniały pasterskiej kulturze mongolskiej równowagę ekologiczno-gospodarczą i pozwalały na reali­ zację potrzeb społecznych. Zapewne równowaga ta była uzyskiwana poprzez mechanizm samoregulujący, który sprawiał, że wielkość stad stwierdzona w poszczególnych strefach klimatycznych przez Szulżenkę była wielkością optymalną w danych warunkach ekologiczno-organizacyjnych . Żaden z informatorów nie uświadamiał sobie jednak mecha­ nizmów selekcyjno-adaptacyjnych ukrytych za tą równowagą i wzorem chowu pięciu gatunków zwierząt. Każdy jednak, mówiąc o sprawach gospodarki czy kultury, niemal automatycznie łączył je z tak rozumia­ ną hodowlą, co współcześnie stało się symbolem pasterskiej kultury'mon­ golskie j . Wielu informatorów podkreślało, że lepiej jest, podobnie jak było dawniej, chować wszystkie zwierzęta, zamiast ograniczać się do speS2 33 34 z i ń s k a - S t a w a r z , Adaptacja młodzieży mongolskiej do środowiska pasterskie­ go („Etnografia Polska", t. X X I I I : 1978, z. 2). Z a r t y k u ł e m tym mogłam zapoznać się dopiero po napisaniu mniejszego szkicu. A Z E I H K M P A N , 1/71, 1-2/72. E . T. H a l l , Beyond Culture, New York 1977. I. F . S z u 1 ż e n к o, Zywotnowodstwo Mongolskoj Narodnoj Riespubliki, Trudy Mongolskoj Komissii A N SSSR, t. 11, Moskwa-Leningrad 1954, s. 22-23; S o k o l e w i c z , Tradycyjny wzór kulturowy..., s. 71/72. 3 2 3 3 3 4 �161 FUNKCJE KULTURY TRADYCYJNEJ W MRL cjalizacji. Jednym z argumentów było to, że dysponując mlekiem róż­ nych zwierząt można przygotować lepsze, bardziej różnorodne, produkty mleczne . Inne argumenty dotyczyły jednak potrzeby rozszerzenia doś­ wiadczenia ludzkiego poprzez rozszerzanie doświadczeń pasterskich . Zapewne sprawa uczenia i uczenia się pasterstwa we współczesnej kulturze Mongolii wymaga bardziej szczegółowych analiz. Z dotychcza­ sowych, nie nastawionych zresztą na ujęcie tej kwestii badań, wynika, że uczenie to ma obecnie charakter bardziej werbalny niż sytuacyjny, a pasterze nie tyle uczą się niekwestionowanych zasad, ile otrzymują wskazówki, jak postępować w różnych szczegółowych sytuacjach. Ucz­ niowie w większym stopniu uczą się postępować zgodnie z zaleceniem, niż rozwiązywać problemy praktycznego życia stawiającego ich prze­ cież często w sytuacjach bardziej różnorodnych niż przewiduje naucza­ nie. Należy zresztą przyznać, że przekazywanie wiedzy pasterskiej obec­ nie odbywa się na drodze stosowania co najmniej dwóch systemów. W wielu rodzinach pasterskich nadal występuje przyuczanie dzieci do pasterstwa. Można jednak zastanawiać się, czy dzielenie się doświadcze­ niem pasterskim przez starych pasterzy z młodzieżą na kursach stanowi przedłużenie starego systemu przekazu informacji, czy jest już elemen­ tem systemu nowego . 3S se 3 7 S T O S U N E K DO ZWIERZĄT J A K O W Y P A D K O W A S T O S U N K U CZŁOWIEKA D O ŚWIATA Wspomnianą już, kolejną cechą kultury tradycyjnej było to, że du­ żą część wiedzy pasterskiej zdobywał człowiek w drodze bezpośredniego indywidualnego doświadczenia. Każdy pasterz, poznając przyrodę najbliż­ szego środowiska, dokonywał jej odkrycia jak gdyby na własną rękę, niezależnie od doświadczeń pokoleń, dochodząc na indywidualnej dro­ dze do znanej z opisów doskonałości w orientacji terenowej . Środowi­ sko przyrodnicze było dla niego, w dosłownym tego słowa rozumieniu, środowiskiem naturalnym, przyrodniczym. Jego poznanie decydowało kiedyś o przetrwaniu, podczas gdy dziś decyduje o t y m w większym stopniu infrastruktura ekonomiczna i wzajemna pomoc między a juna­ kami. W zmaganiu się ze środowiskiem, choćby w zimie czy w czasie wiosennego dzutu, człowiek podkreślał swoją wartość, ale też odczuwał 38 35 A Z E I H K M P A N , 1-2/72. A Z E I H K M P A N , 2/73. W starym schemacie informacyjnym dominował przekaz niewerbalny, a i n ­ formacje w y s t ę p o w a ł y w szerokich, całościowych kontekstach sytuacyjnych. W no­ wym schemacie przekaz jest przede wszystkim werbalny i dotyczy konkretnych, szczegółowych sytuacji, układając się w linearny łańcuch informacyjny. S о к o 1 e w i с z, Grupa Chałcha..., s. 22-23; t e n ż e , Tradycyjny wzór..., s. 74 i n. 3 6 3 7 8 8 �152 ZOFIA SOKOLEWICZ bezpośrednią od niego zależność. Dlatego zapewne w kulturze tradycyj­ nej odnajdujemy potwierdzenie intuicyjnego uznania człowieka za czą­ stkę wszechświata. To, że obecnie wiedzy o środowisku fizyczno-geograficznym człowiek uczy się dopiero w szkole (nawet o swoim najbliższym środowisku), ut­ wierdza sytuację, że w kulturze współczesnej stoi on niejako na zew­ nątrz środowiska przyrodniczego, że odebrano mu — przede wszystkim w mieście — kulturowe możliwości intuicyjnego lub bezpośredniego dochodzenia do tego indywidualnie. A wspomniany związek między czło­ wiekiem a środowiskiem przyrodniczym i określenie miejsca człowie­ ka w nim stanowi przecież istotną część tradycyjnego pasterstwa. W kulturze tradycyjnej ową jedność tradycyjnego obrazu świata i człowieka wyrażano w języku symbolicznym, którego śladów nie wy­ parł do końca lamaizm. Wspomniane uprzednio (oparte głównie na i n ­ tuicji) wyobrażenia wszechświata jako systemu, w k t ó r y m człowiek ma swoje określone miejsce z tym, że wszystko to, co się dzieje w otacza­ jącym świecie, wpływa na niego, ale i on swymi działaniami wpływa na jego bieg, znajduje dokładne odbicie w języku symbolicznym . To prze­ cież z zasady o związku między znaczonym i znaczącym i przekonaniu, że wadliwe jego stosowanie może mieć przykre konsekwencje dla czło­ wieka, wynikały kobiece tabu językowe czy, jak chcą niektórzy bada­ cze, kobiecy język . Tylko przez odwołanie się do tradycyjnego obrazu wszechświata możemy wyjaśnić językowe tabu myśliwych i wiele z ich magicznych zachowań (co nie wyklucza, że niektóre z nich mogą być również wyjaśniane przez odwołanie się do struktury społecznej). Z tego wynika na przykład potrzeba określonej wiedzy zarówno kobiet jak i my­ śliwych we wspomnianej domenie, zbędnej w dniu dzisiejszym. Wracając zaś do pasterstwa, należy stwierdzić, że związane z nim pojęcia mają liczne i nieprzypadkowe powiązania z innymi sferami k u l ­ tury. Chodzi tu nie tylko o fakt występowania pól semantycznych łączą­ cych na przykład nazwy części ciała człowieka czy zwierzęcia z miarą drogi czy przestrzeni . Jak już o tym pisał J. S. Wasilewski, wiążą się one w systemy semiotyczne i wreszcie symboliczne . Przygotowywanie tuszy baraniej na Cagaan Sar, przy budowie nowej jurty, w dniu od39 40 41 42 3 9 J . S. W a s i l e w s k i , Wędrówki do piekieł, Warszawa 1979. S. K a ł u ż y ń s k i , Zakazy językowe u ludów mongolskich. O zakazach w sto­ sunku do świata zwierzęcego oraz w języku kobiet, [w:] Studia mongolskie. Z ba­ dań nad społeczeństwem i kulturą Mongolii, W r o c ł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w - G d a ń s k 1973, s. 45-63. u F . A u b i n, Les mesures manuelles et par reference au corps chez Mon­ gols. Note de folklore juridiąue, [w:] Mongolian Studies, ed. L . Ligeti, Budapest 1970, s. 23-57. J . S. W a s i l e w s k i , Symboliczne universum jurty mongolskiej. „Etnogra­ fia Polska", t. X X I : 1977 z. 1, s. 103. 4 0 4 4 �153 FUNKCJE KULTURY TRADYCYJNEJ W M E L dzielania źrebiąt od klaczy, rocznicy urodzin osób starszych oraz dzieci, wskazują szczególny sposób powiązania z sobą tych uroczystości . Umieszczenie w tej grupie świąt dnia oddzielenia zwierząt od klaczy wskazuje na specjalne miejsce konia wśród owych hodowanych pięciu gatunków zwierząt, co znajduje zresztą potwierdzenie w innych jeszcze materiałach. Podobnie zawieszenie chadaka na szyi źrebięcia, od k t ó r e ­ go matki zaczyna się sezon dojenia klaczy , oraz na szyi zwierzęcia wiozącego ciało na pogrzeb wskazuje na istnienie powiązań nie tylko między ważnymi zdarzeniami życia ludzkiego, ale i śmierci, co wprowa­ dza nas już w złożone zagadnienia sposobu istnienia świata i różnych jego stanów, tak jak jest to wyeksplikowane w kulturze mongolskiej. W ten sposób poprzez kulturę człowiek zapewnił sobie systematyczne powracanie do spraw związków między różnymi aspektami życia i śmier­ ci, umożliwił syntetyczne ujęcie zasad świata. Można przypuszczać, że owe pięć gatunków zwierząt zapewniały nie tylko ekonomiczną równo­ wagę, ale tworzyły infrastrukturę kultury na poziomie znaczeń i sym­ boli, umożliwiającą człowiekowi poruszanie się w obrębie stworzonej przez niego wizji świata i zapewniającą temu światu jako całości równo­ wagę, a każdej rzeczy miejsce należne jej w systemie. Od tego momen­ tu można by zacząć mówić o filozofii pasterzy. Badania nad nią zostały zaledwie rozpoczęte, ale uderza ona dociekliwością i głębią w ukazywa­ niu spraw czasu, przestrzeni, struktury materii, ruchu i podstawowych kwestii egzystencji ludzkiej: życia i ś m i e r c i . 43 44 4 5 46 Kultura współczesna prezentuje już odmiennego rodzaju widzenie świata i inną filozofię. Filozofia tradycyjna została częściowo odrzucona dlatego, że wcześniej już uległa poważnym zmianom pod wpływem m i ę ­ dzy innymi lamaizmu, częściowo dlatego, że pod naciskiem powierzchow­ nego empiryzmu właściwego wszystkim krajom we wczesnym okresie industrializacji zaginął symboliczny język k u l t u r y tradycyjnej. E L E M E N T TWÓRCZOŚCI W K U L T U R Z E T R A D Y C Y J N E J I L U D O W E J Powtarzamy ustawicznie twierdzenie, że człowiek jest twórcą k u l t u ­ ry. Należy jeszcze podkreślić, że człowiek jest jej twórcą stale. W pra­ cy ludzkiej odkrywamy cechy twórczości wtedy, gdy stwierdzimy, że między człowiekiem a wytworem jego pracy powstaje element emocjo­ nalny, gdy człowiek przekształca materię oddając jej energię, swoje 43 A Z E I H K M P A N , 2/73, 3/73. ** A Z E I H K M P A N , 2/73. « A Z E I H K M P A N , 4/73. J . S. W a s i l e w s k i , esej na temat śmierci oparty na materiale skim, „Teksty" (w druku). 4 6 mongol­ �154 ZOFIA SOKOLEWICZ umiejętności, niemalże część osobowości. W definicji kultury ludowej odnajdujemy, że jedną z jej cech jest jej samorodny charakter . W prak­ tyce mongolskiej oznacza to, że, dobierając stosownie do gatunku zwie­ rząt pastwiska, przeganiając owce, przyjmując młode, człowiek doko­ nuje na swój własny rachunek odkryć, których przedtem dokonywał ktoś inny. Elementy kultury ludowej spotykamy do dziś dnia właśnie w pasterstwie mongolskim. Bo ludowymi bedą według mnie niekoniecz­ nie te formy, które powielają wzór znany z przeszłości i kopiowane są w sposób doskonały, ale tylko te, których znaczenie jest dla twórcy istotne, i który w ich skopiowanie włada własne emocje, a może coś więcej. W t y m sensie kopista może też być twórcą. Radość pasterzy z po­ wodu rodzenia się jagniąt, karmienia ich przygotowaną przez siebie paszą — to nie tylko radość ekonomisty z wykonanego planu, który jest przecież wskaźnikiem miejsca w zewnętrznym systemie ekonomicz­ nym. Jest to również indywidualny akt twórczy pozwalający człowieko­ w i na realizację własnej osobowości. Pasterstwo rozważane wyłącznie w kategoriach planów ekonomicznych nie jest dla mnie pasterstwem, które może wyrazić ową narodową formę kultury mongolskiej. Nato­ miast pasterstwo budzące emocje jest jej obiecującym kontynuatorem Udział w tworzeniu życia nie jest bowiem tym samym, co powiększanie stada. W opiniach młodych pasterzy dobry pasterz to ten, który prze­ gania we właściwym czasie owce na pastwisko, dostosowując się do kierunku i r y t m u określonego potrzebami zwierząt. 47 STOSUNEK DO ZWIERZĄT JAKO WYRAZ SAMOREALIZACJI JEDNOSTKI 48 Temat ten podnosiłam w poprzednich a r t y k u ł a c h . Kontynuując jednak myśl na temat związku człowieka z otaczającym go światem i tej szczególnej cechy twórczości polegającej na użyczaniu tworzonemu przedmiotowi części swojej osobowości, przedstawię kilka uwag uzupeł­ niających poprzednie rozważania. Otóż w wypowiedziach wszystkich tych informatorów, którzy swoją przyszłość wiążą z zawodem pasterza (a także tych, którzy zamierzają zmienić zawód), powtarza się stwier­ dzenie sympatii do zwierząt, ich lubienia. Każdy pasterz w sposób na­ turalny przytacza tę motywację tak, jakby była mu niezbędna do wyko­ nywania zawodu. Rzadko spotyka się wypowiedzi, że lubi w r ó w n y m stopniu wszystkie zwierzęta. Niektóre wypowiedzi świadczą o wyróżnie­ niu owiec jako zwierząt, do których informator przywykł w dzieciń- 4 ' W. T e l a k o w s k a , Twórczość ludowa we wzornictwie, w y p o w i e d ź na kon­ ferencji 12 I I 1978 r. w Ministerstwie Kultury i Sztuki na temat mecenatu państwa nad twórczością ludową. S o k o l e w i c z , The possibility of cultural expression..., s. 56. 4 8 �FUNKCJE KULTURY TRADYCYJNEJ W MRL 49 155 5 0 stwie , inne — kóz, gdyż łatwo jest chować małe i „miło się bawić" (element ludyczny?). Jeden z informatorów stwierdził, że chciałby pra­ cować z krowami, „bo one najbliższe są człowiekowi" , a drugi woli ko­ nie, „bo koń to odwaga m ę ż c z y z n y " . Niektórzy pasterze preferowali natomiast nie pewne gatunki, ale czynności. Wolą więc na przykład do­ jenie od przyjmowania urodzeń, choć zdarzają się sytuacje odwrotne. Lubią szybkie konie i łowienie ich na urgę, ale skarżą się na monotonię czynności obcinania grzyw i o g o n ó w . W sposobie dzielenia zajęć na lubiane i nie lubiane zaznacza się pewna różnica między kobietami a mężczyznami. To mężczyźni uważają, że „zajmowanie się tabunem to piękna praca dla mężczyzny" . Wielu z nich wymienia niemalże jednym tchem ujeżdżanie wielbłądów, łapanie koni na urgę, wyścigi i jazdę na dzikich k o n i a c h . Kobiety częściej skupiają swe preferencje na ow­ cach, kozłach i krowach, wielokrotnie jednak pracują na fermach końskich razem z mężami. Mężczyźni i kobiety, w równym stop­ niu wymieniając ulubione zajęcia, odwołują się do wspomnień z dzie­ ciństwa jako momentu, w k t ó r y m ich zainteresowania zakiełkowały i wielokrotnie ten moment pamiętają. We wcześniejszych opracowaniach na temat pasterstwa mongolskiego znajdziemy twierdzenie, że to człowiek dostosowuje się do r y t m u zwie­ rzęcia i podąża za nim. Nie jest to twierdzenie, które należałoby trak­ tować dosłownie, a jedynie intuicja, która na relację człowiek — zwierzę rzuca istotne światło . Faktem jest, że r y t m koczowania dostosowany jest do potrzeb zwierząt i wiąże się z sezonowością pastwisk. W t y m więc sensie wyznacza r y t m roczny. Cechuje go zasadnicza opozycja mię­ dzy latem i zimą wyrażana w opinii informatorów, że zima stanowi dla pasterzy trudny okres prac, podczas gdy lato jest odpoczynkiem . W obrębie tego podziału spotykamy się z wydzielaniem czterech pór roku i odpowiadającym i m przekoczowaniom na pastwiska wiosenne, let­ nie, jesienne i zimowe z wyodrębnieniem okresu przedwiośnia jako szczególnie trudnego w życiu pasterskim. Ten zasadniczy r y t m pasterski został narzucony również zajęciom rolniczym na tych terenach, na których były łączone z pasterskimi . Temu zasadniczemu podziałowi na S1 52 53 5 i ss 5 6 57 58 « A Z E I H K M P A N , 1/71. 5° A Z E I H K M P A N , 4/71. 51 A Z E I H K M P A N , 94/74. 52 A Z E I H K M P A N , 12/71. 53 A Z E I H K M P A N , 12/71. u A Z E I H K M P A N , 2/73. 55 A Z E I H K M P A N , 9/73. и D. M a r k o w s k a , J . O l ę d z k i , Z. S o k o l e w i c z , Niektóre zmiany w tradycyjnym inwentarzu kulturowym pasterzy mongolskich. „Etnografia Polska", t. X I I : 1968, s. 199-252. 5' A Z E I H K M P A N , 1/71. 58 M r ó z , Rytm torguckiego koczowania..., s. 144/145. �156 ZOFIA SOKOLEWICZ r y t m zimowo-letni odpowiada również r y t m obrzędowy (nie analizowa­ ny tu szerzej), zaczynający się późnozimowymi uroczystościami Cagaan Sar (nowego roku) i tym mocnym akcentem kończący okres zimo­ wego odpoczynku, a zaczynający najtrudniejszy czas przedwiośnia, okres walki o przetrwanie. Większość obrzędów i uroczystości o charakterze rodzinnym przypada na lato obfitujące nie tylko w tak obrzędowe uro­ czystości, jak pierwsze picie kumysu lub pierwsze dojenie klaczy, lecz również nie pozbawione pierwiastka obrzędowego gry sportowe, go­ nitwy etc . Wśród tradycyjnych uroczystości współczesne święto p a ń ­ stwowe ustalone na dzień 11 lipca stanowi mocny akcent wśród letnich ceremonii i obrzędów, stanowiąc jakościową przeciwwagę Cagaan Sar. Rytm roczny zakłócony jest jednakże lub raczej wzbogacony odmien­ nością r y t m u pracy przy różnych gatunkach zwierząt. Informatorzy podkreślają odmienność r y t m u prac związanych z owcami matkami od prac przy stadzie baranów czy tabunie koni lub stadzie klaczy ze źrebię­ tami.. Odmienność ta wynika jednak nie tylko z podziału zwierząt na samce i samice. Inny r y t m ma stado często dojonych klaczy, a inny stada krów. Ludzie, którzy pracują ze zwierzętami, zdają sobie w pełni sprawę z odmienności tych rytmów i wynikających stąd niedogodności: wszystkie jednakże zwierzęta przez cały dzień absorbują uwagę człowie­ ka. Oceny większej lub mniejszej dogodności r y t m u tych prac wydają się być całkiem indywidualne i wiążą się ze sprawami samorealizacji jednostki w ramach przyjętego wzoru kulturowego . Można nawet są­ dzić, że preferencje wyrażone w t y m względzie w mniejszym stopniu stanowią cechę wzoru kulturowego, a w większym potrzebę zsynchro­ nizowania człowieka z ruchami stada stanowiącymi wszak dla pasterza źródło informacji przekazywanych za pośrednictwem pewnego r y t m u za­ chowań zwierzęcych. Rytmika pracy indywidualnej z różnymi gatunkami zwierząt różnicowała więc zasadniczy dwu, a następnie czterosezonowy r y t m roku pasterskiego. Wprowadzała do niego nieregularności w obrębie dnia, uspakajane, choć nie zawsze jednostajnością nocy . 59 60 61 Określoną r y t m i k ą charakteryzowało się również tradycyjne przyu­ czanie do pasterstwa, co nie pozostawało bez wpływu na stosunek czło­ wieka do zwierzęcia. W cyklu swojego życia człowiek kolejno zapozna­ wał się z pięcioma rodzajami zwierząt i poznawał całość spraw paster­ skich. O tym, w jakim stopniu mógł zostać specjalistą w jakimś zakre­ sie, pisałam uprzednio w „Ethnologia Polona" . Przyuczanie do paster­ stwa miało więc w dużej mierze charakter rodzinny i całościowy oraz — co ma również wielkie znaczenie — miało określoną r y t m i k ę w cyklu 62 «» A Z E I H K M P A N , 1/73. S о к o 1 e w i с z, The possibility..., s. 56. 61 A Z E I H K M P A N , 12/71. S o k o l e w i c z , The possibility of cultural 6 0 6 2 expression... �FUNKCJE KULTURY TRADYCYJNEJ W MRL 157 życiowym człowieka, od opieki nad jagniętami pełnionej przez dziecko po opiekę nad końmi i wielbłądami ludzi dorosłych. W kulturze współczesnej nawet dzieci pasterzy poznają pasterstwo przez pobyty w chudonie w okresach wakacyjnych, a więc w jednym głównie sezonie. Nadto w dobie wyższych wskaźników ekonomicznych zaczęła obowiązywać specjalizacja. W życiorysach młodych pasterzy rzadko powtarza się moment wczesnego zapoznania się z pasterstwem. Konsekwencją tego jest konieczność wprowadzania kursów przygoto­ wawczych w wieku ok. 17 lat i następnie odbywania praktyki bądź ukończenia szkoły. Aby osiągnąć lepsze wyniki ekonomiczne, pasterz musi stosować specjalizację i ograniczyć się do chowania jednego ga­ tunku zwierząt. Jeżeli jest na najniższym szczeblu wykonawczym, traci niejednokrotnie z oczu całościowy obraz gospodarki pasterskiej. Może nieświadomym podkreśleniem niedostatków płynących z tego stanu rze­ czy dla jednostki są powtarzające się wypowiedzi, że najbardziej i n ­ teresującą dla młodych pasterzy byłaby praca na farmie, w której są różne rodzaje zwierząt. Zapewne rekompensatą nie może być t u po­ siadanie własnego stada, które przecież nie zawsze bezpośrednio towa­ rzyszy właścicielowi, a częściej stadu spółdzielczemu. Zapewne specjali­ zacja we współczesnej gospodarce pasterskiej Mongolii daleka jest jesz­ cze od specjalizacji stosowanej w przemyśle. Niemniej jednak i w Mon­ golii, i w pasterstwie jest ona daleko posunięta. Nadmierna specjalizacja pracy ogranicza wyobraźnię i nie ćwiczy w sposób właściwy inteligencji człowieka. Powstaje więc konieczność rekompensaty tego stanu rzeczy w czasie wolnym od pracy. Dlatego też w społeczeństwie industrialnym przywiązuje się tak wielką wagę do czasu wolnego i sposobów jego spędzania. Potrzeba posiadania czasu wolnego pojawia się i w gospodarce pasterskiej Mongolii. Jest to sytua­ cja nieznana dawnemu pasterstwu, które i t y m różni się od współczes­ nego. W kulturze tradycyjnej rozrywka wpleciona była w pracę. Rytm pracy pasterskiej podporządkowany był zwierzęciu, a jego jednostajność przerywały różnego rodzaju zachowania nie będące pracą. ZMIANA UKŁADU ODNIESIENIA Niewątpliwie w czasach przed rewolucją państwo poprzez s t r u k t u r ę feudalną ingerowało w życie prostych aratów choćby takimi nakazami, jak obowiązek danin w naturze, czy oddania syna na służbę do klasztoru. Nie jest jednak zbadana sprawa, jak daleko sięgała ta ingerencja, i praktycznie nic nie wiadomo na temat sposobu uświadamiania prostym aratom, że są częścią szerszego systemu. Wyniki dotychczasowych badań etnograficznych prowadzą nieodparcie do wniosku, że podstawowym układem odniesienia w okresie przedrewolucyjnym był dla prostych ludzi suir, w obrębie którego toczyło się życie codzienne, a który stwarzał �158 ZOFIA SOKOLEWICZ bezpośrednie zabezpieczenie koczujących razem, rodzin. Zapewne pozo­ stałością świadomości tego związku i odpowiedzialności za grupę osób, z którą pozostają w bezpośrednim kontakcie, twarzą w twarz, pozostało owo uporczywe (już omawiane) powtarzanie przez informatorów, że w przypadku trudności zwrócą się do osób z rodziny, do matki, ojca lub najbliższych krewnych. Wszystkie potrzeby ludzkie były bowiem zaspokajane w obrębie małej grupy. Jej zwartość podkreślały ceremo­ nie związane ze stawianiem jurty, narodzinami dziecka, adopcją, postrzyżynami czy wspólną pracą przy wyrobie wojłoku. Wspomniana uprzednio specjalizacja, gospodarka kadrami w skali całego kraju, a przynajmniej ajmaku, spowodowała, że zmienił się układ odniesienia jednostki. Państwo stworzyło system zabezpieczeń obywateli, ale zarówno plany wykonywane przez poszczególne brygady były wypadkową planu państwowego, jak i losy jednostki (przez wybór zawodu) podporządkowane m u w sposób istotny. Nastąpiło w tej dzie­ dzinie wyraźne urzeczowienie stosunków (osłabiane częściowo zamiesz­ czaniem informacji o indywidualnych osiągnięciach i fotografii w prasie centralnej i lokalnej) będące rezultatem przeniesienia układu odniesie­ nia jednostki z rodziny na państwo. Zmiana układu odniesienia, wyrażająca się m. in. w postępującej specjalizacji, zachwiała organizacyjno-ekonomiczną s t r u k t u r ą pasterstwa tradycyjnego. Zanik tradycyjnej symboliki podkreślającej więź czło­ wieka z wszechświatem ograniczył pasterstwo do niemal czysto ekono­ micznej sfery. Nowe paisterstwo jest inne, bo inne jest jego miejsce i spo­ sób powiązań z pozostałymi elementami systemu w porównaniu z pa­ sterstwem tradycyjnym. Wokół tego ostatniego jednak tworzy się nowa symbolika i mitologia o istotnych dla państwa funkcjach twórczych. Zofia Sokolewicz THE FUNCTION OF TRADITIONAL C U L T U R E IN P R E S E N T - D A Y MONGOLIAN SOCIETY Summary Taking part in researches conducted by the Polish Academy of Sciences etnographic expedition to Mongolia, devoted to cultural changes following the transition from nomadic herding to permanent settlement, I have prepared subjects: 1) the differentiation of the system described as Mongolian culture from the broadly understood cultural environment of Central Asia, 2) a reconstruction of the traditional cultural pattern, 3) indicating existing variants of this pattern linked with the drive to self-realization by individuals. The subject — functions of traditional culture in the present-day Mongolian society, represents a particular case within a wider problem of cultural continuity. I assume that there is a connection between the way of transition of cultural patterns in the society and the function fulfilled at present by traditional culture. Even though the �FUNKCJE KULTURY TRADYCYJNEJ W MRL 159 economic herding activities are organized and relevant knowledge is handed down in accordance with principles decisively different from those concerning traditional culture, cultural continuity should not be sought in concrete activities but in human consciousness and its relation to the past. The hypothesis concering the adaptive function of traditional culture has been formulated during researches on traditional European folk cultures and their relation to contemporary cultures. Rapid changes in the way of living embrace good points but also include a threat to mankind, since new values referring to and appraising cultural arrangements which have changed rapidly make an assessment practically impossible. Considering this situation, traditional culture, that is, a selected cultural heritage, can bring about an appeasement of this hastening. The unchanged part of the cultural pattern, remaining from previous periods and constituting a link connecting man with the past, helped him — through his being deeply rootted in the past — to gain time to get adapted to new conditions of life. ' The question concerning traditional Mongolian culture deals with the type of herding and its continuity in the present-day Mongolian society. At present Mongolian herding is — and traditionally has been — linked with the breeding of five types of animals, the seasonal rotation of pastures, the ada­ ptation of man's life to natural seasonal rhythms and the life cycle of animals. The way of handing down herding know-how has been decisive in changes in attitude towards herding. This knowledge has been conveyed above a l l by specialists, schools and specially organized courses. The State supervises what is taught and how it is done. The family group has lost, therefore, its previously dominant position. Its former role prevails, however, in the consciousness of herdsmen, who maintain that in the case of difficulties they would turn for advice to someone close. Changes in methods of handing down knowledge are linked with the acceptance of specialization principles in herding. The breeding of five types of animals ensures subsistence for the population. Cooperatives took the place of individual herding as economic units in the state system. Members of particular families should, therefore, realize special tasks within these cooperatives which provide subsistence for all. The range of knowledge of youger herdsmen is linked with only some types of animals, which has led to the loss of perception of essential relations existing between these animals. I f they realize specialized, assigned tasks, they need not keep in mind the functioning of the system as a whole. It was characteristic of traditional culture that men acquired a part of knowledge on herding by learning usually i n a family group, and a part — by direct experience. Learning began early, sometimes at 4 years of age. It seems that early learning and the children's occupation with small animals was of great importance for cultural transmission. The growing up of a child and associated learning of herding took a gradual course: from taking care of small and common animals (goats and sheep) to work with adult animals and more valuable species, requiring more strength and knowledge (cows, horses, camels). The cycle of learning was, therefore, connected with the human life cycle. Specialization resulting from years of experience was acquired in adult or an advanced age. The modern notion of a specialist is therefore, subconsciously associated by respondents with an older, close individual, responsible for his family or suir. This is why a modern specialist, i.e., somebody engaged in a limited section of a specific activity, does not correspond with this notion as it is understood in traditional culture. As consequence, contemporary people more often seek advice with relatives, someone older or belonging to the management than with specialists in the strict sense, such as a veterinarian. �160 ZOFIA SOKOLEWICZ In traditional culture, the fact of handing down knowledge from the older to the younger generation, decided it unquestionableness. This may probably explain the reluctance noticed among young herdsmen to learn from several herdsmen instead of from one. Not being aware that their knowledge varies, the young herdsman — in accordance with the handed down principle of authoritative direct knowledge — desired information which would require no choice, reliable information, since it was given by someone recognized as an authority or as an elder person. A particular characteristic of learning, clearly reflected in traditional culture, is the transfer of information within a wide situational context. I n it, the non-verbal remittance prevails over the verbal. Certain principles, for example the necessity of protecting lambs from the cold, need not be substantiated verbally, since this Obviously results from the whole situation well known to children: temperature, helplessness of lambs, lack of green food, the association of tents with warmth and safety, association of lambs and human children. This conveyance is very rich i n information and the reason for such thinking does not require additional verbal explanation. This conveyance appears rather commonly, though not exclusively, in traditional culture. I t requires a careful and long program­ ming realized in relation to the next generation from the earliest years of life. The custom of taking new-born animals into tents, referred to above, illustrates the close relations between man and animal. Due to the construction of shelters, it is seldom used at present. This is linked with a shift in the treatment of living-tents. This space is now reserved for man only. Behavioural patterns resulting from comparisons of rural and urban life began to take the upper hand. Tents must be kept clean and provide man with an ever increasing comfort. There exists now a clear cut difference between places for human beings and for animals. A great part of the knowledge of herding was gained by man through direct experience. E v e r y herdsman, getting acquainted with the natural environment, made his own discoveries regardless from experiences of previous generations. Individually he reached perfection in orientation in the area — known from description. The natural environment was his inborn natural word. Acquaintance with it meant survival, while today this is decided rather by the economic infra­ structure and mutual help between aymaks. Struggling with natural forces in Winter or during the Spring dzud, man proved his value but also felt a direct dependence on it. This is probably why we have found in traditional culture a confirmation of the individual recognition of man as a part of the universe. In traditional culture this unity of the traditional image of the world and of man was expressed in a symbolic language. Traces of this language have not been quite removed by Lamaism. The image of the world as a system in which man has a defined place, but all that occurs influences man, and all that man does influences the course of the world have been exactly reflected in the symbolic language. From the principle of connection between the signifie and the signifiant and the conviction that its wrong use may have unpleasant consequences for man, there resulted the female linguistic taboo, or, as some researchers put it, the female language. The same concerns the hunters' language. Notions relating to herding have many and not-accidental links with other cultural spheres. This concerns not only the fact of frequently appearing semantic fields linking, for example, fart, of human or animal bodies with the measure of distance or space. They are linked, however, further into semiotic and symbolic systems. The preparation of a sheep carcass for such evens like the New Year, the construction of a new tent, the day when foals are separated from mares, birthdays of older people and children — indicate a particular way of linking these festive occasions. The placing of the �FUNKCJE KULTURY TRADYCYJNEJ W MRL 161 day of foal-mare separation within this group indicates the special position of horses in the group of five bred animal species. Similarly, the placing of a khadak on the foal's neck when the mare's milking season begins, and on the neck of an animal carrying a body to be burried, indicates links existing not only between important events in human life but also after death, which brings us to a complex problem of the existence of the world and its various states. Thus, man made sure that there would be a systematic returning to links between various aspects of life and death and made a synthetic approach to principles of the world possible. We may assume that these five types of animals ensured not only an- economic balance but created a cultural infrastructure on the level of meanings and symbols, making it possible for man to move within the vision of the world he created and to ensure a balance for this world, and to each thing a proper place in this system. Henceforth, we might speak of a herdsmian philosophy. It is striking — on this small, reconstructed area — by its inquisitiveness and depth in showing matters of time, space, material structure, movement and basic questions of h u ­ man existence: life and death. Contemporary culture presents a different survey of the world and a different philosophy. Traditional philosophy has been partly rejected because it — already previously — underwent serious changes (Lamaism) and partly because the sym­ bolic language of traditional culture disappeared under the pressure of a su­ perficial empirism proper to all countries during industrialization. Culture is created by man not during one act of creation but constantly. We discover creative traits in human work when there appears an emotional element between man and the product of his work, when man transforms matter, giving it energy and a part of personality. I n my opinion, folk and traditional forms do not necesserily copy patterns known from the past, even though they do it perfectly, but those which are of essential significance for the producer who is emotionally engaged in their reproduction. I n this sense a copyist can be a creator. Creation necessitates a particular relation between the producer and his work. The joy of shepherds witnessing the birth of lams, feeding with prepared food — this is not only the pleasure of an econo­ mist who fulfilled his plans, which is, anyway, and index of position in the i n ­ ternal economic system. It is also an individual creative act which allows man to realize his own personality. Traditional herding was characterized by a particular rhythm of seasonal works, the change of camping-places and pastures. The learning of herding had a similar rhythm, which was not without influence on the relation between man and animal. The ritual rhythm beginning with the late-Winter New Year celebra­ tions, corresponded to the principal division into Winter-Summer rhythm. Many festivities and ceremonies of a family character were held i n Summer and fre­ quently included sport events, chases etc. The contemporary State holiday on July 11th represents a strong accent among Summer ceremonies and festivities and acts as a qualitative counterbalance to the New Year. The annual rhythm is di­ sturbed, however, by the different daily rhythm of work with various types of animals. The rhythm of individual work with various animals differentiated, therefore, the basic two and next four seasonal rhythms of the herding year. It introduced irregularities appeased during the day, though not always, by the night. The change in the arrangement of relation of an individual from a family and suir to the State, also expressed in a progressive specialization, has shaken the organizational-economic structure of traditional herding. The decline of traditional 11 — Etnografia Polska, X X I V , z. 1 �162 ZOFIA SOKOLEWICZ symbolism expressing man's link with the universe limited it to an almost purely economc sphere. The new type of herding, compared with trditional methods, is different because its position differs, and so do links with the system. Around the traditional herding there grows up, however, a new symbolism and mythology with essential, State-created functions. София Соколевич ФУНКЦИИ ТРАДИЦИОННОЙ КУЛЬТУРЫ В СОВРЕМЕННОМ ОБЩЕСТВЕ МНР Резюме Мое соучастие в исследованиях этнографической экспедиции ПАН в Монголии, посвя­ щенных культурному преображению в процессе перехода от кочевого скотоводства к по­ стоянно оседлой жизни, выразилось в разработке мною следующих тем: 1) выделение из широко понимаемого культурного круга Средней Азии системы, получившей название монгольская куьлтура, 2) реконструкции традиционного образца культуры, 3) указание на наличие вариантов того же образца, продолжающих сохранять связь со стремлением реализации отдельными лицами. Тема „Функции традиционной культуры в современном обществе МНР" — это частный случай более широкой проблемы культурной преемствен­ ности. Я полагаю, что существует связь между способом преподнесения образца культуры обществу и сегодняшней функцией традиционной культуры. Ибо если хозяйственная ско­ товодческая деятельность организируется, а знания, относящиеся к ней, передаются по принципам совершенно отличным от принципов традиционной культуры, то продолжение культуры следует искать не в конкретной деятельности, а в сознании людей, в их отношении к прошлому. Гипотеза о происпособительных функциях традиционной культуры была формулиро­ вана в исследованиях традиционных культур Европы и их отношением к современной куль­ туре. Быстрые изменения образа жизни представляют собой и благо, и опасность для че­ ловека. Ибо культурная система, которой он может сопоставлять и воспринимать новые ценности, меняется столь быстро, что и оценка ее становятся практически невозможой. При таком положении традиционная культура, т. е. отобранное культурное наследие, может оказывать смягчающее воздействие на это ускорение. Та не изменившаяся, оставленная от предыдущего периода часть культурного образца, являясь звеном, связующим чело­ века с прошлым, давала крепко вкоренившемуся в прошлое человеку немного времени при­ способиться к новым условиям жизни. Вопрос о традиционной культуре МНР есть вопрос о характере скотоводческого образа жизни и способах его продолжательства в современном монгольском обществе. Вне сомнения, монгольское скотоводство и сегодня связано с животноводством 5 видов животных (из числа которых лошадь занимает особое место), с сезонными перекочевками, с приспособлением ритма жизни человека к чередованию сезонов и циклам жизни животных. Изменение отношения к скотоводству в значительной мере обусловлено способом передачи скотоводческих знаний. Эти знания передаются прежде всего специалистами, школами, специально организуемыми курсами. Тематика и методы переподавания становятся пред­ метом заботы и вмешательства государства. При такой системе семейный коллектив те­ ряет свою былую доминирующую позицию. Однако, его прежнее значение остается запе­ чатленным в сознании скотоводов, которые так и заявляют, что в случае затруднений они обратились бы за советом прежде всего к своим близким. Изменение способа сообщения знаний связано с принятием принципа специализации в скотоводстве. Только животноводство 5 видов животных может обеспечить основы быта населения. Экономической единицей в государственной системе перестает быть единоличное �FUNKCJE KULTURY TRADYCYJNEJ W MRL 163 скотоводческое хозяйство, ею становится кооператив. Стало быть, члены отдельных семейств должны в рамках кооператива осуществлять специальные задачи, которые в масштабе ко­ оператива создадут основы быта для всех. Пределы знаний отдельных скотоводов сужива­ ются к знанию лишь некоторых видов животных, вследствие чего скотоводы постепенно перестают осознавать существование важных связей между ними. Имея в виду выполнение поставленного перед ними отобранного задания, они не обязаны помнить о функциониро­ вании целой системы. Особенности) традиционной культуры являлось то, что часть скотоводческих знаний человек приобретал путем подучивания, чаще всего в семейном коллективе, тогда как дру­ гая часть приобреталась им путем непосредственного опыта. Подучивать начинали рано, иногда уже на четвертом году жизни. Кажется, что факт раннего обучения, и то, что дети занимались малыми животными, имело существенное значение для передачи культуры. Подрастание ребенка и связанное с этим обучение скотоводству происходило постепенно от ухода за малыми и наиболее распространенными животными (козы и овцы) до работ, связанных с выращенными животными и их более ценными видами, требующими также и большей силы, и знаний (коровы, лошади, верблюды). Итак, цикл обучения сочетался с циклом человеческой жизни. Специализации, являющейся итогом многолетнего опыта, добивались в зрелом или пожилом возрасте. Таким образом, современному понятию специалист опрашиваемые подсознательно придают значение — старший, близкий, отвечающий за семью или суир. И потому, наверно, современный специалист, т. е. человек, занимающийся узким участком определенной дея­ тельности, не соответствует пониманию этого термина в традиционной культуре. Из этого, по-видимому, следует, что люди сегодня чаще решаются обратиться за советом к какомунибудь родственнику, к старшему или к кому-либо из руководства, чем к специалисту по­ длинному — например к ветеринару. В традиционной культуре факт передачи знаний старшим поколением младшему являлся причиной того, что эти знания не оспаривались. Этим, пожалуй, можно объяснить заметное у молодых пастухов нежелание учиться у нескольких, вместо у одного пастуха. Осознавая то, что по роду опыта они отличаются друг от друга, молодые пастухи, соответственно с переданым им принципом авторитетной передачи по прямой линии, стремились получать такие сведения, чтобы не оказаться в ситуации выбора, или же получить надежные сведения, т. е. поступающие от кого-то считающегося авторитетным — в силу того что старшим — лицом. Особенной чертой подучивания, заметно отразившейся в традиционной культуре, явля­ ется сообщение сведений в широко ситуационном контексте. В нем невербальная передача преобладает над вербальной. Некоторые принципы, например, необходимость защищать ягнят от холода, не нуждаются в словесном обосновании, так как это естественным образом вытекает изо всей, знакомой детям, обстановки: температуры, беспомощности ягненка, отсутствия хашанов, соотнесенности юрты с теплом и безопасностью, очевидности сходства ягненка с ребенком. Такая передача изобилует богатством сведений, причем обоснование такого, а не иного образа поведения не нуждается в дополнительных словесных пояснениях. Эта передача выступает чуть ли не повсеместно, хотя и не исключительно лишь в традицион­ ных культурах. Она требует тщательного и длительного программирования, осуществля­ ющегося по отношению к очередному поколению с самого раннего возраста. Вышеупомянутый обычай приносить новорожденных животных в юрту изображает близость отношений между человеком и животным. В настоящее время он, в виду стро­ ительства хашанов, редко соблюдается. Это связано с известным сдвигом значения в трак­ товке юрты человеком. Она становится пространством, отводящимся исключительно для человека, где начинают обязывать образцы поведения, являющиея результатом сравне­ ния сельской обстановки с городской. Юрта должна оставаться чистой и обеспечивать че­ ловеку все более полный комфорт. Место человека и место животного оказались полностью отделены друг от друга. �164 ZOFIA SOKOLEWICZ Большую часть скотоводческих знаний человек приобретал путем непосредственного опыта. Каждый пастух, познавая природу в ближайшем окружении, открывал ее, так сказать, на свой страх и риск, независимо от опыта поколений, достигая индивидуальным путем известного по описаниям совершенства при ориентировке на местности. Природная среда была для него естественной средой, природной в точном разумении этого слова. Познание ее имело решающее значение для самой его жизни, тогда как сегодня в большей мере это обусловливается экономической инфраструктурой и взаимопощью между аймаками. В борьбе со средой в течение зимы или во время весеннего дзута человек подчеркивал свое значение, но вместе с тем он ощущал и свою прямую зависимость от нее. И потому, наверное, в тра­ диционной культуре мы находим подтверждение интуитивного признания человека час­ тицей вселенной. В традиционной культуре это единство традиционного образа мира и человека было выражено на символическом языке, следы которого не вытеснил полностью ламаизм. Пред­ ставление о мире как о системе, в которой человек имеет свое определенное место, но все, что в ней происходит, оказывает влияние на человека, а совершаемое им влияет на движение мира, находит точное отражение в символическом языке. Из принципа связи между озна­ чаемым и означающим и из убеждения, что неправильное его применение может приводить к досадным для человека последствиям, вытекали языковые табу женщин или — как пред­ почитают некоторые исследователи — женский язык. То же касается и языка охотников. Относящиеся к скотоводству понятия обладают многочисленными и не случайными эле­ ментами связи с другими сферами культуры. Речь здесь идет не об одном лишь часто встре­ чающемся факте наличия семантических полей, объединяющих, например, названия частей тела человека или животного с мерой пути или пространства. Они объединяются, однако же, далее в семиотические и символические системы. Заготовка бараньей туши к новому году, при строительстве новой юрты, в день отнятия жеребят от кобылы, в годовщины со дня рождения старших и детей указывает на особый способ сочетания друг с другом этих праздников. Помещение в эту группу праздников дня отнятия жеребят от кобыл указывает на особенное место лошади среди пяти видов разводимых животных. Подобным образом подвеска хадака на шее жеребенка, с матки которого начинают сезон доения кобыл, и на шее животного, взеущего тело для погребения, указывает на существование связи не только между важными событиями жизни, но и смерти человека, что вводит нас в сложный вопрос способа существования вселенной и ее разных состояний. Таким образом человек через культуры обеспечил себе систематическое возвращение к вопросам связей между различными аспектами жизни и смерти, сделал возможным синтетический подход к началам мира. Мо­ жно полагать, что эти пять видов животных обеспечивали не только экономическое равно­ весие, но и создавали инфраструктуру культуры на уровне значений и символов, обеспечи­ вающую человеку возможность перемещаться в пределах созданного им образа мира и при­ давая этому миру как целому равновесие, а каждой вещи подобающее ей место в системе. С этого момзнта можно было бы начать говорить о философии скотоводов. Она поражает — рассмотргнная на небольшом участке — пытливостью и глубиной укалывания явлений времени, пространства, структуры материи, движения и основных вопросов человеческого бытия: жизни и смерти. Соврзмеиная культура представляет уже иную картину мира и другую философию. Традиционная философия была частично отвергнута потому, что уже раньше она подвер­ глась серьезным изменениям (ламаизм), и отчасти потому, что под давлением поверхност­ ного эмпаризма, свойсгвзнного всзм странам в период индустриализации, был потерян символический язык традиционной культуры. Человек есть создатель культуры нг только в единичном акте творения, но постоянно. В труде человека мы обнаруживаем черты творчества тогда, когда констатируем, что между человеком и произведением его труда возникает эмоциональный элемент, когда человек преобразовывает материю отдавая свою энергию и часть своей индивидуальности. Народ­ ными и традиционными будут для меня не те формы, которые обязательно представляют �FUNKCJE KULTURY TRADYCYJNEJ W MRL 165 собой совершенные копии образцов, известных с прошлого, но те, которые имеют сущест­ венное значение для создателя, в копирование которых он вкладывает свою эмоциональ­ ную вовлеченность. В этом смысле копировщик может быть творцом. Ибо условием твор­ чества является возникновение особой связи между творцом и произведением. Испытывание радости пастухами, когда родятся ягнята, когда их кормят заготовленным собою кормом — это не только радость экономиста, когда выполнен план, который является ведь показа­ телем места во внешней экономической системе. Это в то же время и индивидуальный твор­ ческий акт, позволяющий человеку проявить себя. Традиционному скотоводству присуща была особенная ритмика сезонных работ и пе­ рекочевок. С подобной же ритмикой проходило и подучивание скотоводству, что не оста­ валось без влияния на отношение человека к животному. Основному делению на зимне-лет­ ний ритм соответствовал обрядовый ритм, начинавшийся поздней зимой с праздников Нового Года. Большинство обрядов и праздников семейного характера приходится на лет­ ний период, изобилующий также и спортивными играми, гонками и т. п. Современный государственный праздник 11 июля представляет собой выдающийся момент среди летних церемоний и обрядов, образуя качественный противовес Новому Году. Однако годичный ритм нарушается отличием ежедневного ритма труда при разного вида животных. Таким образом ритмика индивидуального труда с разными видами животных дифференцировала основной двухсезонный, а затем четырехсезонный ритм скотоводческого года. Вводила в него нерегулярности в пределах дня, выправляющиеся, хотя и не всегда, единообразием ночи. Изменение направления ориентировки личности, с семьи и суира на государство, вы­ ражающееся м. пр. в прогрессирующей специализации, пошатнуло организационно-эконо­ мическую структуру традиционного скотоводства. Изчезновение традиционной символики, выражавшей связь человека с космосом, ограничило его почти чисто экономической сферой. Новое скотоводство стало уже иным, ибо изменились и его место, и способ связи с систе­ мой по сравнению с традиционным скотоводством. Однако вокруг последнего образуется новая символика и мифология с существенными, конструктивными для государства фун­ кциями. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5e8c2b986a1af34482a910e98c512c3d.pdf 43874703e46611e22fd464f3e3322697 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1017 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:936 Title A name given to the resource Podarować - znaleźć - zgubić - zbłądzić / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1, s.283-304 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I V z. 1 I S S N 0071-1861 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI PODAROWAĆ — ZNALEŹĆ — ZGUBIĆ — ZBŁĄDZIĆ NIEKTÓRE K A T E G O R I E JĘZYKA SYMBOLICZNEGO ZWIĄZANE Z OPOZYCJĄ Z Y C I E — ŚMIERĆ Celem niniejszego a r t y k u ł u jest przedstawienie k i l k u wybranych po­ jęć, które w j ę z y k u symbolicznym tradycyjnej kultury mongolskiej sto­ sowane są do modelowania obrazu „ t a m t e g o ś w i a t a " oraz do organizo­ wania rytualnych z nim k o n t a k t ó w . Podstawowe kategorie, odnoszące się przede wszystkim do czasu, przestrzeni i ruchu, b y ł y j u ż — tak jak i generalne założenia metodologiczne — prezentowane w c z e ś n i e j . Niniejszy tekst stanowi ich k o n t y n u a c j ę , w n o s z ą c pewne dodatkowe u s z c z e g ó ł o w i e n i a w zakresie mongolskiego m a t e r i a ł u terenowego. Nie b ę d ę jednak u n i k a ć p r z y w o ł y w a n i a analogii polskich z zakresu tradycyj­ nej kultury wiejskiej, c z y n i ą c tak w przekonaniu, iż w r ó ż n y c h systemach wierzeniowych m o g ą s i ę pojawiać — pod w a r s t w ą formalnych różnic — te same zasadnicze kategorie p o j ę c i o w e , leżące u podstaw archaicznych s p o s o b ó w modelowania ś w i a t a . W strukturalno-semiotycznym u j ę c i u kategorie te do dychotomicznie zestawione pary p o j ę c i o w e , t w o r z ą c e uniwersalny zasób opozycji binar­ nych. U j a w n i a j ą się one w y r a ź n i e w każdej dwudzielnej wizji świata, zdychotomizowanego na „ t e n ś w i a t " (ludzi) i „ t a m t e n świat", b ę d ą c y do­ m e n ą z a r ó w n o z ł y c h , jak i dobrych d u c h ó w z m a r ł y c h p r z o d k ó w oraz bóstw. Na d y c h o t o m i ę tę m o g ą się nakładać wszelkie opozycyjnie zesta­ wione pary p o j ę c i o w e ; tak w i ę c do modelowania obrazu z a ś w i a t ó w i o b r z ę d o w y c h s p o s o b ó w komunikacji z nimi s ł u ż y ć b ę d z i e d ł u g a seria pojęć, zbudowana o c z y w i ś c i e z tych „gorszych" c z ł o n ó w opozycji binar­ nych. P a r ą p o j ę c i o w ą , która odpowiada relacji obu ś w i a t ó w , jest m. in. opozycja ż y c i e — śmierć. Uściślając: ż y c i e rozumiane jako doczesne przeciwstawione zostaje śmierci jako jego negacji; w dychotomii takiej nie ujawnia s i ę w a r t o ś ć śmierci jako życia wiecznego, k t ó r y to jej walor pozostaje t e ż poza o b r ę b e m niniejszej analizy. i 1 Patrz: inwersji, o szamańskich z zakresu J. S. W a s i l e w s k i , „Etnografia misteriach, etnologii Symbolika ruchu P o l s k a " , t. 22: 1978 z. 1; t e n ż e , świata Warszawa znaczeń, 1979; t e n ż e , „Teksty", nr ЗД979. Po obrotowego Podróże śmierci do i piekieł. wędrować. rytualnej Rzecz Szkic �284 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I Sądzić można, iż para pojęć ż y c i e — śmierć jako jedna z naczelnych opozycji o r g a n i z u j ą c y c h ludzką działalność s y m b o l i c z n ą s t a n o w i ć będzie dogodny klucz do analizy semantyki w i e r z e ń i r y t u a ł ó w . Perspektywicznym zamiarem autora jest ukazanie, jak wiele treści symbolicznych w y r a ż a ­ nych jest w kulturze za p o m o c ą pojęcia śmierci, jego metafor lub metonimii. P o n i e w a ż opozycja ś w i a t — z a ś w i a t y odpowiada d o k ł a d n i e opozycji życie — śmierć, środki symboliczne służące do modelowania obrazu tam­ tego świata i magiczne sposoby nawiązania z nim kontaktu m u s z ą odwo­ ł y w a ć s i ę do symboliki śmierci. Znaczy to, iż w szeregu ś m i e r c i znajdzie się cała sfera sacrum w osobach z a r ó w n o dobrych, j a k i z ł y c h jej repre­ z e n t a n t ó w . Binarna wizja świata, w ł a ś c i w a dla archaicznego systemu magiczno-religijnego, zanim przeciwstawi sobie sfery dobrych b ó s t w i z ł y c h d e m o n ó w łączy je razem we w s p ó l n y m przeciwstawieniu wobec ziemi i życia ziemskiego. S t ą d też wiele ś r o d k ó w symbolicznych u ż y w a ­ nych w praktykach religijnych w obliczu b ó s t w dobrych b ę d z i e iden­ tycznych jak te, które stosuje się w zabiegach magicznych dla nawiązania kontaktu z siłą n i e c z y s t ą , wszystkie z a ś one m o g ą p o j a w i ć się w obrzędo­ w o ś c i pogrzebowej. P r z y k ł a d e m najprostszym m o ż e b y ć idea postu. Oczy­ w i ś c i e abstrachujemy tu od s k u t e c z n o ś c i fizjologicznej poszczenia jako czynnika u ł a t w i a j ą c e g o halucynacje, s t a n o w i ą c e g o w s t ę p n y zabieg tzw. technik odcięcia z m y s ł o w e g o ; wolno bowiem t r a k t o w a ć post jako autono­ miczny element j ę z y k a symbolicznego, m a j ą c y o k r e ś l o n ą s e m a n t y k ę . B ę d ą c — z semiotycznego punktu widzenia — metondmią ś m i e r c i stanowi on dogodny środek symboliczny dla zaznaczenia stanu martwoty; dzięki temu pojawi s i ę z a r ó w n o w momencie śmierci, jak t e ż przed w y p e ł n i a ­ niem czynności przy ołtarzu kultowym, a wreszcie w odbywanych na czczo zabiegach magicznych. P r z y k ł a d p o w y ż s z y ma jedynie w p r o w a d z a j ą c y charakter, albowiem w kulturze mongolskich pasterzy idea postu zbyt silnie wiązała się z religią l a m a j s k ą i ś r o d o w i s k i e m klasztornym, by m o ż n a w niej b y ł o szukać jedynie treści archaicznego ś w i a t o p o g l ą d u . Samo s ł o w o , oznacza­ j ą c e w j ę z y k u mongolskim post — bacag — jest pochodzenia t y b e t a ń ­ skiego. Przestrzegali go z w ł a s z c z a ci pasterze, k t ó r z y czuli się silnie związani z w i a r ą lamajską, na starość z a ś składali odpowiednie śluby. T w o r z y ł a się w ten s p o s ó b kategoria ludzi ( m ę ż c z y ź n i uwsz, kobiety uwsanc), k t ó r z y w ramach p r z y g o t o w a ń do śmierci rezygnowali z tego, co nieodłącznie w i ą ż e s i ę z ż y c i e m : ś l u b o w a l i c z y s t o ś ć s e k s u a l n ą , po­ wstrzymywali s i ę od jedzenia m i ę s a itp. Daty obserwowania p o s t ó w w y ­ znaczane b y ł y przez ł a m ó w na podstawie lamajskiego kalendarza k s i ę ­ ż y c o w e g o (na ogół 1, 8 i 15 dzień miesiąca). Poza tym przestrzegano powszechnie postu w dniach p o m i ę d z y śmiercią członka rodziny a jego pogrzebem. Zakaz o b e j m o w a ł s p o ż y w a n i e ś w i e ż e g o m i ę s a , s t ą d t e ż nie wolno b y ł o w t y m okresie zabijać zwierząt, co powszechnie motywowano �PODAROWAĆ-ZNALEZC-ZGUBlC-ZBŁĄDZlC 285 — zgodnie z b u d d y j s k ą doktryną reinkarnacji — obawą, iż dusza zmarłego przerodzić s i ę m o g ł a w zabijane zwierzę. Także w czasie stypy unikano podawania m i ę s a , c z ę s t u j ą c gości raczej potrawami z m ą k i i słodyczami. Nie praktykowano r ó w n i e ż w tym okresie składania regularnych ofiar z mięsa na domowym ołtarzu, ograniczając się do ofiarowania pierwszych w danym dniu porcji herbaty — deedż. Przez 21 lub 49 dni po śmierci trwał zakaz przelewania krwi; informatorzy s t w i e r d z a j ą w y r a ź n i e , iż „jeśli pokazać krew — źle będzie". Można chyba przypuszczać, że buddyjska motywacja zakazu o b a w ą przed zabiciem w ó w c z a s z w i e r z ę c i a m o g ą c e g o potencjalnie stać się rein­ karnacją z m a r ł e g o stanowi t y p o w ą p o w i e r z c h o w n ą racjonalizację. W swej istocie bowiem zakaz ten zakorzeniony jest w logice ukrytej struktury, tej n a j g ł ę b s z e j , bo opartej na kategoriach ż y c i e — śmierć. S u g e r u j ę przyjęcie w y j a ś n i e n i a , k t ó r e traktuje demonstrację k r w i zabijanego zwierzęcia, podobnie jak i późniejszą k o n s u m p c j ę jego m i ę s a jako mani­ festację „ z n a k ó w życia". Demonstracja tych z n a k ó w nie m o ż e w y s t ę p o ­ w a ć w obliczu śmierci. Zakaz ten bierze się chyba nie tylko, a nawet nie tyle stąd, ż e taka manifestacja s t a n o w i ł a b y groźbę dla życia w momencie kryzysu, a w i ę c jak to f o r m u ł u j e fonomenologia: „nadeszła krytyczna chwila, wszyscy w s t r z y m u j ą oddech" . W y j a ś n i e n i e strukturalne brzmi inaczej: wszelki obrzęd jako kulturowa reakcja n a stan naturalny polega na tym, iż na r ó ż n e sposoby, w k i l k u kodach w y r a ż a się i podkreśla znakami j ę z y k a symbolicznego zaistnienie owego stanu naturalnego; w wypadku o b r z ę d ó w pogrzebowych i ż a ł o b n y c h — stanu śmierci. S t ą d obrzędowe o d w r ó c e n i e porządku o b o w i ą z u j ą c e g o w normalnym ż y c i u (choćby przez zastosowanie inwersji przestrzennych), s t ą d t e ż zawiesze­ nie takich ż y c i o d a j n y c h czynności, jak prokreacja (tabu seksualne w dniach, k t ó r e w ludowym kalendarzu m a j ą s y m b o l i k ę zaduszną) czy wymieniona demonstracja k r w i i konsumpcja mięsa. 2 Szerzej wypada p r z e d s t a w i ć kolejny zakaz, m a j ą c y z pozoru z u p e ł n i e odmienny charakter, w k t ó r y m jednak tkwi — jak s ą d z ę — to samo podstawowe znaczenie. Jest to powszechny w wielu kulturach — w tym także w naszej wiejskiej w i e r z e n i o w o ś c i — zakaz p o ż y c z a n i a czegokol­ wiek z domu w pewnych sytuacjach. Interpretując go ł a t w o z a t r z y m a ć s i ę na poziomie prostych asocjacji c h a r a k t e r y z u j ą c y c h m y ś l e n i e magiczne: pożyczanie jako wydawanie, ubytek, strata. Materiał mongolski pozwala jednak pokusić s i ę o w y j a ś n i e n i a głębsze, o d w o ł u j ą c e się znowu do kategorii życie — śmierć. Zakaz wydawania jakichkolwiek p r z e d m i o t ó w z jurty — dawania w darze, w y p o ż y c z a n i a , a nawet wynoszenia popiołu i śmieci — które to rzeczy są w ó w c z a s ceertej (tabu) obowiązuje w bardzo r ó ż n y c h sytu­ acjach. Przestrzegany jest przez 3 albo 7 dni po ś m i e r c i domownika, 2 G . v a n der L e e u w , F e n o m e n o l o g i a r e l i g i i , W a r s z a w a 1978, s. 81. �286 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I kiedy to nie wolno w y n o s i ć z jurty ż a d n y c h p r z e d m i o t ó w . Data pogrzebu będzie dniem o b ł o ż o n y m tym zakazem przez n a s t ę p n e lata, jak długo rodzina o rocznicy tej pamięta. W przeszłości lama w s k a z y w a ł przedmio­ ty, k t ó r e m i a ł y podlegać najostrzejszemu zakazowi p o ż y c z a n i a i sprze­ daży. Dodać trzeba, że o ile po śmierci domownika rodzina unika dawa­ nia czegokolwiek na z e w n ą t r z , to zarazem nader g o ś c i n n i e podejmuje się p r z y b y s z ó w w jurcie, co informatorzy k o m e n t u j ą w prostych s ł o ­ wach: „bo m y ś l ą , że k a r m i ą tak zmarłego". Ten sam zakaz o b o w i ą z y w a ł po w y p e ł n i e n i u dorocznego lamajskiego obrzędu p r z y w o ł y w a n i a p o m y ś l n o ś c i dallaga awach. Przestrzegano go r ó w n i e ż po takich dorocznych ceremoniach lamajskich, jak ofiara dla ognia gal tachich, w której ognisku domowemu s k ł a d a n o z a w i n i ę t y w j e d w a b n ą szarfę mostek barani oraz po seter tawich — p o ś w i ę c e n i u z w i e r z ę c i a ze stada lamajskiemu b ó s t w u . Na wszystkich tych obrzędach lamaizm w y c i s n ą ł swe piętno (np. s ł o w o seter na oznaczenie p o ś w i ę c o ­ nego zwierzęcia pochodzi z t y b e t a ń s k i e g o c'e-tar — „znak uwolnienia"), ale mają one r ó w n i e ż swoje miejscowe antycypacje. I n t e r e s u j ą c y nas w tym miejscu zakaz pożyczania d o t y c z y ł m i ę s a , mleka, soli oraz przed­ m i o t ó w ze srebra i złota. Motywacje deklarowane przez pasterzy nie b y ł y jednoznaczne: „grzech", „ z m a r ł e m u się zaszkodzi", ,,z jurty ubędzie". Surowo przestrzegano zakazu wydawania jakichkolwiek przedmio­ t ó w przez 3 dni po kastracji b a r a n ó w , jako że m o g ł y b y to szkodliwie w p ł y n ą ć na gojenie s i ę ran. Także po porodzie w i e l b ł ą d z i c y nie wolno by­ ło w y n o s i ć ani soli, ani ognia (zdaniem i n f o r m a t o r ó w „bez nich nie m o ż ­ na żyć"), inaczej bowiem m o ż e w n a s t ę p n y m roku z d e c h n ą ć p r z y c h ó w e k . Zakaz ten nie o b o w i ą z y w a ł po porodach innych zwierząt, co pasterze próbowali t ł u m a c z y ć s z c z e g ó l n y m szacunkiem dla w i e l b ł ą d a jako zwie­ rzęcia d ł u g o w i e c z n e g o . Na koniec wypada w s p o m n i e ć o zakazie wyno­ szenia z jurty ognia i popiołu po seansie szamańskim, a także — ten motyw pojawia s i ę w r ó ż n y c h systemach wierzeniowych całego chyba ś w i a t a — po zachodzie słońca. Spośród p o w y ż s z y c h z a k a z ó w n a j w a ż n i e j s z y b y ł dla relacjonujących ten o b o w i ą z u j ą c y po kastracji baranów. T u najkonkretniej f o r m u ł o w a ­ no konsekwencje jego złamania. S ą one dwojakiego charakteru: powia­ da się, że „rana s i ę nie zagoi" albo też, że „ w ten sposób otwiera się dro­ g ę dla w y d a t k ó w " . Sankcje te s f o r m u ł o w a n e s ą w sposób znamienny dla magicznego m y ś l e n i a asocjacyjnego, bazują one n i e w ą t p l i w i e na w s p ó l ­ nej w obu wypadkach symbolice otwarcia. Z a r ó w n o bowiem „rana", jak i „ w y d a n i e czegokolwiek z jurty" s t a n o w i ą rodzaj otwarcia; są zatem pojęciami symetrycznymi, pozostają w logicznym z w i ą z k u ze sobą. K a ż ­ de z tych „otwarć" jest niepożądane, wzmacnianie zaś jednego drugim (wydawanie czegoś, gdy rana jest jeszcze niezasklepiona) m o ż e okazać się szkodliwe dla każdego z nich. Obie motywacje są w i ę c z punktu w i ­ dzenia m y ś l i magicznej r ó w n i e uzasadnione, c z ł o w i e k zaś z n a j ą c y ó w za- �PODAROWAC-ZNALEŻC-ZGUBIĆ-ZBŁĄDZIC 287 kaz (relacjonujący go informator) „ m a do wyboru", na którą sankcję w swojej wierze ma się z d e c y d o w a ć ; m o ż e zresztą połączyć obie. Czy jednak w y j a ś n i e n i a o d w o ł u j ą c e się do poziomu m y ś l e n i a magicz­ nego w y s t a r c z a j ą we wszystkich p o w y ż s z y c h przypadkach? Sądzę, iż lo­ gika zakazu spoczywa głębiej, tak jak g ł ę b s z y jest w e w n ę t r z n y z w i ą z e k wszystkich sytuacji, w k t ó r y c h zakaz ó w obowiązuje. Można się spodzie­ wać, iż w y j a ś n i e n i a magiczne p r z y k r y w a j ą sobą strukturę ukrytą. Logika magii, działalności przecież utylitarnej i psychologicznie bliskiej c z ł o ­ wiekowi, jest bowiem stosunkowo prosta, m o ż e w i ę c p o s ł u ż y ć ludziom do w y j a ś n i e n i a działań, k t ó r y c h n a j g ł ę b s z y sens jest dla nich samych niezrozumiały. Magia s ł u ż y tu w i ę c — m o ż e zabrzmi to paradoksalnie — racjonalizacji. Co natomiast m i a ł o b y stanowić głębszą strukturę p o w y ż s z y c h zaka­ z ó w ? Odpowiedź wynika z analizy pojęcia tabu, którego mongolskie ceertej jest przecież ś c i s ł y m odpowiednikiem „Tabu jest to unikanie pew­ nych czynności i s ł ó w z bo jaźni przed mocą. S ł ó w , które dotyczą takich dziedzin krytycznych, jak polowanie, wojna, stosunek p ł c i o w y , lepiej nie wymawiać... [w w y n i k u nałożenia tabu] pojawia się w i ę c ś w i a d o m i e w y w o ł a n e zatamowanie nurtu życia" . W p o w y ż s z y m określeniu p o ł ó ż m y nacisk na p o j ę c i u „życia", rozumiejąc je przy tym o c z y w i ś c i e jako człon opozycji binarnej; w y j a ś n i a nam ono w i ę c e j niż — traktowana przez samego G . van der Leeuwa jako w y j ś c i o w a — idea „mocy". Tabu po­ woduje w ł a ś n i e ustanie życia. Okresowy zakaz prokreacji — tabu seksu­ alne — jest najsilniejszym sposobem manifestacji stanu śmierci, zawie­ szenia życia w jego najbardziej witalnym aspekcie. W Mongolii stosunki seksualne b y ł y ceertej m. in. dla tych, którzy przygotowywali się do pro­ wadzenia ceremonii kultowych na owonach. Kontakt ze świętością w y ­ maga czystości r ó w n o z n a c z n e j z wyzbyciem się z n a k ó w życia. 3 P o w y ż s z e rozważania nie o d w o d z ą nas wcale od zagadnienia zakazu dawania. Wynika z nich ono logicznie, o c z y w i ś c i e pod warunkiem, że dawanej rzeczy nie b ę d z i e m y t r a k t o w a ć w y ł ą c z n i e jako wartości ekono­ micznej ani jako korelatu w i ę z i społecznych, lecz spojrzymy na n i ą jako na element symboliczny. O d w o ł a j m y się z n ó w do trafnie uwydatniają­ cych ten aspekt daru s t w i e r d z e ń ojca fenomenologii religii: w darze „ n a j ­ w a ż n i e j s z e jest nie to, ż e ktoś coś otrzymuje, lecz ż e prąd życia p ł y n i e dalej... [dar, ofiara] staje w centrum życia, jest d z i a ł a n i e m samej mocy życia" . 4 Zakładam, iż rzeczy wydawane z jurty m o ż n a traktować na tej samej co dar zasadzie. W przypadku n i e k t ó r y c h z nich mamy n a j w y r a ź n i e j do czynienia z symbolicznymi „ k w a n t a m i życia", o w y r a ź n i e zapisanej funk­ cji stymulatora witalności. Dlatego w ł a ś n i e zakaz dawania dotyczy szcze3 Tamże, s. 1 Tamże, s. 80-81. 403. �288 J E R Z Y S. WASILEWSKI golnie mleka i mięsa, ognia wraz z popiołem, soli — traktowanych jak wiemy przez pasterzy jako „rzeczy, bez k t ó r y c h nie m o ż n a ż y ć " — oraz p r z e d m i o t ó w ze złota i srebra. Z w r ó ć m y u w a g ę , ż e sól w wielu kultu­ rach pełni rolę symbolicznego ł a d u n k u życia, stąd jej rola w obrzędach narodzinowych oraz apotropaiczne zastosowanie w magii przeciwko w y ­ w o d z ą c y m się z porządku śmierci demonom. To samo dotyczy metali szlachetnych. „Złoto, które ma b a r w ę Słońca, ma t e ż w sobie część jego życiodajnej siły... K r ó l o w i e rozdzielając złoto w ś r ó d swych u l u b i e ń c ó w zarazem obdarzali ich ż y c i e m . D l a G r e k ó w symbolem życia b y ł y złote jabłka Hesperyd" . Wolno sądzić, że r ó w n i e ż dla M o n g o ł ó w dar s t a n o w i ł m a n i f e s t a c j ę ż y ­ cia; w tym sensie podobny b y ł do demonstracji k r w i — oba te zjawi­ ska (darowanie i krwawienie) b y ł y już zresztą intuicyjnie zestawiane . Muszą one zostać zawieszone w kontakcie ze śmiercią, stąd zakaz zabija­ nia zwierząt i wydawania rzeczy po pogrzebie; jako że noc jest analo­ giczna wobec śmierci, w i ę c t e ż ten sam zakaz o b o w i ą z u j e po zachodzie słońca. Podobnie m o ż n a go chyba rozumieć w pozostałych przypadkach kontaktu ze ś w i a t e m sacrum — podczas jurtowych o b r z ę d ó w ofiarnych. Rodzi s i ę co n a j w y ż e j pytanie, czy stosowanie ś r o d k ó w symbolicznych b ę d ą c y c h negacją życia nie jest poniekąd ś w i a d e c t w e m pierwotnego z w i ą z k u tych ceremonii z kultem z m a r ł y c h (przodków), logiczne jest bo­ wiem, iż przede wszystkim w takich obrzędach m u s i a ł w y s t ę p o w a ć ó w zakaz demonstracji z n a k ó w życia. Zgodnie jednak z deklarowanym na w s t ę p i e z a ł o ż e n i e m binaryzmu p o w i e d z i e ć trzeba, iż k a ż d y rytualny z w i ą z e k ze sferą ś w i ę t o ś c i o d w o ł y w a ć się m o ż e do ś r o d k ó w b a z u j ą c y c h na symbolice śmierci. 5 6 Zakaz wydawania p r z e d m i o t ó w z jurty po kastracji b a r a n ó w to przy­ padek szczególny, do którego jak w i d z i e l i ś m y także płytsze, magiczne w y ­ jaśnienie pasuje stosunkowo dobrze; tym niemniej i tu jest miejsce dla interpretacji w kategoriach życie — śmierć. Otóż zabieg ó w stanowi z p e w n o ś c i ą m e t o n i m i ę tej ostatniej. Przeprowadzając go pasterze oba­ wiali się o ż y c i e zwierząt; na w s t ę p i e wykonywano r y t magiczny m a ­ jący uchronić z w i e r z ę od śmierci i przenieść ją na obiekt zastępczy, o p e r u j ą c y m zaś życzono w krótkim hymnie „lekkiej ręki". W sytuacji metonimicznej śmierci o b o w i ą z y w a ć zatem powinien ten sam zakaz oka­ zywania z n a k ó w życia, co wobec śmierci rzeczywistej. Jest on jak wie­ my respektowany bardzo surowo — zarazem jednak zwyczaj nakazuje, by osobom o p e r u j ą c y m w r ę c z y ć dar, nie obawiając się przy tym nega­ tywnych konsekwencji, bo „tylko one b ę d ą o tym wiedzieć". Dar w tym momencie nie jest wcale — jakby m o g ł o się z d a w a ć — w y ł o m e m w opisywanej dotychczas strukturze. Przeciwnie, potwierdza S -Tamże, Tamże, 8 s. 90. s. 400. �PODAROWAC-ZNALE2Ć-ZGUBIĆ-ZBŁĄDZIC 289 się tu jego rola jako ł a d u n k u życia; jest on na miejscu nie tylko ze społeczno-pragmatycznego, ale też z czysto semantycznego punktu w i ­ dzenia. Oto p r z e c i e ż n a l e ż y obdarzyć kwantem życia tych, k t ó r z y z e t k n ę ­ li się najbliżej ze śmiercią, trzeba bowiem podnieść ich o b n i ż o n y poten­ cjał energetyczny. Zapewne taka koncepcja daru za wykonanie pewnej czynności wymaga jeszcze drobiazgowego m a t e r i a ł o w e g o sprawdzenia (rodzaj z a b i e g ó w wynagradzanych, semantyka p r z e d m i o t ó w darowanych itp.). Rysuje s i ę jednak m o ż l i w o ś ć nowego spojrzenia na rolę darów, jakimi wynagradzane b y ł o wykonanie czynności oczyszczających w ob­ rzędach przejścia. N a l e ż ą tu b y ć m o ż e dary dla akuszerki albo osoby dokonującej postrzyżyn, zwłaszcza że obrzędy narodzinowe i okresu dzie­ cięcego w i ą ż ą się z ideą śmierci o tyle, o ile same narodziny traktowane są w archaicznym systemie w y o b r a ż e ń jako fakt pozostający w zwier­ ciadlanej symetrii wobec śmierci, s t a n o w i ą c y w y ł a n i a n i e się z niebytu. Dar, dawanie — pojęcia przeciwstawne wobec idei zakazu w y d a ­ wania — p o s ł u ż y ł y zatem do jej w y j a ś n i e n i a . Na zakończenie wywodu dodajmy jeszcze, iż tradycyjna w i e r z e n i o w o ś ć zna pojęcie tworzące ś c i ­ słą opozycję wobec zakazu dawania — jest nim nakaz pożyczania. For­ m u ł o w a n y jest on np. w takim oto polskim wierzeniu: kobiecie ciężar­ nej, która prosi o p o ż y c z e n i e czegoś, nie wolno tego przedmiotu odmówić, bo inaczej myszy w y g r y z ą dziurę. T a k w i ę c w parze z ż y c i e m — zna­ mionowanym przez b r z e m i e n n o ś ć — iść musi dawanie, odmowa zaś daru przynosi jeśli nie śmierć, to przynajmniej zniszczenie, destrukcję. Opo­ zycja dar — zakaz daru, d a w a ć — odmawiać, odpowiada w i ę c opozycji życie — śmierć. Kolejną parę pojęciową, która identycznie koreluje się z tą podsta­ w o w ą opozycją, jest para ś w i a d o m o ś ć — n i e ś w i a d o m o ś ć . Jej drugi człon stosowany jest powszechnie do charakteryzowania stanów, w k t ó r y c h m o ż l i w y jest kontakt c z ł o w i e k a ze sferą zjawisk nadnaturalnych. Nie mam tu jednak n a m y ś l i s t a n ó w szamańskiej ekstazy czy innych przeżyć paranormalnych. P o z o s t a ń m y przy rytuałach wykonywanych niby to świadomie, w k t ó r y c h jednak moment niewiedzy, n i e ś w i a d o m o ś c i ma g w a r a n t o w a ć m a g i c z n ą skuteczność. D l a przykładu wspomnijmy o noto­ rycznie p o w t a r z a j ą c y m się w magicznych receptach wymogu utrzymywa­ nia danej kuracji w tajemnicy, inaczej bowiem okaże się ona nieskutecz­ na. T a k w i ę c w e d ł u g torguckiego przepisu na ł a t w y poród n a l e ż y maścią z m ó z g u w ę ż a p o s m a r o w a ć organy rodzącej, tak jednak, by ona sama o tym nie wiedziała. I nie warto chyba doszukiwać się w idei skrytości, utrzymywania zabiegu w tajemnicy, jakichś intencji psychotechnicznych, ludowej terapeutki itp. N i e ś w i a d o m o ś ć , n i e j a w n o ś ć i p r z y p a d k o w o ś ć m a ­ ją s w ą w ł a s n ą s e m a n t y k ę , s t a n o w i ą autonomiczne elementy języka s y m ­ bolicznego i to wystarczy, by znalazły zastosowanie w przekazach magicz­ nych. To stąd w polskich podaniach skarb ujawnia się temu kto nie szuka go celowo; na tamtym ś w i e c i e działanie intencjonalne jest bo19 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X X I V , z. 1 �290 J E R Z Y S. WASILEWSKI wiem — przeciwnie aniżeli na ziemi — nieskuteczne. T a k w i ę c c h ł o p ­ cu, k t ó r e m u przypadkiem wpada czapka do lochu, diabeł wyrzuca ją, pełną pieniędzy, temu zaś, który w r z u c i ł ją tam n a u m y ś l n i e , zwraca j ą z gnojem albo też wprost u r y w a g ł o w ę . 7 Tak w i ę c badając relację ś w i a d o m o ś ć — n i e ś w i a d o m o ś ć w kontakcie z tamtym ś w i a t e m z w r ó c i m y u w a g ę na takie jej konkretyzacje, jak: i n ­ tencjonalnie — przypadkowo czy t e ż jawnie — skrycie. I tak dochodzi­ my do pary pojęć zgubione — znalezione (mong. gardz-oldz). Choć są to pojęcia antyteczne, to o c z y w i ś c i e nie s t a n o w i ą one opozycji adekwatnej wobec pary ś w i a d o m o ś ć — n i e ś w i a d o m o ś ć . Znajdą się one łącznie w serii wyznaczanej przez n i e ś w i a d o m o ś ć (w przeciwstawieniu wobec przedmio­ t ó w uzyskanych lub utraconych intencjonalnie) albowiem ich status lo­ giczny jest podobny: zguba to coś, co traci się w sposób bezwiedny, tak jak i znalezienie nie zależy od udziału woli. Rozpocznijmy od przedsta­ wienia mongolskiego r y t u a ł u tzw. „gubienia dziecka", chuuched geczichle. Pod tą e u f e m i s t y c z n ą n a z w ą kryje się odprawiany n i e g d y ś p o c h ó w e k dziecka, które zmarło mniej w i ę c e j przed trzecim rokiem życia. Z w ł o k i zaszywano w skórę, konny jeździec z a ś przytraczał ó w worek do siod­ ła w sposób celowo niestaranny. N a s t ę p n i e galopem u d a w a ł się na tere­ ny odludne, gdzie długo k l u c z y ł i błądził, tak p o w o d u j ą c koniem, by wreszcie worek odwiązał się sam, bez jego wiedzy i czynnego udziału. Zgubienie takie jest środkiem w y s ł a n i a z m a r ł e g o dziecka w zaświaty, aby uległo ono szybkiej reinkarnacji i odrodziło się ponownie w tej sa­ mej rodzinie. D o s t ę p n y m na ziemi obszarem, który m o ż e r e p r e z e n t o w a ć symbolicznie tamten świat, jest w binarnej klasyfikacji k a ż d y teren bez­ ludny, pozbawiony ś l a d ó w obecności c z ł o w i e k a i zwierząt, nazywany przez pasterzy mongolskich „ c z y s t y m miejscem", cewer gadzar. Termin „ c z y ­ stość" pojawia się już po raz w t ó r y — podobnie jak w k o n t e k ś c i e tabu seksualnego — na oznaczenie braku z n a k ó w życia. Podobny do w y ż e j opisanego sposób p o c h ó w k u relacjonował dla T u w i j e ż y k ó w F . K o n . Ciało zmarłego p r z y w i ą z y w a n o do kłody, którą przez otwór w ścianie jurty w y w l e k a ł n a g ł y m szarpnięciem liny konny j e ź ­ dziec. Klucząc w galopie po bezdrożach porzucał z w ł o k i i nie oglądając się za siebie w r a c a ł mylnymi drogami. Z w r ó ć m y u w a g ę n a motyw powro­ tu z pogrzebu okrężną drogą, znany w r ó ż n y c h systemach wierzeniowych. Posiada on na ogół m o t y w a c j ę magiczną, mając jakoby na celu zmyle­ nie duszy zmarłego i zapobieżenie jej powrotowi do ś w i a t a ż y w y c h . P a ­ m i ę t a m y jednak, iż pod powierzchnią takich magicznych t ł u m a c z e ń — 8 'J. Krzyżanowski, Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, t. I I , W a r s z a w a 1963, s. 219. 8 F. K o n , Za M o s k w a 1934, s. 64. 50 let. Sobranie soczinienii, t. I I I : Ekspiedicija w Sojotiil, �PODAROWAĆ-ZNALEŻC-ZGUBIĆ-ZBŁĄDZIĆ 291 bardzo ż y w y c h i rozpowszechnionych, albowiem w s k a z u j ą c y c h na celo­ wość, bezpośrednią przydatność stosowania danego zabiegu symboliczne­ go — kryje się głęboka logika znaczeń; nie chodzi w niej o m a g i c z n ą skuteczność, lecz tylko o w y r a ż e n i e w j ę z y k u symboli istniejącego sta­ nu. Sądzę, ż e w omawianym wypadku poprzez kluczenie i błądzenie wyrażona zostaje idea zawieszenia świadomości i zakłóceń struktury cza­ soprzestrzennej, jakie p a n o w a ć mają w krainie śmierci. W relacjach mitologicznych wielu l u d ó w jest błądzenie typowym sposobem w ę d r o w a n i a po zaświatach. Rozkładając ten motyw na p o j ę ­ cia abstrakcyjne m o ż n a powiedzieć, iż błąkanie owo wynika z innej na tamtym ś w i e c i e struktury czasu i przestrzeni (wzmiankowane inwersje, zakrzywienie przestrzeni u n i e m o ż l i w i a j ą c e wydostanie się, brak u p ł y w u czasu itd.) oraz stąd, iż ustaje tam ludzka pamięć i ś w i a d o m o ś ć . B ł ą k a ­ ją się cienie elizejskie, błądzą herosowie typu Odyseusza, którzy w swych w ę d r ó w k a c h po nieschodzonych drogach anekumeny ocierają się o śmierć, błędne ścieżki oferuje labirynt — znane już w najbardziej archaicznych kulturach w y o b r a ż e n i e z a ś w i a t ó w . Pojęcia takie, jak błąd — obłęd — przybłęda — obłąkaniec, w i ą ż ą się z przynależnością do innego świata. Nie mnożąc dalszych p r z y k ł a d ó w z w r ó c i m y jedynie u w a g ę na pojęcie błędu, p o m y ł k i jako ś w i a d e c t w a ingerencji d e m o n ó w . Jest tu miejsce zarówno dla ś r e d n i o w i e c z n e g o mnicha, który zrobiwszy błąd w przepi­ sywanej księdze w i n i ł za to diabła, jak i dla kobiety z mongolskich opowieści wierzeniowych, która p o m y ł k ę w odmawianiu przepisanej for­ m u ł y magicznej przypłaciła kulawością. Z a u w a ż m y , iż k u l a w o ś ć — ogólnie znana i nie w y m a g a j ą c a komen­ tarza sankcja za wkroczenie w sferę z a ś w i a t ó w — pojawia się także w mongolskich wierzeniach w z w i ą z k u ze w z m i a n k o w ą ideą „czystego miejsca". Oto bowiem cewer gadzar stanowi klasyfikacyjne z a ś w i a t y nie tylko w obrzędzie pogrzebowym, lecz też po narodzinach. Wtedy to zako­ puje się na tym terenie ten cielesny zaczątek nowego życia i nowych narodzin, jakim jest łożysko. Chowa się je tam posypane ziarnem, solą i kadzidlanym proszkiem z jałowca arc wraz z baranią kością astragalową szagaj; ta ostatnia jest zapewne nosicielem idei ciągłości m i ę d z y p o ­ koleniowej, symbolizuje linię pochodzeniową. Zakopanie placenty razem z tymi symbolicznymi nośnikami życia ma z a g w a r a n t o w a ć rodzenie się dalszego potomstwa. Przy tej okazji f o r m u ł u j e się zakaz stąpania na miejscu, gdzie obiekty te są zakopane. Ten kto b ę d z i e t a m t ę d y chodził — okuleje. Pojęcie zguby, od którego rozpoczęliśmy nasz w y w ó d , znajduje swe o d w r ó c e n i e w idei znalezienia. Skoro zatem zgubienie jest sposobem w y ­ ekspediowania czegoś w z a ś w i a t y (w tym kontekście p o r ó w n a j polskie powiedzenia na temat rzeczy zgubionej: „diabeł ogonem przykrył", „diab­ li na f o r m ę porwali', a także — z diabłem z a s t ą p i o n y m przez obcych — „Żydzi na drągu wynieśli"), w i ę c t e ż znalezienie m o ż e b y ć traktowane �292 J E R Z Y S. WASILEWSKI jako odbiór przesyłki z tamtego świata. Dzieje się tak r z e c z y w i ś c i e c h o ć b y w magii, gdzie rzeczy przypadkowo znalezione w stepie — z w ł a s z ­ cza stare przedmioty, s p ł o w i a ł e od wiatru i słońca — traktowane są jako szczególnie skuteczne. Skoro gubienie w y s t ę p u j e w pogrzebie, to syme­ tryczne wobec niego znajdowanie powinno p o j a w i ć się w z w i ą z k u z n a ­ rodzinami. W istocie, w mongolskich pieśniach weselnych ż y c z y się c z ę ­ sto pannie m ł o d e j „znaleziska"; oldz; eufemizm ten oznacza przyszłe dziecko. Z t ą s a m ą intencją wypowiada się s ł o w a „ n i e c h będzie znalezi­ sko" w y r z u c a j ą c dwie obrane z m i ę s a kostki z tylnej nogi barana. S ą to chrząstki, na k t ó r y c h gotuje się bulion służący do pierwszego obrzędo­ wego obmywania noworodka, wrzuca się je też do wody k a ż d o r a z o w o m y j ą c dziecko. Rytualno-ludycznego aktu wyrzucania kostek d o k o n y w a ł gospodarz, w y s t r z e l i w u j ą c je po zjedzeniu m i ę s a z ręki przełożonej pod kolanem m i ę d z y nogami. Ś c i ę g n e m Achillesa borwi powinien trafić w we­ z g ł o w i e m a ł ż e ń s k i e g o łóżka, rzepką k o l a n o w ą z a ś tojg c e l o w a ł w g ó r ­ ny otwór jurty, w jego p r a w ą lub l e w ą p o ł o w ę , zależnie od tego, czy chciał m i e ć córkę, czy syna. Trzeba w y j a ś n i ć , ż e o t w ó r dymno-okienny traktowany b y ł jako miejsce pobytu duszyczek p r z y s z ł y c h dzieci. Ż y c z e ­ nie potomstwa m o g ł o b y ć w y r a ż o n e s ł o w a m i „ n i e c h b ę d z i e znalezisko", oldz oroo, albo wprost: „niech b ę d z i e ładne, m i ł e dziecko", ongotej chodrchon chuuched garach boldtugaj. Idea znalezienia — nadal w z w i ą z k u z narodzeniem — pojawia s i ę także w z a k o ń c z e n i u p o c h ó w k u . Gdy dla wywiezienia z w ł o k na cmen­ tarz układa się je na grzbiecie wielbłąda, to za pomost służą dwa od­ w r ó c o n e do góry dnem kosze, przeznaczone do zbierania suchego nawozu na opał. Powracając z cmentarza kosze te n a l e ż y n a p e ł n i ć nawozem — który w ó w c z a s nazywa się w ł a ś n i e „znaleziskiem" — i w y p a l i ć go n a ­ tychmiast w ogniu. W tej niejasnej dla samych pasterzy praktyce zawar­ ta jest chyba symbolika odrodzenia, jakie nastąpić ma po śmierci. D z i ­ w i ć może, iż kosze do nawozu, przedmioty o tak niskiej randze, u ż y w a n e są jako akcesoria pogrzebowe. B y ć m o ż e w y j a ś n i e n i e tkwi w mitologii poszukiwania. Skoro rzeczy przypadkowo znalezione traktowane s ą jako pochodzące ze sfery sakralnej, to wszelkie zajęcia zbierackie m o g ą m i e ć s w ą m a ł ą m i t o l o g i ę , w której b y ł y b y opisywane na w z ó r w y p r a w na tamten świat. W tradycyjnej kulturze c h ł o p s k i e j d o t y c z y ł o to np. zbie­ rania g r z y b ó w . „ P o d o b i e ń s t w o grzybobrania do przechadzki c i e n i ó w eli­ zejskich" nie jest tylko z e w n ę t r z n e ; wierzenia na temat g r z y b ó w upo­ dobniają je do d a r ó w tamtego świata, które po wyniesieniu na z i e m i ę tracą s w ó j cudowny walor, ulegają dematerializacji. M o ż e w i ę c r ó w n i e ż kosz do zbierania opału w stepie (czynność ta jest c z ę s t y m motywem w folklorze mongolskim) zawiera głębsze znaczenie symboliczne jako rekwizyt kontaktu z tamtym ś w i a t e m ? Skoro d o t k n ę l i ś m y symboliki pewnych niepozornych r e k w i z y t ó w w i ą ­ żących się ze śmiercią to zaprezentujemy teraz ciąg perypetii, jaki z a - �293 PODAROWAC-ZNALE2C-ZGUBIC-ZBŁĄDZIC rysowuje s i ę przy analizie takich w ł a ś n i e przedmiotów. D l a uproszcze­ nia przyjmijmy, iż punktem w y j ś c i a jest grzebień; w istocie w tej sa­ mej roli p o j a w i a ć się będą, jak zobaczymy, różne podobne d o ń przedmio­ ty. W wielu systemach wierzeniowych pojawia się on jako akcesorium pochówku. W tradycyjnej kulturze wiejskiej b y w a ł składany do trumny obok kilku innych osobistych rzeczy zmarłego. Trudno tu na początek dopatrywać się tej roli symbolicznej, jaką ten sam przedmiot pełni np. w p o c h ó w k u t y b e t a ń s k i m , a mianowicie funkcji apotropaicznych. Oto w tybetańskiej ceremonii w y s y ł a n i a duszy zmarłego na tamten ś w i a t (sanglion), przeprowadzanej przez czarownika-szamana zaraz po pogrze­ bie, zaopatruje się duszę w środki magiczne, m a j ą c e ochronić ją przed demonami, zagrażającymi jej w drodze do krainy p r z o d k ó w Rum-lyang. Są tu m. in. szczotka i grzebień, które rzucone przez duszę za siebie za­ mienią się w zaporę, zagradzającą drogę z ł y m duchom . 9 Można przypuszczać, że takie w ł a ś n i e rozumienie symboliki przed­ m i o t ó w typu grzebienia legło u podstaw wykorzystania tego motywu w licznych bajkach i podaniach. Badający historyczno-etnograficzne (ob­ r z ę d o w e i wierzeniowe) źródła baśni magicznej W. Propp stwierdził, iż motyw grzebienia zamieniającego się w łańcuch gór w ucieczce przed złymi duchami r o z u m i e ć n a l e ż y jako wyraz idei nieprzekraczalności — czy raczej trudności w pokonaniu granicy m i ę d z y tym a tamtym ś w i a ­ tem . Z a przykład m o ż e służyć znane podanie o k r ó l o w e j Kindze, która w ucieczce przed Tatarami rzuciła za siebie grzebień i wstążkę, z czego p o w s t a ł y Pieniny i Dunajec. Mamy tu w y r a ź n i e do czynienia z transfor­ macją schematu „ucieczki z tamtego świata". Pojawia się tu przecież nie tylko „ten sam grzebień' ale i to samo demoniczne zagrożenie; w średnio­ wiecznej Europie Tatarzy traktowani są o c z y w i ś c i e jako przybysze z T a r taru, czemu daje wyraz nie tylko ludowa etymologia, ale i oficjalna pisownia (w j ę z y k u angielskim forma the Tartars utrzymuje się do X I X wieku). Co zaś tyczy s i ę postaci samej bohaterki, to należałoby zastanowić się, czy pierwotnie nie spełniała ona bardziej heroicznej roli zanim h i ­ storia nie skazała jej na niefortunną ucieczkę. „Legenda jest mitem, który po drodze zahaczył o jakieś miejsce lub fakt historyczny" —• powiada G . van der L e e u w . U z u p e ł n i j m y to stwierdzenie: pech chciał, iż w tym wypadku mit zaczepił o okoliczności dziejowe n i e p o m y ś l n e , co sprawiło, iż w legendzie akcent pada na moment klęski, ucieczki. B y ć m o ż e jednak ucieczkę przed demonami p r z y b y w a j ą c y m i z tamtego ś w i a 1 0 1 1 9 M . H e r m a n n s , Schamanen-Pseudoschamanen, vergleichen.de Studie religióser Urphanomene, Erloser und Hettbringer. Eine Teil I I : Pseudo-Schamanen, Wiesba­ d e n 1970, s. 90. 1 0 W. P r o p p , 1 1 V a n der L e e u w , op. cit, s. 458. Istoriczeskije korni wołszebnoj skazki, M o s k w a — L e n i n g r a d 1949. �294 J E R Z Y S. WASILEWSKI ta poprzedzała — zgodnie z p e ł n y m schematem mitologicznym — jakaś triumfalna, heroiczna przeciw nim wyprawa? Nie chcąc bynajmniej pochopnie s u g e r o w a ć parabeli m i ę d z y postacią błogosławionej K i n g i a herosami d o k o n u j ą c y m i zstąpienia do p i e k i e ł (wy­ starczy, ż e sam motyw ucieczki jest w obu wypadkach jednakowo ujmowa­ ny) przedstawmy raczej topos w y p r a w y bohatera do k r a i n y śmierci na podstawie mongolskiego m a t e r i a ł u wierzeniowego, p a m i ę t a j ą c zarazem stale o „ m o t y w i e grzebienia". Taką b o h a t e r s k ą postacią jest B a l d a n - L c h a m , w y o b r a ż a n y na lamajskich ikonach jako b ó s t w o g r o ź n e z czarną t w a r z ą i mieczem w dłoni, galopujące na mule; z w i e r z ę ma umieszczone na zadzie trzecie oko. Z boku zwisa poczwarny z e w ł o k ludzki, do siodła przytroczony jest t e ż jakiś pręt z zaznaczonymi z ę b a m i czy nacięciami. Wśród T o r g u t ó w rozpowszechnione jest podanie wierzeniowe, opowia­ dające o tym jak Baldan-Lcham w y p r a w i ł się do krainy d e m o n ó w — mangasyn oron — aby je pokonać; podanie stanowi zarazem w y j a ś n i e ­ nie dla odprawianego co roku „na tę pamiątkę" obrzędu rozbijania kości, który zostanie opisany dalej. O p o w i e ś ć relacjonowana w r ó ż n y c h wer­ sjach zaczyna się od stwierdzenia, iż pewnego razu w ś r ó d ł a m ó w zapa­ n o w a ł o podniecenie, albowiem dotarła do nich w i a d o m o ś ć , ż e w krainie d e m o n ó w odbędzie się ślub syna chana mangusów z córką chana szulmasów (obie nazwy oznaczają kategorie z ł y c h duchów). Ze z w i ą z k u tego ma się narodzić syn, b ę d ą c y zagrożeniem dla życia na ziemi. B ó s t w o Baldan-Lcham przybrało postać pięknej dziewczyny (albo w r ę c z p o d s z y ł o się pod narzeczoną) i poślubiło owego mangusa. W pewien czas potem, trzydziestego dnia grudnia urodziło się z tego z w i ą z k u d z i e c k o - p o t w ó r z jednym okiem na środku czoła. W tym miejscu r ó ż n e warianty opo­ w i e ś c i rozchodzą się znacznie w szczegółach. R e k a p i t u l u j ą c : wszystkie demony p r z y b y ł y wtedy w gościnę, u p i ł y się i zostały pokonane przez Baldan-Lchama (czasem też dzięki pomocy i n t e r w e n i u j ą c y c h b u r c h a n ó w , które u w a l n i a j ą go z ż e l a z n y c h pęt, w jakie został zakuty). Baldan-Lcham rozbija mangusowi kość udową, zabija t e ż potworne dziecko; jego trupa przytracza do siodła, a rozlaną przy tym k r e w musi w y p i ć , inaczej bowiem skazi ona z i e m i ę — od tego też sam czernieje. K i e d y na swym wierzchowcu ucieka na ziemię, goni go pozostała przy ż y c i u zła starucha. Dotarłszy do brzegu morza Korwin dalaj przeskakuje ponad cieśniną, starucha zaś rzuca za nim z ę b a t y m przedmiotem z żelaza, s ł u ż ą c y m do obróbki skóry — chedreg; trafia nim Baldan-Lchama w czoło, rumaka zaś w zad. W tych miejscach p o j a w i ą się im oczy, w y o b r a ż a n e na ikonach podobnie jak grzebieniopodobny oręż staruchy, oraz inne rekwizyty akcji. O b r z ę d o w e u p a m i ę t n i e n i e owej historii stanowi torgucki obyczaj rozbijania wieczorem 29 albo 30 grudnia w o ł o w e j , rzadziej zaś baraniej kości udowej. Odbywa się on w jurcie w obecności wszystkich c z ł o n k ó w rodziny, którzy współuczestniczą w obrzędzie, odpowiadając c h ó r e m na pytania rozbijającego siekierą kość gospodarza, a potem zjadając wydo- �295 PODAROWAC-ZNAbEZĆ-ZGUBIC-ZBŁĄDZIC byty z niej szpik. Gospodarz woła: „ D w u d z i e s t y d z i e w i ą t y , s ł u c h a j ! M y j ę nogę muła, rozbijam n o g ę mangusa"! — Chorin jusun, sons! Lusyn chol ugaadż, mangasyn czomog cochidż bajnal na co obecni odpowiadają: s ł y ­ szeliśmy! — sonslool Inny tekst zawołania, krótszy: „czy słyszeliście, ż e dziś trzydziesty?" giiczin, guczin, sonsow uul powtarzany trzykrotnie dawał okazję do zastosowania typowych o b r z ę d o w y c h retradycji — o p ó ź ­ nień pointy. Oto dwa razy odpowiadano „nie" (i wtedy gospodarz u d e r z a ł lekko), za trzecim razem dopiero wołając „tak", po czym n a s t ę p o w a ł o rozbicie kości. Mogło to b y ć wreszcie pytanie, jak rozbijać kość, w z d ł u ż czy w poprzek, na co dwukrotnie odpowiadano celowo n i e p r a w i d ł o w o , by za trzecim razem o d p o w i e d z i e ć poprawnie („wzdłuż"). Przytaczam wszy­ stkie szczegóły dotyczące rozbijania kości udowej aby unaocznić, jak sil­ nie wiążą się w tym obrzędzie lamajskie treści religijne z elementami ro­ dzimymi, t w o r z ą c w sumie amalgamat trudno poddający się analizie ge­ netycznej. Lamaizm w n i ó s ł d o ń chyba nie tylko p o d b u d o w ę ideologicz­ ną w postaci historii Baldan-Lchama. W p ł y w ó w t y b e t a ń s k i c h m o ż n a do­ patrywać s i ę przecieeż w samym zastosowaniu kości w o ł u ; zwierzę to nie jest poza tą okazją w ogóle wykorzystywane do c e l ó w rytualnych, albo^wiem w kulturze mongolskich pasterzy „ z w i e r z ę c i e m symbolicznym" jest w y ł ą c z n i e owca. Wydaje się również, iż obrzęd ten b y ł ze szczególną predylekcją wykonywany przez ł a m ó w w klasztorach, choć relacje informa­ torów nie są tu wolne od sprzeczności. Z drugiej strony wolno doszuki­ wać się treści archaicznych — co zresztą nie musi automatycznie zna­ czyć „autochtonicznych" — w symbolice szpiku, traktowanego przez pa­ sterzy jako symbol długowieczności („szpik nie wysycha przez 1000 lat"), stąd też prawdopodobnie kojarzonego z przodkami. P o n i e w a ż do rozstrzyg­ nięcia tych kwestii brak jeszcze podstaw m a t e r i a ł o w y c h p o p r z e s t a ń m y na zaakcentowaniu synkretycznego charakteru opisanego p o w y ż e j rytua­ łu, nie w y r o k u j ą c w kwestii proporcji p o m i ę d z y elementami rodzimymi, mongolskimi a n a p ł y w o w y m i , lamajsko-tybetańskimi. Skądinąd t ę s a m ą dwoistość odnajdziemy r ó w n i e ż w m o t y w u j ą c y m obrzęd podaniu. Oprócz s z c z e g ó ł ó w typowych dla wyspekulowanej l a majskiej m y ś l i religijnej są tu cechy znamienne dla m y ś l e n i a ludowego, „oddolnego". Te ostatnie w i d a ć nawet w kompozycji i wymowie przeka­ zu. Z torguckich relacji p o z n a l i ś m y wizerunek Baldan-Lchama jako bo­ hatera na skalę eposu, który dokonuje czynu heroicznego. Trzeba jednak pamiętać, że w kanonicznej w y k ł a d n i t y b e t a ń s k i e j d'Pal-Ldan Lha-mo to b ó s t w o żeńskie, bogini śmierci, żona w ł a d c y śmierci, Y a m y . Na zde­ cydowanie oddolny w k ł a d w y g l ą d a epizod o zranieniu nogi konia przez złą staruchę przy opuszczaniu krainy d e m o n ó w — co w gruncie rzeczy jest starym motywem -kulawości jako skutku pobytu w podziemiach. 1 2 1 2 A . G r u n w e d e l , Mythologie L e i p z i g 1900, s. 175. des Buddhismus in Tibet und der Mongolei, �296 J E R Z Y S. WASILEWSKI Także przedmiot, k t ó r y m zadane zostają owe rany — z ę b a t e żelazo — należy chyba do grupy „grzebieni", jakie m y ś l magiczna umieszcza jak w i d z i e l i ś m y na granicy m i ę d z y tym a tamtym ś w i a t e m . W tym miejscu krótka dygresja: k o m e n t u j ą c losy p r z e k s z t a ł c e ń w ą t ­ k ó w biblijnych, które zamieniają się niekiedy we w ł a s n ą odwrotność, A. Sandauer o d w o ł u j e się do zasady: „ J e m u ukradli zegarek czy też on ukradł zegarek, w k a ż d y m razie coś tam b y ł o z zegarkiem" . Podobny mechanizm ujawnia się chyba w historii Baldan-Lchama! to co gdzie in­ dziej jest grzebieniem w rękach bohatera, tu przechodzi do rąk jego przeciwnika; w k a ż d y m razie pojawia się w tym samym miejscu — na granicy d w ó c h ś w i a t ó w . 1 3 Można chyba pokusić się o znalezienie rodowodu historii ciśnięcia w Baldan-Lchama z ę b a t y m narzędziem; jest nim wielki epos T y b e t a ń c z y ków, M o n g o ł ó w i B u r i a t ó w — Geseriada. Opisuje ona w y p r a w y do k r a i ­ ny d e m o n ó w podejmowane przez Gesera i jego s y n ó w , z których boha­ terowie powracali w triumfie, pokonawszy zło. Zbieżności z historią Baldan-Lchama są oczywiste: kiedy Geser pokonawszy demona — mangusa powraca na ziemię, spotyka na swej drodze kobietę „na źrebaku jasnorudym, z parcianym potnikiem, z drewnianym wielkim siodłem, z k n u tem s k ó r z a n y m z rękojeścią drewnianą, z j a s n o s i w ą g ł o w ą , z ostrą twa­ rzą, z jednym zębem, z bladą zębatką do wyrabiania skóry, d ł u g ą na tysiąc sążni" . Jest to najmłodsza córka mangusa, która urodziła się „po środku c i e ś n i n y wielkiego czarnego morza". Podobna postać pojawi się jeszcze raz na jego drodze: „długa i ruda baba, cienka jak osika, na chudym rudym koniu z jasnobiałą zębatką do wyrabiania skóry, długą na tysiąc sążni" . A za trzecim razem będzie to żona mangusa: „staru­ cha o bladej twarzy, z podbródkiem wielkim i ostrym. Z jednym wielkim okiem, z jednym z ę b e m , trzymała w rękach s w o j ą z ę b a t k ę do wyrabiania skóry, bladą, długą na tysiąc sążni" . Kobiety te rzucają swym orężem w bohatera, jemu jednak zawsze udaje się zasłonić i — w odróżnieniu od Baldan-Lchma nie odnosi żadnej rany. D o k ł a d n i e takie same spotka­ nia m a j ą też powtarzający heroiczne czyny ojca dwaj synowie Gesera: Oszor Bodgo i Churin Ałtaj . Postacie obu tych kobiet — córki, ż o n y i matki wielkiego mangusa — w y p o s a ż o n e są w atrybuty ś m i e r c i w spo­ s ó b upodobniający je zgoła do w i z e r u n k ó w naszej Kostuchy. Można po­ wiedzieć, że ostra zębatka pełni tam rolę analogiczną do kosy w rękach Śmierci. J a k j u ż wspomniano, podobny zębaty przedmiot w y o b r a ż a n y 1 4 1 5 1 6 17 1 3 A . S a n d a u e r , Bóg, Szatan, Mesjasz i...?, K r a k ó w 1977, s. 213. Abaj G e s e r - C h u b u n , Epopieja. Echirit-Bułagatiskij wariant, M . C h o m o n o w a , c z . I , U ł a n - U d e 1961, s. 115. 1 4 1 5 Tamże, s. 157. 1 6 Tamże, s. 195. 1 7 A b a j G e s e r - C h u b u n , cz. I I : Oszor s. 99, 113, 121-122, 179, 187. Bogdo i Churin Ałtaj, Ułan-Ude oprać. 1964. �297 PODAROWAĆ-ZNALEŹC-ZGUBIĆ-ZBŁĄDZIC bywa w lamajskich ikonach, przedstawiających Baldan-Lchama. Paste­ rze interpretują go w ł a ś n i e jako znany im praktycznie chedreg. Czy jed­ nak m o ż l i w e jest by, przedmiot gospodarczego u ż y t k u trafił do wizerunku bóstwa? Zapoznanie się z t y b e t a ń s k ą ikonografią postaci bogini śmierci d'PalLdan Lha-mo przynosi zaskakująco odmienne rozwiązanie. Ponacinany, karbowany pręt, noszący n a z w ę khram-sin (w s t a r o t y b e t a ń s k i m khram — wrąb, nacięcie, znak) w i ą ż e się oto z ideą zaznaczania długu. A . Rona-Tas wywodzi go od p r ę t ó w - k a r b o w n i c , na k t ó r y c h zaznaczono p o w i n n o ś c i podatników we w c z e s n o ś r e d n i o w i e c z n y m T y b e c i e . Zgodnie z sugestią G. Tucciego wolno sądzić, iż w rękach bogini śmierci przedmiot ten musi wiązać się raczej z rachubą g r z e c h ó w z m a r ł e g o ; korzysta z niego Y a m a , mąż bogini L h a - m o jako w ł a d c a u m a r ł y c h , Gśin-rje, ocenia swych podsądnych, gdy p o j a w i ą się przed jego obliczem. Jedna z trzech wersji T y ­ betańskiej K s i ę g i U m a r ł y c h Bar-do-thos-grol m ó w i , iż Y a m a ocenia grzechy w y w o ł u j ą c ich obraz w ł a ś n i e z pręta khram-sin; dwie pozostałe wspominają natomiast o lustrze, które odbija postępki u m a r ł y c h . 18 1 9 Wynalazek pisma — V I I wiek — położył natychmiastowy kres stoso­ waniu karbownicy w ż y c i u ekonomicznym Tybetu, gdzie khram-sin prze­ staje b y ć stosowany już w p o ł o w i e V I I I wieku. T r w a natomiast p a m i ę ć o nim jako akcesorium symbolicznym i tradycja umieszczania go na w i ­ zerunkach bogini Lha-mo, choć jak w i d z i e l i ś m y rozumienie jego pierwot­ nego znaczenia całkowicie już się zatarło. P o w y ż s z y w y w ó d s t a n o w i ł b y co n a j w y ż e j ' p r z y c z y n e k do kewstii funk­ cjonowania m e c h a n i z m ó w przekazu, zmiany, dokonującej się w kulturze przez niezrozumienie, zapomnienie, ciąg „ t w ó r c z y c h omyłek", z jakich składa się historia kultury, gdyby nie pewne skojarzenie, które przenosi problem rekwizytu symbolicznego na szerszą scenę. Oto w polskiej lite­ raturze etnograficznej opisany został przedmiot ściśle odpowiadający ty­ betańskiej karbownicy. S ą to tzw. „ w r ę b y " — k i l k u d z i e s i ę c i o c e n t y m e t r o we drewienko nacięte w 9 z ę b ó w z zaznaczoną r ę k o j e ś c i ą . Przedmiot ten p o s y ł a n y b y ł na wsi lubelskiej s c h y ł k u X I X wieku jako znak śmierci któregoś z m i e s z k a ń c ó w . Przenoszono go od chaty do chaty kładąc na kominie ze s ł o w a m i „namta wręby". Można dodać, że tradycja wiejska notuje w y s t ę p o w a n i e w tej roli także takich przedmiotów, jak wianek świętojański, p ę c z e k lebiody, wreszcie krzyżyk czy ś w i ę t y obrazek. Nie­ kiedy określany b y ł kierunek ruchu przedmiotu — jego przekazywanie powinno się o d b y w a ć w kierunku pod słońce, podczas gdy wszystkie i n ­ ne zawiadomienia, które obiegały w i e ś (np. kula sołtysa) obnoszono zgod­ nie z ruchem słońca. Pośród p o w y ż s z y c h p r z e d m i o t ó w „ w r ę b y " w y d a j ą 20 1 8 Lha-mo, A. R ó n a - T a s , Tally-Stick and Divination-Dice " A c t a O r i e n t a l i a " , t. 6: 1956, s. 163-166. in the i ' G . T u с с i , Tibetan Painted Scrolls, v o l . I I , R o m a 1949. M . R . W i t a n o w s k i , Kula — poszukiwania, „Wisła", 2 0 Inconography t. 10: 1896, of s. 598. �298 J E R Z Y S. WASILEWSKI się m i e ć zdecydowanie archaiczny charakter. Przemawia za tym j u ż sama nazwa, co do swej genezy prasłowiańska (w odróżnieniu od późnego, ger­ m a ń s k i e g o pochodzenia s ł o w a „ k a r b y " ) . S. Ciszewski w swej rozpra­ wie o sposobach zaznaczania przez nacinanie zestawia w r ę b y z „karbo­ wanymi listami plemion prymitywnych", w k t ó r y c h zapisywane b y ł y konkretne informacje liczbowe; nie zadaje jednak pytania o znaczenie tych nacięć . Sądzę, iż na pytanie to trudno b y ł o b y o d p o w i e d z i e ć ( z w a ż y w s z y sporadyczność przekazu o „wrębach"), gdyby nie odległa analogia do t y b e t a ń s k i e g o „rejestru g r z e c h ó w " w rękach b ó s t w a śmierci. Nie w y j a ś n i a nam ona wprawdzie, jak przedmiot ó w f u n k c j o n o w a ł pierwotnie (a w i ę c czy np. u ż y w a n y b y ł przy pogrzebie; stosowanie go tylko w roli zawia­ domienia wydaje się m i e ć bardzo „ p r z e ż y t k o w y " charakter), pozwala jed­ nak w przybliżeniu zrozumieć jego s e m a n t y k ę . Mimo całej o d m i e n n o ś c i obu s y s t e m ó w wierzeniowych — polskiego i t y b e t a ń s k i e g o — w obu po­ jawia się (i to przecież chyba nie na drodze zapożyczeń) identyczny rek­ wizyt symboliczny. Jeszcze raz utwierdza to nas w przekonaniu o uniwer­ salności n i e k t ó r y c h głęboko ukrytych treści archaicznych ś w i a t o p o g l ą d ó w , a zarazem o perspektywie b a d a ń p o r ó w n a w c z y c h w zakresie kultury du­ chowej, n i e w ą t p l i w i e bardzo ryzykownych, lecz zarazem m o g ą c y c h przy­ nosić nowe problemy i nowe ich tłumaczenia. 21 2 2 Jerzy Sławomir Wasilewski GIVING Some — FINDING — LOOSING — categories of the s y m b o l i c w i t h the BLUNDERING language opposition L i f e versus connected Death S u m m a r y This article presents s e v e r a l concepts used i n the d i t i o n a l M o n g o l i a n c u l t u r e for the t a s k of m o d e l l i n g to organize ritual contacts (Mong. nardzow — narburuu) have Life In the structural-semiotic a n d space led to the conclusion i n beliefs a n d approach, rites represented tra­ have that by t w o by the death a n d n e g a t i o n s of of "this" a n d "other" w o r l d / c o r r e s p o n d i n g vs D e a t h a r e m o d e l l e d of i n the s y m b o l i c of c i r c u l a r m o ­ a r e v e r s e of life is m a r k e d i n r i t u a l s b y s e v e r a l i n v e r s i o n s normal behaviour. Images language w i t h it. T h e b a s i c categories of t i m e a l r e a d y been a n a l y s e d b y the a u t h o r . T h e studies vement symbolic a n i m a g e of "other w o r l d " a n d sets of to opposition binary author of as the this concepts. article, these categories c o m p r i s e a u n i v e r s a l c o m p l e x of b i n a r y oppositions — a catalogue of elements w h i c h create a n a r c h a i c image of the w o r l d , dichotomized into "this" w o r l d a n d a l l w h i c h is b e y o n d — i.e. the l a n d of death. T h i s i n c l u d e s b i n a r y c o n - 2 1 K. M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t. I I : Kultura duchowa, W a r s z a w a 1968, s. 902. 2 2 S . C i s z e w s k i , Prace etnologiczne, t. I I I , W a r s z a w a 1930, s. 146. cz. I I * �299 PODAROWAC-ZNALEZĆ-ZGUBIC-ZBŁĄDZIC cepts of space numbers classifications (even-odd). There (up-down, are also right-left, less f r o n t - b a c k ) , time, abstract notions movement, reflecting biological aspects of life: p r o c r e a t i o n us i n f e c u n d i t y , s e x a n d p h y s i o l o g i c a l f u n c t i o n s xuality, prohibition organism Notions as of eating, sex and speech, physiological laughter are c o n c e r n i n g p s y c h i c a l functions The concepts metonimies mentioned of d e a t h (funeral r i t e s ) but i n the a r e , of in almost opposite fasting, d e s t r u c t i o n , m a t t e r vs course, u s e d not magic acts vs Death often metaphors w i t h death which are a u n i v e r s a l c h a r a c t e r for man i n general, elements m a y be f o u n d a m o n g s y m b o l i c languages presents therefore — i n a d d i t i o n to the analogic use or itself addressed to those b e y o n d the r e a l m of h u m a n life. S i n c e the b a s i c opposition L i f e vs is of of silence. etc. S e v e r a l oppo­ i n contacts or religious ase- "anti-matter". which are only vs functions weaping, memory-forgetfullness "second" set, every to such a r e also i n c l u d e d i n b a s i c L i f e opposition: c o n s c i o u s n e s s - u n c o n s c i o u s n e s s , sition r e l a t e to the i d e a s : c r e a t i o n vs purity; further, of Death the same of v a r i o u s c u l t u r e s . T h e a u t h o r the M o n g o l i a n field m a t e r i a l — also Polish data, w h e n e v e r the s i m i l i a r i t i e s he detected a r e of a deep s t r u c t u r a l c h a r a c t e r . F a s t i n g — a p r o c e d u r e connected maism) a n d with funeral rites — The prohibition of meat w i t h religious is t h e consumption f i r s t of ceremonies analysed during funeral (Shamanism, L a - metonimies repasts and of in a death. defined period after the death of a f a m i l y m e m b e r w i t h the c l o s e l y connected prohibition of the bloodshed") k i l l i n g of a n i m a l s d u r i n g t h a t p e r i o d has b e n m o t i v a t e d ("prohibition of s p i l l i n g b y i n f o r m a n t s — i n a c c o r d a n c e w i t h the r e i n c a r n a t i o n —• w i t h the a p p r e h e n s i o n that the B u d d h i s t doctrine s o u l of the d e c e a s e d may of have entered t h e k i l l e d a n i m a l . A deeper s t r u c t u r e could be f o u n d b e n e a t h this s u p e r ­ f i c i a l e x p l a n a t i o n : the c o n s u m p t i o n of m e a t a n d the d e m o n s t r a t i o n of blood d u r i n g the k i l l i n g of a n a n i m a l w o u l d be a d e m o n s t r a t i o n of a "sign of life" (as for blood means life) — what death. T h e deeper generally just should not occur in the prevailing aura logic of e a c h r i t u a l l i e s i n the fact t h a t b y m e a n s of a of whole r a n g e of s y m b o l i c signs a n d i n m a n y codes the o c c u r e n c e of a n a t u r a l state (death in this case) is a c c e n t u a t e d . H e n c e , the r i t u a l i n v e r s i o n of o r d e r i n operation e v e r y day life (the c l o s i n g of y o u r t s h e l t e r i n g the deceased in i n s i d e i n the d i r e c t i o n "against the S u n " etc.), h e n c e t h e s u s p e n s i o n of l i f e g i v i n g f u n c t i o n (the p r o h i b i t i o n of p r o c r e a t i o n a n d of c e r t a i n w o r k s also i n Polish peasants culture in the days connected w i t h t h e p r e s e n c e of t h e souls of the dead). The author analyses extensively the Mongolian customary prohibition of lending a n d g e n e r a l l y of r e m o v i n g a n y objects f r o m t h e y o u r t w h e r e a death a f a m i l a r y m e m b e r o c c u r e d . T h e s a m e p r o h i b i t i o n applies after the f u l f i l l m e n t some L a m a i s t i c r i t u a l s , s u c h a s the c a l l i n g for p r o s p e r i t y dallaga sacrifice of sheep. gal tachich as w e l l as after s h a m a n i s t i c s e a n c e a n d a f t e r Motivations of prohibitions after the c a s t r a t i o n of s h e e p : "it opens the way awach, for explained each time by are of fire the c a s t r a t i o n informants "the w o u n d w i l l not close" a n d , a t the f u r t h e r ' expenses") the of same (e.g., time typical rationalizing interpretat­ ions depicting only the s u p e r f i c i a l m a g i c a l goal a n d sense of t h e p r o h i b i t i o n . T h i s seems to be a p a r a d o x — m a g i c s e r v e s h e r e as a r a t i o n a l i z a t i o n ; m a g i c a l t h i n k i n g w i t h its a s s o t i a t i o n - p r i n c i p l e e a s i l y constitutes the "opening of wounds" and the "opening" of a way a symbolic link for expenses. v e r y close to the i n f o r m a n t b e c a u s e of its i l l u s i v e u s e f u l l n e s s a n d Yet, the suggested deeper significance of the p r o h i b i t i o n lies between Magic is purposefullness. beneath the level of m a g i c a l e x p l a n a t i o n . A c c o r d i n g to the a u t h o r the p r o h i b i t i o n of l e n d i n g , g i v i n g etc. (Mong. ceertej) i s a n e x a c t e q u i v a l e n t of taboo, w h i c h m a y b e defined as t h e "bringing of the s t r e a m of life to a s t a n d s t i l l " ( G . v a n d e r L e e u w ) . This inter­ r u p t i o n is n e c e s s a r y i n conditions i n v o l v i n g contact w i t h d e a t h (funeral) a n d w i t h �300 J E R Z Y S. each of its m e t o n i m i e s WASILEWSKI (castration) as w e l l a s w i t h s p i r i t s of t h e d e a d ( s h a m a n i s t i c seance) or g e n e r a l l y w i t h the other w o r l d ( L a m a i s t i c s a c r i f i c e ) . T h e i d e a of gift is l i n k e d w i t h the idea of life, gift is "a q u a n t u m of life" a n d h e n c e i t s s y m b o l i c r o l e i n b i r t h a n d m a n y other r i t u a l s . T h e opposition a w a r e n e s s vs unconsciousness or, to be p r e c i s e , its second p a r t is, as c o m m o n l y k n o w n , g e n e r a l l y used for contacts w i t h the other w o r l d , to m e n t ­ i o n only other the extatic shamanistic practices. T h e author, however, realizations, concretized i n the oppositions: openly — s e c r e t l y . W i t h i n this context the idea of s o m e t h i n g f o u n d r e q u i r e s attention. T h e s e t w o notions, determined by the unconsciousness: they intentionally is i n t e r e s t e d — by lost a n d though opposite, b e l o n g are both independent from series the will. as s o m e t h i n g d e s p a t c h e d to other of f r o m the Hence, the a found t h i n g — as r e c e p t i o n similiar mythological role of some a n object economic activities, g a t h e r i n g of d r y d u n g i n M o n g o l i a or the g a t h e r i n g of m u s h r o o m s k l o r e , often und" — associated w i t h a t r i p to in Mongolian wedding songs, h e l l . H e n c e , the w o r d an euphemism or something to o n e A lost object m a y be t r e a t e d , therefore, i n beliefs world, and in chance the beyond. such as the in Polish fol­ oZdz-"something signifying a future fo­ child, w h o s o soul w i l l enter t h e y o u n g b r i d e f r o m the w o r l d b e y o n d . I t a p p e a r s i n same m e a n i n g "io h a v e p r o g e n y " also i n m a g i c a l a c t s of of a s h e e p - b o n e ś a n t , s y m b o l i s i n g the progeny, a game-type t h r o u g h the the (throwing r o o f r i n g of a yourt. I t is, therefore, quite l o g i c a l to t e r m the b u r i a l of a s m a l l c h i l d as a "loss" (Mong. chuuched gecichle). I t s s o u l s h o u l d r e a c h the other w o r l d as soon a s possible and r e t u r n to e a r t h as t h e n e x t c h i l d i n the s a m e f a m i l y . F o r s u c h a b u r i a l a r i d e r s t r a p s t h e body of the dead c h i l d , s e w n into a l e a t h e r bag, i n t e n t i o n a l l y c a r e l e s s l y to the saddle, t h e n r i d e s at a gallop to u n i n h a b i t e d a r e a s , cewer gadzar, obviously r e p r e s e n t i n g the " w o r l d beyond", dodges a n d s t r a y s u n t i l t h e b a g b e c o m e s u n s t r a p ­ p e d a n d is lost, w i t h o u t the r i d e r ' s k n o w l e d g e . T h e motif of s t r a y i n g , b l u n d e r i n g , w h i c h a p p e a r s h e r e , e x p r e s s e s suspending one's consciousness, a n d at t h e s a m e time creates a turbulent time-space indispensable for a contact w i t h the the i d e a of other world a n i m p r e s s i o n of the l a n d of d e a t h a s a p l a c e structure. A s the comparative analysis has shown, of this a i m l e s s r i d i n g is the m a n n e r of t r a v e l l i n g i n t h e other w o r l d , k n o w n f r o m tales of heroes d e s c e n d i n g h e l l a n d the souls of t h e d e a d b l u n d e r i n g i n the u n d e r g r o u n d . Notions, mistake), such as madness, aimless wandering, madmen or errors stragglers (even (in in Polish the meaning one word, of a simple homologue b l u n d e r i n g , cf. G e r m , i r r e n , I r r t u m ) a r e a s s o c i a t e d w i t h the b e l o n g i n g to the of other world. F i n a l l y , the author analyses the s y m b o l i c of c o m b on the the t w o w o r l d s . D e n t i c u l a t e d objects a p p e a r i n m a n y f o l k l o r e boundary systems between in various r e l a t i o n s r e f e r r i n g to the heroes r o a d to h e l l . S t o r i e s told b y M o n g o l i a n shepherds r e f e r r i n g to B a l d a n - l c h a m , a L a m a i s t i c deity, w h o m o v e d a g a i n s t demons, include t h e motif of a d e n t i c u l a t e d object for t a n n i n g hides, t h r o w n b y a w i t c h a t a p e r sued hero. T h i s motif, p r o b a b l y t a k e n f r o m the epos of G e s e r h a s for t h e infor­ m a n t s a n a p p a r e n t s u b s t a n t i a t i o n i n i c o n o g r a p h y — L a m a i s t i c i c o n s p r e s e n t this diety with a s i m i l i a r object, namely with a tally-stick. This latter has, anyway (as T u c c i a n d R ó n a - T a s h a v e proved) a quite different m e a n i n g of a "register of s i n s " of a m a n p a s i n g to the o t h e r w o r l d . T h e a u t h o r is i n t e r e s t e d not o n l y i n the c h a n i s m s of transforming this image and ascribing other meanings to me­ it. I t is s u r p r i s i n g , t h a t a n i d e n t i c a l object, — a n o t c h e d p i e c e of w o o d — a p p e a r s d u r i n g traditional funeral rites in Polish peasant c u l t u r e — as a s i g n n o t i f y i n g meone's d e a t h ; this fact seems to s u p p o r t the a u t h o r s d e e p l y on held conviction c e r t a i n e l e m e n t s of t h e a r c h a i c i m a g e of t h e w o r l d a r e u n i v e r s a l . so­ that �301 PODAROWAC-ZNALEŻĆ-ZGUBIC-ZBŁĄDZIĆ Ежи С л а з о м и р Василевски ПОДАРИТЬ - НАЙТИ - ПОТЕРЯТЬ - ЗАБЛУДИТЬСЯ Н е к о т о р ы е категории символического языка, связанные с п р о т и в о п о л о ж н о с т ь ю жизнь — смерть Резюме Цель статьи — представить несколько понятий, к о т о р ы е на с и м в о л и ч е с к о м языке тра­ ди ц и о н н о й м о н г о л ь с к о й культуры п р и м е н я ю т с я для м о д е л и р о в а н и я о б р а з а „ т о г о м и р а " и для организации ритуального о б щ е н и я с н и м . Основные категории, касающиеся в р е м е н и и пространства, анализировались а в т о р о м у ж е раньше. Изучение с и м в о л и к и вращатель­ ного движения (монг. нардзов — нарбуруу) п р и в о д и т к з а к л ю ч е н и ю , что с м е р т ь как п р о т и ­ воположность ж и з н и обоз начается в ритуалах р я д о м инверсий и о т р и ц а н и й видов н о р м а л ь ­ ного поведения. О б р а з ы „ э т о г о " и „ т о г о " м и р а ( с о о т в е т с т в у ю щ и е п р о т и в о п о л о ж н о с т и жизнь — смерть) м о д е л и р у ю т с я в верованиях и о б р я д а х п о с р е д с т в о м членов д и х о т о м и ч е с ­ ки сопоставленных пар понятий; в структурно-семиотической трактовке, д а в а е м о й з д е с ь автором, э т и категории о б р а з у ю т у н и в е р с а л ь н ы й н а б о р бинарных п р о т и в о п о л о ж н о с т е й — каталог кирпичиков, и з к о т о р ы х с т р о и т с я архаическая картина м и р а , д и х о т о м и з о в а н н а я на „ э т о т с в е т " и все, что н а х о д и т с я вне его, т. е. царство с м е р т и . Здесь принадлежат э л е м е н ­ тарные смысловые пары классификации пространства (верх-низ, право-лево, перед-зад), времени, движения, числа (чет-нечет). Есть также и м е н е е отвлеченные понятия, в ы р а ж а ю щ и е биологические аспекты ж и з н и и с м е р т и : о п л о д о т в о р е н и е — б е с п л о д и е , секс и ф и з и о л о г и ­ ческие отправления — асексуальность, з а п р е т секса и физиологическая „чистота", ф у н к ц и и организма, как напр. е д а , речь, см ех, противопоставленные посту, плачу, м о л ч а н и ю . Н а б а з и с н у ю п р о т и в о п о л о ж н о с т ь жизнь-смерть наслаиваются также понятия, психологических функций (действительность — с о н , касающиеся неведение — с о з н а н и е , память — з а б ­ вение и др.). Ц е л ы й ряд п р о т и в о п о л о ж н о с т е й связан с категориями с о з и д а н и е — разру­ шение, бытие — небытие. К о н е ч н о , названные во в т о р о м ряду (смерти) понятия, являющиесячасто ее м е т а ф о р а м и и л и м е т о н и м и я м и , н а х о д я т с в о и конкретизации в о б р я д а х и в е р о ­ ваниях; о н и у п о т р е б л я ю т с я не только д л я о б щ е н и я с с а м о й с м е р т ь ю (в п о г р е б а л ь н о м о б р я д е ) , н о и в почти к а ж д о м магическом или р е л и г и о з н о м действии, адресаты к о т о р о г о находятся ведь вне сферы человеческой ж и з н и . Так как исходная опозиция ж и з н ь — смерть и м е е т у н и ­ версальный характер, т о и з э т о г о следует аналогическое использование тех ж е э л е м е н т о в в символических языках разных культур. П о э т о м у параллельно с м о н г о л ь с к и м м а т е р и а л о м автор представляет и польский м а т е р и а л — т а м , г д е с х о д с т в о и м е е т глубокий структурный характер. П е р в о й и з а н а л и з у е м ы х м е т о н и м и й с м е р т и является пост, известный как в связи с ре­ л и г и о з н ы м и ц е р е м о н и я м и ( ш а м а н и з м , л а м а и з м ) , так и в п о г р е б а л ь н о м о б р я д е . Запрет п о ­ треблять м я с о в п о м и н к и и в течение о п р е д е л е н н о г о времени п о с л е с м е р т и д о м о ч а д ц а , а в м е ­ сте с т е м и с о п р о в о ж д а ю щ и й е г о запрет убивать животных в э т о время (запрет совершать кровопролития) м о т и в и р у ю т с я и н ф о р м а т о р а м и — согласно с б у д д и й с к о й д о к т р и н о й о п е р е ­ в о п л о щ е н и и — о п а с е н и е м , что д у ш а у с о п ш е г о м о г л а у ж е перевоплотится в у б и в а е м о е ж и ­ вотное. П о д у р о в н е м э т о г о п о в е р х н о с т н о г о объяснения кроется б о л е е глубокая структура: п о т р е б л е н и е мяса, а п р е ж д е всего д е м о н с т р и р о в а н и е крови при у б о е ж и в о т н о г о означали бы „знак ж и з н и " , ч т о н е м о ж е т и м е т ь м е с т а п р и наличии состояния с м е р т и . Всякий ритуал как культурная реакция н а естественно в о з н и к ш е е состояние (в э т о м случае смерть) с о с т о и т в т о м , что р а з л и ч н ы м о б р а з о м в нескольких к о д а х выражается и подчеркивается знаками символического языка возникновение э т о г о естественного факта. О т с ю д а о б р я д о в ы е и н ­ версии о б я з ы в а ю щ е г о п о в с е д н е в н о порядка (закрывание ю р т ы с у м е р ш и м „ н а о б о р о т " , против Солнца и д р . ) , о т с ю д а и о т м е н а ж и в о т в о р н ы х действий ( о п л о д о т в о р е н и е , запрет выполнять некоторые р а б о т ы в д н и с з а у п о к о й н о й символикой в П о л ь ш е ) . �302 J E R Z Y S. WASILEWSKI Несколько ш и р е анализируется а в т о р о м запрет одалживать и в о о б щ е выносить какиел и б о п р е д м е т ы и з ю р т ы п о с л е с м е р т и д о м о ч а д ц а , о б я з ы в а ю щ и й п о с л е выполнения л а м а й с к о г о о б р я д а зазывания благополучия даллага авах, после ж е р т в о п р и н о ш е н и я о г н ю гал тахих, в ш а м а н с к о м сеансе п о с л е кастрации баранов и д р . Всякий раз мотивировка запрета и н ф о р м а т о р а м и (напр. п о с л е кастрации баранов: „не заживет р а н а " и з а о д н о ж е — „откры­ вается путь д а л ь н е й ш и м р а с х о д а м " ) есть типичное р а ц и о н а л и з и р у ю щ и е толкование, ука­ з ы в а ю щ е е на магическую цель и с м ы с л запрета. Н а л и ц о з д е с ь парадокс: м а г и я с л у ж и т ра­ ц и о н а л и з и р у ю щ е м у о б ъ я с н е н и ю ; магическое мышление, к о т о р о м у п р и с у щ а ассоциатив­ ность, легко установит символическую связь м е ж д у „ о т к р ы т и е м р а н ы " и „ о т к р ы т и е м " п у т и д л я р а с х о д о в . А м е ж д у т е м б о л е е глубокий с м ы с л запрета н а х о д и т с я н и ж е уровня магического толкования, с т о л ь б л и з к о г о и н ф о р м а т о р у в виду е г о ( и л л ю з о р н о й ) п р и г о д н о с т и и ц е л е с о о б р а з н о с т и . П о м н е н и ю автора, запрет одалживать, давать и т. д . (цеертей) явля­ ется т о ч н ы м эквивалентом т а б у и т а к и м о б р а з о м д е л о з д е с ь в „остановке течения ж и з н и " (Г. ван д е р Лееув). Э т а остановка н е о б х о д и м а в условиях контакта с о с м е р т ь ю (погребение), с к а ж д о й м е т о н и м и е й ее (кастрация) и с д у ш а м и у с о п ш и х (шаманский сеанс), а также с сакраль­ н ы м м и р о м в о о б щ е (ламайские жертвоприношения). И б о и д е я д а р а с о с в о е й с т о р о н ы с о ­ четается с и д е е й ж и з н и , о н — „ з а р я д ж и з н и " , о т с ю д а - т о и е г о символическая р о л ь в о б р я д а х , связанных с р о ж д е н и е м . Относительно п р о т и в о п о л о ж н о с т и сознание-неведение с л е д у е т о т м е т и т ь , ч т о ее в т о р о й член везде, как известно, используется д л я о б щ е н и я с о сверхчувственным м и р о м , взять х о т я б ы экстатические шаманские практики. А в т о р , о д н а к о , интересуется з д е с ь е е д р у г и м и в и д а м и выполнения, объяснениями конкретизованными в понятиях: н а м е р е н н о — случайно и л и явно — скрыто. В э т о м контексте заслуживает внимания и д е я п о т е р и и находки. О б а э т и понятия, х о т я о н и и п р о т и в о п о л о ж н ы , находятся совокупно в с е р и и , о п р е д е л я е м о й не­ в е д е н и е м : о б а о н и независимы о т участия в о л и . С т а л о быть, потеря м о ж е т считаться в ве­ рованиях отправлением чего-то в п о т у с т о р о н н и й м и р , находка ж е считается получением посылки оттуда. О т с ю д а п о д о б н а я мифологическая р о л ь таких, с о с т о я щ и х в поиске, хозяй­ ственных р а б о т , как заготовка с у х о г о навоза аргал в М о н г о л и и и с б о р г р и б о в в польской н а р о д н о й культуре, нередко сравниваемый с х о ж д е н и е м на т о т свет. О т с ю д а в монгольских свадебных песнях с л о в о олз (найденное) представляет с о б о й э в ф е м и з м , о з н а ч а ю щ и й буду­ щ е г о ребенка, душенка к о т о р о г о воплотится в н о в о б р а ч н у ю . В э т о м ж е значении о н о появля­ ется в магических п р и е м а х и г р о в о г о характера, цель к о т о р ы х разжиться п о т о м с т в о м (вы­ брасывание бараньей косточки шагай в верхний п р о е м ю р т ы ) . Итак, логично н а з ы в а ю т потерей (хуухед гечихле) п о х о р о н ы маленького ребенка, д у ш а к о т о р о г о д о л ж н а с к о р е й ш и м о б р а з о м залететь на т о т свет, чтобы вновь вернуться н а з е м л ю как с л е д у ю щ и й р е б е н о к в т о й ж е семье. Э т о т о б р я д выполнялся с л е д у ю щ и м о б р а з о м : конный всадник приторачивал з а ш и т о е в кожу т е л о ребенка к с е д л у нарочно н е аккуратно, п о с л е чего направлялся вскачь к местности, л и ш е н н о й с л е д о в человека (цэвэр газар), что п о всей вероятности является представлением т о г о света; т а м о н петлял и б л у ж д а л так д о л г о , пока м е ш о к н е отвязался сам, без ведома ездока. П о я в л я ю щ и й с я з д е с ь м о т и в б л у ж д а н и я выражает и д е ю приостановления сознания, что н е о б х о д и м о д л я вступления в о б щ е н и е с п о т у с т о р о н н и м м и р о м , а в м е с т е с т е м о н пре­ д а е т представление о царстве с м е р т и как м е с т е с н а р у ш е н н о й пространственно-временной структурой. Как показывает сравнительный анализ, б л у ж д а н и е — э т о с п о с о б путешество- вания п о т о м у свету, какой знали, н и с х о д я в п о д з е м е л ь е , г е р о и и д у ш и у с о п ш и х в различ­ ных религиозных системах. Такие понятия, как блуждание, з а б л у ж д е н и е ( д а ж е в значении обыкновенной ошибки), а д а л е е — помешательство, приблудившийся и п о м е ш а н н ы й связа­ н ы с п р и н а д л е ж н о с т ь ю к д р у г о м у свету. К концу статьи автор анализирует р о л ь г р е б н я как символической границы м е ж д у дву­ м я светами. Н е к и й зубчатый п р е д м е т появляется в разных фольклорных рассказах о х о ж ­ д е н и и героев в а д . Рассказы монгольских с к о т о в о д о в о л а м а й с к о м б о ж е с т в е Б а л д а н - Л х а м , в ы с т у п а ю щ е м против д е м о н о в , с о д е р ж а т м о т и в з у б ч а т о г о о р у д и я д л я выделки кожы, к о т о - �PODAROWAC-ZNALEZĆ-ZGUBIC-ZBŁĄDZIC рое бросает з а г е р о е м гонящаяся з а н и м ведьма. Э т о т м о т и в эпоса Гесершда 303 — взятый п о - в и д и м о м у и з — и м е е т свое кажущееся о б о с н о в а н и е в иконографии: ламайские иконы представляют э т о б о ж е с т в о с д л и н н ы м п р у т о м с з ар уб к ами , и м е ю щ и м , в п р о ч е м , как о т м е ­ чали у ж е Туччи и Р о н а - Т а ш , с о в е р ш е н н о д р у г о е значение „списка г р е х о в " человека, напра­ вляющегося на т о т свет. А в т о р а интересует н е только м е х а н и з м п р е о б р а з о в а н и я э т о г о и з о ­ бражения и приписывания е м у иных значений. Н е о ж и д а н н ы м также является факт наличия идентичного п р е д м е т а (куска дерева с з а р у б к а м и ) в рамках т р а д и ц и о н н о г о п о г р е б а л ь н о г о обряда в польских деревнях — как знака, с о о б щ а ю щ е г о о чьей-то с м е р т и — что п о з в о л я е т утвердиться в у б е ж д е н и и в универсальности некоторых глубоко скрытых архаических э л е ­ ментов м и р о о щ у щ е н и я . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bcfd9670010fbc0ca964cbeb2fe244ad.pdf 9d7baf52c0b39e62c324c6420bc3c9c8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1015 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:934 Title A name given to the resource Współczesne zmiany terminologii pokrewieństwa u Mongołów / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1, s.167-210 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I V z. 1 ISSN 0071-1881 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z WSPÓŁCZESNE Z M I A N Y TERMINOLOGII POKREWIEŃSTWA U MONGOŁÓW UWAGI WSTĘPNE Daleko posunięty uniformizm schematów organizujących terminolo­ gię pokrewieństwa u ludów świata (Morgan wyróżnił trzy jej typy, Murdock zaś siedem) daje podstawy do poszukiwania prawidłowości rządzących takim właśnie rozkładem terminologii. Stąd też wywodzi się jej doniosła rola w teorii ewolucjonistycznej. Niestety teoria ta (również w swej współczesnej wersji) nie dała przekonującego wyjaśnienia prob­ lemu zmiany terminologicznej, lekceważąc niejako prawidłowości tego procesu. Z pewnym zdziwieniem skonstatować należy, że problematyka ta nie była również przez długie lata przedmiotem badań etnografów, wywodzących się ze szkoły materializmu historycznego. Przyczynę na­ leży upatrywać w ugruntowaniu się zubożającego m y ś l morganowską przekonania, że terminologie stanowią nie tyle organiczny element k u l ­ tury, co przeżytek. Pomijano ich walor informacji o stanie systemu po­ krewieństwa sądząc, że pomóc mogą tylko przy interpretowaniu insty­ tucji. Tym należy tłumaczyć, że przez długi czas nie spotykało się w ra­ dzieckiej literaturze etnograficznej analizy systemów terminologii pokre­ wieństwa. Rozpatrywała ona jedynie jej elementy wybrane pod k ą t e m widzenia potrzeb dokumentacji tez dotyczących form małżeństwa, kon­ cepcji awunkularnej, lub wprost hipotez o poprzedzającej macierzystej (matriarchalnej) organizacji społecznej. Wskutek tego rosyjscy i radziec­ cy badacze Mongołów, k t ó r y m nauka zawdzięcza najobszerniejszy udział w opisie tych ludów, nie dostarczyli materiału o mongolskim systemie terminologii pokrewieństwa, a jedynie fragmentaryczne dane nie mogące stanowić żadnej podstawy do właściwej analizy. Sytuacja ta dotyczy zresztą nie tylko badań mongolisytcznych *. 1 Wyłom w dotychczasowym braku zainteresowań etnografów radzieckich kretnymi badaniami nad historyczną zmiennością terminologii pokrewieństwa nowi dopiero niedawna praca poświęcona pokrewieństwu u Chińczyków, także przedstawiająca propozycję teorii kierunków zmiany terminologicznej: K k o w 1972. kon­ sta­ lecz riu- �168 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z Powszechne uznanie systemu terminologicznego pokrewieństwa za zjawisko niezależne od języka (jakkolwiek sama forma nazewnictwa jest przez język warunkowana) i determinowane społecznie sprawiło, że w literaturze zachodniej problem zmiany w systemach pokrewieństwa, w t y m także zmiany terminologicznej, podjęto równolegle z rozwojem badań nad zmianą społeczną i kulturową w ogóle. Były to w większości próby ustalenia przekształceń w „tradycyjnych" rozwiązaniach termino­ logicznych, wyjaśniane adaptacją do zmian w innych dziedzinach życia, często także akulturacją. Klasycznymi są w tym względzie studia Eggana i Spoehra nad Indianami, przypisujące zaobserwowany przez nich kie­ runek zmian od typu bifurkacyjno-łącznego do generacyjnego poprzez oddziaływanie takich czynników jak wprowadzenie konia, kontakt z bia­ łymi i rozproszenie grup krewniaczych . Sugeruje się także, że zmiana może być produktem prostej dyfuzji, czyli przejmowania wzorów obcych wraz z językiem, albo w wyniku kompleksowych wpływów k u l t u r y obcego zespołu . Powyższe sugestie przytoczyliśmy jedynie tytułem przy­ kładu, aby wskazać, jak szeroki może być wachlarz czynników uwzględ­ nianych w procesie wyjaśniania zmian. Ambitna próba Murdocka by skorelować systemy pokrewieństwa z formami organizacji społecznej nie powiodła się, z związku z czym musiał on zrezygnować z ustalania prawidłowości zmian tych systemów. Niemniej, pokusił się o ułożenie hipotetycznych sekwencji typów termi­ nologicznych Wkomponowanych w typy struktur społecznych, przewidu­ jąc określone szanse wyłonienia się jednych typów z i n n y c h . Zasuge­ rował on tym samym zbyt sformalizowany sposób traktowania zmian pokrewieństwa z pominięciem uwarunkowań tych zmian . Etnografowie nadal nie dysponują ogólną teorią interakcji między systemami pokrewieństwa i pozostałymi elementami kultury. W tej sytuacji badacze unikają przyczynowego wyjaśniania zmian lub formu­ łują jedynie ostrożne hipotezy, co nadaje pracom o przemianach pokre­ wieństwa formę studium typologicznego. Łatwiejszą rzeczą jest wyko­ rzystanie systemu pokrewieństwa w zespole materiału ilustrującego zmianę społeczną, niż wnioskowanie o tej zmianie na podstawie informa­ cji o pokrewieństwie. Innymi słowy stosowanie terminologii jako pod­ stawy do wnioskowania redukcyjnego, gdy z następstw twierdzi się o ich racji, jest zawodne. Zmiany w terminologii są najczęściej rezulta­ tem zmian w organizacji społecznej, toteż przyjęto dla ich objaśnienia 2 3 4 5 6 2 E g g a n 1937, S p o e h r 1947. « S p o e h r 1947, s. 228. * Tamże; E l m e n d o r f 1961, s. 367. M u r d o c k 1949, s. 322 n. * Przykładem m o ż e tu być znajdująca się pod w p ł y w e m Murdocka praca Vreelanda, który dla Chałchasów i Czacharów stwierdził niezmienność struktury typu „normalny Omaha" poczynając od X I V w. (Vreeland 1954, s. 303) 5 �WSPÓŁCZESNE Z M I A N Y T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA Tablica 1. Kompozycja zespołów krewnych i powinowatych wymi terminami pokrewieństwa określanych 169 zbioro­ poszukiwanie najbardziej prawdopodobnych racji wśród tych zjawisk życia społecznego, które wcześniej uznano za przyczynę powstania kon­ kretnych struktur terminologii pokrewieństwa. Struktura terminologii mongolskiej sugeruje jej zależność od gru­ powej organizacji społeczeństwa, której 'kontynuacja realizuje się przez mechanizm zawierania małżeństw pomiędzy członkami tych grup (por. tabl. 1). Precyzyjność takiego mechanizmu zanika w miarę, jak owe grupy tracą swą konkretność i przekształcają się w coraz słabiej okreś­ lone zespoły. Z tego ogólnego założenia można wyprowadzić postulat 0 prawomocności sądów na temat przewidywanych zmian w termino­ logii wskutek zmian w kompozycji grupowej społeczeństwa i w zasadach zawierania małżeństw (wnioskowanie dedukcyjne ograniczone niepew­ nością co do prawdziwości przesłanek, czyli charakteru zależności między terminologią i organizacją społeczną). Można też zakładać, że uprawnione będą sądy o tym, iż przyczyny konkretnych zmian terminologicznych tkwią w strukturze grupowej społeczeństwa, w zależnościach pomiędzy członkami poszczególnych grup i w relacjach wynikających z zawar­ tych małżeństw. Sądy te wszakże ograniczone są wadami wnioskowania redukcyjnego. Przy wszystkich tych zastrzeżeniach tak skonstruowane sądy pojawiają się w literaturze z powodu braku pewniejszych metod 1 znajdują się one również w t y m artykule. �170 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z Może powstać pytanie, czy celowe jest traktowanie systemów termi­ nologii pokrewieństwa jako funkcji czasu, skoro zawiodły próby skon­ kretyzowania długofalowych i powszechnych zależności między nimi i organizacją społeczną. Niemniej zależności takie istnieją, zmienia się jedynie ich charakter i zakres współzależnych elementów wraz z postę­ pem procesu społecznego różnicowania i przechodzenia od społeczeństw prostych k u bardziej złożonym . Terminologie pokrewieństwa także są zmienne w czasie, chociaż zmiana ich nie musi być bezpośrednio zsyn­ chronizowana z rozwojem elementów struktury czy instytucji mogących wywierać wpływ na kształtowanie się terminologii pokrewieństwa (np. grup krewniaczych, rodziny, zasad rezydencji małżeńskiej, reguły okreś­ lania pochodzenia, czy też sposobu zawierania małżeństwa). Jeśli ter­ minologia klasyfikuje zbiór osób zwanych krewnymi i porządkuje związ­ k i zobowiązań i solidarności w ramach tego zbioru, to nie zawsze musi reagować na zmianę treści tych związków jeśli nadal łączą one te same osoby lub ich część. Zatem zmiana w terminologii nie musi być rozu­ miana jako zmiana terminów podstawowych, lecz obejmuje także niez­ naczne nawet przesunięcia zakresów albo też skrócenie zasięgu oddzia­ ływania. Z kolei, tego rodzaju przekształcenia nie zawsze są widoczne w tej nielicznej grupie terminów, które bierze się za podstawę klasyfi­ k a c j i . Tak więc w samej taksonomii t k w i odpowiedzialność za wraże­ nie stosunkowo małej plastyczności terminologii i także częściowo za trudności w korelowaniu systemów terminologicznych i organizacji spo­ łecznej. 7 8 Dopiero konkretne badania nad poszczególnymi systemami termino­ logicznymi ujawniają, że zmiany zachodzące na peryferiach tych syste­ mów stanowić mogą pierwszą reakcję na bodźce środowiska społecznego i podlegają interpretacji równie doniosłej co zmiany najbliższych wobec Ego związków. Tak więc tam, gdzie zmiana idzie w kierunku redukcji ilości terminów (zwłaszcza w wypadku jednoczenia linii ojcowskiej i ma­ cierzystej), wcześniej i konsekwentniej realizuje się ona w odniesieniu do pokolenia dziadków niż rodziców . Podobna tendencja do zarzucenia podziału na linię męską i kobiecą może zacząć się w gronie krewnych dalszych stopni w którymś z pokoleń zstępnych, zanim ujawni się w gro­ nie bliższych krewnych . 9 10 7 Por. P a r s o n s 1965, s. 268. Najważniejsze klasyfikacje s y s t e m ó w termionologicznych opierają się na wza­ jemnych stosunkach między nazwami następujących t y p ó w krewniaczych: rodzice, rodzeństwo rodziców, rodzeństwo Ego, kuzyni pierwszego stopnia. Będziemy je zatem traktować jako centralne dla systemu terminologii pokrewieństwa. » E l m e n d o r f 1961, s. 379. S p o e h r 1947, s. 188, 196. To samo można zaobserwować w materiałach zebranych przez Morgana i przytoczonych tamże, s. 171. 8 1 0 �WSPÓŁCZESNE Z M I A N Y TERMINOLOGII POKREWIEŃSTWA 171 Powyższe przykłady sprowadzają się do lekceważenia kryterium płci osoby pośredniczącej. Jeśli pojawi się ono w systemie, k t ó r y to kryterium poprzednio uznawał, będzie to wynikiem ustępowania zasady unilinearnego pochodzenia, co musi oznaczać całkowity lub daleko posunięty zanik grup krewniaczych w postaci organizacji lineażowej. Prowadzi to do wyelirninowania z grona krewnych odleglejszych związków miesz­ czących się dawniej w ramach lineażu. Taki właśnie proces ogranicza­ nia zespołu osób, wobec których stosuje się terminologię pokrewieństwa (czyli zasięg systemu) obserwujemy jako towarzyszący, a może nawet poprzedzający zmiany wyżej przedstawione . Jednocześnie musi się zacząć zmieniać zakres grupy egzogamicznej, która wskutek rozkładu grupy krewniaczej przekształci się w egocentryczny zespół egzogamiczny oparty zwykle na kadłubowej linii pochodzeniowej — pozostałości dawnego lineażu. Zostanie on przypuszczalnie rozszerzony na krewnych z linii drugiego rodzica. Oznaczać to będzie początek bilateralizacji sys­ temu unilinearnego. Mamy więc do czynienia z procesem przekształceń w kompozycji grup krewniaczych oraz w strukturze grupy egzogamicznej, mimo że proces ten nie znalazł jeszcze odbicia w terminologii dla naj­ bliższych krewnych Ego. Oczywiście nie mogło być inaczej, ponieważ to organizacja społeczna konstytuuje system terminologii pokrewieństwa i musi podlegać zmianie w pierwszej kolejności. Z drugiej jednak strony, terminologia symbolicznie formułuje zależności społeczne i pozwala je egzekwować. Byłoby to niemożliwe, gdyby pozostawała ona niezmieniona jeszcze przez długi czas po utworzeniu się nowej sytuacji w strukturze grupowej danego społeczeństwa. Toteż przystosowuje się ona, naszym zdaniem, stosunkowo szybko w formie odpowiedniego zmniejszenia ze­ społu krewnych oznaczanych terminami pokrewieństwa oraz zapoczątko­ wania odpowiednich przesunięć terminologicznych na peryferiach tego zespołu. Zanim zmiany te dojdą do centrum systemu terminologicznego i spowodują konieczność jego zaszeregowania do nowego typu, minąć może istotnie wiele czasu, jak to utrzymują zwolennicy tezy o znacznym względnym opóźnieniu terminologii. n Powyższe uwagi znajdują potwierdzenie w materiale mongolskim, co postaramy się dalej wykazać. Punkt wyjścia dla omawianych tu zmian stanowi system nazywany umownie tradycyjnym, k t ó r y tylko dla celów modelowych ujmujemy statycznie, choć w istocie on sam stanowił jakiś etap zmian wcześniejszych. Mongolska terminologia pokrewieństwa w swej tradycyjnej wersji, będącej w użyciu do początków X X w. należała do typu znanego pod nazwą Omaha . Najogólniej rzecz biorąc sprowadza się on do rozdziału linii ojcowskiej i macierzystej (odrębne terminy dla rodzeństwa każdego 12 » Por. S p o e h r 1947, s. 229. i2 V r e e l a n d 1954; S z y n k i e w i c z 1978a. �172 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ z rodziców), do całościowego potraktowania l i n i i matki (wszyscy agnaci matki, w t y m jej brat i bratanek oznaczani t y m samym terminem), jak również całościowego potraktowania potomstwa kobiet z linii ojca (wspól­ ny termin dla siostrzeńca oraz dla kuzyna przez siostrę ojca, a także dla wnuka przez córkę itp.). System ten był doskonale dostosowany do patiyiinearnej organizacji społeczeństwa, zwłaszcza takiego, w którym występowały agnatyczne rody lub lineaże. W Mongolii początku X X w. grup tych już nie było. W spadku po nich utrzymały się jedynie linie pochodzeniowe, które ów system terminologii dość konsekwentnie w y ­ różniały. Były to więc: własna linia agnatyczna, linia matki, linia potom­ ków kobiet (oddzielnie z grupy ojca i grupy matki), powinowatych oraz małżonków krewnych. Terminologia oddawała zatem grupową kon­ stytucję krewnych, którą schematycznie przedstawia tabl. 1. W obrębie owych grup funkcjonowały jeszcze podziały według kryterium senióralności i częściowo przynależności generacyjnej. Obecnie możemy stwierdzić daleko idące naruszenie tych podziałów, w stopniu pozwalającym mówić o upadku dawnego systemu terminolo­ gicznego. Wskazują na to zarówno słaba na ogół znajomość właściwej terminologii, jak też stosunkowo wysoki udział terminów sprzecznych z systemem, ponieważ zaczerpniętych z obcych kategorii. Wydaje się jednak, że aby mówić o naruszeniu systemu wystarczy wykazać, że większość jego elementów nie pozostaje w zgodzie z jego zasadami, zaś występowanie elementów sprzecznych dowodzi już jego upadku. Podczas badań terenowych przeprowadzonych w początkach lat sie­ demdziesiątych w Mongolii autor doszedł do wniosku, że typ Omaha przestał już obowiązywać. Jednakże współczesna terminologia nie ukształ­ towała się jeszcze w sposób ostateczny i nie można przypisać jej do żadnego ze znanych typów w uznanych klasyfikacjach. Niemniej sposób dochodzenia do przewidzianego rozwiązania i mechanizmy zmian są wystarczająco interesujące by poddać je analizie. Studium zmian w ter­ minologii pokrewieństwa dość rzadko pojawia się w literaturze etnogra­ ficznej, zatem prezentowany t u materiał może mieć znaczenie dla badań nad ogólnymi prawidłowościami podobnych procesów. Celem ułatwienia orientacji w znaczeniu terminów pokrewieństwa występujących w tekście, zestawimy je poniżej w porządku alfabetycz­ nym z podaniem ich znaczeń w systemie tradycyjnym. Nie jest to lista kompletna, jej zadaniem jest tylko służyć za przewodnik do artykułu. abaya — boczni krewni linii ojcowskiej starszych generacji; termin występuje w połączeniu z aqa (dla mężczyzn) lub egeći (dla kobiet) aqa — starsi bracia aci — dzieci syna oraz brata baja — mąż siostry żony (termin wzajemny) bergen —• żony starszych krewnych, niekiedy współwystępują z ter- �173 WSPÓŁCZESNE ZMIANY T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA minami nayaću lub qadam i oznaczają wówczas żony krew­ nych danej kategorii beri — żony młodszych krewnych (w zasadzie tylko własnego patrylineażu) bule —• dzieci kobiet należących do patrylineażu matki (termin wzajemny) degii — młodsze rodzeństwo obojga płci cgeci — starsze siostry eliinće —• przodkowie agnatyczni w trzecim pokoleniu linii prostej keiiken — córka kobegiin — syn kiirgen —• mężowie krewnych kobiet (w złożeniach jak p^zy bergen) kur degii — młodsze rodzeństwo żony nayacu — członkowie patrylineażu matki bez względu na ich wiek; termin występuje w połączeniu z aqa (dla mężczyzn) lub egeci (dla kobiet), ponadto zaś w połączeniu z terminami dla przodków w linii prostej identycznymi jak u agnatów qadam — starsi patry linearni krewni małżonka (złożenia jak przy nayacu) qulanca —• przodkowie agnatyczni w czwartym pokoleniu linii prostej quda — starsze generacje agnatycznych krewnych małżonka dziec­ ka, głównie zaś jego rodzice (termin wzajemny) jfige — dzieci kobiet własnego patrylineażu Dla zwięzłości opisu będziemy się niekiedy posługiwać skróconymi notacjami związków pokrewieństwa (np. DzSiOj — dziecko siostry ojca). Ich pełne wyjaśnienie znajduje się w komentarzu do tab. I V na końcu artykułu. Z M I A N Y T E R M I N O L O G I C Z N E W POCZĄTKACH X X W. Przystępując do omówienia cech charakterystycznych terminologii współczesnej posłużymy się tabelarycznym zestawieniem najważniejszych spośród nich (tab. I). Stanowi ono podsumowanie wyników uzyskanych metodą wywiadu od 109 osób, z czego 16 udzieliło informacji o termino­ logii abstrahując od własnych układów rodzinnych (na podstawie kwe­ stionariusza o schemacie genealogicznym), 93 osoby zaś przedstawiły i n ­ formacje o terminach odnoszących się do k r ę g u ich żyjących krewnych. Przedstawione w tab. I zestawienie ujawnia tendencje uwidoczniają­ ce się w rozumieniu terminów, które uznać możemy za kierunki zasad­ niczych zmian zachodzących w modelowym systemie terminologii tra­ dycyjnej . Tendencje te są następujące: 13 1 3 Dla konsultacji konkretów 1954 i K a ł u ż y ń s k i e g o 1970. tego modelu odsyłam do prac Vreelanda �Tabela I. Zestawienie właściwości współczesnych określeń terminologicznych dla poszczególnych kategorii krewnych Kategorie krewnych Terminy Ogólna Terminy zaczerp­ Terminy liczba ^stosowane nięte z ob­ zawężające odpowiedzi właściwie cych kate­ /0 wziętych gorii /0 do oblicze­ odpowiedzi odpowiedzi % nia odpowiedzi 1 Patrylineaż Ego 1. Przodkowie w linii prostej (bez rodziców) 2. Abaya — boczni krewni w ge­ neracjach wstęjpych 3. Potomkowie synów Ego (trzy pokolenia 4. Potomkowie braci Ego (trzy po­ kolenia) 5. jige — potomkowie kobiet patrylineażu Ego (dwa pokolenia) w tym: a) potomkowie sióstr Ego b) potomkowie córek Ego 6. Nayacu — krewni patrylinearni matki Ego (od +4 do —1 po­ kolenia) w tym a) przodkowie matki w linii prostej b) boczni krewni matki (dwa po­ kolenia wstępne) 7. Kuzyni strony ojcowskiej: a) równolegli b) przeciwlegli Kuzyni strony macierzystej: c) równolegli d) przeciwlegli Powinowaci 8. Qadam — krewni małżonka w po­ koleniach wstępnych 9. Krewni i powinowaci małżonka w pokoleniu Ego i zstępnych w tym: a) rodzeństwo i powinowaci żo­ ny b) rodzeństwo i powinowaci męża 10. Małżonkowie krewnych patrylineażu Ego 11. Quda — rodzice małżonków dzieci Ego 1 Wskaźnik zróżnicowania (stosunek zano­ towanych ter­ minów do pra­ widłowych) 3 4 5 66 63,6 0 0 1,6 99 55,6 6,1 10,1 1,8 63 49,2 3,2 0 2 48 39,6 0 18,7 2,5 93 50,5 4,3 15,0 2 47 28 63,8 50,0 2,2 3,6 14,9 7,1 1,6 2 252 32,5 4,0 23,4 3,1 63 9,5 0 35,0 10,5 144 50,7 4,9 ИД 2 29 20 3,4 15,0 10,3 10,0 48,3 25,0 29,4 6,6 30 40 10,0 12,5 6,7 7,5 50,0 27,5 10 8 62 62,9 8,0 8,0 1,6 163 23,3 20,8 9,2 4,3 110 16,4 21,8 8,2 6,1 78 46,1 16,7 6,6 2,2 180 73,9 1,7 5,5 1,4 o 12,4 2,7 2 16 1 37,5 6 �WSPÓŁCZESNE Z M I A N Y T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA 175 1. Daleko posunięta utrata właściwego rozumienia terminów trady­ cyjnych wyrażająca się w niskim stopniu znajomości ich prawidłowego zastosowania (kolumna 3 tab. I). 2. Rozwój unifikującej terminologii zaczerpniętej z kręgu rodziny nuklearnej (głównie dla rodzeństwa) i odnoszonej do dalszych stopni pokrewieństwa. Prowadzi to do zawężania zarówno samej terminologii jak też związków pokrewieństwa, których ten proces dotyczy. Jest to proces utożsamiania terminologicznego odleglejszych typów krewnia­ czych (tzn. konkretnych relacji) z typami najbliższymi wobec Ego. Za­ kres występowania tej zawężającej terminologii przedstawia kolumna 4 tab. I . 3. Naruszenie podstawowych cech systemu przez zatarcie granic mię­ dzy grupami osób wyróżnianymi tradycyjnie jako odrębne kategorie kon­ stytuujące system, czego wyrazem jest upowszechniające się niewłaściwe rozumienie terminów i przypisywanie ich całkowicie obcym kategoriom (kolumna 5). 4. Powyższe tendencje prowadzą do dezorientacji i zamieszania ter­ minologicznego powodującego powstawanie nowych propozycji nazewniczych, będących zwykle przeniesieniem pewnych terminów na obce i m dotąd typy krewniacze, czasem zaś stanowiących innowację terminolo­ giczną (kolumna 6 ) . Zjawisko to nazywamy polimorfizmem termino­ logicznym. 5. Obok zawężającego działania unifikującej terminologii rodzinnej występuje także kurczenie się zasięgu grupy krewnych przez wyłączenie dalszych związków z zakresu objętego działaniem terminologii (por. i n ­ formacje zawarte w tab. IV). 6. W konsekwencji naruszenia zasad systemu terminologicznego zacie­ rają się zwłaszcza granice między linią ojcowską i macierzystą oraz za­ nika charakterystyczne dla typu Omaha wyodrębnianie kuzynów (por. tab. IV, poz. 12, 24, 30-35, 46 i 48). Materiały, k t ó r y m i dysponujemy dotyczą w części znajomości termi­ nologii, w części zaś jej praktycznego stosowania, dają zatem obraz bar14 1 4 Liczby występujące w tej kolumnie praktycznie oznaczają (po zmniejszeniu o 1) ile nowych terminów przypada na jeden prawidłowy w danej kategorii. Ilość zanotowanych przez nas terminów nie przewidzianych przez system tradycyjny była wyższa niż uwidoczniona w tabeli. Redukcji ich dokonano w e d ł u g następujących zasad. Dla t e r m i n ó w oznaczających przodków w pierwszym i drugim pokoleniu form zdrabniających lub innych pochodnych (np. buurał aaw „siwy ojciec", roz­ powszechnione określenie dziadka) nie uważa się za odrębne wersje. Terminy oboczne w y s t ę p u j ą c e popularnie w adresie potraktowano jako w e r s j ę referencyjnego terminu tylko w ó w c z a s gdy informator utrzymywał, że jest to termin p o k r e w i e ń ­ stwa w ł a ś n i e referencyjny. Proste formy opisowe u w a ż a m y za r ó w n o w a ż n e nie­ znajomości terminu, nie zaś za propozycję innowacyjną. Ogólne nazwy kategorii p o k r e w i e ń s t w a nie w y s t ę p u j ą c e jako samodzielne terminy (np. abaya) jeśli za takie były podawane, włączono do zestawienia jako n o w ą wersję. �176 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z dziej idealny od tego, który wynikałby z praktyki społecznej. Ta ostat­ nia polega na powszechniejszym, niż na to wskazuje tab. I , zastosowa­ niu terminów zawężających . W istocie ich powszechność, zarówno w ad­ resie, jak też w formie referencyjnej, zdawać się może uniwersalną, jeśli badacz ograniczy się wyłącznie do notowania spontanicznych zasto­ sowań. Obserwowana w materiałach lat ostatnich wielka różnorodność pro­ pozycji nazewniczych oraz utrata przez terminologię cech systemu w y k a ­ zują tak znaczny stopień zaawansowania, że istnienia podobnych ten­ dencji możemy oczekiwać wobec materiałów pochodzących z początków X X w. Informacje uzyskane przez Vreelanda nie potwierdzają tego przy­ puszczenia, lecz też nie są one decydujące, ponieważ pochodzą od jed­ nego tylko informatora i to stosunkowo dobrze orientującego się w sy­ stemie terminologicznym, lepiej niż którykolwiek z naszych informato­ r ó w . Niemniej możemy przyjąć, że już w początkach stulecia trady­ cyjny system terminologiczny nie był stosowany w powszechnej prak­ tyce społecznej, chociaż poszczególne osoby mogły jeszcze reprezentować znajomość zasad tego systemu, którą ujawniały w sytuacjach nastawio­ nych na jej wywołanie. Hipoteza ta znajduje potwierdzenie w posiadanych przez nas mate­ riałach odnoszących się do lat dwudziestych X X w. Stanowią je spisy ludności z terenu czterech choszunów obejmujących ponad 11 tys. osób (2134 r o d z i n ) . Zawierają one informacje o stosunku pokrewieństwa 15 1 6 17 1 5 W istocie kolumna 4 tabeli m ó w i o stosunkowo skromnym zasięgu tych terminów (poza kategorią kuzynów i powinowatych). Wynika to stąd, ż e kiedy podczas zbierania materiałów uzyskiwaliśmy w odpowiedzi termin zawężający, ponawialiśmy pytanie o w ł a ś c i w y termin pokrewieństwa, co zmuszało informatora do odwoływania się do pamięci, albo też niekiedy działało jako nacisk psycholo­ giczny zmuszający do podania innego terminu niż ten, który w y w o ł a ł dezaprobatę etnografa. Mamy tu niewątpliwie do czynienia z oddziaływaniem badacza na b a ­ daną rzeczywistość. Naszym zdaniem miało to jednak rezultat pozytywny, inicjowało bowiem sytuację eksperymentu społecznego. Informator nie znający w ł a ś c i w e g o terminu niejednokrotnie nie przyznawał się do tego, lecz próbował znaleźć pra­ w i d ł o w ą odpowiedź drogą dedukcji lub też o d w o ł y w a ł się do w ł a s n e j fantazji. W ten sposób wprawdzie powiększał się wskaźnik zróżnicowania terminologii, lecz również eksperymentalnie sprawdzała się znajomość zasad systemu u informatora. To bowiem czy informator przestrzegał granic między strukturalnymi kategoriami krewnych, czy też je lekceważył, było dla nas daleko ważniejsze niż kolekcjono­ wanie t e r m i n ó w zawężających. Nie oznacza to jednak, że terminy g w a ł c ą c e granice systemu (kolumna 5 tabeli) uzyskane zostały wyłącznie, czy nawet głównie, we wspomniany sposób. 1 6 B y ł nim przeor jednego z najważniejszych klasztorów lamaickich Mongolii, reprezentujący dużą wiedzę o kulturze tradycyjnej i mający dobrą pamięć. Są to następujące spisy oznaczone przez nas literami alfabetu (w nawiasach pozycja katalogowa Centralnego Archiwum Historycznego w U ł a n Bator, z którego pochodzą): A — choszun Bajan U u ł z ajmaku Delger I c h U u l , 1925 r. (f. 244); 1 7 �WSPÓŁCZESNE Z M I A N Y T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA 177 wszystkich członków rodziny wobec gospodarza, dzięki czemu są już obecnie unikalnym źródłem dla poznania stosowanej wówczas termino­ logii . Spisy ujawniają bardzo charakterystyczne lekceważenie terminolo­ gii odnoszącej się do relacji wychodzących poza obręb trzypokoleniowej rodziny nuklearnej, mimo że dokładniejsza analiza składu posz­ czególnych rodzin wskazuje, że większość ich należy do typu rozszerzo­ nej rodziny wielopokoleniowej zawierającej znaczny udział krewnych bocznych. Trzeba podkreślić, że nie jest to typ wielkiej rodziny opartej na współpracy braci w najstarszym pokoleniu i złożonej z potomków tych braci. W naszych spisach najczęściej mamy do czynienia z wersją rodziny rozszerzonej, której starsze pokolenia składają się — prócz go­ spodarzy — zwykle z łamów oraz niezamężnych kobiet. Rodzina ta pełni wobec nich funkcje zabezpieczenia społecznego, ich obecność w rodzinie zaś nie tłumaczy się jednoczeniem potencjału ekonomicznego k i l k u rodzin małych. Rozszerzona rodzina nie funkcjonuje zatem wyłącznie jako pod­ stawowa jednostka gospodarcza. Jest ona także zespołem zabezpieczają­ cym starszych krewnych, którzy nie założyli własnej rodziny pozostając w nieregularnych lub nieformalnych stosunkach małżeńskich z osobami o odrębnej rezydencji lub też, w wypadku łamów, w stanie bezżennym. Proporcja osób, które przekroczyły 45 lat wynosiła ok. 45%, przy czym w znacznej części b y l i to boczni krewni gospodarza. Ich potomstwo, czę­ sto pozamałżeńskie, powiększyło liczbę krewnych bocznych. Tymczasem w spisach nie znajdujemy w zasadzie odbicia tej sytuacji, ponieważ dążą one do zawężenia skali związków przez stosowanie terminologii z kręgu małej rodziny, typu „rodzeństwo", „dziecko". Jest wielce prawdopodobne, że nieuregulowana pozycja rodzinna osób starszych wiekiem była jednym z czynników zawężających terminologię do zakresu nuklearnego. Mielibyśmy t u więc do czynienia z sytuacją, w której o statusie krewniaczym decydują nie tylko związki genealo­ giczne, lecz także formalne małżeństwo krewnego. Sankcjonowałoby ono stosowanie wobec tej osoby odleglejszego (właściwego) terminu, plasu­ j ą J3 jednocześnie w odrębnym zespole rodzinnym o cechach niezależne­ go partnerstwa. Jeśli jednak dana osoba pochodzi z rodziny rozbitej, nie funkcjonującej samodzielnie, czy też z nieformalnego małżeństwa, nie przysługuje jej termin pokrewieństwa określający rzeczywisty sta­ tus krewniaczy, lecz właśnie termin zawężający, przybliżający do ro18 0 B — somon Bajan Chutag z choszunu Oczir Sumbur U u ł ajmaku Chaanchentej Uuł, 1927 r. (f. 94 poz. 31); С — choszun Szadżinbat Sewdżidgacal Uuł z ajmaku Cecerleg Mandał, 1925 r. (f. 165) D — choszun Bogdchaan U u ł z ajmaku tej samej nazwy, 1925 r. (f. 49 poz. 27). Spisy późniejsze nie posiadają już rubryki precyzującej status społeczny człowieka przez odniesienie go do pozycji w rodzinie, wskutek czego nie stanowią one dla nas materiału źródłowego w badanym zakresie. 18 12 — Etnografia Polska, X X I V , z. 1 �178 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z dżiny, z którą zamieszkuje. Hipoteza, że terminologia pokrewieństwa odnosi się nie do pozycji określonej genealogicznie, lecz do pozycji w ze­ spole rodzinnym, dotyczy praktyki nazewniczej i nie znajduje siłą rze­ czy odbicia w normach regulujących system terminologiczny. Jest to za­ tem wynik szczególnej postawy psychologicznej polegającej na niefor­ malnej adopcji wszystkich wspólnie zamieszkujących osób w jeden zin­ tegrowany zespół rodzinny. Zawężaniu terminologii sprzyjał niewątpli­ wie fakt, że terminy z kręgu familijnego stosowane były w adresie rów­ nież wobec osób obcych. Zatem dalsi krewni należący do wspólnego gospodarstwa domowego uzyskiwali bez trudu prawo do takiego terminu już nie tylko w adresie, lecz także jako referencyjnego. Jeden z poddanych analizie spisów (D) rzuca charakterystyczne światło na strukturę rodziny. Niemal trzecia część osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym nie należy do nuklearnej rodziny gospodarza (i to w podwójnym rozumieniu — zarówno rodziny pocho­ dzenia jak i prokreacji, czyli wspomniane wyżej rodzeństwo gospodarza znajdujące się na jego utrzymaniu zostało w t y m obliczeniu pominięte), niemal 14°/o ogółu zaś stanowią krewni kategorii $ige (potomkowie krew­ nych kobiet) czyli tacy, którzy według dawnego systemu pokrewieństwa należeli do obcych linii pochodzeniowych i nie rezydowali wspólnie z Ego. Jakkolwiek nie mamy wystarczających podstaw by przykład ten uogólnić, jest on dostatecznie symptomatyczny, ponieważ nie ma rów­ nież powodów by uznać go za wyjątkowy. Wskazuje on na poważne za­ kłócenia w systemie pokrewieństwa (zwłaszcza wysoki udział где), w t y m także dotyczące kontynuacji linii agnatycznej. Jest to, naszym zdaniem, dla kształtowania nowej terminologii czynnik ważniejszy od wspomnianego wyżej stanu rodzinnego krewnych, jakkolwiek oba one współwystępują . Nasilenie zjawiska zawężenia pokrewieństwa jest różne w każdym z naszych spisów i m. i n . dlatego również są one interesującym źródłem. Informuje o t y m tab. I I . Zawarte w niej dane dotyczą: 1 — ilości osób, co do których stosuje się terminy inne niż „gospodarz", czyli „rodzic" albo „małżonek", zatem osób, wobec, których istniała możliwość naduży­ cia zbiorowego stosowania terminów typu „rodzeństwo", „dziecko"; 2 — ilości terminów, które zastosowano bez uciekania się do wspomnianego 19 1 9 Tradycyjny system pokrewieństwa przewidywał jedną sytuację, w której $ige uzyskiwał status dziecka. Dotyczyło to nieślubnego potomstwa córki, które pozostawało w rodzinie macierzystych dziadków na r ó w n y c h prawach ze swym faktycznym wujostwem, które stawało się dla niego rodzeństwem. Analizowana przez nas sytuacja z początków X X w. dotyczy rodzin o daleko bardziej zakłóconej strukturze, niemniej dla jej formalnego unormowania .stosuje s i ę ten sam me­ chanizm — zmiany terminu z pozafamilijnego na familijny. Dodajmy, ż e nasze w ł a s n e materiały terenowe wskazują raczej na utrzymywanie się terminu jfifle, lecz w odniesieniu do osób zamieszkałych oddzielnie. �WSPÓŁCZESNE ZMIANY T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA 179 nadużycia, czyli sprecyzowanych terminów określających dalsze związki genealogiczne i powinowactwa; 3 — proporcji, w jakiej te szersze ter­ miny występują w stosunku do populacji określonej w punkcie 1. Pro­ porcja ta może być miernikiem poziomu precyzyjności terminologii sto­ sowanej w danym spisie (przy uzasadnionym założeniu podobnego rozkładu struktury rodziny we wszystkich czterech choszunach). Tabela II. Zastosowanie odleglejszych terminów pokrewieństwa rech w spisach ludności czte­ choszunów Spis A В С D Populacja osób, wobec których istniała moż­ liwość niewłaściwego określenia terminolo­ gicznego 1450 354 3274 1957 Ilość zastosowań terminów spoza zakresu ro­ dziny nuklearnej 202 11 533 561 Udział terminów pozafamilijnych wobec po­ tencjalnych możliwości (w %) 13,9 3,1 16,3 28,6 Poziom precyzji terminów użytych w spisie (względem spisu D) 48,7 10,8 57,0 100 Z tabeli I I wynika duża skala dowolności w stosowaniu terminologii pokrewieństwa wykraczającej poza krąg familijny, od całkowitego nie­ mal jej lekceważenia w spisie В (3,l /o) do szerokiego uwzględniania przez spis D (28,6%). Ten ostatni stanowić może dla nas punkt odnie­ sienia, ponieważ wykazuje on dużą dbałość o precyzję. W odróżnieniu od pozostałych, można na jego podstawie dość dokładnie ustalić stosun­ k i łączące poszczególne osoby wspólnie zamieszkałe. Osiągnięto to wsku­ tek przyjęcia zasady, iż nie stosuje się terminów typu „brat", „siostra", które w normalnym użyciu są wieloznaczne, lecz „rodzony brat" itp. Dzięki temu musiano dokładniej oddawać stopień pokrewieństwa w l i ­ niach bocznych, który pozostałe spisy równały zwykle z rodzeństwem czy d z i e ć m i . Stopień precyzji spisu D i wynikająca z niego znaczna liczba termi­ nów dla dalszych związków pokrewieństwa nie oznacza bynajmniej, iżby na terenie danego choszunu tradycyjna terminologia funkcjonowała niemal w pełnym zakresie. Oznacza wyłącznie, że został on założony przez sporządzających spis, którzy przyjęli konkretny sposób postępowa­ nia dla uniknięcia nieporozumień, jakie przypuszczalnie już wówczas sprawiały poważny problem również dla administracji. Fakt, że trzeba e 20 2 0 Ideału jednak i tu nie osiągnięto, ponieważ często nie wiadomo czy „rodzony" odnosi się do gospodarza, jego żony lub matki. �180 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ było uciec się do określenia „rodzony" świadczy, że bez niego groziło zwykłe na innych terenach niebezpieczeństwo zatarcia związków genea­ logicznych wskutek zawężającego działania powszechnej praktyki okre­ ślania bocznych krewnych terminami dla rodzeństwa — aqa, egeci, degii. Mamy t u zatem do czynienia z interwencją konserwatywnych (w sensie doceniania wagi tradycyjnej terminologii) urzędników spisowych, którzy potrafili egzekwować właściwe nazewnictwo, albo też wprowadzali je sami na podstawie oświadczeń osób podlegających spisowi. Spotykamy się t u więc pośrednio z ludźmi należącymi do tej samej kategorii co i n ­ formator Vreelanda. Celem uzyskania pełniejszego przeglądu sytuacji terminologicznej de­ monstrowanej w spisach odwołajmy się do szczegółowego zestawienia tabelarycznego (tab. I I I ) . Jeśli D przyjmiemy ze swego rodzaju spis mo­ delowy, możliwe wówczas będzie sformułowanie kilku istotnych wnios­ ków. Założyć musimy dla tego celu, z niewielkim ryzykiem popełnienia błędu, że struktura rodzin wszystkich czterech choszunów była podobna. Przede wszystkim pojawia się pytanie o przyczyny różnego w każ­ dym ze spisów stopnia zawężenia terminologii, który wykazuje niejako Tabela III. Zestawienie terminów pokrewieństwa użytych w spisach ludności w latach 1925—1927 w czte­ rech choszunach (z pominięciem terminów odnoszących się do związków w ramach rodziny nuklearnej oraz przodków w linii prostej) A Spis В С D ilość ilość ilość ilość °/ /о /о /0 zasto­ zasto­ zasto­ zasto­ /о populacji populacji populacji sowań sowań sowań populacji sowań 6 5 7 3 4 8 2 9 Termin 1 0,28 1 1 30 7 1,16 1 2 2 0,15 abaya abaya aqa abaya egeći 1 0,07 nayaću nayaću aqa ąayaću egeći 1 7 1 0,62 qadam egeći beri bergen 1 21 0,07 1,47 kiirgen kiirgen aqa 2 0,14 3 0,09 aći aći kóbegunlkeiiken aći degii 3 0,21 92 2,82 5'Se §ige kóbegiinlкейкеп $ige degii 160 i 1 0,28 3 22 24 0,84 347 11,00 i i j 1,40 58 4 j 1 17 3 3,17 1,07 14 101 20 j 1 1 j o.ioT 15 35 j 2,54 83 189 j 13,90 10,60 0,71 6,18 �WSPÓŁCZESNE ZMIANY T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA 181 regionalną specyfikę. Przypisać ją jednak należy, jak wspomnieliśmy, stanowisku pisarza. Dowodziłby tego fakt, inaczej niewytłumaczalny, że w spisie С terminy z kategorii abaya pojawiają się dopiero w drugiej jego połowie. Jest raczej statystycznie nieprawdopodobne by rozkład występowania tej relacji był aż tak skoncentrowany, t y m bardziej, że dotyczy to licznej zbiorowości 1010 rodzin. Przypuszczalnie więc nastą­ piła zmiana pisarza prowadzącego spis. Możemy więc mieć jedynie pew­ ność, że tylko spis В nie został skażony puryfikującą interwencją urzęd­ nika i przypuszczalnie oddaje występujące w danej społeczności zasto­ sowania t e r m i n ó w . Płynąłby z tego wniosek, że już w początkach X X w. dominowała tendencja unifikująca. Przyjmujemy, jak się wydaje uzasadnienie, że proporcje występują­ ce w spisie D właściwiej oddawałyby związki pokrewieństwa zachodzące wśród członków rodzin pozostałych choszunów . Tym samym musimy uznać, że wyraźnie zaniżona została reprezentacja związków kategorii abaya (starsi krewni linii ojcowskiej), nayacu (krewni l i n i i macierzystej) oraz qadam, beri i bergen (powinowatych), a także w przypadku spisów A i В kategorii aći oraz %ige. Potwierdza to w sposób niepodważalny tezę o występowaniu zjawiska zawężania terminologii pokrewieństwa jako ustabilizowanej cechy w praktyce społecznej początków X X w., mimo istniejącej równolegle u pojedynczych osób teoretycznej znajomości ter­ minologii tradycyjnej. Niezależnie od tego jak liczna była grupa tych osób, reprezentowały one już tylko znajomość niefunkcjonalnych ele­ mentów tradycji, czyli tego co można nazwać tradycją historyczną będą­ cą czynnikiem ideologicznej identyfikacji z systemem wartości, którego częścią b y ł w przeszłości pełny system terminologii pokrewieństwa od­ powiadający podziałowi społeczeństwa na grupy czy linie pochodzenio­ we. Wskazywałoby to zresztą, że czas kiedy ten ostatni był zintegrowany z poprzednim, nie był zbyt odległy. Nie jesteśmy w stanie określić kiedy mogła nastąpić dezintegracja, lecz przypuszczalnie nie należy apogeum tego procesu odsuwać zbyt głęboko w X I X w. 21 22 2 1 Teoretycznie można by przypuścić odwrotne kierunkowo działanie pisarzy spisowych — dążenie do maksymalnego uproszczenia notacji wbrew informacjom udzielanym przez ludność. Dotyczyłoby to zarówno spisu B, jak też pewnych części spisów A i C. Przeczyłyby temu dość często pojawiające się nieschematyczne zapisy spoza zakresu terminologii pokrewieństwa, jak np. „z nieprawego łoża", „wychowanek", „przybrany członek rodziny", „staruszka", „bliźniak" itp,. które byłyby również eliminowane, gdyby pisarz postępował według zasady mechnicznego operowania kilkoma terminami dla uproszczenia pracy. Upoważnia nas do tego szczegółowa analiza spisu B, w którym niemial 20% terminów dla „rodzeństwa" i „dzieci" daje się bez żadnych wątpliwości zakwestio­ nować na podstawie względnego wieku; powinny one być odniesione do związków dalszych. Jeśli uwzględnimy pewne nie dające się w ten sposób w y k r y ć nie­ konsekwencje terminologiczne (w tym także kategorię „synowych", a także terminy uwidocznione w tab. I I I ) , uzyskamy proporcję z w i ą z k ó w wykraczających poza rodzinę nuklearną zbliżoną do występującej w spisie D. 2 2 �182 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z Wniosek o nasileniu tendencji zawężającej u w a ż a m y za uprawniony również na podstawie danych z naszych wywiadów oraz niewymiernych ilościowo obserwacji terenowych. Najistotniejszy udział w terminologii zawężającej ma nazewnictwo odnoszące się do rodzeństwa. Terminy oznaczające rodziców były niezmiernie rzadko proponowane w odniesie­ niu do starszych krewnych l i n i i bocznych (i to tylko w formach opiso­ wych). Podobnie było z generacjami zstępnymi, na które rozszerzano znaczenie terminu „dziecko". Ponieważ proponowane w takich wypad­ kach terminy miały charakter złożony, nie kwalifikowały się one do ka­ tegorii zawężających . 23 EKSTENSYWNOŚĆ RODZEŃSTWA Wydaje się zatem, że możemy mówić o daleko zaawansowanym, i w istocie zbliżającym się k u końcowi, długotrwałym procesie realizowania zasady ekstensywności rodzeństwa. Pojęciem t y m określamy dążenie do upowszechnienia terminów oznaczających własne rodzeństwo Ego, a wraz z nimi także reguł postępowania obowiązujących w rówieśniczym zespole rodzinnym. Tendencja ta naszym zdaniem realizuje się od czasów śred­ niowiecznych, jej pierwszym zaś przejawem było uzupełnienie ogólnych terminów grupowych (np. abaya, nayacu) określeniami, aqa, egeći. U jej podstaw leży zasada jedności rodzeństwa z jej postulatami maksymalnej współpracy bliskich krewnych tej samej generacji. Upowszechnienie terminów dla rodzeństwa byłoby przejawem dążenia do rozszerzenia granicy działania postulatu współpracy. Stosowanie tych terminów wyznaczało bowiem zakres operacyjny prawa odwoływania się do po­ mocy w kwestiach związanych z bytem, zwłaszcza w jego aspektach ekonomicznym i militarnym. Możliwości takiej współpracy były stopnio­ wo ograniczane w miarę tego jak organizacja społeczna opierała się bar­ dziej na grupach administracyjnych i celowych, czemu towarzyszyła dezintegracja grup krewniaczych i ich postępujące kurczenie się (od ro­ du aż po wielką rodzinę, która także zresztą nie dotrwała do X X w.). Z chwilą kiedy grupy krewniacze zanikły całkowicie i zastąpione zostały egocentrycznie wyznaczonym zespołem krewnych, terminy dla rodzeń­ stwa zaczęły być stosowane wobec dowolnych krewnych i powinowatych, maksymalnie rozszerzając limes operandi braterskiego współdziałania. 2 3 W tym miejscu należy podkreślić, że u w a ż a m y za b ł ę d n e przypisanie przez V r e e l a n d a (1954, s. 312, 316) terminologii chałchaskiej oraz „protomongolskiej" w y s t ę p o w a n i a złożeń z udziałem t e r m i n ó w „ojciec", „matka" dla bocznych krew­ nych drugiej generacji wstępnej. Terminy takie pojawiają się naszym zdaniem późno i w y s t ę p u j ą obocznie, będąc rezultatem długotrwałego procesu zawężania terminologii do określeń stosowanych w małej rodzinie. Podobnie można interpre­ tować materiał ordoski zawarty w s ł o w n i k u M o s t a e r t a (1941), Również K a ł u ­ żyński (1970) nie włącza takich złożeń do swego modelu terminologicznego. �WSPÓŁCZESNE ZMIANY T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA 183 Obecnie obserwujemy regres terminów złożonych z udziałem aqa, egeći na rzecz ponownie elementarnych, lecz odnoszących się do rodzeń­ stwa. Ciąg rozwojowy byłby więc następujący (posłużymy się przykła­ dem wstępnych bocznych krewnych własnej linii pochodzeniowej): 1 — abaya, 2 — abaya aqa, 3 — aqa. Stadium pierwsze przypisalibyśmy hipo­ tetycznie epoce średniowiecznej, drugie zaś schyłkowi średniowiecza i epo­ ce nowożytnej, trzecie natomiast czasom najnowszym. Tajna historia Mongołów szczególnie często posługuje się określeniami aqa degii w stosunku do członków własnej grupy pochodzeniowej Ego. Te ostatnie zastosowania, jakkolwiek niewątpliwie mają wiele wspólnego z tendencją zawężającą (być może nawet legły u jej podstaw, gdyż sta­ nowiły formę przejawiania się zasady ekstensywności rodzeństwa), na­ leży jednak rozumieć inaczej niż ich współczesne odpowiedniki. Nie w y ­ stępowały one toowiem wówczas w roli pełnoprawnych terminów pokre­ wieństwa. Wydaje się, że stosowane były przede wszystkim w rozumieniu zbiorowym wykraczającym poza konkretne kategorie pokrewieństwa, chociaż nazywały członków własnej szeroko rozumianej grupy krewniaczej (szerszej niż lineaż podstawowy, czyli rodu). Mimo, iż określały tak­ że właściwych krewnych, to przede wszystkim odnosiły się do człon­ ków spokrewnionych łineaży innych niż lineaż Ego. Było to więc pojęcie szersze niż termin pokrewieństwa, który zajmuje konkretne miejsce w ramach schematu genealogicznego i ograniczony jest do lineażu. Od­ nosiło się ono do mniej precyzyjnego pojęcia „pokrewieństwa w ogóle", czyli takiego, które leży u podstaw poczucia jedności rodu i mogło być stosowane wobec jego członków niezależnie od stopnia rzeczywistego pokrewieństwa. Wydaje się, że w tych warunkach występowało ono przede wszystkim jako forma adresu, kronika zaś stosuje je w wersji referencyjnej dla oddania idei przynależności do wspólnej grupy krewniaczej. Trudno bowiem wyobrazić sobie inne niż tylko tak generalne zastosowanie go w sensie referencyjnym. Z kolei, jako adres, terminy pokrewieństwa używane były nieprzerwanie do czasów obecnych prze­ chodząc stopniowo — z zanikiem grup krewniaczych — do oznaczania osób całkowicie obcych, co zostało także przeniesione do współczesnej kultury miejskiej. Termin aqa dzięki swej senioralnej konotacji zaczął także występować w znaczeniach związanych z kierowaniem, sprawowa­ niem władzy. Takie jednak zastosowanie terminów oznaczających pier­ wotnie rodzeństwo należy odróżnić od ich występowania w systemie terminologii pokrewieństwa, które początkowo było daleko mniej eksten­ sywne. Analogie europejskie pozwalają nam zrezygnować z dalszego w y ­ jaśniania tej różnicy. Na naszym gruncie bowiem terminy „brat" i „sio­ stra" przejęte zostały również przez grupy o korporacyjnym charakte­ rze zarówno dla potrzeb bezpośredniego zwrotu jak i określania, następ­ nie zaś upowszechniły się poza zasięgiem tych grup. Należały zatem do �184 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z 24 kategorii pokrewieństwa fikcyjnego . Nie zmieniło to w niczym faktu, że w ramach systemu pokrewieństwa funkcjonowały one według zasad swoistych dla tego systemu. Tak więc przedstawiając tendencję zawężającą w mongolskiej termino­ logii czujemy się uprawnieni abstrahować od form adresu i pokrewieństwa fikcyjnego. Wydaje się również niemal pewnym, że ich powszechność nie była czynnikiem- generującym ową tendencję, chociaż w roli wzoru mogły one wystąpić. Jeśli współcześnie obserwujemy coraz szersze i konsekwentniejsze stosowanie terminów dla rodzeństwa wobec innych ka­ tegorii krewnych, oznacza to utratę jednej z najistotniejszych funkcji terminologii pokrewieństwa. Jest nią mianowicie wyznaczanie genealo­ gicznej odległości danej relacji w zespole jednostek, niezależnie od tego czy kładzie się akcent na genealogię czy jej społeczne konsekwencje. Istotnie, etnograf postawiony przed zadaniem rozszyfrowania struktury rodziny na podstawie terminologicznych określeń dla jej członków, w większości wypadków nie osiągnie celu. Członkowie tej rodziny oraz osoby bliskie dokonają tego odwołując się do wiedzy niezależnej od ter­ minologii pokrewieństwa. Sytuacja taka była możliwa także w systemie tradycyjnym wskutek występowania terminów zbiorowych, jednakże maksymalne spłaszczenie relacji sprowadzające je do kręgu małej ro­ dziny wystąpiło dopiero współcześnie. Wyjaśnienie tej sytuacji w kategoriach zaproponowanych poprzednio limes operandi dla współpracy możliwe było w okresie funkcjonowania wielkiej rodziny i przypuszczalnie nie utraciło swego znaczenia także z jej rozpadem. Terminy dla rodzeństwa mają walor mobilizacyjny, roz­ szerzają zgodnie ze swoim zasięgiem zobowiązanie do kooperacji. Tym może się tłumaczyć ich najpowszechniejsze występowanie w zespole po­ winowatych , który po zaniku grup krewniaczych stał się najłatwiej osiągalnym partnerem dla wielkiej, jak też dla małej rodziny. Oczy­ wiście zakładało to dobór małżeński w ramach grupy lokalnej lub w jej pobliżu oraz rezydencję pomałżeńską również w tych samych granicach. Z podobnych względów kuzyni ze strony obojga rodziców wykazują ko­ lejny wysoki udział terminów zawężających do klasy rodzeństwa. Z po­ wodu ich względnego wieku, jak i prawdopodobnej sąsiedzkiej rezydencji, stanowili oni drugą grupę osób łatwo osiągalną do współpracy. Występu­ jący w naszej tabeli wskaźnik zawężenia terminologii dla kuzynów jest zbyt niski ze względów wspomnianych poprzednio (część zastosowań przesunęła się do kolumny „kategorie obce"). W praktycznym zasto­ sowaniu terminów zrównałby się on ze wskaźnikiem dla powinowatych, a nawet mógłby go przewyższyć. 25 2 6 2 4 2 5 2 6 Por. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a 1973, s. 16, 17. Por. kategorie 8 i 9 w tab. I. Kategoria 7 w tab. I. �WSPÓŁCZESNE ZMIANY T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA 185 27 Podobnie wygląda sytuacja ze starszymi krewnymi agnatycznymi . Podlegają oni jednak tendencji zawężającej nie 'tylko ze względów ope­ racyjnych zrozumiałych na gruncie wielkiej rodziny kierowanej przez grupę braci starszej generacji. Ponieważ proces nasila się w okresie do­ minacji rodziny małej (ewentualnie rozszerzonej) i obejmuje w rów­ nym stopniu kobiety, wymaga on odrębnej interpretacji. Krewni patrylinearni starszych generacji funkcjonują w odrębnych zespołach gospodarczych, znajdują się zatem na zewnątrz zespołu „na­ szego", określonego egocentrycznie. Ale też z powodu zaniku grup krew­ niaczych są oni dla Ego tak samo ważni (dawniej b y l i ważniejsi), jak krewni matrylinearni, powinowaci itp. Znajdują się zatem w identycz­ nej jak tamci odległości społecznej, tworzą z nimi jeden — dość amor­ ficzny — zespół krewnych otaczających Ego. Jest to więc egocentrycznie uformowany zespół, do pomocy którego może się odwoływać osoba znaj­ dująca się w jego centrum. Praktycznie każdy człowiek będzie miał wokół siebie taką grupę o różnym składzie. Niegdyś konkretne grupy krewniacze istniały całkowicie obiektywnie, granice ich wyznaczone by­ ły niezależnie od punktu widzenia zainteresowanej jednostki. Jednostka mogła w potrzebie mobilizować grupę (na ogół jej część tylko) patrylinearną własną, matki, żony itd., były to więc grupy socjocentryczne i z racji swego statusu konkretnej jednostki strukturalnej zobowiązane do świadczenia powinności na rzecz krewnych. Inaczej jest z zespołami krewnych wyznaczonymi egocentrycznie ponieważ nie stanowią one konkretnych grup o przypisanym członkostwie. Stanowią więc jedynie potencjalny zespół operacyjny mobilizowany w potrzebie. Aby ten po­ tencjał uruchomić trzeba członków zespołu postawić na wspólnej płasz­ czyźnie partnerstwa. Najbardziej zaś partnerskim terminem pokrewień­ stwa jest przewidziany dla rodzeństwa, w wypadku kategorii abaya termin dla starszego rodzeństwa aqa. Różnice generacyjne stają się mniej ważne, gdyż niweluje je odległość społeczna identyczna dla wszystkich potencjalnych partnerów. BILATERALIZACJA Z materiałów zawartych w tab. I wynika, że stosunkowo najlepiej za­ chowały się cechy systemu w terminach odnoszących się do grupy mał­ żonków krewnych, starszych krewnych Ego oraz jego małżonka i wresz­ cie w grupie potomków kobiet spokrewnionych z Ego . W odniesieniu do krewnych starszych generacji można by przypuszczać, że terminy przyjmują bardziej honorowe znaczenie i dlatego zachowują się dłużej 28 2 7 Dotyczy grupy abaya, kategoria 2 w tab. I . Por. następujące kategorie w tab. I (w kolejności wymienionych tu związków): 10, 1, 2, 8, 5. 2 8 �186 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z niż w młodszych generacjach tej samej grupy. Nie jest to jednak praw­ dziwe dla grupy najtroskliwiej przez system tradycyjny wyróżnianej, mianowicie grupy matki. Mówimy „najtroskliwiej", ponieważ jest to jedyna grupa (dawniej lineażowa), która w całości dysponuje wspólnym wyróżniającym terminem, w odróżnieniu od grupy Ego lub spowinowa­ conej. Otóż ją właśnie dotknęła najsilniejsza agresja skierowana przeciw integralności jakiejkolwiek poszczególnej linii w ramach systemu . Ponieważ jednocześnie obseonwujemy bardzo szerokie stosowanie wobec niej terminów należących do patrylineażu Ego , uprawniony będzie wniosek o daleko posuniętej bilateralizacji systemu pokrewieństwa w za­ kresie terminologii. Tendencja do bilateralizacji terminologii jest zresztą stosunkowo daw­ na, gdyż dokumentują ją już słowniki. Notują one ustabilizowane pewne zastosowania terminów zarezerwowanych dawniej dla patrylineażu Ego, obecnie zaś odnoszących się również do l i n i i kobiecej. Dotyczy to przede wszystkim przodków w linii prostej , którzy także w naszych materia­ łach wykazują wysoki stopień bilateralizacji . Podobne zjawisko daje się zauważyć w pokoleniach zstępnych, w których dochodzi do zrówna­ nia potomków linii męskiej i kobiecej . W naszych materiałach zazna­ cza się to marginalnie, chociaż występuje r ó w n i e ż . Jednym z przeja­ wów bilateralizacji jest zanik senioralnego statusu krewnych macierzy­ stych, który i m przysługiwał bez względu na wiek i przynależność po­ koleniową. Respondenci gotowi są stosować terminy właściwe młodszym krewnym patrylinearnym także wobec matrylinearnych, jeśli pozwala na to wiek . Interesujące, że jedynie przedstawiciele Ojratów z zachod­ niej Mongolii dobitnie podkreślali wyższy status kategorii nayacu (tórólijn tom) niezależnie od relacji wieku. 29 30 31 32 33 34 35 2 9 Tylko jedna trzecia zaproponowanych przez informatorów t e r m i n ó w była właściwa, prawie czwarta część zaś sprzeczna z systemem; por. kategoria 6 w tab. I. 21,8%, por. poz. 29-46, tab. I V . C e w e l (1966) włącza do definicji terminu chulanc (ąulanća) również typy spokrewnione przez kobiety, jak RoMaOjoj. Ponadto termin ebiige ecige ro­ zumie jako OjMa, oboko w ł a ś c i w e g o OjOj (por. hasło eceg). Ten sam autor przy­ pisuje również znaczenie „przodków strony macierzystej" terminom elenceg i ćhulancag, które wydają się być jedynie oboczną formą agnatycznych eliinće i ąu­ 3 0 3 1 lanća. 3 2 W niemal 43% odpowiedzi określa się przodków macierzystych terminami patrylinearnymi, w 10% zaś właściwymi; por. poz. 30-35 w tab. I V . Wnukowie przez córkę otrzymują termin aci, w ł a ś c i w y wnukom przez sy­ na; C e w e l 1966, hasło acz. Notujemy przeniesienie terminu z wnuka synowskiego na młodsze gene­ racje w patrylineażu matki (15,5% zastosowań, por. poz. 46, 47, tab. I V ) . Jest to tendencja identyczna do zanotowanej u Buriatów przez Wjatkinę 1946, s. 140, 141. 35% odpowiedzi, poz. 46, 47, tab. I V . 3 3 3 4 3 5 �WSPÓŁCZESNE Z M I A N Y T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA 187 Wskazanie przyczyn bilateralizacji jest dość kłopotliwe. Można było­ by przypuszczać, że była ona rezultatem podwójnej egzogamii obowiązu­ jącej nie tylko w patrylinii, lecz od długiego dosyć czasu także w raatrylinii. Czynnikiem, który poważnie ułatwiał zrównanie linii ojcowskiej i macierzystej była wspomniana uprzednio nietypowa forma rozszerzo­ nej rodziny z udziałem kobiet starszej generacji zamieszkałych przy bra­ cie. Forma ta była na przełomie X I X / X X w., (a prawdopodobnie także wcześniej) dość często spotykana z uwagi na nieregularne więzi małżeń­ skie nie prowadzące do zamieszkania przy mężu. Dzieci takich kobiet wychowywały się z dziećmi swych wujów, wskutek czego następowało przenikanie się terminów obu linii, imacierzystej i ojcowskiej, prowadzą­ ce do przejmowania nazewnictwa tej ostatniej, albo też obopólnego za­ wężenia terminów do skali małej rodziny. Nie podejmujemy się 'wyjaś­ nić dlaczego w sytuacji istnienia obok siebie dwu konkurencyjnych możli­ wości zwyciężała terminologia patrylateralna . Jeśli działo się tak ze względu na ugruntowaną dominację patrylinearności w społeczeństwie mongolskim, dzięki czemu linia męska narzucała formy językowe współrezydującej l i n i i żeńskiej, mielibyśmy do czynienia z bilateralnością pow­ stałą wskutek silnego oddziaływania zasady patrylinearnej. Jakkolwiek paradoksalnie by to brzmiało, jest jednak prawdopodobne, ponieważ nie­ typowa struktura rodziny, w której widzimy istotne przyczyny takiej sytuacji, nie była bynajmniej nietypową z punktu widzenia częstości występowania, chociaż odbiegała od modelu skądinąd uznawanego za idealny. Mimo bilateralizacji pokrewieństwa rodzina pozostawała patrylinearną w sposobie dziedziczenia. Przejawem tego jest duża zachowaw­ czość terminologii dla dzieci sióstr — jigre Jest ona strukturalnie sy­ metryczna wobec terminologii dla krewnych matki i można by oczeki­ wać, że będzie zanikać w miarę likwidowania się odrębności linii macie­ rzystej. Tymczasem materiał nie potwierdza tego oczekiwania, a spisy rodzinne wykazują nawet względne umacnianie się tej terminologii na tle likwidującej się odrębności innych kategorii . Prawdopodobne w y ­ tłumaczenie tego faktu leży w sferze praw do dziedziczenia po głowie rodziny będącej dla części członków rodziny ojcem, dla części zaś w u ­ jem (w przedstawionym wyżej nietypowym rodzaju rodziny). Prefero­ wanie przez niego własnej linii musiało prowadzić do utrzymywania się wyróżniania potomstwa siostry. Nie jest to w żadnym wypadku sprzeczne z tendencją do bilaterali­ zacji, gdyż ta ostatnia lekceważy płeć rodzica w ustalaniu praw i zobo3e 38 v 3 6 Zwróćmy u w a g ę na to, że w Polsce — w innych wprawdzie warunkach — górę bierze terminologia strony macierzystej, czego przykładem jest wypieranie terminu „stryj" przez termin „wuj". Por. kategoria 5a w tab. I . Por tab. I I I . 3 7 3 8 �188 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z -wiązań (a także terminów) krewniaczych. Nie wymaga ona jednak lekce­ ważenia kryterium płci osoby pośredniczącej w pozostałych związkach. Toteż dzieci siostry pozostają krewnymi drugorzędnymi niezależnie od losów procesu bilateralizacji. Jeśli zaś dzieci siostry ojca przestają być niemal w ogóle nazywane terminem pokrewieństwa, oznacza to, że ich jako peryferyjnych znosi fala zmian w systemie pokrewieństwa. Powyższa uwaga stanowiła również komentarz do jedynej praktycz­ nie zmiany terminologicznej uchwytnej w całości na przestrzeni czterech dziesięcioleci i demonstrowanej w posiadanych przez nas materiałach. Uderza mianowicie rygoryzm z jakim w spisie ludnościowym D wyróż­ nia się zarówno dzieci siostry Ego, jak też siostry ojca Ego . Natomiast te ostatnie w naszych materiałach terenowych tracą swą odrębność zna­ cznie wyraźniej . Dziecko siostry ojca już tylko w 15% wypadków ko­ jarzy się z właściwym terminem. Wydaje się, że w tej różnicy można dostrzec odmienność sposobu dzielenia majątku, a tym samym również sposobu gospodarowania (w sensie organizacji warsztatu). Rodzina początków X X w. była bardziej korporacyjna w swoim cha­ rakterze od współczesnej, mimo że także nie była to wielka rodzina. Ojciec starał się utrzymywać jedność majątkową powstrzymując doro­ słych synów od wydzielania się, a przynajmniej od zrywania przestrzen­ nego kontaktu z sobą. Zwykle zadawalał się sukcesem połowicznym patronując wspólnocie młodszych synów nieżonatych. W każdym bądź razie podtrzymywano zasadę podziału majątku między wspólnie zamie­ szkałymi (konkretniej: w sąsiedztwie) braćmi dopiero po śmierci ojca. On sam nie podejmował w tej kwestii z reguły żadnych decyzji, by nie przyśpieszać podziału. W tej sytuacji rozdział patrymonium należał do synów zmarłego (lub ich części), zaś z ich punktu widzenia istotne było rozróżnienie prawowitych spadkobierców od zamieszkałych razem dzieci siostry ojca. Po rewolucji, zwłaszcza w latach pięćdziesiątych, polityka podatkowa faworyzowała rozdrabnianie większych majątków i tym sa­ mym wczesne usamodzielnianie się synów kierowane przez ojca. Istot­ niejszą relacją było więc z jego stanowiska dziecko siostry. Na doda­ tek zmniejszył się też antagonizm między synami gospodarza i ewentual­ nymi synami jego siostry aspirującymi do udziału w dziedziczeniu, po­ nieważ dążono wówczas do formalnego przynajmniej minimalizowania stanu posiadania, uciekając się nawet do przekazywania części stad l u ­ dziom niespokrewnionym za odpowiednią rentę. Z biegiem czasu normo­ wała się także struktura rodziny, zwłaszcza kiedy lamowie poczęli inte39 40 3 9 Spisy A i C , które są bliższe ówczesnemu ususowi terminologicznemu wy­ różniły podobną co spis D proporcję §ige w całej populacji, czyli objęły także DzSiOj. Fakt, że nie zostały one dodatkowo odróżnione od DzSi — jak w spisie D — niczego tu nie zmienia, ponieważ jest to zgodne z tradycyjnym systemem terminologicznym. Por. kategoria 5a i Tb w tab. I oraz jige kobegiin i j i g e degii w tab. 111. 4 0 �WSPÓŁCZESNE Z M I A N Y T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA 189 grować się z życiem świeckim i wchodzić w trwałe związki małżeńskie. Od początku tego procesu dzieli nasze badania 30 lat. Okres ten wystar­ czył dla wyeliminowania konfliktów na tle majątkowym z kuzynami w y ­ wodzącymi się od sióstr ojca, którzy zresztą coraz rzadziej współrezydowali. Być może też wystarczył on dla wyłączenia tej relacji kuzynowskiej z kręgu ważnych krewnych wymagających zachowania odrębności termi­ nologicznej. Skoro w powyższej interpretacji kładliśmy nacisk na sprawę dzie­ dziczenia w linii prostej, operując przy tym pojęciem interesu ekono­ micznego braci, może pojawić się pytanie na ile słuszne jest twierdze­ nie o nie występowaniu w początkach X X w. form organizacyjnych typu wielkiej rodziny. Wypada więc podkreślić, że nie istniała już korporacyj­ na wspólnota braci, chociaż często występować mogło współdziałanie. Dążenie do eliminacji potomków linii sióstr z udziału w patrymonium miało zabezpieczać jednostkowy interes każdego z braci, nie zaś interes grupy zorganizowanej patrylinearnie. Wynika to po prostu z faktu, że rodzina — nazwana t u nietypową — rozszerzona była w stronę kobiet lub niesamodzielnych gospodarczo mężczyzn, nie włączała natomiast prócz gospodarza mężczyzn pełnosprawnych ekonomicznie (np. jego braci, k t ó ­ rzy gospodarowali samodzielnie) . Wyróżnienie typu „bratanek" było nie tylko zbędne przy danej strukturze rodziny, lecz także zbyteczne na ogół w procesie dziedziczenia . Potwierdzenie tej obserwacji znaj­ dujemy w naszych badaniach, z których wynika, że właściwe terminy dla potomków braci Ego zanikają szybciej niż dla potomków sióstr Ego (precyzyjnie mówiąc: stpień ich znajomości jest niższy). Fakt taki byłby nie do pomyślenia, gdyby utrzymywała się jeszcze koncepcja jedności grupy patry linearnej, przynajmniej w wymiarach wielkiej rodziny. 41 42 Powyższe uwagi na temat dziedziczenia nie dotyczą w żadnym w y ­ padku rzekomego upośledzenia linii żeńskiej, k t ó r e byłoby sprzeczne z ideą bilateralizacji. W danym wypadku szło wyraźnie o przywileje dla linii prostej (nie zaś męskiej, chociaż agnatyczny sposób jej wyzna­ czania zdawałby się to sugerować) i ograniczenie praw linii bocznej re­ prezentowanej przez siostry. Należy pamiętać, że owe siostry, gdy były córkami, otrzymały należne sobie wartości z tytułu dziedzictwa w linii prostej. 4 1 Potwierdza to znaczna dysproporcja w ilości krewnych typu §ige oraz act (stosunek jak 5,5 do 1) w spisie D, który uznaliśmy za reprezentatywny dla struktury rodziny (por. tab. I I I ) . Oznacza on przesunięcie r ó w n o w a g i na stronę żeńską i m o ż e m y przyjąć, że w tej sytuacji termin aći w większości przypadków odnosi się w spisach do w n u k ó w Ego, nie zaś jego bratanków. Wniosek ten opieramy na fakcie, że spisy A i В całkowicie niemal pomi­ jają aći przy jednoczesnym d o k ł a d n y m rejestrowaniu jżge (przynajmniej w spi­ sie A). 4 2 �190 SŁAWOJ STATUS SZYNKIEWICZ WZGLĘDNEGO WIEKU Uwagę naszą przyciąga ciekawa innowacja terminologiczna przyjęta w spisie D. Polega ona na stosowaniu dla relacji aći i jia/e form opiso­ wych, nie zaś elementarnych, jak to przewidywał system tradycyjny. No­ we terminy powstały przez dodanie do każdego z wymienionych kobe­ giin lub keiiken zależnie od płci, albo też degii . Słowniki mongolskie wyróżnienia takiego nie z n a j ą , również nie spotykamy go w pozo­ stałych spisach ani w naszych materiałach terenowych. Na podstawie przeprowadzonej analizy względnego wieku oraz sytuacji rodzinnej osób określonych t y m i terminami można było stwierdzić, że autor spisu podwyższał lub obniżał status owych dwu typów krewnych zależnie od tego czy b y l i oni potomstwem rodzeństwa czy też dzieci Ego . Ozna­ czałoby to całkowicie odmienną niż w systemie tradycyjnym kategoryza­ cję polegającą na odejściu od klas wielopokoleniowych i wprowadze­ niu kryterium generacyjnego. Wiąże się to z obserwowaną również w naszych materiałach terenowych tendencją do indywidualizowania terminów zbiorowych i porzucania ich szerokiego — grupowego zna­ czenia (dotyczy to także takich terminów jak abaya oraz nayaću). M u ­ simy przyjąć, że to postępowanie nie było arbitralnie powołane tylko na użytek danego spisu, lecz funkcjonowało w społeczeństwie, chociaż miało przypuszczalnie ograniczone zastosowanie tak przestrzennie, jak czasowo. Możemy więc je uznać za przejaw ograniczenia grupowego charakteru terminologii pokrewieństwa, w y n i k przewartościowywania tradycyjnego systemu terminologicznego. Tendencja ta realizowała się w całym kraju, lecz miała jak widzieliśmy swą regionalną specyfikę. Postępowanie takie było bowiem obce autorom spisów A i C, którzy stosują elementarny termin §ige do szerokiej międzypokoleniowej grupy obejmującej przynajmniej trzy generacje . 4S 44 4S 48 4 3 Por. tab. I I I . Przytaczają jedynie wariant rozszerzony o chiiii (кдЪедйп) w znaczeniu pre­ cyzyjnym pleć; por. C e w e l 1966, hasła acz oraz dzee, a także D a m d i n s u r e n i Ł u w s a n d e n d e w 1967, hasło plemjannik. U Cewela wszakże w odniesieniu do aći w y s t ę p u j e odmienna definicja: aci — DzSy, aći kobegiin — DzBr. Stosował je mianowicie w następujących znaczeniach: aći kobegiin/keiiken — DzSy, aćj degii — DzBr, gigę kobegiin/keiiken — DzCó, gigę degii — DzSi oraz dziecko starszej krewnej wspólnie zamieszkałej, w tym także DzSiOj. Wśród tak określonych osób spotykamy starsze od Ega o lat 10-20, co każe przypuszczać, że terminem tym objęto zgodnie z tradycją nie tylko DzSiOj lecz być może też DzSiOjOj. W spisie żadne z gigę nie przekracza wieku Ego, co może wskazywać, że jego autor dokonał poprawek w terminologii. Można bo­ wiem przyjąć, że były w spisywanej populacji osoby tej kategorii starsze od Ego, lecz — ponieważ przyjęto w nim rozwarstwienie generacyjne — musiano by je określić nazwą typu gigę aąa. B y ł o b y to jednak sprzeczne z odczuciem j ę ­ zykowym oraz z kulturową interpretacją zakładającą junioralny status gige. P r a w 4 4 4 5 4 6 �WSPÓŁCZESNE ZMIANY TERMINOLOGII POKREWIEŃSTWA 191 W wywiadach uzyskaliśmy dowody na nowe dążenie do określania przynależności pokoleniowej krewnych spoza grupy pochodzeniowej Ego, czyli takich, którzy dawniej również tego nie z n a l i . Wynikać to może z faktu, że w porównaniu z systemem tradycyjnym grono osób określa­ nych t y m i terminami zbiorowymi znacznie zmalało. Nie były to już ca­ łe grupy krewniacze czy ich odłamy, lecz na ogół tylko pokolenie włas­ ne Ego oraz sąsiednie wobec niego. Ten uszczuplony krąg krewnych funkcjonował jako środowisko rozszerzonego rodzeństwa, na które roz­ ciągano terminologię właściwą rodzeństwu. Tam gdzie utrzymała się ter­ minologia dawna, zastosowano wobec niej poprawkę charakterystyczną dla rodzeństwa, mianowicie wskazywano status względnego wieku. We wszystkich przytoczonych przykładach czytelny jest ten właśnie sta­ tus, chociaż niekiedy nadany on został wbrew innym regułom systemu tradycyjnego po to tylko, by sytuację sprowadzić do modelu rodzeń­ stwa. Wśród terminów powinowactwa występowały w tradycyjnym systemie dwa ściśle związane z organizacją wielkorodzinną, a więc nie dotyczące odległych relacji — a$in i abisun, stosowane wzajemnie przez żony dwu braci zależnie od względnego wieku obu braci. Fakt, że obecnie ich nie spotykamy może wywoływać pewne zdziwienie zwłaszcza, że jeszcze w X X w. spotykamy się często ze współpracą braci niejdnokrotnie wspólnie koczujących. Wydawać by się mogło, że ta para terminolo­ giczna nie utraciła jeszcze swej funkcji rozróżniającej, a zwłaszcza wspomagającej organizację pracy. Jej zanik może więc mieć inne przy­ czyny niż tylko odejście od formy wielkiej rodziny. Postaramy się je wskazać niżej. Terminologia tradycyjna odmiennie kategoryzowała poszczególne ze­ społy krewnych. Patrylineaż Ego podlegał podziałom w e w n ę t r z n y m bardziej niż inne, co wynikało z jego genealogicznej i operacyjnej orien­ tacji. Wyróżnić w nim można trzy poziomy względnej senioralności (generacje wstępne, Ego, oraz zstępne), a także piony linearny i kolateralny. Większość powinowatych dzieliła się na dwie klasy według k r y ­ terium wieku względem osoby pośredniczącej, czemu odpowiadały pary terminologiczne qadam — kur degii, bergen — beri, a^zin — abisun. 47 48 dopodobnie w i ę c pisarz przeniósł starszych wiekiem jfige do kategorii abaya, na­ yacu albo starszego rodzeństwa, które to postępowanie konsekwentnie mieściło się w praktyce generacyjnego plasowania krewnych. Odnotujmy tu, że we w s p ó ł ­ czesnych materiałach terenowych spotkaliśmy się z formami gigę abaya oraz |ige aga powstałymi wskutek działania tej samej tendencji. Obok wspomnianych już jig/e należą do nich nayacu degii, qadam degii, bille 4 7 aąa/degii, 4 9 abaya kiirgen, ktirgen degii, bergen egeci, abaya bergen. Np. nayacu lub kiirgen nie mogli mieć w nim statusu junioralnego, jaki im został narzucony przez określenie degii. �192 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z Powinowaci quda, kiirgen, i ba§a, krewni matrylinearni nayacu oraz krewni przez kobiety jige i bule stanowili klasy niepodzielne. Terminologia współczesna zaciera różnice między tymi zespołami (wprawdzie nie z jednakową konsekwencją). Na podstawie przytoczonego przez nas konkretnego materiału można sądzić, że ogólny kierunek roz­ wojowy zmierza do ustabilizowania się zasady dwudzielności wszystkich krewnych, z wyjątkiem własnej linii Ego. Dwudzielność ta, stosowana poprzednio tylko wobec powinowatych, polega na wprowadzeniu klas senioralnej i junioralnej względem Ego, przy czym zaczyna się zatracać obowiązujące w odniesieniu do większości powinowatych kryterium wieku względem osoby pośredniczącej . Głównym elementem tego pro­ cesu jest upowszechnienie terminologii zawężającej według zasady roz­ szerzonego rodzeństwa. Na podstawie spisów ludnościowych stwierdzi­ liśmy, że niektóre kategorie zachowują dawną formę nazewniczą tylko w odniesieniu do młodszych wiekiem krewnych, starsi zaś przechodzą do klasy aqa/egeci. Pewne kategorie podlegają nieznanemu im uprzednio zróżnicowaniu generacyjnemu (np. jige, aći), co stanowi również próbę dostosowania ich do nowej zasady podziału krewnych. Terminy powi­ nowactwa, które podlegały tej zasadzie od dawna, zachowały się po części nienaruszone, jednakże również odczuły skutki jej upowszechnie­ nia. Ogólne relacje typu kiirgen, bergen funkcjonują nadal, jednak bar­ dziej specyficzne jak ba$a, kur degii czy wspomniane wyżej abisun-a$in zaginęły przechodząc do kategorii kiirgen, bergen albo aqa, degii. Fakt, że terminologia współczesna, podobnie jak na poprzednich etapach, często posługuje się junioralnymi kategoriami kobegiin i aći nie musi oznaczać zróżnicowania terminologii junioralnej na kolejne klasy względ­ nego wieku. Można je bowiem traktować jako pomocnicze wobec degii, tym bardziej że aći spotykamy nieraz zastępczo i równolegle z degii w miejsce innych wycofujących się terminów, co może stanowić manewr przejściowy poprzedzający zastosowanie terminologii dla rodzeństwa. 4e KUZYNI Kuzyni, jedna z najważniejszych relacji pokrewieństwa we wszyst­ kich systemach, stanowią czuły wskaźnik zmian na etapie ostatecznej reformy systemu terminologicznego. To samo obserwujemy w systemie mongolskim. W odniesieniu do równoległych kuzynów patrylinearnych (DzBrOj) termin właściwy iiyelid aqaldegii zatracił się niemal całkowcie w materiałach terenowych , zupełnie zaś nie jest reprezentowany w spi­ sach , co może jednak wynikać stąd, że w poddanych spisowi rodzinach 50 51 4 9 Kryterium to oznaczało пр., że starszy brat mojej żony należał do senioralnej nawet jeśli był młodszym ode mnie. Por. kategoria 7a w tab. I . и klasy �WSPÓŁCZESNE ZMIANY TERMINOLOGII POKREWIEŃSTWA 193 nie było takich kuzynów. Niemniej, w spisie С spotykamy termin aci zastosowany przypuszczalnie wobec n i c h , u Vreelanda zaś występuje on w tym znaczeniu explicite . Wybór aci na miejsce terminu właści­ wego wydaje się tutaj wyborem właściwym ze względu na sąsiedztwo generacyjne, przynależność do tej samej grupy pochodzeniowej, ponadto zaś identyczną odległość w stopniach od Ego. Nie wykluczone jednak, że był on czysto przypadkowy, tak jak wiele innych wynikających z polinazewnictwa, zamieszania terminologicznego właściwego dezintegracji systemu tradycyjnego. Za przypadkowością przemawiałby fakt współwystępowania k i l k u innych propozycji nazewniczych. Mimo to przy dużym zróżnicowaniu nowych wersji terminologicznych w naszych materiałach terenowych, aci właśnie wysuwa się na czoło jako najczęstsza wersja na określenie równoległych kuzynów ze strony ojca a także przeciwległych kuzynów macierzystych . Charakterystycz­ ne, że oba te nieprawidłowe zastosowania podlegają tej samej prawidło­ wości. Po pierwsze, dążą do utrzymania odrębności tego kuzynowskiego typu krewniaczego mimo równolegle występującej tendencji do eksten­ sywnego stosowania terminów braterskich w odniesieniu do innych krewnych. Po drugie, przejmują termin należący do junioralnej klasy generacyjnej, co jest już raczej zaskakujące. Po trzecie wreszcie, nowa wersja przyporządkowuje się tendencji bilateralnej obejmując relacje należące do l i n i i ojcowskiej i macierzystej, zachowuje jednak przy t y m agnatyczność związku w ramach każdej linii (to znaczy odnosi się do kuzynów przez męskie rodzeństwo rodziców). 52 53 5i W tym kontekście interesująco przedstawiają się również terminy dla pozostałych typów kuzynowskich (to znaczy dzieci sióstr obojga ro­ dziców) . Wprawdzie t u również znajdujemy aci, możemy jednak także wyróżnić wspólny termin częściej od innych stosowany wobec równo­ ległych kuzynów macierzystych i przeciwległych kuzynów ojcowskich. Jest nim termin właściwy dla tych ostatnich czyli $ige. W wypadku tego rozwiązania nie możemy powiedzieć z całym przekonaniem, iż dąży ono do utrzymania odrębności typu kuzynowskiego, w stosunku jednak do dominującej tendencji zawężającej jest to mimo wszystko przejaw odręb­ ności. Wybór gigę może być oboczną konsekwencją bilateralności, gdyż jest on bliższy patrylineażowi Ego, zaś bilateralizacja mongolskiego sy­ stemu terminologicznego ten właśnie patrylineaż przyjmuje za punkt 55 5 1 Por. tab. I I I . W czterech przypadkach określono nim osoby starsze od Ego, przy czym rozkład wieku członków tych rodzin czyni nasze przypuszczenie prawdopodobnym. Tradycyjnie aci oznacza DzBr lub DzSy. V r e e l a n d 1954, s. 312, gdzie w y s t ę p u j e obok abaya w odniesieniu do k u ­ zynów ojcowskich. W tym wypadku ilość zastosowań aći r ó w n o w a ż y się z w ł a ś c i w y m i nayacu. Poz. 24 i 48 w tab. I V . 5 2 5 8 5 4 5 5 13 — Etnografia Polska, X X I V , z. 1 �194 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z odniesienia. Wybór ten jest o tyle logiczny, że zarówno tradycyjni jige, jak też oznaczani w ten sposób kuzyni (DzSiMa) są krewnymi przez kobiety. Mógł więc t u zadziałać — wprawdzie błędnie — automatyzm podświadomie kultywowanej zasady systemu tradycyjnego, mianowicie przestrzegania kryterium płci osoby pośredniczącej. Podobne nazewnic­ two dokumentuje również C e w e l . Jednocześnie należy podkreślić, że wszystkie relacje kuzynowskie wykazują wpływy terminologii zawężającej do zakresu rodzeństwa. Wprawdzie są one słabsze od omawianych t u rozwiązań, nie można mieć jednak pewności czy nie staną się one dominującymi w przyszłości, po­ nieważ związane są z kierunkiem powszechnym dla całego systemu ter­ minologicznego. W powyższej charakterystyce współczesnych terminów kuzynowskich wskazaliśmy na cechy jeszcze całkowicie nie ukształtowane, w y ­ stępujące w k i l k u wariantach, lecz wykazujące znamiona prawidłowości. Należy zatem również do nich odnieść określenie „tendencja". Zmierza on wyraźnie do zmiany typu terminów kuzynowskich z Omaha (który praktycznie już został zarzucony) w t y p całkowicie nowy, nie reprezen­ towany w klasyfikacji Murdocka . Nowa terminologia kuzynowska jest w pewnym sensie odpowiednikiem typu liniowego w klasyfikacji L o wiego i — jak ta ostatnia — zakłada uprzednią bilateralizację systemu. Z tą tylko różnicą, że jest to bilateralizacja połowiczna, zachowująca koncepcję agnatyczną w obu liniach. Łączy ona bowiem odzielnie b i ­ lateralnych agnatów i oddzielnie krewnych nielinearnych. Odpowiada to funkcjonowaniu zespołów krewnych jako grup społecznych zacho­ wujących pamięć linii pochodzeniowej. Kusząca jest w t y m miejscu hipoteza, iż ta forma bilateralności stworzona jest między innymi do przestrzegania reguł podwójnej egzogamii. Tworzy bowiem jedną wspól­ ną grupę z patrylinearnych krewnych ojca i matki, grupę osób wyłączo­ nych z małżeństwa. Pojawia się ona jednak chyba znacznie później od tej formy egzogamii, którą notujemy przynajmniej od X V I I w. se 67 Istnieją przesłanki do twierdzenia, że równolegle (albo może w ślad za poprzednią) powstaje tendencja do lekceważenia linearności w ra­ mach własnej grupy pochodzeniowej, to znaczy do łączenia agnatów i kognatów w jeden wspólny z e s p ó ł . Dążenie do delinearyzacji pokre58 6 5 Cewel 1966, hasła bill i nagac. Wymienia on zlepek pojęciowy bule jige oraz zastosowanie gigę odniesione nie do kuzyna lecz do wuja, co stanowi chyba ubocz­ ny wynik przenoszenia tego terminu na równoległych k u z y n ó w macierzystych i występuje także w naszych materiałach (czterokrotnie w kol. 4, poz. 40 tab. I V ) . « Nie jest to też jednak „typ buriacki" wyróżniony, naszym zdaniem całko­ wicie błędnie, przez K r a d e r a (1963, s. 44-45) i powtórzony za nim (na pod­ stawie wcześniejszej informacji) przez Murdocka (1957 s. 672). Wskazywałoby na to 30% proponowanych terminów dla przeciwległych k u z y n ó w patrylinearnych — DzSiOj (wszystkie zastosowania umieszczone pod 6 8 �WSPÓŁCZESNE ZMIANY TERMINOLOGII POKREWIEŃSTWA 195 wieństwa oznacza umocnienie bilateralności, odejście od koncepcji grupy pochodzeniowej pozostałej po dawnych grupach krewniaczych i oparcie systemu pokrewieństwa na amorficznych zespołach krewnych określa­ nych z punktu widzenia Ego. Zauważmy, że nie jest to tendencja ujaw­ niająca się tylko przy analizie terminów kuzynowskich, gdyż odnoto­ waliśmy ją już wcześniej. Tutaj jednak znajduje ona swe dosadne po­ twierdzenie. KIERUNEK ZMIAN: P E R Y F E R I E — CENTRUM — PERYFERIE W części wstępnej przedstawiliśmy przypuszczenie, że zmiana termi­ nologiczna rozpoczyna się na peryferiach systemu i dopiero w dalszej kolejności obejmuje centralne dla systemu typy krewniacze decydujące o jego klasyfikacji. Przeprowadzona wyżej analiza terminów kuzynow­ skich wykazała, że podlegają one zmianie współcześnie, przy czym można określić jej tendencje. Terminy te należą do kategorii centralnych, ich przekształcenia sugerują zatem zaawansowany etap zmiany terminolo­ gicznej. Właściwe terminy kuzynowskie są jeszcze znane i częściowo stoso­ wane. Nowe ich wersje są przypuszczalnie przejściowe i zdają się nie stanowić ostatecznej wersji. Tymczasem rozpad grupy lineażowej i w kon­ sekwencji wyłączanie peryferyjnych typów krewniaczych z systemu ter­ minologicznego zaczęły się znacznie wcześniej. Terminy dla kolejnych linii bocznych (uyelid, qayalid, uyencer, ąayinćar, z nich zaś tylko pierwszy — i to w jednym tylko, kuzynowskim, zastosowaniu — należy do systemu centralnego) są już praktycznie nieznane. Można też przy­ puszczać, że dwa ostatnie z nich poczęły wychodzić z użycia jeszcze przed X I X w. Wycofanie terminu nie jest wprawdzie równoznaczne z zanikiem potrzeby wyróżniania danego typu krewniaczego, chociaż niewątpliwie oznacza co najmniej, że potrzeba taka nie jest intensywna. Termin właściwy może być zastąpiony, jak to zrobili Kałmucy wprowa­ dzając numerację porządkową kolejnych l i n i i bocznych. Chałchasi nie skorzystali jednak nawet z takiego rozwiązania, co można przyjąć za przejaw braku funkcjonalnej potrzeby utrzymywania odrębności l i n i i bocznych. Podobną, jakkolwiek łagodniejszą tendencję do zanikania wykazują terminy należące do prostej l i n i i Ego oraz konkretne terminy dla bocz­ nych krewnych poczynając od trzeciej — zwłaszcza zstępnej — gene- poz. 24 w kol. 4, tab. I V ) oraz zanotowane w wywiadach ogólne twierdzenie, ze „potomkowie wszystkich abaya stanowią również krewnych abaya" (dawniej dotyczyło to tylko potomstwa mężczyzn). Na jego wzór spotyka się równie sprzecz­ ne z tradycją uogólnienie, że „potomkowie wszystkich nayacu stanowią grupę Swe" (podczas gdy w istocie żaden z nich nie mógł być tak nazwany). �196 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ 59 r a c j i . Nasze materiały nie wykazują wprawdzie wycofywania terminów dla dalszych przodków w l i n i i prostej, lecz można to obserwować na pod­ stawie danych pośrednich. Terminy eliince i ąulanća zdają się zatracać precyzyjne znaczenie i występują w parze wyrazowej na określenie przodków w ogóle. Mogą też być zastąpione określeniem opisowym ondór ówog oznaczającym „pierwszego, najdalszego przodka", który kładzie kres potrzebie dalszego prowadzenia genealogii. Jest to r ó w n o ­ znaczne z wprowadzeniem zasady dowolności w ustalaniu zakresu członków patrylineażu wchodzących w skład zespołu krewnych. Zatem redukcja tego zakresu możliwa jest także przy zachowaniu znajomości terminów. Funkcjonują one już jednak na marginesie systemu i są bliskie przekroczenia progu nierealności, jak można sądzić również z faktu, że znalazły sobie miejsce w dziecięcych przekomarzaniach przypominających polskie w y l i c z a n k i . Grono krewnych macierzystych uległo również zawężeniu. Termin nayacu aqa/egeci odnosi się praktycznie tylko do rodzeństwa matki, bocz­ ne linie przestają być nim oznaczone, podobnie jak i kuzyni przez brata matki. Również przodkowie matki zatracają właściwe terminy i podlegają bilateralnemu ujednoliceniu. Już na wcześniejszych etapach z grona krewnych wyłączono patrylineaże obu babek — po mieczu i kądzeli. Konsekwencją zawężenia grona krewnych agnatycznych i kognatycznych jest również eliminacja potomstwa nielinearnych członków tych grup. Bule (jeśli w ogóle stosowane prawidłowo) oznacza już tylko DzSiMa, nie zaś dzieci pozostałych kobiet z patrylineażu matki. Nieco mniejsze­ mu zawężeniu podlega termin §ige. Drastyczne redukcje dotknęły również zespół patrylinearnych krew­ nych żony. Wprawdzie nigdy nie dysponowaliśmy dokładnymi infor­ macjami co do zakresu bocznych linii powinowatych obejmowanych terminologią pokrewieństwa, jednak ograniczenie ich do najbliższych krewnych żony — przede wszystkim jej rodziny pochodzenia — jest niewątpliwym produktem wyłączenia odleglejszych związków. Tak więc termin Ъа§а już w okresie nowożytnym przestał oznaczać mężów kuzy­ nek żony, współcześnie zaś całkowicie został wycofany z systemu w ostat­ nim ze swych znaczeń — MżSiŻo. Specyficzny termin dla młodszych krewnych żony kur degii zanikł współcześnie, ponieważ utrzymywanie go dla wąskiego grona członków rodziny nuklearnej straciło rację bytu (właściwą okresowi gdy cały zespół zięciów kiirgen pozostawał we wza­ jemnej zależności z patrylineażem swoich żon). Obecnie termin ten, po60 5 9 Por. poz. 19, 20, 22, 23 w tab. I V . Jeśli w trakcie zabawy urażony rówieśnik odgraża się, że poskarży się ojcu, może w odpowiedzi usłyszeć: chel, chel aawdaa owoódóo elenc chulanc, cómd n' cheU („a powiedz, powiedz ojcu, dziadkowi, p r a - i prapradziadkowi, powiedz wszystkim!"). 6 0 �WSPÓŁCZESNE ZMIANY TERMINOLOGII 197 POKREWIEŃSTWA dobnie jak 3 где oraz bille, spotkać można przy innych typach krewnia­ czych, którym przypisany bywa przypadkowo lub na zasadzie ekstra­ polacji . Zasada rozszerzonego rodzeństwa, bilateralizacja oraz wycofywanie odleglejszych wersji relacji z granic systemu stanowią trzy zasadnicze sposoby realizowania się zmiany terminologicznej w Mongolii, przy czym tylko pierwszemu z nich nie można przypisać charakteru uniwersalnego. Pozostałe dwa spotykamy bardzo często w tych społeczeństwach, w któ­ rych obserwujemy przekształcenia w terminologii pokrewieństwa. Wszystkie one muszą — jak się zdaje — zachodzić na peryferiach, lub przynajmniej w pewnym oddaleniu od centralnych relacji, za jakie uważa się związki występujące w małej rodzinie oraz kuzynowskie i rodzeństwa rodziców. Konieczność ta wynika albo stąd, że jest z góry założona (w wypadku eliminowania odległych związków wskutek kur­ czenia się grup krewniaczych), albo też z przyjęcia relacji centralnych za wzór- do kształtowania innych. Wydaje się też ona oczywista w wy­ padku wszystkich systemów operujących terminologią dostosowaną do istnienia grup lineażowych (to znaczy odpowiednio rozbudowanych kolateralnie). Z powyższych uwag wynika, że płodna analiza systemu pokrewień­ stwa nie może sprowadzać się do operowania schematami typologicz­ nymi, które odnoszą się wyłącznie do centralnych kategorii systemu (jak to czyni np. Murdock). Konieczne jest natomiast badanie pełnej struktury terminologicznej (jak to głoszą strukturaliści i zwolennicy analizy składnikowej) uzupełnione o jej funkcjonalne związki z innymi elementami systemu pokrewieństwa. Pierwszy etap zmiany terminologicznej obserwowanej w Mongolii sprowadza się do prostej redukcji peryferyjnych zasięgów stosowal­ ności terminów, co związane jest z kurczeniem się rozmiarów grup ludz­ kich, do których terminologia jest odnoszona. Jest to zatem zjawisko bezpośrednio zależne od struktury grup krewniaczych, po ich zanik­ nięciu zaś od składu zespołów krewnych. Dalszy związek pokrewieńst­ wa będzie się przeradzał w luźną, lub nawet obcą relację zarówno w l i ­ nii pionowej jak też bocznych, przy czym w tych ostatnich konsekwent­ niej. Zjawisko to nazywane jest tor61 choldoch — oddalaniem się po­ krewieństwa. Redukcja zasięgu terminów nie sprowadza się tylko do ilościowego aspektu wielkości grona ludzi oznaczanych wspólnym zbiorowym ter­ minem. Na przykład zmiana znaczenia nayacu z „członków patrylineażu matki" na „rodzeństwo matki" indywidualizuje związek, czyni go i n tymniejszym, ułatwia bilateralizację, toruje drogę do przekazu pewnych 61 6 1 Np. na oznaczenie młodszej SiMa, czyli por. Ł u w s a n d e n d e w 1957, hasło chiir. zastosowanie w ł a ś c i w e ojcu Ego; �198 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z wartości {przynajmniej materialnych) w l i n i i kognatycznej. Podobnie zmiana znaczenia bille z „potomków kobiet patrylineażu matki" na „równoległych kuzynów macierzystych" sprawia, że ta relacja kuzynowSka wyodrębnia się, staje się indywidualną kategorią w świecie krewnych, co umożliwia dalsze operowanie nią w tworzeniu nowych konfiguracji kuzynów, jak to mieliśmy okazję obserwować na przyto­ czonych wcześniej przykładach. Można wysunąć twierdzenie, że zmiany, o których mówimy nie do­ tyczą relacji peryferyjnych, ponieważ jeśli nawet rozpoczynają się od dalekich typów krewniaczych, będą to typy określane terminami z cen­ t r u m systemu. W istocie, często mówiliśmy o przekształceniach odno­ szących się do typów objętych terminami nayacu, gigę i bille. Odnosiły się one do wielu odległych stopni pokrewieństwa, ale także do rodzeń­ stwa matki oraz trzech rodzajów kuzynów. Wynika to ze specyfiki mon­ golskiego systemu operującego zbiorowymi określeniami dla grup krewniaczo jednorodnych (tzn. należących do jednego lineażu lub pozostają­ cych w jednakowym stosunku do lineażu Ego). Można by sądzić, że cecha ta sprawia, iż „typy centralne" są wystarczająco uniwersalne dla charakterystyki tych systemów. Byłoby to jednak stanowisko zbyt formalistyczne, ponieważ wspólne brzmienie terminu dla BrMa oraz SySyBrOjOjMa nie oznacza identyczności tych t y p ó w i nie wyklucza opuszczenia grona krewnych przez ostatniego z nich bez naruszenia statusu pierwszego. Zmieni się jedynie zakres desygnatów oznaczanych terminem, co w konsekwencji odbije się także na jego sferze znacze­ niowej w systemie pokrewieństwa. Na peryferiach odbywa się zatem zmiana terminologiczna dotycząca konkretnych indywidualnych relacji, nie zaś całego zbioru krewnych określanych jednym terminem. Wydaje się zatem, że możemy podtrzymać naszą tezę dotyczącą miejsca początkowych zmian w mongolskim systemie terminologicznym. Zmiana terminologii dotyczy w pierwszym rzędzie relacji oddalonych od centrum tego systemu (które to centrum stanowią Ego i jego naj­ bliżsi krewni określani jako kuzyni i rodzeństwo rodziców). Polega ona na całkowitej eliminacji terminu i wykluczeniu typu z grona krew­ nych, albo też na wymianie terminu. Na koniec zmiana sięga centrum, naruszając mieszczące się w nim terminy wykraczające poza granice rodziny nuklearnej. Podobnie wygląda ta sama sprawa rozpatrywana nie z punktu w i ­ dzenia systemu terminologicznego, lecz systemu grup krewniaczych. Tu­ taj centrum systemu stanowi patrylineaż Ego, k t ó r y w procesie zmiany ulega zmniejszeniu, wskutek czego zanikają odrębne terminy dla osób zbyt już odległych. Natomiast terminy, które pozostają w użyciu w za­ sadzie nie zmieniają się, lub też zmiana dotyczy niewielu spośród nich. Najistotniejsze przekształcenia odbywają się poza owym centrum, czyli w lineażach spokrewnionych z lineażem Ego. Pierwsza zmiana polega na �WSPÓŁCZESNE ZMIANY TERMINOLOGII POKREWIEŃSTWA 199 eliminacji zespołów najbardziej oddalonych od centrum systemu, co dotknęło lineaże obu babek. Grupy te straciły status krewnych, a co za tym idzie także określający je niegdyś termin. Następna seria zmian dotknęła lineaże matki i żony oraz zespoły spowinowacone przez ko­ biety lineażu własnego oraz matki. Tutaj nie tylko nastąpiło obcięcie skrajnych związków i wyłączenie ich poza obręb pokrewieństwa, lecz zaszły też duże przesunięcia terminologiczne zmieniające nazewnictwo, niekiedy radykalnie. Dzięki t y m procesom lineażowy charakter mongolskiej terminologii pokrewieństwa podlega daleko idącej dezintegracji (terminologia prze­ staje już wyróżniać odrębne lineaże matki i żony, wskutek czego — przez brak kontrastu — przestaje się wyróżniać także lineaż własny). Przybiera ona charakter bilateralny. Bilateralizację obok zasady roz­ szerzonego rodzeństwa wymieniliśmy poprzednio jako dwa spośród trzech zasadniczych mechanizmów zmiany systemu pokrewieństwa u Mongołów. Jeden i drugi łączy to, że przenoszą one na dalsze zespoły krewnych reguły obowiązujące w centrum systemu. Bilateralizacja roz­ poczyna się od projekcji terminów właściwych patrylineażowi (czyli centrum) na krewnych z matrylineażu (czyli z peryferii). Z kolei idea rozszerzonego rodzeństwa polega na upowszechnieniu terminów cha­ rakterystycznych dla rodzeństwa (a więc wywodzących się z nuklear­ nej rodziny, idealnego centrum) wśród zbliżonych pokoleń we wszyst­ kich lineażach i zespołach traktowanych jako spokrewnione (peryferia). Zmiany w terminologii pokrewieństwa rozpoczynają się zatem od peryferii postępując k u centrum. To co w centrum pozostaje nienaru­ szone, co można by nazwać jego częścią idealną, to relacje w ramach rodziny nuklearnej. Jest to więc swego rodzaju jądro systemu repre­ zentujące te wartości, które są w nim nadal uznawane za istotne (głów­ ną z nich jest trwałość związków, a więc i terminów w granicach ro­ dziny nuklearnej). Wartości te zostaną później rozprzestrzenione na resztę systemu w nowym układzie, służącym nowym potrzebom. Cent­ rum zatem pozostaje modelem dla nowej terminologii, która upowszech­ niać się będzie w stronę peryferii systemu. Zmiana terminologiczna jest rezultatem oddziaływania czynników zewnętrznych w stosunku do ter­ minologii, głównie zaś indywidualizacji rodziny. Są to jednak nadal czynniki mieszczące się wewnątrz systemu pokrewieństwa i kultury mongolskiej, zmiana ta więc stanowi wynik dialektycznego rozwoju społecznego, nie zaś wpływów obcych. PODSUMOWANIE Z obserwacji poczynionych na poprzednich stronach wynika, że przy­ najmniej w przypadku mongolskim zmiana terminologiczna inicjowa­ na jest przez sytuację w grupach krewniaczych, zależy od ich struktury �200 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z i spoistości, a także od rodzaju związków między spowinowaconymi gru­ pami. Proces zmiany terminologicznej nie jest zamknięty w czasie, za­ chodzi on stale. Być może zmiany współczesne cechuje większy dyna­ mizm, co jednak nie znaczy, że w przeszłości nie odbywały się prze­ kształcenia równie doniosłe. W innym miejscu przedstawiliśmy hipo­ tezę dotyczącą ewolucji systemów pokrewieństwa typu Omaha , która odnosi się także do systemu mongolskiego. Zgodnie z nią wyjściowa konfiguracja grup krewniaczych (właściwa przypuszczalnie wczesnemu średniowieczu) była wynikiem zamkniętego (kolistego) systemu tzw. ograniczonej wymiany małżeńskiej. Składała się ona z trzech zasadni­ czych elementów: 1 — patrylineażu Ego, w skład którego wchodzili wówczas krewni bule, 2 — patrylineażu babki po mieczu, identycznego z patrylineażem matki i żony, oraz 3 — patrylineażu szwagrów-zięciów kiirgen identycznego z grupą krewnych gige. Czwartym, uzupeł­ niającym elementem systemu był patrylineaż babki po kądzieli. Roz­ kład tego systemu, połączony z zanikiem zamkniętego cyklu wymiany małżeńskiej, rozpadem rodów i maksymalnych lineaży, doprowadził do powstania systemu złożonego z sześciu małych patrylineaży lub zespo­ łów krewnych (por. tabl. 1). On właśnie był punktem wyjścia najnow­ szego etapu zmiany w systemach pokrewieństwa i terminologii, który staraliśmy się przedstawić wyżej. Zasadnicze momenty tej zmiany dały­ by się sprowadzić do następującej sekwencji. 1. Wskutek zróżnicowania kontaktów matrymonialnych kategorie gigę, bille, kiirgen i bergen znajdują się w wielu grupach pochodzenio­ wych (patrylineażach), dzięki czemu wzrasta ich znaczenie jako czyn­ nika integrującego i pośredniczącego w kontaktach społecznych. Zmia­ na terminologiczna, polegająca na rozszerzeniu koncepcji jedności ro­ dzeństwa, ma służyć potrzebie uzupełniającej konsolidacji grup spo­ winowaconych; rozpowszechniają się terminy aąal egecil degii w for­ mach złożonych z innymi terminami grupowymi. 2. Rozpad wielkiej rodziny i odpowiadających jej małych lineaży, powstawanie zróżnicowanych zespołów krewnych prowadzą do elimi­ nacji grupowej koncepcji systemu pokrewieństwa. Następuje stopniowa bilateralizacja systemu, skracanie zasięgu terminologii, indywidualizo­ wanie zakresu poszczególnych terminów. 3. System pokrewieństwa ostatecznie przestaje być elementem or­ ganizacji społecznej, stabilizuje się terminologia zawężająca do rodziny w formie elementarnej, upowszechnia się senioralne kategoryzowanie krewnych w podziale dychotomicznym (starsi, młodsi od Ego), upada tradycyjny system terminologiczny typu Omaha, trwa poszukiwanie no­ wych rozwiązań terminologicznych, w których dominuje kierunek zmie62 6 2 Szynkiewicz 1978b. �WSPÓŁCZESNE ZMIANY TERMINOLOGII POKREWIEŃSTWA 201 rzający do przyjęcia typu liniowego (zwanego inaczej angielskim lub eskimoskim). W ciągu całego okresu, kiedy zachodziły powyższe zmiany, czyli praktycznie od początku czasów nowożytnych (a może nawet od końca średniowiecza), następowało stopniowe naruszanie kompozycji elemen­ tów właściwych systemowi Omaha. Mimo tego nie zmieniało się jego zaszeregowanie w klasyfikacji jako Omaha, ponieważ podlegające zmia­ nie elementy nie decydowały o typologii, chociaż reorientowały funk­ cjonowanie systemu. Z wyjątkiem koncepcji rozszerzonego rodzeństwa zmiany te powstawały najczęściej poza patrylineażem Ego i były kon­ sekwencją stosunków grupowych w systemie pokrewieństwa. Cała po­ wyższa sekwencja wydaje się wskazywać na nie budzącą wątpliwości zależność między terminologią i organizacją grup pokrewieństwa. Mongolski system terminologiczny charakteryzowały zasadniczo dwa elementy właściwe typowi Omaha — grupowanie krewnych według ich lineażowej przynależności oraz specyficzny rozkład terminów kuzynowskich. Wprawdzie ten ostatni był genetycznie konsekwencją pierwszego, mimo to miał on zdolność samodzielnego istnienia niezależnie od kom­ pozycji grupowej w społeczeństwie. Dowodzi tego wiele przykładów u innych ludów mających system Omaha, jak też fakt, że u Mongołów terminy Omaha dla kuzynów utrzymały się przez pewien czas po de­ zintegracji lineaży. Dezintegracja ta wywołała indywidualizowanie się terminologii. Zanik terminów kuzynowskich z kolei nie daje się kore­ lować z występowaniem, lub nie, grup krewniaczych; zależność taka bowiem staje się nieistotną z chwilą indywidualizacji terminów. Moż­ na go raczej wiązać z bilateralizacją pokrewieństwa, co pozostaje w zgo­ dzie z założeniami wspomnianej wyżej naszej hipotezy o rozwoju i upad­ ku systemów terminologicznych Omaha. Współcześnie obserwujemy w Mongolii wyraźny polimorfizm ter­ minologii pokrewieństwa, pozbawionej organizującego ją wyraźnie sy­ stemu. Stwierdzenie to nie oznacza totalnego chaosu i zatracenia się kryteriów porządkowania związków pokrewieństwa, gdyż stan taki przypuszczalnie nie może istnieć w żadnym momencie najbardziej na­ wet radykalnych zmian. Celowym wydaje się zatem wskazanie na stałe elementy mongolskiej terminologii, które występują obecnie i — mimo wszelkich zmian — wydają się być porównywalne z układem międzygrupowych związków w systemie tradycyjnym tak jak je przedstawiliś­ my w tabl. 1, jakkolwiek w t y m miejscu są one reprezentowane przez pojedyncze osoby. Przekształceniom terminologicznym oparły się podstawowe nieredukowalne związki, k t ó r y m nie jest w stanie zagrozić na dłużej żaden ro­ zwój wydarzeń w żadnej najprawdopodobniej kulturze. Należą do nich relacje: �202 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z 1. — rodzice — dziecko: formalne, oscylujące na krawędzi pełnego zaufania i konfliktu; 2 — dziadkowie — wnuki: intensywne w procesie socjalizacji, na­ cechowane intymnością i swobodą; 3 — związek rodzeństwa: silny emocjonalnie, jakkolwiek poddany zwykle senioralnym rygorom, zakładający współdziałanie, które rodzi jedność i konflikty; 4 — związek z teściami: charakteryzujący się cechami relacji pierw­ szej, ekonomicznie zaś niemal równie ważny. Pewne przekształcenia dotknęły inne związki, które — podobnie jak poprzednie — składają się na niezmienną s t r u k t u r ę pokrewieństwa: 5 — stosunki z powinowatymi tej samej generacji (konkretniej: m a ł ­ żonkami rodzeństwa i rodzeństwem małżonka), które powtarzają pew­ ne cechy związku trzeciego z mniejszą nieco intensywnością; 6 — stosunki z rodzeństwem rodziców, aktywne zwłaszcza w mło­ dszym wieku, bardziej swobodne niż z rodzicami, zachowujące jednak element kontroli; 7 — stosunki z dziećmi tych ostatnich, czyli kuzynami, względnie najluźniejsze spośród tu przedstawionych, zaś po relacji drugiej naj­ bardziej swobodne (jeśli w rachubę nie wchodzi preferencyjne małżeń­ stwo). Nie trudno zauważyć, że wymienione tu zostały związki z tymi t y ­ pami krewniaczymi, które tworzą centrum systemu terminologicznego, a więc te, które zmianie podlegają w ostatniej kolejności. Wydaje się uprawomocnione przypuszczenie, że we wszystkich relacjach zmieniła się intensywność charakteryzujących je cech (co przyjmujemy intuicyj­ nie). Zmienił się także, poczynając od poz. 5 ich zakres, obecnie obej­ mujący indywidualne typy krewniacze, poprzednio zaś ich zbiory się­ gające dalszych linii bocznych. Niekiedy zatracają one nawet specyficzne dla siebie terminy, jednocząc się z innymi kategoriami. Nie znaczy to jednak, że wypadają one z kręgu bezpośredniego zainteresowania Ego, zmieniać się tylko może charakterystyka wzajemnych stosunków. Eks­ tensywne związki pokrewieństwa okresu organizacji lineażowej od­ zwierciedlające zasady wymiany małżeńskiej i oparte na nich stosunki międzygrupowe zastąpione zostały przez węższe i bardziej osobowe związki wynikające z małżeństw zawartych przez Ego i najbliższych krewnych oraz organizujące wymianę świadczeń, jednakże już w społe­ czeństwie pluralistycznym o niekrewniaczej strukturze i zawierającym wiele innych, konkurencyjnych ośrodków takiej wymiany. Powyższa lista nie oznacza, że do niej sprowadzone zostały współ­ cześnie wszelkie związki pokrewieństwa w społeczeństwie mongolskim. Nie osiągnęły one jeszcze tak daleko idącej redukcji i składają się r ó w ­ nież z drugiego kompleksu relacji, daleko jednak mniej precyzyjnych i podlegających fluktuacjom. Może to być zespół krewnych związa- �WSPÓŁCZESNE Tabela IV. Zastosowania terminów ZMIANY T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA pokrewieństwa według badań terenowych w latach 203 1968—1973 Lp. Relacja pokrewieństwa Ilość zano­ towanych zastosowań Termin właściwy Terminy neutralne wobec systemu Terminy sprzeczne z systemem Inne 1 2 3 4 5 6 7 16 16 10 7 10 7 1 9 1 46 1 29 1 1 9 38 21 18 14 11 24 15 9 20 32 17 1 15 11 14 18 9 8 7 7 6 1 8 3 61 3 1 9 1 12 14 6 2 6 2 1 4 1 23 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 OjOj MaOj OjOjOj MaOjOj OjOjOjOj MaOjOjOj BrOjOjOj BrOjOj BrOjOjOjOj BrOj SyBrOjOj DzBrOj SiOjOjOj SiOjOjOjOj SiOjOj SiOj SySy CóSy DzSySy DzSySySy DzBr DzSyBr DzSySyBr DzSiOj DzSi DzCó DzDzSiOj DzDzSi DzDzCó OjMa MaMa OjOjMa MaOjMa OjOjOjMa MaOjOjMa BrOjMa BrMaOj BrMaMa SyBrMaMa BrMa SiOjMa SiMaOj SiMaMa CóBrMaMa 1 1 1 6 18 13 12 4 2 15 4 - — — - 3 — 4 1 2 - — 2 2 2 2 8 4 - 4 5 2 — — — — 13 - 17 9 — — — - 2 — - — 6 3 — — 1 - - - 8 6 3 3 1 1 1 3 1 8 10 3 2 2 2 2 1 2 2 8 1 1 2 - - — — — 1 1 - — — 2 1 — - 2 1 34 1 - 2 1 1 2 - 2 - 6 6 5 1 - - - 3 22 8 — 4 2 4 5 4 5 1 16 6 4 2 5 3 4 4 9 5 7 1 3 3 3 5 5 5 5 5 1 3 17 1 4 - �204 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z c.d. tab. I V 1 2 3 4 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 SiMa DzBrMa DzSyBrMa DzSiMa DzDzSiMa OjMk MaMk OjOjMk MaOjMk RoOjOjMk RoOjOjOjMk RdOjMk tRdMk jRdMż jRdŻo DzRdŻo ŻofBrMż Żo|BrMż MżtSiMż Mżi-SiMż ŻojBrŻo ŻoJBrŻo MżSiŻo ŻofBr ŻoBrOj Żof SyBrOj Żoj SyBrOj ŻojBr, ŻoSyRd ŻoSy, ŻoSyDz ŻoBrMa MżSiMa MżfSi MżSiOj Mż| CóBrOj MżjSi, MżCóRd MżCó, MżCóDz OjMkDz MaMkDz 54 40 5 30 3 18 19 5 6 3 3 8 34 23 45 9 6 4 5 6 8 5 18 14 13 2 2 32 5 1 1 -3 -1 e e 73 74 75 76 77 78 e 79 W tabeli minologii l a n d 1954, maganiami riami przez „termin stosowanej już — — 9 3 2 2 14 20 2 9 2 1 2 2 2 -3 - 1 3 2 16 3 6 1 1 — 1 3 2 7 14 3 17 1 1 2 13 -3 7 1 1 1 1 6 6 14 17 4 1 — — 6 — 1 2 - -2 12 3 15 5 3 1 1 1 2 3 2 - — -2 1 -3 - - 2 2 2 -1 4 1 3 1 1 -2 52 7 11 14 11 3 46 1 2 13 7 3 -3 - - - 47 33 11 2 1 16 6 — 2 8 rozumie 4 sią nowożytnych 1970). Jest przewidzianych dla to i taki, który odpowiada odnotowanej terminologia typu Omaha. w jeszcze Operuje tradycyjnej opracowaniach całkowicie ona zgodna następującymi ter­ ( V r e ez wy­ katego­ krewnych: 1 —-grupa patrylinearna Ego oraz 2 — grupa spokrewniona z Ego przez kobiety 3 — grupa patrylinearna matki 4 — grupa patrylinearna babki ze strony ojca 5 — grupa patrylinearna babki ze strony m a t k i 6 — grupa mi — — 16 6 czasach K a ł u ż y ń s k i kryteriów — 16 17 1 1 2 2 właściwy" w 5 spokrewniona (48-49); z jego żeńscy przodkowie z własnego Ego oraz jej żeńscy matką Ego (terminy patrylineażu przodkowie 1-23); (24-29); (30-36, 40-41, 45-47); (37, 4 2 ) ; przez (38-39, 43-44); kobiety będące jej patryllnearnymi krewny­ �WSPÓŁCZESNE Z M I A N Y T E R M I N O L O G I I 205 POKREWIEŃSTWA nych — nietrwale zresztą — organizacją wytwarzania i wspólnoty za­ mieszkania, którą w warunkach pasterskich określić można jako cza­ sową nawet kohabitację. Od końca X I X w. wskutek wzmożonej ruchli­ wości społecznej, może to być również sieć związków odległych, zarów­ no krewniaczo jak i przestrzennie, podtrzymywanych jednak wzajem­ nymi świadczeniami wynikającymi z różnego zakresu możliwości po­ wstałych wskutek różnicy standardu życiowego, dostępu do dóbr, komplementarności potrzeb. Związki pokrewieństwa stanowią nadal kanał wymiany świadczeń i usług nie tylko w skali bezpośredniego środowi­ ska produkcyjnego, lecz także w skali kraju, którego rozwój przyniósł zróżnicowanie poszczególnych środowisk oraz potrzeb ludzkich. Ów dru­ gi, niejako zewnętrzny, kompleks związków pokrewieństwa określany jest niemal całkowicie terminami dla rodzeństwa. Dzieje się tak wsku­ tek rozpowszechnienia się mobilizującej zasady rozszerzonego rodzeń­ stwa obejmującej także często osoby niespOkrewnione, lecz powiązane wspólnotą sąsiedzką, a pośrednio i gospodarczą. Umożliwia ona również swobodne operowanie składem zespołów krewnych, które zawierać mo­ gą relacje genealogicznie dalsze, z pominięciem bliższych. Nazwaliśmy go egocentrycznym właśnie z uwagi na brak owego imperatywu genea­ logicznego i znaczny udział interesu jednostkowego w jego formowaniu. Zespół taki stanowi niejednokrotnie grupę celową, jeśli wspólnie or­ ganizuje prace pasterskie. Tym się jednak różni od innych grup celo­ wych, że jest silniej zintegrowany na podstawie kryterium pokrewień­ stwa, którego ideologia ma długi rodowód i jest jeszcze powszechnie akceptowana. 7 — powinowaci Ego 8 — małżonkowie 9 — powinowaci Same się w przez terminy zasadzie jest Operuje pierwszego czątku, tywania: on BrMa — w (79). uwzględnione, nie zapis go kolejne brat dzieci tabeli zwykle Czytać matki, (50-67); (68-78); zmian, skrócony następują pradziadkowie Rozwinięcie zostały dwoma, stopnia. dalej małżeństwo Ego małżeństwo nie kierunkami Stosowany czych). poprzez krewnych zaś na oznaczenie pierwszymi, należy ogniwa ponieważ ich konkretnymi związków literami następująco: RoOjOjMk — rodzice tym sferze oznaczana ojca do małżonka (— skrótów: — brat, Ro — rodzice, Có — córka, Si siostra, Dz — dziecko, Sy — syn, matka, Zo — żona, Ma — — Mk — małżonek, f — Mż — ^ — Oj — ojciec, R d — mąż, rodzeństwo, t C - I starszy, młodszy, e — oznacza wiek względem krewnia­ do się Przykład małżonka). Br się znajduje Ego. zajmujemy nazewnlczej. (typów odnoszących prowadzące ojca artykule w pokrewieństwa wyrazów relacja pośredniczące, w rezultatami Ego. relacji na po­ odczy­ patrylinearni �206 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z LITERATURA C e w e l Ja., 1966, Mongol chelnij towcz tajlbar tol', Ułan Bator. Damdinsuren C, Łuwsandendew A., 1967, Oros-mongol tol', Ułan Bator. F g g a n F . , 1937, Historical changes in the Choctaw kinship system, "American Anthropologist", vol. 39, nr 1. E l m e n d o r f W. W., 1961 System change in Salish kinship terminologies, "South­ western Journal of Anthropology", vol. 17, nr 4. K a ł u ż y ń s k i S., 1970, Terminologia pokrewieństwa u ludów mongolskich, „Etno­ grafia Polska", t. 14, z. 1. К r a d e r L . , 1963, Social organization of the Mongol-Turkic pastoral nomads, The Hague. K r j u k o w M. W., 1972, Sistiema rodstwa kitajcew, Moskwa. Ł u w s a n d e n d e w A., 1957, Mongol oros tol', Moskwa. M o s t a e r t A., 1941-1942, Dictionnaire ordos, Pekin, t. 1-2. M u r d o c k G. P., 1949, Social structure, New York. — 1957, World ethnographic sample, "American Anthropologist", vol. 59, nr 4. P a r s o n s Т., 1965, Ascriptive solidarities, [w:] Theories of society, New York. S p o e h r A., 1947. Changing kinship systems, Field Museum of Natural History, Anthropological Series, vol. 33, nr 4. S z y n k i e w i c z S., 1978a, Kinship terminology and kinship change among the Mongols, [w:] Poland at the 10-th Intrnational Congress of Anthropological and Ethnological Sciences, Wrocław. — 1978b, O interpretacji systemów pokrewieństwa typu Crow-Omaha, „Etnografia Polska", t. 22, z. 1. V r e e l a n d H . H . J r . , 1954, Mongol community and kinship structure, New Haven. W j a t k i n a К. W. 1946, Piereżitki materinskogo roda u burjat-mongolow, „Sowietskaja etnografija", nr 1. Z a w i s t o w i с z - A d a m s к a K . , 1973, Pokrewieństwo fikcyjne w kulturze ludo­ wej Słowiańszczyzny — próbo interpretacji, „Etnografia Polska", t. 17, z. 1. S ł a w o j Szynkiewicz CONTEMPORARY CHANGES IN MONGOLIAN KINSHIP TERMINOLOGY Summary The paper is based on the author's field studies carried out in the years 1968-1973 among the Khalkha herdsmen. Censuses from four khoshuns for the years 1925 and 1927, in which relations with heads of families were recorded, have also been used. Changes in terminology, which occurred in the 20th century were determined on this basis. Generally speaking, the knowledge of traditional terminology is poor, many terms are used incorrectly, they frequently derive from alien categories of the kinship system or represent innovations. The present terminological practice is based on polymorphism — ambiguity of terms and variety of denominations for �WSPÓŁCZESNE Z M I A N Y T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA 207 one relationship. Dividing lines between kinship categories become obliterated (previously these categories included patrilateral and matrilateral groups, affines on the side of the spouse, descendants of women on father's side, of women on mother's side, and affines other than on the side of the spouse). Some changes became so permanent that they have been included in contemporary dictionaries. Terminology applied within the limits of a family has been extended to more distant types of kinship. This we can call a unification of relatives, which has been realized i n two ways. The first involves transfer of patrilateral terms to the maternal line, leading to bilateralization of the terminological system. The second is the tendency to substitute many terms by sibling terminology, also i n reference uses. The later is due to a principle of 'extension of sibilings', tending to transfer to other relations duties and rights proper to the closest relatives of the Ego generation, namely the generalization of co-operation duties linking siblings. The beginnings of these terminological changes can be observed in the earliest historical periods, at present, however, they became of a massive character. This process can be explained by a decline of kinship groups (including extended families) and the emergence i n their place of amorphic kindred groups described egocentrically. These groups are usually small, and the use of terms proper to siblings is here of a mobilizing value. Contemporary terminology tends to a consistent indication of the status of relative age. Some categories of the traditional system did not operate with the age status but with the social position and were univocal in this regard — signifying a senior or junior position towards the Ego. These included: nagac (relatives on mother's side), xadam and xur duu (older and younger relatives of a wife), zee (relatives through women from Ego's own line), xurgen (sons-in-law or men married to Ego's patrilineal kinswomen). There were also equivalent relations such as bul (relatives through women on mother's side). Differentiated in accordance with relative age were relatives of one's own line and sisters-in-law. At present almost all categories have achieved definitions of the position of age towards Ego through a more or less consistent use of seniority indicators (ax, egc, duu), although certain results, e.g., nagac duu or zee ax are quite incompatible with traditional categories. This tendency is one of the consequences of the principle of siblings' extension. The need to indicate the relative age resulted from the abandonment of the use of class or group terms — i.e., of the differentiation of kinship groups, each of them once carrying inherent relative status towards Ego or his patrilineage. The place of the collective meaning of terms was taken by meanings narrowed down to concrete individual types. The term гее, for example, ceased to refer to an entire class of relatives and is limited to only one (DaCh), while for other relatives of the same class (SiCh) a neologism was created: zee аё, a conjun­ ction of inconsistent categories, while the remaining (e.g., FaSiCh) are often forgotten (cf. Cewel's Dictionary). Such a situation may be attributed to individua­ lization of kinship, being parallel to the extension of siblings. Four types of cousins are not described by specific terms any more. I n this regard, there is the greatest confusion in terminology; there emerge, however, two trends: the first tends to group cousins into two bodies by means of two terms: ac for the children of brothers of both parents, and гее for the children of sisters of both parents (which is just a bilateralization of cousins by expansion of patrilineal terminology). The other trend applies sibling terms in accordance with the principle of siblings' extension. It is somehow weaker than the previouse one, but it seems to have greater chances of future stabilization. 1 Terms concerning cousins have not yet shaped into a defined type, the second �208 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z of the discussed tendencies leads towards the generation type while the first has no corresponding form in known classifications. I n any case, they do not belong any more to the Omaha type, which embraced traditional terminology. The terminology for parents' siblings also takes a form different from the traditional one, and due to results of bilateralization it tends towards the lineal type. The Mongol kinship terminology, is therefore, at a stage of essential changes — it has completely lost the Omaha characteristics and seeks new forms at present. These changes should be linked with important changes i n the kinship system and — more generally — in the system of social organization. These changes can be observed since almost the beginning of the 20th century. We might note, that the change was always initiated on the peripheries of the system (by the abridgment of the range of kin denoted by particular terms or by the alteration of terms for more distant relatives) and proceeded towards its centre. The latter refers to relations constituting a basis for all classifications of terminological systems (types within a nuclear family, siblings of parents and cousins). Untouched in the centre remain only terms denoting members of the nuclear family and they constitute a pattern for the successive stage of changes — the shaping of more distant terms. Bilateralization and the extension of siblings represent mechanisms which assist changes at this stage. Both tendencies derive from the core of the system — the family circle. The direction of change is, therefore, as follows: peripheries — centre — peripheries. Славой Шинкевич СОВРЕМЕННЫЕ ИЗМЕНЕНИЯ В ТЕРМИНОЛОГИИ РОДСТВА У МОНГОЛОВ Резюме В основу статьи легли собственные исследования автора, касающиеся применения тер­ минов родства в скотоводческой среде халхасцев, проводившиеся в 1968-1973 гг. Кроме того была использована перепись населения в четырех хошунах 1925 и 1927 гг., при которой отмечались связи родства по отношению к главе семьи. Основываясь на этом, можно ука­ зать следующие изменения в употреблении терминологии, происшедшие в X X веке. Знание традиционной терминологии в общем очень скудно, наблюдается высокое учас­ тие терминов, применяемых неправильно и часто происходящих от совершенно отличной категории родственников или же представляющих собой нововведения. Нынешняя терми­ нологическая практика опирается на полиморфизм — многозначность терминов и множес­ тво названии для той же связи. Границы между категориями родства сглаживаются (эти категории составляли прежде родственники со стороны отца, стороны матери, стороны супруга, потомки женщин из группы отца, женщин из группы матери, а также свойственники за исключением свойственников со стороны супруга). Эти явления упрочились настолько, что вошли даже в современные словари. Наблюдается явление унификации родственников, которое состоит в расширении упо­ требления терминов, присущих кругу семьи, на типы более дальнего родства. Оно осущест­ вляется через две тенденции. Первая — это перенос терминов отцовской линии на мате­ ринскую, что приводит к билатерализации системы. Вторая тенденция сводится к замене многих терминов определениями для сиблингов (братьев и сестер), также и в референтив* ной терминологии. Действует здесь принцип расширенного состава сиблингов, стремящийся �WSPÓŁCZESNE ZMIANY TERMINOLOGII POKREWIEŃSTWA 209 перенести на других родственников обязанности и права, закрепленные за ближайшими родственниками поколения Эго, т. е. распространить обязанность сотрудничать, объеди­ няющую сиблйнгов. Начало этих изменений в терминологии можно наблюдать и в более ранние исторические периоды, сегодня же они приобрели массовый характер. Этот процесс можно объяснять исчезновением родственных групп (с большой семьей включительно) и появлением вместо них аморфных коллективов родственников, определяемых эгоцентри­ чески. Эти коллективы в общем невелики по численности, охватывание же их терминами, свойственными для сиблйнгов, имеет мобилизующее достоинство. Современная терминология стремится к последовательному указыванию статуса отно­ сительного возраста. Некоторые категории традиционной системы оперировали не статусом возраста, а социального положения и в этом отношении они были ясными — обозначали либо старших, либо младших по отношению к Эго. К ним принадлежали нагац (родствен­ ники матери), хадам и хур дуу (старшие и младшие родственники супруга), зээ (родствен­ ники через женщин из собственной линии), хурген (зятья). Были также и равные связи, как бул (родственники через женщин из линии матери). Одни лишь родственники собственной линии и свояченицы подвергались дифференциации по относительному возрасту. В насто­ ящее время все категории обретают определение позиции возраста по отношению к Эго путем более или менее последовательного дополнения терминами ах (для старших) или дуу (для младших), хотя, впрочем, некоторые результаты в виде, например, нагац дуу или Зээ ах, оказываются в полном противоречии с традиционной категорией. Эта тенденция является одним из последствий принципа экспансии сиблйнгов. Необходимость указывать относительный возраст возникла также вследствие отказа от обычая применять некоторые термины для целых классов родственников, т. е. отличать родственные группы. Собирательное значение названий вытесняется значением суженным к конкретным единичным связям. Например, термин зээ перестает относится ко всему классу связей и огра­ ничивается лишь одной из них (ребенок дочери), тогда как для другой связи из того же класса (ребенок сестры) образуется неологизм зээ ач, представляющий собой сочетание чуждых друг другу категорий, причем об остальных (напр.: ребенок сестры отца) уже часто забы­ вают (ср. словарь Цевела). Такое положение вещей — следствие индивидуализации родства. Четыре рода двоюродных братьев и сестер уже не определяются отдельными терми­ нами. По отношению к ним в терминологической практике наблюдается наибольшая пу­ таница, из которой рождаются два направления развития. Первое группирует двоюродных братьев и сестер в два коллектива с помощью двух терминов: ач для детей братьев обоих родителей и зээ для детей сестер обоих родителей. Второе оперирует терминами для сиблйн­ гов, согласно принципу их (т. е. сиблйнгов) экспансии. Оно немного слабее названного на первом месте, но имеет, кажется, большие шансы на стабилизацию в будущем. Термины, относящиеся к двоюродным братьм и сестрам, ещё не окрепли в определен­ ный тип; вторая из названных тенденций стремится в сторону генерационного (гавайского типа, первая же не имеет своего эквивалента в известных классификациях. Во всяком случае они уже безусловно не принадлежат к типу Омаха, к которому относилась традиционная терминология. (Тип Омаха предусматривал идентичность терминов для брата матери и его сына с одной стороны, а также для детей сестер отца и Эго с другой). Также и терминология для сиблйнгов родителей приобретает иную, чем традиционная, форму, а именно, в резуль­ тате распространения билатерализации она стремится к линейному типу (иначе называемому английским). Система терминологии родства у монголов оказывается, очевидно, на этапе существен­ ных изменений — она полностью лишилась черт типа Омаха и ищет теперь новую форму. Эти изменения следует ставить в связь с важными преображениями в системе родства и, в более общем плане, в системе социальной организации. Процесс этих изменений мы мо­ жем наблюдать чуть ли не с начала X X века. Можно о нем сказать, что изменение перво­ начально появлялось всегда на периферии системы (путем сокращения пределов примене­ ния терминов или же замены их для более дальних связей) и продвигалось по направлению к ее центру. Последним мы называем связи, являющиеся основой всяких классификаций 14 — Etnografia Polska, X X I V , z. 1 �210 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z терминологических систем (связи в элементарной семье, сиблинги родителей и двоюродные братья и сестры). В самом центре нерушимыми остаются лишь термины в рамках элемен­ тарной семьи, они же составляют образец для очередного этапа изменений — формиро­ вания более дальних терминов. Механизмами, с помощью которых происходит изменение на этом этапе, являются билатерализация и экспансия сиблингов. Обе эти тенденции как модель проистекают от ядра системы, т. е. семейного круга. Следовательно, направление изменений таково: периферия — центр — периферия. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f7d84d829c7954c10af947777d12b02e.pdf 9adcde43e56528d34ce96f90f3fedb65 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1016 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:935 Title A name given to the resource Wizerunek dobrego pasterza. Przyczynek do sposobów zajmowania przestrzeni przez pasterzy mongolskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1, s.211-282 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech; Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I V z. 1 ISSN 0071-1861 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA. PRZYCZYNEK DO SPOSOBÓW ZAJMOWANIA PRZESTRZENI PRZEZ PASTERZY MONGOLSKICH Celem tej pracy jest próba opisania pewnego rodzaju wzoru osobo­ wości, jaki ukształtował się w dziejach Mongolii. Przyjęliśmy określe­ nie „dobry pasterz" uświadamiając sobie zawarty w nim sens szerszy i głębszy, aniżeli tylko dosłowny. W pojęciu dobrego pasterza, obda­ rzonego szacunkiem przez znaczny krąg społeczności, kryje się bowiem nie tylko postać hodowcy umiejętnie obchodzącego się ze stadami, który uzyskuje ekonomiczne efekty wyższe niż inni, ale także człowieka o ustalonych walorach duchowych i etycznych. Te cechy, jakie walo­ ryzowane są przez mieszkańców stepu, tworząc pewien model osobo­ wości (lub jak wolimy to prościej nazwać — wizerunek), stanowią za­ sadniczy przedmiot naszych zainteresowań. Czynnikiem mającym za­ sadniczy wpływ na charakter wizerunku pasterza jest stosunek mon­ golskich mieszkańców stepu do przestrzeni i sposób sytuowania się w niej. Dlatego wizerunek pasterza interesuje nas nie jako oderwana, sama w sobie i zamknięta całość, ale wyłącznie w odniesieniu do warun­ ków w jakich egzystują pasterze, do rozległych przestrzeni stepu i swo­ jego rodzaju mikrokosmosu czyli j u r t y . Tym też należy tłumaczyć pod­ tytuł tej pracy. Ukształtowane w Europie pojęcie „dobrego pasterza" nawiązuje — jak wiadomo — do idei filozoficzno-etycznych, religijnych, jakie zrodziły się w kręgu starożytnych kultur śródziemnomorskich. Najpełniejszym rozwinięciem tych idei stał się Dobry Pasterz oznaczający samego Je­ zusa Chrystusa; symbolizuje go również Baranek Boży (Agnus Dei), zoomorfizacja wizerunku Człowieka-Boga. Związek ten przedstawiają rzeźby ukazujące mężczyznę trzymającego na ramionach jagnię. W Azji Centralnej takiego archetypicznego związku człowieka i zwierzęcia nie odnajdujemy. W pasterskiej par excellence kulturze Mongolii pasterz jest zawsze jeźdźcem. Jeśli cokolwiek cięższego przenosi, korzysta z po­ mocy konia, nigdy też pieszo nie podąża za stadem. Europejski (chrześcijański) wizerunek Dobrego Pasterza ma wymia­ ry mistyczne, boskie. Zawierają się w nim wyobrażenia o grzechu pier- �212 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI worodnym, winie, odkupieniu i zbawieniu wiecznym. W zakresie postu­ la ty wnym sens tego pojęcia określa Dekalog czy też nakaz umiłowania bliźniego. Azjatycki (mongolski) wzorzec „dobrego pasterza" odwołuje się do pojęć etycznych, bardziej — jak można sądzić — materialistycznych. We wzorcu t y m również występuje uznanie marności ludzkiej, jednakże nie tylko w wymiarach samego rodzaju ludzkiego, lecz zgod­ nie z wyobrażeniami reinkarnacyjnymi w powiązaniu z całym światem istot żywych, a więc n a t u r ą , środowiskiem naturalnym. Jest ono też wartością samą w sobie, wartością, która spowodowała zrodzenie się za­ kazów nawet rolniczego przeobrażenia otoczenia. Jest to sakralizacja ziemi — pastwiska, lecz nie pola. Ustalenia te mają dla naszych dalszych rozważań zasadnicze zna­ czenie. Wydaje się bowiem, że azjatycka odmienność symbolizacyjna „dobrego pasterza" stała się czynnikiem urealniającym sens pojęcia po­ kory, sprowadzającej się w mongolskich tradycjach nie tyle do uzna­ nia grzeszności natury ludzkiej, ile niedoskonałości, czy też względności ludzkiej dominacji w świecie, a w konsekwencji względności ludzkich dokonań, bezrefleksyjnej aktywności życiowej, aktywności cywilizacyj­ nej. O tej odmienności można mówić w odniesieniu do późnych dziejów stanowiących jakby rekapitulację wcześniejszej, niezwykle burzliwej przeszłości ludów, zamieszkujących Azję Centralną. Nasz przyczynek do sposobów zajmowania przestrzeni, sposobów jej zagospodarowania, wykorzystywania środowiska naturalnego w Mongo­ l i i jest zarazem próbą ukazania k r y t y k i , jaka zrodziła się w kulturze tego kraju w stosunku do europejskich koncepcji przemian społecznych. Podjęty temat analizujemy przede wszystkim na podstawie mate­ riałów gromadzonych na przestrzeni kilkunastu lat przez ekspedycję et­ nograficzną Polskiej Akademii Nauk do Mongolii kierowaną przez prof, dr. Witolda Dynowskiego. Materiały te pochodzą głównie z somonu Ba­ jan w ajmaku Centralnym, gdzie przez wiele lat były prowadzone kom­ pleksowe badania o charakterze monograficznym i dużym stopniu szcze­ gółowości, i do którego to somonu odnosimy w zasadzie naszą wypo­ wiedź. Korzystamy jednak także z danych porównawczych, zebranych w somonach sąsiadujących: Bajan Dzurch, Bajan Dżargałan, Bajan Ca­ gaan, Sumber i Sergelen, oraz w somonach ajmaku chubsugulskiego (Rinczin-Lhumbe, Tunel) i ajmaku kobdowskiego (Bułgan), wreszcie z licznych miejsc znajdujących się na szlakach odbytych podróży. UWAGI NAD KOCZOWNICZYM P A S T E R S T W E M W MONGOLII Zastanawiając się nad jakością procesów osadniczych w Mongolii współczesnej chcemy zatrzymać się przez chwilę przy określeniu „koczownictwo mongolskie" czy nawet tylko „koczownictwo w Mongolii". Zrozumienie tego ma istotne znaczenie dla sposobu widzenia Mongołów �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 213 przez Europejczyków i uświadomienia sobie specyfiki i mechanizmów kształtujących odrębność mongolskich wzorców etycznych i egzysten­ cjalnych. Uwagi rozpoczniemy od zastanowienia się nad miejscem, jakie w teo­ retycznych propozycjach systematyzujących zjawiska określane takimi mianami jak: koczownictwo, nomadyzm itp., zajmują Mongołowie z ich sposobem życia, wypasem stad i sezonową zmianą miejsc pobytu. Właś­ ciwie żaden ze znanych z dotychczasowej literatury schematów klasy­ fikujących zjawiska migracji nie nadaje się bez zastrzeżeń do umie­ szczenia w nim również Mongołów. Autorzy wszystkich bardziej zna­ nych koncepcji posługiwali się — jak można wnosić — pewnymi upro­ szczonymi stereotypami myślenia. Zarówno przedstawiciele dziewiętna­ stowiecznej nauki, jak i ci, którzy współcześnie próbują wypracować ogólną teorię i systematykę migracji, skłaniają się ku sugestii, że wszyst­ kie lub prawie wszystkie formy życia koczowniczego, nomadycznego, pa­ sterskiego etc, wynikają z niższego poziomu rozwoju kultury i prawie zawsze kończą się osiedleniem wtedy, gdy zachodzą zasadnicze moder­ nizujące daną społeczność zmiany. Wystarczy nawet niezbyt dokładna znajomość koczownictwa poszczególnych społeczności azjatyckich, żeby z pełnym przekonaniem sprzeciwić się tak upraszczającemu myśleniu. Wśród bardziej znanych w literaturze propozycji wspomnieć nale­ ży o schematach Fairchilda, Ravensteina, a przede wszystkim Haberlego . J e d y n ą do ostatnich niemal lat koncepcją, na którą warto zwró­ cić uwagę jest mało znana lub raczej zapomniana propozycja, której autorem jest polski antropolog Feliks Gross . Jest oczywiste, że od przedstawienia przez Grossa jego teoretycznej koncepcji stan wiedzy dość wydatnie się rozszerzył. Ale ważne jest, że Gross — jako chyba jedyny — próbuje uwzględnić zarówno historyczny, etnologiczny, jak i socjologiczny punkt widzenia. Dzięki temu jego schemat daleko peł­ niejszy jest niż jakikolwiek wcześniejszy i współczesny mu, a nawet i późniejsze. 1 2 W latach powojennych rozważania nad zjawiskami migracji i próby uporządkowania ich podejmowało szereg autorów. Głównie socjologów, jak np. Rossi, Mac Donald, George, Bogue . Jednakże ich teoretyczne 3 1 E . G. R a v e n s t e i n , The Laws of Migration, "Journal of the Royal Sta­ tistical Society", 48 (June 1885); 52 (June 1889); H . P. F a i r c h i l d , Immigra­ tion: A World Movement and Its American Significance, New York 1925; R. H eb e r l e , Theorie der Wanderungen; Soziologische Betrachtungen, "Schmollers Jahrbuch", L X X V / l : 1955. F . G r o s s , Koczownictwo, Warszawa 1936. ' D. J . B o g u e , Internal migration, [w:] P. M. H a u s e r and O. D. D u nc a n , The Study of Population, University of Chicago Press, 1961; P. G e o r g e , Types of Migration of the Population According to the Professional and Social Composition of Migrants, [w:] C. J . J a n s e n, Readings in the Sociology of Mi­ gration, Oxford 1970 J . M a c D o n a l d , Migration versus non-migration: regional mi2 �214 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI propozycje dotyczą wyłącznie zjawisk migracji we współczesnych spo­ łeczeństwach industrialnych, jak migracje ze wsi do miast, migracje zarobkowe etc; zatem tylko pewnych wybranych form migracji. Chcie­ libyśmy natomiast zwrócić uwagę na pracę Petersena . Ponieważ jest to w tej chwili najpełniejsza próba kategoryzacji zjawisk migracji, uwzględniająca przy t y m w miarę pełnie zakres jej różnorodności i form, a także czynników odgrywających istotną rolę i decydujących o m i ­ gracji dawniej i współcześnie, wydaje się nam uzasadnione przedstawie­ nie tego schematu. 4 Schemat zjawisk migracji wg Petersena Relacja Natura i człowiek Siła migracyjna nacisk eko­ logiczny Rodzaj migracji prymitywna Typ migracji konserwatywna wędrówka koczownictwo (włóczęgostwo) innowacyjna ucieczka z ziemi przymusowa przesiedlenie handel niewolnikami narzucona (bodźcowa) ucieczka handel siłą roboczą wyższe aspiracje wolna grupowa pionierska pęd społeczny masowa osiedlenie urbanizacja Państwo (lub od­ powiednik) i człowiek polityka migracyjna Człowiek i jego formy Zachowanie zbiorowe Nowością schematu Petersena w stosunku do wcześniejszych pro­ pozycji jest m. in. zwrócenie uwagi na innowacyjny bądź konserwatyw­ ny charakter pewnych ruchów migracyjnych. Najbardziej podstawową kategorią jest migracja prymitywna — wynik starcia z przyrodą i pre­ sji ekologicznej; jest to najistotniejsza dla nas tutaj forma migracji. „Migracja prymitywna nie określa wędrówek ludów prymitywnych, lecz ruch spowodowany nieumiejętnością człowieka stawiania czoła si­ łom p r z y r o d y " . Jest to dość nowatorskie w literaturze spojrzenie na problem migracji i jej przyczyny, spowodowany konfliktem człowiek-przyroda. Stąd też można zrozumieć, dlaczego w kategorii „migracje prymitywne" zawarł Petersen także „ucieczkę od ziemi"; słabym punk-, tern takiego zaszeregowania jest to, że ucieczka od ziemi może być spo­ wodowana także innymi względami, np. chęcią poprawy sytuacji ma­ terialnej i — jak współcześnie — stałymi poborami miesięcznymi oraz 5 gration differentials in rural Italy, [w:] International Population Conference 1961; P. R o s s i , Why Familes Move: Study in the Social Psychology of Urban Residential Mobility, Free Glencoe Press, 1955. W. P e t e r s e n , A General Typology of Migration, [w:] J a n s e n, Readings in the Sociology... ' P e t e r s e n , op. cit., s. 55. 4 �215 WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA dysponowaniem czasem wolnym, a nie tylko niemożliwością ujarzmienia przyrody (co wszakże nie podważa innowacyjnego charakteru ucieczki od ziemi). Pośród konserwatywnych typów migracji prymitywnej czyni Pe­ tersen dalsze uściślenie, wyróżnia tutaj: wędrówki ludów, wędrówki morskie, zbieractwo, nomadyzm (w sensie pasterstwa). T y m samym ka­ tegoria migracji określana przez Petersena jako „wędrówki prymityw­ ne" przedstawia się następująco: wędrówki prymitywne 1 konserwatywne innowacyjne I ucieczka od ziemi wędrówka koczownictwo J 1 (włóczęgostwo) wędrówka ludów wędrówki morskie I zbieractwo I nomadyzm (pasterstwo) Przez określenie wędrówki (ludów i morskie) Petersen rozumie prze­ mieszczanie się dużych formacji (grup, narodów) na znacznych stosun­ kowo przestrzeniach, po lądzie lub morzu, w poszukiwaniu nowej o j ­ czyzny. W odróżnieniu koczownictwo — zarówno zbieractwo jak i pa­ sterstwo — ma znacznie skromniejszy charakter, przemieszczenia do­ konują się na znacznie mniejszym obszarze, a celem jest poszukiwanie codziennej porcji pożywienia dla ludzi i karmy dla zwierząt. Grupa l i ­ czy z reguły znacznie mniej osób — jest to wędrująca rodzina czy ród, nie zawsze nawet plemię: ruch odbywa się wtedy „na oślep tam i z po­ wrotem, po swoim terenie" . Mongolskie pasterskie koczownictwo można przyporządkować katego­ r i i seminomadyzmu okresowego, jednosiedzibowego wg koncepcji Grossa lub określić jako nomadyzm — typ koczownictwa będący konserwa­ tywną formą wędrówek prymitywnych odwołując się do Petersena. Każ­ de z tych określeń zastosowane do mongolskiego pasterstwa budzi wąt­ pliwości, ale gdyby próbować zastanowić się, które jest bliższe, to jed­ nak chyba bardziej odpowiednia wydaje się terminologia zastosowana przez Grossa. Wprawdzie stałość zimowych siedzib jest także w pew­ nym sensie względna i niejednokrotnie zimowe pastwiska nie pokry6 P e t e r s e n , op. ext., s. 56. �216 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI wają się z terenem zimowych siedzib, co ma na myśli Gross mówiąc 0 seminomadyzmie, ale można w zasadzie przyjąć, że zimowanie części stad, a przede wszystkim ludzi dokonuje się w stałym, ściśle określo­ nym miejscu — obecnie najczęściej centrum brygady lub somonu. Tam też przechowywane są w specjalnych pomieszczeniach — magazynach zimowe j u r t y oraz część sprzętów; w momencie odkoczowania wraz ze stadami wiosną na pastwiska dobytek pozostaje w owych magazynach. Współcześnie o poszczególnych przekoczowaniach, a także o miejscu zi­ mowania nie decyduje sam pasterz, lecz władze somonowe. Jednakże 1 dawniej przekoczowania — zarówno w czasie jak i przestrzeni — tak­ że nie zależały wyłącznie od pasterza, warunkowane były decyzjami idą­ cymi od nojonów bądź klasztornych zwierzchników (jak w przypadku szabinarów). Miejscami zimowisk były niejednokrotnie analogicznie do dzisiejszych somonów centra administracyjne — miejsca, gdzie znajdo­ wały się klasztory; tam bowiem zarazem znajdowało się zazwyczaj admi­ nistracyjne centrum jamyn i miejsce pobytu lokalnego feudała, centrum handlowe a czasami także rzemieślnicze. Tak więc można w zasadzie przyporządkować mongolskie koczownicze pasterstwo terminowi Grossa seminomadyzm okresowy, jednosiedzibowy. Znacznie więcej zastrzeżeń budzi w przypadku pasterstwa mongol­ skiego określenie Petersena. Mimo iż jest to — jak wspominaliśmy — jedna z najnowszych i najpełniejszych współczesnych teorii, zaszere­ gowanie form pasterstwa koczowniczego w Azji Centralnej (a także —jak się wydaje — w Afryce Płn.) do konserwatywnej formy wędrówek prymitywnych jest naszym zdaniem niewłaściwe. W przypadku paster­ stwa mongolskiego błąd takiego klasyfikowania uwidacznia się jeszcze bardziej. Zastrzeżenie budzi przede wszystkim przyjęte założenie, że pasterstwo (w t y m oczywiście także mongolskie) jest wynikiem nie­ możności poradzenia sobie przez człowieka z naturą, warunkami geogra­ ficznymi, klimatycznymi etc, wynikiem presji ekologicznej. Wniosek nasz jest w przypadku koczownictwa pasterzy mongolskich dokładnie przeciwstawny. Pasterstwo mongolskie nie jest wynikiem niemożności poradzenia sobie z naturą, ale wynikiem optymalnego dostosowania się do natury, najlepszego wykorzystania możliwości ekologicznych i możli­ wości jakie daje natura w tej części świata. Nad koncepcją Petersena, podobnie jak prawie wszystkich innych teoretyków zjawisk migracji, ciąży punkt widzenia człowieka osiadłego, przede wszystkim przedsta­ wiciela społeczności prowadzącej osiadły tryb życia i trudniącej się u p r a w ą ziemi, lub innymi podobnymi zajęciami. T y m samym autorzy nieświadomie przyjmują ów wzór życia jako najdoskonalszą formę, a sto­ pień zbliżenia koczowników i innych społeczności nierolniczych oraz m i ­ grujących do ich wzorca decyduje o pozycji w prezentowanych teoriach i schematach. Mamy tutaj wyraźnie do czynienia z wartościowaniem, z postawą, którą określilibyśmy jako agrocentryzm. (Nie jest to ter- �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 217 min stosowany lub choćby znany w naukach społecznych, ale wydaje się nam, że możemy go zaproponować dla określenia opisanej wyżej po­ stawy wartościującej.) Jeszcze większe zastrzeżenia budzi zaliczanie wędrówek paster­ skich — zwłaszcza jeśli ma się na uwadze wędrówki pasterzy mongol­ skich — do migracji konserwatywnych. Według cytowanego wyżej okre­ ślenia Petersena, migracje konserwatywne to te, które są powodowane chęcią zachowania dotychczasowego (tradycyjnego) sposobu życia. Prze­ kształcenia, jakie obserwujemy we wzorze mongolskiego pasterstwa w y ­ raźnie mówią, że nie chodzi tutaj o zachowanie wzorca tradycyjnego, nie mamy zatem do czynienia z postawą konserwatywną. Jest to mody­ fikacja, ale w obrębie modelu sposobu życia i gospodarki, nie narusza­ jąca go, lecz zmieniająca zgodnie z rozwojem techniki, nauki, zgodnie z postępem. I nie trzeba aż „ucieczki od ziemi", by dostrzec innowacyj­ ne zmiany związane z koczowniczym pasterstwem w Mongolii. Kończąc t ę część naszych rozważań chcielibyśmy zwrócić jeszcze uwagę na pewną zasadniczą — naszym zdaniem — cechę koczownictwa pasterskiego różniącą je od nomadyzmu. (Przeciwstawiamy bowiem te dwa terminy i przyjmujemy założenie, że koczowanie jest sposobem życia związanym często z pasterstwem bądź podobnymi zajęciami i wy­ nikającym z warunków ekologicznych, nomadyzm zaś — permanentną wędrówką i życiem nastawionym na stałą zmianę). Dla tych społeczności, które prowadzą życie osiadłe, koczownictwo jest swobodnym przemieszczaniem się, nieskrępowaniem przestrzenią. Faktycznie jednak granice, w obrębie których mogą się poruszać są dla koczowników równie określone jak granice przebywania społeczności osiadłych — choć rzecz jasna obejmują one znacznie większy obszar w kilometrach. Jakiekolwiek zaburzenie w t y m rytmie, zmiana rejo­ nów koczowania, prowadzi do sytuacji równie niepokojących arata jak konieczność zmiany ustalonego rytmu pracy w polu w przypadku osia­ dłej ludności rolniczej. Względna stabilność koczowników wyraża się w rozwiniętym zespole wierzeń i wyobrażeń dotyczących domostwa, w skomplikowanej symbolice, rytuałach obowiązujących podczas budo­ wy j u r t y . Potwierdzeniem mogą być badania prowadzone przez Wasi­ lewskiego na temat symbolicznej roli j u r t y i publikowane przez niego wnioski. Ten sam autor przy analizie roli kamieni podkładanych pod trójnóg, na k t ó r y m ustawiano kocioł w trakcie przygotowywania posił­ ków zwraca uwagę na gest odsunięcia jednego z nich w kierunku nowe­ go koczowiska (gest wykonywany jest w momencie przygotowań do zmia­ ny miejsca pobytu) wyjaśniając zarazem: „jest w t y m skromnym geście zamiar paradoskalnego pogodzenia konieczności zmiany miejsca i prag­ nienia jego stałości czy kontynuacji" . 7 7 J . S. W a s i l e w s k i , Kategoria przestrzeni w kulturze koczowniczej. Anali­ za przestrzenna jurty mongolskiej, „Etnografia Polska", t. X I X : 1975, z. 1, s. 112. �218 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI Termin nomadyzm proponujemy stosować tylko do tych społecznoś­ ci, dla których wędrówka i przemieszczanie jest podstawową cechą ży­ cia, warunkującą całokształt ich kultury. Nastawienie na permanentny ruch, na reperkusje w stosunku do przestrzeni oraz samego faktu prze­ mieszczania, uwidacznia się m . in. w braku wykształconego zespołu wierzeń dotyczących domostwa; domostwo bowiem — namiot, szałas, wóz itp. — pełni tylko rolę osłony przed niepogodą, miejsca do spania etc., a nie punktu w kosmosie — mikrokosmosu we wszechświecie, jak np. u koczujących pasterzy mongolskich. Jeśli przyjąć taką tezę, zrozu­ miałe stanie się stwierdzenie wypowiedziane przez jedną z przedstawi­ cielek koczujących pasterzy, Torgutkę z Mongolii: „pasterze nie lubią się przenosić" — t j . przemieszczają się z uwagi na stada, ale w pew­ nym sobie znanym dobrze obszarze i nie jest taki fakt traktowany, jak zmiana miejsca, jak przenosiny. Przenosiny poza obręb znanego, swo­ jego terytorium, dalsza migracja traktowana jest tak samo niechętnie, jak niemile widziana jest konieczność zmiany miejsca pobytu i zamiesz­ kania u przedstawicieli społeczności osiadłych. 8 P O W S T A N I E SOMONU B A J A N Powstanie somonu Bajan i struktura ludności w chwili jego two­ rzenia, istnienie miastotwórczych ośrodków, jakimi były klasztory, pozo­ stają w bezpośredniej zależności od najważniejszych momentów historii Mongolii i od procesów, jakie dokonywały się w czasach dawniejszych. Momentem istotnym dla historii Mongolii i dla sytuacji w jakiej znaj­ dowała się w chwili uzyskania autonomii a potem w czasie rewolucji jest data 1691. Rok, w k t ó r y m Mongołowie na kilka stuleci utracili nawet pozorną samodzielność. Jednym z efektów przyłączenia do Chin było wprowadzenie stosunkowo szybko nowego podziału administracyjnego; podział ten zachował się jeszcze po rewolucji 1921 r. Dzisiejszy Bajan somon leżał na terenie Beesijin choszuu przemianowanego w 1911 r. na Darchan czin Wangijn choszuu. Terytorium obecnego somonu Bajan stanowiło południowy skrawek choszunu Darchan czin wana, Tuszetuchańskiego ajmaku. Dokładniej dawny podział administracyjny na choszuny, somony i mniejsze 10-jurtowe zespoły, przetrwał niezmieniony aż do śmierci ostatniego bogdogegena i proklamowania republiki. Dopie­ ro w 1931 r. gdy urgunłowały się nowe zasady organizacji państwa prze­ prowadzony został nowy podział administracyjny; przetrwał on w zasa­ dzie do dzisiaj. Ponieważ somony zostały jednocześnie — w latach pięć­ dziesiątych, w okresie uspółdzielczenia — uznane za spółdzielnie, po­ wołano w ich obrębie mniejsze komórki: brygady; centra brygad stano8 Badania prowadzone w somonie Bułgan ajmaku kobdoskiego w 1975 г.; L . M r ó z , Rytm torguckiego koczowania, „Etnografia Polska", t. X X I : 1977, z. 1. �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 1. Wyobrażenie Mongoła z czasów Czyngis-chana (Według C. V. H e b e r t - S ' t e v e n s, Dans steppes de Gengis Khan, Paris 219 Arthaud, 1958) �220 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI wią obecnie najniższe jednostki władzy terenowej. W obrębie poszcze­ gólnych brygad istnieją zespoły rodzin tzw. suiry, które razem koczują i wykonują pracę dla spółdzielni. Suiry istniejące na zasadach więzi rodzinnych są jednocześnie jedynymi nieformalnymi zespołami gospodar­ czymi, zespołami kultywującymi zarazem pewien tradycyjny zespół tre­ ści i więzi rodzinnych . W społeczności, gdzie większość koczowała przemieszczając się na ko­ lejne — w zależności od pory roku — pastwiska i gdzie także wraz z dworami koczowali nojonowie a nawet część łamów, stałe klasztory stanowiły siłą rzeczy jedyne trwałe punkty w stepie, przekształcające się stopniowo w ośrodki typu miejskiego. Przy klasztorach znajdowały się szkoły, zespoły rzemieślników, funkcjonowały jamyny choszunowych książąt. Tam też tworzyły się skupiska handlowe; jest zatem oczywiste, że klasztory wraz z całym towarzyszącym kompleksem stanowiły miej­ sce ciążenia aratów a z czasem stały się zaczątkami osiedli typu miejskie­ go . Uwidoczniło się to zwłaszcza po rewolucji — dawne zespoły klasz­ torne stały się ośrodkami nowej administracji i nowych władz. Somon Bajan w obecnych granicach terytorialnych powstał w 1922 r. a zatem w rok po rewolucji mongolskiej. Centrum administracyjne so­ monu zlokalizowane zostało wówczas w pobliżu rzeki Chamrus w k o t l i ­ nie o tej samej nazwie; znajduje się ona przy wschodniej granicy, pra­ wie w środkowej części bardzo wydłużonego terytorium somonowego. Pierwsze centrum somonu składało się z kilkunastu zaledwie j u r t oraz paru niewielkich drewnianych budynków a raczej komórek o przezna­ czeniu gospodarczym. Także w jurtach mieściły się instytucje takie jak administracja somonu, szkoła, biblioteka, sklep oraz zespół lekarski. W Chamurs mieszkało kilkanaście rodzin pracowników centrum. Bezpośrednio po rewolucji nadal utrzymywała się dawna struktura feudalnej władzy duchowej. Podstawy jej stanowiło kilkanaście zespo­ łów mniejszych i większych klasztorów oraz związane z nimi osiedla, złożone z niewielkich budynków drewnianych zamieszkiwanych przez ła­ mów oraz j u r t ludności pasterskiej — szabinarów. Szabinarzy od daw­ na zamieszkiwali na terenie dzisiejszego somonu Bajan; część z nich została w X I X w. przesiedlona z innych obszarów. Na terytorium Bajan somonu znajdowało się sześć zespołów sakral­ nych świątynno-klasztornych. W części północnej, przy samej zachodniej granicy — w Bajan czuluut — znajdowała się wielka kamienna świąty­ nia a przy niej duże osiedle przyklasztorne składające się z drewnianych budynków i jurt (prawdopodobnie nosiła nazwę Ta wind). Również przy zachodniej granicy w środkowej części somonu znajdował się — koło 9 10 9 Problemy te o m ó w i o n o dokładnie w pracy: W. D y n o w s k i , Mongolia, Wrocław 1968, s. 148-189. D y n o w s k i , op. cit, s. 57. 1 0 Współczesna �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA Plan I . Ludność zamieszkująca terytorium somonu Bajan w okresie cym rewolucję 221 poprzedzają­ I — terytorium gdzie zamieszkiwali Barguci, 2 — terytorium zamieszkiwane przez szabinarów, poddanych ś w i ę t e g o lamy Bambar-Erdeni, 3 — terytorium zamieszkiwane przez pod­ danych Darchan czin wana, 4 — Cajdam, w pobliżu którego zamieszkiwali szabinarzy cajdamskiego bagu, otoku Ceben-nima, 5 — terytorium, gdzie żyli szabinarzy z otoku Erchijn, 6 — terytorium zamieszkiwane przez szabinarów z otoku Bubyn. A — duże osiedla klasztorne istniejące do k o ń c a lat trzydziestych X X w., В — pojedyncze niewielkie ś w i ą t y n i e i domy modlitewne ł a m ó w , w y s t ę p u j ą c e do końca lat trzydziestych X X w. (Wszystkie plany: L . Mróz, J . Olędzki) �222 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI Ebur cagaan czuluut — klasztor świętego lamy Bambar-Erdeni; zespół klasztorny liczył siedem świątyń kamiennych i drewnianych oraz dużych rozmiarów osiedle przyklasztorne. Nieopodal dzisiejszego centrum somonowego — w Santin churał — znajdowała się niewielka świątynia drewniana i osiedle bliżej nieokreślonej wielkości (prawdopodobnie byia to świątynia o nazwie Junsz). Przy granicy zachodniej, w kierunku po­ łudniowym znajdowała się drewniana świątynia Agujt a przy niej nie­ wielkie osiedle. W tej samej części somonu, ale przy granicy wschod­ niej stała drewniana świątynia Ergenek, przy niej niewielkie osiedle. I wreszcie na samym południu terytorium Bajan somonu mieścił się ze­ spół dwóch drewnianych świątyń i trzecia większa kamienna — Elgen; przy nich także znajdowało się osiedle. Te przyklasztorne osiedla to czę­ sto tzw. dżasy — „gospodarstwa klasztorne", gdzie zamieszkiwała służba klasztorna. Ryc. 2. Obmywanie dziecka w łoju baranim po pierwszych ostrzyżynach. Somon Bajan 1968 r. (Wszystkie fotografie: L . Mróz, J . Olędzki) �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 223 Największym skupiskiem ludzkim był oczywiście Bamar, samych mnichów przy zespole klasztornym zamieszkiwało podobno aż 2 tys. W innych świątyniach ilość mnichów była mniejsza, w Bajan czuluut kilkuset, a w pozostałych ośrodkach jeszcze mniejsze skupiska, liczące dwadzieścia czy tylko kilkanaście osób. Mimo tak znacznego zróżnicowa­ nia była to ogółem znaczna społeczność, przewyższająca swą liczebnością całość ludności pasterskiej zamieszkującej obecne terytorium tego somo­ nu. W trzydziestych latach wszystkie wyliczone wyżej klasztory i osiedla przyklasztorne zostały zniszczone; dzisiaj nie ma po nich żadnych śladów. Być może, oprócz skupisk klasztornych znajdowały się na obszarze dzi­ siejszego somonu Bajan jakieś inne dawne ośrodki administracyjne — związane z feudalną władzą świecką, w której posiadaniu znajdowała się większość tutejszych pastwisk, wodopojów itd. Niestety nie udało się zlokalizować istnienia w przeszłości takich ośrodków. Albo zatarła się o nich całkowicie pamięć albo znajdowały się one w innych miejscach, w bliskim nawet sąsiedztwie lecz poza granicami somonu. Ryc. 3. Opasywanie deli pasem jedwabnym, ochraniającym jeźdźca przed w s t r z ą ­ sami w czasie jazdy na koniu. Somon Bajan 1966 r. Po zniszczeniu w latach trzydziestych klasztorów, centrum admini­ stracyjne w Chamrus było przez kilkanaście następnych lat jedynym trwałym osiedlem na obszarze całego somonu Bajan. Zamieszkująca �224 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI w Bajan ludność pasterska zmieniała miejsca pobytu zgodnie z tradycją koczowniczą. Można jednak już mówić o zmianach a nawet o pewnych zasadniczych ograniczeniach. Zanikły całkowicie okresowe, dalekie w ę ­ drówki do sławnych klasztorów, zaprzestano również przekoczowań do dalszych żyznych pastwisk, chociażby w pobliże rzeki Kerulen. Obowią­ zywały surowe zakazy opuszczania granic macierzystego somonu — zna­ ne były one zresztą i z czasów dawniejszych, przedrewolucyjnych, kiedy opuszczenie granic choszunu możliwe było tylko za przyzwoleniem choszunowego zwierzchnika; teraz jednak obszar koczowania został jeszcze bardziej zawężony. Był to etap kształtowania nowych zasadniczo rygo­ rów, ograniczających dawną ruchliwość pasterzy, przysposabianie do ściślejszych więzi z administracyjnie wyznaczonym terenem. Ryc. 4. Pozycja jeźdźca na koniu (jeździ się na nogach wyprostowanych). Somon Bajan 1966 r. Bezpośrednio po I I wojnie światowej przez terytorium somonu zaczęto budować odcinek kolei Ułan Bator — Pekin, który przeciął południkowo somon na całej długości. Wzniesiono przy stacji kolejowej Mant (usy­ tuowanej w środkowej części somonu), spore osiedle domów murowa- �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 225 nych, magazyny kolejowe, budynki administracyjne, elektrownię, pa­ rowozownię, piekarnię i sklepy. Prace wykonywane były głównie przez więźniów, a projektowane i nadzorowane przez specjalistów radzieckich. W 1957 r. ekipy te opuściły soman Bajan przekazując władzom mongol­ skim całe mienie osiedla kolejowego i budynków nadzoru. W t y m roku centrum administracyjne z Chamrus przeniesione zostało do opuszczonych budowli w pobliże osiedla kolejowego i stacji kolejowej Mant. Od tego czasu datuje się powstanie trwałego centrum administracyjnego i zara­ zem osady Bajan. Ryc. 5. Dwa rodzaje konstrukcji kół stosowanych w wozach. Krawędź szprychami obita sierścią. Somon Bajan 1964 r. 15 — E t n o g r a f i a Polska, X X I V , z. 1 koła ze �226 L E C H MRUZ, J A C E K OLĘDZKI Chcielibyśmy jeszcze kilka słów poświęcić samej tradycji pasterskiej i trwałości wzorca koczowniczego życia. Najprawdopodobniej żywa na­ dal jego aktualność bierze się z doskonałości, z zasad i form, które okre­ ślone zostały już w bardzo odległej przeszłości. Jest zadziwiające i god­ ne specjalnego podkreślenia, że mimo rozmaitych sytuacji w ciągu historii Mongołów, mimo przekształceń zapoczątkowanych rewolucją zasadnicze elementy pasterskiej kultury trwają niezmienione niemal od wielu stu­ leci. Podstawowy zrąb pasterskiej kultury aratów uformował się już około X I I I w., a może nawet nieco wcześniej. Pomieszczeniem mieszkal­ nym Mongołów X I I I - X I V w. była — tak jak i współcześnie — woj­ łokowa jurta. „Domy ich są okrągłe, na podobieństwo namiotu, wykona­ ne z prętów i cienkich pałek, u góry, pośrodku budowli znajduje się okrągłe okno, k t ó r y m wpada światło, a także wychodzi dym, dlatego że w środku palą zawsze ogień; ściany i dach pokryte są wojłokiem, drzwi także zrobione z wojłoku" — pisze C a r p i n i w relacji ze swojej podróży do Azji Centralnej i ziem imperium mongolskiego. Nawiasem mówiąc 11 Ryc. 6. W wizerunku „dobrego pasterza" w Mongolii nie ma gestu obejmowania owcy. Somon Bajan 1966 r. " P. C a r p i n i , 1967, s. 135. cyt. za Istorija Mongolskiej Narodnoj Respubliki, Moskva J �227 WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA jeszcze współcześnie można napotkać także wojłokowe drzwi w jurtach mongolskich, zwłaszcza u tych aratów, którzy zamieszkują z dala od centrów somonowych w bardziej oddalonych rejonach kraju. Informacja Carpiniego wskazuje także na fakt opanowania i powszechnej umiejętno­ ści u trzynastowiecznych Mongołów obróbki sierści i produkcji wojłoku. Koczownicze pasterstwo i hodowla zwierząt ukształtowały swoisty jad­ łospis aratów. Cagaan ide — białe jedzenie (produkty mleczne), którym podejmowany jest gość wchodzący do j u r t y i które stanowi poważną część diety współczesnych pasterzy jest także bardzo starym elementem w tradycji mongolskiej. ,,Ze źródeł wyraźnie wynika, że Mongołowie w tym czasie ( X I I I w.) przygotowywali wyroby mięsne i mleczne prawie tak, jak robią to teraz. Do tych mlecznych produktów należą kumys (czige), mało (cagaan tos), suszony twaróg (churut)" stwierdza Historia Mongolii . Także wzór spędzania czasu i forma świętowania wykazuje zadziwiającą trwałość, jak podaje bowiem cytowana praca już w X I I I w. najbardziej Mongołowie lubili organizować „trzy męskie konkurencje" (erijn gurwan naadam) — zapasy, strzelanie z łuku i zawody konne . Gospodarka aratów miała charakter samowystarczalny. „Głównym zajęciem mongolskiego narodu była ekstensywna koczownicza hodowla. Bogactwo kraju stanowiły stada bydła, owiec, wielbłądów, tabuny koni. Araci koczowali niewielkimi grupami ailów, przechodząc z jednego miej­ sca na drugie w zależności od pory roku w poszukiwaniu pastwisk dla zwierząt. Każda grupa aratów przemieszczała się w granicach ściśle w y ­ znaczonego rejonu, znajdującego się we władzy feudała, do ziemi k t ó r e ­ go araci byli przywiązani i skąd nie mieli prawa odkoczować" . Używa­ nie pastwisk i regulowanie wypasu na nich zależało od nojona, właścicie­ la tych pastwisk. Należy dodać, że jeszcze w okresie wspólnoty pierwot­ nej pastwiska stanowiły własność rodów, dopiero po uformowaniu się społeczeństwa mongolskiego stały się one własnością feudałów — cho­ ciaż zimowe pastwiska (których było mniej niż letnich i które stano­ wiły niezmiernie ważny element w gospodarce aratów) jeszcze przez wie­ le stuleci były dziedzicznie przekazywaną własnością poszczególnych rodów. W wielu przypadkach dopiero rewolucja i zmiany spowodowa­ ne powstaniem nowego państwa przerwały ten ciąg tradycji dyspono­ wania zimowymi pastwiskami. 12 13 14 ŚRODOWISKO NATURALNE Obszary somonu Bajan znajdują się w strefie stepów, które zajmują 26,1% powierzchni Mongolskiej Republiki Ludowej. Obszary te są re12 13 14 Istorija Istorija Istorija Mongolskoj..., Mongolskoj..., Mongolskoj..., s. 135. s. 136. s. 147. �228 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI prezentatywne w stosunku do najważniejszego zróżnicowania geograficz­ nego Mongolii . Zapewniają one warunki dla rozwoju najczęstszego mo­ delu mongolskiej gospodarki hodowlano-pasterskiej lub, mówiąc ogólniej, kultury pasterskiej. Dodajmy przy tym, że jest to zarazem model k u l ­ tury najliczniejszej populacji etnicznej w Mongolii, ludności chałchas k i e j . Dlatego mówiąc o niewielkiej terytorialnie przestrzeni somonu Bajan możemy przybliżyć się do poznania spraw ogólniejszych, dotyczą­ cych wielkich obszarów Mongolii. W wiekim przybliżeniu terytorium somonu przypomina swym kształtem wydłużony prostokąt zorientowany krótszymi bokami w kierunku z północno-zachodniego na południo­ wo-wschodni. To położenie wyznacza szlak dawnej drogi ajmacznej z Dzun mod do Czoiren i Mandał gobi oraz — począwszy od lat pięć­ dziesiątych — połączenie kolejowe Ułan Batoru z Pekinem, przebiega­ jące przez całą długość terytorium somonu. Dzięki takiemu położeniu wydłużonemu z północy na południe, na ogólnej (352 772 m ) powierzchni somonu występuje wyraziste zróżnicowanie rzeźby terenu, gleb i roślin­ ności odpowiadające generalnym typom krajobrazowym, które na całym obszarze M R L mają układ równoleżnikowy. Według podziałów geogra­ ficznych przeprowadzonych przez Murzajewa terytorium somonu Bajan zaliczyć należy w części północnej do regionu changajsko-ehentyjskiego, czyli krainy średnio wysokich gór, a w części środkowej i południowej do falisto-pagórkowatej równiny środkowochałchaskiej '. 15 16 2 17 W pobliżu pojedynczych wyniesień rozpościerają się szerokie, prze­ ważnie suche doliny i rozległe równiny. Zdarzają się również zamknię­ te kotliny, wąwozy, łożyska wyschniętych rzek, szczeliny i załoimy skal­ ne mające ogromne znaczenie zabezpieczające dla stad. W południowej i środkowej części somonu występuje duża ilość sołonczaków . Mię18 1 3 Jest to strefa rozleglejsza od stepów górskich i lasostepów, liczących 25,2% powierzchni M R L i nieco mniejsza od najrozleglejszej strefy pustynno-stepowe.i, obejmującej 27,1% powierzchni tego kraju. E . M u r z a j e w , Mongolia. Opis fi­ zyczno-geograficzny, Warszawa 1957, s. 246. Stanowi ona 76,2% ogółu mieszkańców M R L . B. G u n d a a d a s z , Mongolska Republika Ludowa, Warszawa 1971, s. 81. Wzniesienia części północnej w y n o s z ą od 1884 do 1465 m w y s o k o ś c i bezwzględnej, a części południowej od 1520 do 1286 m wysokości bezwzględnej. W partii środkowej znajduje się góra Bajan o wysokości 1618 m. Krajobraz części północnej charakteryzują w y ż y n y grzędowe, faliste i pagórkowate. Wyżyny te mają łagodne stoki, zaokrąglone wzniesienia, przejście od w k l ę s ł y c h do w y p u k ł y c h form następuje stopniowo. Pokrywa glebowa jest rozwinięta. Skały macierzyste leżą niezbyt głęboko, często na garbach i wzgórzach ukazują s i ę na powierzchni. Podobny krajobraz występuje w części środkowej tego terytorium. Natomiast na południu wyniesienia mają jeszcze bardziej łagodne i zatarte formy. Patrz M u ­ r z a j e w , op. cit., s. 290-292. 1 8 1 7 1 8 Według Murzajewa obszary somonu Bajan zaliczyć należy w północnej części do stepu północnomongolskiego o glebach ciemnokasztanowych. Graniczy on �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 229 dzy strefą północną i południową występuje również wyraźne zróżnico­ wanie szaty roślinnej. Roślinność terenów od strony północnej zaliczana jest do podalpejskiej, trawiastej, ziołoroślowej stepów górskich. Na­ tomiast im bardziej na południe, t y m bujniejszy step ostnicowy, piłczatkowo-ostnicowy i piołunowo-ostnicowy. Ponadto w części tej występu­ je roślinność charakterystyczna dla słonych kotlin, terenów przylegają­ cych do okresowych jezior sołonczaków . Poza niewielkim skrawkiem północnym, dokąd sięgają połacie lasów sosnowych i pojedynczych brzóz, cały pozostały obszar somonu Bajan jest bezdrzewny . Rozległe stepy, łagodne wyniesienia, brak drzew to najbardziej charakterystyczne cechy krajobrazu w tych stronach Mon­ golii. Poza wspomnianymi sołonczakami i niewielką rzeką Chamrus przepływają przez północno-wschodnią połać somonu Bajan i stałymi lub okresowymi potokami pórskimi, nie ma t u innych zbiorników wodnych. Rzeka Chamrus tak jak większość rzek mongolskich przez pół roku po­ zostaje skuta lodem. Jej wody wzbierają również jak w większości rzek tego obszaru nie na wiosnę, lecz w lecie. W pobliżu gór znajdują się nie­ liczne źródła, na pozostałych, przeważających obszarach, wodę uzyskuje się ze studni. Są to studnie wody gruntowej, płynącej kilka metrów pod powierzchnią oraz znacznie głębsze specjalnie chronione kamiennymi cembrowinami. Te płytsze często zamarzają w czasie zimy. Podstawowym źródłem gospodarki wodnej stają się w tych okresach studnie głębokie (niekiedy na kilkadziesiąt metrów), przede wszystkim jednak lód zdoby­ wany na miejscu i dowożony z terenów sąsiednich. Klimat w somonie Bajan, podobnie jak na przeważających obszarach Mongolii, jest suchy, kontynentalny . Mimo surowego klimatu i niezbyt 19 20 21 na terytorium Bajanu od południa ze stepem strefy gobijskiej o glebach kaszta­ nowych i jasnokasztanowych pokrytych żwirem. Są to gleby dla upraw rolnych prawie nieprzydatne, w y s i e w a ć tutaj można jedynie rośliny trawiaste. M u t z a i e w, op. cit., s. 256. M u r z a j e w, op. cit., s. 264. Zadrzewienie skrawka części północnej ma też dosyć swoisty wygląd. Drze­ wami pokryte są tylko północno-zachodnie stoki wyniesień, natomiast stoki po­ łudniowo-wschodnie pozostają odkryte lub porasta je roślinność stepowa. Taki ro­ dzaj zadrzewienia w i ą ż e się z przenikaniem wilgotnych prądów powietrznych od północy, zachodu i północnego zachodu. W niedalekiej stosunkowo odległości od granic somonu, ok. 100 km na północ, rozpościerają się już zwarte obszary limbowo-modrzewiowe, bory sosnowe na piaskach oraz lasy sosnowo-brzozowe i modrzewiowo-brzozowe. Charakteryzują go długie, trwające sześć miesięcy mroźne, ubogie w śnieg okresy zimowe, w czasie pory wiosennej brak odwilży, bardzo krótkie skwarne lato i nagle pojawiająca się przenikliwie wietrzna jesień. Z nadejściem jesieni występują g w a ł t o w n e , mroźne wiatry wschodnie, będące n a j w i ę k s z y m zagroże­ niem stad. Zimowy, wschodni wiatr dzud zaliczany jest do najstraszliwszych klęsk żywiołowych. Docierają tu w okresie letnim podmuchy burz piaskowych znad obszarów gobijskich. W tym też okresie staje się zagrożeniem nocne obniżanie 1 9 2 0 2 1 �230 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI wydawałoby się atrakcyjnego krajobrazowo środowiska geograficznego somon ma nazwę Bajan, co znaczy bogaty. W nazwie tej wyraża się spe­ cyficzna dla Mongołów skala czy sposób wartościowania przestrzeni, śro­ dowiska, naturalnych w a r u n k ó w bytowych. Nazwa Bajan samodzielnie lub z różnymi dodatkami (cagaan — biały, dżargałant — szczęście, mongche — wieczny, ula — góra, tołgoj — szczyt, boro — deszcz, nuru — grzbiet górski, chuduk — studnia, goł — rzeka itd). występuje niezwykle często na całym obszarze Mongolii. Jest to nazwa wykorzystywana do oznaczania rzeźby terenu (wzniesień, rzek, jezior, dolin itd)., jak też miejsc zagospodarowanych przez człowieka (studnie, oazy, siedliska, kla­ sztory, całe terytoria o określonej przynależności). Wydaje się, że złożo­ ny sens nazwy bajan łączy się z rozróżnieniem najważniejszych stref geograficznych, jakiego Mongołowie dokonują posługując się nazwami „changaj" i „gobi". Murzajew mówi, wykorzystując materiały własne i wiadomości zgromadzone przez innych badaczy, ,,że oprócz znaczenia rzeczownika changaj w sensie krajobrazu gór o średniej wysokości, z dobrą paszą dla bydła, terenów obfitujących w wodę i lasy, w języku mongolskim istnieje jeszcze imiesłów: changaj — zadowalający, nasy­ cający". Autor stwierdza następnie, że „changaj jest przeciwstawieniem gobi — terenów równinnych, pokrytych rzadką, półpustynną lub pustyn­ ną roślinnością, gdzie brak rzek, gdzie woda zwykle jest tylko w stu­ dniach lub bardzo rzadkich źródłach, gdzie gleby są kamieniste, glinia­ ste, piaszczyste, miejscami zasolone" . 22 Nazwa bajan bliska jest swą treścią nazwie changaj. Ma również zde­ cydowanie sens afirmatywny, w szerszym jednak zakresie, albowiem służy nieraz do oznaczania miejsc podobniejszych do surowszego śro­ dowiska gobi. W stosowaniu nazwy bajan wyraża się rozmiłowanie, nie­ zwykle uczuciowe odnoszenie się ludów mongolskich, do ziemi ojczystej, bez względu na to, jaka jest ta ziemia. Wywyższanie jej rzeczywistych walorów poprzez kwalifikacyjne nazwy w rodzaju bajan jest też raczej zjawiskiem znacznie bardziej lokalnym aniżeli uniwersalnym. W wa­ runkach europejskich często się zdarza postawa odwrotna, pomniejszania w nazwach geograficznych rzeczywistych walorów ziemi, szczegółów charakteryzujących dany krajobraz. Mówiąc o szczególnym stosunku Mongołów do ziemi można wspomnieć, że charakteryzuje go bodaj naj­ wyższy stopień uczuciowości, przewyższający uczucia w stosunku do naj­ wyżej cenionych zwierząt a nawet ukochanych osób. Zwraca uwagę cho­ ciażby taki fakt, że najliczniejszą i najczęściej wykorzystywaną w roz­ maitych sytuacjach grupą dawnych pieśni w Mongolii są te, które sławią temperatury. Na pastwiskach pojawia się szron, utrzymujący się nieraz długo po wschodzie słońca. Na równinach stepowych i rozległych falistych w y ż y n a c h dotkli­ wie odczuwane są wiosenne i letnie wyładowania atmosferyczne, połączone z w i ­ churą, cyklonem, ulewą i gradobiciem. M u r z a j e w , op. ext., s. 287. 2 2 �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 231 urodę określonych krain, pieśni o stepie, rzekach i górach. Na dalszym miejscu znajdują się pieśni o stadach, zwierzętach, przede wszystkim o koniu. Nazwę bajan można by więc uznać za symboliczną dla tradycyjnych postaw Mongołów. Okoliczności d sposób jej stosowania określa postawę więcej niż afirmatywną czy aprobującą w stosunku do środowiska ro­ dzimego, niezależnie od tego, czy jego walory, głównie fizyczne i gospo­ darcze — zgodne są z dosłownym znaczeniem tej nazwy. Bardzo specy­ ficzny sens nazwy bajan, jej popularność, stanowią ważną cechę kultury sprzężonej z tradycją koczowniczą. Cechę tę uwzględniać należy z całą jej doniosłością również w próbach śledzenia procesu kształtowania w Mongolii w a r u n k ó w życia osiadłego. W tradycyjnej gospodarce pasterskiej właściwości danego środowiska geograficznego, sposoby jego należytego wykorzystywania były przez doświadczonych starszych aratów dobrze na ogół znane. Oto jedna z wie­ lu na ten temat wypowiedzi pasterza A. Baldana, urodzonego w 1887 r. na terenie somonu Bajan: „Jako arat, człowiek hodujący bydło, cenię sobie najbardziej step. Obszary równe, a nie górzyste. Ten, co mówi, że w zimie tylko w górach znajdzie od­ powiednie warunki dla zwierząt, słabo poznał tutejsze możliwości. W górach wiatr kręci się i wzmaga chłód. Natomiast w stepie jest ciepło. Bo jeśli w stepie wieje wiatr, to równomiernie. Nie kręci się, tak jak w górach albo w dolinach. Dla hodowców wielbłądów, nie ma nic gorszego jak pastwiska położone w g ó ­ rach. Wprawdzie wielbłąd potrafi w e j ś ć na wysoką nawet górę, ale ciężko mu jest z niej zejść, bo takie potężne ma ciało [...] Niektórzy sądzą, że najlepiej w y ­ pasać bydło w czasie lata w dolinach rzek. Jest to postępowanie całkowicie błędne, bo wtedy właśnie znajdują się w dolinach ogromne ilości much. Zwierzęta nie pasą się tam spokojnie. I dlatego w czasie lata należy zwierzęta wypasać na sto­ kach oraz na szczytach niewielkich wzgórz. Natomiast jesienią również na stokach, lecz nie nasłonecznionych. Jako że wtedy, tłuszcz się w nich nie topi i m i ę ­ so zwierząt nie staje się czarne [...] S ą tacy, którzy uważają, że dla owiec albo wielbłądów, jak też dla k r ó w i koni najdogodniejsze są miejsca, gdzie znajduje się dużo wody. To świadczy o niezrozumieniu gospodarki pasterskiej. Na przy­ kład pustynia stwarza lepsze nieraz warunki hodowli. Zwierzęta piją tam w o d ę umiarkowanie a jedzą najpożywniejsze trawy, dzięki temu mają najlepsze mięsa". Doświadczony pasterz Baldan uzupełnia wypowiedź takim stwierdze­ niem: „U arata n a j w y ż e j sobie cenię delikatność w stosunku do zwierząt. Arat nigdy nie powinien bić zwierząt. Na drugim miejscu stawiam troskę o chore zwierzęta, a na trzecim w i e d z ę o zasadach wypasania stad [...] Słaby to pasterz, który poszukuje wiedzy w książkach, ślęczy za stołem, poznaje rzeczy nic nie mające w s p ó l n e g o z praktyką. Nie cenię sobie również tych pasterzy, którzy po­ trafią tylko popędzić stada w step, nie zapoznawszy się z trawami odpowiednimi dla określonego rodzaju zwierząt [...] Znam ogółem trzy tysiące ołs (traw i roślin) przydatnych dla hodowli zwierząt [...] Podam dla przykładu, choch budargan to ro­ ślina ulubiona przez wielbłądy, ulaan budargan jest podstawowym p o ż y w i e n i e m wszelkich zwierząt, taan lubią krowy. A chómol jedzą nawet ludzie. Również gogot �232 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI i mańgir jedzą ludzie [...] Natomiast chers cenią sobie przede wszystkim w i e l b ł ą ­ dy, a jesienią także krowy. Temen tawagu, chociaż to „łapa wielbłąda", wielbłądy nie jedzą, ale jedzą ją owce, kozy i konie. Natomiast koński chiag bardzo lubią konie". Baldari kończy tę wypowiedź znamiennym osądem: „Dzisiejsi ludzie nie mają żadnego rachunku, nie cenią tugryków. Dzisiejsi ludzie nie jedzą żołądków bydlęcych, baranich. Ich zawartości nie chronią, chociaż zawartość ta uratować może zwierzęta głodujące w zimie. Te cenne żołądki w y ­ rzucają precz. Dzisiejszym ludziom zbyt dobrze się powodzi" . 23 W t y m miejscu ujawnia się z całą ostrością problem dawnej kultury Mongołów, której nie sposób charakteryzować w kategoriach pojęcia le­ nistwa czy niezaradności i dążeń do wygodnego, pełnego uciech życia. SPOSOBY ZAJMOWANIA PRZESTRZENI „ J u r t o biała, co stoisz gotowa, Jak drogi kamień lśniąca, czysta" 2 4 Przystępując do analizy sposobów zajmowania przestrzeni na teryto­ rium somonu Bajan, należy szczegółową uwagę poświęcić samej jurcie, która ściśle się wiąże z trybem życia koczowniczego i uzyskuje nieraz cechy domostwa o znacznie szerszym zakresie funkcji, wykraczających poza tradycje pasterskie. Jurta jest wzorem domostwa mającego wszystkie ważne cechy prze­ nośnego mieszkania. Porównując jurtę z innymi rodzajami domostw pasterskich uznać należy za najwyższe w t y m zakresie osiągnięcie myśli technologicznej, konstrukcyjnej, a także wiedzy o zasadach życia rodzin­ nego i społecznego. Jest też jurta do tego stopnia doskonałym pomiesz­ czeniem, że z łatwością może być wykorzystywana w warunkach byto­ wania nie tylko sezonowo osiadłego, lecz również osiadłego na sposób trwały. Dalej można podać jeszcze inne jej cechy. 1. Wykonywana jest z surowców szlachetnych, wprost komfortowych (wojłok z owczej wełny); trwałych (drewno, rzemienie i powrozy) oraz — co jest bardzo ważne — materiałów dostępnych, naturalnych czy spe­ cjalnie wytwarzanych w powiązaniu z podstawowym; tradycyjnym za­ jęciem gospodarczym, jakim jest pasterstwo. 2. Konstrukcje drewniane ścian składanych, odrzwi i drzwi oraz skła­ danego stropu są przejawem bardzo wysoko rozwiniętej techniki ciesielsko-stolarskiej. Stanowią również przejaw formy doskonałej architekto­ nicznie, mocno związanej z krajobrazem, harmonijnej w prostocie brył (walec przechodzący łagodnie w obło zakończoną formę stożkowatą), Wypowiedź zanotowana w grudniu 1975 r. A. R ó n a - T a s , Mongolia. Śladami nomadów, Warszawa 1965, s. 322. �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 233 Plan I I . Pastwiska na terytorium somonu Bajan a — owoldżóó, pastwiska zimowe, b — namardżaa, pastwiska jesienne, с — chawardżaa, pastwiska wiosenne, d — dzuslan, pastwiska letnie, A — centra administracyjne somonu i trzech brygad Spółdzielni Pasterskiej somonu Bajan Wzbogaconej w swej jednolitej wojłokowej czy płóciennej powierzchni akcentami dekoracyjnych drzwi, prześwitów żerdek w otworze szczy­ towym (będącym oknem i wylotem dymu) oraz rytmicznie przebiega­ jącym opasaniem ścian. �234 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI �WIZERUNEK DOBREGO 235 PASTERZA 3. Dostosowanie do niezwykle s k r ó c o n e g o w czasie m o n t a ż u , t r w a j ą ­ cego (zależnie od w i e l k o ś c i jurty i w a r u n k ó w ) od jednej do d w ó c h go­ dzin, oraz d e m o n t a ż u t r w a j ą c e g o zaledwie kilkanaście minut. 4. Stosunkowo niewielki ciężar i to, że składa się z osobnych elemen­ t ó w pozwala na transport nawet bez użycia specjalnych ś r o d k ó w lokomo­ cji, chociażby b e z p o ś r e d n i o na grzbietach zwierząt. 5. Wprost maksymalne wykorzystanie przestrzeni, g ł ó w n i e dzięki ko­ listemu k s z t a ł t o w i i odpowiednio dostosowanej budowie s p r z ę t ó w (m. in. kunsztownych, pojemnych, lekkich skrzyń; zgrabnych niewielkich s t o ł ­ k ó w i s t o l i k ó w , rozkładanych posłań) oraz standartowym kombinacjom w ich rozstawieniu. 6. Ściśle przestrzegana zasada podziału jurty na części m ę s k ą i ż e ń s k ą oraz dziecięcą. R e g u ł y w y z n a c z a j ą c e miejsca zaszczytne i mniej zasz­ czytne, ustalające obyczaj przyjmowania gości. Sakralizacja pomieszcze­ nia, w szczególności o b i e k t ó w z n a j d u j ą c y c h się od progu, poprzez ognisko, Ryc. 7. G ł o w a barana przygotowana na u r o c z y s t o ś ć j a n 1968 r. wyrobu wojłoku. Somon Ba­ �236 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI po ołtarz jurtowy, w pasie d z i e l ą c y m część m ę s k ą od ż e ń s k i e j . Zasada g w a r a n t u j ą c a o p t y m a l i z a c j ę ładu w życiu rodzinnym, w przebywaniu na bardzo ograniczonej powierzchni wielu nieraz osób. W czasie spotkań ł o w r z y s k i c h m i e ś c i się w d u ż y c h jurtach nawet kilkadziesiąt osób przy zachowaniu r y g o r ó w nastroju uroczystego, rekreacyjnego, rzeczowego, a także nastroju nie przerywanej na te okazje pracy. 7. Jurta dostosowana jest do w a r u n k ó w koczowniczych i osiadłych. Przede wszystkim dzięki wspomnianym już walorom technologiczno-konstrukcyjnym czy estetycznym, jak też m o ż l i w o ś c i o m adaptacyjnym do zmiennych w a r u n k ó w klimatycznych, sanitarnych, bądź bytowych. Jurtę można o g r z e w a ć najbardziej d o s t ę p n y m o p a ł e m (argałem), a przez za­ montowanie pieca — w ę g l e m czy elektrycznością lub gazem. Dzięki du­ ż y m w ł a ś c i w o ś c i o m izolacyjnym w o j ł o k u i szczelności konstrukcji m o ż l i ­ we jest utrzymywanie w zimie wysokiej temperatury w n ę t r z a . Nato- R y c . 8. S k ł a d a n i e r u n a owczego: p i e r w s z a c z y n n o ś ć Bajan 1968 r. przy wyrobie wojłoku. Somon �WIZERUNEK DOBREGO 237 PASTERZA miast w okresach skwarnych istnieje m o ż l i w o ś ć uzyskania nawet chłodu, dzięki walorom izolacyjnym ścian i stropu oraz wentylacji (podwijanie dolnych partii ścian k r y t y c h w lecie tylko brezentem). Wreszcie dobudowywanie osobnego pomieszczenia przy w e j ś c i u u m o ż l i w i a rozszerzenie funkcji mieszkalnych jurty o bardziej komfortowo wykonywane c z y n ­ ności higieniczne. Ostatni z wymienionych szczegółów, charakterystyczny dla jurt sta­ wianych w s p ó ł c z e ś n i e w osiedlach somonowych, a także w pobliżu osied­ li o zabudowie wielkomiejskiej, ś w i a d c z y o m o ż l i w o ś c i a c h adaptacyjnych tego tradycyjnego, a nawet archaicznego pomieszczenia do w a r u n k ó w wysoko zaawansowanej w rozwoju cywilizacji p r z e m y s ł o w e j . Dodać t e ż można, że nie są znane z innych stron świata (Europy, Ameryki czy Afryki) przypadki współistnienia z z a b u d o w ą w i e l k o m i e j s k ą współczesną rodzimych d o ś w i a d c z e ń w zakresie budownictwa zdecydo­ wanie pasterskiego, koczowniczego. R o z l e g ł e dzielnice jurtowe w y s t ę p u - R y e . 9. N a p ł a c h c i e starego w o j ł o k u , z w a n e j m a t k ą , r o z ł o ż o n e r u n o n a z y w a n e c ó r k ą . Poświęcanie wojłoku i mlekiem, wypowiadanie kawałkami sera błogosławieństwa. i cukru. Somon T r z y k r o t n e obchodzenie Bajan 1968 r. �1 238 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI ją w n a j w i ę k s z y c h miastach Mongolii, w U ł a n Bator, Cecerlegu, Czoibałsanie, Murenie i Kobdo. Jest to zjawisko m a j ą c e ogromne znaczenie społ e c z n o - k u l t u r o w e . B y w a ono często z u p e ł n i e n i e s ł u s z n i e oceniane w k a ­ tegoriach zacofania, niedostosowania itd. Jest natomiast korzystne w r ó ż ­ nych aspektach, przede wszystkim i n t e r e s ó w samych m i e s z k a ń c ó w tych osiedli, k t ó r z y w y p o w i a d a j ą s i ę niezwykle pozytywnie o walorach byto­ wania iw jurcie n i e z a l e ż n i e od miejsca jej ustawienia. Osiedla jurtowe w wielkich miastach mongolskich s ą tych miast urbanistycznym wzboga- �WIZERUNEK DOBREGO 239 PASTERZA ceniem nie k o l i d u j ą c y m w niczym z z a b u d o w ą w i e l k o m i e j s k ą , systemem miejskiej komunikacji, w a r u n k ó w sanitarnych itp. Powstanie osiedli jurtowych w i ą ż e s i ę n i e w ą t p l i w i e z trudnościami r o z w i ą z y w a n i a w du­ żych miastach g w a ł t o w n i e r o s n ą c y c h potrzeb mieszkaniowych. Ale jest też ś w i a d e c t w e m wymienionych w y ż e j uniwersalnych w a l o r ó w jurty. Fakt istnienia takich osiedli ś w i a d c z y r ó w n i e ż o charakterze postaw pre­ s t i ż o w y c h w s p ó ł c z e s n y c h M o n g o ł ó w . Postawy te w mniejszej mierze niż w innych c z ę ś c i a c h świata — np. w n i e k t ó r y c h krajach Europy, szcze­ gólnie w Polsce w ś r ó d ludności chłopskiej — u l e g ł y ż y w i o ł o w y m , bez­ refleksyjnym procesom przewartościowania, p r o w a d z ą c y m do znanej nie­ chęci czy wprost awersji do mieszkania w wiejskim budownictwie t r a ­ dycyjnym; t o w a r z y s z y ł o temu nawet niszczenie cennych z a b y t k ó w a r ­ chitektury wiejskiej. To, co obserwujemy w ś r ó d M o n g o ł ó w w ich stosun­ ku do w ł a s n e j tradycji bytowania w jurcie, bliskie jest nieraz ś w i a d o m y m , głęboko motywowanym tendencjom, znanym przede wszystkim z F i n ­ landii (wykorzystanie w nowoczesnym budownictwie miejskim rodzimych osiedli chłopskich). Ryc. 11. U c z t a p r z e d n o w y m w o j ł o k i e m - c ó r k ą . Somon Bajan 1968 r. Dodać j e d n a k ż e należy, że jurta nigdy w tradycji jej u ż y t k o w a n i a nie uzyskała — tak jak chata — w a l o r ó w domostwa w y ł ą c z n i e ludności zaliczanej do n a j n i ż s z y c h czy n a j u b o ż s z y c h warstw s p o ł e c z n y c h . Z jurt korzystali w przeszłości nie tylko pasterze, lecz r ó w n i e ż m o ż n i f e u d a ł o - �240 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI wie. A n a l i z u j ą c inwentarz kultury materialnej p o s z c z e g ó l n y c h warstw s p o ł e c z n y c h — przede wszystkim a r a t ó w i n o j o n ó w — odnajdujemy w przeszłości znacznie w i ę c e j różnic i l o ś c i o w y c h aniżeli j a k o ś c i o w y c h , a w i ę c takich, k t ó r e d e c y d o w a ł y b y o odmiennym wzorcu bądź stylu by­ towania (sposobie mieszkania), o d ż y w i a n i a się, ubierania, ogólnego za­ chowania). Przestrzenne i utylitarne walory jurty s p o w o d o w a ł y , że jej forma konstrukcji jurty. W czasie transportowania jurty krąg c z ę ś c i . S o m o n B a j a n 1963 r. jest składany na dwie �WIZERUNEK j ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ DOBREGO PASTERZA 241 została przejęta w n i e k t ó r y c h rejonach Mongolii (np. w okolicach Kobdo) do budownictwa s t a ł e g o — domostw budowanych z suszonych na s ł o ń c u cegieł. Tradycyjnie zaś uznane i cenione zalety w o j ł o k u jako m a t e r i a ł u izolacyjnego p o w o d u j ą , że jest on u ż y w a n y w s p ó ł c z e ś n i e do uszczelnia­ nia domostw drewnianych — nawet w nowoczesnych ośrodkach przemysłowych. 16 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X X I V , z, 1 ' �242 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI �WIZERUNEK DOBREGO „Chodząc że najlepszym wśród zabudowań materiałem s i ę przez M o n g o ł ó w faniem. beryjski, pozatykane wojłokiem W zimie jurty Szpary między wojłokowej belkami T o jest kopalni a —• pisze jest nie domów są wojłokiem, wewnątrz. pracownicy kopalni izolacyjnym tu Róna-Tas wojłok, widziałem najlepsza i jest b y n a j m n i e j mieszkalnych, najchętniej 243 PASTERZA ochrona przed w przekonałem drewniane silnymi takich się, wyzbywanie równoznaczne zbudowanych nawet mieszkają — niechętne na z chałupy wiatrami, właśnie zaco­ wzór sy­ obite dlatego 2 S domach" . B y ć m o ż e obijanie domostw drewnianych w e w n ą t r z ma jeszcze inny sens niż w y ł ą c z n i e izolacyjny — na przykład nadanie ś c i a n o m charakte­ ru, faktury i kolorytu do jakiego p r z y w y k ł o się, a może nawet u ś w i ę c e ­ nie obcego a nie tradycyjnego w n ę t r z a — przestrzeni, w której przebywa człowiek. S z c z e g ó ł o w a analiza osiedla p o w s t a ł e g o w centrum somonu Bajan do- Ryc. 16. Wór do wyrobu i przetrzymywania 1968 r. R ó n a - T a s , op. cit., s . 45. kumysu — ajryku. Somon Bajan �244 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI starcza danych p o t w i e r d z a j ą c y c h t e z ę o pewnych z b i e ż n o ś c i a c h w posta­ wach o k r e ś l a j ą c y c h stosunek do tradycji mieszkalnych i zarazem budo­ wlanych. Zbieżności te zachodzą niezależnie w ś r ó d społeczności zamiesz­ kujących bardzo odległe miejsca na ś w i e c i e — pośród ludności różniącej się nieraz zasadniczo swym rodowodem i statusem s p o ł e c z n y m . Tę w s p ó l ­ notę postaw m o ż n a by określić jako poczucie w y g ó d (rozumianych w do­ statecznie szerokim znaczeniu), n i e z m ą c o n y c h poprzez f a ł s z y w e aspiracje prestiżowe. I m o ż n a by tę p o d s t a w ę p r z e c i w s t a w i a ć pozornie z w i ę k s z o ­ nym wymaganiom w y g ó d (np. w y ł ą c z n i e higienicznych) przy j e d n o c z e ś ­ nie niezwykle silnie w z m o ż o n e j potrzebie p r e s t i ż u s p o ł e c z n e g o . Jak już m ó w i l i ś m y , centrum somonowe B a j a n p o w s t a ł o w latach dwudziestych w okolicach góry i rzeki zwanej Chamrus. B y ł o to w ó w c z a s osiedle w y ł ą c z n i e jurtowe. Pod koniec lat p i ę ć d z i e s i ą t y c h centrum to przeniesione z o s t a ł o w pobliże stacji kolejowej Mant. W o k ó ł stacji w y ­ budowano specjalne osiedle, składające się z k i l k u d z i e s i ę c i u d o m ó w par­ terowych d w u - i wielorodzinnych. Projektanci radzieccy nadali osiedlu charakter europejski; domy iw regularnej zabudowie, murowane i t y n ­ kowane lub szalowane deskami, dachy d w u - i czterospadkowe kryte c z e r w o n ą dachówką, ozdobne obrzeżenia okien i drzwi, w n i e k t ó r y c h bu­ dynkach podcienie narożne lub werandy. W osiedlu tym zamieszkali Ryc. 17. W a r z e n i e m l e k a na ser. N a pierwszym planie kosz z argałem, n a w o z e m s ł u ż ą c y m j a k o o p a ł . S o m o n B a j a n 1967 r . suchym �WIZERUNEK DOBREGO 245 PASTERZA pracownicy kolei oraz nieliczni urzędnicy centrum administracyjnego somonu, m. in. p r z e w o d n i c z ą c y spółdzielni pasterskiej i g ł ó w n y k s i ę g o w y . W tym czasie jeszcze o d d z i a ł y w a ł y silnie momenty p r e s t i ż o w e z w i ą z a n e z faktem zamieszkiwania w t y m ż e osiedlu. Z czasem sytuacja s i ę zmie­ niła dosyć zasadniczo. Nieopodal, w sposób prawie samorodny czy ż y ­ w i o ł o w y , p o w s t a ł o osiedle nieprojektowane, składające się z jurt i drew­ nianych b u d y n e c z k ó w gospodarczych. Zasady powstawania tego osiedla można bliżej tak określić: 1. Kontynuacja d o ś w i a d c z e ń tradycyjnych w rozstawianiu w i ę k s z e j ilości jurt. Stawianie ich w w y r ó w n a n y m rzędzie w nieznacznych o d s t ę ­ pach (od k i l k u do kilkunastu m e t r ó w ) , z w r ó c o n y c h w e j ś c i e m na p o ł u d ­ nie, przy jednoczesnym nie stosowaniu ogrodzeń (tak samo jak to b y ł o i jest w zwyczaju stawiania jurt na pastwiskach). 2. Dostosowanie się do u k ł a d u przestrzennego m i ę d z y zastanymi w centrum somonowym zespołami osiedlowymi i pojedynczymi budynka- Ryc. 18. T r a d y c y j n y sposób transportowania wody. Somon Bajan 1966 r. �246 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI m i zaprojektowanymi w z w i ą z k u ze stacją k o l e j o w ą Mant. Dostosowanie się do p o w s t a ł y c h instytucji, takich jak zarząd spółdzielni, zajazd, sklepy, ambulatorium, ogródek c h w a ł y , szkoła i żłobek. Dostosowanie s i ę do p o w s t a ł e g o w c z e ś n i e j szlaku drogowego biegnącego z p ó ł n o c y na p o ł u d ­ nie (przez centrum somonowe) oraz s z l a k ó w ł ą c z ą c y c h p o s z c z e g ó l n e i n ­ stytucje. Szlaki te s t w o r z y ł y ramy orientujące i dokładnie określające przestrzeń osiedla jurtowego. I tak zgodnie z tradycją ustawiony został na p o c z ą t k u jeden, dosyć długi w y r ó w n a n y rząd kilkunastu jurt, z w r ó c o n y c h w e j ś c i a m i na po­ łudnie. Z a t y m pierwszym r z ę d e m stawiano w o d l e g ł o ś c i a c h k i l k u n a ­ stu m e t r ó w n a s t ę p n e , stopniowo w y d ł u ż a j ą c e się do ponad dwudziestu jurt, a w partii k o ń c o w e j osiedla z m n i e j s z a j ą c e się ponownie do k i l k u ­ nastu. R y c . 19. K o c z o w n i c y z s o m o n u B u ł g a n , 1975 r. W 1961 r. b y ł o w osiedlu jurtowym Bajan dziesięć zwartych r z ę d ó w jurt i zarazem ulic, w 1968 — osiemnaście, a w 1975 — trzydzieści sześć. Osiedle to rozwijało się w kierunku p ó ł n o c n y m , oddalając s i ę stopniowo od centrum administracyjnego i u s ł u g o w e g o somonu, przybliżając s i ę natomiast do z a k ł a d ó w cegielni i więzienia, p o ł o ż o n y c h w tej c z ę ś c i so­ monu. Nastąpił t e ż w y r a ź n y podział w ś r ó d m i e s z k a ń c ó w osiedla na z w i ą ­ zanych pracą z centrum administracyjnym i spółdzielnią p a s t e r s k ą oraz na odrębną g r u p ę p r a c o w n i k ó w cegielni i więzienia. Pierwszych osiem- �1 N И » и о о ш и и о о ч > н и и со N > Plan I V . Centrum administracyjno-osiedleńcze somonu Bajan A — r e j o n z a b u d o w y k o l e j o w e j p r z y d w o r c u M a n t , B — osiedle j u r t o w e p o w s t a ł e w l a t a c h p i ę ć d z i e s i ą t y c h , B — osiedle j u r t o w e p o w s t a ł e pod koniec lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h i n a p o c z ą t k u s i e d e m d z i e s i ą t y c h , С — c e n t r u m administracyjno-gospodareze, D — kierunek usytuowania cmentarza; 1 — budynek w ł a d z a d m i n i s t r a c y j n y c h , 2 — kino, świetlica, biblioteka, 3 — s z k o ł a , i — przedszkole, 5 — szpital, 6 — s t o ł ó w k a i zajazd, 7 — u r z ę d y S p ó ł d z i e l n i P a s t e r s k i e j , 8 — „ o g r ó d z a b a w " , 9 — m a g a z y n y , 10 — s t a c j a m e t e o r o l o g i c z n a , 11 — s t a c j a w e t e r y n a r y j n a , 12 — b u d y n e k m u ­ rowany z a m i e s z k a ł y przez c z ł o n k ó w czwartej brygady zwanej p o m o c n i c z ą , 23 — s z a l e t y , U — s i e ć e l e k t r y c z n a Ł 2 to �248 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI naście ulic z a m i e s z k i w a ł a pierwsza grupa, dalsze — druga. Całe osiedle obwiedzione zostało na z e w n ą t r z soczewkowato rozszczepionym szlakiem drogi z U ł a n Bator do Czoir, przebiegającej przez centrum somonowe. Na zamieszczonym obok planie ukazana jest sytuacja w 1968 г., kiedy nie b y ł o jeszcze drugiej dzielnicy w t y m ż e osiedlu. To rozszczepienie drogi p o w s t a ł o już w momencie ustawienia pierwszych r z ę d ó w jurt. P o m i ę d z y b i e g n ą c y m i z z e w n ą t r z traktami k s z t a ł t o w a ł y się r ó w n o l e g ł e , poprzeczne przejścia — ulice, p r o w a d z ą c e ze wschodu na zachód. N i e z a l e ż n i e od nich rozwijał się ciąg w ą s k i c h przejść dla pojedynczych osób m i ę d z y obejścia­ mi p o s z c z e g ó l n y c h jurt. Przejścia te ukierunkowane zostały z południa na północ. Na początku lat sześćdziesiątych j u r t y zelektryfikowano, w pobliskim stepie pobudowano klozety, w wielu o b e j ś c i a c h p o j a w i ł y s i ę osobne po­ mieszczenia s ł u ż ą c e jako umywalnie, w samych z a ś jurtach — nowe sprzęty: metalowe łóżka, biblioteczki/zakrywane szafki kuchenne, stoliki do nauki oraz radia i pralki. W miarę u p ł y w u czasu w osiedlu tym t w o r z y ł y się coraz silniejsze więzi, g ł ó w n i e t o w a r z y s k o - s ą s i e d z k i e oraz związki bądź zależności opar­ te na r ó ż n y c h wzajemnych u s ł u g a c h , często r z e m i e ś l n i c z y c h (szewskie, krawieckie, stolarskie, fryzjerskie). Ryc. 20. D r o g i stepowe. O k o l i c e U ł a n B a t o r 1963 r. �WIZERUNEK DOBREGO Ryc. 21. Budynek władz administracyjnych w 249 PASTERZA centrum somonu Bajan, 1966 r. Na p o c z ą t k u — jak już m ó w i l i ś m y — poszczególne obejścia t w o r z y ł a jurta, nieraz dwie i trzy jurty, jeden lub w i ę c e j b u d y n e c z k ó w gospodar­ czych, a obejść nie ogradzano. B y ł a to sytuacja charakterystyczna dla tradycji pasterskich, zgodnie z nią M o n g o ł o w i e stawiali jurty w pobliżu pastwisk nie k o r z y s t a j ą c ze specjalnych ogrodzeń, zabezpieczających do­ mostwo bądź stado. Takie ogrodzenia lub o s ł o n y budowano tylko dla m ł o d y c h zwierząt. Nie korzystano jednak z koszarów w czasie doje­ nia owiec, co jest dosyć p o w s z e c h n ą praktyką pasterzy. Z a s t ę p o w a n o ogrodzenia ł a t w y m do transportowania w i ą z a d ł e m — d ł u g i m powrozem. Te tradycyjne elementy osiadłości, bez p o s ł u g i w a n i a się ogrodzeniem, określały istniejące poczucie b e z p i e c z e ń s t w a , zaufania — swobody. B y ł y one t e ż długo widoczne w o g ó l n y m obrazie kształtującego się osiedla j u r towego w Bajan. Z czasem jednak poszczególne obejścia zaczęto ogradzać z n i e z w y k ł ą wprost starannością i, co jest w a ż n e , szczelnymi p ł o t a m i wysokimi ponad wzrost człowieka. Fakt ten trudno łączyć z jakąś szcze­ gólną s y t u a c j ą w y n i k ł ą w stosunkach s p o ł e c z n y c h w t y m ż e osiedlu. Takie ogrodzenia z wysokich ściśle p r z y l e g a j ą c y c h palisad znane s ą od nie­ p a m i ę t n y c h c z a s ó w w wielu krajach azjatyckich, w tym r ó w n i e ż w s a ­ mej Mongolii. Stosowano ogrodzenia takie w osiedlach klasztornych, a także w osiedlach c h i ń s k i c h r z e m i e ś l n i k ó w i k u p c ó w — majmaczenach b y ł y w ten sposób ogradzane budowle dworskie i administracyjne. P r z y ­ c z y n ą grodzenia obejść jurtowych w Bajan b y ł y g ł ó w n i e w z g l ę d y utyli- �250 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI R y c . 23. W i d o k o g ó l n y osiedla z jurtami �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 251 tarne, zabezpieczenie mienia (w czasie sezonu wypasu n i e k t ó r e obejścia b y ł y n i e z a m i e s z k a ł e ) . Ale w c h o d z i ł y tu r ó w n i e ż w g r ę w z g l ę d y estetycz­ ne. W s i e d e m d z i e s i ą t y c h latach zaczęto nagminnie m a l o w a ć te ogrodze­ nia na ż y w e , w e s o ł e kolory (różowy, błękitny, zielony, buraczkowy). Na wrotach specjalnie wznoszonych bram p o j a w i ł y się m a l o w i d ł a , n a w i ą z u ­ jące do dawnej symboliki z n a k ó w szczęścia i powodzenia, plecionki, na­ czynia z drogocennościami, szarfy, czarki z kumysem. Prace te w y k o ­ nywano korzystając z u m i e j ę t n o ś c i zdolniejszych c z ł o n k ó w rodziny albo R y c . 24. J u r t y w somonie B u l g a n , a j m a k k o b d o w s k i 1975 r. znajomych. N i e k t ó r z y m i e s z k a ń c y osiedla zatrudniali jednak do tych dekoratorskich z a b i e g ó w specjalistów, zawodowych malarzy. Dzięki jed­ nemu z nich p o j a w i ł y s i ę nowe motywy, np. i m p o n u j ą c y c h r o z m i a r ó w scena ( p o k r y w a j ą c a całą p o w i e r z c h n i ę w r ó t bramy), ukazująca jelenia i łanię na łące w ś r ó d k w i a t ó w . To malowanie p ł o t ó w , przyozdabianie bram uznać m o ż n a za wyrazisty przejaw stabilizacji, akceptacji byto­ wania w nowych warunkach. W 1974 r. nowy p r z e w o d n i c z ą c y spółdzielni z r e z y g n o w a ł z m o ż l i w o ­ ści mieszkania w osiedlu d o m ó w murowanych. S w o j ą jurtę u s t a w i ł w pierwszym rzędzie tego samorodnego osiedla. J u ż znacznie w c z e ś n i e j podobną d e c y z j ę podjął k s i ę g o w y i sekretarz partii. Natomiast osiedle ,.kolejowe" d o m ó w murowanych, od początku swego istnienia nie w y ­ korzystane w pełni, u l e g ł o zniszczeniu i zaniedbaniu. W miarę u p ł y w u �252 L E C H MROZ, J A C E K R y c . 25. C e n t r u m OLĘDZKI a d m i n i s t r a c y j n e i osiedla j u r t o w e , 1972 r. lat wiele d o m ó w opuszczono. Rzucające się w oczy zaniedbanie jest n a j dobitniejszym ś w i a d e c t w e m niechęci tutejszej społeczności do bytowa­ nia w budynkach. Jest zarazem niezbitym dowodem ogromnego przy­ wiązania do tradycyjnego mieszkania — jurty. Próbując dalej określić stosunki osiedleńcze w somonie Bajan, n a l e ż y przedstawić związki g ł ó w n e g o osiedla i samego centrum administracyj­ nego z osiedlami t w o r z ą c y m i się na terenie trzech brygad pasterskich oraz z zespołami jurt, znajdującymi się na zmienianych sezonowo miejscach hodowli zwierząt czy też w pobliżu prowadzonych prac polo­ w y c h ( g ł ó w n i e wysiew traw i zbiórka siana). Zacznijmy od tego, że samo osiedle jurtowe w centrum somonu różni się zasadniczo w zależności od pory roku. Tylko w sezonie zimowym p o s z c z e g ó l n e obejścia w y p e ł n i o n e są jurtami. Natomiast już z n a d e j ś c i e m wiosny, s z c z e g ó l n i e skwarnego lata wiele jurt (nieraz 2/3 stanu ogólnego) znajduje się poza osiedlem. Opuszczających je m o ż n a podzielić na dwie zasadnicze grupy — ludność czynnie związaną z pracami hodowlanymi bądź polowymi oraz pracow­ n i k ó w centrum administracyjnego i tzw. czwartej brygady nazywanej pomocniczą lub gospodarczą (dozorcy, sprzątaczki, kucharki, stolarze i cieśle, rzeźnicy, kurierzy, woziwodzi i inni). Pierwsi opuszczają osiedle przenosząc jurty daleko od centrum do miejsca przebywania stad lub prowadzonych prac polowych. Natomiast u r z ę d n i c y i c z ł o n k o w i e czwar­ tej brygady przenoszą jurty w pobliski step, na n i e z n a c z n ą odległość w k r ę g u n i e s p e ł n a kilometra od centrum. Ten drugi przypadek szcze- ��Plan А Л ь ~ 5 ° g a Ш П а , Э V. П B a t Osiedle k Z 0 W °! r d P e ° Ь ° ° ' c z e m g o s p o d a r c z y m bez o g r o d z e n i a , wielbłąda, krowy ,ЛУ7Т7 J* 1 S k a C h k jurtowe l n U b u W Z d ł U powstałe Ż U n i i k o l e w w e latach pięćdziesiątych i na początku lat sześćdziesiątych J° J'; « b u d y n k i gospodarcze, w k t ó r y c h p r z e c h o w y w a n e jest mienie pasterzy * gospodarcze, j a k p o w y ż e j , ogrodzone p ł o t e m lub p a l i s a d ą , с - zagroda z j u r t ą , d - j u r t a z zaple­ e „ogród zabaw-, , cementowe figury - pomniki czterech podstawowych zwierząt hodowlanych tonta i owcy, g - rodzaj muru-pagody, na k t ó r y m wywieszane są z d j ę c i a p r z o d o w n i k ó w pracy ~ d n k i �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 255 golnie charakterystyczny, ś w i a d c z y n i e w ą t p l i w i e o potrzebach kontaktu ze środowiskiem naturalnym, przebywania w warunkach mniejszego za­ gęszczenia, nawet kosztem rezygnacji z tych udogodnień, jakich dostar­ cza osiedle (dostęp do energii elektrycznej, zaplecza gospodarczego itp.)Ci, którzy pozostają w osiedlu, to często ludzie starsi, ale r ó w n i e ż młodsi, lecz c e n i ą c y sobie stałe miejsce przebywania. Oto jeden s z c z e g ó ł o w y przypadek najlepiej c h a r a k t e r y z u j ą c y t ę po­ stawę. Reprezentuje ją rodzina Gonczigdambila, c z ł o w i e k a c i e s z ą c e g o się powszechnym autorytetem i wielkim uznaniem. Gonczigdambil b y ł mni­ chem w klasztorze w Czoir, m i e j s c o w o ś c i położonej na p o ł u d n i e od somonu Bajan. W czasie rewolucji wcielony do armii, u c z e s t n i c z y ł w obro­ nie wschodniej granicy przed japońską interwencją. Z a bohaterskie czy­ ny odznaczony został dwukrotnie orderem Wielkiej Gwiazdy. P r z y j ę t o go do partii i w k r ó t k i m czasie mianowano sekretarzem ajmaku central­ nego. W latach trzydziestych pozbawiono go tej funkcji. Osiedlił s i ę wówczas z rodzicami w somonie Bajan. K i e d y p o w s t a ł a w tym somonie spółdzielnia pasterska, został jej c z ł o n k i e m u z y s k u j ą c przydział do p r a ­ cy w czwartej brygadzie na stanowisku dozorcy mienia somonowego w centrum administracyjnym. B y ł ze swoim ojcem inicjatorem sprowa­ dzenia z klasztoru w Czoir do Bajanu opuszczanych d o m k ó w mieszkal­ nych i modlitewnych tamtejszych ł a m ó w . Domki te s t a ł y się p o d s t a w ą gospodarczej zabudowy osiedla jurtowego. M ó w i l i ś m y o nich u ż y w a j ą c określenia budyneczki gospodarcze, w oficjalnej jednak nomenklaturze u z y s k a ł y nazwy z rosyjskiego: ambar i skład. To działanie o motywach zdecydowanie gospodarczych jest jednakże ś w i a d o m y m aktem, jedynym z m o ż l i w y c h , uratowania z a b y t k ó w dawnej architektury drewnianej, na poły sakralnej. O p e ł n e j ś w i a d o m o ś c i tego działania niech świadczą i n ­ ne fakty. Oto b u d u j ą c szkołę w Chamrus u ż y t o jako kamienia w ę g i e l n e g o figury Buddy, cennego zabytku sztuki. Po wzniesieniu s z k o ł y Gonczig­ dambil figurę t ę w y k o p a ł spod budowli i schronił w załomach skalnych na terenie somonu. W budyneczkach gospodarczych w swoim obejściu gromadził uratowane k s i ę g i liturgiczne oraz rozmaite zabytki z w i ą z a n e z lamaizmem. Stało się zwyczajem w somonie, że rodziny z m a r ł y c h , którzy pozostawili kapliczki, oddawali je pod opiekę Gonczigdambilowi. Jego zbiory s t a ł y się prawdziwym muzeum dawnej kultury M o n g o ł ó w . Oprócz tej pasji zbieracza z a b y t k ó w zajmuje się Gonczigdambil"— jak mało kto w somonie — bardzo r o z l e g ł y m zakresem rozmaitych prac. Jest g ł ó w n y m specjalistą od budowy ogrodzeń i bram w osiedlu, razem z oj­ cem z a j m o w a ł się drobnymi naprawami s a m o c h o d ó w . Przez c a ł y rok szkolny jedną z d w ó c h jurt, jakie posiada, przeznacza na rodzaj stancji dla u c z n i ó w i uczennic, k t ó r y c h rodzice p r z e b y w a j ą w stepie. W jurcie tej czyta, przegląda dawne księgi i ryciny. Przez wiele lat b y ł organi­ zatorem obchodzonych z wielkim splendorem w Bajan r ó ż n y c h uroczy- �256 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI stości, w szczególności Nowego Roku. W uroczystości tej organizowanej g ł ó w n i e dla dzieci w y s t ę p o w a ł jako Dziadek Mróz. Do kreowania tej postaci w y k o r z y s t a ł w i e l k ą m a s k ę c a m o w s k ą B i a ł e g o Starca. Nie intere­ suje się z u p e ł n i e pracami pasterskimi. Jest całą s w o j ą duszą z w i ą z a n y z ż y c i e m o s i a d ł y m w somonie Bajam. M ó w i ą c o postawach m i e s z k a ń c ó w osiedla, o ich p r z y w i ą z a n i u do osiadłego trybu życia, warto jeszcze p r z y t o c z y ć inny z u p e ł n i e przypa­ dek reprezentowany przez wielokrotnego przodownika w hodowli, wspomnianego już w c z e ś n i e j Baldana. Starzec ten c a ł e swoje ż y c i e po­ święcił pasterstwu, w y s p e c j a l i z o w a ł się w hodowli w i e l b ł ą d ó w . Od dzie­ c i ń s t w a do starości b y ł koczownikiem w p o ł u d n i o w y c h rejonach somonu i ziem sąsiednich. Po śmierci ż o n y sprzedał swoje prywatne stado i przeniósł s i ę do centrum somonu zmieniając c a ł k o w i c i e dotychczasowy tryb życia. Bardzo dbając o stan i w y g l ą d swej jurty, wiele czasu spędza w niej samotnie lub przyjmuje gości. Utrzymuje liczne kontakty towa­ rzyskie. Jest m i ł o ś n i k i e m audycji radiowych. Uznał, ż e w ż y c i u dokonał już wszystkiego czego pragnął, korzysta w wielkiej pogodzie ducha z p e ł ­ ni zasłużonego ż y w o t a bez trosk materialnych. I co jest charakterystycz­ ne obecnie jest on zdecydowanie domatorem. Wreszcie postać b y ł e g o sekretarza partii w tutejsizej spółdzielni, obec­ nie p r a c u j ą c e g o jako wychowawca w pobliskim w i ę z i e n i u . Jest to m ę ż ­ czyzna czterdziestoparoletni o wielkim uroku osobistym. Wspominamy go z n a s t ę p u j ą c e g o powodu: mimo pochodzenia z rodziny pasterskiej jest jednym z d w ó c h konsekwentnych jaroszów w c a ł e j społeczności zamie­ szkującej Bajan. Dodajmy, że utrzymywanie diety b e z m i ę s n e j w w a ­ runkach mongolskich jest s p r a w ą niezwykle t r u d n ą . Otóż wymieniony przez nas jarosz docenia wprawdzie znaczenie gospodarcze hodowli zwie­ rząt, niemniej nie darzy osobiście przyjaznymi uczuciami zajęć paster­ skich. M i ę d z y inymi dlatego t e ż w y b r a ł pracę w w i ę z i e n n i c t w i e , aby nie mieć do czynienia z hodowlą, ubojem itd. Ceni sobie j e d n a k ż e uroki stepu i zdarzyło s i ę w minionych latach, że jurtę s w o j ą w y s t a w i a ł w lecie poza o b r ę b e m osiedla w y b i e r a j ą c p i ę k n i e p o ł o ż o n e miejsce w po­ bliżu s t o k ó w gór . 2 6 W rozmowach z w i e r z ą c y m i , g ł ó w n i e starszego pokolenia, na pyta­ nia z w i ą z a n e z reinkarnacją, wielu r o z m ó w c ó w w y p o w i a d a ł o życzenia ponownych narodzin w tym samym statusie pasterzy, jakimi byli w ż y ­ ciu dotychczasowym. Ale spotkliśmy się r ó w n i e ż z przypadkami — wprawdzie bardzo nielicznymi — życzenia sobie ponownych narodzin w innych zasadniczo warunkach, „gdzie mięso nie jest podstawowym p o ż y w i e n i e m , gdzie nie zabija się tylu zwierząt". M ó w i m y o tym, aby u p r z y t o m n i ć fakt istnienia w tej społeczności w p e ł n i zindywidualizo2 6 1976. Rozmowy z wymienionymi prowadzone były w grudniu 1975 i styczniu �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 257 wanych postaw o k r e ś l a j ą c y c h stosunek do bytu pasterskiego, a p o ś r e d ­ nio do problemu koczownictwa i osiadłości. W osiedlu jurtowym zamieszkuje wielu ludzi podobnych w swoich postawach do Gonczindambila i Baldana, nie k o r z y s t a j ą c y c h z m o ż l i w o ­ ści przestawiania s w y c h jurt nawet n a te najbliżej położone obszary stepu. T ę s k n o t a do b e z p o ś r e d n i c h k o n t a k t ó w z naturalnym ś r o d o w i s k i e m , życiem w pobliżu stad, albo dawno już temu u nich zanikła, albo zanika, czy to pod w p ł y w e m wielu absorbujących zajęć w samym osiedlu, czy możliwości przebywania w w a r u n k a c h w i ę k s z e g o odczucia w y g ó d , bez­ p i e c z e ń s t w a poprzez s t a ł e w i ę z i s ą s i e d z k o - t o w a r z y s k i e , tudzież korzy­ stanie z u s ł u g takich instytucji jakimi s ą zajazd ze stołówką, sklepy, am­ bulatorium, biblioteka, kino, poczta. Odrębną z u p e ł n i e kategorię ludności s t a n o w i ą ci, którzy stale lub prawie stale p r z e b y w a j ą w stepie w pobliżu stad. Często m o ż n a od nich usłyszeć wyznania p e ł n e afirmafcji dla takiego w ł a ś n i e sposobu życia. Ludzie ci u t r z y m u j ą o c z y w i ś c i e kontakty z centrum administracyjnym i u s ł u g o w y m somonu, c h l u b i ą s i ę jednakże tym, że nie m u s z ą stale prze­ bywać w z a g ę s z c z e n i u osiedlowym. Spotkać m o ż n a przypadki — jakie stanowi chociażby m a ł ż e ń s t w o studziennego w pierwszej brygadzie. M a ł ­ ż e ń s t w o to z drobnymi dziećmi mieszka w samotnej jurcie z dala od innych jurt pasterzy. Oboje m a ł ż o n k o w i e bardzo sobie ten fakt cenią. Zbliżone w a r u n k i do rodziny studziennego r e p r e z e n t u j ą c i c z ł o n k o ­ wie spółdzielni pasterskiej, którzy w y k o n u j ą prace kierownicze i nadzor­ cze w p o s z c z e g ó l n y c h trzech brygadach. Należą do nich p r z e w o d n i c z ą ­ cy brygad i ich z a s t ę p c y oraz dozorcy. Wszyscy oni s ą związani ze sta­ ł y m na ogół miejscem przebywania. Jurty ich ustawione są w niewiel­ kich zespołach (kilka lub kilkanaście) w pobliżu centrum brygady. Stud­ nie zmechanizowane, budyneczki, gospodarcze w obejściach jurtowych, składy paszy oraz zagrody dla zwierząt (gromadzonych w czasie wete­ rynaryjnych przeglądów) s ą w tych miejscach dobrem materialnym two­ r z ą c y m p o d s t a w ę dla rozwoju w przyszłości trwalszych o r g a n i z m ó w osiedleńczych. Obecnie m a j ą one ustalone j u ż nazwy: pierwsza bryga­ da — Cant, druga brygada — Bajan, trzecia brygada — Cawczyr, od znajdującego s i ę w p o b l i ż u źródła o tej samej nazwie. P o s z c z e g ó l n e brygady u z y s k a ł y r ó w n i e ż w ł a s n e określenia od rodzaju hodowanych zwierząt i o g ó l n y c h w a l o r ó w gospodarczych. Na przykład o drugiej i zarazem najbogatszej (nie przypadkowa nazwa Bajan) m ó w i się w i e l ­ błądzia. O brygadzie pierwszej powiada się, że jest sianokośna. P r z e j d ź m y wreszcie do przedstawienia najliczniejszej grupy miesz­ k a ń c ó w somonu, w ł a ś c i w y c h pasterzy p r o w a d z ą c y c h koczowniczy tryb życia. N a l e ż y jednak już n a w s t ę p i e zaznaczyć, że w s p ó ł c z e s n e koczownictwo w Mongolii ma od c z a s ó w stworzenia administracji somonowej, a następnie p o w o ł a n i a spółdzielni pasterskich zasadniczo nowe elemen ty. To nowe koczownictwo charakteryzuje się ś c i s ł y m r e ż i m e m dostou 17 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X X I V , z. 1 �258 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI sowania w k a ż d y m sezonie do ustalonych na t r w a ł e miejsce wypasania zwierząt. W koczownictwie tym z a n i k ł y c a ł k o w i c i e elementy ryzyka, przygody, jakie m i e w a ł y w ę d r ó w k i ze stadami w czasach w c z e ś n i e j ­ szych. Wprawdzie j u ż w okresie m a n d ż u r s k i e g o zaboru o b o w i ą z y w a ł y r ó w n i e ż rygory korzystania z miejsc znanych czy ustalonych. Jednak w w i ę k s z e j mierze mogli pasterze w y b i e r a ć miejsca wypasania stad. Z t ą m o ż l i w o ś c i ą wyboru ł ą c z y ł o się tym samym r y z y k o czy w ł a ś n i e przygoda. Od p o ł o w y lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h c a ł e terytorium somonu podzielone zo­ stało s z c z e g ó ł o w o na rejony odpowiadające p o s z c z e g ó l n y m sezonom ho­ dowlanym. Rejony te w zależności od pory roku, w jakiej p r z e b y w a j ą na niej stada, nazwane zostały (zgodnie z n a z w ą sezonu) — owoldżoo, chawardżaa, dzuslan, namardżaa. Wydzielono je na podstawie zgroma­ dzonych d o k ł a d n y c h wiadomości n a temat ich w a l o r ó w geograficznych, ś r o d o w i s k o w y c h . P r z e d s i ę w z i ę c i e to jest dobrym ś w i a d e c t w e m docenia­ nia tradycyjnych d o ś w i a d c z e ń pasterskich, w k t ó r y c h w a ż n e znaczenie miało korzystanie z naturalnych w a r u n k ó w ś r o d o w i s k a geograficznego, a co z tym s i ę wiąże, w ę d r o w a n i e ze stadami z a l e ż n i e od pory roku. Z a ł ą c z o n y obok plan sezonowych pastwisk s p o r z ą d z o n y został na pod­ stawie informacji uzyskanych od przedstawicieli kierownictwa s p ó ł d z i e l ­ ni i zweryfikowany przez dane zgromadzone w terenie. W k a ż d y m rejonie pastwisk owoldżoo z n a j d u j ą s i ę specjalne schro­ niska dla z w i e r z ą t — zimowiska. S ą to różnego rodzaju budowle, trady­ cyjne i mniej lub bardziej w s p ó ł c z e s n e , nieraz sporządzone w e d ł u g fa­ chowych p r o j e k t ó w . W ś r ó d tych tradycyjnych z w r a c a j ą u w a g ę n a j ­ prostsze budowle w rodzaju osłon czy t e ż zagród, budowane z tafli i b r y ł nawozu. W miejscach gdzie z w i e r z ę t a b y ł y przetrzymywane przez wiele s e z o n ó w zimowych, w y t w o r z y ł y się ponad metrowej grubości po­ k ł a d y twardego nawozu. Stanowi on tam, niczym złoża gliny, d o s k o n a ł y surowiec budowlany. W tych tradycyjnych schroniskach wykorzysty­ wano r ó w n i e ż jako budulec kamienie i odłamki skał. Schronisko budo­ wane z nawozu czy kamieni to trzy lub tylko dwie ś c i a n y ustawione przy wyniesieniach skalnych z odkrytym na c a ł e j swej długości w e j ­ ś c i e m dla zwierząt. Przed t y m w e j ś c i e m wznoszono p r o s t o k ą t n ą z a g r o d ę z żerdzi; niekiedy tylko samo schronisko nakrywano dachem, g ł ó w n i e z dranic. Drewno trzeba b y ł o s p r o w a d z a ć z dalszych okolic, gdzie w y ­ s t ę p o w a ł y lasy. W s p ó ł c z e s n e schroniska różnią się przede wszystkim rodzajem u ż y t e g o materiału. Z r e g u ł y nie jest on j u ż naturalny, a w i ę c np. c e g ł a , papa, eternit, blacha i deski. Mają te schroniska w i ę k s z e roz­ miary. Ale jedne i drugie z a c h o w u j ą c e c h ę osłon, a nie szczelnych budowli, takich jak europejskie obory. Tylko dla bardzo m ł o d y c h zwie­ rząt wznoszono budowle szczelniej czy dokładniej c h r o n i ą c e je przed mrozem. B y ł y to jednak konstrukcje niskie i niewielkich rozmiarów. Problemem bowiem zawsze b y ł o zdobycie dranic na pokrycie dachu �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 259 i zbudowanie drzwi. Korzystano natomiast ze specjalnych w o j ł o k o w y c h okryć, k t ó r y m i osłaniano grzbiety i boki cieląt lub źrebiąt. Najsłabsze zwierzęta przetrzymywano nieraz w jurtach. Na obszarach wiosennego i jesiennego wypasania z w i e r z ą t r ó w n i e ż wznosi się obecnie schroniska. Tylko n a letnich pastwiskach nie ma tych budowli. Z a ł ą c z o n y obok plan ukazuje rozmieszczenie p o s z c z e g ó l n y c h schronisk. W y s t ę p u j ą one najczęściej w s ą s i e d z t w i e studzien, z w y k ł y c h , dawniejszych i nowoczesnych, mechanicznych. Przede wszystkim jednak dawne i w s p ó ł c z e s n e pasterstwo Mongolii opiera się na hodowli zwierząt swobodnie wypasanych i przetrzymywa­ nych w stepie. Z w i e r z ę t a z a c h o w a ł y też wiele samodzielności — chro­ nienie się przed surowym klimatem wietrznych zim i s k w a r n y c h dni w lecie. P r z y niedostatku z b i o r n i k ó w wodnych, wielkich odległościach między wodopojami, okres u p a ł ó w s z c z e g ó l n i e dokuczliwie daje się we znaki owcom. K i e d y zbliża s i ę najskwarniejsza pora dnia, zbiegają się w zbite stado, tak aby powierzchnia narażona na działanie promieni s ł o ­ necznych ograniczona została do minimum. Z opuszczonymi g ł o w a m i , ukrytymi pod brzuchami sąsiadów, stoją jakby zamarłe. W i e l b ł ą d y scho­ dzą się wtedy w niewielkie gromady. Jedne stoją, a inne leżą w ich cieniu; stoją p r z e w a ż n i e samce, podobnie klacze chronią źrebięta. Niewielkie stada koni przemierzają nieraz znaczne odległości, aby odnaleźć miejsca w m i a r ę przewiewne. Wspinają się na wyniesienia, nie­ kiedy nawet na w i ę k s z ą górę. T a m na jej szczycie, gdzie wieje wiatr, stają nieruchomo. W ę d r u j ą c przez step często s i ę widzi te nieruchome sylwetki koni. W czasie n a w a ł n i c — burz piaskowych — ogarnięte p o p ł o c h e m stada tracą orientację. Zdarza się w ó w c z a s , że pierzchające w bezładzie zwie­ rzęta organizowane s ą w zwarty tabun przez swoich p r z o d o w n i k ó w , ogiery. Przodownicy tabunu nie p o z w a l a j ą zgubić się pojedynczym zwie­ rzętom, popędzają je, aby dobiły do stada. Instynkt stadny spełnia s w ą rolę najsilniej w czasie d ł u g i e j w tych stronach pory zimowej. Wtedy też brak p o m i e s z c z e ń dla zwierząt od­ czuwa się często jako straszliwy w skutkach pomór wyczerpanych osta­ tecznie — z m a r z n i ę t y c h i w y g ł o d n i a ł y c h — w i e l o t y s i ę c z n y c h stad. K o ­ nie broniąc s i ę przed lodowatymi wiatrami zbierają się w wielkie, zbite gromady. Ale p o s z c z e g ó l n e z w i e r z ę t a nie stoją dłużej w jednym m i e j ­ scu. W tych wielkich stadach konie „krążą", „roją się", zmieniają stale pozycję. T y m sposobem n a s t ę p u j e wymiana p o s z c z e g ó l n y c h osobników z pozycji najniebezpieczniejszych n a zaciszniejsze, chronione m a s ą po­ zostałych zwierząt. Po j a k i m ś czasie konie ze środka stada m u s z ą u s t ą ­ pić miejsca tym, k t ó r e chroniły je przed wiatrem z z e w n ą t r z . Tradycyjne sposoby osiedlania się z jurtami w miejscach wypasa­ nia zwierząt, na talk zwanych otarach, s p r o w a d z a ł y się do n a s t ę p u j ą ­ cych zasad. J u r t y b y ł y z w r ó c o n e w e j ś c i e m zawsze na południe. Stawia- �260 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI no je w nieregularnych zgrupowaniach, w w y r ó w n a n y m rzędzie lub r z ę ­ dach oraz na planie k r ę g u w o k ó ł placu, na k t ó r y m z n a j d o w a ł a się za­ groda z j a g n i ę t a m i i k o ź l ę t a m i oraz stado owiec i k ó z . Ten ostatni, ko­ listy sposób zgrupowania jurt — z w i ą z a n y g ł ó w n i e z ludnością bargudzk ą z a m i e s z k u j ą c ą terytorium dzisiejszego somonu B a j a n (stosowany jest także w innych c z ę ś c i a c h Mongolii, np. u T o r g u t ó w ) — nazywano chot, a samo zgrupowanie k i l k u rodzin chotail. Chottail b y ł i n s t y t u c j ą zrze­ szającą od trzech do pięciu rodzin '. Okrężne stawianie jurt — chot, s ł u ż y ł o g ł ó w n i e zabezpieczeniu drobnych z w i e r z ą t przed drapieżnikami, przede wszystkim wilkami. Stado znajdujące s i ę w otoczeniu jurt b y ł o też chronione przed wiatrem i c h ł o d e m . Bliskie s ą s i e d z t w o zwierząt sprzyjało w y p e ł n i a n i u zajęć hodowlanych. Jest rzeczą niezmiernie w a ż ­ ną i c h a r a k t e r y s t y c z n ą , że to praktyczne, o k r ę ż n e ustawianie jurt wo­ k ó ł stada zanikło obecnie w zasadzie c a ł k o w i c i e . M o ż e warto dodać, że chot — tak przynajmniej, jak s t w i e r d z i l i ś m y , b y ł o u T o r g u t ó w — od­ zwierciedlał zarazem p o w s z e c h n ą t r a d y c y j n ą zasadę w a r t o ś c i o w a n i a miejsc i przestrzeni w i d o c z n ą w jurcie. Jurta starszego chotu sytuowa­ na b y ł a w c z ę ś c i północno-zachodniej okręgu, blisko osi p ó ł n o c - p o ł u d nie; tylko czasami, gdy w e w n ą t r z o k r ę g u trzymano m ł o d e z w i e r z ę t a j u r ­ ta starszego z n a j d o w a ł a s i ę w części p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i e j u w e j ś c i a do okręgu. Dodajmy, że zanikło r ó w n i e ż prawie c a ł k o w i c i e przetrzymy­ wanie s ł a b y c h , drobnych zwierząt w jurtach. 21 Na w y r ó w n a n y c h terenach jurty stawiane b y ł y i s ą w rzędzie lub w rzędach, d w ó c h a nawet trzech. W miejscach o z r ó ż n i c o w a n e j r z e ź ­ bie terenowej jurty stawiano i stawia s i ę nieregularnie, tak, aby wyko­ rzystać naturalne cechy krajobrazu. Stoki w z g ó r z , kotliny, w y s c h n i ę t e koryta rzeczne itp., s ł u ż ą w ó w c z a s jako naturalna osłona przed w i a ­ trem. Te dwa sposoby grupowania jurt uznane z o s t a ł y oficjalnie jako 2 7 W „Podstawą większości zwierząt, zrzeszenia przypadków skupiał Członkowie wokół było nie pokrewieństwo lecz bogaty a r a t , k t ó r y n i e b y ł w siebie chotajlu w s p ó l n i e uboższych, budowali do tego celu, w y k o n y w a l i r e m o n t y . zależność stanie dysponujących zagrody, zwozili Zagrody traktowane ekonomiczna. dopilnować wolną siłą i przygotowywali były mlecznych, to z n a c z y p o s z c z e g ó l n e r o d z i n y s p e c j a l i z o w a ł y czym następowała chotajl udzielał wymiana pomocy. i wspólne Gdy ktoś nie z a b r a k ł o o s ó b z d o l n y c h stracił użytkowanie. jako w s p ó l n a się w W jurtę, budowano mu włas­ wyrobów produkcie, przypadkach do p r a c y , o p i e k o w a n o s i ę p o z o s t a ł y m i I s t n i a ł a r ó w n i e ż pomoc w z a j e m n a jakimś j ą ; gdy losowych w rodzi­ oraz b y d ł e m w zakresie transportu, jeśli k t o ś [...] drzewo n o ś ć c z ł o n k ó w chotajlu. Niekiedy istniał p o d z i a ł pracy przy w y t w a r z a n i u po swych roboczą był [...] pozbawio­ n y jego ś r o d k ó w —• o d n o s i ł o s i ę to do z m i a n y k o c z o w i s k i z w ó z k i a r g a ł u z o d l e g ­ łych miejsc. W i ę ź obecnie dziś ogniwach można prowadzone tylko wzajemna spółdzielni. oczekiwać członków Dawniej chotajlu b y ł a można zabezpieczenia było silniejsza n i ż w liczyć socjalnego od na istniejących pomoc spółdzielni". p r z e z S. S z y n k i e w i c z a ; m. i n . w y w i a d z D a m d i n e m , s t a r y m w grupie, Badania pasterzem z 2 b r y g a d y w s o m o n i e B a j a n , z s i e r p n i a 1968 r . — w a r c h i w u m Z E I H K M P A N . �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 261 właściwe, o b o w i ą z u j ą c e c z ł o n k ó w spółdzielni. Natomiast okrężne sta­ wianie jurt i przetrzymywanie w nich zwierząt b y ł o tępione admini­ stracyjnie i zwalczane poprzez różne działania p r o p a g a n d o w o - o ś w i a t o w e . Chodziło o polepszenie w a r u n k ó w sanitarnych w miejscach bytowania pasterzy. Ale działania te m i a ł y też z w i ą z e k z k s z t a ł t o w a n i e m nowego wzorca osobowego pasterza i o d e j ś c i e m od tradycji, przy czym jakby mimochodem, w sposób niezamierzony, n a s t ę p o w a ł o strywializowanie więzi c z ł o w i e k a ze stadami, pozbawienie tych w i ę z i e l e m e n t ó w emocjo­ nalnych czy wprost ideowych, tych, które tak silnie krzewione b y ł y w koncepcjach reinkarnacyjnych lamaizmu. Tak w i ę c , biorąc pod u w a g ę sposoby zajmowania przestrzeni i t y m samym rodzaje bytowania, m o ż n a obecnie w y r ó ż n i ć jego n a s t ę p u j ą c e wzorce: 1. Niewielkie zgrupowania jurt pasterzy. Sezonowy typ osiadł ości i związanej z t y m nowej formy koczownictwa w ściśle wyznaczonych rejonach pastwisk w miejscach s t a ł y c h budowli gospodarczych s ł u ż ą ­ cych hodowli. 2. Niewielkie zgrupowania jurt; trwalsze przejawy osiadłości w cen­ trach administracyjnych p o s z c z e g ó l n y c h brygad oraz w miejscach znaj­ dowania się studni mechanicznych i s k ł a d ó w p o ż y w i e n i a dla zwierząt. 3. Znacznych r o z m i a r ó w osiedla jurtowe; t r w a ł y rodzaj osiadłości w miejscu wyznaczonym przez centrum somonu, zespół w s p ó ł c z e s n y c h instytucji administracyjnych i użyteczności publicznej (przedszkole, szkoła, świetlica, kino, szpital, sklepy i inne). W a ż n y m przejawem osiadłości, o k t ó r y m dotychczas nie wspomina­ liśmy, są w k a ż d y m u k ł a d z i e s p o ł e c z n o 4 k u l t u r o w y m miejsca chowania lub rozstawania się ze z m a r ł y m i . Społeczność somonu B a j a n — tak jak inne terytoria Mongolii — dziedziczy s z a m a n i s t y c z n o - l a m a i s t y c z n ą kon­ cepcję niegrzebania z w ł o k w j a k i m ś jednym ustalonym miejscu. J a k wiadomo do rewolucji o b o w i ą z y w a ł y w t y m k r a j u zasady pozostawia­ nia z m a r ł y c h w stepie w miejscach albo wyznaczonych trwale, albo każdorazowo o k r e ś l a n y c h przez odpowiednie zabiegi magiczne dokony­ wane przez ł a m ó w . Jeśli i s t n i a ł y nawet miejsca o d p o w i a d a j ą c e pojęciu cmentarza, to nie b y ł y one odwiedzane, a c i a ł o z m a r ł e g o nie czczone przez jakiegoś rodzaju procedery (znaczenie miejsca, wznoszenie m o g i ł y czy grobowca). Grobowce b y ł y w y r ó ż n i e n i e m jedynie dla pewnej, szcze­ gólnej kategorii s p o ł e c z e ń s t w a , g ł ó w n i e w y j ą t k o w o ś w i ę t o b l i w y c h ł a ­ m ó w , m a j ą c y c h w y s o k ą r a n g ę w hierarchii kościoła lamaistycznego. Po rewolucji wprowadzona zostaje w c a ł y m k r a j u zasada grzebania z w ł o k w miejscach administracyjnie wyznaczonych. W somonie B a j a n na po­ c z ą t k u lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h p o w s t a ł cmentarz na w z ó r europejski. Obec­ nie znajduje s i ę na n i m kilkadziesiąt t r w a ł y c h g r o b o w c ó w . Cmentarz ten jest j e d n a k ż e oddalony od centrum o s i e d l e ń c z e g o somonu o k i l k a k i l o m e t r ó w . Usytuowano go w miejscu z dala prawie niewidocznym, �262 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI pośród gór. N a l e ż y przy tym dodać, ż e n i e z a l e ż n i e od tego oficjalnego cmentarza, w miejscach nie pokazywanych osobom z z e w n ą t r z znajdują się na terytorium somonu inne jeszcze miejsca grzebania i, j a k twier­ dzą informatorzy, tradycyjnego pozostawiania z w ł o k n a powierzchni ziemi. Takich miejsc jest kilka (podobno aż trzy). A zatem tak jak spo­ łeczność somonu w r ó ż n y c h formach zasiedla c a ł e jego terytorium, tak r ó w n i e ż sakralizuje to terytorium miejscami chowania z m a r ł y c h , nie w jednym oficjalnym miejscu, lecz w paru i to mniej lub bardziej se­ kretnych. Proces przemian w sposobach zajmowania przestrzeni w Mongolii w czasach po rewolucji nazwany z o s t a ł w literaturze przedmiotu u r ­ banizacją stepu; określenia tego u ż y ł a po r a z pierwszy M a r k o w s k a . Wydaje s i ę nam, ż e o k r e ś l e n i e to nie u w z g l ę d n i a charakterystycznej w c a ł y m tego s ł o w a znaczeniu i jedynej tego rodzaju, w p e ł n i rodzimej dla Mongolii sytuacji. Konstatuje zjawiska powszechnie znane, lecz tak, jakby nie p o d l e g a ł y one w Mongolii bardzo istotnym przetworzeniom. Wyznacznikiem specyficznej sytuacji mongolskiej jest przede wszyst­ k i m p r z y w i ą z a n i e społeczności tego k r a j u do domostwa par excellence pasterskiego, jakim jest jurta. S t a n o w i ł a ona i nadal stanowi symbol pewnej postawy s p o ł e c z n e j , utrwalonego, nie p o d l e g a j ą c e g o zasadniczym zmianom systemu w a r t o ś c i o w a n i a . S p r o w a d z i ć go m o ż n a g ł ó w n i e do kwalifikowania w i ę z i z naturą, t r a d y c j ą i do s a m o d z i e l n o ś c i życia w y ­ łącznie w ś r ó d najbliższej rodziny jako sposobu bytowainia bardziej do­ broczynnego, n i ż dostatecznie skuteczna izolacja zabezpieczająca od otaczającego świata w sztucznych u k ł a d a c h mniejszych lub w i ę k s z y c h zbiorowisk ludzkich, ż y j ą c y c h w stosunkach takiej czy innej anoni­ mowości. Procesy przesiedleńcze, i z w i ą z a n e z nimi modernizacyjne, ż y c i a s p o ł e c z n e g o w Mongolii bliższe s ą j u ż pojęciu rustyfikacji. P r z y j ę c i e te­ go określenia o z n a c z a ł o b y zarazem k o n s t a t a c j ę wyboru w Mongolii t a ­ kiej formy bytowania, k t ó r a nie tylko w t y m k r a j u , lecz t a k ż e w s z ę d z i e indziej pozwala na inne n i ż w przypadku miasta warunki rozwoju spo­ łecznego. Ale i to określenie p r o c e s ó w , jakie d o k o n a ł y s i ę w Mongolii, nie ma p e ł n e g o uzasadnienia. Dlatego ż e rustyfikacja zakłada b e z w z g l ę d ­ ne p r z y p o r z ą d k o w a n i e do stałego miejsca przebywania — wioski, tak jak to widzimy chociażby w rejonach g ó r a l s k o - p a s t e r s k i e h Europy. P r ó ­ by p r z y p o r z ą d k o w a n i a jednemu miejscu o s i e d l e ń c z e m u pasterzy b y ł y przeprowadzane r ó w n i e ż w Mongolii. Zamieszkali na s t a ł e w jednym miejscu pasterze dojeżdżali do stad, aby po w y p e ł n i e n i u zadań w r a ­ mach o ś m i o g o d z i n n e g o dnia pracy powracać do osiedla — niby wioski, niby miasta. System ten nie przyjął się zupełnie w spółdzielniach pa23 2 8 1969. D. M a r k o w s k a , Urbanizacja stepu, [w:] Studia mongolskie, Wrocław �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 263 sterskich. J e ś l i nawet jest praktykowany w Mongolii, to tylko w nie­ których p a ń s t w o w y c h gospodarstwach rolniczo-pasterskich. Dlatego w najlepszym przypadku to, co obserwujemy w przemianach s p o s o b ó w zajmowania przestrzeni w Mongolii w s p ó ł c z e s n e j , m o ż n a by określać jako r u s t y f i k a c j ę p o ł o w i c z n ą . Dodajmy przy tym, że M o n g o ł o m dosko­ nale jest znane z w ł a s n y c h d z i e j ó w i rozpoznawania w r ó ż n y c h okre­ sach historycznych wielkich i o d l e g ł y c h k r a j ó w z a r ó w n o to, czym jest wieś, jak i miasto, w i e j s k o ś ć i m i e j s k o ś ć — dwa jakby archetypiczne sposoby istnienia, zawsze w taki czy inny sposób kwestionowane. Mon­ gołowie odnaleźli w czasach najnowszych r o z w i ą z a n i e oryginalne, w ł a ­ sne, łączące d o ś w i a d c z e n i a tradycyjne z licznymi usprawnieniami no­ woczesnymi. Mamy tu na m y ś l i g ł ó w n i e system w i ę z i , jakie wprowa­ dzone zostały m i ę d z y tych, k t ó r z y koczują, sezonowo p r z e b y w a j ą c na odległych pastwiskach, a tymi, k t ó r z y na s t a ł e m i e s z k a j ą w osiedlu somonowym. O n i e p r z y j ę c i u s i ę w Mongolii pozornie nowoczesnych (urbanistycz­ nych) form bytowania pasterzy z d e c y d o w a ł y oczywiste w z g l ę d y gospo­ darcze (większa r e n t o w n o ś ć gospodarstw k u l t y w u j ą c y c h tradycyjne z a ­ sady w ę d r o w a n i a pasterzy ze stadami). Ale niezwykle pomocny b y ł t e ż inny n i ż europejski system w a r t o ś c i , obligujący s p o ł e c z e ń s t w o mongol­ skie. N a l e ż y od razu p o w i e d z i e ć , ż e w tym k r a j u nie obserwuje s i ę tak ostro w y s t ę p u j ą c e g o zjawiska, jak w k r a j a c h c h o c i a ż b y Europy Wschod­ niej, s z c z e g ó l n i e zaś w Polsce, masowej emigracji m i e s z k a ń c ó w wsi do miast i z w i ą z a n e j z tym potrzeby zmiany statusu s p o ł e c z n e g o za w s z e l k ą cenę. MOTYWACJE ETYCZNE P r z y b l i ż y l i ś m y s i ę w tym momencie do istoty i n t e r e s u j ą c e g o nas zagadnienia, f u n k c j o n u j ą c y c h w s p o ł e c z e ń s t w i e mongolskim p o j ę ć etycz­ nych, tak elementarnych jak próżność, f a ł s z y w y splendor, cenienie so­ bie rzeczy z e w n ę t r z n y c h , n a j ł a t w i e j o k r e ś l a j ą c y c h potrzeby o charakterze p r e s t i ż o w y m . Analiza przede wszystkim r ó ż n y c h dziedzin tradycyjnej kultury materialnej, w tym artystycznej, s z c z e g ó l n i e podatnej na u j a w ­ nianie takich p r e s t i ż o w y c h potrzeb, wykazuje, że nie o d g r y w a j ą one w a ż n e j , a j u ż na pewno d e c y d u j ą c e j roli. Ludność Chałcha nie korzy­ stała w tradycyjnych strojach z agresywnej, wielobarwnej kolorystyki, a t a k ż e kolorowej ornamentyki h a f t ó w lub innych podobnych zdobień. W wystroju jurty p o j a w i a ł o s i ę malarskie zdobnictwo (mebli i części drewnianych jurty) nieraz nawet wyszukane i bogate, ale j e d n o c z e ś ­ nie — i to jest niezwykle charakterystyczne — nie w y s t ę p o w a ł a znana innym, zazwyczaj mniejszym grupom l u d n o ś c i o w y m w Mongolii barw­ na, wycinankowa aplikacja w o j ł o k ó w — zdobnictwo niezwykle efek­ towne, ł a t w o rzucające s i ę w oczy. Natomiast b y ł y i zdarzają się dzi- �264 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI siaj jeszcze wytwarzane przez ludność Chałcha w o j ł o k i zdobione tylko wzorami wyszytymi nicią n i e b a r w i o n ą (zazwyczaj z w e ł n y ciemniejszej niż ta, jakiej u ż y t o do wyrobu samego kobierca). S ą to w o j ł o k i niezwykle pracochłonne o wyrafinowanej ornamentyce geometrycznej. W niczym nie p r z y p o m i n a j ą tych ł a t w o w p a d a j ą c y c h w oko w o j ł o k ó w z barwny­ mi aplikacjami. Podobne uwagi n a s u w a j ą s i ę przy analizie w y r o b ó w ze srebra, funk­ c j o n u j ą c y c h jako ozdoby s t r o j ó w kobiet, r ę k o j e ś c i s z t y l e t ó w , okucia pochew, specjalne dłubacze do fajek, krzesiwa, wreszcie jako przystro­ jenie u p r z ę ż y (ozdobne guzy n a siodle i uździe). S ą to w y ł ą c z n i e przed­ mioty o bardzo wyszukanej ornamentyce, zbliżonej stylistycznie do w y ­ s t r o j ó w w y s t ę p u j ą c y c h na przedmiotach u ż y t k o w a n y c h w innych k u l t u ­ rach tylko przez przedstawicieli warstw uprzywilejowanych. Wymienione cechy kultury artystycznej Chałcha m o g ł y o c z y w i ś c i e k s z t a ł t o w a ć s i ę n i e z a l e ż n i e lub w n i k ł y m stopniu zależności od normot w ó r c z y c h ( u ś w i a d a m i a n y c h przez zwerbalizowanie) postaw s p o ł e c z n y c h , etycznych. T a k i czy inny rodzaj s t r o j ó w , p r z y s t r o j ó w itd., w y n i k a ł w du­ żej mierze z d o s t ę p n y c h w z o r c ó w , a przede wszystkim chyba oddzia­ ł y w a n i a wyrafinowanej kultury c h i ń s k i e j , służącej M o n g o ł o m gotowy­ mi wyrobami artystycznymi, kosztownymi materiami i innymi dobra­ mi. Dlatego niezwykle istotne b y ł o uzyskanie b e z p o ś r e d n i c h wypowie­ dzi, które o r i e n t o w a ł y b y , czy wspomniane zachowania s p o ł e c z n e z w i ą ­ zane z dążeniami p r e s t i ż o w y m i s ą u ś w i a d a m i a n e i w Określony sposób kwalifikowane. P o s ł u ż y l i ś m y się t u pytaniem o charakterze testowym: co jest w a ż n i e j s z e , w y ż e j cenione lub w y r ó ż n i a n e , „ b y ć " czy „mieć". W c z e ś n i e j prowadzone rozpoznanie tego zagadnienia w europejskich społecznościach ludowych, g ł ó w n i e n a p r z y k ł a d z i e Polski, dostarczyło danych, z k t ó r y c h jednoznacznie wynika, że wartość, jaką stanowi „mieć" przedkłada s i ę nad „być". Często też samoistnie traktowane po­ jęcie „być" jest n i e z r o z u m i a ł e lub w najlepszym razie zrozumiałe, lecz jako wartość nierealna. W ó w c z a s też łączone jest „ b y ć " z „ m i e ć " w a ­ r u n k u j ą c y m w y s t ą p i e n i e w a r t o ś c i pierwszej. Z Mongolii dysponujemy k i l k u d z i e s i ę c i o m a wypowiedziami zgroma­ dzonymi w ś r ó d ludności g ł ó w n i e starszego pokolenia z a m i e s z k u j ą c e j somon Bajan. W wypowiedziach tych „być" jest p o j ę c i e m jak najbardziej z r o z u m i a ł y m i bliskim; w y s t ę p u j e samoistnie, n i e z a l e ż n i e od „mieć". „ B y ć " to credo starszych M o n g o ł ó w . Młodsze pokolenie niekiedy pod­ w a ż a to credo r e f l e k s j ą znaną dobrze z Europy, zgodnie z k t ó r ą w a ­ runkiem bycia jest posiadanie. M o ż l i w e , że to rozumowanie rozwinie i upowszechni s i ę jeszcze bardziej. Ale j e d n o c z e ś n i e mamy podstawy, aby sądzić, ż e tradycyjne doświadczenia mongolskie, w y r a ż a j ą c e s i ę w w y w y ż s z a n i u w a r t o ś c i „bycia" (z czym w i ą ż e s i ę „ b y c i e sobą", „ c z u ­ cie się sobą") ponad posiadanie we wszelkich postaciach, zakresach, a także przejawach, łącznie z t y m i najbardziej z e w n ę t r z n y m i , presti- �WIZERUNEK DOBREGO 265 PASTERZA żowymi, nie u l e g n ą zanikowi. Są to doświadczenia zakorzenione g ł ę b o ­ ko w kulturze, chronione poprzez cały zespół w y n i k a j ą c y c h z nich przy­ zwyczajeń, potrzeb itp. W y w y ż s z a n i e „bycia" nad „posiadanie" b y ł o cnotą p o w s z e c h n ą . Można przypuszczać, ż e s t a n o w i ł a ona r ó w n i e ż kom­ ponent Wizerunku dobrego pasterza. W tradycyjnej kulturze M o n g o ł ó w znane są t e ż przypadki wcielania w życie założeń idei bycia, a nie po­ siadania. We wspomnianej instytucji zrzeszeń pasterskich chot, ubożsi korzystali z p r o d u k t ó w mlecznych uzyskiwanych ze stada, które nie było ich własnością. W czasie pomoru zwierząt ci, k t ó r y m ocalało stado, wspomagali d o t k n i ę t y c h k l ę s k ą . Goszczenie nawet z u p e ł n i e nieznanych osób b y ł o ś w i ę t y m zwyczajem, k t ó r y p r z e t r w a ł do dzisiaj a w celebro­ waniu spotkań towarzyskich w i d a ć c a ł k o w i t y brak pozorności, nie p r z y ­ pisywanie znaczenia rzeczom d r u g o r z ę d n y m , formalnym. Stąd też zwy- Ryc. 28. Gotowanie wnętrzności baranich. Somon Bajan 1968 r. czaję rytualnych, zbiorowych posiłków; b y ł y one okazją do zacieśniania w i ę z i s p o ł e c z n y c h , okazywania szacunku innym, a także sobie. Wiązało się z t y m r ó w n i e ż takie dysponowanie czasem, by w niczym i nigdzie nie u j a w n i ć pośpiechu, u w ł a c z a j ą c e j formy z a c h o w a ń w stosunku do drugiego c z ł o w i e k a . P r z y próbie rozpoznania w s p o s ó b najbardziej generalny norm etycz- �266 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI R y c . 29. K a p l i c z k a n a o ł t a r z u j u r t o w y m obok b i b l i o t e c z k i (w szafce). N a d r z w i a c h wizerunki Czojbałsana kapliczką i Suche Batora. N a zbliżeniu ofiara z serca barana. ( z d j ę c i e dolne) Somon Bajan 1968 w tyglu przed r. nych o b o w i ą z u j ą c y c h w społeczności pasterzy mongolskich — dodajmy zagadnienia niezwykle trudnego, albowiem nie ma dotychczas ż a d n y c h opracowań w literaturze przedmiotu — i n t e r e s o w a ł nas przede wszyst­ k i m stosunek do podstawowego zajęcia, jakim jest pasterstwo, p o ś r e d - �WIZERUNEK DOBREGO 267 PASTERZA nio zaś stosunek do hodowanych zwierząt. P r z y j ę l i ś m y , że tradycyjne sposoby odnoszenia się do zwierząt uznać m o ż n a za wzorcowe i normotwórcze; u p o w a ż n i a j ą do takiego założenia n a s t ę p u j ą c e fakty: 1. Na pytania ankiety p o ś w i ę c o n e j cechom dobrego i z ł e g o c z ł o w i e ­ ka ( w y m i e n i ć 3 cechy c z ł o w i e k a dobrego i 3 złego) niezwykle często akcentowany jest stosunek do zwierząt. C z ł o w i e k i e m dobrym b y ł daw­ niej ten, k t ó r y nie bił zwierząt, łagodnie się z nimi obchodził, o p i e k o w a ł się s ł a b y m i i chorymi jednostkami, w y s z u k i w a ł najlepsze pastwiska dla stad itd. 2. P r z e t r w a ł y zachowania z w i ą z a n e z udomowianiem zwierząt, w y ­ magające (jak w przypadku w i e l b ł ą d ó w ) tkliwych wprost zabiegów. Współczucie z w i e r z ę t o m osieroconym, pocieszanie matek, które utraciły potomstwo. N a k ł a n i a n i e opornych zwierząt przy wykorzystywaniu ich reakcji na ś p i e w i m u z y k ę (np. granie na morin churze). 3. N a j w y ż s z e g o r z ę d u skuteczność i sprawność w oswajaniu zwie­ rząt do c e l ó w jeździeckich i p o c i ą g o w y c h . W przypadku koni siodłanie Ryc. 30. Białego G r a dambaa Starca, przed symbolizująca ołtarzem jurtowym. nieustającą pogodę B a j a n 1968 r . Na ołtarzu ducha i porcelanowa figura pomyślność. Somon �268 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI R y c . 31. G r a w k o ś c i . S o m o n B a j a n 1968 r. jednostek dzikich bez uprzedniego d ł u g o t r w a ł e g o trenowania, a przy ć w i c z e n i u w i e r z c h o w c ó w korzystanie z u m i e j ę t n o ś c i dzieci. 4. Opieka nad zwierzętami, przyzwalająca n a ich obecność w jurcie oraz nakłaniająca do chronienia najbardziej nieodpornych zwierząt o s ł o ­ n ą z jurt stawianych na k r ę g u (chot). 5. Zabijanie z w i e r z ą t w e d ł u g r e g u ł najbardziej humanitarnych. R y tualizacja sposobu zabijania owiec. Głęboka moralna i uczuciowa moty­ wacja tego r y t u a ł u . Unikanie zabijania p s ó w i koni. 6. Niejedzenie m i ę s a k o ń s k i e g o , przy j e d n o c z e ś n i e niezwykle osz­ c z ę d n y m i starannym s p o ż y t k o w a n i u s k ł a d n i k ó w o d ż y w c z y c h z owiec. Traktowanie jako p r z y s m a k ó w wnętrzności, nie marnowanie owczych żołądków, a nawet ich zawartości (gromadzenie i suszenie na paszę dla zwierząt w czasie zimy). 7. Niekorzystanie z nazw z w i e r z ą t jako przezwisk i niestosowanie pejoratywnie brzmiącej nomenklatury dla określania p o s z c z e g ó l n y c h a k t ó w w ż y c i u zwierząt. �WIZERUNEK DOBREGO 269 PASTERZA 8. Siady majoryzacji świata zwierząt nad ludzkim, a nawet formy sakralizacji zwierząt w t w ó r c z o ś c i literackiej (przypowieści, p r z y s ł o w i a itd.) oraz w pieśniach, muzyce i działaniach o charakterze plastycznym (przedstawianie szczegółowo^realistyczne czy nawet naturalistyczne zwie­ rząt, przy schematyzacjd p r z e d s t a w i e ń człowieka). 9. Komemoratywne Wierzenia szamanistyezne z w i ą z a n e z koniem (składanie czaszek końskich na owoo) oraz — lub przede wszystkim — wierzenia lamaistyczne w y z n a c z a j ą c e z w i e r z ę t o m określoną (ważną) rolę w koncepcjach reinkarnacyjnych. W omawianym czasie przemian w s k a ź n i k i te p o d l e g a j ą mniej lub bardziej wyrazistej zmianie. Stosunek do zwierząt zmienił s i ę najbar­ dziej zasadniczo w odniesieniu do jego p r z e j a w ó w przedstawionych w punktach w 4, 5, 6, 8 i 9 oraz już w mniejszym stopniu w punktach 1 i 7, n a koniec w stopniu najmniejszym w punktach 2 i 3. Dobrą ilustracją zmian, jakie d o k o n a ł y s i ę w zakresie w i e r z e ń , s z c z e g ó l n i e w najistotniejszym ich zespole, bo d o t y c z ą c y m reinkarnacji (punkt 9), może b y ć wyznanie starszej kobiety, dodajmy .głęboko w i e r z ą c e j , k t ó r a powiedziała nam, ż e chciałaby s i ę ponownie narodzić w takim ś w i e c i e , gdzie nie m i ę s o , lecz jarzyny i owoce są p o d s t a w ą p o ż y w i e n i a . Wypo­ wiedź tej kobiety — mieszkanki B a j a n somonu — stanowi bardzo w y ­ sublimowany, s z c z e g ó ł o w y fakt, albowiem inni w i e r z ą c y nadal n a j c z ę ś ­ ciej deklarują ż y c z e n i a ponownych narodzin w tych samych warunkach, w jakich żyli, i w statusie pasterza. S ą jeszcze inne w s k a ź n i k i określa­ jące te nowe przekonania, a w rezultacie zachowania. Stało się już regułą nieszanowanie z m a r ł y c h zwierząt, w tym r ó w n i e ż koni. Zaprze­ stano gromadzenia g ł ó w (czaszek) tych zwierząt w miejscach u ś w i ę ­ conych na owoo. Zmarłe konie pozostawia się w przypadkowych m i e j ­ scach. Jest to jeden z wyrazistszych s y m p t o m ó w n i e ł a d u , obojętności w y r a ż a j ą c y s i ę ' obecnie w monstrualnych nieraz na stepie ś m i e t n i ­ skach kości z w i e r z ę c y c h , rogów, skór i w n ę t r z n o ś c i — sztuk, które pa­ dły, lub b y ł y masowo zabijane . 2 9 W odniesieniu do punktu 5 odnotowujemy n a s t ę p u j ą c e zmiany szcze­ g ó ł o w e . Mięso oraz s k ó r y z p s ó w s t a ł y s i ę w a ż n y m dla Mongolii surow­ cem eksportowym. Psy, które s t a n o w i ł y w Mongolii wartość utylitarną jedynie jako stworzenia żyjące (pomocnik człowieka, tropiciel, strażnik stad i mienia), dostarczają dziś niezwykle cenionych w Z S R R futer do 2 9 byłego Dosyć lamy, (lekarz) n i c które nadają myszami. A reprezentatywna Dzama nie wie dla Bajanu. „Jacy o ziołach, a s i ę do l e c z e n i a . u nas tych z myszy z j a w i s k jest są moi j a tu Drugi syn jest dużo, w wypowiedź synowie — mówi somonie w y r ó ż n i a m — trudno jest brygadzistą pracować przy starego pasterza, Dzam — około i nie 200 przejmuje się zwierzętach. m u —• t r z e b a w a l c z y ć z m y s z a m i , j a k i e ś ś r o d k i s ą potrzebne, ale takie, ż e b y r z ę t o m nie szkodziły. M ó w i ę zwierzęta zostaną!" Wywiad z m u : ty sierpnia 1968 b r y g a d z i s t a — u ciebie r. jeden roślin, bez Mówię zwie­ trawy �270 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI wyrabiania obuwia dla lotników. Tabuny koni eksportowane są za gra­ nice Mongolii n a ubój z przeznaczeniem surowcowym do produkcji kon­ serw m i ę s n y c h . Te i inne przejawy cywilizacyjne m u s i a ł y odbić się na charakterze stosunku mongolskich pasterzy do czczonych czy szano­ wanych zwierząt, a w ostateczności na zachowaniach pospolitych, przede wszystkim sposobach zabijania (punkt 5), ale t e ż sposobach trakto­ wania zwierząt (punkt 1). Pod w p ł y w e m tych przemian w y t w o r z y ł s i ę w społeczności jaką sta­ n o w i ą m i e s z k a ń c y terytorium somonu B a j a n stan, k t ó r y m o ż n a określać rozchwianiem lub z a m ę t e m w o b o w i ą z u j ą c y c h tradycyjnie normach z a ­ c h o w a ń d o t y c z ą c y c h zwierząt. U t r z y m u j ą c y się jednak nadal trwale w tej społeczności autorytet c z ł o w i e k a starszego — Mędrca, szacunek w y r a ż a n y bez europejskiej uniżonoścd ludziom s p r a w u j ą c y m w ł a d z ę , stwarza podstawy istnienia refleksji, zadumy, znajdującej komentarz w obiegu s p o ł e c z n y m . Pozwala to m n i e m a ć , że dawne doświadczenia i m ą d r o ś ć tej s p o ł e c z n o ś c i o w o c o w a ć m o g ą w przyszłości. Prócz z a c h o w a ń d o t y c z ą c y c h zwierząt ankieta dostarczyła informacji jakie cechy winien posiadać c z ł o w i e k dobry. W y m i e n i a n ą na pierwszym miejscu c e c h ą dobrego c z ł o w i e k a jest optymizm, na drugim s p o k ó j we­ w n ę t r z n y , łagodność usposobienia, zdolność do r o z w a ż n e g o (refleksyj­ nego) rozstrzygania spraw codziennych. Odpowiednio g ł ó w n ą c e c h ą c z ł o ­ wieka z ł e g o jest pesymizm, dalej g w a ł t o w n o ś ć usposobienia, nerwo­ wość. B y ć m o ż e to zdecydowanie, ł a t w e f o r m u ł o w a n i e pojęć dychotomicznych ( d o t y c z ą c y c h dobra i zła, ostre rozróżnianie tych wartości) wynika ze szczególnie trudnych, już na poziomie naturalnym, przyrod­ niczym iwarunków egzystencji p o k o l e ń M o n g o ł ó w — s t e p o w c ó w Central­ nej Azji. Ale wchodzi tu r ó w n i e ż w grę percepcja m y ś l i buddyjskiej, a w c z e ś n i e j z w i ą z a n i e z szamanizmem. W obydwu ideologiach pojęcie dobra i zła jest rozgraniczane ze szczególną ostrością. W y o d r ę b n i e n i e optymizmu i rozwagi jako cnót naczelnych jest skon­ kretyzowaniem tradycyjnej postawy etycznej M o n g o ł ó w . Postawa ta jest racjonalistyczna od początku do końca. I nic nie wskazuje na to, aby w dzisiejszych czasach m o g ł a ona ulec j a k i m ś zasadniczym prze­ obrażeniom. C h c i e l i b y ś m y jeszcze p o w i e d z i e ć parę s ł ó w o w s k a ź n i k u wymienio­ n y m w punkcie 8. Synteza artystyczna postaw etycznych w relacji c z ł o ­ wiek — z w i e r z ę b y ł a taka, jak p r ó b o w a l i ś m y ją s c h a r a k t e r y z o w a ć w tym w ł a ś n i e punkcie, odnosiła się j e d n o c z e ś n i e do tradycyjnych środ­ k ó w wyrazu. J a k natomiast przedstawia się ta relacja we w s p ó ł c z e s n y c h przejawach r ó ż n y c h manifestacji artystycznych? Można by zacząć od r y s u n k ó w - m a l u n k ó w , aplikacji i rzeźb dzieci wykonywanych przez nie w s z k o ł a c h mongolskich. Jest wprost z d u m i e w a j ą c e , że w tych reali­ zacjach najczęściej w y s t ę p u j ą zwierzęta, o c z y w i ś c i e te, k t ó r e są trady­ cyjnie hodowane w tym kraju. Nie ma w tych rysunkach w y o b r a ż e ń �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 271 kur i gęsi, tak jak nie ma k r ó l i k ó w , zajączków i k o t k ó w . Nie ma t e ż świń, chociaż z w i e r z ę to, tak jak kury, zaczęto w tym k r a j u h o d o w a ć . Dzieci mongolskie fascynuje baran i k o ń , krowa, w i e l b ł ą d i sar łyk, ale nade wszystko jurta, w swym pasterskim sztafażu. Jest zaskakujące, że na kilkaset r y s u n k ó w dzieci ze s z k o ł y w Bajan somonie, zaledwie k i l k a ­ naście razy ukazany jest człowiek, chłopiec p a s ą c y stado lub jeździec p r z e w o d z ą c y karawanie. Dodajmy, że wyobrażenia ludzi — od strony formalnej — nie d o r ó w n u j ą biegłości czy staranności w ukazywaniu zwierząt. Charakterystyczne też jest, że zadane albo zasugerowane te­ maty, np. „ w i e l c y p r z y w ó d c y " (Lenin, Suche Bator), a nawet „przo­ downicy pracy socjalistycznej" są rysowani i malowani za pomocą k a l ­ kowania. Nie b y ł o b y to zadziwiające, gdyby nie fakt, że propozycja przedstawienia Mongołki, Mongoła spotyka się u dzieci z wyrafinowa­ nymi wprost zabiegami k o l a ż o w y m i , aplikacyjnymi. Nie m o ż n a tutaj m ó w i ć tylko o bardziej trafnym ukazywaniu treści znanych, raczej 0 treściach akceptowanych jako bardzo bliskie. Do programu zajęć rysunkowych w szkołach mongolskich — w ta­ kich nawet miejscach jak Bajan somon — przeniknął, albo też ś w i a d o ­ mie został p r z y j ę t y religijny temat o rodowodzie buddyjskim — tumbaszt, symbol przyjaźni. Jest to przedstawienie czterech zwierząt — słonia, m a ł p y , zająca, ptaka — s t o j ą c y c h na sobie pod drzewem owoco­ wym. W tym w s p ó ł d z i a ł a n i u g ł ó w n ą rolę odgrywa nie słoń z y r w a j ą c y trąbą owoce czy też zręczna małpa, lecz ptak, podający dziobem zer­ wane z drzewa przez s w y c h w s p ó ł t o w a r z y s z y przysmaki. W tych dzie­ cięcych w y o b r a ż e n i a c h tumbaszi zwraca u w a g ę , że z a r ó w n o słoń jak 1 małpa — z w i e r z ę t a nie w y s t ę p u j ą c e na obszarach Mongolii, a w i ę c nie widywane w r z e c z y w i s t o ś c i , przedstawiane są z ogromnym znawstwem, zawsze realistycznie, a nieraz wprost naturalistycznie. Natomiast w przedstawieniach pojedynczych zwierząt hodowanych w stepie, bądź w przypadku tematu „pięć zwierząt n a j w a ż n i e j s z y c h " , s t a n o w i ą c y c h p o d s t a w ę gospodarki pasterskiej, s z c z e g ó ł o w o ś ć i spraw­ ność obrazowania bywa wprost niewiarygodna. Jest to obrazowanie po­ krewne niezwykle w n i k l i w y m studiom graficznym zwierząt, jakie zna­ my z buddyjskich t r a k t a t ó w p i ś m i e n n i c z y c h — często bogato ilustro­ wanych. R y s u n k i czy t e ż malunki, aplikacje lub płaskorzeźby s ą zawsze traktowane w s p o s ó b niezwykle p o w a ż n y , na serio bez żartobliwości, która nierzadko wkrada s i ę do wszelkiej twórczości dziecięcej. W rysunkach mongolskich dzieci zwraca u w a g ę znajomość osobli­ wych r e a l i ó w w ł a s n e j ziemi, przede wszystkim płaskości obszarów ste­ powych (w rysunkach w y r a ż a się to w ukazywaniu rzeczy jak gdyby w próżni), a przy przedstawianiu t e r e n ó w g ó r z y s t y c h zaciemnianie ich n i e n a s ł o n e c z n i o n y c h s k ł o n ó w p ó ł n o c n y c h , tam gdzie rosną drzewa. J e d ­ n o c z e ś n i e zawsze w tych pejzażach ukazywane jest słońce. W tych d z i e c i ę c y c h obrazkach w y s t ę p u j e jeszcze coś, co stanowi dalszy istotny �272 L E C H MROŹ, J A C E K OLĘDZKI rys kultury, w jakiej uczestniczą. Otóż powszechne jest u tych dzieci zafascynowanie najprostszymi urządzeniami pasterskimi (schroniska dla zwierząt, zagrody, studnie). Natomiast samochody, traktory czy nawet statki i helikoptery s t a n o w i ą w t y m repertuarze t r e ś ć najbardziej epi­ zodyczną. Nie m a w i ę c w tych w a ż n y c h dokumentach ujawnienia prze­ k o n a ń (tych, k t ó r e poznajemy w działaniach plastycznych i p i ś m i e n n y c h deklaracjach dzieci i m ł o d z i e ż y wychowywanej w miastach czy rejo­ nach niezurbanizowainych innych części świata) o n i e p o d w a ż a l n e j roli samego c z ł o w i e k a , jego w y n a l a z k ó w cywilizacyjnych najnowszej doby. Trwanie w ścisłej w i ę z i z naturą, w ś w i e c i e zwierząt, przy poszanowa­ niu elementarnych zajęć pasterskich i p o w i n n o ś c i c z ł o w i e k a (jurta — życie rodzinne — z w i ą z a n e z nim obyczaje) to t r e ś ć zasadnicza t w ó r ­ czości n a j m ł o d s z y c h r e p r e z e n t a n t ó w w s p ó ł c z e s n e g o s p o ł e c z e ń s t w a mon­ golskiego. N i e w ą t p l i w i e o wiele bardziej zasadniczym dokumentem odnoszenia się ludzi do zwierząt i ich roli jest t w ó r c z o ś ć d o r o s ł y c h a r t y s t ó w pro­ fesjonalnych i ludowych. Dobrym p r z y k ł a d e m w y j ś c i o w y m , zapoczątko­ w u j ą c y m to z ł o ż o n e zagadnienie, m o ż e b y ć plastyczne ukazanie dobro­ dziejstw. rewolucji na pomniku nagrobnym Suche Batora w U ł a n B a ­ tor. T w ó r c y d z i e ł a nie znamy. Oto n a j w a ż n i e j s z a tematyka plastycznej realizacji na t y m pomniku-grobowcu: w scenie u k a z u j ą c e j budowanie fabryk i kopalni autor p r z e d s t a w i ł k a r a w a n ę t r a n s p o r t o w ą m a t e r i a ł ó w budowlanych. Zaakcentowane zostały przedstawienia zwierząt, w i e l b ł ą ­ d ó w i jaków. A tylko prawie marginesowo ukazane s ą ciężarówki. I jak­ kolwiek b y ś m y odczytywali to w y o b r a ż e n i e przemian rewolucyjnych, dominuje w nim z w i e r z ę i w ó z k o c z o w n i k ó w . Jest to p e ł n a afirmacja rodzimej tradycji. Dodajmy, p o w s t a ł a w czasach propagandy a k c e n t u j ą ­ cej znaczenie materialnych dobrodziejstw cywilizacji p r z e m y s ł o w e j . W okresie bezpośrednio po rewolucji, g ł ó w n i e w latach dwudziestych, ale też znacznie p ó ź n i e j , do lat pięćdziesiątych, propagowane b y ł y w ś r ó d pasterzy działania artystyczne, m o ż n a b y ł o b y to n a z w a ć polityką k u l ­ turalną, mającą w y z w o l i ć rodzime talenty. P o j a w i ł o się w ó w c z a s sporo najrozmaitszych p r z e d s t a w i e ń plastycznych o charakterze zdecydowanie ludowym. B y ł y to g ł ó w n i e aplikacje lub wyszywanki, n a w i ą z u j ą c e do tradycyjnych w Mongolii ś r o d k ó w wyrazowych, znanych nawet w cza­ sach prahistorycznych, a rozwijanych później przez lamaizm — obok m a l o w i d e ł i grafik b y ł to r ó w n o r z ę d n y sposób obrazowania treści reli­ gijnych. Interesujące nas przedstawienia — wykonywane przez a r a t ó w — m i a ł y w y ł ą c z n i e t e m a t y k ę świecką. I co jest charakterystyczne, d o m i n o w a ł y w nich sceny z życia pasterskiego — najprostsze procedery hodowlane, krajobraz, jurty, i o c z y w i ś c i e zwierzęta. Sceny z zajęć w czte­ rech porach roku s t a ł y s i ę w ą t k i e m przewodnim tych n i e z w y k ł e j wprost wartości, autentycznych wypowiedzi plastycznych. Niestety, n a i w n o ś c i formy czy t e ż prostota ludowego obrazowania s t a ł y się powodem, że �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 273 w ostatnich latach zniszczono te dzieła, przynajmniej n a j w a ż n i e j s z e ich kolekcje. J e d n ą z nich m o ż n a b y ł o podziwiać w muzeum w Cecerlegu, gdzie z omawianej kolekcji z a c h o w a ł a się bodaj tylko jedna aplika­ cja. Z d e c y d o w a ł a o t y m jej tematyka — asfaltowe ulice, szkoła i auto­ busy na tle w y n i o s ł e j g ó r y znajdującej się w t y m m i e ś c i e . Zniszczono obrazy o tematyce rustykalnej, pasterskiej, n i e z w y k ł e j piękności przed­ stawienia zwierząt, na ich miejsce wprowadzono zaś wielkie malowane plansze wykonane przez b i e g ł e g o s p e c j a l i s t ę z U ł a n Bator. W tych obrazach-planszach propagowany jest wizerunek pasterza s k r z ę t n e g o , ho­ dowcy, pokazywany w sposób poprawnie wystudiowany niczym r e l i ­ gijne przedstawienia, po w i e l e k r o ć kopiowane, wymierzane z całą zna­ jomością antropologii c z ł o w i e k a , jego g e s t ó w i wyrazu twarzy, detali w stroju itp. Interesuje nas j e d n a k ż e nadal obrazowanie spontaniczne, k t ó r e zro­ dziło się w czasach w s p ó ł c z e s n y c h w tym k r a j u . Można tu w s p o m n i e ć m a l o w i d ł a — obrazy w ramach — przystrajające zajazdy. Ukazywano na nich zwierzęta, najczęściej w i e l b ł ą d a w stanie r u i , ale t a k ż e w i e l b ł ą ­ dzicę. T e n ostatni temat stał s i ę do tego stopnia popularny, że zrodził się obrazek — podarunek, dawany przy r ó ż n y c h ceremonialnych oka­ zjach. W sytuacjach oficjalnych wizerunek ten nazwany został „ w i e l ­ błądzica przodownica w dostawie mleka". S ą to n i e w ą t p l i w i e groteskowe, graniczące z kiczem fascynacje z w i e r z ę c i e m albo m o ż e c z y m ś jeszcze zupełnie innym, dobrem materialnym sprowadzonym do samych k o r z y ś ­ ci. Z w i e r z ę pozbawione zostało tu jego duchowej, czy ideowej wartości, zwulgaryzowane do poziomu n a j n i ż s z y c h odczuć. Ale p r z e t r w a ł o c o ś , co jest prawdziwym ewenementem w kulturze świata. Mamy tu na m y ś l i pomniki stawiane z w i e r z ę t o m , co jest z j a ­ wiskiem o g ó l n o k r a j o w y m . W y s t ę p u j ą one przede wszystkim w somonach. S ą to wykonane z cementu przedstawienia czterech podstawo­ wych zwierząt hodowlanych, konia, w i e l b ł ą d a , krowy i owcy. Zdarzają się r ó w n i e ż przedstawienia j a k ó w i kóz. R z e ź b y mają w i e l k o ś ć natural­ ną. S t a n o w i ą one — jak w somonie B a j a n — o p r a w ę ogrodzenia ogród­ ka zabaw i c h w a ł y , miejsca, w k t ó r y m centralnie usytuowany jest po­ stument z wyeksponowanymi fotografiami p r z o d o w n i k ó w pracy, sam zaś ogródek stanowi r ó w n i e ż miejsce żabafw dzieci. Do tych rzeźb n a ­ w i ą z u j ą jeszcze inne, montowane przy bramach wjazdowych do somonów, a t a k ż e pojedyncze figury g ł ó w n i e antylopy dzerenia i dzikiej kozicy stawiane n a w z g ó r z a c h (zwykle w pobliżu uzdrowisk). Wreszcie przypomnijmy, że na ogrodzeniach ( g ł ó w n i e n a bramach w e j ś c i o w y c h ) omawianych w c z e ś n i e j osiedli jurtowych p o j a w i ł y się w ostatnich latach m a l o w i d ł a wykonywane z d u ż y m nieraz n a k ł a d e m środków. N a j c z ę s t s z y m i wprawdzie motywami s ą dawne symbole gra­ ficzne (oldzijt) szczęścia, powodzenia i gościnności. Ale m. in. w somo­ nie B a j a n p o j a w i ł y się r ó w n i e ż w y o b r a ż e n i a zoomorficzne. N a j w i ę k s z ą 18 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X X I V , z. 1 �274 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI u w a g ę zwraca tu sporych r o z m i a r ó w para z w i e r z ą t — j e l e ń i łania na ukwiecanej ł ą c e . Nie jest to wprawdzie temat c a ł k i e m nowy (podobny p o j a w i a ł s i ę w c z e ś n i e j na skrzyniach jurtowych), lecz m o ż e w ł a ś n i e dlatego zaskakujący. W y s t ę p u j ą te m a l o w i d ł a n a ogrodzeniach w s p ó ł ­ czesnych obejść rodzin arackich, robotniczych, u r z ę d n i c z y c h . Dawniej nie b y ł o to praktykowane, nawet tam, gdzie wznoszono staranne ogro­ dzenia w osiedlach klasztornych bądź przy siedzibach n o j o n ó w . S p r ó b u j m y zatem dokonać w s t ę p n e j rekapitulacji przedstawionych spostrzeżeń, n i e w ą t p l i w y c h f a k t ó w — m a j ą c y c h w a ż n e s p o ł e c z n o - k u l t u rowe znaczenie w obrazie życia, w relacji c z ł o w i e k - z w i e r z ę - n a t u r a , ist­ n i e j ą c y c h na poziomie podstawowym, z a c h o w a ń z b i o r o w o ś c i g ł ó w n i e pasterskich, albo m ó w i ą c inaczej chudonowych, terenowych z n a j d u j ą ­ cych się poza g ł ó w n y m s t o ł e c z n y m miastem. Mimo r ó ż n y c h prób ste­ rowania tymi zachowaniami z z e w n ą t r z , poprzez działania o charakte­ rze modernizacyjnym bądź cywilizacyjnym, p r z e t r w a ł o spontaniczne odczucie, ż e nie sam człowiek, ale jego g ł ó w n e w tym k r a j u dobro — zwierzęta s t a n o w i ć m o g ą nie tylko w a r t o ś ć m a t e r i a l n ą , lecz u c z u c i o w ą , e s t e t y c z n ą , a t a k ż e — jak n i e g d y ś — ideową. Nie jest to już sakrali­ zacja, c h o ć jeszcze nie trywializacja czy zracjonalizowanie najbardziej prymitywne, znane nam z innych kultur, z k r a j ó w „ w y s o k o r o z w i n i ę ­ tych". Nie m o ż n a jednak p o m i n ą ć w tych r o z w a ż a n i a c h innego aspektu za­ gadnienia, mianowicie jak przedstawia s i ę ono w wydaniu najbardziej oficjalnym twórczości a r t y s t ó w profesjonalnych d z i a ł a j ą c y c h w U ł a n Bator, k s z t a ł c o n y c h w tamtejszej szkole plastycznej i za granicami k r a ­ j u , oraz w działalności a r t y s t ó w zrzeszonych w s p ó ł d z i e l n i a c h r z e m i o s ł a artystycznego w tym m i e ś c i e . Prace tych a r t y s t ó w najczęściej s ą też w y s y ł a n e w ś w i a t jako w ł a ś c i w a i uznana reprezentacja sztuki w s p ó ł ­ czesnej Mongolii . Rzecz sprowadza s i ę obecnie do tego, że przy całej rozmaitości i nagromadzaniu w owej sztuce t e m a t ó w programowo-dydaktycznych, a o d n o s z ą c y c h s i ę do przemian s p o ł e c z n o - k u l t u r a l n y c h , j a ­ kie n a s t ą p i ł y w Mongolii po rewolucji, tj. akcentowanie dobrodziejstw cywilizacyjnych, istnieje nadal fascynacja tym, co w c a ł y m tego s ł o w a znaczeniu m o ż n a n a z w a ć rodzimością, szacunkiem dla tradycji tej właśnie, która oznacza u m i ł o w a n i e ziemi ojczystej, jej w a l o r ó w k r a j ­ obrazowych tudzież u ś w i ę c o n y c h zajęć pasterskich. Nierzadko samoist­ n y m tematem s ą studia — przede wszystkim malarskie — d o t y c z ą c e zwierząt. „ P o r y roku", „kalendarz zajęć pasterskich", wreszcie sceny iście rustykalne to s t a ł y już obecnie w ą t e k tych prezentacji. Jeszcze do niedawna jeździec na koniu b y ł j a k i e g o ś rodzaju symbolem tych treści, 3 0 8 0 tional J. O l ę d z k i , Art, Ethnological nej Native [w:] Poland narodowej Sciences, sztuce at and the Folk 8th Elements International W r o c ł a w 1968; t e n ż e , Mongolii, [w:] Studia in Contemporary Congress Rodzimość mongolskie, of Mongolian Anthropological i ludowość Wrocław we 1969. Na­ and współczes­ �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 275 obecnie zaś nierzadko ukazywana jest Mongołka ujeżdżająca wielbłąda. Wydaje się to nam z n a c z ą c y m przetransponowaniem pewnych s t a ł y c h treści. W ś r ó d pasterzy mongolskich czy t y b e t a ń s k i c h istniał zwyczaj ujeżdżania z w i e r z ą t nie tylko przez m ę ż c z y z n , lecz r ó w n i e ż kobiety a n a ­ wet dziewczynki. I jak wiadomo, uczestniczą one razem z c h ł o p c a m i w w y ś c i g a c h koni podczas igrzysk nadaamu. W tym nie m a j ą c y m ż a d ­ nego precedensu w kulturach ś w i a t o w y c h zwyczaju m o ż n a d o p a t r y w a ć się prawdziwej apoteozy zwierzęcia, a najistotniejsze jest kultywowanie tego zwyczaju w czasach obecnych, co m o ż n a zrozumieć jako oficjalną akceptację z a c h o w a ń w y j ą t k o w o osobliwych — tradycyjnych. Wizeru­ nek dobrego pasterza jest w t y m przypadku rozszerzony na całą re­ prezentację s p o ł e c z n ą narodu, bez jakiegoś dążenia do w y w y ż s z a n i a t y l ­ ko osobników m ę s k i c h . W t y m s z c z e g ó ł o w y m przypadku d o t k n ę l i ś m y nie­ zwykle charakterystycznego r y s u kultury Mongolii, mianowicie spo­ wszednienia w t y m k r a j u spraw hodowlanych w takim wymiarze, ż e udział c z ł o w i e k a , jego zabiegi i starania pozostają jak gdyby w cieniu istoty życia samych zwierząt. Ale jednocześnie z w i e r z ę nie zostało spro­ wadzone — jak w kulturach miejskich chociażby Europy — do za­ s t ę p s t w a , do falsyfikatu w i ę z i plemiennych. ZAKOŃCZENIE Tak w i ę c m o ż e m y obecnie uściślić poczynione dotąd uwagi na te­ mat stosowanych k r y t e r i ó w , o k r e ś l a j ą c y c h „dobrego pasterza" w trady­ cyjnym i w s p ó ł c z e s n y m systemie w a r t o ś c i o w a n i a w Mongolii. Wydaje się, ż e n a pierwsze miejsce wysuwa się tu stosunek do t r a ­ dycji pasterskich, o k r e ś l o n e g o sposobu bytowania, którego symbolem jest w Mongolii jurta — domostwo pierwotnie p r z e n o ś n e , służące n a j ­ w y ż e j z e s p o ł o w i rodzinnemu. Mimo zasadniczych przemian o charakte­ rze s p o ł e c z n y m , gospodarczym i wreszcie demograficznym (powstanie d u ż y c h społeczności miejskich i społeczności z w i ą z a n y c h z ośrodkami p r z e m y s ł o w y m i ) pozostała jurta domostwem nadal cenionym, k t ó r e g o nie kojarzy s i ę w y ł ą c z n i e z przeszłością, i to tą radykalnie z a n e g o w a n ą , nie mającą swojej kontynuacji w teraźniejszości, a tym bardziej pro­ jektowanych p o w i ą z a ń z przyszłością. Jurta, sposób jej u ż y t k o w a n i a , jest w Mongolii t r w a ł y m , materialnym ł ą c z n i k i e m m i ę d z y tymi r ó ż n y ­ mi, z m i e n i a j ą c y m i się stale wymiarami czasu historycznego, a tym sa­ mym uwarunkowaniami społeczno^kulturowymi. R ó ż n i c e m i ę d z y nimi są ł a g o d z o n e dzięki poszanowaniu i g ł ę b o k i e m u p r z y w i ą z a n i u do tra­ dycyjnych s p o s o b ó w bytowania. M o ż n a m ó w i ć tu o zdecydowanej c i ą g ­ łości czy wprost s t a b i l n o ś c i kulturowej, stabilności najbardziej zasadni­ czego z e s p o ł u potrzeb i z a c h o w a ń s p o ł e c z n y c h . Nigdzie chyba na ś w i e ­ cie mieszkanie u w a ż a n e za koczownicze nie w e s z ł o trwale do zasobu kulturowego w s p ó ł c z e s n y c h zbiorowości ludzkich. Jurta w Mongolii jest �276 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI z a r ó w n o mieszkaniem pasterzy k o c z u j ą c y c h , jak i ludzi osiadłych na stałe; jest istotnym elementem w procesie tworzenia c e n t r ó w m i e j ­ skich. Inna rzecz, że tradycja s t a ł y c h osiedli jurtowych w skupiskach miejskiego charakteru na obszarach azjatyckich jest dość dawna. Widać to z a r ó w n o w w y g l ą d z i e dawnej Urgi, jak i w w a ż n i e j s z y c h ośrodkach klasztornych (np. Erdeni Dzu). J e d n a k ż e dopiero w czasach w s p ó ł c z e ­ snych jurta u z y s k a ł a w ś w i a d o m o ś c i M o n g o ł ó w r a n g ę domostwa u n i ­ wersalnego, dostosowanego do wszelkich sytuacji i k o n k u r u j ą c e g o z n a j ­ bardziej zaawansowanym w rozwoju typem budownictwa mieszkalne­ go. Jurta stała się domostwem o g ó l n o n a r o d o w y m a j e d n o c z e ś n i e symbo­ lem odrębności kulturowej i ś w i a d o m o ś c i historycznej p r z y n a l e ż n o ś c i do p a ń s t w a . Elementami najbardziej chyba wymiernymi w k s z t a ł t o w a n i u w i ­ zerunku dobrego pasterza s ą te, które w i ą ż ą s i ę z e g z y s t e n c j ą i umie­ jętnością zapewnienia sobie i stadom nie tylko przetrwania, ale w mia­ rę jak najlepszego życia. Warunki geograficzne i klimatyczne, w j a ­ kich żyją mongolscy araci, s ą n a tyle 'Odmienne nie tylko od w a r u n k ó w funkcjonowania społeczności rolniczych, ale także wielu społeczności koczowniczych i pasterskich, że w y m a g a j ą specjalnej wiedzy i u m i e j ę t ­ ności. Zrozumiałe w i ę c , ż e cechami cenionymi, p o d k r e ś l a n y m i u tego, kto jest u w a ż a n y za dobrego pasterza s ą u m i e j ę t n o ś c i znalezienia się wobec r ó ż n y c h sytuacji jakie niesie ż y c i e w w a r u n k a c h mongolskiego stepu, p u s t y ń , obszarów górskich. Z n a j o m o ś ć w ł a ś c i w o ś c i i w a l o r ó w pastwisk b ę d ą c y c h rejonem zamieszkiwania i wypasu stad jakiejś ro­ dziny, wiedza n a temat traw, ziół, z a s o b ó w wody i m o ż l i w o ś c i zabez­ pieczania stad zimą, decyduje o efektach ekonomicznych, ale t a k ż e określa stopień fachowości pasterza. F a c h o w o ś ć i wiedza na temat zwie­ rząt, sposobu hodowli i u m i e j ę t n o ś ć zabezpieczania stad n a zimę, do­ konanie wyboru odpowiednich miejsc wypasu, dbałość o z w i e r z ę t a i roz­ głos, j a k i w ś r ó d a r a t ó w p r z y n o s z ą w y j ą t k o w o p i ę k n e zwierzęta, s ą ty­ mi elementami, które świadczą o c z ł o w i e k u i które określają go jako pa­ sterza dobrego. Rola tego rodzaju wiedzy widoczna jest z w ł a s z c z a przy p o r ó w n a n i u wypowiedzi ludzi starszych i m ł o d z i e ż y . K s z t a ł c e n i e m ł o d z i e ż y w e d ł u g nowych zasad, istnienie w somonach specjalistycznych służb wetery­ naryjnych, zootechnicznych, f a c h o w c ó w od gospodarki mlecznej nasta­ wionej na w i ę k s z ą s k a l ę , zdjęły wprawdzie z a r a t ó w o b o w i ą z e k uniwer­ salności i k o n i e c z n o ś ć radzenia sobie samemu, ale j e d n o c z e ś n i e z u b o ż y ł y ich ogólną w i e d z ę i osłabiły rodzaj emocjonalnego kontaktu ze zwie­ rzętami. P r z y t y m zjawiska tak powszechne w wielu krajach i niero­ zerwalnie — jak s i ę wydaje — z w i ą z a n e z kierunkiem w s p ó ł c z e s n y c h przemian, jak ucieczka do miast, są z a u w a ż a l n e i w przypadku a r a t ó w Mongolii. System nauki w szkołach, r o z w ó j techniki, o d d z i a ł y w a n i e i n ­ formacji kolportowanych przez radio, wizyty w stolicy k r a j u s p r z y j a j ą �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 277 tworzeniu s i ę nowych potrzeb i ambicji u sporej części przedstawicieli młodego pokolenia. Wynikiem jest p o d k r e ś l a n e przez wielu r o z m ó w c ó w mniejsze z a a n g a ż o w a n i e m ł o d z i e ż y w sprawy hodowli i p r ó b y poszuki­ wania innych m o ż l i w o ś c i egzystencji. D l a znacznej części m ł o d z i e ż y nie jest m o ż l i w e odejście od gospodarki hodowlanej — nie tylko dlatego, że ograniczone są m o ż l i w o ś c i zatrudnienia w m i e ś c i e i ograniczona jest chłonność miasta, ale po prostu dlatego, że gospodarka hodowlana jest w przypadku Mongolii nadal warunkiem podstawowym funkcjonowa­ nia kraju. Niemniej szereg r o z m ó w c ó w ś r e d n i e g o i starszego pokolenia stwierdza, że m ł o d z i e ż nie ma takiego serca do hodowli, jak mieli oni i ich ojcowie i mimo r ó ż n o r o d n y c h form z a c h ę t y zainteresowanie jej dla hodowli w y r a ź n i e jest mniejsze. Nowe formy gospodarki — jak uspółdzielczenie, innego rodzaju eko­ nomika i organizacja gospodarki, pociągają za sobą konieczność rozbudowy aparatu zarządzania, a to prowadzi niekiedy do zbiurokratyzowania a przede wszystkim do oderwania aparatu zarządzającego od samych działań hodowlanych. Zjawiska te powszechne na c a ł y m ś w i e c i e — jako towarzyszące z r e g u ł y w s p ó ł c z e s n e j gospodarce — są niejednokrotnie przedmiotem krytycznej oceny aratów, zwłaszcza starszych, t r a k t u j ą c y c h stada w sposób znacznie bardziej osobisty, emocjonalny, a nie w y ł ą c z n i e utylitarny. S t ą d t a k ż e i wizerunek dobrego pasterza ma dziś charakter już tradycyjny. Mimo generalnych przeobrażeń cywilizacyjnych, w w y n i k u k t ó r y c h doszło w Mongolii do odmitologizowania u ś w i ę c o n y c h p r o c e d e r ó w pa­ sterskich, a przede wszystkim przedmiotu hodowli — samych zwierząt (sprowadzenie istot ż y w y c h do kategorii w y ł ą c z n i e rzeczy — s u r o w c ó w s p o ż y w c z o - p r z e m y s ł o w y c h ) z a c h o w a ł y s i ę niektóre dawne formy czci okazywanej z w i e r z ę t o m , a nawet r o z w i n ę ł y się ż y w i o ł o w o nowe jej prze­ jawy (monumentalne pomniki figur z w i e r z ę c y c h : takaż tematyka w róż­ nych rodzajach twórczości artystycznej). Ogromnie istotnym z e s p o ł e m cech s k ł a d a j ą c y c h się na tradycyjny wizerunek dobrego pasterza są walory etyczne i duchowe. M o n g o ł o w i e wykształcili rozbudowany system form z a c h o w a ń i norm, jakie winny być przestrzegane przez k a ż d e g o członka społeczności. T e n system niewerbalizowanych często symbolicznych zachowań, realizowany jest w po­ stawach i stosunku do innych. Powszechne są nadal i starannie przestrze­ gane zasady gościnności, odnosi s i ę to zarówno do n a j b l i ż s z y c h środowisk, jak r ó w n i e ż jest n o r m ą r e g u l u j ą c ą wszelkie stosunki w kategoriach swoi-inni-obcy. Jest to u m i e j ę t n o ś ć określenia w ł a s n e g o miejsca w spo­ łeczności i w ś w i e c i e , u m i e j ę t n o ś ć zachowania w stosunku do ludzi, przyrody i sił nadprzyrodzonych: a do tego potrzebna jest znajomość tradycji i form bycia. P o w ś c i ą g l i w o ś ć , umiar i takt są tymi zasadni­ czymi elementami, jakie winny c e c h o w a ć c z ł o w i e k a i jego zachowanie. S p r o w a d z i ć to m o ż n a do dewizy: szacunek dla siebie i dla innych. Jednym �278 L E C H MHOZ, J A C E K OLĘDZKI z istotnych p r z e j a w ó w postawy w y r a ż a j ą c e j się w tej dewizie jest obo­ jętność na dobra, jakie posiadają inni (niezależnie od ich atrakcyjności). Nie w y n i k a to przy t y m z braku ambicji i zasklepienia s i ę na poziomie potrzeb minimalnych, ale jest — jak s i ę wydaje — m a n i f e s t a c j ą postawy godnej, postawy c z ł o w i e k a m a j ą c e g o ś w i a d o m o ś ć , ż e nie wszystko co widzi musi w z i ą ć do ręki i nie wszystko m u s i b y ć jego w ł a s n o ś c i ą . A m ó w i ą c bardziej dobitnie jest to d o ś w i a d c z e n i e historyczne Mongolii, s p r o w a d z a j ą c e s i ę do przedkładania bycia sobą nad posiadanie. W zespole cech o k r e ś l a j ą c y c h dobrego pasterza jest potrzeba moral­ nego p o s t ę p o w a n i a wobec ludzi i ś w i a t a przyrody. Zawiera się w tym przede wszystkim u m i e j ę t n o ś ć w ł a ś c i w e g o zabicia barana a n a s t ę p n i e taki sposób p o d z i a ł u tuszy, aby k a ż d y — zależnie od w i e k u i pozycji — o t r z y m a ł p r z y n a l e ż n ą m u część. Jest tu r ó w n i e ż brany pod u w a g ę czas, tak rozumiany, by nie ograniczał go pośpiech. Najlepiej ilustruje to cele­ bracja spotkań, przez które w y r a ż a n y jest szacunek dla drugiego czło­ wieka. Jest wreszcie rzeczą nader c h a r a k t e r y s t y c z n ą , że g ł ó w n e cnoty z daw­ nego kodeksu etycznego (optymizmu, pogoda ducha, w e w n ę t r z n y s p o k ó j , a nie g w a ł t o w n o ś ć czy nieposkromiona a k t y w n o ś ć ż y c i o w a ) s ą nadal uznawane przez znaczną część badanych społeczności. Cnoty te s ą propa­ gowane przez ludzi starszych z a c h o w u j ą c y c h nadal s w ó j n i e p o d w a ż a l n y , uznany i powszechnie szanowany autorytet s p o ł e c z n y . L e c h Mróz, Jacek Olędzki THE IMAGE OF OF A GOOD SPACE HERDSMAN. OCCUPATION A CONTRIBUTION B Y MONGOLIAN TO METHODS HERDSMEN S u m m a r y This is an attempt at taking knowledge of a type of personality pattern w h i c h has b e e n s h a p i n g an the h i s t o r y of M o n g o l i a . W e h a v e a c c e p t e d the tion of „a good herdsman" and w i d e r t h a n t h e l i t e r a l sense. T h e notion of a good h e r d s m a n , r e s p e c t e d b y a wide c i r c l e of t h e society, achieves spiritual and the steppe, s u b j e c t of the values. w h i c h constitute our study. effects is w h y the These T h e chief image does not but only i n r e l a t i o n to conditions the its meaning is t h a n others, b u t depicts characteristics, appraised a man by the of factor which exerts herds defined inhabitants a c e r t a i n p e r s o n a l i t y m o d e l , r e p r e s e n t the type of a h e r d s m a n ' s i m a g e This that r e f e r s not o n l y to a b r e e d e r w h o s k i l f u l l y t e n d s higher economic ethical conscious defini­ deeper and being an important influence is the r e l a t i o n to s p a c e a n d t h e position interest us a s a separate of principal self-contained s u r r o u n d i n g h e r d s m e n — the w i d e on i n it. entity expanse of steppe. It seems t h a t the r e l a t i o n to herding traditions and a defined stence — the yurtt being its s y m b o l i n M o n g o l i a — t a k e t h e f o r e m o s t Despite essential changes of a s o c i a l , economic a n d also way of exi­ place there. demographic character, �WIZERUNEK DOBREGO 279 PASTERZA the y u r t h a s r e m a i n e d a n a p p r e c i a t e d d w e l l i n g . T h e y u r t a n d the w a y it is u t i l i ­ zed is i n M o n g o l i a a p e r m a m e n t , m a t e r i a l l i n k b e t w e e e n various, constantly c h a n ­ ging dimensions of h i s t o r i c a l times a n d , hence, s o c i o - c u l t u r a l conditions. Elements linked with the existence and the a b i l i t y of ensuring oneself and the h e r d not o n l y s u r v i v a l but also the best possible life, a r e p r o b a b l y most r a t i o ­ nal i n the and s h a p i n g of t h e i m a g e of a good h e r d s m a n . T h e k n o w l e d g e of p r o p e r t i e s v a l u e s of p a s t u r e s of a f a m i l y , sheltering the repute of the won elements as t h e r e g i o n knowledge herds degree methods, the in winter a arats attesting of the economic competence. The who have is noticeable reserves outcome knowledge appropriate pastures, taking bred exceptionally to m a n a n d define type of k n o w l e d g e of i n h a b i t a n c e a n d the grass, h e r b s , w a t e r decide herdsman's selection by of p a s t u r a g e of and herds possibilities and, moreover, of animals, c a r e of beautiful breeding animals animals, of define and the represent h i m a s a good h e r d s m a n . T h e r o l e of i n p a r t i c u l a r i n u t t e r a n c e s of e l d e r l y a n d this young i n d i v i d u a l s — s e v e r a l r e s p o n d e n t s of the m i d d l e aged a n d o l d e r g e n e r a t i o n d e c l a ­ red that y o u n g people a r e not so k e e n on b r e e d i n g , as they a n d t h e i r f a t h e r s w e r e and that, despite v a r i o u s f o r m s of e n c o u r a g e m e n t , i n t e r e s t i n b r e e d i n g is decreasing. T h i s h a s b e e n f r e q u e n t l y critically assessed b y arats, obviously usually elderly people w h o t r e a t h e r d i n g i n a m u c h m o r e p e r s o n a l , e m o t i o n a l a n d not o n l y utili­ t a r i a n m a n n e r . T h e i m a g e of a good h e r d s m a n i s , therefore, a t p r e s e n t of a t r a d i ­ tional character. Despite general changes i n civilization resulting i n Mongolia i n a de-mytholo- gization of s a c r e d h e r d i n g p r o c e d u r e s a n d , a b o v e a l l , the s u b j e c t of b r e e d i n g — the — animals themselves (reduction of live beings to the category of things i.e., i n d u s t r i a l - f o o d r a w m a t e r i a l ) , t h e r e r e m a i n e d i n M o n g o l i a c e r t a i n old of reverence shown formis: monumental artistic A of a n i m a l s , -there e v e n statues of animals developed and good important followed g r o u p of herdsman created a n e x t e n s i v e by every includes system member characteristics making ethical of f o r m s of the and a b i l i t y of to defining behave one's o w n towards deration a n d tact and subjects in forms some all new kinds society. This nature and system of of image Mongols have non-verbalized, a n d r e l a t i o n s to i n the society others. a n d the This world, s u p e r n a t u r a l forces. represent these basic elements his behaviour. T h i s traditional The of b e h a v i o u r a n d n o r m s w h i c h s h o u l d position people, up the spiritual values. s y m b o l i c b e h a v i o u r is r e a l i z e d i n a t t i t u d e s how relevant spontaneously work. most a to w h i c h should be often is the knowledge Restraint, mo­ characterize m a n could be r e d u c e d to the d e v i c e : r e s p e c t for oneself and for others. O n e of the e s s e n t i a l f e a t u r e s of t h i s a t t i t u d e is a n i n d i f f e r e n c e to goods a c q u i r e d b y others (regardless of t h e i r a t t r a c t i v e n e s s ) . I t is a l s o v e r y c h a r a c t e r i s t i c t h a t the p r i n c i p a l v i r t u e s of t h e f o r m e r e t h i c a l code (optimism, cheerfulness, equanimity, instead of impetuosity or unrestrained v i t a l i t y ) a r e s t i l l r e c o g n i z e d b y the m a j o r i t y of the i n v e s t i g a t e d p o p u l a t i o n . T h e s e v i r t u e s a r e p r o p a g a t e d b y older people w h o h a v e s t i l l k e p t t h e i r u n s h a k e n , r e c o ­ gnized and generally respected social authority. �280 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI Лех Мруз, Яцек Олендзки ОБРАЗ ХОРОШЕГО СКОТОВОДА. К ВОПРОСУ О СПОСОБАХ З А Н И М А Н И Я ПРОСТРАНСТВА МОНГОЛЬСКИМИ СКОТОВОДАМИ Резюме Ц е л ь настоящей р а б о т ы — попытка изучить некий о б р а з ц о в ы й т и п личности, форми> ровавшийся в и с т о р и и М о н г о л и и . П р и н и м а я определение „ х о р о ш и й с к о т о в о д " , м ы с о з ­ н а е м , что в н е м заключается б о л е е широкий и б о л е е г л у б о к и й с м ы с л , ч е м т о л ь к о букваль­ ный. И б о в понятии х о р о ш и й с к о т о в о д — п о л ь з у ю щ и й с я у в а ж е н и е м ш и р о к о г о круга о б ­ щественности — кроется н е только фигура пастуха, у м е ю щ е г о у х а ж и в а т ь з а с т а д о м и д о ­ б и в а ю щ е г о с я э ф ф е к т о в б о л ь ш и х ч е м другие, н о также я человека с о п р е д е л е н н ы м и д у х о в ­ н ы м и и нравственными качествами. Э т и ценимые ж и т е л я м и с т е п е й качества, о б р а з у я и з ­ вестную м о д е л ь личности, и составляют п р е д м е т н а ш е г о интереса. Ф а к т о р о м , оказыва­ ю щ и м р е ш а ю щ е е влияние н а характер о б р а з а х о р о ш е г о C K O I о в о д а , является о т н о ш е н и е к пространству и с п о с о б н а х о д и т ь в н е м свое м е с т о . П о э т о м у о б р а з с к о т о в о д а интересует н а с не как отвлеченное, с а м о д о в л е ю щ е е ц е л о е , н о в отнесении л и ш ь к у с л о в и я м , в каких б ы т у ю т пастухи — к ш и р о к и м п р о с т о р а м с т е п е й . Кажется, что з д е с ь н а первое м е с т о н а д о выдвинуть о т н о ш е н и е к скотоводческим тра­ д и ц и я м и о п р е д е л е н н о м у о б р а з у ж и з н и , с и м в о л о м к о т о р о г о является в М о н г о л и и ю р т а . Н е с м о т р я н а коренные п р е о б р а ж е н и я с о ц и а л ь н о г о , хозяйственного и, н а к о н е ц , д е м о г р а ­ фического характера, ю р т а п р о д о л ж а е т оставаться ц е н н ы м д о м о м . Ю р т а и с п о с о б п о л ь ­ зования е ю представляют с о б о й в М о н г о л и и прочное м а т е р и а л ь н о е с в я з у ю щ е е з в е н о м е ж д у различными, п о с т о я н н о м е н я ю щ и м и с я и з м е р е н и я м и исторического в р е м е н и и, т е м с а м ы м , общественно-культурными у с л о в и я м и . П о ж а л у й , н а и б о л е е и з м е р и м ы м и в с о з д а н и и о б р а з а х о р о ш е г о с к о т о в о д а являются э л е м е ­ нты, связанные с б ы т о м и у м е н и е м обеспечить с е б е и с т а д а м н е т о л ь к о условия пережить, н о и д о б и т ь с я в м е р у в о з м о ж н о с т е й наилучших жизненных условий. З н а н и е свойств и п о л о ­ жительных качеств п а с т б и щ , составляющих р а й о н проживания и вьшаски скота д а н н о й с е м ь и , знание трав, запасов в о д ы и в о з м о ж н о с т е й обеспечить н е о о б х о д и м ы м с т а д о на з и м у предрешает экономические эффекты и вместе с т е м определяет степень п р о ф е с с и о н а л ь н о г о знания д е л а с к о т о в о д о м . Знания, относящиеся к ж и в о т н ы м , ж и в о т н о в о д с т в у , осуществле­ н и е п о д б о р а соответственных м е с т д л я вьшаски, з а б о т л и в о с т ь о ж и в о т н ы х и, наконец, и з ­ вестность, какую в с р е д е аратов приносят исключительно красивые ж и в о т н ы е — в о т те элементы, к о т о р ы е свидетельствуют о человеке, о п р е д е л я ю т е г о как х о р о ш е г о с к о т о в о д а . Р о л ь такого р о д а знаний о с о б е н н о з а м е т н а п р и сравнении высказываний пожилых л ю д е й и м о л о д е ж и — р я д с о б е с е д н и к о в среднего и с т а р ш е г о п о к о л е н и й подчеркивает, что м о л о ­ д е ж ь у ж е не так р а с п о л о ж е н а к скотоводству, как были о н и и и х отцы, и что н е с м о т р я на различные ф о р м ы п о о щ р е н и я ее интереса к скотоводству, о н з а м е т н о падает. Э т о н е о д н о ­ кратно является п р е д м е т о м критической оценки а р а т а м и , о с о б е н н о с т а р ш и м и , о т н о с я щ и ­ м и с я к с т а д а м с г о р а з д о б о л ь ш е й увлеченностью, э м о ц и о н а л ь н о , а н е л и ш ь исключительно у т и л и т а р н о . О т с ю д а также и о б р а з х о р о ш е г о с к о т о в о д а с е г о д н я и м е е т у ж е традиционный характер. Н е с м о т р я н а коренные цивилйзационные преображения, в и т о г е к о т о р ы х в М о н г о л и и п р о и з о ш л а д е м и ф о л о г и з а ц и я освященных скотоводческих р а б о т и , п р е ж д е всего, п р е д м е т а животноводства — с а м и х животных (низведение живых существ к категории т о л ь к о ве­ щ е й — п и щ е п р о м ы ш л е н н о г о сырья), сохранились некоторые д р е в н и е ф о р м ы поколения п е р е д животными и д а ж е стихийно распространились е г о новые проявления ( м о н у м е н т а л ь ­ ные изваяния фигур животных; такая ж е тематика в разных ж а н р а х х у д о ж е с т в е н н о г о т в о р ­ чества). �WIZERUNEK DOBREGO 281 PASTERZA Чрезвычайно с у щ е с т в е н н ы м н а б о р о м качеств, с о с т а в л я ю щ и х о б р а з х о р о ш е г о пастуха, являются духовные и нравственные достоинства. М о н г о л а м и с о з д а н а развернутая с и с т е м а форм поведения и н о р м , какие д о л ж н ы с о б л ю д а т ь с я к а ж д ы м ч л е н о м общества. Э т а с и с т е м а не вербализованных, ч а с т о символических поведений, осуществляется в м а н е р е д е р ж а т ь себя в отношениях с д р у г и м и . Э т о — у м е н и е определить свое м е с т о в о б щ е с т в е и в м и р е , умение вести с е б я п о о т н о ш е н и ю к л ю д я м , п р и р о д е и сверхъествественным с и л а м . С д е р ж а н ­ ность, у м е р е н н о с т ь и такт — в о т главные э л е м е н т ы , какие д о л ж н ы б ы т ь своейственны че­ ловеку и е г о п о в е д е н и ю . Э т о м о ж н о свести к д е в и з у : с а м о у в а ж е н и е и уважение к д р у г и м . О д н и м и з существенных проявлений п о з и ц и и , выражающейся в э т о м д е в и з е , является б е з ­ различие к б л а г а м , какими о б л а д а ю т другие (независимо о т и х привлекательности). Характерно, наконец, т о , что основные д о б р о д е т е л и д р е в н е г о нравственного кодекса (оптимизм, д у ш е в н о е спокойствие, а н е несдержанность и л и неукротимая жизнедеятельность) п р о д о л ж а ю т признаваться значительной частью исследованной общественности. Э т и д о ­ бродетели п о п у л я р и з у ю т с я п о ж и л ы м и л ю д ь м и , к о т о р ы е по-прежнему незыблемый, признанный, в с е о б щ и й авторитет. сохраняют свой � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/276e60ade6e29788a4105951b6c708f7.pdf 6a8279148f77a1803fd50c9c06f40247 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1019 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:938 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1, s.319-324 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I V z. 1 I S S N 0071-1861 \ MABGARET Margaret Mead zmarła w MEAD Nowym 1901-1978 | Jorku 15 listopada 1978 roku. Zwana „ p i e r w s z ą d a m ą etnologii ś w i a t o w e j " z a ż y c i a z o s t a ł a z a l i c z o n a do g r u p y klasyków. Z a s ł u ż y ł a sobie n a t ę p o z y c j ę i ten t y t u ł w k ł a d e m nie do p r z e c e n i e n i a w etnologię i antropologię Vie", Gerald kultury. Sekret Messadie jej (styczeń osiągnięć, j a k pisze 1979), z a w i e r a ł się w recenzent dwóch teru: z d r o w y m r o z s ą d k u i s z l a c h e t n o ś c i , k t ó r y c h ł ą c z e n i e w kiem wydaje i trudne w się być nie tylko bardzo owocne, ale ze „Science et cechach jej charak­ studiach nad przede człowie­ wszystkim rzadkie stosowaniu. U r o d z i ł a s i ę 16 g r u d n i a 1901 r o k u w F i l a d e l f i i w r o d z i n i e z a s ł u ż o n e j w oświaty. Jej prawdziwą w których brała szkołę w większym stopniu nieregularnie. kulturowej imigrantów, I to właśnie społecznych stosunków dyskutowane uwarunkowań między pokoleniami, w domu się w domu, do problemy postępów stały służbie dyskusje w u d z i a ł na p r a w a c h partnerskich niż p r a w d z i w a szkoła, uczęszczała amerykańskiej, stanowiły której adaptacji nauce młodzieży przedmiotem studiów całego jej życia. Wiedziona instynktem, jak m a w y g l ą d a ć w przyszłości n a u k a o kulturze, czuła, że odpowiedzi szukać mość w na wyłącznie pytanie w sposobów o charakter społeczeństwa samych Stanach. D l a ich przekazywania przekazywaniu osobowości, kultury z amerykańskiego wyjaśnienia pokolenia określającej postawy na potrzebna pokolenie, ludzkie w nie można jest znajo­ roli procesie n o w y c h p r z y s t o s o w a ń . O d p o w i e d z i n a te p y t a n i a s z u k a ł a w ś r ó d kultury coraz społeczeństw to pry­ mitywnych. Margaret w Nowym Pod Mead Jorku jego w p ł y w e m uwieńczoną kończyła w studia czasie, gdy podjęła znakomitą psychologiczne wykładał swą pierwszą książą Coming of w tam Franz podróż аде in żeńskim Boas na wyspy Samoa College zwany Barnard Papą Samoa Boasem. na Pacyfiku, (1928). P r ó b o w a ł a w o d p o w i e d z i e ć n a p y t a n i e , czy k s z t a ł t i t r e ś ć d o j r z e w a n i a r ó ż n i ć s i ę b ę d ą w ności od w a r u n k ó w młodzieży W -społecznych. P y t a n i e to wynikało również niej zależ­ z analizy sytuacji amerykańskiej. 1930 r o k u w y c h o d z i j e j n a s t ę p n a k s i ą ż k a święcona podobnej p r o b l e m a t y c e . Growing up Doktorat zaś uzyskuje w in New Guinea, po­ 1929 r o k u w C o l u m b i a U n i v e r s i t y i p r z e z p i e r w s z e l a t a pozostaje w k r ę g u wspomnianej l e m a t y k i . P o s z e r z a j ą nieco o z a g a d n i e n i a ludzi, r ó w n o ś c i kultury, r ó w ­ zwłaszcza The ności ras, zapewne Primitive nia w Man, wśród Nowej pod zwanej wpływem „Magna Indian amerykańskich, Gwinei i Bali. W prac Carta czasie równości Boasa, równości górskich badań a jego Arapeszów, poznaje Mundugumor 7 języków tych badania kańską nad (1964-1965). W problematyką uczoną, Ruth okresie kultur między dwiema narodowych B e n e d i c t ) . T o zagadnienie seriami (razem z interesuje prob­ Mind r a s o w e j " . P r o w a d z i nadto w i e d z a j e p o n o w n i e po I I w o j n i e ś w i a t o w e j : M a n u s (1953), B a l i Admiralicji uprzednio of bada­ i Tczambuli plemion. Od­ (1957-1958), W y s p y wypraw drugą podejmuje wybitną ją z r e s z t ą amery­ głównie ze �320 KRONIKA względu na związek ze sprawą osobowości młodych sposobem p r z e k a z y w a n i a k u l t u r y a p o s t ę p e m W badaniach etnologicznych w książce o Samoa w pokoleń i relacją między społecznym. podejmuje pytania klasycznej polemice z M a l i n o w s k i m poddaje w psychologii. wątpliwość Już uniwersal­ n o ś ć k o m p l e k s u E d y p a . R o z b u d o w y w u j e t ę s p r a w ę w Sex and Three pod k i e r u n k i e m A . K a r - Primitive Societies. dinera nie p r ó b u j e Mimo s t u d i ó w psychologicznych stosować metod psychoanalizy Temperament wypracowywując in własne, the etno- logiczne m e t o d y b a d a n i a o s o b o w o ś c i . II wojna światowa do aktywnej żania na i z w i ą z a n e z n i ą problemy działalności temat organizacyjnej sposobów uniknięcia i w społeczne pobudzają popularyzatorskiej. przyszłości M. Mead Podejmuje podobnych klęsk rozwa­ przez po­ g ł ę b i a n i e zrozumienia p o m i ę d z y narodami i rozwoju tolerancji dla r o z w i ą z a ń k u l t u ­ r o w y c h p r z y j ę t y c h przez r ó ż n e grupy ludzi. W s p ó ł p r a c u j e a k t y w n i e z U N E S C O go p r z y k ł a d e m jest m i ę d z y i n n y m i w y d a n i e p r a c y z b i o r o w e j Cultural Technical Change chicznego. Podejmuje wychowanie, językiem znaków komitet nowe, współcześnie komunikowanie powstałe się), jest problemy autorką (wpływ projektu o charakterze u n i w e r s a l n y m zatwierdzonego w publika­ badań 1965 przez Mead szczegółowe równie często i regionalne jak rozważania różnych na kultur temat o g ó l n e j w pracy występują teorii kultury, a w a ż a n i o m na temat w s p ó ł c z e s n o ś c i t o w a r z y s z ą r o z w a ż a n i a o perspektywie i przeszłej ostatniej ewolucji książce człowieka wprowadza Czytelnikowi polskiemu gicznej książce pt. (1978) i krótkiego Etnologia, wybór M. lat. in w Cultural klimat Evolution, problemów M . Mead znana jest z w y d a n e j i tożsamość, fragmentu ze z studium książki And w 1965). keep your W akulturacji z znakomitymi rasowej. Bibliotece Socjolo­ międzypokoleniowego powder dry w zbiorze u A. Kardinera w USA próbującego przełomu antropologami, i F . Boasa, Reo światowej praktycznie wieków, kolejne Fortunem o j c a antropologii i przez kilkadzie­ rozwiązywać niektóre małżeństwa Gregory łączą Batesonem, amerykańskiej, k i m c e n t r u m b a d a ń etnologicznych Znajomość antropologii jej prac i A m e r i c a n M u s e u m of N a t u r a l H i s t o r y w sylwetki jest więc kluczem do zrozumienia ją stu­ przyjaźni m i ę d z y i n y m i z E . S a p i r e m i R . Benedict, p r a w i e przez c a ł e ż y c i e p r a c u j e w Jorku. tej równości dystansu c e n t r u m h i s t o r i i antropologii środowiska problemy diuje znów roz­ przyszłej tekstów. Wyrasta dwoma (Continuities nas Kultura Mead znajduje się w siąt nad roku współpracy międzynarodowej ONZ. Zagadnienia M. and (1955) p r z y g o t o w a n e j z i n s p i r a c j i ś w i a t o w e j f e d e r a c j i z d r o w i a p s y ­ torów na cze­ Patterns się wiel­ Nowym historii ostatniego p ó ł w i e c z a . Zofia Sokolewicz R O G E R C A I L L O I S 1913-1978 Roger związane Caillois zmarł jako autor Rękopisu 21 grudnia jest bardziej z k r y t y k ą 1978 roku w Paryżu. literatury i estetyką Poncjusza Piłata oraz znalezionego w Saragossie W Polsce niż etnologią. odkrywca i inicjator t ł u m a c z e n i a Potockiego. Zapomina się jego imię Znany jest na często, z w y k s z t a ł c e n i a e t n o l o g i e m z w i ą z a n y m , podobnie j a k C . L e v i - S t r a u s s , francuski że jest Michel Leiris i Georges B a t a i l l e , z t a k z w a n ą s z k o ł ą M . M a u s s a i H . H u b e r t a o r a z G . D u m e z i l a . U r o d z o n y w 1913 r o k u w R e i m s w c z e ś n i e p r z e j a w i a s w o j e z a i n t e r e s o w a n i a rackie i filozoficzne. One później nadadzą jego studiom etnologicznym lite­ kierunek �321 KRONIKA poszukiwań szeroki głęboko zakres społeczeństw L'Homme prymitywnych et wieloletnie ukrytych zainteresowań le sacre badania struktur i i uniwersalnych Pierwsze ich filozofii U podstaw (1939). w badań. to wpłyną et (1938) oraz doświadczeń leżą Argentynie). go ta c z ę ś ć ś w i a t a . T o on w ł a ś n i e o d k r y ł d l a F r a n c j i l i t e r a t u r ę Fascynowała latynoamerykańską i został redaktorem serii L a croix d u S u d p o ś w i ę c o n e j tej literaturze Jego p ó ź n i e j s z e p r a c e d o t y c z ą s o c j o l o g i i tycznej. Z o s t a ł y o p u b l i k o w a n e r a z e m w tomie analizuje n a p r z y k ł a d z i e innej tematyki t e r e s u j ą c y m p o d t y t u l e Maska R. rem przypisując wielką jego d z i a ł a l n o ś c i czasopisma et Societe. t o m i e L e s jeux b a d a n i a nie et charyzma­ Te same problemy les hommes tylko jako chłodny istoty c z ł o w i e k a w a r t o ś c i u j e wartość emocjom badacza. ujawnia się nam wydawniczej filozoficznego w Instincts (Gallimard). i władzy o in­ oszołomienie. Caillois prowadzi swoje p r a c a c h k r y t y c z n y c h , gdy w i o b i e k t y w n e g o opisu. S z u k a j ą c pasją k a t a , d u c h a sekt ogromnie problematyki 1'Homme etnologicznych (pięć lat w na dotyczące L e Mythe jego Ameryce Łacińskiej i książki Pasja jako gorący jako wieloletniego „ D i o g e n e s " oraz w uczony swoje ta przebija przeciwnik redaktora jego d z i a ł a l n o ś c i z zamia­ sądy z całą w jego romantyzmu, międzynarodowego w Unesco jako dy­ rektora działu literatur i r o z w o j u kulturalego. Ukazując człowieka w jego perspektywie antropologicznej interesował się z a r ó w n o kulturami p r y m i t y w n y m i , j a k i współczesną. O d w o ł u j e s i ę w swoich cach do kultur francuskiej. amerykańskich Twierdził, ludzkich osiągnięć połączonych zarazem głębokie, zaś tego, głębokie, zmusza co i afrykańskich, do kultury że na całość kultury należy to co myślą ludzką. rzadkie więc go i Twierdzi, osobliwe, niejako spojrzeć do antycznej jako na ż e „...to co powierzchowne". poruszania tematów i pra­ kultury długi szereg wspólne, jest Poszukiwanie pozornie m a j ą c y c h ze s o b ą n i c w s p ó l n e g o j a k , n a j b a r d z i e j m o ż e , e t n o r e l i g i o z n a w c z e nie studium m o d l i s z k i ( d r u k o w a n e w p i e r w s z e j w e r s j i j u ż w 1934 r o k u ) , s t u d i u m k a t a , s t u d i u m władzy charyzmatycznej (z współczesnego mitu, eseju o rzut tak tematów również analizą denerwujący Hitlera), cesarzu m a r z ą c y m dla profesjonalnych t y m , ż e i n t e r e s o w a ł go odzwierciedlenie powodzenia chińskim zawsze człowiek, Paryża jako o nieśmiertelności. studium Roz­ krytyków każdy spowodowany był człowiek na świecie jako ł a d u charakterystycznego dla c a ł e g o gatunku. Ł a d u tego s z u k a ł C a i l l o i s w s y m e t r y c z n e j s t r u k t u r z e ś w i a t a d ą ż ą c e g o do har­ monii, a l e r o z w i j a j ą c e g o s i ę d z i ę k i p o w s t a w a n i u e l e m e n t ó w d y s s y m e t r y c z n y c h i przez to b ę d ą c e g o w ją ciągłym ruchu. kultury l u d ó w Najbardziej harmonijną prymitywnych, stąd ich badanie strukturę symetryczną ma fundamentalne r ó w n i e ż i dla badania kultury w s p ó ł c z e s n e j , która f r a p o w a ł a bardzo, ż e czytelnik ryczne i ma prawo zastanawiać etnologiczne nie były podjęte z s i ę , czy w s z e l k i e myślą o go n i e s ł y c h a n i e . T a k jego b a d a n i a wyjaśnieniu i styl (1967) i Żywioł i lad histo­ współczesności i w ł a s n e g o sposobu m y ś l e n i a . C z y t e l n i k o w i p o l s k i e m u C a i l l o i s z n a n y j e s t z Odpowiedzialność ma­ znaczenie tomów (1973) z a w i e r a j ą c y c h jego p o d s t a w o w e p r a c e etnologiczne obok e s e j ó w l i t e r a c k i c h . Zofia O PROJEKCIE SYNTETYCZNEGO NA OBSZARZE W ostatnich Kultury latach, w OPRACOWANIA ARCHITEKTURY KARPACKO-BAŁKAŃSKIM ramach działalności Ludowej w Karpatach i na B a ł k a n a c h Międzynarodowej (MKKKB), LUDOWEJ Komisji Badania p r z y s t ą p i o n o do s y n t e t y c z ­ nego o p r a c o w a n i a t y c h d z i e d z i n k u l t u r y l u d o w e j , do k t ó r y c h 21 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X X I V , z. 1 Sokolewicz istnieje już możliwie �322 KRONIKA p e ł n a dokumentacja ź r ó d ł o w a . W rezultacie m a j ą p o w s t a ć zbiorowe publikacje lizowane z udziałem wszystkich W obrębie poszczególnych kich opracowań zespół tektury ludowej 1978) o r g a n i e Tak na przez wyznaczonych przykład przygotował projekt Zorganizowana słowacką w Sekcję Brnie ludowemu zrzeszonych w redaktorów konspektu V. Frolec i opublikował do w i rea­ MKKKB. wszyst­ przyjęta przez opracowania archi­ „Carpatobakanica" (z. 1: MKKKB. (5-8 grudnia 1978 r.) w (znanej z m i ę d z y n a r o d o w y c h festiwali tetu Komisji t e m a t ó w m a b y ć zachowana jednolita koncepcja przygotowana autorski. Krajowych MKKKB przy i Instytutu współpracy dyskusji nad Strażnice Fakultetu Sztuki Ludowej w w Czechosłowackich Karpatach, prowadzenia miejscowości na Morawach folklorystycznych) K o n f e r e n c j a przez Czecho­ konspektem Filozoficznego Straźnici, poświęcona Uniwersy­ budownictwu stanowiła równocześnie okazję projektowanej publikacji o do p r z e ­ architekturze l u d o w e j . W d y s k u s j i t e j , k t ó r e j p r z e w o d n i c z y ł doc. d r V . F r o l e c C S c j a k o r e d a k t o r i sekretarz generalny chosłowackiej w Budapeszcie), dr M a r i a CSc (Instytut inż. arch. two udział: Endre dr J a n B o t i k C S c (sekretarz Fiizes Gieorgiewa AN ZSRR), (Ministerstwo (Instytut prom. Kultury Sztuki Etnografii B A N w Sofii), P A N ) , dr Natalia N . hist. Jan Soućek Gracjanska (Instytut dr D a n u t a T y l k o w a ( s e k r e t a r z P o l s k i e j K o m i s j i trzytomowa zbiorowa publikacja o Sztuki MKKKB). budownictwie ludowym Czechosłowacką m a b y ć r e a l i z o w a n a w l a t a c h : 1979-1983 — tom p i e r w s z y , budownictwu gospodarcze 1984-1986 — t o m mieszkalnemu; 1987-1990 — i warsztatowe; tom C e l e m o p r a c o w a n i a jest p r z e d s t a w i e n i e drugi, o b e j m u j ą c y poświę­ budownic­ trzeci, d o t y c z ą c y , architektury tradycyjnych form budownictwa l u d o w e g o w p o w i ą z a n i u ze s p o s o b a m i ż y c i a i g o s p o d a r o w a n i a Karpat i przyległych Cze­ i i p r z y l e g ł y c h obszarach b a ł k a ń s k i c h , a w y d a n a przez Sekcję M K K K B , sakralnej. Bagra Etnografii Projektowana dr (Zakład Etnografii I H K M Strażnicy), w Karpatach wzięli MKKKB), Gładyszowa Ludowej w cony MKKKB, Sekcji ludności na obszarze terytoriach oraz w p ó ł n o c n e j części B a ł k a n ó w . G ł ó w n a ga m a b y ć z w r ó c o n a na przeanalizowanie budownictwa od k o ń c a X I X do uwa­ począt­ k ó w X X w . B ę d z i e s i ę p r z y t y m d ą ż y ł o do w y k r y c i a r ó ż n i c i p o d o b i e ń s t w w czególnych elementach budowlanych wynikających z odmienności logicznych i historycznych, j a k r ó w n i e ż z r ó ż n o r o d n o ś c i k o n t a k t ó w Wypływające stąd wnioski r y s ó w budownictwa stanowić karpackiego w mają podstawę porównaniu do i metody omówienie badawcze, w obrębie czególnych W odrębnych określenia rozdziałach charakterystykę terytorialny Kilka materiału będą funkcje rodziny oraz z a j ę c i a m i badanego w przedmiotu, wiele uwagi wraz oraz technik z dotyczyć architektoniczne i jej członków, jak również stanowić zostanie będzie zagrody i konstrukcji urządzeniami mieszkalnych której problemy krytyczne położenia pomieszczeń rozdział poświęcono a ponadto rozdziałów zagrodzie walory Ostatni w specyficznych europejskimi. najważniejsze czasowy, budowlanego, omówione 1 religijnym. i następnych mieszkalnych różnorodne zwyczajowym przedstawione ich usytuowania budynków wreszcie z a n i u ze s t r u k t u r ą dziennym, i następnie elementów budownictwa, zostaną źródłowych. budynków osiedla, którym j a k t e ż zakres materiałów rozplanowania w eko­ interetnicznych. z innymi obszarami W d y s k u s j i nad planem s z c z e g ó ł o w y m tomu pierwszego rozdziałowi wstępnemu, posz­ warunków artystyczne w powią­ życiem będzie położony posz­ ogniowymi. co­ ogólną nacisk na ujawnienie różnic i w s p ó l n o t kulturowych. Projektowane prace przygotowawcze szymi, prowadzone narodowe MKKKB będą w dwu przygotują nad p i e r w s z y m tomem, etapach. W pierwszej monograficzne fazie opracowania a zapewne poszczególne źródłowe i dal­ sekcje oraz etno- kartogramy i materiał ilustracyjny dla obszarów karpackich i p r z y l e g ł y c h pozosta­ jących krajowe w obrębie własnych granic politycznych. Te właśnie opracowania �323 KRONIKA zrealizowane według dla c a ł e g o o b s z a r u Zasadniczym jednolitego p l a n u p o s ł u ż ą do syntetycznego u j ę c i a celem Konferencji było przedstawienie prowadzonych b a d a ń nad t r a d y c y j n y m budownictwem szkalnym w granic w zagadnień karpacko-bałkańskiego. Karpatach Słowackich Czechosłowacji. podstawowych Dążono elementach stanu i regionach p r z y l e g ł y c h przy tym do budownictwa położonych ukazania z aktualnie prze­ ludowym, a szczególnie tendencji określeniem w mie­ obrębie rozwojowych licznych zależności funkcjonalnych. Wygłoszone referaty można ująć w kilka zespołów. Pierwsze czyły krytycznej analizy m a t e r i a ł ó w historycznych, poczynając archeologicznych nych nicowania dr (dr poruszono się I. Ripka D. Bialekova zagadnienie i organizacji C S c ) . Ponadto C S c , dr nazewnictwa A. Ruttkay budowlanego przestrzeni mieszkalnej podkreślono znaczenie CSc). W będącego (dr nazw z nich doty­ od w y n i k ó w S. badań kilku następ­ rezultatem róż­ Kovacevicova CSc, miejscowych dla historii o s a d n i c t w a (prof. D . C h o l u j ) . Na przykładzie dowlany wych wybranych (inż. arch. (inż. arch. regionów O. Maćel, prom. J . T u r z o C S c ) oraz omówiono hist. szczegółowo Jan Soućek), rozrost rozwój przestrzeni materiał urządzeń mieszkalnej bu­ ognio­ szczególnie w k i e r u n k u w e r t y k a l n y m (prom. hist. S . H o r v a t h , i n ż a r c h . O. M a ć e l ) . P o n a d t o dla pewnych bu­ dowli obszarów przedstawiono mieszkalnych oraz ich ogólną właściwości charakterystykę i przemiany tradycyjnych form (prom. hist. M. Sopoliga, p r o m . hist. J . L a n g e r ) . Szczególnie rozbudowane nej ze w z g l ę d u nego s y s t e m u zostało na jej wielorakie komunikacyjnego zagadnienie funkcje. A (doc. dr podziału więc V. Frolec w mieszkal­ budynku C S c , prom. prom. hist. M . Sopoliga), w y z n a c z o n y c h m i e j s c w y p o c z y n k u wreszcie wydzielonego k ą t a przestrzeni istnienie hist. (dr V . V a l e n t o v a C S c ) , k u l t o w e g o (dr J . O l e j n i k C S c ) . D u ż y nacisk także na zależności, jakie istnieją p o m i ę d z y formą i funkcją pomieszczeń nych a strukturą Odrębny tektonicznym nictwu rodziny jako grupą w s p ó ł m i e s z k a ń c ó w zespół stanowiły domu barwnemu referaty poświęcone określo­ J . Langer, położono mieszkal­ (dr J . B o t i k C S c ) . walorom plastycznym i archi­ (dr V . K o v a f u , p r o m . hist. M . M e d v e c k a ) , a s z c z e g ó l n i e stosowanemu jeszcze obecnie w budownictwie zdob­ murowanym (prof, dr R . J e f a b e k C S c ) . Poza programem n o w s k i in situ we inż. arch. В . wsi Bożenci Gieorgiewa koło b u d o w l i t r a d y c y j n y c h p o c z y n a j ą c od X V I I I Omówione wszechstronnego w referatach spojrzenia rezultaty na badawcze, zjawiska zakresie budownictwa Bułgarii zespół skanse­ przedstawiający typy w. odznaczające kulturowe metod h i s t o r y c z n y c h , j a k t e ż s o c j o l o g i c z n y c h , kiem w scharakteryzowała Gabrowa w przy stanowiły tradycyjnego dysponuje się dążeniem zastosowaniu dowód, jak dużym obecnie etnografia do zarówno dorob­ w Cze­ chosłowacji. J e ż e l i r ó w n i e bogatymi w y n i k a m i b a d a w c z y m i m o g ą s i ę w y k a z a ć kraje współpracujące z M K K K B , n a l e ż y s p o d z i e w a ć s i ę powodzenia w niu planowanej m i ę d z y n a r o d o w e j publikacji. Maria inne zrealizowa­ Gładyszowa �323 KRONIKA zrealizowane w e d ł u g jednolitego p l a n u p o s ł u ż ą do s y n t e t y c z n e g o u j ę c i a zagadnień dla c a ł e g o o b s z a r u k a r p a c k o - b a ł k a ń s k i e g o . Zasadniczym celem Konferencji było przedstawienie prowadzonych b a d a ń nad t r a d y c y j n y m budownictwem szkalnym w granic w Karpatach Czechosłowacji. podstawowych Słowackich Dążono elementach i regionach przy tym przyległych do budownictwa stanu położonych ukazania z aktualnie prze­ ludowym, a szczególnie tendencji określeniem w mie­ obrębie rozwojowych licznych zależności funkcjonalnych. Wygłoszone referaty można ująć w kilka zespołów. Pierwsze czyły krytycznej analizy m a t e r i a ł ó w historycznych, poczynając archeologicznych C S c , dr nych nicowania dr (dr poruszono się I. Ripka D. Bialekova zagadnienie i nazewnictwa organizacji C S c ) . Ponadto A. Ruttkay budowlanego przestrzeni mieszkalnej podkreślono znaczenie CSc). W będącego (dr nazw z nich doty­ od w y n i k ó w S. badań kilku następ­ rezultatem róż­ Kovacevicova CSc, miejscowych dla historii o s a d n i c t w a (prof. D . C h o l u j ) . Na przykładzie dowlany wych wybranych (inż. arch. (inż. a r c h . regionów O. M a c e l , p r o m . J . T u r z o C S c ) oraz omówiono hist. szczegółowo Jan Soućek), rozrost rozwój przestrzeni materiał urządzeń mieszkalnej bu­ ognio­ szczególnie w k i e r u n k u w e r t y k a l n y m (prom. hist. S . H o r v a t h , i n ż a r c h . O. M a ć e l ) . P o n a d t o dla pewnych bu­ dowli obszarów przedstawiono mieszkalnych ogólną oraz ich w ł a ś c i w o ś c i charakterystykę i przemiany tradycyjnych form (prom. hist. M. Sopoliga, p r o m . hist. J . L a n g e r ) . Szczególnie rozbudowane nej ze w z g l ę d u nego systemu zostało na jej wielorakie komunikacyjnego zagadnienie funkcje. A (doc. dr podziału więc w mieszkal­ budynku V . F r o l e c C S c , prom. prom. hist. M . Sopoliga), w y z n a c z o n y c h m i e j s c w y p o c z y n k u wreszcie wydzielonego k ą t a przestrzeni istnienie hist. (dr V . V a l e n t o v a C S c ) , k u l t o w e g o (dr J . O l e j n i k C S c ) . D u ż y nacisk t a k ż e na z a l e ż n o ś c i , j a k i e i s t n i e j ą p o m i ę d z y f o r m ą i f u n k c j ą p o m i e s z c z e ń nych a s t r u k t u r ą Odrębny tektonicznym nictwu rodziny jako g r u p ą w s p ó ł m i e s z k a ń c ó w zespół stanowiły domu barwnemu referaty poświęcone określo­ J . Langer, położono mieszkal­ (dr J . B o t t k C S c ) . walorom plastycznym i archi­ (dr V . Kovafu, p r o m . hist. M . M e d v e c k s ) , a s z c z e g ó l n i e stosowanemu jeszcze obecnie w budownictwie zdob­ murowanym (prof, dr R . J e f a b e k C S c ) . Poza nowski programem in situ we inż. arch. В . wsi Bożenci Gieorgiewa koło b u d o w l i t r a d y c y j n y c h p o c z y n a j ą c od X V I I I Omówione wszechstronnego w referatach spojrzenia rezultaty na badawcze, zjawiska Bułgarii zespół skanse­ przedstawiający typy w. odznaczające kulturowe metod h i s t o r y c z n y c h , j a k t e ż s o c j o l o g i c z n y c h , kiem w zakresie budownictwa scharakteryzowała Gabrowa w tradycyjnego przy stanowiły dysponuje się dążeniem zastosowaniu dowód, jak dużym obecnie etnografia do zarówno dorob­ w Cze­ chosłowacji. J e ż e l i r ó w n i e bogatymi w y n i k a m i badawczymi m o g ą s i ę w y k a z a ć kraje współpracujące z MKKKB, n a l e ż y s p o d z i e w a ć s i ę powodzenia w niu planowanej m i ę d z y n a r o d o w e j publikacji. Maria inne zrealizowa­ Gładyszowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5c05cb07dc73548a34406b2f2374e88f.pdf 76534bba4d50f99b257bd9d85b207c2e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1020 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:939 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1, s.325-354 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text / R E C E N Z J E „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I V z. 1 I S S N 0071-1861 S Z A G D A R Y N B I R A , Mongolskaja 320. ss. istoriografija, XIII-XVII ww., M o s k w a 1978, Historiografia r o z u m i a n a jest przede w s z y s t k i m jako dziejopisarstwo, niotwo h i s t o r y c z n e , dzy o p r z e s z ł o ś c i Są także podstawę i Tradycje nad tymi te s ą ź r ó d ł a m i powsttały, państwa, jego wierzeń, zainteresowań władców, praw piśmien- naszej i tych, k t ó r y c h skonkretyzowanych wiedzy, poszczególnych świadectwem itp. Ź r ó d ł a wie­ one d o t y c z ą . te polityki stanowią też historyków. historiografii pisane w których własnego wewnętrznej, prac historycznych. Dzieła n a istnienie dziejami zewnętrznej dzieł społeczeństw, dowodem społeczeństw źródła zespół do h i s t o r i i źródłami mongolskiej tego k r a j u sięgają powstały (i n a d ź r ó d ł a m i czasów w średniowiecza. wieku pochodzącymi XIII. z innych Pierwsze Badania okresów) naukowe rozpoczęto znacznie p ó ź n i e j , b o w i e m n a p o c z ą t k u X I X w i e k u ( p r a c e P . S . P a l l a s a , I . J . S c h m i d ­ ta, N . J a . B i c z u r i n a ; p ó ź n i e j — w I I p o ł o w i e X I X w i e k u d o ł ą c z y ł y do n i c h p r a c e G. Gombojewa, P. I . Katarowa, W . P . W a s i l j e w a i in.). Historycy mongolscy roz­ p o c z ę l i p r a c e tego t y p u w o k r e s i e p o r e w o l u c y j n y m ( p r a c a B a t - O c z i r a z 1928 r o k u ) . Znaczne zasługi recenzowanej na polu badań tu książki Sz. Bira. W swej badań nad źródłami najnowszej m a także pracy przedstawił autor o n obszernie do h i s t o r i i X I I I - X V I I - w i e c z n e j M o n g o l i i kronikami) w y k o r z y s t u j ą c nia historiograficznych zarówno wyniki badań (przede innych historyków, rezultaty wszystkim jak i bada­ własne. Niektóre Nigucza źródła Tobczijan do dziejów Mongolii, przede (Tajna historia Mongołów), Altan wszystkim Tobczi ły się już wielu mniej lub bardziej s z c z e g ó ł o w y c h nak, jak dotąd, obejmującej grafii. w literaturze mongolistycznej opracowań. pracy B i r a stara s i ę w i ę c takie Tudżi, jak doczeka­ Nie m i e l i ś m y o charakterze s w y m z a s i ę g i e m t a k d u ż y o k r e s , j a k c z y n i to B i r a Pewne próby podejmowane jed­ syntetycznym, w swej Historio­ b y ł y przez C h . Perlee, J . J . Z ł a t k i n a i W. H e i s - siga, nie s ą one j e d n a k a n i t a k d o k ł a d n e praca. kroniki, i Szara wypełnić lukę ani tak daleko idące, j a k o m a w i a n a tu i skomasować n a kartach jednej książki p o d s t a w o w ą w i e d z ę o n a j w a ż n i e j s z y c h ź r ó d ł a c h do h i s t o r i i M o n g o l i i X I I I - X V I I wie­ ku. Z dużą dokładnością omawia czijan, Cagaan Teuke, a u t o r a ) i Altan czi nertu-in Bołor Tobczi teuke. Eriche Ułagan on w y n i k i b a d a ń h i s t o r y c z n y c h n a d Nigucza Debter, Debter, L u w s a n d a n d z a n a , Erdenijn Wspomniano i Ałtan Altan Eriche. tu także Altan Tobczi, o istnieniu Tobczi Szara dwóch Tudżi kronik wiedzę i B i r a s i ę g n ą ł t e ż do n a j d a w n i e j s z y c h ź r ó d e ł historyczną Mongołów w najdawniejszym okresie Asarag- mongolskich 2 t e r e n ó w Mongolii, informacje o k t ó r y c h , przekazywane d r o g ą u s t n ą , zapewne pisanych kształtowały ich państwo­ w o ś c i . D o ź r ó d e ł tych z a l i c z y ł B i r a napisy kamienne pozostawione n a terenie golii przez plemiona przykłady tekstów Znajdujemy astronomii, w mówią nich przede tureckie także możliwych przede przykładów, w wszystkim informacje wszystkim t e ż S z . B i r a k r o n i c e Bej-szu z i ujgurskie sposobów VII-VIII wieku. Podane o politycznym życiu dotyczące niektórych odmierzania czasu. wzorowało wiedzy, słów się piśmiennictwo Birę plemion. np. poświęcił (historia p a n o w a n i a d y n a s t i i B e j ) w i d z ą c w n i e j na k t ó r y c h Mon­ przez tych dziedzin Kilka Tob- (anonimowego jeden mongolskie. �326 RECENZJE M o ż n a tu w s p o m n i e ć , że przynależność państwowa Bej-szu jest sporna. W i e l u h i ­ s t o r y k ó w p r z y p i s u j e j e j pochodzenie c h i ń s k i e . A u t o r Historiografii mongolskiej pi­ sze j e d n a k : „ M a r a c j ą m o n g o l s k i h i s t o r y k G . S u c h b a a t a r , t w i e r d z ą c , ż e geneaologia chanów ków IKS] W tobaskich zawarta w Czyngiz-Chana, w jest z w i ą z a n a tekście Bej-szu, Nigucza Historiografii dowodami zdaniach, na przypominająca genealogią nie z n a j d u j e m y j e d n a k ani jednego dowodu ani jakich swoich, nie jest t u z r e s z t ą w y j ą t k i e m . ani cudzych przesłankach przod­ [podobieństwo w ą t k ó w legendarnych nie z c h i ń s k ą , lecz z t o b a s k ą t r a d y c j ą h i s t o r y c z n ą " tej tezy. S p r a w a b r a k u d o w o d ó w popiera zupełnie Tobczijan opierał wywodów, s i ę autor nie (s. na poparcie Bira na ogół pisze, cytowanych choćby przez — 15-16). w nie dwu niego wy­ powiedzi. Wiele miejsca poświęcono historyków reprezentujących Przybliżono n a m nie w Historiografii twórczości kręgi XVI-XVII-wiecznych kręgi władzy i znane szerzej postacie Secen-chun-tajdzi, dza D o n d u w a i S a g a n - s e c e n a . Z a s z c z e g ó l n i e c e n n e duchowieństwa lamajskiego. Guszi uznałabym Cordżi, Sa­ też omówienie nie­ k t ó r y c h perskich i chińskich źródeł historycznych, z w i ą z a n y c h tematycznie g o l i ą . S ą to przede w s z y s t k i m Tarich-i dżachanguszaj Dżuwejni I I połowie s z i d a d - d i n a Dżamifat Z e ź r ó d e ł c h i ń s k i c h poznajemy tu m. in. czeniem Altan któregoś Debter, nikiem — tawarich. będące z tekstów Niektóre 16 z mongolskich, być może pozamongolskich dzieło R a - źródeł Nigucza na dworze są dla Szen-u chińskim tłuma­ Tobczijan w i e k u , oraz Juań-szi, kronikarzy zatrudnionych tych oraz s ł y n n e XIII-XIV-wiecznym albo k i l k u r ó ż n y c h ź r ó d e ł z X I I I działalności nach. najprawdopodobniej wieku) okresu podboju I r a n u przez M o n g o ł ó w w ciń-czdżen-lu, XIII z Mon­ (dotyczące lub będąca mongolskim mongolistów też wy­ w Chi­ szczególnie cenne. M y ś l ę t u p r z e d e w s z y s t k i m o ź r ó d ł a c h p ó ź n i e j s z y c h t r a k t u j ą c y c h o X V - w i e c z nej Mongolii. D l a tego o k r e s u n i e mamy bowiem zupełnie wartościowych źródeł z t e r e n ó w omawianego k r a j u . T e z a ś kroniki c h i ń s k i e i perskie, k t ó r e m a j ą swoje odpowiedniki histo­ czasowe i tematyczne r y k ó w cennym materiałem w piśmiennictwie źródeł. Omawianie poszczególnych osoby i c h a u t o r a (lub a u t o r ó w ) , mongolskiej tzw. z e w n ę t r z n e j k r o n i k rozpoczyna jego pochodzenia, Bira statusu od dy każde ze źródeł, polemiki wstania wreszcie toczącej się poszczególnych do ich między kronik i oryginalności. badaczami, społecznego ich autorstwa. rzadkie, a — o czym j u ż w s p o m i n a ł a m poparcie w odpowiednich pozwalających nam na Wnikliwie uwagę, się w wyniki zostały treści w jakie sprawy niki, niektóre pełnie jakimś pominięte, zostały okresie, fakty aktualnym prądom od niech a były nieprawdziwie. łeczeństw) na niewłaściwie Szara Dowodem politycznym będzie Tudżi: także które że tych zakresie opinia ich w w zależności zależności od s i ę do na to, jak jakie wydarzenia i z jakich szczególną powodów. i wymogom interesu Władimircowa ta — samego ulegali się przytaczanych przez j a k pisze lub podawano społecznego (różniąca autora niektórzy Birę) Władimircow — o pań­ kro­ zu­ kronikarze (lub c z ę ś c i zresztą Naj­ przyczy­ od s y t u a c j i p o l i t y c z n e j zaś tuszowano bardzo tekstów zaprezen­ zwracają położenia ma!) autorów. o b r a z u d z i e j ó w przez k r o n i k a r z y m i a ł o wywodów „Historia nie prawdziwości ukazać, po­ dość znajdują dowodów zaś autorzy naświetlone p r z e j a s k r a w i a n e , inne charakteru pozostałych kronice w przykła­ są, niestety, sposobie w n i o s k o w a n i a badań n y n a t u r y p o l i t y c z n e j . Z tego w z g l ę d u , w te prze­ powsta­ okresu badaczy nie zawsze znaczy, ź r ó d e ł , lecz s t a r a ł s i ę t a k ż e nich częściej n i e w ł a ś c i w e modelowanie stwa ubarwiają kronik, ich t e m a t y k i i wagi. B i r a nie o g r a n i c z y ł czytelnikowi histeryczne także nie itp., jakich najczęściej Przykłady — wywody (co zorientowanie omówiono poszczególnych towania dowodach Opis ten dotyczącej kryty­ charakterystyki c h o d z ą c n a s t ę p n i e do i n f o r m a c j i o m i e j s c u , c z a s i e i w a r u n k a c h , w ło są dla porównawczym. W i e l e m i e j s c a p o ś w i ę c o n o w Historiografii ce mongolskim, dość spo­ znacznie XVII-wiecznej jest produktem �327 RECENZJE m n i e j l u b b a r d z i e j s w o b o d n e j t w ó r c z o ś c i s t e p o w e j . Z o s t a ł a ona n a p i s a n a d l a i z a z g o d ą m o n g o l s k i e j a r y s t o k r a c j i s t e p o w e j , [...} i o d p o w i a d a j e j z a p o t r z e b o w a n i o m i interesom. N a w e t j e ś l i z a u w a ż a m y w n i e j z r o z u m i a ł e z a i n t e r e s o w a n i e b u d d y z ­ m e m , to o w i e l e s i l n i e j z a z n a c z a s i ę t a m z a i n t e r e s o w a n i e p r z e k a z a m i e p i c k i m i i rodowymi tradycjami, a już zupełnie nie z a u w a ż a m y tam n a s t r o j ó w promandżurskich" (s. 249). Dość krytycznie ocenił też B i r a X V I - w i e c z n e g o historyka Sagan-secena, cając m u przede wszystkim zbytnie wyolbrzymienie XVI-wiecznej g o ł ó w i przemilczenie informacji o ich wasalnej zależności rając się jednak b y ć obiektywnym -secen próbował mówić jak najwięcej nych nie poddawać o świeckim (пр. o wojnie wiając dzieła tych h i s t o r y k ó w władzy swych życiu Altan-chana z Wielu h i s t o r y k ó w X V I - X V I I czącą w zachodnimi podkreśla i Bira, iż S a g a n - swych dziełach m. i n . o ich w a l k a c h politycz­ Mongołami, w zwanymi wieku uległo jednak w p ł y w o m Bira Mon­ od d y n a s t i i M i ń . S t a ­ buddyjskim władców, stara s i ę w y o d r ę b n i ć Ojratami). buddyjskim. O m a ­ w nich warstwę doty­ ś w i e c k i e j , p o l i t y k i p a ń s t w a , postaci jego p r z y w ó d c ó w itp. oraz p o g l ą d y tych k r o n i k a r z y i wierzenia, w y r a s t a j ą c e traktatach ocenach, się w p ł y w o m zarzu­ potęgi o stworzeniu świata z buddyzmu i przejawiające się choćby w i istot ż y w y c h , p o j a w i e n i u s i ę z a j ę ć l u d z k i c h i i n . H i s t o r i a M o n g o l i i u k a z y w a n a jest p r z e z t y c h d z i e j o p i s a r z y j a k o c z ę ś ć h i s t o r i i ś w i a ­ ta b u d d y j s k i e g o . W i e l o k r o t n i e p o w t a r z a j ą s i ę t e ż i n f o r m a c j e o b o s k i m władców, będących — według biańskich. torskie, W dziełach historyków j a k n a o w e czasy, tego o k r e s u s p o t y k a m y poglądy, jest ona np. w i e c z n y m p r o c e s e m w życiu Mówiąc o źródłach ter d o n i e s i e ń , następstwa pochodzących historię. wzlotów Według i upadków zwracając Tobczijan szczęścia sitara s i ę p o r ó w n y w a ć przy tym u w a g ę poszczególnych Nigucza Tobczijan i XVII-wieczną n a teksty, na których k r o n i k . W ten s p o s ó b i Dzami'at-tawarich Asaragczi nertu-in ich treść typu z e s t a w i e n i a Tobczi pozwoliły np. s t w i e r d z i ć r ó ż n y m nie k o r z y s t a ł z Nigucza i strat Raszid teuke. w o d n i k po n a j w a ż n i e j s z y c h mankamentów, przykładów źródłach do k t ó r y c h tych i charak­ on n p . z a ­ a d - d i n a oraz Ni­ T r e ś ć tej ostatniej po­ Tobczi. Tego badaczom, ż e anonimowy autor Tobczijan. K s i ą ż k a S. B i r y s p e ł n i a n a p e w n o mo nowa­ prawdopodobnie porównuje r ó w n u j e t e ż B i r a z d w o m a k r o n i k a m i n o s z ą c y m i t e n s a m t y t u ł Altan Altan i Sagan-secena z tego samego o k r e s u l u b d o t y c z ą c y c h a u t o r Historiografii się autorzy kres tematyczny gucza np. n a s a m ą istot n i e ­ t e ż oryginalne ludzkim. samych w y d a r z e ń , opierali pochodzeniu tych h i s t o r y k ó w — ziemskim wcieleniem bardzo w a ż n ą r o l ę j a k o informator i p r z e ­ do h i s t o r i i X I I I - X V I I - w i e c z n e j M o n g o l i i m i ­ zaliczyłabym przede polemik w zakresie w e w n ę t r z n e j wszystkim zbyt i zewnętrznej krytyki małą źródeł, liczbę nazbyt c z ę s t e w y g ł a s z a n i e opinii i ocen n i e p o p a r t y c h d o w o d a m i oraz s p o s ó b p i s a n i a u t r u d ­ niający czytelnikowi orientację, które z wypowiedzi należą do s a m e g o B i r y , z a ś z o s t a ł y s f o r m u ł o w a n e p r z e z i n n y c h a u t o r ó w , a ponadto n i e s t o s o w a n i e do t e k s t u Po treść źródłowego przeczytaniu źródeł, dociągnięcia formacje bliża lecz także i jakie poglądy sąsiedzkich, mówi się o wynikach badań nad tym mongolskiej okoliczności i czym wyróżniają n a m ponadto taktów t a m , gdzie Historiografii ich powstania, się spośród reprezentuje niektóre bliskie i c h autor. wierzeń Omówienie (w jego l a m a i s t y c z n e j postaci) tanie świeckiej z ideami jakie mają treści też początki i obserwujemy teologicznymi. tylko one nie­ nowe i n ­ źródeł przy­ jej polityki, charakteru k o n ­ itp. Poznajemy nie s i ę b u d d y z m u s i ę ideologii wiemy, tekstem. się n a m nie innych źródeł, jakie w n o s z ą r y s y h i s t o r i i Mongolii, gospodarki, stają które odsyłaczy Bogata i rozszerza­ stopniowe literatura, spla­ cytowana przez B i r ę , o r i e n t u j e n a s ponadto w c h a r a k t e r z e p r a c w i e l u u c z o n y c h . Iwona Kabzińska-Stawarz �328 RECENZJE NATALI JA 1977, ss. 199. Teza, stanowi L . ŻUKOWSKA JA, że buddyzm, system a tym Łamaizm bardziej i ranni je jego p ó ł n o c n a formy rieligii, wersja o d u ż y m poziomie s y n k r e t y z m u , nie n a l e ż y zwana Nowe jest recenzowanej książki. W p ł y w o w i w i e r z e ń lokalnych (środkowoazjatyckich, a także w lamaizmem, do n o w y c h . s a m o z a j ę c i e s i ę t e m a t e m w s p o s ó b t a k s z e r o k i , j a k to c z y n i a u t o r k a nich i indyjskich) na lamaizm p o ś w i ę c o n o Moskwa dalekowschod­ 1 literaturze wiele przyczynków , nie d o c z e k a ł s i ę on j e d n a k d o t ą d syntetycznego u j ę c i a . K s i ą ż k a Ż u k o w s k i e j s t a n o w i p r ó ­ bę w tym Cel pracy buddyzmu, jącymi kierunku. autorka stojącej wszelką Autorka lamaizm. Dotyczy ostatnia tuje że religijną to pośrednio przejęcia r e l i g i i zastane to g ł ó w n i e s z a m a n i z m u w szamanizmu jako bon-po). systemu. Krąg naturalistycznej motywacji konkretne formy nicznymi włącznie. również przez i tybetańskiej s w o j e j a n a l i z i e a u t o r k a nie szamanistycznych zespół kultów Natomiast w oraz jako warstwa bardzo zetknięciu s i ę ideologii przedklasowym. R e a l i z u j e s i ę on d w o m a religię społeczeństwa klasowego obcych ustępstwo doktrynalne, systemach religijnych b y ł y żeniami religii ideologicznej, szeroko, Granica kompleksach nie poświęca odrębny i koncepcji o g ó l n y c h . I n n e natomiast, się poza zasięgiem centrum i ciągłości Wydaje lizy typologicznie typologicznych inwentarz ludowym musiał być różny wymóg przeprowadzenia sposobami broniąc do i nymi idei reprezentował poprzez wspomniane obu asymilacji przeprowadzona. podobnym jednak wybranych różnych poszukiwać buddyzmowi etapach chwilą co n a l e ż y zarzutem. może system w przyjąć typologicznie drogą i uczciwie dwo­ zastrzec przystępując odcinkach że buddyzm korespondujący i Toteż szamanistycznych dłuższych podobne ana­ wierze­ między założenie, ideologiczny koncepcja buddyzmu. Ale też wyobrażeń ani ustabilizowane łatwo zjawiska rozwoju wspomnianego rozróżnienia kompleksy zamknięty np. płodności). należałoby że czytelnik (jak czy ideologia wspólnych przed pamiętać, ani skończone, historii. T y m c z a s e m początku na postawionym trzeba buddyjskich nie b y ł y swojej od książki on podobnych s y n k r e t y z a c j i jest r a c z e j n i e w y k o n a l n y , autorki przed czytania ostro dotyczy skali kosmicznej, przypuszczalnie ma sposobami książce w wyobra­ wraz z ich konkretnymi realizacjami, znalazły przestrzeni w ponieważ zgodne z z j a w i s k o m typologicznie buddyjskim, zjawisk sę, że p o d o b i e ń s t w diachronicznej, niom owych rozdział dwoma w oraz przsz taktyczne kultu, które mianowicie tymi została towarzyszą­ klasowym co s t a n o w i elementów podobne, między zawsze iszamanistycznych tych kosmogo- jest a k c e p t a c j a jej form kultowych, funkcjonalnie zwycięskiej. jednym nimi występują z ideami społeczeństwom sposobami: drugim zaś przejęcie j a k s i ę zdaje, Autorka wprawdzie w religijnych w ł a ś c i w y c h z wcześniej­ pracy bardziej zwarcie — k u l t u przyrody rozumianego (ta trak­ wyemancypowanych Proces synkretyzacji traktuje autorka jako k o n i e c z n ą p r a w i d ł o w o ś ć cą świecką). przez w e r s j i mongolskiej ideologicznej. odrzuca­ i reprezentowanych jako chyba przedstawiona idącej rytualizacji koncepcjami zresztą praktyk wierzeń został daleko na obszarach zdominowanych Niemniej, w wyodrębniony sza — k o n c e p c y j n i e procesu z początkowymi (a rezultat formy z n a n a pod n a z w ą współwystępujących z jest ewolucyjne jako analizę sprzeczności obrzędowość dowodzi, wcześniejsze formułuje niejako w podlegał z in­ zmianie' dopiero od tego p o z i o m u . J e d n a k ż e p r e c y z y j n e o k r e ś l e n i e s y s t e m u w y j ś c i o w e g o b u d ­ dyzmu 1 w okresie Porównaj nej pracy. jego bardzo ekspansji obszerną i zetknięcia z innymi (367 pozycji) bibliografię ideologiami zawartą w na nowych recenzowa­ �RECENZJE 329 t e r e n a c h b y ł o b y r a c z e j t r u d n e . N i e bez z n a c z e n i a jest t e ż k w e s t i a , w j a k i m s t o p ­ niu p o c z ą t k o w y buddyzm b y ł ideologią, w j a k i m z a ś wzorem z a c h o w a ń jednostko­ w y c h . N i e w i e m y z a t e m , od j a k i e g o m o m e n t u p o r ó w n u j e m y r z e c z y p o r ó w n y w a l ­ n e , to z n a c z y s y s t e m y ideologiczne w i c h a s p e k c i e w z a j e m n e j z g o d n o ś c i s p o s o b ó w pojmowania świata. B y ć m o ż e z a t e m owe d w a w s p o m n i a n e równoległe, lecz początkowa w y ż e j mechanizmy asymilacji nie a k c e p t a c j a przez b u d d y z m obcych idei p ó ź n i e j s z e jego f u n k c j o n o w a n i e j a k o ideologii, k t ó r a ł a t w i e j o d n a j d y w a ł a porozumienia rzyła i się z i n n y m i systemami, odpowiednio w y r a f i n o w a ł a . cjalnemu lamaizmowi fazą doktrynalnemu na ewolucyjnego przykład jęciu w początku prowadzić okresie jako rozprawa o systemu przeciwstawiany zaś ludowego. zastrzeżenia, powstawaniu zwanego lamaizmem, przez teologów h i s t o r i i T y b e t u ) po nie że i nie możliwość (lub i m podobne) ludowy, doktryny, do je uprawianemu przypadku katolicyzmu recenzenta traktowana rozwoju sama Lamaizm m ó g ł b y ć (przynajmniej w pewnym szą gdyż jej książka rozwoju prostu uwagi to miały synkretycznego że w rozwoju wcześniejszej lamaizmu chronologicznie Pierwszy rozdział teonie i r y t u a ł a c h nych dla cechy trzech wspólne wyobrażeń po­ winna być od samego synkretyzacji buddyz­ nej, ani wołuje się warstwę jego — Lhamo, bogini-matce im Tary i związek kontekstach. p a r a l e l i takiej nie faktów formach z na bardziej z odwołaniem cym bóstw od o m ó w i e n i a terenu Indii, co adaptacji tej że wcześniej Część lamajskiej i oraz kosmosu wydaje się erudycyjne praktyki kultowej są nich tych ucieka s i ę do gdyż istocie ryzykow­ materiał cała sugerować ta tybe­ część od­ najwcześniejszą rozważania Białym i mandola Dalsze fragmenty Starcu porównawczo, Pokazany tu został lamaizm, który przyswoił instytucją Interesują­ ją usypisk mechanizm tym łatwiej, na terenie traktuje o zasadach przestrzeni, w y c h o d z ą c lotosu, o zresztą — kamiennych zwykle miejscowości. przez Wszechświat lamaizmie. i w potraktowane jeszcze buddyzm z e t k n ą ł s i ę z p o d o b n ą wadżry odnajdując z szerszego o b s z a r u g e o g r a f i c z n e g o . opiekuńczym i pojmowania semantyce W pan­ funkcjonowaniem boginią-matką, lokalnych, bóstwom w do charakterystycz­ 2 materiałów zatytułowana stosowanych cech Mariczi, umożliwia. s t u d i u m jest r ó w n i e ż c z ę ś ć d o t y c z ą c a owonów poświęconych niczym należących lamaizm. przekonujące s i ę do i pomiędzy T u autorka przyznaje, paraleli z indyjską wpływów Daleko w żeńskich mongolski do wierzeń pracy p o ś w i ę c a autorka przejawom kultu przyrody w właściwych jak sama tański elementy warstwy. l a m a i z m u . R o z p o c z y n a go wielkiej we uczestniczyły było w m u p ó ł n o c n e g o i w i e r z e ń s z a m a n i s t y c z n y c h . Z a s t r z e ż e n i e to n i e z m i e n i a w faktu, ofi­ wcześniej­ jak Żukowskiej z a ś o procesie przetwo­ nieraz klasztornych, degradacją, Powyższe były warunkowała Indii. modelowania od r y t u a l n y c h w y o b r a ż e ń rozdziału animalistycznych pierwszego przedstawień mandoli poświęcone bóstw (tutaj są autorka d o ś ć o s z c z ę d n i e o p e r u j e i n t e r p r e t a c j ą t o t e m i s t y c z n ą , co n a l e ż y z a p i s a ć n a j e j dobro), koncepcji drzewa koncepcję kosmicznego identyfikuje (którą z pionowym wywodzi modelem lamajskiej oraz o a r c h i t e k t u r z e stupy). S ą one czy piśmiennictwa oraz A u t o r k a dochodzi maizmie dowodzi, poświęconego Uwgun 265. Na ten temat — postać kultu drzew, napisane gdy chociaż mówi z dużą o tę samą ikonografii znajomością rze­ zagadnieniom. do w n i o s k u , ż e m i e j s c e , j a k i e k u l t p r z y r o d y z a j m u j e w ż e jego k o n c e p c j e wzbogacone przez w c z e ś n i e j s z e 2 tym od kosmosu, autorka lamajskiego światopoglądowe formy religii drogą opublikowała panteonu, artykuł „Etnografia zostały w zapożyczenia. w języku procesie Otwarta polskim: la­ rozwoju jednak Cagaan P o l s k a " , 16: 1972 z. 1, s. 259- �330 RECENZJE pozostaje kwestia, przetworzone, na na ile ile są to z a ś swoiste mechaniczne zapożyczenia buddyzmowi oryginalne odpowiednio opracowanie później motywów w s p ó l n y c h u m y s ł o w i ludzkiemu na r ó ż n y c h obszarach. Rozdział i praktyce drugi p o ś w i ę c o n y mitologii przedlamajskiej przejęcia przez ten ich jest miejscu lamaizmu. Znajdujemy w atrybutów. adaptowany na ostatni panteon postaci potraktowany szamanistycznych skrótowe został kult lub dotyczą też Czyngis-chana, stał Zło­ tego R o d u ) o r a z j a k o heros powszechnej). Obrzędowość ka szczegółowo odwrócenia k u l t u r o w y (w s k a l i formach szczególnie popularny w ś r ó d istniejący samodzielnie. tylko częściowo Czyngis atrybutach i zaś rozważania Bucha-nojon) teorii wpływów g r u p i e jego p o t o m k ó w , t z w . koncepcji, częściowo Dalsze (np. w omówienie s i ę p o s t a c i ą b o s k ą j a k o p r z o d e k (w o g r a n i c z o n e j (w lamaizm, koncepcji bardzo lamaistyczny. konkretnych Oddzielnie przez nim rytualnych) przedstawia skromniej Amursany Ojratów. l a m a i s t ó w r ó w n i e ż zawiera wiele elementów szamańskich. zatrzymuje się nad zwyczajem w y p ę d z a n i a nieszczęść O wiele się kult zbiorowych lub indywidualnych kozła (choroba władcy s z u k u j e t e ż ś l a d ó w d a w n y c h ofiar z l u d z i oraz a r c h a i c z n e j w a r s t w y o b r z ę d o m ofiar s k ł a d a n y c h o g n i o w i wym i związanych wo w w skład różnych gicznych rozważań nad magią, sytuacjach życiowych, autorka włącza także magii długowieczności praktykę wznoszenia w y o b r a ż a j ą c ą konia z symbolem święcona magii traktuje r ó w n i e ż powiedni ich wojskowi odwoływali kościoła 1919 r. osobistości on Według triratny oficjalne lud. Ż u k o w s k a mongolskiego Szukał czojdżinów. pogrzebo­ wówczas itp. Do — z flagą psychicznego ma­ zwaną n a grzbiecie. C z ę ś ć k s i ą ż k i świeckie i duchowne, został dowódcy wsparcia u jednego jego p r z e p o w i e d n i a n u u w o l n i e n i a s p r a w d z i ł a s i ę po w y k o n a n i u przepisanego zwra­ z czasów, przez po­ Z prze­ psychologicznego, r ó w n i e ż uwięziony przekazów częścio­ stosowanych zabiegów masztów przytacza tu p r z y k ł a d bogdo-gegen istniejących gurum o r o l i w r ó ż ó w i w y r o c z n i z w . czojdżin. s i ę do n i c h j a k o do o r ę ż a s i ę o i c h p o m o c prosty głowa w korzystały o zaklęciach Po­ towarzyszącej oraz o b r z ę d o m r o d z i n n y m , z w ł a s z c z a traktujących celem itp.). z urodzeniem s i ę dziecka. T e m a t y k a rodzinna wchodzi chij-rdor, cał Autor­ ofiarnego gdy Chińczyków z urgińskich dotycząca termi­ s e a n s u magicznego. Uwa­ gi a u t o r k i n i e u s z ł a i n t e r e s u j ą c a z b i e ż n o ś ć t e c h n i k e k s t a t y c z n y c h czojdżinów i sza­ m a n ó w . J e j z d a n i e m o b a te z j a w i s k a n a l e ż ą do tej s a m e j k a t e g o r i i , z c z y m t r u d n o się nie zgodzić. Rozdział cji drugi k o ń c z y szamanizmu. Dotyczy paragraf p o ś w i ę c o n y on tego a s p e k t u modernizacji, czy raczej l a m a i z a - s y n k r e t y z a c j i obu systemów wierzenio­ w y c h , k t ó r y d o t y c z y ł w i e r z e ń l o k a l n y c h , t w o r z ą c ś w i e c k ą w e r s j ę oficjalnego ła operującą lamajską pisanymi tekstami, itp. Z r e f o r m o w a n y formistycznie rą wpływy odwrotny odchodzącą szamanizm miał nastawionych M o n g o ł ó w . buddyjskie w od wielu Żukowska 'szamanizmie kierunek oddziaływań były jednak w y w o ł u j e fikowanie tu, nak wątpić, sposób jest ż e proces Obejmują zachował gdy niemożliwe, pewne gdyż wpływy pośród w podczas do z a c h o d n i c h jest o Mongołach. wszystkie likwidacji. Mongolii kul­ można jed­ wzmocniony do zarówno sferę każdym ideologii z nich b y ł y połowy zaś w ten wieku X X . podobnych funkcjonalnie r e l i g i j n e j , mitologii, t y k i kultowej. A u t o r k a omawia tu kwestie r e i n k a r n a c j i BuriaZwery­ ośrodki Nie pracy traktuje o z j a w i s k a c h typologicznie w gdy się daleko silniejszy i g ł ę b ­ praktycznie uległy nonkon- o p i n i ę , zgodnie z k t ó ­ odniesieniu wypowiadana kościo­ ikonografię jednak powierzchowne, j a k i nieformalne, religijnych, które one zwolenników synkretyzacji b y ł dwukierunkowy, i ostatni r o z d z i a ł obu s y s t e m a c h ważne. obecnie instytucjonalne, szamanizm Trzeci w jej zarówno wątpliwości, przyjmującą formułuje synkretycznych okazał szy. T e z a t a p r z y p u s z c z a l n i e jest p r a w d z i w a w tów, ekstazy, równo­ jak też i następstwa wcieleń, prak­ nie- �331 RECENZJE pokalanego czenia poczęcia, ekstazy właśnie czy można wzajemne odnaleźć dualizmu i triady, symboliki w kontaktach podobieństwo Wiele z poczynionych pewne monograficzny. na w światem ideowe książce aspekty Nie buddyzm, szkieletu oraz zna­ W nich nadprzyrodzonym. łączące bez w znaczenia trzech byłoby szamanizmu tybetańskiego lamaizmu zaimportowanego jego s t o s u n e k lamaizmu czy obie religie także i na w na koniec tereny na i ułatwiające — mongolskiego. przez skrótowo, stanowią niejako studia w sposób regionalnych ludowych wpły­ wierzeń Inny s z a m a n i s t y c z n y c h , gdy indyj­ był Mongołów, bowiem inaczej też misyjna dzia­ buriackie. R e c e n z o w a n a p r a c a jest n i e w i e l k a o b j ę t o ś c i o w o , dotyczy lej problematyki i porusza wiele pogłębione koncepcji wyróżnienie X V I wieku do w i e l u w y o b r a ż e ń weszła zasługuje też zbieżności przynajmniej stadiach skich, wyglądał obserwacji synkretyzmu kształt łalność ze przenikanie. podejmujące wów koncepcję transu zagadnień. Niektóre szkic n a l e ż n e g o im j e d n a k bardzo rozleg­ z nich potraktowane zostały opracowania. Ale też wynikający z n i c h i ś w i a d o m i e przez a u t o r k ę p r z y j ę t y reżim o s z c z ę d n e j formy wypowiedzi wadzić może niekiedy do się, ż e nie k w a l i f i k u j ą nieporozumień. s i ę one do błędów czej k o n s e k w e n c j ę sposobu r e d a g o w a n i a Tak więc sugeruje się Pewne z nich wymienimy, pro­ zastrzegając merytorycznych, stanowią bowiem ra­ tekstu. czytelnikowi identyczność dwu kategorii owonów — ofiarnych, w ł a ś c i w y c h p e w n y m obszarom i o d p o w i a d a j ą c y m i m grupom terytorial­ nym, oraz konwencjonalnych, niejako drugorzędnych w konretnych punktach granicznych i przejściowych owonów umieszczanych w topografii poziomej ( w od­ r ó ż n i e n i u od p o p r z e d n i c h , k t ó r e m o ż n a u m i e ś c i ć w topografii p i o n o w e j — p r z e j ś c i a między ziemią dwoma rodzajami, i niebem). A u t o r k a z d a j e sobie płynnej wprawdzie, lecz sprawę istotnej. z różnicy pomiędzy Formułuje z d a n i a o g ó l n e , n p . „ w t a k i c h w ł a ś n i e m i e j s c a c h (tzn. n a owonach corocznie o d b y w a ł y owonów mację, ogólnej s i ę zbiorowe zakaz polityki buddyzm uczestniczenia buddyzmu ten zakaz Nieuzasadnione czas misteriów się także niowiecza i czasów w obrzędach owonowych co s u g e r u j e łączenie z hipotetycznym żadnej roli w przerwie trudno wilczych masek imieniu wyraz oznaczający nowożytnych. przypisać Pojawienie związkom —• c z e r p a ł y praktyką do przed XVII-wiecznym. torka przypisuje materialnych golską (s. koncepcją wilka, w również pod­ jednak fakt camie totemicznym późnego po tak długej przodkiem historia inspirację z przyrody, co ten śred­ wiel­ Mongołów Nazwy patronimiczne, zaś imiona w ł a s n e — nie trzeba chyba Czyngis-chanem Omawiając związanym przypisać (s. znaczenie z nią 132). W p r a w d z i e te szczęścia, to sugestię, 113), podczas flagi z praktykom pozostało tylko powszechną jest ona koniem wyproszenia do ostatnie s ą n i e r o z e r w a l n i e jednak w tym synonimem ma dużo wspólnego z ideą mana. znali raczej dążenie wypadku dobrego flagi Mongołowie jest magicznym chowe nazwa że gdy w (sama właśnie stosowanych Mongołów się wilka z ewentualnie dalszy plan. N a s z y m zdaniem najistotniejsze c j a chij-mor'u „część ż e to dzisiaj. Przejęzyczeniu długo stanowi (Czinos) p o t w i e r d z a t o t e m i c z n e n a z e w n i c t w o . znacznej w i ę k s z o ś c i przodków na tylko infor­ t o t e m e m r o d u C z y n g i s a (s. 103). W p r a w d z i e w i e r z e n i a c h a n i historiozofii o „redzie wilka" rodów były w jednak niesłusznie, kiego c h a n a . J e s z c z e b a r d z i e j w ą t p l i w a jest s u p o z y c j a , ż e Tajna wspominając ogóle, S. Sz.) wprowadził. jego m i t y c z n y p r z o d e k m i a ł w nie o d g r y w a ł kobiet tymi niemniej k a t e g o r i i . P o d o b n i e n a s. 43 z n a j d z i e m y w o b e c kobiet", wydaje cam w ofiary r y t u a l n e " (s. 36), co dotyczy pierwszej z wymienionych że tym tych chij-mor one z mon­ raczej praktykach są wartości samopoczucia), au­ wartości związane schodzą tabakę importem zaś na du­ koncep­ �332 RECENZJE Recenzowana praca ma niewiele n i e d o s t a t k ó w w rodzaju w y ż e j wymienionych. S t a n o w i n a t o m i a s t w a r t o ś c i o w y w k ł a d do w i e d z y o p r o c e s a c h w i e r z e n i o w y c h w l a maistycznej części A z j i Ś r o d k o w e j , a t a k ż e o p r a k t y k a c h r y t u a l n y c h n a t y m tere­ nie. Sławoj I N E S S A I . Ł O M A K I N A , Ułan Bator, L e n i n g r a d 1977, ss. 199. W radzieckiej serii Miasta i Muzea Ś w i a t a święcona t y m r a z e m stolicy Mongolskiej pojawiła się kolejna pozycja, Republiki Ludowej Ułan ta m a c h a r a k t e r p r z e w o d n i k a i w s w y c h z a ł o ż e n i a c h b y ł a na przez a u t o r k ę , k t ó r a s p ę d z i ł a wiele radzieckiej, zainteresowaną Szynkiewicz Bator. po­ Książka pracą popularną. Pisa­ lat w Mongolii jako korespondentka prasy jednocześnie przeszłością, teraźniejszością i przyszło­ ś c i ą tego k r a j u , ż y c i e m l u d z i m i a s t i ż y c i e m p r o s t y c h p a s t e r z y , k s i ą ż k a t a n a b i e r a l j e d n a k swoistego k o l o r y t u . N a p i s a n a jest ż y w o , b a r w n i e , b a r d z o i n t e r e s u j ą c o i r z e ­ telnie. Łomakina stara się jak najwierniej przybliżyć Ułan Bator tym, którzy t a m nigdy n i e b y l i i , b y ć m o ż e , nie p o j a d ą , w p r o w a d z a j ą c i c h w z a p o m n i a n y mongolskiego l a m a i z m u , r e p r e z e n t o w a n y dziś w stolicy tego k r a j u przez świat nieliczne m u z e a ( d a w n e siedziby w y ż s z y c h u r z ę d n i k ó w Mongolii) i j e d y n y c z y n n y (na t e r e n i e całej Mongolii) Wraz z Lomakiną, która klasztor Gandantegczinlin, t.j. Wielki okazuje się b y ć w s p a n i a ł y m Rydwan Pełnej przewodnikiem, po s a l a c h i p r z e d s i o n k a c h b y ł e j z i m o w e j r e z y d e n c j i B o g d o - c h a n a Bogdo-chana) i r e z y d e n c j i jego b r a t a — Czojdżin-lamyn samo sum). rozplanowanie miasta, Łomakina muzeów, jak i wnętrza, z „wyroczni niezwykłą ich p o ł o ż e n i e wyposażenie, r z e ź b y , ikony, m a s k i w y k o r z y s t y w a n e co w stosunku s+arając cam poświęcony w — taniec). się wyjaśnić został Przy obrzędom p o c z ą t k a c h naszego w i e k u pozostałej zwane zarówno zabudowy kultu religijnego, j e s z c z e w l a t a c h t r z y d z i e s t y c h naszego niektórych ich religijną do muzeum (muzeum opisuje przedmioty l e c i a przez u c z e s t n i k ó w w i e l k i c h t a n e c z n y c h m i s t e r i ó w tańskiego (obecnie państwowej" drobiazgowością cenniejsze Radości. wędrujemy przedmiotach rolę, symbolikę religijnym, zwanych camem organizowanym (np. w s p o m n i a n y zatrzymuje i znaczenie. (od się dłużej, Króciutki przez rozdział klasztory tu cam, ś w i ę t o M a j d a r i stu­ tybe­ jeszcze i in.) oraz z w y c z a j o m dorocznym, w k t ó r y c h uczestniczyli pasterze, m i e s z k a ń c y U ł a n Bator i m n i ­ si, t a k i m , j a k s k ł a d a n i e ofiar n a o w a n i e ( u s y p i s k o z k a m i e n i , d r z e w a i r ó ż n y c h d r o b ­ n y c h p r z e d m i o t ó w m a j ą c e znaczenie kultowe) z n a j d u j ą c y m s i ę na w i e r z c h o ł k u B o g do-uły tzw. ten (świętej góry Ułan Bator) oraz nadom „trzy gry m ę ż n y c h " , tj. w y ś c i g i jest s t o s u n k o w o wielkim skrócie, w najsłabszy, trzon stanowią konne, z a p a s y i s t r z e l a n i e z ł u k u ) . Rozdział najmniej dokładny. r a m a c h popularnej m a c j i . N a plus n a l e ż y (igrzyska, k t ó r y c h książki Byłoby zamieścić jednak trudno w bogatszy zestaw zaliczyć Ł o m a k i n i e , iż stara s i ę ona p r z y b l i ż y ć k l i m a t t y c h ś w i ą t i i c h znaczenie. G o d n e p o d k r e ś l e n i a czytelnikom jest t a k ż e 1 to, ż e w r o l i p r z e w o d n i k a po m i e j s c a c h z w i ą z a n y c h z p r z e d r e w o l u c y j n ą p r z e s z ł o ś c i ą nie o g r a n i c z a s i ę ona do w y m i e n i e n i a przed w oczyma przeszłość przybysza Ułan Bator z dalekich (dawnej i n a z w a n i a tego, co j a w i stron, Urgi), w lecz życie stara się także się swej Mongolii bezpośrednio wprowadzić polityczno-religijne, tak infor­ go gospodarkę i k u l t u r ę Mongolii. O p r o w a d z a j ą c n a s po k o l e j n y c h m u z e a c h Ł o m a k i n a w k i l k u s ł o - 1 P a t r z t a k ż e i n n e k s i ą ż k i tej a u t o r k i п р . : I . I . Ł o m a k i n a , isskustwo socjalisticzeskoj Mongolii, M o s k w a 1968; t e j ż e , Biełyje M o s k w a 1975; t e j ż e , Mardzan Szaraw, M o s k w a 1974. Izobrazitielnoje jurty w stiepi, �333 RECENZJE wach nakreśla ich historię, warunki, c ó w tych budowli. w jakich powstały, charakteryzuje m i e s z k a ń ­ Innego r o d z a j u e k s p o n a t y , w y r a s t a j ą c e jemy w Państwowym Muzeum nam tu nie tylko systematyczny w świat wania sztuki mongolskiej, i rzeźby współczesnych przegląd tych Muzeum tematyczne, i ich dzieła, przeszłości, znajdu­ Sztuki. Ł o m a k i n a daje e k s p o n a t ó w , ale t a k ż e w p r o w a d z a n a s ukazuje jej związki (motywy twórców jednakowoż z tradycji Centralnym i w z t r a d y c y j n y m i sposobami ornamentyka, przybliżone techniki itp.). malo­ Poznajemy nam za p o ś r e d n i c t w e m licznych ilustracji. Wybór ilustracji został wszystkim malarstwo historyczne, rysów w wykorzystywane kultury układzie zabytków. sienie bardzo przez mongolskiej, nią Omawiając (założonej i stolicy znajdujące przybliża nam Dajdy (Pekin) w prezentacji życia Ułan i dawną 1264 do z nich Bator pasterzy, Sztuki i w dając zmian Mongolii i ponadto jej krótki jego Muzeum pierwszej u k a z u j e d a l s z e losy m i a s t a , roku, źródło zasadniczych* charakterystyki Muzeum świetność (przede dla Ł o m a k i n y świątecznego się w w X I I I wieku) Karakorum, do zresztą umiejętnie codziennego eksponaty starannie. W i e l e stanowi architektoniczno-urbanizacyjnym Centralnym, Ł o m a k i n a stolicy przygotowany Szarawa i Dżugdera) przenie­ rys historii k o l e j n y c h d y n a s t i i Mongolii, p a n o w a n i a m a n d ż u r s k i e g o , k o n t a k ó w z C h i n a m i i R o s j ą oraz w s p ó ł c z e s n y c h dziejów. Odrębny rozdział p o ś w i ę c o n y został porewolucyjnym zmianom darczym i politycznym przyszłości. dowej Łomakina społeczeństwa Mongolii mówi i wyznaczonym przede wszystkim przez nie o zmianach mongolskiego, o p r z e o b r a ż e n i a c h społeczno-gospo­ cechom w jej najbliższej strukturze k t ó r y c h z a s a d n i c z ą c e c h ą jest r o z b u d o w a p r z e m y s ł u . Z a k ł a d y p r z e m y s ł o w e się w pejzaż współczesnego mieszkalna, p o w s t a ł y nam Ułan nowe instytucje komponują się dzisiaj Rozbudowała kulturalno-oświatowe. nas t a k ż e po p a r k a c h i p r z e d m i e ś c i a c h brazie Bator. się też nowoczesnego wtopiły jego Łomakina U ł a n Bator i pokazuje, j a k w elementy zawo­ gospodarczo-ekonomicznych, część oprowadza jego budownictwa z krajo­ tym, co s t a n o w i d l a n a s ś w i a d e c t w o p r z e s z ł o ś c i tego m i a s t a , a w i ę c z k l a s z t o r a m i , m u z e a m i , dzielnicami jurt, terenami, n a k t ó r y c h organizowane we, m a j ą c e w i e l o w i e k o w ą tradycję i niezmiennie s ą coroczne i g r z y s k a budzące emocje u J e s t e m p r z e k o n a n a , ż e po p r z e c z y t a n i u t e j k s i ą ż k i c z y t e l n i c y o d n i o s ą że miasto Ułan Bator jest nie tylko interesujące, lecz także nadomo- widzów. bliskie wrażenie, i ogromnie sympatyczne. C i z a ś , k t ó r z y z e t k n ę l i s i ę z n i m nawet wielokrotnie, z p r z y j e m n o ś c i ą zapewne przypomną sobie m i e j s c a opisywane przez Ł o m a k i n ę , znajdując w tych opisach b y ć m o ż e n o w e d l a siebie i n f o r m a c j e . Iwona J O S E F K O L M A Ś , The Iconography of the Derge Kanjur Kabzinska-Stawarz and Tanjur, New Delhi 1978, ss. 286, S a t a - p i t a k a S e r i e s , v o l . 241. Tybetańskie piśmiennictwa teksty Kandżur buddyjskiego, i Tandżur, badane były najbardziej reprezentatywne przez E u r o p e j c z y k ó w s a n d r a C s o m a de K o r o s (1784-1842) К B i b l i o g r a f i a p o ś w i ę c o n y c h od im prac w y p e ł n i ć c a ł y t o m . B a d a c z e s t u d i o w a l i pochodzenie z b i o r u , k o l e j e jego nia, strukturę wewnętrzną, nimi, t ł u m a c z e n i a 1 Podstawowe J . S i m a , Korosi na inne miejsce języki, i czas kwestie kolejnych autorstwa, wydań, a także dzieła czasów powstawa­ różnice takie Alek­ mogłaby pomiędzy sprawy, jak informacje o t y m wybitnym uczonym znajdują się w artykule: Csoma Sdandor, " N o v y O r i e n t " , 27: 1972 n r 3, s. 69-72. �334 RECENZJE np. r o d z a j p a p i e r u , n a k t ó r y m t e k s t y w y d a w a n o . J a k dotąd jednak ilustracje zdo­ b i ą c e tekst n i e d o c z e k a ł y s i ę dostatecznej u w a g i . Lukę tę wypełnia w i renomowanej Tandżuru wieziony pochodzącej osobistości z w bóstw wydał klasztoru w ilustracje Derge. Nauk CzSSR (buddowie, historycznych w Pradze. bodhisattwowie z Indii i Kandżuru nych Tandżur są jej jest w Kolmaśa, edycji arhaci), egzemplarz Bibliotece nauczycieli zawiera także tomów zgrupowanych z około w 9 wyobraże­ religii 3400 o d d z i e l n y m i tekstami oraz legendy towa­ wyobrażenia. obszernymi częściach. przy­ Instytutu dziełami. Poszczególne wydania z a w i e r a j ą o k o ł o 100 t o m ó w , w k t ó r y c h p o m i e s z c z o n o o k o ł o 1100 tekstów który Kandżuru Ilustracje zawierają i i Tybetu. Wydanie bardzo w Kompletny rzyszące ilustracjom identyfikujące poszczególne Kandżur zawarte 1958 r o k u i p r z e c h o w y w a n y Akademii różnych p r a c a czeskiego tybetologa J o s e f a Sata-pitaka był z C h R L Orientalistyki nia częściowo serii Wydania Tandżuru podzielonymi liczą zwykle na oddziel­ około 220 17 c z ę ś c i . Oba t y t u ł y m a j ą w s u m i e m n i e j w i ę c e j 4500 t e k s t ó w z a w a r t y c h n a p o n a d 200 000 s t r o n . Z n a c z e n i e t y b e t a ń s k i e j w e r s j i d z i e ł a jest t y m w i ę k s z e , ż e n i e z a c h o w a ł y się pletne o r y g i n a ł y w sanskrycie, w z w i ą z k u z c z y m tekst t y b e t a ń s k i b y w a ł podstawą t ł u m a c z e ń na inne kom­ języki. Pierwsze tłumaczenia t y b e t a ń s k i e p o w s t a ł y w V I I - V I I I wiekach, kiedy oficjalną religią Tybetu został buddyzm gałęzi Mahajana. Ostatnia p r z e r ó b k a edytorska z b i o r ó w w y s z ł a spod pióra historyka tybetańskiego obu B u t ó n R i n c z e n d u b a (1290-1364). O d jego c z a s ó w n i e n o t o w a n o j u ż i s t o t n i e j s z y c h z m i a n w t e k ś c i e . D r u k o d b y w a ł s i ę ręcznie, z ręcznie w y c i n a n y c h matryc, na papierze p o c h o d z ą c y m r ó w n i e ż z prostych warsztatów. Większość konkretnego klasztoru, w szych miejsc poszczególnych publikacji którym należą także wydań nosi nazwę przechowuje Narthang, Derge, p o w s t a ł y c h w T y b e c i e i s t n i e j ą jeszcze e d y c j e oficyny s i ę matryce. Chone i wydawniczej Do Lhasa. najważniej­ Prócz mongolskie i t y b e t a ń s k i e z P e k i n u oraz Urgi, a t a k ż e jedna w e r s j a m a n d ż u r s k a . P u b l i k a c j a wydań pochodzące z Derge należy do n a j l e p s z y c h . Praska kolekcja Kandżuru Kandżuru i 212 p l u s i n d e k s i Tandżuru Tandżuru), w zawiera którym 316 tomów (102 plus indeks z n a l a z ł o s i ę 648 i l u s t r a c j i (206 w K a n d ż u r z e , 428 w T a n d ż u r z e o r a z 14 w o b u i n d e k s a c h ) . Edycję przygotowaną Lokesh Chandry. lemy kanonu przez Josefa Kolmaśa rozpoczyna Przedmowa autorska wprowadza tybetańskiego, jego z n a c z e n i e wstępne prof. czytelnika w podstawowe prob­ oraz w słowo chronologię zbioru. dzenie (s. 15-30) p o d a j e i n f o r m a c j e n a t e m a t obecnego s t a n u b a d a ń n a d i Tandżurem, klasztoru w i charakterystykę oficyny zbioru praskiego, wydawniczej), uwagi o dane o geografii technologii d r z e w i e , i n f o r m a c j e o d r u k a r z a c h itp. S z c z e g ó ł o w i e j Wprowa­ Kandżurem Derge traktuje rodowód pochodzących wewnętrzną. z Derge Pożyteczna obejmująca pozycje jest lista z miejsc całego indeksów przechowywania świata, jakkolwiek ona k o m p l e t n a i dotyczy t y l k o p o z y c j i z n a n y c h (s. 31). T a b l i c e s y n o p t y c z n e praskiej zawierają ilustracji (s. tytuły 33-54). wszystkich Wybrana części, bibliografia rejestr dzieli się tomów, na tekstów, prace Część alfabet zadanie I (s. 61-102), łaciński, w trudne, gdyż jest kolekcji oraz literaturę o ikono­ ogólnie. stanowiąca których kopii nie kart ogólne, p o ś w i ę c o n ą Derge, publikacje o m a w i a j ą c e w e r s j ę z Derge oraz t r a k t u j ą c e grafii t y b e t a ń s k i e j buddyzmu matryc wydania z Derge, datowanego n a p i e r w s z ą p o ł o w ę X V I I I w i e k u , a t a k ż e z a w a r t o ś ć i ich konstrukcję (okręgu, przygotowywania trzon k s i ą ż k i , kursywą legendy c z ę s t o zawiera transliterację wyodrębniono nazwy drukowano skróconej w własne lub legend bóstw. Było zmienionej na to po­ s t a c i , a b y z m i e ś c i ł y s i ę w p r z y j ę t y m m e t r u m z a p i s u . C z ę ś ć I I (s. 103-276) z a w i e r a ilustracje reprodukowane w wielkości naturalnej. Na każdej stronie znajdują się �335 RECENZJE 4 ilustracje w kolorach stosowano n u m e r a c j ę liwia łatwe rządku lokowanie alfabetu oryginału (czerwone lub czarne). W obu c i ą g ł ą od 1 do 316 w e d ł u g p o s z c z e g ó l n y c h ilustracji. angielskiego Pożyteczny i zawiera indeks imion odniesienia częściach tomów, ułożony do co za­ umoż­ został w odpowiednich po­ miejsc w tekście. E d y c j a stanowi demii ją w Nauk oraz bardzo wspólne dzieło Instytutu Orientalistyki C z e c h o s ł o w a c k i e j Międzynarodowej krótkim czasie w Akademii ramach Kultury Indyjskiej. międzypaństwowej Aka­ Przygotowano umowy o współpracy k u l t u r a l n e j . S t a n o w i ona m a t e r i a ł ź r ó d ł o w y z a r ó w n o d l a h i s t o r y k ó w s z t u k i , k t ó r y m udostępnia bogaty starczając im zestaw ilustracyjny, możliwości jak przeprowadzenia też dla analizy historyków legend buddyzmu, oraz bardziej do­ szczegó­ ł o w e j i d e n t y f i k a c j i postaci w y o b r a ż o n y c h n a i l u s t r a c j a c h . Jifi Sima SIEMJA I SIEMIEJNYJE OBRIADY U NARODÓW SRIEDNIEJ AZII I KA- Z A C H S T A N A , M o s k w a 1978, ss. 215. Zbiór p o ś w i ę c o n y dacza problematyki wprawdzie skromny pamięci w może etnografii w Nikołaja ukazał b y ć zatem zakresie Azji się badań s i ę z 11 o s ó b n a l e ż ą c y c h Azją Środkową. Brakuje tu w p r a w d z i e nad najwybitniejszego Środkowej. jako uważany autorski s k ł a d a wymienić A . Kisljakowa, radzieckiej rozmiarami, śmierci Kisljakowa, radzieckiej jest rodziny pierwszy w tej przegląd Zespół zajmujących się liczących się nazwisk (można by jeszcze d r u g i e t y l e r ó w n i e z n a c z ą c y c h postaci), z d ą ż o n o j e d n a k sobie a u t o r s t w o innego z m a r ł e g o j u ż c z o ł o w e g o b a d a c z a r e g i o n u zapewnić Saula Abramzona. Ciśnie s i ę wprost uwaga, ż e o d e j ś c i e dwu tak bardzo z a s ł u ż o n y c h badaczy stan p e r s o n a l n y kadry badawczej ż e n i e jest to p r a w i d ł o w o ś ć w sensie jej s k r a j n e j feminizacji. obserwowana tylko po stanu środkowoazjatycką. do c z o ł ó w k i e t n o g r a f ó w pewnych tom, dziedzinie za r e p r e z e n t a t y w n y rodziną ba­ Recenzowany w tej specjalności, naruszy Zadziwiające, ani też ogra­ n i c z o n a t y l k o do e t n o g r a f i i r a d z i e c k i e j . R e d a k t o r z b i o r u , G . P . S n i e s a r i e w , u p o r z ą d k o w a ł go w e d ł u g problemów reprezentowanych małżeństwo, nie zawsze nie ma grupy w krewniacze, wydaje poszczególnych obrzędowość. s i ę uzasadniona. termiologia Tak więc pokrewieństwa czterech artykułach — Kwalifikacja rodziny, poszczególnych nic w s p ó l n e g o Karakałpaków wiodących formy z formami (artykuł A. prac rodziny Bekmuratowej), j a k k o l w i e k s a m a a u t o r k a z w i ą z e k t a k i dostrzega, T w i e r d z i o n a m i a n o w i c i e , ż e k l a ­ syfikacyjna terminologia pokrewieństwa żytki instytucji z w i ą z a n y c h oraz z małżeństwem zasada egzogamii grupowym stanowią (s. 28). P o g l ą d prze­ ten, nawet d o ś ć p o p u l a r n y w p o c z ą t k a c h X X w i e k u , nie m o ż e b y ć obecnie p o w a ż n i e broniony i artykułu należy jest go zaliczyć b a r d z i e j godna syfikacyjną, do fantastyki uwagi. etnograficznej. Autorka stwierdza nadto z a ś i n t e r e s u j ą c y Faktograficzna u Karakałpaków fakt w y s t ę p o w a n i a strona terminologię małżeństwa kla­ kuzynów prze­ c i w l e g ł y c h , z a r ó w n o ze strony o j c o w s k i e j , j a k i m a c i e r z y s t e j . B a r d z i e j z w a r t y i logiczny roznej na temat niepodzielnej wywód prezentuje rodziny u półkoczowniczych artykuł nie ż y j ą c e j Uzbeków. już N. i tu n i e k i e d y m o ż e m y m i e ć k ł o p o t y z a p a r a t e m p o j ę c i o w y m (np. a u t o r k a n i e prowadza wyraźnej podzielną, widząc niemniej w granicy między nich dwie z a s a d n i c z a teza r y s u j e s i ę prosto. powstawanie rodziną r ó ż n e formy, istnieje w p r z y p a d k a c h w y j ą t k o w y c h przez wielką indywidualnych ale bez patriarchalną różnic małych formie prze­ rodziną jakościowych, Wielka rodzina w i zmodyfikowanych rodzin a Bo- Wprawdzie nie­ s. 46), niepodzielnej do d z i ś , lecz j e j r o z k ł a d rozpoczął się jeszcze przed �336 RECENZJE rewolucją. Nie z terenu nowego wnosi to n i c istotnie n o w e g o do naszej (Uzbecy-Durmeni). Potwierdza to wiedzy zresztą zacja rodziny szybciej z a c h o d z i ł a u koczowniczych pasterzy cili organizację wielkorodzinną środkowoazjatyckich twierdzony jeszcze (przykład zresztą również w X I X wieku) powolnej w zmiany recenzowanej z n a j d u j ą s i ę p o ś r o d k u tej s k a l i zarówno w na że materiałem indywiduali­ (np. K a z a c h o w i e niż u s. utra­ rolniczych zachodzącej pracy poza tezę, u ludów Tadżyków, 123). po­ Uzbecy-Durmeni sensie organizacji gospodarki, jak też zaawansowania procesu r o z k ł a d u form wielkorodzinnych. C z ę ś ć p o ś w i ę c o n ą m a ł ż e ń s t w u otwiera n a j a t r a k c y j n i e j s z a c h y b a poznawczo ł y m zbiorze p r a c a C h . A r g y n b a j e w a p o ś w i ę c o n a chów. Podsumowuje ona w ł a s n y materiał t e r i a ł u archiwalnego i zawartego p r z y j ę t ą w etnografii tywnie kowa. traktuje łącznie prawną, w wartościujących do szanie do czego związku ocen. też i na ogół sororat jako z czym interesuje Sam też sprowadzała zarzuca instytucję wdowy do małżeństwa z konkretnym wyjątkowych i skargi z a literaturze wy­ unikając przedmiotu tezę, zmarłego powodu nau­ nie przymusu w argumentuje krewnym tego nega­ analiza kulturową dotychczasowej ma­ konwencję z reguły ich t e n d e n c j i do w y o l b r z y m i a n i a e l e m e n t u Kaza­ do się jej funkcjonowaniem, l e w i r a c k i c h (s. 97). A u t o r p r z e k o n u j ą c o przypadków się w ca­ u autora, a t a k ż e s i ę g a w literaturze. A r t y k u ł ten p r z e ł a m u j e lewirat uproszczenia widoczne w żeństwach terenowy i sororatowi r a d z i e c k i e j , zgodnie z k t ó r ą z j a w i s k a te b y ł y wartościowane, Autor lewiratowi mał­ że przymu­ męża stanowiły należało uzasadniony przedmiot r o z p r a w s ą d ó w z w y c z a j o w y c h . Z drugiej strony autor w i d z i h u m a n i t a r n y aspekt jej powtórnego dzieci (które małżeństwa w wdowy przeciwnym obcego o j c z y m a n i e g w a r a n t u j ą c e g o uwagę, który że według nie przytoczonych pozostawia w rodzinie wypadku ciepła albo rodzinnego). materiałów dziewczynie miejsca męża ze straciłyby względu matkę" Trzeba inaczej w y g a d a na motywacje na dobro albo zyskały tu j e d n a k zwrócić sprawa z sororatem, indywidualne, ani swo­ b o d n y w y b ó r . J e s t to z r e s z t ą s y t u a c j a i d e n t y c z n a , jak i przy z w y k ł y c h decyzjach małżeńskich tym Prowadzi dotyczących młodzieży, c z y l i podlega samym prawom. n a s to do w n i o s k u , ż e l e w i r a t i s o r o r a t nie s t a n o w i ą s y m e t r y c z n e j p a r y i n s t y t u c j o ­ n a l n e j . W obu w y p a d k a c h chodzi o m a ł ż e ń s t w o kobiety, r ó ż n i j e j e d n a k status nikający bieg z przynależności wydarzeń — do aktywny odmiennej w grupy wieku przypadku lewiratu i bierny ratu. W n i o s e k ten w p r a w d z i e nie z o s t a ł s f o r m u ł o w a n y z a s ł u g a polega j e d n a k n a o d p o w i e d n i m Artykuł S. przygotowaniu Abramzona podejmuje rzadki w oraz rodzaj w wy­ wpływu przypadku przez autora a r t y k u ł u , jego materiału. literaturze etnograficznej temat k o n t a k t ó w m ł o d z i e ż y obojga p ł c i i f o r m d e k l a r o w a n i a u c z u ć (u K i r g i z ó w ) . W nym społeczeństwie wania się młodzieży tywnym stosunku półkoczowniczym (z w y ł ą c z e n i e m istniało wiele spotkań we wobec p r z e d m a ł ż e ń s k i e j form swobodnego zawiązywania bratymstwo ze mężczyzn) sprzeciwem się nadal. kobiet Zachowały (zmienił oświadczyny, znajomości, do Pośrednictwo dwoje), przy jednoczesnym w ant (por. m o n g o l s k i e małżeństwa, tych jeśli kontaktach nie zwyczajem anda spotkały należało z nega­ się za­ — po- się one reguły do „ s z w a g i e r e k " tej samej generacji, k t ó r y c h rola utrzymuje się też się tylko które przyjaźni prowadzących rodziców. spowinowaconych uczuć zaprzysiężonych daw­ kontakto­ c i ą ż y . S y t u a c j a ta n i e z m i e n i ł a sadniczo do d z i ś w r e j o n a c h w i e j s k i c h . M ł o d z i e ż z n a ł a r ó w n i e ż ustalone formy na soro- ich czasami składane bywają zastąpiła dawniejsze kuplety wzajemne prezenty rodzaj). I n t e r e s u j ą c e , bywają pisemnie jednocześnie w formie jako że jednoznaczna obecnie dopiero na wsi propozycją w i e r s z o w a n e j , k t ó r a to deklaracja kirgiskiej nawiązania twórczość miłosne, śpiewane — często improwizując — podczas wieczorynek. A r y k u ł A . Suchariewej inauguruje rozdział poświęcony grupom krewniaczym. �337 RECENZJE Dotyczy on preferencyjnego Małżeństwo miedzy małżeństwa dziećmi patrylinearnych k u z y n ó w rodzonych braci traktuje s i ę jako optymalne wśród (albo t e ż k u z y n ó w Tadżyków ono t e ż w ś r ó d i n n y c h l u d ó w A z j i Ś r o d k o w e j k ó w . J a k s i ę jednak zdaje, w większości i większości równoległych. dalszego Uzbeków, z wyjątkiem Kazaćnów wypadków stopnia) znane i jest Karakałpa­ współwystępuje ono z mał­ ż e ń s t w e m z p r z e c i w l e g ł y m i k u z y n a m i m a t r y l a t e r a l n y m i (tzn. c ó r k a m i w u j a ) . A u t o r ­ ka tego tematu utrudnia nie formy m a ł ż e ń s t w a tykę porusza, interpretację rozwinął mańskim, a Iranie, ich skąd liczbie terenie specyfikę wały (s. 126). W ś r ó d jest w i d z i e ć w została informacji ona tym zakresie Źródło zoroastryzmie, k t ó r y ona środkowoazjatyckim przekazana (s. tę ludom pochodzenie n a zwyczaju wymienia otoczeniu się endogamii. elementów Wśród o b c y c h etnicznie, co m o g ł o p r z y c z y n gospodarczych do u t r z y m a n i a niepodzielnego p a t r y m o n i u m bez wyposażenia córek w y d a w a n y c h z a m ą ż do na muzuł­ zdaje omawia­ historyczną prowadzić czoło znajdo­ do r o z w i ­ wysuwa dążność rozdrabniania gospodarstw obcych grup tej prak­ 128). J e d n o c z e ś n i e od i s l a m u i w c z e ś n i e j s z e przyczyn powstania w jednostronna. A z j i Ś r o d k o w e j , gdzie p o s z c z e g ó l n e o d ł a m y j a k i e g o ś l u d u c z ę s t o się w nięcia pełniejszej pozostanie następnie także s i ę s u g e r o w a ć jego n i e z a l e ż n o ś ć nym zaś gdyż autorka skłonna w w brak zwyczaju, drogą k r e w n i a c z y c h . Nie jest to a r g u m e n t p r z e k o n u j ą c y , g d y ż w i ę k s z o ś ć l u d ó w r o z w i ą z a ł a t e n p r o b l e m p r o ś c i e j , bez uciekania się dzielania c ó r e k do zmiany ziemią niu i s l a m i s t y c z n e g o stał reguł niczych przemawiałoby wymagała za podczas podobnych zakorzeniło kuzynowskiego przyjęciem gdy Zresztą dopiero zwyczaj po ob­ wprowadze­ wynikających krotnie obocznie ze i Suchariewej substancja małżeństwo Arabów). przyniesione potrzeb tezy przede w s z y s t k i m w ś r ó d elastyczniejsza rozwiązań (inaczej n i ż u to r o z w i ą z a n i e praktyką p r a w a s z a r i a t u . F a k t e m j e d n a k jest, ż e r o z p o w s z e c h n i e n i e omawianej formy m a ł ż e ń s t w a własnościowymi, zawierania małżeństwa. się powszechniejszą małżeństwo z związku endogamiczne Z powyższego przeciwległymi kwestiami nich jednakże, się z różną przekazywania własności. z rol­ pasterzy wśród wynikałoby z islamem i adaptujące sposobu o majątkowa się ludów siłą, nie się nie że jest zależnie Spotykane od niejedno­ kuzynami matrylateralnymi było­ by, n a s z y m z d a n i e m , f o r m ą w c z e ś n i e j s z ą n a o m a w i a n y m obszarze. Artykuł łomie W. Kurylewa XIX i lineaży X X w. o grupach rodzinno-krewniaczych K a z a c h ó w dotyczy odpowiadających określanych dawniejszej powyższym wielkiej rodzinie terminem (czyli (korporacje z przodkiem oddalonym d a c h k a z a c h s k i c h z w a n y c h uru o r a z o sposobach w porównawczy sumie interesujący materiał c e s ó w , stwierdzonych przez nas w c z e ś n i e j prze­ korporacji rodzin, k t ó r y c h w s p ó l n y p r z o d e k o d d a l o n y jest o t r z y pokolenia). Z a w i e r a macje o lineażach na minimalnych on t a k ż e infor­ o cztery pokolenia), o r o ­ segmentacji tych grup. Jest potwierdzający prawidłowość dla M o n g o ł ó w , w ś r ó d koczowników to pro­ Azji Środkowej. W się c z w a r t y m zespole a r t y k u ł ó w trzy pozycje obszarze Azji oraz Firsztejn L. Uzbeków artykuł — N. Środkowej, o poświęconych Łobaczewej ewolucji E . Pieszczerowej zwyczajach południowego o pierwszy, k t ó r y stanowi o weselu związanych Chorezmu. Z nich bardzo obrzędowości obrzędowości z u rodzinnej weselnej rzemieślników urodzeniem najobszerniejszy interesujące się i późniejsze, weryfikuje obrzędów swatów) co tezę daje o ślubnych, stanowi podstawę tym, że wnioskowania kompleks z których pozostałość do jeden dziecka ślubu weselny o ewolucji składa charakterystycznego się wśród najważniejszy porównawcze (obecnie f o r m a l n i e całym tadżyckich studium niowego p r z e m i e s z c z a n i a s i ę z e s p o ł ó w r y t u a l n y c h z w c z e ś n i e j s z y c h e t a p ó w na znalazły na z będący obrzędu. dwu jest stop­ obrzędu Autorka niezależnych ostatnim etapem dla epoki m a t r i a r c h a l n e j , d r u g i z a ś ( p o ł ą c z o n y ze z m i a n ą r e z y d e n c j i k o b i e t y ) jest ś l u b e m e p o k i p a t r i a r c h a l n e j . 22 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X X I V , z. 1 �338 RECENZJE Hipoteza ta, w y n i k a j ą c a z powtarzalności pewnych rytuałów w końcowym s w a t ó w oraz podczas w ł a ś c i w e j c e r e m o n i i ś l u b n e j , s f o r m u ł o w a n a kach X X w. przez M a k s i m o w a na podstawie powtórzona materiału kazachskiego, p r z e z K i s l j a k o w a w o d n i e s i e n i u do T a d ż y k ó w . Łobaczewa do d a l e k o szerszego m a t e r i a ł u p o t w i e r d z a t e z ę o p o w t a r z a l n o ś c i w e g o o b r z ę d u , lecz sugeruje i n n ą nieco p r o w e n i e n c j ę etapie została w począt­ potem z a ś odwołując się sekwencji czasową właści­ obu etapów. Pier­ wszy u w a ż a za w ł a ś c i w y p o c z ą t k o w e m u okresowi formowania się s t o s u n k ó w patriarchalnych. dłuższej Wówczas ceremonia nym ślubny zawierano przeznaczonej przewiezienia na narzeczonej. przed wypłaceniem uregulowanie W rozwiniętym należności kałymu, po odbywała się społeczeństwie partiarchal- warunkiem ślubu stała się pełna wypłata kałymu. Spowodowało aktu ślubnego z zasiedleniem istotnego r y t u a ł u a obrzęd zaś przerwie tylko z poprzedniej pewnej autorki. mniej dla części l u d ó w żony, ceremonii, degradacji. T a k w O ile dwoistość względnej młodej samej która Datowanie rozwoju instytucji k a ł y m u , które nie skrócie ulegać połącznie powtórzenia uległa likwidacji, przedstawia s i ę teza wątpliwości (przynaj­ to j u ż p r z y p i s a n i e d w u j e j c z ł o n o m zastrzeżenia odbywa to się drogą jednak ceremonii nie m o ż e środkowoazjatyckich), uzasadnienia. dokonało maksymalnym chronologii b u d z i ć m o ż e p o w a ż n e chownego co się z powodu bowiem jednak zostają przy określone dość powierz­ pomocy etapów na podstawie rezulta­ t ó w tego d a t o w a n i a . N a s z y m z d a n i e m m o ż l i w a jest jeszcze i n n a i n t e r p r e t a c j a o w e j ' dwoistości rozkłada ceremonialnej. Materiały s i ę n a d w a etapy, pary. M o ż n a by zatem m ó w i ć ślubie dziewczyny. łujemy Hipoteza bohaterami sugerują, że sam obrzęd s ą po k o l e i członkowie przez jeszcze szczegółowszych badań i formu­ przedsta­ Łobaczewa. Omawiany powyżej m o n i a ł weselny rytuałów ślubu młodej o o d r ę b n y m ś l u b i e m ł o d e g o i n a s t ę p u j ą c y m po n i m ta w y m a g a ją tutaj dla zasygnalizowania konkurencyjnej interpetacji wobec wionej artykuł jako przeżytków stało nasuwa jeszcze inne uwagi. Umieszczając w epoce p a t r i a r c h a l n e j a u t o r k a nie u n i k a k w a l i f i k o w a n i a się niemal automatycznie nieważ folklorystyczne których s i ę to w m a t r i a r c h a l n y c h . Tego rodzaju kwalifikacje w tekstach p o ś w i ę c o n y c h pewnym sensie manierą, obrzędowości więc cere­ pewnych formułuje weselnej, też owe opinie a po­ stają h e r m e t y c z n y m i f o r m u ł k a m i . N i e jest n a p r z y k ł a d z u p e ł n i e z r o z u m i a ł e , s k ą d się autor­ k a czerpie przekonanie o t y m , ż e „ r e l i k t e m epoki rodu macierzystego n a etapie p r z e j ­ ściowym obyczaj do p a t r i a r c h a t u jest u k r y w a n i a narzeczonego n a r z e c z o n e j " podczas jednej z ceremonii bez funkcjonować dowodu zaczyna (s. 156). T a k i e jak fałszywy stać s i ę n i m w p e ł n i nie m o ż e , g d y ż wspomniany nego k o m p l e k s u wzajemnego unikania pewnych przed twierdzenie aksjomat. rodzicami pozostawione Na szczęście obyczaj n a l e ż y jednak do dobrze zna­ kategorii k r e w n y c h i winien b y ć i n t e r p r e t o w a n y j a k o c z ę ś ć tego k o m p l e k s u , n i e z a ś z oddzielna. Na marginesie artykułu Łobaczewej pojawia s i ę też kwestia interpretowania gier q u a s i - s p o r t o w y c h s t a n o w i ą c y c h c z ę ś ć c e r e m o n i a ł u weselnego. M a j ą one b o w i e m z pewnością także znaczenie pozaludyczne. Istotne jest p y t a n i e , czy s t a n o w i ą one p r y m i t y w i z a c j ę w c z e ś n i e j s z e j i n s t y t u c j i albo z w y c z a j u , k t ó r e „ w y r a d z a j ą s i ę " w g r ę ( j a k c h c e a u t o r k a ) , c z y t e ż s a m e w sobie s ą p e ł n o p r a w n ą jeszcze f u n k c j o n u j ą przeciągania ceremonią w s w y m aspekcie pozaludycznym). Weselne przedmiotów (skóry itp.) p r z e z dwie grupy — ( w ó w c z a s gdy współzawodnictwo kobiet i dziewcząt, Ł o b a c z e w a t r a k t u j e j a k o w y r a z d a w n y c h k o n f l i k t ó w m i ę d z y g r u p a m i w i e k u (s. 154). W tej interpretacji z n a l a z ł a w y r a z tendencja dopatrywania s i ę w e w s z y s t k i m p r z e ­ żytków, nictwie miast funkcjonalnie weselnym autorka żywego, chce autentycznego widzieć zwyczaju. We zdegradowaną instytucję natomiast bardziej s k ł o n n i b y l i b y ś m y t r a k t o w a ć je jako c e r e m o n i a l n ą (bodziec?) p r z e j ś c i a dziewczyny z jednej kategorii wiekowej współzawod­ społeczną. My demonstrację do innej, b y ć m o ż e �•И II III шм ST ' RECENZJE jako f o r m ę funkcji dostarczenia jest ono w magiczny bardziej 339 sopsób zrozumiałe kinetycznej k o n f l i k t ó w , k t ó r y c h miejsce w weselu jest m a ł o Recenzowany w podobnych równaniu zbiór składa się wydawnictwach, energii przejścia. n i ż jako m a r t w y z prac również przeżytek po nierównym i tu d o m i n u j ą interpretacje nowe, ś w i a d c z ą c e poziomie. Jak o rozwoju myśli Jest to książka bardzo nużąca w Materiały czytaniu, a z b i ó r 269 f r a g m e n t ó w p o d a ń i o p o w i e ś c i j a k u c k i c h legendarnego p r z o d k a J a k u t ó w , postaciami fontow On zwykle prace m a t e r i a ł o w e . W historycznego (1888-1938), sam też Jakut z przygotował je w pochodzenia zbiór (we i i fascynująca. Stanowi oraz p e w n y m i latach dwudziestych badacz własnym legiendarnoj związanych z postacią Elleja — a t a k ż e z jego p o t o m k a m i eposu. Z a p i s a ł Szynkiewicz po mifołogii zarazem folkloru tłumaczeniu innymi Gawriłł ludów Kseno- syberyjskich. rosyjskim) do druku, k t ó r y j e d n a k z n a c z n i e s i ę o p ó ź n i ł . R ę k o p i s k s i ą ż k i z a w i e r u s z y ł s i ę i dopiero w roku odnaleziono wana wersja go w a r c h i w u m jednego z m o s k i e w s k i c h w y d a w n i c t w . została nieco skrócona przez po­ niektóre etnograficznej. Sławoj G A W R I Ł Ł W . K S E N O F O N T O W , Ellejada. istorii jakutow, M o s k w a 1977, ss. 247. tej uzasadnione. o jednak z innymi rośnie udział o p r a c o w a ń ogólnych, przy c z y m z nich sięgają W nieokreślonych wyeliminowanie 1965 Opubliko­ pewnych powtarza­ j ą c y c h s i ę m o t y w ó w . O b e j m u j e ona m a t e r i a ł z e b r a n y n a t r z e c h g ł ó w n y c h o b s z a r a c h zamieszkanych przez J a k u t ó w — w i wierchojańskim. zaś c a ł o ś c i Materiał ułożono narracyjne (poszczególne Jakucji centralnej według jednostek podania) niemal z administracyjnego piętnastu p o w t a r z a te s a m e już s k r ó t ó w dokonanych minująca całym stwa w postaci Ellej, jej podczas zbiorze albo t e ż m o r d e r s t w wrogiego jest sił przedmiotem biografii lub (z r z a d k a podmiotem podlegający tylko jednostkom podziału wspomnianych motywy łączy prawie jest także jednakże dzięki z czemu czy występujących wyjątkiem sam u początków losy do­ zabój­ rycerskich pojedynków), Każda heros, zagrożeniu, ułusów, wydawców krwawych walk, prób agresji. Nie pacyfistyczny przez pomimo wydawniczej. Różne okrucieństwa, nadprzyrodzonych. konsekwentnie również redakcji atmosfera wilujskim — tematycznych. odpowiadających l u b podobne m o t y w y , z ukrycia oddziaływania wprawdzie rozdziałów krajach terytorialnych podzielone z o s t a ł y na f r a g m e n t y w e d ł u g n i e z a w s z e o s t r y c h k r y t e r i ó w Każdy oraz w rzuciły swo­ go na tereny z a m i e s z k a ł e p ó ź n i e j p r z e z J a k u t ó w . Jest w i ę c Ellejada swoistym j a k ż e r a ż ą c y c h gust e u r o p e j s k i e g o brutariuszem, epopeją k r w i o ż e r c z y c h instynktów, czytelnika w y k s z t a ł c o n e g o w tradycjach antycz­ nego h u m a n i t a r y z m u i ś r e d n i o w i e c z n e j g a l a n t e r i i w a l k i . P o p e w n y m czasie przyzwyczaić jedynie na się do tego, techniczne że okrucieństwo warianty jest sposobów kanonem uśmiercania i zaczynamy czy też możemy reagować organizowania n a p a ś c i n a u ś p i o n e n o c ą osady l u d z k i e . Nie w t y m j e d n a k u p a t r u j e p o w o d ó w nacji, Jest wymienionej nim raczej przedmiotem formułując uporczywe przeze mnie w y ż e j narastający machiawelicznej wnioski pytanie w o niepokój jako uczucie t o w a r z y s z ą c e o to, czy nie staliśmy lekturze się m a n i p u l a c j i ze s t r o n y t w ó r c ó w f o l k l o r u rodzaju przyczynę przytoczonych tej ekspresji wyżej. Pojawia brutalności, skoro się fascy­ tekstu. przypadkiem jakuckiego, jednocześnie wzdragamy p r z e d p r z y j ę c i e m t e z y o t y m , ż e p r y m i t y w n a k u l t u r a p o w o ł u j e do ż y c i a się prymitywne instynkty. Na podstawie przyjąć wniosku, tego, co w i e m y o dawnym społeczeństwie że reprezentowana w folklorze jakuckim, intensywność nie drapieżnych możemy i ter- �340 RECENZJE rorystycznych postaw że postawy m i a ł a s w ó j odpowiednik t a k i e nie w y s t ę p o w a ł y , sądzę w praktyce ż y c i o w e j . Nie tylko, że t w ó r c z o ś ć b y ł a d o k ł a d n y m odbiciem zasad s p o ł e c z n e g o twierdzę, folklorystyczna nie współżycia. Reprezentowane w folklorze przypadki z a d a w a n i a g w a ł t u i z a g r o ż e n i a ż y c i a i n n y c h ludzi m o ż n a z grubsza podzielić n a t r z y kategorie: 1) d l a sławy, uzyskania po­ z y c j i h e r o s a s i ł y , 2) d l a z e m s t y za podobny c z y n w p r z e s z ł o ś c i , 3) d l a z a i n i c j o w a ­ nia nowego stanu się n a w i ą z y w a ć i w życiu jednostek lub grup ludzkich. Dwie do i n s t y t u c j i k u l t u r o w y c h u t r w a l o n y c h w rozpatrywać je należy w kontekście konkretnych pierwsze obyczajowości faktów z życia wydają jakuckiej społecznego. O s t a t n i a k a t e g o r i a — a jest o n a n a j l i c z n i e j c h y b a r e p r e z e n t o w a n a w Ellejadzie nie odnosi jących s i ę do r z e c z y w i s t o ś c i uzasadnić symbolicznym lub społecznej, sankcjonować otwarciem nowej lecz pewne jakości, Zjawiska, szych które kategorii to stwie zagrażają zjawiska. Gwałt miejscu, motyw zemsty. Y ma­ byłby Jeśli czysto teza widzianej przez pryzmat sposób nowej właściwy grupy wypadkach mamy pewnych dając osób, początek Przykład: ta jest twórczości do trzeciej X grupie związał c z y n i e n i a ze i ruszył z żoną Y na poszukiwanie w społeczeń­ i osiedlają wpleciony nastawa! nowych się na w to jest na jego koczowisk, sytuacja poprzedzająca zawarcie m a ł ż e ń s t w a dokonuje życie zamachu śmierci, następują swaty rą zmuszany jest nia nie zabili X , oddając oraz dialek­ życie. nie był Jakutów. zięć jego s y n o w i e linii grupę i swoiście s w o j e j m a t c e j a k o t r o f e u m . "Wówczas o s i e d l i d a j ą c p o c z ą t e k n o w e j g r u p i e kolei dopóki opuszczają odrębnej. Niekiedy się powyż­ genitalia dziewczyny osiąść które z rodowo-terytorialnej jego Z stanie zatem starego z n o w y m . K o n t y n u a t o r z y w i o d ą c e j zabrał ż o n ę oraz s y n ó w jednak w w powstanie W obu życiu nowym relacjonuje najczęściej tycznym konfliktem — mitologicznych, brutalności. Ellejada zawarcie m a ł ż e ń s t w a . zdarzeń katalizatorem zmiany. p r a w d z i w a , z d e j m u j e ona z k u l t u r y j a k u c k i e j , folklorystycznej, odium do z konfliktem na przyszłego i zaaranżowana do grupą następująca: ten wysiłku. Tu ustabilizowaną znowuż ojciec skutecznie ucieczka dziewczyny, krańcowego pomiędzy jest zięcia, w unika pogoni z a mamy do (rodzina pochodzenia któ­ czynie­ dziewczy­ n y ) , w i m i e n i u k t ó r e j w y s t ę p u j e j e j r e p r e z e n t a t y w n y p r z e d s t a w i c i e l (ojciec), a j e d ­ nostką (pretendent do ręki), która r o d z i n a ) po d o k o n a n i u w konsekwencji aktu symbolicznej zemsty założy (pogoń grupę odrębną za d z i e w c z y n ą = (nowa uśmier­ cenie). Należy podkreślić, że wspólny obu przytoczonym r z e ń s u g e r u j e , ż e nie p e r s p e k t y w a p o w s t a n i a ną konfliktu. można Zależność więc o sprzeczności przeżytek dających wówczas jest zastosować interesów opozycji konfliktem to odniesieniu konflikt do systemu zamężnej wobec kobiety jej rodziny formy konflikt małżeństwa przez porwanie, r ó w n o w a ż n i k i e m zemsty z a m y k a j ą c e j Przemoc, atak, z d a j ą jest stanowiłby pochodzenia. z z i ę c i e m , nie z a ś z kandydatem n a z i ę c i a , ona tu j a k jest w to d o k ł a d n i e z u z n a w a n ą śmiercią, gdyż przedmiotem przemocy w strukturalnym konflikt. porzucenie z m i a n ę . Nie w y d a j e s i ę jednak, by za c h a r a k t e r y s t y c z n ą poprzed­ jakuckiej podlegający przejściu s i ę t u nie mieć z n a c z e n i a , istotne jest jako siły inicjującej. Ś w i a d c z y ł y b y obiekt Kierunek niekiedy stanów, pokrywało dla o b r z ę d ó w przejścia a t a k u , albo t e ż jego a k t y w n y m w y k o n a w c ą . wydaje zastosowanie wersji on isto­ w kategoriach prze­ bowiem się być warunkami umożliwiającymi umożliwiającą zakła­ Byłby niego s t a n u i p r z e j ś c i e do s t a n u nowego. D o t y c z y to p u n k t u stycznego obu wyzwala energię Nie interpretacji patrylinearnych reguł cie. Podobnie, u c i e c z k a d z i e w c z y n y nie d a j e s i ę i n t e r p r e t o w a ć żytkowej wyda­ przyczy­ sytuację. małżeństwa) niej p o w y ż s z y nowych z schemat inicjuje n o w ą motywu do p a t r y l i n i i . W e d ł u g starego wyobcowanie odwrotna: (w wypadkom grupy k o n k u r e n c y j n e j jest się symboliczną może być albo egzekwowania po prostu jej o tym n a s t ę p u j ą c e sytuacje: P r z e - �3-11 RECENZJE siedlający się terytorialnej, Jakuci, którzy rozpoczynają dy T u n g u z ó w i lokują mają być w funkcjonowanie przyszłości przodkami jako z e s p ó ł przez się na jej miejscu. I n n y m p r z y k ł a d e m t ó w do c a r a , z l e k c e w a ż o n y przez d w ó r , k t ó r y o d m i e n i a nowej byłby poseł losy p o s ł a n n i c t w a jąc a k t u g w a ł t u po to t y l k o , by b y ć p r z y j ę t y m p r z e z z a i n t r y g o w a n e g o cara. Jeśli przyjmiemy, są J a k u c i że w obu wypadkach Powyższe przypuszczenia w a n i u z j a w i s k nie by u p e w n i ł nas w o słuszności prawidłowości Materiał ten w dostarcza licznie rola Wydaje kilku elementu pojmo­ w rolę w Ksenofontowa etnicznym Ellej, z Buriatką. mieli one materiale. uwag. samookreśleniu b y ł T a t a r e m (albo Jego wszyscy za który że sugerują innych interesujących obcego przekazów) zresztą poważną s i ę jednak, przez Jakutów, ożenionym przynajmniej żony odgrywają stanu ż e dla z m i a ­ przyczynowo-skutkowym zebranym praprzodek innych podań) niektórych w wnioskowania. Niekwestionowany według faktem zmianie E l l e j a d z i e swego mitologicznego p r a w z o r c a , tak jest dokonu­ aktu przemocy. przemocy t a k ż e o k a z j i do Charakterystyczna Jakutów. o roli znajdują istnienie dług podlegającą osa­ Jaku­ tym (zgodnie z e t n c - c e n t r y c z n ą o r i e n t a c j ą f o l k l o r u ) , odnotujemy, ny w y s t a r c z y j e ś l i to oni b ę d ą p o d m i o t e m guzem stroną grupy wymordowanie żony Tun­ synowie Tunguzki. (we­ Tunguskie b i o g r a f i a c h w y b i t n i e j s z y c h postaci jakuc- k i c h . O b c o ś ć , j a k o a g e n t n a d p r z y r o d z o n o ś c i , w z m a c n i a n i a jest n i e k i e d y p r z e z p r z y ­ pisanie p r z o d k o m u m i e j ę t n o ś c i s z a m a ń s k i c h , szamańskiego Ksenofontow strukcji i kwestii ojciec też relacji Omogoj na ten przez niego p r z e k a z y dlatego, że miejsca się twierdzenie nie niezależnie zgodzi leży dawny bliźniakach" (z wobec otwar­ Drogę, jaką siebie) odbyli nad migracji dawnych Ja­ od się przypuszczalnie że rekon­ genealogiczny go to z w ł a s z c z a praojczyzny. Okładnikowa, i Omogoju — ich posłużyć materiał jako r ó w n o w a ż n ą tożsamości herosach mogą zawierają całkowicie Ksenofontow o Elleju boskich i (zresztą znak wydaje przekazów śladowanych Jakutów traktował Obecnie ryzykowne zebrane właśnie z innymi ludami. F r a p o w a ł o pochodzenia Lenę, u podstaw że Jakutów, jego ż o n y środkową kutów. sądził, historii i nie p o m i j a j ą tej czasami kowalskich lub przynajmniej rodowodu. „dzisiaj motyw przedmowy nikt, jasnym o Ellej niewinnie do aie jest, książki, s. F o l k l o r j a k u c k i w n i c z y m n i e s u g e r u j e b l i ź n i a c z e g o z w i ą z k u , obaj b o h a t e r o w i e stępują stość wyłącznie w sytuacji, w roli stron zawartego j a k i e j s i ę obaj stwo l u d z i o b c y c h etnicznie, małżeństwa, znaleźli. którzy skąd Najważniejsze t e ż pochodzi wydaje s w ą obcością uświęcają się tu że prze­ 6). wy­ parzy­ małżeń­ fakt powstania etnosu jakuckiego. Jakkolwiek faktem byśmy interpretowali jest, ż e f o l k l o r prezentuje cjonując jej obcość. Natomiast cami od i uczestnikami neutralizmu znaczy, ż e w procesu sposobie są autentycznymi skość odległych przodków, etniczną ją w Recenzowana książka etnograficznego przedstawiania. pozostawiona bez prezentacji wkładem z pewnymi ysyach rodziny. P o n a d t o tematy z historii — święta oni — Tunguzami, lekceważeni jakiegokolwiek niewiele i dalekie są ośmieszani, co bóstw typowo nie ofiar znanymi etnogra­ E l l e j a j a k o herosa i ich funkcji. N a j w a ż n i e j s z y m nawet i cudzoziem- komentarza, zdaje s i ę materiału do listy w y n a l a z k ó w kumysu rela­ współmieszkań­ nadprzyrodzoności. z a w i e r a stosunkowo t u r o w e g o oraz n i e p e ł n e j jest d o k ł a d n y , Jakutów Są Jakutów, neutralnie p a r t n e r a m i j a k u c k i e j historii. Natomiast O g r a n i c z a s i ę on w ł a ś c i w i e ceremonii przodków obiektywistyczny, kontakty J a k u t ó w z ich sąsiadami, o d p o w i a d a ć sugestii o j e j r o l i j a k o agenta ficznego. przynależność sposób dotąd składanych szczegółami, bóstwom kul­ jednak opis opiekuńczym z a ś w c a ł o ś c i s t a n o w i ć ona m o ż e bodziec do p r z e m y ś l e ń n a r ó ż n e kultury, jak każda dobra antologia s ł o w n i c z e k t e r m i n ó w etnograficznych spotykanych w folkloru. Książkę zamyka tekście. Sławoj Szynkiewicz �342 RECENZJE MARTTI GRONFORS, Finlandia działalność należy ośrodki do Blood tych badań publicystyczne, opracowań popularnych Gunni sista (Raporty Holttó i próbę podjęli nym wzrostem ы procesie Pośród Karl-Olov są i wydana Suomen mustalai- bez Goldman fińskiej wraz Ciekawym fotografików cygańską Tommy Martti akkulturoituminen 4 ludności filmie wy­ interesujących cygańskie) wraz z parą cyganologii ożywioną zarówno zwłaszcza (Zycie 1977. Ismo upiększeń. w Zigenarens zaznaczyły się wyraź­ z w ł a s z c z a w zakresie s t u d i ó w socjologiczno historycz­ ja cygańskiej) . i literaturze, m. feuding Tematyka ostatnich among Gronfors. Generalnie uwagi na problem cygański, kilku Finnish ujmując, Suomen (Charakterystyka in. scenariusze na przestrzeni w a l o r a m i Blood antropolog zwrócenia rozwijają bardziej rzeczywistość Arnstberg Helsinki z n a n a z tego o k r e s u jest p r a c a d o k t o r s k a R a i n o V e h m a s a prac wydanych naukowymi i pracy Do Huttunena, opracowany ukazujący ryhmaluonne w tej naukowe. Kari Gypsies, istnieją Efektem Mustalaiselamaa . L a t a 60-te w akulturacji wyraz prace zainteresowań, Najbardziej nież 3 cygańska) romaanivaeston których studia cygańskiego)* Savolainenem, (Droga w Finnish b y ł a jego i n n a k s i ą ż k a — a l b u m Raportti z życia Vag i książka Mikko Podobną nych. jak należą Nordstrom-Holm i udanym p o m y s ł e m krajów, among cyganologicznych. dawnictwa z feuding cygańska i nowele lat grupowa znalazła wyraźnie Gypsies, której zainteresowania co jest niestety u d z i a ł e m rów­ 5 Veijo Baltzara . wyróżnia się autorem jest te są wyrazem niewielu państw. W y d a j e s i ę j e d n a k , ż e j e s t to j e d y n a w ł a ś c i w a droga, a b y r o z w i ą z a ć ten p r o b l e m — poznać, wyciągnąć wyróżnia kilka wnioski, a potem z a s t o s o w a ć konkretnych determinantów je w praktyce. I . M . wyraźnie Kamiński wpływających na 6 wzrost d z i a ł a ń n a s t a w i o n y c h n a p o z n a n i e C y g a n ó w j a k o g r u p y e t n i c z n e j : 1) n a j l i c z n i e j s z a populacja cygańska w Skandynawii znajduje się w ł a ś n i e w Finlandii; 2) najbar­ d z i e j z a n i e d b a n ą g r u p ą c y g a ń s k ą n a P ł w . S k a n d y n a w s k i s ą C y g a n i e f i ń s c y ; 3) w ę ­ drówki fińskich między Finlandią Cyganów do a rządami państw tych sąsiednich państw. wywołały Konsekwencją szereg było nieporozumień stworzenie rządo­ wego programu pomocy dla C y g a n ó w . Celem, k t ó r e m u łeczeństwu poza fińskiemu, Lapończykami tym że mają poza służyć dwoma te 7 uświadomienie spo­ etnicznymi, tj. właściwie wcale, c h o ć liczna — Cyganie. I n t e r e s u j ą c e s w o j ą d r o g ą i prawdopodobnie wymow­ przeprowadzenie teretnicznych grupami niejako w ich o zasadniczej opozycji właśnie ustanowienia przez dotyczyłyby stosunków Finowie-Cyganie. Lapończycy i różnicy systemu pozostałych mieszkańców pozostałych dostarczyłby Finlandii. być t r i a d y : s w o i — i n n i — obcy. L a p o ń c z y c y z pewnością normy postępowania, Huttunen, język, G. relatywnie ubiór itd. bliżsi różnią Cyganie społeczno-kulturowego, do kultury są K. i które tych swojej 1 badań równoległych, Finowie-Lapończycy dwiema Finami , jest mniejszościami istnieje trzecia, nie znana ne b y ł o b y i szwedzkojęzycznymi badania, znanymi Sposób może ze Finom aniżeli ewidentnie. Nordstrom-Holm, I „odbierania" Mustalais na na szereg Cyganie, jedni, są stojącymi argumentu względu in- i cech których drudzy elamiia, rzecz nie Helsinki 1969. 2 K . H u t t u n e n , I. H 6 1 t t 6 , M. S a v o l a i n e n , Raportti Suomen mustalaisista, 1972. K . O . A r n s t b e r g , T . G o l d m a n , Zigenarens Vag, S z t o k h o l m 1974. R . V e h m a s, Suomen romaanivaeston ryhmaluonne ja akkulturoituminen, Turku 1961. I . M . K a m i ń s k i , Teoria i pragmatyka współczesnych trendów cyganologii europejskiej, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " t. X X I I : 1978, z. 2, s. 220. K a m i ń s k i , op. cit., s. 219. ' M . G r o n f o r s , Blood feuding among Finnish Gypsies, H e l s i n k i 1977, s. i . 3 4 5 6 �343 RECENZJE S4 d l a Finów inną pozycję ,swoi", w ale obrębie też wydaje kategorii mi się, że każda „obcy". Stopniowanie r a ź n i e w i d a ć c h o c i a ż b y podczas p r ó b s a m o o k r e ś l a n i a ło stwierdzone UW. podczas badań Nazwa „Cyganie" („prawdziwi 8 nie . prowadzonych obejmuje dużą Cyganie"). K a t e g o r i ę Wydaje mi się, że analogiczne tych grup zajmuje na b l i s k o ś ć s i ę przez C y g a n ó w , przez s t u d e n t ó w grupę obcych z z uwagi ludzi, w stanowią pojmowanie wy­ zosta­ K a t e d r y Etnografii ramach której dla co nich żyją wszyscy swojskości i Roma nie-Cyga- obcości wystąpi w tym konkretnym przypadku wśród ludności fińskiej. Wśród istotnych problemów związanych z Cyganami i ich c z e ń s t w i e f i ń s k i m godna p r z e b a d a n i a w y d a j e s i ę r e l a c j a kość związków sadniczo pomiędzy odmiennej n i m i . S ą to dwie pozycją grupy o podobnym kulturze i odmiennym w społe­ Cyganie-Lapończycy rodzaju z w i ą z k ó w statusie, z i ja­ choć grupą c ą — F i n a m i . P o n i e w a ż j e d n a k to z a g a d n i e n i e s t a n o w i z b y t o b s z e r n y t e m a t w sunku dla do podstawowych której je założeń pracy Gronforsa, m o ż n a zrozumieć pominął. w e j zemsty, wzbogaca G r ó n f o r s p r z e d s t a w i o n ą w w i e l k i m s k r ó c i e h i s t o r i ą w E u r o p i e ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m i c h d z i e j ó w w podjęte Cyganie zostały zakresie zawierania mu małżeństw się za Fińskich ry). Cyganów (the Finnish W mogą p r o g r a m u , od b y ć powojenne problemu mniejszości wydania dyskryminacji Cyganów prawem działania do Cenne dzisiejszego w może tej Romów działa uwa­ Towarzystwo mustalaisyhdistys aktualną sytua­ optymi­ wprowadzenia niektórych rządów 3 zakazywała zostać zinterpretowany części zmierzające są życia, fińskich, one co odniesieniu do C y ­ sposobu ż y c i a , zgodnie z na jest po­ każdy obowią­ niebezpiecznym nieczęsto nastawione Bry­ dyskryminacji wy­ pracy Gronforsa jest d ą ż e n i e (Cyganów) na o g ó ł trybem jej prak­ miana grupy etnicznej. Z a t e m jako w a l k a z p a s o ż y t n i c z y m pracach cyganologicznych; na ustawy ( C y g a n ) r o z u m i a n y jest j a k o s y n o n i m zującym aniżeli Suomen szkol­ r. działacze zostało rasowych i etnicznych. W praktyce, w przejaw dnia począt­ proble­ etnicznych, a w i ę c r ó w n i e ż i C y g a n ó w . s p o ł e c z n e g o , a nie jako odpowiednik społeczeństwa. W 1906 tym dzieci, r o z m i j a s i ę n a n i e j teoria z tzw. R a c e R e l a t i o n s A c t z 1968 r . z uprzedzeń w zagadnienia Od r. p o w o ł a n e — wkrótce M i m o to w s z y s t k o k o n k l u z j a G r o n f o r s a n i e jest łożenia zania państwo. Cyganów. G y p s y Association Już badaniem tych organizacji s ą raporty o m a w i a j ą c e termin „gypsy" w dla 1967 ganów, reszty się r. działalność wychowania przejęło zajmujące mieszkań Cyganów. opracowania Przykładem tyjska ustawa 1559 żywą dotyczące inicjatywę instytucje w ż y c i e d ł u g a droga i n a j c z ę ś c i e j do r o z w i ą z a n i a nikającej Szczególnie krwa­ Cyganów Finlandii. ok. (the G y p s y M i s s i o n — M u s t a l a i s l a h e t y s r y ) , k t ó r e j cję C y g a n ó w w Finlandii. tyką. Szwecja zarządzenia O d X I X w. zdrowotnej, Efektem działalności postanowień Cyganów. zaczęły przedstawicieli s t y c z n a —• od via O p r a c o w y w a n e p r z e z nie p r o g r a m y o m a w i a ł y opieki Misja Cygańska żają Finlandii wydając itd. powstawać pracy, do „poprawy" Kościół, cygańskiego. nictwa, dotarli próby rozwijał k a c h X X w. sto­ przyczynę, Z a s a d n i c z ą c z ę ś ć pracy, tj. c h a r a k t e r y s t y k ę f i ń s k i c h C y g a n ó w w aspekcie Pierwsi za­ dominują­ do dla uka­ poruszane przeszłość bardziej teraźniejszość. Opis s p o ł e c z n o ś c i C y g a n ó w f i ń s k i c h w aspekcie k r w a w e j zemsty stanowi, z z a ­ łożenia autora, g ł ó w n y waż według możliwa 8 i niego jest uzasadniona temat to w droga pracy. G r ó n f o r s obecnej przedstawienia L. Mróz, Świadomościowe P o l s k a " , t. X X I I I : 1979, z. 2. Z a G r 6 n f o r s e m , op. cit, 9 fazie wyznaczniki s. 8. s k o n c e n t r o w a ł s i ę n a opisie, znajomości badanego dystansu tego zagadnienia zjawiska. Autor etnicznego, ponie­ jedyna nie po- ; „Etnograf a �344 RECENZJE dejmuje. rozważań badań, które brane teoretycznych, przedstawia natomiast prowadził wiadomości od p o c z ą t k u dotyczą pamięć informatorów. materiał uzyskany 1976 r. do p r z e ł o m u ostatnich 50-60 lat; tak W i e l k ą zaletą prowadzonych wiosny-lata daleko, jak podczas 1977 r. Z e ­ najdalej przez a u t o r a b a d a ń w o ś ć przeprowadzenia w s t ę p n e j w e r y f i k a c j i źródeł na podstawie sięgała jest możli­ obserwacji i roz­ szerzającej się w jej trakcie z n a j o m o ś c i j ę z y k a . Korzystanie z m a t e r i a ł ó w a r c h i w a l ­ nych i jest bardzo pomocne, ale nie zrozumienia informacji. Dotyczy zamkniętych, których członkowie zawsze prowadzi to s z c z e g ó l n i e świadomie do badań mogą właściwego odczytania prowadzonych podawać w grupach nieprawdziwe wiado­ mości. Przyczyn nieznajomości społeczności żyjącej wśród narodu fińskiego, a jedno­ c z e ś n i e poza n i m , s z u k a ć n a l e ż y w b r a k u p o m o s t u ł ą c z ą c e g o d w a t a k r ó ż n e syste­ my kulturowe: k o c z o w n i k ó w i osiadłą ludność chłopską (rolników i r y b a k ó w ) . Izo­ lowanie 'Się c y g a ń s k i c h instytucji jest dodatkową J e d n ą z instytucji nadal f u n k c j o n u j ą c y c h s y w a n a przez Gronforsa zemsta zemsty dzy konieczne i grupy, Cyganie nie są krwi. Aby zrozumieć jest p o w i e d z e n i e o organizacji w dla u wzorzec czynnikiem, gańskich czy który model Przykładem Niepisany (przy c z y m m o ż n a przyjąć, wypadkach skalań lań", n a l e ż y do g ł ó w n e g o nizinnych, zwanego Zwierzchnik Baro oraz q u a s i - r o z g r z e s z e n i a , obyczajowego lub ten w y b i e r a n y n a specjalnie z w o ł a n y m pobratymców, j e ś l i s a m n i e zostanie magerdo t y c z ą c e np. o s k a r ż e n i a o oszczerstwo, wem zwyczajowym, niczą rolę w która we, g r u p o w e A u t o r y t e t zasada pow­ Rom zjeździe — swej Cyganów (Głowa-Cygan). zwanym władzy Romano dożywotnio, 1 0 p l o t k i , pobicie r e g u l o w a n e obowiązuje cygańskim nie m o ż e w odgrywają wszystkich autorytety Cyganów różniające autorytetu Cyganów. — Zasad­ rodzinne, tym przypadku b y ć utożsamiany umiejętności mogą zawodowe być różne (mistrzowskie np. ich m ą d r o ś ć bielenie do­ s ą zgodnie z p r a ­ z kotłów), rodo­ władzą; ona s a m a j e d n a k m u s i b y ć n i m b e z w z g l ę d n i e p o p a r t a . P r z y c z y n y p o s i a d a n i a niektórych po­ ska- [ s k a l a n y —• R . H . ] " . R ó w n i e ż s p r a w y s p o r n e bezwzględnie społeczeństwie cy­ odniesieniu polskich Sero utrzymuje się przy tym wszystkich czyli „zdejmowania Śero Celo — przez s w y c h które jest wyrokowania w sędziego — przywódcy że kojarzy i nakazów, Cyganów władza wła­ tym, Cygana J . Ficowski w ż e jest to u (Wielka G ł o w a ) przy sprawiedliwość Obyczajowość tych z a k a z ó w , opi­ krwawej o strukturze należy zakazów co pisze nie-Cyganów. i znaczenie „prawdziwego" normuje b y ć to, szechna): „ P i e c z a nad przestrzeganiem szczególnych kodeks zachowania może dla C y g a n ó w jest słów Zaznaczyć praworządność, ostatecznie i a b s o l u t n i e szczepów. do P o l s k a R o m a też istotę miejscu kilku Romów. której się z normami prawa p a ń s t w o w e g o . stanowią tym rodziny społecznością, przeszkodą w grupie f i ń s k i c h przez i wiedza, wy­ s p r a w n o ś ć i siła. N i e jest to j e d n a k w a r t o ś ć p r z y s ł u g u j ą c a t y l k o i w y ł ą c z n i e j e d n o s t k o m . K a ż d a g r u ­ pa c y g a ń s k a j e s t w e w n ę t r z n i e z h i e r a r c h i z o w a n a . N a s a m y m s z c z y c i e stoi r ó d (rody) najbardziej p o w a ż a n y , n a j n i ż e j zaś — pariasi grupy. Dla Gronforsa punktem dzina b ę d ą c a stkim funkcją wspólnotą wyjścia ekonomiczną możliwości w opisie b a d a n e j i społeczną. przemieszczania się z społeczności Jej wielkość miejsca na jest mała b y ł a przede miejsce, ro­ wszy­ możliwości z a o p a t r z e n i a w ż y w n o ś ć i o d z i e ż (sfera e k o n o m i c z n a ) , u t r z y m a n i a h i e r a r c h i i i w i ę z i w e w n ą t r z r o d z i n n y c h (sfera s p o ł e c z n a ) . U s t r ó j i s t r u k t u r a r o d z i n y c y g a ń s k i e j r z u t u j e na s z e r s z y s y s t e m s p o ł e c z n y — r ó d i c a ł ą g r u p ę . P o d z i a ł r ó l w dzinie dują w zależności swoje jaciół 1 0 1 1 i odbicie wrogów. od w płci, wzajemne kontakty sposobie odnoszenia Obowiązujące przy tym J . F i c o w s k i , Cyganie na polskich M . B l o c k , Zigeuner — ihr Leben członków małżeństwie danej rodziny, i ro­ znaj­ s i ę do k r e w n y c h i n i e k r e w n y c h , p r z y ­ zasady drogach, und ihre są powszechne dla wszystkich K r a k ó w 1965, s. 158. Seele, L i p s k 1936, s. 119-128. �345 RECENZJE Romów. gadio Przykładem może b y ć zasada doboru małżonka — endogamia względem ( n i e - C y g a n i e ) c h o ć nie z a w s z e p r z e s t r z e g a n a — d ą ż e n i e do tego, a b y p a r t n e r pochodził gólnie z „ l e p s z e j ' r o d z i n y , co c z a s a m i p r o w a d z i do szanowanych rodów. Podobnie jest nie: dzieci i dom, z a s p o k a j a n i e b i e ż ą c y c h zadaniem mężczyzny jest dostarczenie w „kradzieży" nazwisk przypadku podziału potrzeb należy środków na ról do kobiety, większe szcze­ w rodzi­ podczas wydatki np. gdy zakup m e b l i . C a ł y szereg i n n y c h z a c h o w a ń p o t w i e r d z a to, ż e s y s t e m w z a j e m n y c h k o n t a k ­ t ó w u w a r u n k o w a n y jest s t o p n i e m p o k r e w i e ń s t w a , zaprzyjaźnienia, tolerancji i nie­ nawiści. Przybycie momentem Cyganów do pojawienia zawodów. W Europy się w zajęcia zbieranie określane szmat, jako taniec, nieco tylko niektórych i nowych językowych badaczy cygańskie Dlatego to szukają kotlarstwo, wróżenie. Koń u zarazem nowych i znajdują dowo­ Cyganów. Trady­ kowalstwo, Współcześnie też Grónfors zmodyfikowaną. 1 2 umiejętności, s t a n o w i ą i n d y j s k i e dziedzictwo muzyka, z nich s ą kontynuowane. wą, zdaniem europejskich analizach archeologicznych dy n a to, ż e w ł a ś n i e te e l e m e n t y cyjne jest krajach sprzedaż koni, przynajmniej niektóre traktuje je jako tradycję zawodo­ Cyganów fińskich (podobnie zresztą jak i u p o z o s t a ł y c h ) odgrywa nadal d u ż ą rolę. R o z s z e r z y ł s i ę tylko zakres, w j e s t on wykorzystywany. rzystać biorąc stwem, jeżdżeniem udział Cyganie są doskonałymi w wyścigach „po i potrafią konnych. Kobiety nadal trudnią prośbie", utrzymywania kontaktów jeźdźcami sprzedażą z gadźami. ryb. Cyganki Są to w wyko­ się wróżbiar­ czynności egzystują więc jakim to wymagające dwóch systemach s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y c h ; m ó w i ą c d o k ł a d n i e j n a pograniczu u k ł a d u c y g a ń s k i e g o i niecygańskiego. Tę przeprowadzając zarobkowymi. Cyganie Jest tworzą -Cyganami specyfikę działalności ścisłą granicę między to podział zgodny przysłowiowe ogranicza się kobiet z „państwo tylko do cygańskich wychwycił prywatnym życiem R o m ó w rzeczywistym w państwie". niezbędnych, stanem zajęciami rzeczy, Zakres mających Grónfors a ich albowiem kontaktów podłoże z nie- ekonomiczne. Z a r a z e m k o n i e c z n o ś ć i c h u t r z y m y w a n i a jest e w i d e n t n a — z a p e w n i a po p r o s t u p r z e ­ życie. Wszystkie ne", w o k ó ł społeczeństwa tego, co zaakceptowane nym, nu i budują dla danej system jest prawny dobre", co pojęcia zostaje praw­ termi­ ponieważ wokół s a m e g o a k t u zemsty który reguluje sposób specyficznym „moral­ przez n i ą systemem zwyczajów, zwyczaj. Dla C y g a n ó w wokół to i s t n i e j ą c y m obok i n n y c h n o r m , jest k r w a w a z e m s t a r o d o w a . U ż y w a m „system", jako ogólny swój społeczności zgrupowany jest jej wykonania. Autor cytując zespół Bloka 1 4 norm stwier­ dza, ż e t e n t y p d z i a ł a l n o ś c i p r a w n e T j a k ą jest k r w a w a z e m s t a , m u s i b y ć o d r ó ż n i a n y od d z i a ł a l n o ś c i m a f i i czy g r u p g a n g s t e r s k i c h . W s p ó l n y m m i a n o w n i k i e m t y c h nich jest mej działanie grupie. grupowa stwach własną czy grupą, charakterystyczną odpowiedzialność krwawa wyjaśnia, system Cechą poza zemsta podobne członków podczas gdy k r w a w e j zemsty rodu „mordercy". zemsta jako W krwi siły ostat­ działa w regulującej niektórych sa­ jest społeczeń­ n a s y c o n a jest w a r t o ś c i a m i s a k r a l n y m i . N i e s t e t y G r ó n f o r s n i e zjawisko społeczno-kulturowy jest występuje również u C y g a n ó w fińskich. systemem otwartym. Zarówno na „Każdy poziomie spo­ ł e c z e ń s t w a , j a k i j e d n o s t k i i s t n i e j ą p o t e n c j a l n e m o ż l i w o ś c i z m i a n i to z m i a n d w u ­ kierunkowych. 1 2 Pierwszy kierunek, przewidziany w „interpretacji sakralnej" cha- H . M o d e , S . W 6 1 f f 1 i n g, Zigeuner — der Weg eines Volkes in DeutschL i p s k 1968. Z a G r ó n f o r s e m , op. cit., s. 87 ( G . H o e b e 1, E . A d a m s o n, The Law of Primitive Man, a study in Comparative Legal Dynamics, 1967). Z a G r o n f o r s e m , op. cit., s. 88-89 (A. B i o k, The Mafia of a Siciliant Village 1860-1960: a study of Violent Peasent Entrepreneurs, O x f o r d 1974). land, 1 3 1 4 �346 RECENZJE r a k t e r y z u j e s i ę d ą ż e n i e m do a b s o l u t y z a c j i n o r m i i n t e r e s u s p o ł e c z n e g o ; d r u g i w y ­ r a ż a s i ę z m i e r z a n i e m k u a b s o l u t y z a c j i j e d n o s t k i i potrzeb i n d y w i d u a l i s t y c z n y c h " . C y g a n i e o s c y l u j ą w o k ó ł p i e r w s z e g o k i e r u n k u , czego p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć w ł a ś n i e krwawa zemsta. 1 5 Zemsta k r w i sycylijskiej w swojej formie wendety. Z drugiej podobna jednak j e s t do i n n y c h d z i a ł a ń strony, specyfika o d c i s k a s w o j e p i ę t n o r ó w n i e ż n a tej i n s t y t u c j i . K r w a w a towarzyszących jej norm i działań tego t y p u społeczności zemsta z c a ł y m jest p o d s t a w o w y m elementem np. cygańskiej zespołem zapewniającym utrzymanie p o r z ą d k u i poczucie w s p ó l n o t y R o m ó w . K a ż d a rodzina musi b y ć zespo­ lona, j e j c z ł o n k o w i e m u s z ą m i e ć s i l n e poczucie w i ę z i , t a k a b y k a ż d y niej czuł, że warto jej bronić, albowiem oznacza r o d z i n y jest s i ł a j e j i n d y w i d u a l n y c h c z ł o n k ó w i p r z e d e w s z y s t k i m jest to s i ł a mo­ na od tego, w samego do Siłą w obronę należący siebie. ralna. Dlatego t e ż l o j a l n o ś ć i w e w n ę t r z n a to s p ó j n o ś ć r o d z i n y jest b a r d z o j a k i s p o s ó b C y g a n i e p o j m u j ą honor. K a ż d e o b r ę b i e r o d z i n y m u s i b y ć r o z p a t r y w a n e pod k ą t e m działanie jego w p ł y w u uzależnio­ indywidualne na zachowa­ nie szacunku i p o w a ż a n i a , j a k i m owa rodzina cieszy s i ę w ś r ó d p o z o s t a ł y c h . jest p o j ę c i e m w z g l ę d n y m , nia l e dlatego t e ż n i e z b ę d n e s ą s t a ł e f o r m y jego . B y ć może właśnie w tym tkwi przyczyna trwałości funkcjonującej nie tylko wśród Cyganów fińskich. w i e l u R o m ż y j ą c y c h w M e k s y k u , gdzie d o c h o d z i ł o 1 1 skich" . w Honorowe taki sam zachowanie sposób, każdego j a k zachowanie członka niehonorowe Honor demonstrowa­ instytucji zemsty Jest znana krwi, również wśród do p r a w d z i w y c h „ w o j e n cygań­ rzutuje grupy na pozbawia honor ją całej szacunku, jakim c i e s z y ł a s i ę w ś r ó d innych grup. „ P o w i e d z m y n a p r z y k ł a d , ż e zostaje z a b i t y m ó j b r a t . A w i ę c ruszają, aby zabić k o g o ś moi bracia w y ­ „ J e ż e l i k t o ś z r o d z i n y z o s t a n i e zabity, n i c nie m o ż e tego w y r ó w n a ć . z o s t a ć pomszczona" zemsta rodowa. 1 9 . S ą to w y p o w i e d z i W aspekcie typu Cyganie fińscy, nia egzystencji 1 Ч ze s t r o n y m o r d e r c y . T o jest k r w a w a z e m s t a tych Cyganów określające, informacji stwierdzenie, strata każdego członka rodu m o ż e rodowa" . Rodzina musi c z y m d l a n i c h jest że w społeczeństwach doprowadzić do zagroże­ c a ł e j grupy, nie jest g o ł o s ł o w n e . Z n a n e są w y p a d k i w a ś n i trwają­ cych przez wiele p o k o l e ń . Mechanizm zemsty krwi zaczyna działać w chwili, gdy któryś z członków d a n e j r o d z i n y czy r o d u zostanie zabity, z h a ń b i o n y , zostanie m u z a r z u c o n e k ł a m s t w o . Powody mógł mogą być różne. się nim stać także spór terytorialny. O d s t ę p s t w e m rozlewem krwi jest przypadek izolacja grupy krzywdy wówczas wykluczenie, Krwawa zemsta Grónfors przedstawia jedynku. Poprzedzany pomniejszyć dotyczy Najczęstszym jako działanie i ośmieszyć jest stronę kobieta; nieumyślnego od podczas zasady zabójstwa. się zgodnie rodzaju rytuał, prowokacyjnymi przeciwną. Cygan, wędrówek pomszczenia Sankcją z pewnymi przybierający wystąpieniami Walczący muszą który używa kobiet, b y ć sobie to b r o n i i s i ł y , j a k ą k a ż d y z n i c h d y s p o n u j e . N a j c z ę ś c i e j s ą d ł u g i e n o ż e , czasem sztylety. 1 5 jest jest „mordercy". odbywa j ą j a k o swoistego on jednak regułami. formę po­ mającymi równi — używaną bronią broni p a l n e j podczas walki, R . T o m i c k i , Norma, wzór i wartość w życiu seksualnym, „Etnografia P o l ­ s k a " t. X X I : 1977, z. 1. G r ó n f o r s , op. cit., s. 150. D . W . P i c k e t t , The Gypsies of Mexico, „ J o u r n a l of the G y p s y L o r e S o c i e ­ ty", v o l . X L V : 1966 cz. 3-4, s. 89-90. „ L e t ' s s a y n o w , for e x a m p l e , t h a t m y b r o t h e r w a s k i l l e d . M y b r o t h e r s w o u l d then set out to k i l l t h e opposite s i d e . T h a t i s blood feuding". G г б n f о r s, op. cit., s. 97. „ W h e n s o m e b o d y f r o m the f a m i l y is k i l l e d , n o t h i n g c a n c o m p e n s a t e for t h a t . T h e f a m i l y m u s t be revenged". G r o n f o r s , op. cit., s. 98. 1 6 1 7 1 8 1 9 �RECENZJE uważany jest z a t c h ó r z a . Obecnie 347 jednak młodzi stolety, co z d a n i e m s t a r y c h R o m ó w Cyganie chętniej jest bardziej niebezpieczne sięgają po i jest o z n a k ą pi­ pod­ d a w a n i a s i ę w p ł y w o m g a d ź ó w . C y g a ń s k i k o d e k s z o b o w i ą z u j e z w y c i ę z c ę , a b y po w a l ­ ce z a i n t e r e s o w a ł zaczynają wanie s i ę losem pokonanego. S ą to z a s a d y już w y s t ę p o w a ć broni palnej. pewne Jeżeli proces ten się przerodzić w niekontrolowane następny problem badawczy: obowiązujące oznaki zmian, j a k np. w y ż e j będzie działanie. postępował, nadal, krwawa zmian, jakie zachodzą uży­ zemsta W tym miejscu Grónfors porównanie chociaż wspomniane może przedstawia we wszystkich elementach z w i ą z a n y c h z k r w a w ą z e m s t ą , od f o r m r e g u l o w a n y c h p r a w e m z w y c z a ­ jowym rozwiązań do doraźnych narzuconych przez sytuację, od działań grupo­ w y c h do j e d n o s t k o w y c h . B ę d z i e to j u ż n a s t ę p n y etap b a d a ń . Grónfors omawiane elementy k u l t u r y c y g a ń s k i e j w i s k a d n i a dzisiejszego. że jest następstwem przedstawiając układ przedstawia jako ż y w e N i e oznacza to, ż e stan obecny jest z a w i e s z o n y kultury, o każdego rozdziału której nic nie wiadomo. książki, Bardzo wyglądałby w zja­ próżni, schematycznie on n a s t ę p u j ą c o : dziś i wczoraj, przy u w z g l ę d n i e n i u dominacji teraźniejszości nad przeszłością. P o z a -tym u j ę c i e o p i s y w a n y c h z j a w i s k z z a k r e s u k u l t u r y c y g a ń s k i e j w riach zmian następujących pod wym nie pretekstem jest dla i doszukiwaniem autora wpływem się e l e m e n t ó w kontaktów do ukazania z innym kultury katego­ systemem własnej zapożyczonych. Nie szuka w a r t o ś c i kulturo­ społeczności własnej kultu­ ry w kulturze c y g a ń s k i e j . Część kończącą dotyczących się autor pracę Grónforsa, Cyganów, podczas stanowi pobytu a nie „u", p o n i e w a ż pozycji badacza Grónforsa wśród b y ł on w świadczą o Romów. tym obserwującego z zaufaniu, stało tak dalekie w e j ś c i e a bardzo rzadko s p o t y k a n ą w omówienie metod Celowo czasie boku. badawczych, użyłam jakim go Cyganów obdarzyli. posługiwał sformułowania j e d n y m z nich, nie Wypowiedzi opracowaniach jakimi Dzięki „wśród", ograniczył się przytaczane temu do przez możliwe się do b a d a n e j s p o ł e c z n o ś c i , j a k t y l k o d o s t ę p n e j e s t d l a n i e - -Cygana. Bardzo w a ż n y m czynnikiem psychologicznym, o d g r y w a j ą c y m z n a c z ą c ą rolę, jest s w o b o d n a rozmowa będąca rzeczywiście dialogiem nie monologiem tora, k t ó r y d z i a ł a w ó w c z a s w s c h e m a c i e p y t a n i e - o d p o w i e d ź . N a w i ą z a n i e niego kontaktu obserwacja Grónfors zwrócił wiście jest decydującym uczestnicząca przez jest wskazanie uwagę momentem niezbędnym łączności tych na konieczność właśnie dłuższego czasu aniżeli dla badań. Dlatego uzupełnieniem dwóch dróg t e ż -sądzę, wywiadu i vice postępowania takiego i c h stosowania. tylko przy prowadzeniu informa­ bezpośred­ badawczego W y m a g a to wywiadów, że versa. oczy­ ale przy bada­ n i a c h t a k i c h g r u p , j a k C y g a n i e , d a j e o w i e l e lepsze r e z u l t a t y . Książka lizą. Grónforsa, Materiał, życia Cyganów. opisuje tyki. podkreślam którego Czyni krwawej to r a z jeszcze, jest s p r a w o z d a n i e m dostarcza, to zemsty na tle ukazuje ich i podtrzymują wołanie się do całego jako osobliwości, Ten akt działalności człowieka regulują trwanie wymiaru jeden z najmniej systemu nie a nie a n a ­ znanych aspektów społeczno-kulturowego, stara się nie klimatu egzo­ jest d l a niego p r z e j a w e m n o r m i p r a w , które oraz w e w n ę t r z n ą sprawiedliwości stworzyć spójność „białych" jest grupy, dla której sprzeczne z od­ zasadami honoru. B i b l i o g r a f i a p o d a n a p r z e z a u t o r a z a w i e r a ponad sto p o z y c j i . D o d a t k o w ą tej k s i ą ż k i j e s t j ę z y k , d z i ę k i k t ó r e m u n i e t r a c ą c n i c ze s w e j n a u k o w o ś c i , nocześnie niemalże nanej grupy beletrystyczną opowieścią-reportażem zaletą jest jed­ z życia nadal m a ł o poz­ etnicznej. Renata Hryń �348 RECENZJE EUGENIUSZ W RZEWUSKI, Azania kulturach przedpiśmiennych zamani, Warszawa 1978. historia p r z e k a z y w a n a jest z pokolenia na k o l e n i e d r o g ą t r a n s m i s j i u s t n e j . Obecnie, pod wpływem przekształceń po­ społecznych, rozpadowi u l e g a j ą tradycyjne struktury społeczne, a wraz z nimi wypracowane for­ m y e k s p r e s j i l i t e r a c k i e j , t r a d y c y j n e sposoby p r z e k a z y w a n i a h i s t o r i i i w i e d z y . nia się kontekst we wartości. porządek kulturowy; Skoro świata, zanikają zapomnieniu to same mity ulega „Każdy starzec, który a na ich dawny, zostają czenia. A m a d o u H a m p a t e B a , m a l i j s k i mówiąc: stare, miejsce sankcjonowany pozbawione swego to jakby przez no­ mity, filozoficznego zna­ niewątpliwie rację h i s t o r y k i etnograf, m a umiera, Zmie­ powstają biblioteka, która zostaje spa­ i lona" . Badania nad sposobem przekazywania wiedzy afrykańskiej właściwie c z y n a j ą s i ę i dopiero ostatnie l a t a p r z y n o s z ą s y n t e t y c z n e o p r a c o w a n i a , rozpo­ wykraczające poza opis p o s z c z e g ó l n y c h l u d ó w i i c h k u l t u r y w o g ó l e . N i e w i e l e j e s t p r a c ujmują­ cych zespół m i t ó w i w i e r z e ń w system w y j a ś n i a j ą c y k u l t u r ę i r z e c z y w i s t o ś ć (świat) A f r y k a ń c z y k a . Poprzez a n a l i z ę systemu wiedzy przednaukowej, u j ę t e j w mitach w y o b r a ż e n i a c h o genezie i p o c z ą t k o w y c h e t a p a c h i s t n i e n i a ś w i a t a , m o ż n a zrozumieć sposób pojmowania wieka. Analiza istniejącej rzeczywistości, m i t u nie z mitem w układzie prace rozpatrujące mit jest osnową Coraz nam formy, częściej tłumaczyć j e s t m o ż l i w a bez nie od synchronicznym. Istnieje duże strony r e j e s t r a c j i , wewnętrzną spotykamy wszelkie przejawy działalności z n a j o m o ś c i k u l t u r y danego l u d u , się z strukturą ale głównie znajdującą publikacjami Książka Rzewuskiego literatury Azania bardziej literackich zamani afrykańskiej. legendy i t r a d y c j e u s t n e l u d ó w zapotrzebowanie na jego t r e ś c i , tego, co odbicie podejmującymi w rzeczywistości. próby przybliżenia parafraz daje Materiał Afryki nam przegląd zawarty w różnych książce rodzajów stanowią (w j ę z y k u posłużyły teksty oryginalnych przekazów Nazwa „Azania" jest dawną grecką określany nazwą tego t e r y t o r i u m . mianem „Azania" w jest to zasadzie p o k r y w a przyjmuje, Kenii, Zairu i Malawi. się że reprezentować Tanzanii, Ugandy, ją b ę d ą Rwandy, Całość materiału została płd. W części Hadzapi, p i e r w s z e j — Njika najstarszych niniejszej Dinka, przedstawiona jest (ludu Njanga) mity, i legendy w języku 1 człon i podzielona n a t r z y części odpowiadające Azanii; Lugbara. B a n t u strefy ludowa i tradycje Mongo. kultury. mity i wierzenia wierzenia mity i Sandawe legendy ludów ludów Międzyjezierza, ludów W części lasu Część Msitu tropikalnego: epopeja trzecia Pwani Mwindo (wybrzeże) który Za: W. L e o p o l d szerszego posługującej za­ islamu). wymaga kultury — niloc- (puszcza) w p ł y w ó w osadnictwa arabskiego — adaptacja mitologii zamani, jedynej drugiej — pismem — Suahili, centralnego się tytułu suahili, mity epika l u d ó w epopeja (z u w z g l ę d n i e n i e m Drugi Szylluk) kultury wsch, I r a k u (płd. K u s z y t ó w ) , n a s t ę p n i e l u d ó w Bantu, (Masaj, książce Sudanu, (sawanna) zawarte s ą mieszkańców Zambia, terminolo­ geograficznego o p i s y w a n e g o w trzem typom ś r o d o w i s k a , k t ó r e w znacznym stopniu o k r e ś l a typ wiera Obecnie Zimbabwe, Zair. Wobec utraty w a r t o ś c i gicznej przez n a z w ę „ A z a n i a " i k o n i e c z n o ś c i u ś c i ś l e n i a terenu, autor kich pisanych „ f o n e t y c z n ą g a m ą Z " , k t ó r ą t w o r z ą n a z w y tego r e j o n u — T a n z a n i a , Mozambik, Zambezia, Zanzibar, ludów lub mitologicz­ arabskim). nazwa tylko literacka. Teren z tzw. mity, Wschodniej. Z a tworzywo tych mniej n y c h , legend i epopei h e r o i c z n y c h , u s t n y c h t r a d y c j i h i s t o r y c z n y c h i k r o n i k i czło­ współ­ A f r y k i w ł a ś n i e przez pokazanie wiedzy i historii oraz s p o s o b ó w jej przekazu. tradycyjnej 19 — omówienia. jest lingua franca Afryki Wschodniej, [red.], Eposy Czarnej Afryki, Warszawa Wyraz znaczy 1977, s. zama „czas", 6. �349 RECENZJE „ e p o k a " ; zamani s i o w a sasa, John które Mbiti na Afrykańczyka Sasa oznacza t e r a ź n i e j s z o ś ć . oznaczenie dwóch i pojmowanych jest to u ś w i a d a m i a n e lub uczestniczyło teraźniejszość, szłości jest 2 — n i e g d y ś , przedtem, bardzo dawno samemu. przeżytą S ł ó w sasa wymiarów istnienie, Jest życia już przeszłość krótkodystansową sasa na zamani ludzi, w zawarto dziejów sasa, a i zamani, wszytko stworzenia wszystkie i to, co zostało przyszłość. uporządkowania przyżyte sasa stają się mitologiczną Celem pracy jest i historii przez formami u t r w a l a n i a historii są mity, w spotykamy u Na Busongo). książce). ludów, Azanii Członkowie dochować wierności Afryki jest kerezo). dzieje Funkcję legendy bogate wytworzyły są kasty to Ojcem pełni symboliczny — autora scentralizowaną Międzyjezierza historii" pod w większym czas uroczystości. Legendy i sposobu (te właśnie historycznej organizację (Rwanda, karą poli­ Buganda, śmierci musieli R w a n d y dzieje s ł a w i ustne jest igitekerezo poezja osnute n a tle genealogii jednostek lub rodzin królów R w a n d y , Sabiseze, stopniu spełniają związana zupełnie historyczna jest był Piorun. S a m (ibite- opowiadający przedstawiają (ibitekerezo związane i dy­ odpowiednich (1. poj.) bja Sabiseze kolejne imiljango z czasem jego p r z y p i s y w a n o r ó w n i e ż n i e b i a ń s k i e pochodzenie, była sasa „czaso­ najważniejszymi przekazu tradycji prozatorska narracja literatury rodzin). Pochodzenie założyciela Potomkom obecne nazw i tradycje historyczne silnie „opowiadaczy typu wybitnych dzieje s ł a w n y c h czynów interpretacji ś w i a t a formy królestwa uzupełniającą tego Gihandze. Tradycje państwa, i M o ż n a w y r ó ż n i ć t r z y g a t u n k i poezji: p a s t e r s k ą , r y c e r s k ą Przykładem 0 królu stosunku stale Zestawienie n a s t y c z n ą . H e r m e t y c z n a p o e z j a d y n a s t y c z n a b y ł a b y n i e z r o z u m i a ł a bez komentarzy. o przy­ W przeżyć Zamani związek ustnym kodeksom. W k r ó l e s t w i e i proza n a r r a c y j n a . 3 Wschodniej. W e d ł u g Szczególnie które terenie „Myślenie jest c z a s e m w s k a l i m a k r o . zamani. mitologicznych widzenia przedstawia uczestniczy dynamiczną historyczną. przybliżenie ludy się bieżące" . (przeszłość świata). w intencjach autora ma s t w o r z y ć nowy przestrzeń" tyczną. przeżyte świadomości obejmujący potrzeby do sasa, k t ó r y jest a u t o n o m i c z n y m m i k r o c z a s e m , zamani W w kulturze europejskiej. czas, w k t ó r y m jednostki i ograniczoną projekcją przeciwieństwem u ż y ł k e n i j s k i uczony współczesnej sobie w ł a s n e czas i zamani czasu e g z y s t u j ą c y c h inaczej n i ż we to t e m u . Jest zstąpił z nieba. ale ich d z i a ł a l n o ś ć z z i e m i ą . U t w o r y tego t y p u r e c y t o w a n o inną rolę — łączą w — mitycznym. sobie f u n k c j e pod­ dydaktyczne 1 ludyczne, s ą o g ó l n i e d o s t ę p n e , m a j ą chaeakter ś w i e c k i . Pomimo, ż e k a n w ą dla n i c h były n i e j e d n o k r o t n i e z d a r z e n i a r z e c z y w i s t e , to j e d n a k m o ż n a b y ł o w ą t p i ć w p r a w ­ d z i w o ś ć t y c h o p o w i e ś c i . P a r a f r a z y tego t y p u u t w o r ó w z a w i e r a d r u g a c z ę ś ć E p o p e j a legendarnego karisi. imię Karisi przybierają otaczanego książki b o h a t e r a M w i n d o (lud N j a n g a ) jest p r z y k ł a d e m e p i k i , z w a n e j formę specjalnym przedstawień kultem dramatycznych ducha—patrona (Karisi to również przedstawień). Wykonywane b y ł y w celach r o z r y w k o w y c h a nie k u l t o w y c h . Jedynie dla s a m y c h wykonawców, b a r d a i jego a k o m p a n i a t o r ó w , a k t ten m i a ł z n a c z e n i e r e l i g i j n e . P o s z c z e g ó l n e dy karisi były śpiewane, Jako podstawowe wiarę w prawdziwość torium A f r y k i a potem przetwarzane w formie epizo­ opowieści. k r y t e r i u m o d r ó ż n i e n i a m i t u od l e g e n d y R z e w u s k i p r z y j m u j e m i t u bez w z g l ę d u nie m o ż n a przeprowadzić n a jego f a n t a s t y c z n o ś ć . bezwzględnej Jednak dla tery­ d e m a r k a c j i m i t u od legen­ dy. D z i a ł a n i e b o h a t e r ó w l e g e n d a r n y c h c z ę s t o odnoszone jest do c z a s ó w m i t y c z n y c h . Mit, w e d ł u g a u t o r a , jest p o d s t a w o w y m 2 elementem porządkującym wiedzę o zamani. Słownik suahilijsko-polski, R . S t o p a , B . G a r l i c k i , W a r s z a w a 1966, s. 57; D . V . P e r r o 11, Swahili, L o n d y n 1977, s. 181 (podaje z n a c z e n i e s ł o w a zamani — aforetime). E . R z e w u s k i , Azania zamani, W a r s z a w a 1978, s. 13. 3 �350 RECENZJE „W że micie mit można jest znaleźć odbiciem echa 4 historii danej historii tylko w grupy" . niewielkim Pamiętać stopniu a jednak odbicie należy, to podlega p e w n y m t r a n s f o r m a c j o m . "Wnioskowanie o h i s t o r i i g r u p y w o p a r c i u o j e j m i t y jest bardzo dyskusyjne. „Mity kultur archaicznych utrzymywać m i a ł y życie społeczne w 5 trwaniu ". Mity konstytuują sankcjonują wyjaśnić w takie a nie znaczenie micie obrazy sadniającej porządek inne kategorie egzystencji i przenośnie aktualnie świata, ludzi myślenia w w całości są odbiciem istniejący stwarzają danej rzeczy pewnej ład. Znajomość powierzchowną wiedzę (egzoteryczne) wartości, grupie. rzeczywistości mitów wśród prestiżu. sakralnej uza­ członków znane, danego reprezentujące i mity d o s t ę p n e tylko wtajemniczanym p r z e k a z y w a n e s ą w procesie k o l e j n y c h i n i c j a c j i . mować Oni wiedzą, jej jakie mechanizmy rządzą światem, porządku powstaniu. otaczającej kosmicznego. Świadczy człowieka jedynie o „Wiedza jego 6 rzeczywistości" . „obrzęd aktualizuje i ożywia Związek podej­ m i t y c z n a nie w y k l u c z a r o z u m u niewystarczalności dla Autor za L . V . Thomasem m i t , mat z a ś u z a s a d n i a , w y j a ś n i a interpretacji przyjmuje, że i legalizuje obrzęd. uwiądu jednego i drugiego. O b r z ę d bez literaturą" . m i t u jest p r z e ż y t k i e m , m i t b e z o b r z ę d u 7 legendą, Dla zachowania równowagi świata. Obrzęd celebrowaniu jest powrotem obrzędu do utożsamiają czasu się z mitycznego. postaciami 8 „uobecniają praczas mityczny" . Obrzęd i mit m o ż n a staje kosmicznej s i ę w i e l u c z y n n o ś c i , o d t w a r z a s i ę , to, co b y ł o istotne d l a p o w s t a n i a i w źródłem jakie należy ten j e s t d l a o b y d w u i c h r a c j ą b y t u , jego z e r w a n i e p r o w a d z i do wyłącznie nia (ezo­ Znajomości działania, aby z a c h o w a ć w życiu i obrzędzie analogię z czasem mitycznym, aby nie n a r u s z y ć w się Zawarte m i t ó w , a zatem posiadanie wiedzy o ś w i e c i e przez g r u p ę „ g e r o n t ó w " , jest ich które Starają stworzonych. s p o ł e c z e ń s t w a nie jest jednakowa. I s t n i e j ą mity powszechnie t e r y c z n e ) . T e ostatnie nienaruszonym systemy Osoby uporządkowa­ biorące występującymi rozpatrywać się dopełnia na udział w micie, płaszczyźnie 9 ich w s p ó l n e j s t r u k t u r y . E. Rzewuski zakłada że mit sankcjonuje w jakiej w r a c h u b ę . Wobec rzyłyby on realizację porządek funkcjonuje. Ze tło dla kontekstem technicznych kwestia mitu. tekst + k o n t e k s t . Zatem względów tego pozostaje reprezentacyjne zasady: świata. Wyżej dla opis wspomniano, mitu jest taki nie wyboru takich e l e m e n t ó w , Autor ograniczył W w od dominującej się m. in. tematyki, następujące powstania i c h a r a k t e r u b ó s t w , kosmogoniczne tylko do skrótowego strukturze wątków teogoniczne i kosmologiczne się m o t y w ó w dotyczące — dotyczące — mówiące o pow­ fragmenty n i c h s a m y c h , n i ż dla — występujących i jego n a t u r y i i n . W k s i ą ż c e R z e w u s k i p r z e d s t a w i a u t w o r y l i t e r a c k i e i powtarzania antropogeniczne głównych mitologie: człowieka raczej dla świata, od pochodzenia tekstów i tu two­ wierzeń. zależności mitach, w y r ó ż n i a staniu które się właściwie u m i e j s c o w i e n i a d a n e j g r u p y w czasie i p r z e s t r z e n i i b a r d z o o g ó l n e g o i omówienia kultura wchodził ukazania jakichkolwiek czy struktur. P o k a z u j e s z e r o k ą gamę prawidłowości, możliwości prze­ kazania historii i wiedzy. W k s i ą ż c e zamieszczono szereg z d j ę ć ( w y k o n a n y c h p r z e z J . O l ę d z k i e g o ) u k a z u ­ j ą c y c h ludzi Azanii w sytuacjach codziennych i o b r z ę d o w y c h . 4 R z e w u s k i op. cit., s. 220: w g a u t o r a m i t L u g b a r a w s k a z u j e n a w c z e s n e p o c z ą t k i o r g a n i z a c j i r o d o w e j ; s. 221: i n n a z m i t o l o g i z o w a n a w e r s j a etnogenezy p r z e d ­ stawia migrację ludu z p ó ł n o c y na południe. M . E 1 i a d e, Sacrum, mit, historia, W a r s z a w a 1974. S . P i ł a s z e w i c z , Afrykańska Księga Rodzaju, W a r s z a w a 1978, s. 10. R z e w u s k i , op. cit., s. 15. E 1 i a d e, op. cit., s. 86. C . Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, W a r s z a w a 1970, ss. 285-316. 5 8 7 8 e �351 RECENZJE Książkę uzupełnia opracowań bibliografia teoretycznych, Recenzowana praca jak ma zawierająca i spis literatury tematu — zarówno monograficznych. charakter bardziej popularyzatorski niż P r z e d s t a w i e n i e o r y g i n a l n y c h t e k s t ó w , n i e j e d n o k r o t n i e po r a z p i e r w s z y na j ę z y k p o l s k i , s t a n o w i o j e j n i e w ą t p l i w e j naukowy. tłumaczonych wartości. Wiesława W Ł O D Z I M I E R Z P A W L U C Z U K , Żywioł i forma, Wasilewska Biblioteka Myśli Współczesnej, W a r s z a w a 1978, ss. 244. „ P o k ó j — s z c z ę ś l i w o ś ć , ale b o j o w a n i e / B y t nasz podniebny" z a m k n ą ł los l u d z k i M i k o ł a j S ę p S a r z y ń s k i zdanie zawierające stanów ludzkiej wszystko duszy, i — i marzenie niemożność w takiej formule (sonet I V ) . D l a poety f o r m u ł a to o spokoju, osiągnięcia go, tym pełna, najdoskonalszym wobec wyroków ze Boskich s k a z u j ą c y c h c z ł o w i e k a n a w i e c z n e „ b o j o w a n i e " ze ś w i a t e m . K s i ą ż k a P a w l u c z u k a jest dla mnie p r ó b ą dokonania podobnej syntezy w współczesnej socjologii: i s z k ó ł filozoficznych, turze, k t ó r e by „Zadaniem niniejszej lecz p o s z u k i w a n i e możliwie książki nie takich m y ś l i jak najlepiej wyjaśniały jest analiza ogólnych dzisiejszą języku systemów o człowieku i rzeczywitość kul­ kultu­ r o w ą " (s. 18). P o j ę c i e m podstawowym, punktem odniesienia dla słowem-kluczem wszystkich Żywiołu wyobrażeń, i formy, jest czas. C z a s postrzeżeń i poczynań „ T o , co w p r a c y n i n i e j s z e j n a z y w a m y r e l a c j ą c z ł o w i e k - K o s m o s , jest przede kim ustosunkowaniem cego a s p e k t u (s. 124). s i ę c z ł o w i e k a do p o d s t a w o w e g o i n a j b a r d z i e j n a s Kosmosu, Świadomość jest jego umieszcza czasie czyli jednym rzeczywistości: a) l i n e a r n y m albo widzenie rodzi s i ę z odczuwania czasu jako pewnej go przede w czasie" rzeczywistość „wiecznym czasie wszyst­ interesują­ istnienie otaczającą czasie s t a c j o n a r n y m . T y m t r z e m sposobom i s t n i e n i a w postrzegania w i w które wymiarów: temporalność, człowieka w kierunki z trzech jakim czasu jest ludzkich. teraz", albo odpowiadają trzy wszystkim procesów, linii nanizanych kolejno zdarzeń, l i n i i prostej, n a k t ó r e j p u n k t u a l n e „ t e r a z " z n a j d u j e s i ę m i ę d z y p r z e s z ł o ś c i ą i p r z y ­ s z ł o ś c i ą ; b) postrzeganie jako „wiecznego ś w i a t a jako zbioru rzeczy, z w i ą z a n e z pojmowaniem teraz", c h a r a k t e r y s t y c z n e dla stanu czasu świadomości prerefleksyjnej, k t ó r a jest „ i d e n t y c z n a z p r z e d m i o t e m p o s t r z e g a n i a , jest, j a k m ó w i ą egzystencjaliści, b y c i e m - r a z e m - z r z e c z y w i s t o ś c i ą " (s. 155); c) n a s t a w i e n i e n a spostrzeganie wartości, w y n i k a j ą c e z p o j m o w a n i a a k t u a l n e j r z y c z y w i s t o ś c i j a k o r e a l i z a c j i odwiecznego m i t u . T y m t r z e m sposobom t r w a n i a o d p o w i a d a j ą z k o l e i t r z y t y p y d z i a ł a ń — i n s t r u m e n ­ talne, autoteliczne na w y r ó ż n i o n e i twórcze. Nie ma tu miejsca na precyzowanie p o g l ą d ó w p r z e z e ń t y p y d z i a ł a ń . Z a z n a c z m y t y l k o , ż e s ą to p o j ę c i a autora niejedno­ z n a c z n e o r a z , ż e d l a g ł ó w n e g o w ą t k u r o z w a ż a ń istotne jest p o j ę c i e d z i a ł a ń t w ó r c z y c h . „,...celem nych, działania twórczego pozostawienie na jest narzucenie... ś w i a t u zewnętrznej rzeczywistości naszych struktur naszego śladu, psychicz­ naszego «od- bicia>»..." (s. 216). W y r ó ż n i o n e typy ś w i a d o m o ś c i czasu i o d p o w i a d a j ą c e i m s p o s o b ó w postrzegania oraz rodzaje d z i a ł a ń , t w o r z ą trzy „style życia": styl ż y c i a w y p e ł n i o n e g o działań instrumentalnych, styl życia chwilą zaznaczmy, że dla autora i n t e r e s u j ą c y i styl ż y c i a toku pokazuje rozważań, sposób, w których główne j a k i kategoria I jest t w ó r c z y s t y l ż y c i a , j a k o ten, w c z ł o w i e k r e a l i z u j e s i ę n a j p e ł n i e j — j a k , to z o b a c z y m y W szeregiem ludzi t w ó r c z y c h . tezy zostały czasu uobecnia znów którym niżej. przedstawione się w życiu wyżej, ludzi, Autor determinuje ich p o s t a w y i z a c h o w a n i a . Pojęcie czasu jest użyteczne również dla badacza, dla opisu tak ludzkiej �352 RECENZJE jednostki, j a k ś w i a t a , k t ó r y j ą otacza. P r o b l e m y zrodzone ze ś w i a d o m o ś c i przemi­ j a n i a to ta, j e d y n a c h y b a , d z i e d z i n a l u d z k i e g o d o ś w i a d c z e n i a , w k t ó r e j od n a j d a w ­ niejszych i czasów nauki zbiegały matematyczne, się zainteresowania filozofia, teologia, wszelkich dyscyplin wiedzy. antropologia, Fizyka h i s t o r i a , biologia, sztuka i l i t e r a t u r a — s t w o r z y ł y a u t o n o m i c z n e teorie c z a s u . T o t e ż o t w i e r a j ą c r o z d z i a ł o c z a ­ sie (jest to ostatni, t r z e c i r o z d z i a ł ) c z y t e l n i k — d o t y c h c z a s s p o k o j n i e ś l e d z ą c y myśl a u t o r a , p r e z e n t o w a n ą m i e j s c a m i w s p o s ó b d o ś ć z a w i ł y , lecz w r e z u l t a c i e c z y t e l n y —• nagle znajduje się w gąszczu cytatów z najróżniejszych autorów. Kilkadziesiąt n a z w i s k p r z e w i j a s i ę n a k i l k u n a s t u s t r o n i c a c h , co n a s u w a s k o j a r z e n i e z p r z y s ł o w i o ­ wym perskim targiem, na który a l e i epok. I n g a r d e n , K o t a r b i ń s k i , przybyli kupcy nie tylko z różnych krajów, Einstein i Minkowski, św. Augustyn, M . Holbwachs, B . W o r t h , A . J . G u r i e w i c z , B . M a l i n o w s k i , A . W a l i g ó r s k i , O. S p e n g l e r , J . D u r a n d e a u x , W. James, Lammenais, A. Kępiński, Proust... zamieszanie śmierci, i ludzkich prób H u x l e y , Nietzsche, się, kiedy Autor przezwyciężenia Camus, i Marek Aureliusz i S a i n t - E x p e r y i bezimienni obok relacji z Kakojannis („Grek traktatów Zorba"), matematycznych, etnograficznych badań dotyka B. Russel, L e w istoty jej. Pojawiają i ficzne Staff, potęguje się problemu obok siebie S z u k s z y n i Wittgenstein, skazańcy powieść terenowych. i listy Tołstoj, czasu Montaigne wreszcie. D z i e ł a do filozo­ b l i s k i c h , poezje Rzeczywistość — Fromm i literatura, obok realność i imaginacja traktowane są na tych samych prawach jako w y r a z psychiki ludzkiej, eksterioryzacja się ta sama Tym między tego, co w e w n ę t r z n e . walka dwu o planom, swoim przerzucenie po których wewnętrznym Zdaniem Autora, na mostu porusza światem między się obu osobą człowiek, marzeń, a planach rozgrywa ludzką dobrze zewnętrznym a Kosmosem. znający różnicę światem rzeczy i i n n y c h ludzi — o d p o w i a d a j ą dwie p ł a s z c z y z n y badawcze. I m a g i n a c y j n y m miejscem p o t y c z e k c z ł o w i e k a z c z a s e m (w jego n a j s z e r s z y m u j ę c i u ) jest literatura; miejscem r e a l n y m natomiast — folklor. Różnica między literaturą, która za p o m o c ą s ł ó w opanowuje deluje ją, t w o r z y i p r z e k s z t a ł c a , a folklorem, k t ó r y wania w rzeczywistość dzięki wyobraźnię, magii m a moc mo­ ingero­ — r ó ż n i c a t a jest t ą s a m ą , k t ó r a r o z d z i e l a ś w i a t dorosłego od ś w i a t a d z i e c k a . P a w l u c z u k n a z y w a j ą ś w i a d o m o ś c i ą f o r m y . L i t e r a t u r a powstaje n a poziomie ś w i a d o m o ś c i f o r m y : „ F o r m ę p o j m u j e m y tu b a r d z o s z e r o k o j a k o w s z e l ­ kie kulturowo Literatura i ustalone reguły wyrazu wewnętrznych musi s t w o r z y ć mit, p r z e m i e n i ć dopiero w obrębie rzeczywistość tej s t w o r z o n e j , s y m b o l i c z n e j treści człowieka" w formę realności (s. 87). nierzeczywistości toczyć walkę ze złem i c z a s e m . T a k a jest r o l a s z c z e g ó l n e j postaci f o r m y , j a k ą jest k a ż d a s z t u k a : „ F o r m a artystyczna Dzięki ustosunkowuje artystycznej nas formie do świata, możemy czuć reguluje się po nasz ludzku stosunek nawet w do Kosmosu. świecie gdzie i s t n i e j e s m u t e k i o k r u c i e ń s t w o " (s. 105). W nym f o l k l o r z e jest i n a c z e j . T u t a j życiu wewnętrzna czywistość, świeckość jednoczy dialektyka, nie czyli jest określona codzienność się ze dialektyką sytuacja jest t o ż s a m a świętością. wyłącznie folklorystyczna z mitem, „Dramaturgia w świecie jest w konkretną, podstawowym uczłowieczyć pojęta jako forma jest czas „ D z i ę k i f o r m i e podstawowy żywioł pozwala niezbędnym Żywiołem opanować, jakim jest czas" (s. 103). którym w którego literackich — i żywiołem z rzeczy­ artystycznej udaje s i ę wreszcie żywiołu należą również niszczące człowieka namiętności, tekstach elementem żywioł. świata, przezwyciężyć jego imaginacji, rze­ f u n k c j o n o w a n i a f o l k l o r u j a k o s z t u k i " (s. 106). S z t u k a o z n a c z a tu dialog wistością codzien­ folkloru, jest zło realne, Do dziedziny w y d a j e on zwalczaniu wojnę służą magia, zaklęcia, t a ń c e i o b r z ę d y folkloru. Przezwyciężenie żywiołu, opanowanie i podporządkowanie go człowiekowi za p o m o c ą f o r m y , jest r ó w n o z n a c z n e z p r z y w r ó c e n i e m c z ł o w i e k o w i jego p o d m i o t o w o ś c i , �353 RECENZJE poczucia w s p ó l n o t y ze w s z y s t k i m , co z n a j d u j e s i ę na z e w n ą t r z niego. P r z e z w y c i ę ż e ­ nie żywiołu oznacza odnalezienie Poczucia jedności doświadcza -traktowaniu zamknę samego oczy wszechmoc, siebie, zrobię traci utraconej każde przekonaniu ciemność" — się z chwilą jedności dziecko. o osoby Wyraża tożsamości tę naturalną ja — wiarę odkrycia w ł a s n e j ludzkiej s i ę ono we jaźni, a w i Kosmosu. podmiotowym wszechświat. własną, tym tak samym „Jeśli oczywistą — własnej p r z e d m i o t o w o ś c i . T y m k w e s t i o m p o ś w i ę c o n y j e s t p i e r w s z y r o z d z i a ł k s i ą ż k i pt. „Oso­ bowość". \ Pawluczuk przyjmuje definicję różniając osobę-jednostkę zdolnością istnieje wyodrębnienia własnej ludzką autorefleksji, osobowości punkt krytyczny, J e s t to t e n podporządkowania Wyodrębnia się w ó w c z a s strukturę społeczną, postępującego samozrozumienie. twórczość się jest jednostka samorealizacji. moment odkrycia obdarzona W rozwoju własnej jaźni, otaczającym świecie, uświadomienia prawom do społecznym, „mną" ustalenie relacji innymi, sobie ja-inni. zdeterminowane Samopoznanie a sobie uświadamiamy ja przedmiotowe, kultury. między którym jest etapem pierwszym drugim jest światem. siebie artystyczna, w nim sam moment, w należące w wewnętrzne; równoznaczna „Forma jest i roz­ I n a t y m poziomie s a m o z r o z u m i e n i a m o ż l i w e jest w t ó r n e u z y s k a ­ Uzewnętrzniamy treści którą rozwoju j a podmiotowego rozdźwięku nie z e r w a n e j j e d n i ze nasze od za K a z i m i e r z e m D ą b r o w s k i m , osobowości, siebie jako przedmiotu w subiektywności. etapem od autonomicznego konieczność przez osobowości z swych pojęta sztuce czynach rzeczywistości, jest, z j e d n e j strony, „pomostem tak słowach, owej sposób osobowością projektujemy eksterioryzacji życia. zewnętrznej, narzuceniem między i przejawem jako samorealizacyjny opanowaniem chicznych" z drugiej dziełach najdoskonalszym jest Twórczość jak jest wewnętrznej. ś w i a t u naszych struktur a kulturą" psy­ podporządkowa­ niem c z ł o w i e k a i n n y m ludziom. T y m , co r ó ż n i z refleksyjnym sztuka zespala te d w i e f u n k c j e k u l t u r y , jest ś w i a d o m o ś ć stosunkiem nas nie do tyle rzeczywistości. ze światem „Na w ogóle, formy, poziomie ile ze równoznaczna świadomości światem formy kultury, ze ś w i a t e m w a r t o ś c i " (s. 110). W tym punkcie rozważania nad spotykają czasem, się prowadzone prowadzące do równolegle określenia dwu dwa wątki myślowe: podstawowych dziedzin twórczości, w k t ó r y c h przejawia się w a l k a o „uczłowieczenie ż y w i o ł u " — literatury i folkloru — i r o z w a ż a n i a nad rozwojem ludzkiej osobowości, u w i k ł a n e j w własnej lecz problemy Badanie Kosmosu człowieka naczelnym we i jaźni, wszystkich (i n i e z b y w a l n y m ) także jego u w i k ł a n i a c h , dla k a ż d e g o w stosunki przy założeniu, jest o k r e ś l e n i e nie tylko interpersonalne. że zadaniem swego m i e j s c a w Kosmo­ sie i w s p o ł e c z e ń s t w i e z a r a z e m (a r z e c z y to z u p e ł n i e r ó ż n e ) , to b a d a n i e m o ż l i w e j e s t p r z e z opis k u l t u r y . K u l t u r y pojętej jako rodzaj siatki, n a k t ó r ą człowiek rzutuje swoje m y ś l i , doznania i refleksje. W ujęciu Pawluczuka kultura ustanawia reguły w y r a ż a n i a w e w n ę t r z n y c h c z ł o w i e k a . C z y t e l n i k nie z n a j d z i e w o m a w i a n e j k s i ą ż c e s p r e c y z o w a n e j definicji kultury, wych punktów Określeniem jest ale W kultury: rozdziale definicje kultury, które mówiące regulacji — o złożoność stosunków problematyki, człowiek 23 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X X I V , z. 1 — stanowi — różnorodność ujęcia o funkcjach", człowiek i kształcie każdej człowiek definicji kultury, oraz funkcjonalne traktowania c i u j ą c e g o (fenomenologia) j a k o zdaniem podstawowych daje przegląd selektywnym potrzebę moim „dwu „ K u l t u r a " autor całościowe— czym podkreśla całą możli­ widzenia. sformułowanie jątku dostrzeże treści jednoznacznie — wy­ Kosmos. przeciwstawiając — fenomenologicznym, opisowego ( f u n k c j o n a l i z m ) komplementarnych. książki, bez przy i w a r t >ś- �354 RECENZJE Wychodząc lizuje k s i ą ż k ę lematyką definicji Chciałabym tury z z a ł o ż e n i a , ż e ta n o t a t k a o wielowątkowej kultury, poruszaną natomiast współczesnej, zwrócić w której jest j e d y n i e w s t ę p n ą p r e z e n t a c j ą , kompozycji, nie zatrzymam wielokrotnie uwagę w czytelnika na żyjemy tu i teraz, się dłużej wielu innych interesujące z kulturą sygna­ nad prob­ publikacjach. porównanie tradycyjną, kul­ nazywaną przez autora t a k ż e l u d o w ą . „Człowiek dzisiejszy... m e n t ó w proponowanych spójną całość, musi wybierać, musi m u przez k u l t u r ę zharmonizować ją z s p o ł e c z n y c h , w k t ó r e jest u w i k ł a n y własnym wysiłkiem z wielu ... s t w o r z y ć p e w n ą , m n i e j własnymi predyspozycjami, z lub systemem TÓI ... s ł o w e m , c i ę ż a r u t r z y m a n i a r ó w n o w a g i n ę t r z n e j ... s p o c z y w a t e r a z n a jednostce, b y ł a j u ż m o w a w t e d y , gdy z a z n a c z o n y z o s t a ł o p o z y c y j n y tych pierwszy dwu sposobów przynależy do wew­ a n i e n a k u l t u r z e — j a k to b y ł o w ł e c z n o ś c i t r a d y c y j n e j " (s. 170). O r ó ż n i c y m i ę d z y k u l t u r ą t r a d y c y j n ą a kloru, ele­ bardziej przejawiania się charakter literatury i fol­ aktywności „ n a s z e j " c y w i l i z a c j i , d r u g i do spo­ współczesną artystycznej, z kultury zwanej których tradycyjną lub ludową. W k u l t u r z e t r a d y c y j n e j , gdzie o b o w i ą z u j e zasada tożsamości rzeczy, przekona­ nie o s u b s t a n c j a l n o ś c i w s z y s t k i c h r z e c z y i o t y m , ż e w k a ż d e j z n i c h t k w i e l e m e n t psychiczny, gdzie c z a s t u r z e owe w toku normalnej, wiąże się społecznych skoro nie dziedziny charakter mityczny codziennej cyjnej nazywa autor łań ma (stacjonarny) dwie podstawowe funkcje regulacyjne i ma ze względną całościowymi w działalności wielofunkcyjnością: danej człowieka". społeczności s z t u k i , p r a w a , filozofii, Tę społeczeństwa, spajającymi grupę. wydzielonej, ideologii, s y s t e m ó w wie tych zautomatyzowanych tej kultury kul­ trady­ wytworów Jasne jest i dzia­ ról bowiem, zautonomizowanej, nauki, rekreacji, wartości w równocześnie, kompleksowością że samodzielnej nie ma t e ż ludzi, a n i instytucji z a j m u j ą c y c h s i ę w y ł ą c z n i e tymi dziedzinami, nie m a swoistych sobą otóż się cechę „Ta wielofunkcyjność jednorodnością więziami — "... r e a l i z o w a ł y i programów życiowych dziedzin tak, j a k to jest w sprzecznych tworzonych między na podsta­ cywilizacji p r z e m y s ł o w e j " (s. 53). W tej n i e w i e l k i e j terminów objętościowo i nazwisk, trudno nia m y ś l i autora konieczna powołuje jak pozorom sądzę, syntez ludzkiego na pytanie wraz bytu króla z całym gąszczu się wymagało niestety języka odpowiedział: dworem, szeregu i autora śledze­ wyjaśnić hermetyczny, także tak przez D l a swobodnego innych prac — tych, na pozwalają w tej prostego, „Człowiek ministrami przytoczonych zorientować. j a s n o ś c i , jest to j ę z y k uwidoczniło który król, jest z n a j o m o ś ć s i ę on sam, a t a k ż e tych, k t ó r e Gdyż, wbrew co, książce, w się momentami trudny w notatce. jak stosowane odbiorze Czyżby język uczonymi, owego żył niewątpliwie mędrca, w Ten kręgu dyscyplin socjologii. Ewa — tworzenie rodzi się, cierpi i umiera"? k u l t u r y t r a d y c y j n e j , gdzie nie b y ł o r ó ż n y c h s y s t e m ó w w a r t o ś c i a n i w i e l u wiedzy o c z ł o w i e k u . Nawet które terminy. Oźminkowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de84e447f7fec6569c33de775b5d4377.pdf 060df4717907ace031b999fa45012d5a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6290 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource Hasior, Władysław (1928-1999) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5867 Title A name given to the resource Hasior przypomniany/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.60 z.2, s.160-161 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 160-161 Jackowski.ps - 8/31/2006 11:06 AM ALEKSANDER JACKOWSKI Hasior przypomniany D awniej czas wydawało się biegł wolniej, wydarze­ nia rysowały się ostrzej, pamięć trwała dłużej. A teraz? Ledwie ktoś umrze, zapominamy o nim, chyba, że utrwali jego nazwiska podręcznik szkolny. Ilość faktów, o których się ciągle dowiadujemy jest taka, że wydarzenia nowe natychmiast spychają daw­ ne w niepamięć. Hasior odszedł niedawno, ale pamięć o nim gaśnie. W zbiorach muzeów trudno znaleźć je­ go prace. Dlatego tak ważna jest książka Hasior. Opo­ wieść na dwa glosy Hanny Kirchner. Ukazała się w 2005 r. równocześnie z wystawą, jaką zorganizowa­ ło warszawskie Muzeum Narodowe. Piękna to książka. Autorka wzruszająco pisze, że Hasior był dla niej waż­ ną postacią przez trzydzieści lat. Dla niej, znakomitej wydawczyni Zofii Nałkowskiej, zafascynowanej Janu­ szem Korczakiem, Leopoldem Buczkowskim. Hasioro­ wi imponowała ta przyjaźń, w listach utrzymuje wymy­ śloną żartobliwie figurę dialogów prostaczka (ale ge­ nialnego!) z pełną uroku Damą, ważną postacią naszej nauki. Listy Hasiora świadczą o stanie emocjonalnym artysty i o czasie, w którym działał. O konfliktach z władzą i problemach związanych z niezrozumieniem jego prac przez publiczność. To niezrozumienie wiąże się z nowatorstwem artysty, z niechęcią odbiorcy zro­ zumienia innych racji, niż te do których przywykł. W istocie, jak z piosenkami, ogółowi podoba się to, co przypomina rzeczy już znane. Piękne jest to, co się po­ wszechnie podoba. A Hasior był inny. Osobny, jakby powiedział Miron Białoszewski. Wiedział co chce osią­ gnąć, a słowa Hanny Kirchner potwierdzały słuszność jego wyborów. To ważne mieć obok siebie krytyka przyjaciela, któremu można ufać, który towarzyszy ar­ tyście w jego poszukiwaniach. Książka jest osobliwą formą dialogu, interesującego dla każdego kto się in­ teresuje sztuką Hasiora, ale i piękna jako opowieść o przyjaźni, emocjach. Dziś, gdy możemy już spojrzeć na twórczość Hasiora z pewnej perspektywy wyraźnie się rysuje jego odrębność, zakorzenienie w estetyce prowincji, gra z elementami kiczu, światem tradycji lu­ dowych. Hasior jest romantyczny, ironiczny, polski, jak mało kto z współczesnych artystów. Tylko on umiał dostrzec i pokazać w klimacie prowincjonalnej sztuki potrzebę piękna, autentycznych przeżyć. Wyra­ zić je w sposób twórczy, dojrzały i zawsze w jakimś stopniu szkicowy. N a granicy happeningu. Hasiora poznałem w 1961 roku, zachwycił mnie i moich kolegów w Instytucie Sztuki PAN wystawą w Teatrze Żydowskim, śmiałym nawiązaniem do folk­ loru przedmieścia, poezją najczystszej wody, pozwala­ jącej kojarzyć ze sobą przedmioty najbardziej trywial­ ne. To była rewelacja i to w tym samym czasie, kiedy zaczynał swą karierę na Zachodzie Rauschenberg i Lichtenstein. Poszliśmy do Antoniego Łyżwańskiego, który w KC zajmował się sztuką (był malarzem, profe­ sorem A SP i przyzwoitym człowiekiem), z propozycją, by wysłać Hasiora na Biennale do Wenecji. Co wy? zdziwił się. Nie! co by powiedzieli towarzysze radziec­ cy? Pojechał więc śmiertelnie nudny Eibisch, a szansa na sukces przepadła. Hasior miał wyobraźnię, chciał stworzyć w Czorsz­ tynie pierwszy na świecie pomnik grający. Wiatr miał poruszać żelazne organy, wydobywać dźwięki. Przyjął więc chętnie propozycję władzy pomnika „ku czci wiernych synów ojczyzny poległych w walce o utrwa­ lenie władzy ludowej na Podhalu”. Dla mnie, mówił, to pomnik tych, którzy ginęli zaplątani w tryby histo­ rii, ale Podhale tego wyjaśnienia nie przyjęło, pomnik jest niszczony, organy nie grają, z karabinów wyrwano bagnety, mur upstrzono obrzydliwymi napisami. O dzi­ wo, także źle przyjęto pomnik w Koszalinie „tym, któ­ rzy walczyli o polskość i wolność Pomorza”. Padały za­ rzuty koniunkturalizmu itp. Bolało to artystę, los rzeź- 160 Wnętrze galerii Hasiora �160-161 Jackowski.ps - 8/31/2006 11:06 AM Aleksander Jackowski • HASIOR PRZYPOMNIANY biarza w PRL był trudny. Poza portretami komunisty bohatera, jedynym tematem akceptowanym było uczczenie ofiar wojny, ale ile takich pomników dało się postawić? Pomnik ku czci AK-owców (czwórkami szli do nieba) Hasior wykonał niemal w szkicu, jak za­ bawkę, żołnierzyki w szklanym stożku. Oburzenie bu­ dziły rzeźby, ale też i sztandary, jednych, że parodiują kościelne feretrony, drugich, że do nich nawiązują. Do tego, po latach starań, otrzymał od władz w Zakopa­ nem budynek na galerię. On, bezsprzecznie najcie­ kawszy, najwybitniejszy artysta w tamtym środowisku. Rozległy się protesty, dlaczego on? N a domiar złego na wernisaż przybył Jerzy Urban, rzecznik rządu. Hasior nic nie miał do tego, przyjść mógł każdy - ale gorzko zapłacił za tego Urbana, i za otrzymaną galerię. A jest to miejsce doprawdy niezwykłe, porażające - lustra, sztandary, rzeźby, projekty pomników. No, i wówczas na pięterku urzędował sam Hasior. Mag, czarownik, twórca tej galerii dzieł, które tworzył ze wszystkiego, z kosy, tkaniny, zegarków, lalek, śrubek, goździków, ozdób metalowych z trumny. Trzy razy obwoziłem po kraju grupy artystów z Francji, Niemiec, Związku Ra­ dzieckiego. Pokazywałem Treblinkę, najbardziej przej­ mujące mauzoleum, jakie znam, rzeźby Stanisława Za­ gajewskiego w Muzeum Okręgowym we Włocławku (ołtarze niezwykłe, każące myśleć o Gandhim) i Gale­ rię Hasiora w Zakopanem. Widziałem wrażenie, jakie wywoływały te miejsca. W Zakopanem nie góry, bo goście widzieli większe, ale Hasior. W niepodobnej do niczego drewnianej szopie, z bileterkami szepcącymi ze czcią: mistrz odpoczywa!, mistrz na państwa czeka! Była tam niezwykła atmosfera. Płonące świece, lustra, projekty pomników, portrety w szklanych bańkach, niezwykle podobne (Tadzio Brzozowski!), kicze przy­ wrócone sztuce. Jakie znaczenie ma inscenizacja można się było przekonać teraz, na wystawie. To już nie było widowi­ sko olśniewające widzów. Obrazy grzecznie wisiały, już bez emocji odkrywania nowych wrażeń, nawet sztan­ dary, spowite dymem w pewnym momencie wydały się szare, nieprawdziwe. Zniknęła magia para teatralnych działań Hasiora, która podobnie jak u Kantora w jego przedstawie­ niach tworzyła nastrój, temperaturę odbioru. Bez ognia, płomieni trawiących eksponaty, bez dymu, eks­ plozji żywiołów, bez Twórcy, który nimi dyrygował, wi­ dowiska te straciły wiele ze swej energii. Zresztą nie tylko one. Pamiętam odsłonięcie Rydwanów, w szwedzkiej Sódertalje, kiedy potężne kadłuby koni rzucały się w przestrzeń spowite ogniem i dymem. Te­ raz, gdy je widziałem, były już tylko figurami w pejza­ żu, szare, pozbawione energii. Nawet nie wiem, czy potrzebne. Wielka jest magia teatru, widowisk, bez niej dzieła Hasiora tracą wiele ze swej wartości. Fantastyczna zdolność postrzegania rzeczy, łatwość tworzenia coraz Hanna Kirchner, fot z lat 60. to nowych kombinacji, układów, spięć, a także dow­ cip, obecny w niemal wszystkich dziełach sytuuje je bliżej świata zabawy niż artystycznego dyskursu. Nietrwałość, jednorazowość, szkicowość wszędzie są wi­ doczne, nie skrywane przez autora. „Wszystko, co ro­ bię w skali kameralnej jest trenowaniem wyobraźni, podtrzymywaniem odwagi, aby kiedyś odpowiedzieć na społeczne zamówienie” - pisał. Stąd te rewelacyjne szkice pomników - których nie mógł postawić w tam­ tych latach. Ale nie tylko te czynniki ważyły na decy­ zji, nazwijmy to - szkiców. Jego wyobraźnia gorejąca, twórcza kazała mu ciągle myśleć, działać, nie dbając o precyzję wypowiedzi, o trwałość dzieła. Napisał: „W twórczości najważniejszy jest pomysł. Najważniej­ szą rzeczą we wszystkich pracach jest ich wewnętrzna treść. Nie dbam o ich trwałość. To są formy laborato­ ryjne i nie muszę do nich przykładać zbyt wielkiej wa­ gi. Ale - dodał - chciałbym także tworzyć rzeczy trwa­ łe: pomniki”. Wiemy jednak, jak wiele się z tym wiązało kompli­ kacji, dwuznacznych sytuacji. Wiele dzieł, pomysłów, pozostało w stanie szkicu. Tylko fotografie mogą je ocalić, zasugerować wygląd pomnika w przestrzeni, pokazać, jak mógłby wyglądać, gdyby Hasiorowi dano go zrealizować. Dlatego nie za­ chwyca mnie strona wizualna książki Hanny Kirch­ ner. Wydawnictwo Rosner i Wspólnicy miało niezwy­ kłą szansę wydania pięknej książki, prezentującej arty­ stę, miało świetny, kompetentny tekst i ilustracje. Ale ich realizacja w druku martwi, ilustracje niewyraźne, byle jak zestawione, tandetnie uzupełnione "plastycz­ ną inwencją”. Szkoda... Zachęcam do przeczytania i uważnego przejrzenia książki. Warta jest tego. 161 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3bf0873447dfc32cda0df7560ec63196.pdf 7ac24c82eec3b05cd0463aaf037eba1f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6288 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource Hasior, Władysław (1928-1999) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5865 Title A name given to the resource Opowieść o Hasiorze / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.60 z.2, s.156-157 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wróblewska, Danuta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 156-157 Wroblewska.ps - 9/7/2006 4:46 PM DANUTA WRÓBLEWSKA Opowieść o Hasiorze R zeźbiarze mają życie częściej gwałtowne aniże­ li spokojne. Są mniej pokorni, więcej samotni i porywczy. Są odmieńcami. Czy to borykanie się z kamieniem, odlewami, ciężarem warsztatu, czy też większa niż u innych zależność od zamawiającego powodują, że są oni wojownikami. Stwarzają byty przestrzenne sąsiadujące z człowiekiem lub go przera­ stające, mają więc poczucie wpływania na świat fi­ zyczny. Nieodwołalność decyzji w realizacjach i zwią­ zany z tym stopień napięcia kończą się podobnie, jak to bywa w przyrodzie: rozładowaniem-burzą. Opowia­ da się o nich, jak o Dunikowskim, całe legendy, z któ­ rych jednak sporo jest prawdą. Nie wiemy, jak było pierwotnie, w dawnych czasach tworzenia katedr, jednak warsztat, jego uwikłania i dynamika zawsze były te same. Uwaga dla inności rzeźbiarskiego tem­ peramentu zaczęła się na dobre od Michała Anioła. Toteż o rzeźbie, życiu i mozole jej twórców chętnie czyta się monografie czy powieści. W polskiej biografistyce, stosunkowo zresztą ubo­ giej, jeśli chodzi o sztuki piękne, ten temat jest jednak na dalekim planie. Rzeźba jako przegląd form jest nie­ często podejmowana i nie budzi szczególnych emocji. Podobnie twórczość rzeźbiarska pojedynczych arty­ stów. Dzieje się tak może i dlatego, że u nas raczej uświęca ona zamówienie, aniżeli podrażnia oko, jest solenna i mniej prowokuje przestrzeń. Toteż za praw­ dziwą niespodziankę trzeba przyjąć rzecz o Hasiorze pióra Hanny Kirchner, skądinąd znawczyni i anality­ ka słowa literackiego. To jest książka dla każdego czy­ telnika zainteresowanego człowiekiem-twórcą. Bar­ dzo dobrze, że portret (głównie psychologiczny) tego rzeźbiarza naszkicowała osoba stojąca z boku, nie za­ rażona ścisłym profesjonalizmem, za to wrażliwa i współczulna życiu z bagażem talentu. Choć książka została przez autorkę nazwana opo­ wieścią na dwa głosy, to jej zawartość jest w pewien sposób polifoniczna. Hanna Kirchner pisze o zawiłych dziejach swojej przyjaźni z Hasiorem od pierwszej wi­ zyty w zakopiańskiej pracowni po jego czas ostatni. Są to wspominania niewolne od sentymentu, swobodne i szczere, czasem - dla porównania lub wyjaśnień skokowo mieszające lata. Skrupulatnie wyliczają zda­ rzenia, ale i czyta się w nich także o szaleństwie wy­ obraźni, śledzi wzloty i upadki artysty, podlicza jego triumfy i jego sprawy przegrane. Czuje się żar samospalania w sztuce, ale obok dostrzega również wódkę, przestrzeń banału i fałszu, a także niełatwy charakter artysty, który był tłem wielu powikłań. Tę przejmują­ cą relację rytmicznie przerywa głos samego Hasiora z jego listów do Kirchner, kiedy, jak w dzienniku, do- 156 �156-157 Wroblewska.ps - 9/7/2006 4:46 PM D anuta Wróblewska • OPOWIEŚĆ O HASIORZE nosił o wszystkim, co uznawał za ważne. Pisał krótko, raczej dawał sygnały, niż opisał zdarzenia, i owe wol­ ne od gadulstwa kartki były - obok rozmów tych dwojga - wglądem w jego życie. Ciekawy jest ton tych zapisków. Wobec autorki Hasior zachowywał zawsze pełen atencji dystans, równocześnie mając ją za cel zwierzeń i zawierzeń. Nawet te najzwięźlejsze mają swoją dramaturgię i kierunek. Odgaduje się, że „Wielka Miła Wspaniała Pani” była mu oparciem w ciemnych chwilach, ale też i to, że wiedział, iż to ona poniesie jego sławę dalej. W jakiś sposób na to li­ czył. Poza czcią dla adresatki za dobrodziejstwo uwa­ gi dla jego osoby Hasior, sam słowotwórczy i bystry, przez tę korespondencję jak gdyby wspinał się powy­ żej wszystkiego, co go otaczało. Przyjaźń z badaczką, przypieczętowana ciepłą korespondencją, wyraźnie go wyróżniała, może nawet dopingowała. Są w książce jeszcze teksty drukowane przez Kirchner w czasopismach artystycznych i literackich. Pisane w zachwycie, trochę ponadczasowo, dla po­ tomnych, dawały szeroką i bardzo literacką egzegezę tej sztuki i jej korzeni. W opinii piszącej spotykały się tutaj wczesny nadrealizm, gest ekspresjonisty, cząstki cywilizacyjnego śmietnika, ale przede wszystkim - duch sztuki sakral­ nej, elementarz dewocyjny, chłopska wyobraźnia lu­ dowa. Był przecież Jankiem Muzykantem spod Nowe­ go Sącza (jak siebie nazywał), z tą strefą rodzinnie po­ łączonym. Zanim na taką swobodną heterogeniczność przyszła w świecie moda, on już taki był. Wobec jej częstego niezrozumienia, teksty Hanny Kirchner sta­ wały mu się tarczą obronną. Wzięte z progu obrzędo­ wości, teatru i magii kolaże Hasiora, wzbogacane 0 dźwięk, ogień i wodę, były - jak pisała autorka tych tekstów - zmierzeniem się ze sztuką totalną. Ich me­ taforyczna rzeczywistość przyjmowała do swego leksy­ konu strzępy dzisiejszego i przeszłego świata, kulturę 1 naturę, żart i patetykę formy, nadając temu zazębia­ niu ślad filozoficznej refleksji. Trzeba było sporej wraż­ liwości, by tę zawartość oddać. Kirchner to zrobiła. Te teksty są operacją monumentalizowania arty­ sty, jest więc tak, jakby szkła, chorągwie, metafizycz­ ne pejzaże i ironiczne kukły Hasiora znalazły sąsiedz­ two spiżu słowa. Zestawienie bliskiego planu przyjaź­ ni ze skalą wielkiej sceny to ciekawy zabieg. Trzy wątki splatają się jak w warkoczu, warunkują siebie i siebie uzupełniają. Każdy z nich zamyka inną emocję. Najważniejszy jest pierwszy. Wspominanie przyjaciela, który odszedł, jest wspominaniem gorącz­ ki młodości, powrotem do historii jakby wyjętej z kart dawnej powieści, przeżywanej do tego w świetle sztuki-kapryśnicy, przemiennie poetyckiej, ironicznej i tra­ gicznej. Świadomość tragiczna, ona chyba była u H a­ siora najsilniejsza. I ją tropiła Kirchner pod kamufla­ żem formy, pod płaszczem ironii, groteską, zabawnymi połączeniami rekwizytów. I to ona do uważnego widza, jakim była biografistka, przemawiała najsilniej. W swojej książce Hanna Kirchner na nowo wpa­ truje się w osobę, której inność ją interesuje. A może pod jej pociągającym pretekstem wpatruje się przede wszystkim w tajemnicę sztuki - czegoś nie do końca zrozumiałego, nieprzydatnego i jednocześnie olśniewa­ jącego. Widzi, jak burzy ona życie i w pewnej mierze je wynagradza, jak zagarnia w nim wszystkie siły. Jak, po­ pychając człowieka w górę, w tym życiu jest naczelna. Wniebowzięcie 157 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/32010d7ad6457dfec349372292aafec1.pdf c0f0b2a4573e15bce4b5eed4a39734b8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6284 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource teatr Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5861 Title A name given to the resource "Ożywianie" obrazu jako metoda tworzenia dzieła teatralnego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.60 z.2, s.136-140 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rożalski, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 136-140 Rozalski.ps 8/31/2006 10:22 AM MACIEJ RÓŻALS KI „Ożywianie” obrazu jako metoda tworzenia dzieła teatralnego* T ekst porusza problem użycia niektórych wąt­ ków ikonograficznych kultury starogreckiej ja­ ko materiału inspirującego proces tworzenia widowiska teatralnego. Jest próbą odpowiedzi na pyta­ nie, czy i na jakiej zasadzie możliwy jest proces „oży­ wiania” dzieła sztuki za pomocą przenoszenia jego we­ wnętrznych sensów jako środków inspirujących nowy akt twórczy. N a podstawie wybranych przykładów starogreckiej sztuki wazowej oraz wybranych tekstów ba­ daczy greckiej kultury mam zamiar ukazać proces hermeneutycznej interpretacji, który posłużył jako wyj­ ściowy materiał do pracy w ramach działań artystycz­ nych Akademii Praktyk Teatralnych „Gardzienice”. N a ile takie typowe dla „Gardzienic” działanie jest twórcze artystycznie i w jak dużym stopniu stanowi nadużycie interpretacyjne, chcę rozważyć na przykła­ dzie jednego z przedmiotów znajdujących się w Museo Archeologico we Florencji, starogreckiej wazy François. Eksponat ten ma 66 cm wysokości i 57 cm średnicy. Został stworzony prawdopodobnie przez ma­ larza wazowego Kleitiasa pomiędzy 570 a 560 r. p.n.e. jako mieszalnik do wina używanego podczas greckich sympozjonów. Nazwę zawdzięcza natomiast nazwisku swojego współczesnego znalazcy, Alessandro François, który odkrył ją ponownie dla świata w połowie XIX wieku. N a wazie przedstawiono większość scen mi­ tycznych składających się na zespół wyobrażeń religij­ nych starożytnych Greków. Dzięki olbrzymiej ilości informacji dostarczanych współczesnym badaczom jest ona jednym z najbardziej cenionych znalezisk sztuki starogreckiej. * Założony i kierowany przez Włodzimierza Staniewskiego zespół Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice” w zasadzie od początków swojego ist­ nienia ukierunkowany był i jest w swojej pracy arty­ stycznej na łączenie współczesnego teatru z elementa­ mi dawnej kultury i sztuki. Od pewnego czasu także waza François stała się obiektem zainteresowań arty­ stycznych zespołu Gardzienice. Ze względu na różno­ rodność oraz wielość przedstawionych na niej scen mitycznych mogących stanowić potencjalny materiał do pracy scenicznej jest w tej chwili jednym z głów­ nych motywów, jak by to można nazwać, „artystyczno-hermeneutycznych” poszukiwań zespołu i studen­ tów funkcjonującej w Gardzienicach Akademii Prak­ tyk Teatralnych. Taka charakterystyczna dla Gardzienic metoda pracy artystycznej opiera się w dużej mierze na poszukiwaniu inspiracji twórczych w trady­ cyjnych obrzędach, które dyrektor Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice” Włodzimierz Staniewski nazywa kulturą żywą, oraz zabytkowych reliktach mi­ nionych kultur. W zasadzie każdy z przygotowywa­ nych w ciągu 25 lat istnienia zespołu spektakli bazo­ wał na takim materiale osadzonym w kulturze, sztuce oraz obrzędowości zarówno społeczności dawnych, jak i współczesnych, w których kultura minionych epok miała szansę przetrwać. W tym tekście skupimy się głównie na materiale wizualnym, gdyż centralnym dla mnie tematem jest proces, który nazwałem już wcześniej „ożywieniem” obrazu, czyli przełożeniem sensów zawartych we frag­ mencie malowidła lub rzeźby starogreckiej na scenę teatralną w formie żywej i dynamicznej. Poza tym na­ leży także podkreślić, że działalność zespołu gardzienickiego skupia się ostatnio w dużej mierze na pracy z zabytkowymi obiektami kultur starożytnych. Mniej uwagi poświęca się na dzień dzisiejszy żywym rytuałom kultury ludowej, poszukując inspiracji bardziej w ob­ szarze przedmiotów, malowideł i tekstów antyku. Gro­ madzony materiał muzyczny, tekstowy i graficzny słu­ ży za punkt wyjścia, jako swoisty tekst kultury, służy Tekst powstał podczas przygotowywania przez Akademię Prak­ tyk Teatralnych „Gardzienice” pokazu teatralnego inspirowa­ nego starogrecką ikonografią wazową. W 2005 roku aktorzy te­ atru „Gardzienice” Mariusz Gołaj i Joanna Holcgreber zapropo­ nowali studentom Akademii pracę nad ikonografią wazową, która miała zostać przeniesiona na scenę dzięki użyciu warszta­ tu teatralnego wypracowanego przez gardzienicki zespół. Jed­ nym z początkowych elementów pracy był cykl spotkań teore­ tycznych, podczas, których analizowano treści poszczególnych malowidłach wazowych. Tekst „Ożywianie” obrazu... jest pod­ sumowaniem niektórych problemów i przemyśleń, które poja­ wiły się w ramach spotkań seminaryjnych w Gardzienicach. Waza François - archiwum Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice” 136 �136-140 Rozalski.ps - 8/31/2006 10:22 AM M a a e j Różalski • „OŻYWIANIE” OBRAZU jako inspiracja twórcza, na podstawie której możliwe jest już działanie teatralne. Proces artystycznej inter­ pretacji polega głównie na próbie możliwie wiernego wychwycenia i oddania za pomocą teatralnych środ­ ków artystycznego wyrazu sensu antycznego malowi­ dła, rzeźby lub utworu muzycznego. Dokładne odwzorowanie nie jest oczywiście moż­ liwe i zarzut o pewne nadużycia interpretacyjne jest często podnoszony. Tadeusz Kornaś pisze o ekspery­ mentach muzycznych Staniewskiego: „Sięgnięcie do muzyki antyku wymagało od Staniewskiego i jego ze­ społu nie lada... tupetu. Ocalały bowiem tylko skraw­ ki zapisów na papirusach czy stelach, zaś ich odczyta­ nie i wykonywanie każdorazowo wzbudzało w świecie naukowym gorące dyskusje”.1 Wydaje się jednak, że nie dokładne odwzorowanie jest celem Włodzimierza Staniewskiego i jego współ­ pracowników. Możliwie dokładna i możliwie jak naj­ bardziej uprawomocniona interpretacja dzieła, które­ go przecież część sensów została bezpowrotnie utraco­ na i uniemożliwia odtworzenie pełni znaczeń zawar­ tych w konkretnym malowidle wazowym lub fragmen­ cie muzycznym, jest tylko warunkiem koniecznym dla szerzej pojętego zamierzenia, jakim jest włączenie do współczesnej kultury i swoiste ożywienie porozbija­ nych fragmentów przeszłości na warunkach autono­ micznie funkcjonujących środków artystycznego wy­ razu: „Stare pieśni stwarzały ruch, ekspresję aktorską, określoną artykulację, wręcz całe sceny, ale i odwrot­ nie - wymogi dramaturgiczne oddziaływały na sposób wykonywania pieśni. Staniewski nie jest purystą. Za­ mierzał stworzyć spektakl, a nie muzeum pieśni”.2 Należy także pamiętać, że włączenie w proces hermeneutycznych poszukiwań zabiegów artystycznych pozwala na stworzenie nowego kontekstu odczytywa­ nia dawnej sztuki. Rodzaj skupienia związany z działa­ niem artystycznym musi doprowadzić do innych efek­ tów niż tylko sama sucha ocena przeprowadzana za pomocą narzędzi naukowych. Działanie tego typu po­ zwala na powtórne włączenie zamkniętego w gablocie fragmentu przeszłości w proces twórczy, dziejący się tu i teraz. Metoda stosowana przez Gardzienice pozwala na osiągnięcie jedynej w swoim rodzaju jakości proce­ su twórczego, daje niesłychany efekt, jakim jest obco­ wanie z tylko częściowo, ale jednak odtworzoną prze­ szłością. W ten sposób powstaje owa szczególna mo­ zaika poskładana z fragmentów, porozbijanych kawał­ ków przeszłości służących jako budulec dla jak najbar­ dziej współczesnego dzieła artystycznego. Nie chodzi przy tym o stworzenie tak modnego dzisiaj utworu po­ sługującego się cytatem, czy może wręcz używającego samodystansujacego się zespołu cytatów jako głównej zasady wypowiedzi artystycznej. Wręcz odwrotnie, za­ mierzenie „Gardzienic” jest fenomenologiczne tak jak fenomenologię rozumiał Gerardus Van Der Leeuw, w sensie poszukiwania tego, co żywe i znaczące, tego, co daje się wyrwać przeszłości jako wspólne fragmenty kultury3. Tak budowany „wehikuł teatralny” ma po­ zwolić już nie na zdystansowane ślizganie się po po­ wierzchniach znaczeń i samonapędzającą się grę inte­ lektualną, ale na pełną zaangażowania i wymagającą odwagi podróż w głąb symboli określających ontologiczny i kulturowy sens istoty ludzkiej. Gardzienice od początku istnienia budowały swoją pracę artystyczną na fundamentach muzyki i muzycz­ ności. To muzyka była głównym elementem urucha­ miającym przestrzeń teatralną. Od jakiegoś czasu twórca i reżyser gardzienickiego teatru Włodzimierz Staniewski próbuje jednak przekształcać swoje począt­ kowe założenie. Zaczynając pracę nad spektaklem Elektra, zaczął poszukiwać nowego środka artystyczne­ go wyrazu. Odwołując się do jednej ze starogreckich technik konstruowania dzieła scenicznego nazywane­ go cheironomią, postanowił integralnie złączyć wypo­ wiadane na scenie słowo komentującym je i podkre­ ślającym jego sens gestem. Tadeusz Kornaś podkreśla, że „już w Metamorfozach praca nad gestem wziętym z przekazów na antycznych wazach i innych świadec­ twach ikonicznych miała duże znaczenie”.4 Staniewski twierdzi, iż greccy aktorzy wypowiadając na scenie sło­ wa dramatu, posługiwali się także sformalizowanym zespołem gestów, który ściśle był sprzęgnięty ze struk­ turą języka: „Uważam, że dopiero wtedy, gdy słowo jest organicznie związane z przekazem gestu, tonu, muzyki - w pełni jawi swoją treść. Myślę, że nadcho­ dzi czas, by słowu dramatu klasycznego został przywró­ cony cały jego organiczny kształt, łącznie z warstwą brzmieniową, muzyczną i gestem”.5 Tym samym, jak to ujął w rozmowie prof. Leszek Kolankiewicz, dochodzi w najnowszym spektaklu Gar- Waza François, dolny fragment - archiwum Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice” Waza François, dolny fragment- archiwum Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice” 137 �136-140 Rozalski.ps - 8/31/2006 10:22 AM M a a e j Różalski • „OŻYWIANIE” OBRAZU dzienic Elektra do głębokiej semiotycznej pracy nad strukturą znaku. Uważam, jak Kolankiewicz, że rozwa­ żając strukturę spektaklu, dochodzi się do pytań 0 istotę znaku. Wypadałoby się więc zastanowić, czy istotna jest tylko jego część graficzna, wizualna oraz to, co zostaje przez znak oznaczone. Czy ten proces deskrypcji, przynajmniej w przypadku dzieła sceniczne­ go, nie jest integralnie związany z tym, w jakiej tonacji 1 rytmie zostanie przekazany jego wizualna forma sądzę, że jest nierozdzielnie związana z cielesnością ak­ tora, jego oddechem, kształtem rąk, przeżywanym wzruszeniem. Znaczyłoby to, że znaki ożywają tylko dzięki ciału przekazującej je postaci scenicznej, a pro­ ces deskrypcji nie jest do końca możliwy bez swojego cielesnego, „przeżyciowego” rozwinięcia. Kontynuacją idei scenicznego „ożywiania” znaków była praca nad pokazem teatralnym studentów A ka­ demii Praktyk Teatralnych „Gardzienice”. Inspiracją do prowadzonej pod kierownictwem aktorów Gardzienic Joanny Holcgreber i Mariusza Gołaja pracy stu­ dentów była wspomniana już waza François. Przygoto­ wanie przez Akademię pokazu teatralnego związanego z kulturą antyczną poprzedził cykl wykładów i dysku­ sji poświęconych malarstwu wazowemu. W ramach tych wstępnych spotkań grupa skupiała się głównie na interpretacji malowideł wazowych i szukaniu możli­ wości jej scenicznego rozwinięcia. Kluczem dla tych działań była przede wszystkim zaproponowana przez Gołaja i Holcgreber metoda pracy, którą ci aktorzy wypracowywali przez lata swojej działalności w Gardzienicach. Mając szczęście uczestniczyć w tych dzia­ łaniach, skupiłem się na jednej z przedstawionych na wazie sytuacji. Chodzi tutaj o dolną część wazy z przedstawioną na niej mityczną sceną walki Pigme­ jów z żurawiami. Dotychczas scena ta była traktowana jako forma ozdobnika dla przedstawianych powyżej istotnych wydarzeń z mitologii greckiej, nawiązujące­ go do fragmentu Homerowej Iliady, w którym walka Greków z Trojanami ukazywana jest jako starcie żura­ wi i Pigmejów. Homer komentuje tę scenę, stwierdza­ jąc, że istoty zwane Pigmejami naprawdę żyją w pół­ nocnej Afryce. Ich naturalnym wrogiem są właśnie żu­ rawie, które «uciekając przed zimą» nadlatują nad osady Pigmejów i dokonują swoistej ptasiej inwazji na terytorium tych niewielkich istot. Odpowiedź pozor­ nie łatwa i klarowna. Niepokojąca jest jednak ta ła­ twość interpretacji, rodzajowość sceny nieprzystająca do tematyki powyżej niej na wazie rozgrywających się, centralnych przecież dla wierzeń greckich scen mi­ tycznych, takich jak zaślubiny Peleusa i Tetydy, polo­ wanie na dzika kaledońskiego, życia i śmierci Achille­ sa, czy w końcu przypowieści o wygnaniu i powrocie Hefajstosa na Olimp. W świetle powyższego niewy­ starczająca wydaje się opinia, że scena u dołu wazy jest tylko rodzajem ozdoby, ornamentu, zdobiącego to dzieło wazowej sztuki starogreckiej, nazywanej prze­ cież przez niektórych badaczy mitologiczną biblią an­ tycznej Grecji.6 Dlaczego autor wazy, zamiast rozbudować ikono­ graficznie już przedstawione wydarzenia, albo też za­ mieścić jakieś nowe wątki powiązane z historią mitycz­ ną, poświęcił duży fragment dzieła na nic nieznaczący ozdobnik związany właśnie z walką Pigmejów i żurawi? Oczywiście można odpowiedzieć, że w obrębie starogreckich malowideł wazowych typowe były motywy ozdobne.7 Pojawia się jednak kilka wątpliwości, za­ równo przy dokładniejszej analizie scen z wazy, jak i w świetle badań nad starogreckimi misteriami, łączą­ cymi wprost przedstawienia Pigmejów z postaciami misteryjnych bóstw Kabirów.8 Wydaje się, że możliwa jest interpretacja, według której scena przedstawiona na dolnej części wazy nawiązuje do starogreckich mi­ steriów Kabirów. Żeby rozwinąć taką hipotezę, nie­ zbędnych jest jednak kilka słów o samych misteriach. O misteriach Kabirów jako pierwszy wspomina w swoich Dziejach Herodot.9 Występowały one głównie w rejonach północnej Grecji wraz z centralną dla tego kultu wyspą Samotraką. Dużym ośrodkiem misteryjnym były także Teby. Niestety, o części kultu rozwijają­ cego się na Samotrace niewiele wiadomo, dlatego też Karl Kerenyi w swoim niewielkim opracowaniu o mi­ steriach Kabirów10 skupia się głównie na tebańskiej czę­ ści kultu. Dla naszych rozważań istotnych będzie kilka poruszanych przez Kerenyiego kwestii odnośnie do sa­ mego przypuszczalnego sensu misteriów. W moich roz­ ważaniach będę także posiłkował się wywodami Alber­ ta Schachtera poświęconymi tebańskim misteriom. Nie będę próbował odtworzyć całości rozważań obydwu au­ torów. Mam zamiar opisać tylko kilka najważniejszych dla naszego tematu motywów, w razie wątpliwości od­ syłając do wymienianych tekstów. Zdaniem Kerenyiego wysoce prawdopodobny jest integralny związek bogini Demeter z misteriami Kabirów. Autor pisze: „Demeter, występującą tu w powią­ zaniu z Kabirami i zwaną Kabeiria albo po prostu «Matka», należy uważać za fundatorkę misteriów Ka­ birów”.11 Autor wyprowadza powyższy wniosek zarów­ no na podstawie tekstu greckiego podróżnika Pauzaniasza: „Tylko ktoś wtajemniczony może do niego wejść [gaju poświęconego Demeter i Kore - przyp. au­ tora]. Około siedmiu stadiów od tego gaju znajduje się sanktuarium Kabirów. O tym, kim byli Kabirowie i ja­ kiej natury były poświęcone im oraz matce obrzędy, zamilczę”,12 jak i analizy imion wymienianych przez Pauzaniasza w ramach mitycznej historii odtworzenia sanktuarium w Tebach. O greckich misteriach nie można było pisać wprost, toteż autorzy bardzo często zmieniali imiona i fakty, ukrywając rzeczywistość mi­ steriów w odnoszących się do mitów wymyślonych hi­ storiach. Wydaje się, że tak właśnie jest w przypadku opisywanej przez Pauzaniasza historii odtworzenia mi­ steriów tebańskich przez kobietę imieniem Pelarge. 138 �136-140 Rozalski.ps 8/31/2006 10:22 AM M aciej Rożalski • „OŻYWIANIE” OBRAZU Kerényi analizując to imię, wiąże je z postacią bogini Demeter dzięki pochodzeniu kobiety z miasta poświę­ conego Demeter, ale przede wszystkim przez znaczenie słowa pelarge - bocianica. Kerényi dowodzi związków „bocianicy” z Demeter: „Opowieść o Pelarge i sceny z ptakami błotnymi na wazach z kabirionu sytuują się na jednej płaszczyźnie”.13 Co dla nas bardzo istotne, w poczet ptaków powią­ zanych z żywiołem Demeter zostaje zaliczony także żu­ raw: „...jest całkiem chyba jasne dla wtajemniczonych określenie tejże boskiej matki, założycielki misterium Kabirów koło Teb, mianem «Bocianicy», wskazujące na grupę ptaków długonogich obok wzmiankowanej wyżej grupy krótkonogiej. Bocian, czapla i żuraw wy­ stępują więc razem tak samo jak łabędź, gęś i kaczka, i na malowidłach wazowych rzadko bywają odróżnia­ ne od siebie dokładniejszym rysunkiem”.14 W świetle powyższych rozważań i związków Kabirów ze sceną z Wazy François kluczowe zdają się wypowiedzi Schachtera co do tematyki odnalezionych w tebańskim sanktuarium malowideł wazowych. Autor pisze: „Obok scen bezpośrednio związanych z kultem daje się zidentyfikować szereg innych tematów: symposia, sceny konwencjonalnych historii (jak np. Odyseja, bi­ twa żurawi i Pigmejów, Kadmos), atletyka, łowiectwo. Wiele osób na tych malowidłach zostaje przedstawio­ nych groteskowo, albo jako Pigmeje...” i dalej: „To, co wyróżnia się w przedstawieniach Kabirionu, to częste użycie aspektu pigmeidalnego, który musi być odbi­ ciem Kultu Kabirów”.15 Pojawia się tu więc bezpośredni związek pomiędzy grupą określaną jako Pigmeje i żurawiami. Mało tego - autor wspomina o bezpośrednich odniesieniach do tematów przedstawianych w Odysei. Jeszcze dalej idzie w swoich rozważaniach Kerényi, kiedy pisze: „Do dru­ giej, baśniowo rodzajowej grupy malowideł należą przede wszystkim przedstawienia bajecznego ludu Pig­ mejów z żurawiami. W wizerunkach śmiesznych, fallicznych karzełków, Pigmejów, oraz majestatycznych, Waza François - archiwum Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice” potężnych ptaków niebieskich - żurawi, ukazane jest tutaj aluzyjnie przeciwieństwo między podlegającą ini­ cjacji męskością i udzielającą tej inicjacji żeńskością, przeciwieństwo, które w tych misteriach zdaje się grać zasadniczą rolę”.16 Zostaje tu więc zarysowana opozycja pomiędzy do­ stojnymi ptakami Demeter i groteskowymi Pigmejami Kabiroi. Żeby jasne jednak były powody takiej opozy­ cji, wypadałoby jeszcze wspomnieć kilka słów o tożsa­ mości owych Kabiroi. Kłopot w tym, że niewiele o nich wiadomo. W swoich rozważaniach Kerényi analizuje kilka mitów z rejonu Samotraki odnośnie do Kabirów. Z pewnością byli oni „bóstwami misteryjnymi par exellance, i jest to jedyne bardziej ogólne określenie, jakie dopuszcza tradycyjny przekaz”.17 Wedle analiz Kerényiego były to także bóstwa, w których etos wpisana była pierwotna zbrodnia, poza tym ich domeną była chtoniczność i częściowo także aspekt tytaniczny. „Cechą prawdziwie upiorną istot boskich, takich jak Kabirowie, jest, gdy - by użyć wyrażenia z Upaniszad - jawią się one jako ‘mniejsze od najmniejszych i większe od największych’. W tak właśnie brzmiącej inskrypcji z Imbros, pośród Kabirów wymieniającej imiona wielkich tytanów - Kojosa, Kriosa, Hyperiona, Japetosa, Kronosa - wspomina się także o Patajkach, czyli karłach (...) już wcześniej Kabirowie uchodzili za­ równo za tytanów, jak i za karłów. Wiemy już, że byli również winnymi występku: ich bratobójstwo ma cha­ rakter nie mniej tytaniczny niż zamordowanie przez tytanów Dionizosa”.18 Kerényi tłumaczy także powód przedstawiania Kabirów jako istot pigmejowatych przez ich komiczną sprośność i zarazem bezbronność, dzikość i groteskowość, która może mimo swej śmiesz­ ności stawać się śmiercionośna. Właśnie w tej dwo­ istości pierwiastka męskiego autor doszukuje się głę­ bokiego sensu misteriów. „Kabirowie, pierwowzory podlegających inicjacji mężczyzn, mieli w sobie rów­ nież - jak wszyscy wojownicy - coś morderczego, co należało odpokutować. Ale byli też zarazem duchami życia, które (...) dmuchały wiatrami odżywiającymi duszę”.19 Poruszając temat związków Pigmejów z tytanami, wypadałoby jeszcze wspomnieć o wątku pobocznym, który jednak otwiera pole fascynujących rozważań o samej wazie François, a który zarazem dodatkowo uprawomocnia związki przedstawionych na niej scen z mitycznymi Kabirami. Cytując bowiem jeszcze raz Kerényiego, dowiadujemy się, że: „Aitnajos, ‘Etnejczyk’ to bardzo przejrzysty kryptonim Hefajstosa, bo­ ga ognia i kowalstwa, którego przynależność do bo­ skich Kabirów tym się również wyraża, że ongiś zwa­ no ich właśnie ‘Hefajstosami’”.20 Biorąc pod uwagę także inne źródła stwierdzające, że Kabirowie byli uważani za podwładnych Hefajstosa, odpowiedzialny­ mi za bardziej poślednie domeny jego rzemiosła, jak metalurgia i właśnie sztuka wazowa, rodzi się ciekawy 139 �136-140 Rozalski.ps - 8/31/2006 10:22 AM M a a e j Rożalski • „OŻYWIANIE” OBRAZU kontekst interpretacyjny samej historii powrotu He­ fajstosa na Olimp, która jest jednym z głównych te­ matów ikonicznej narracji przedstawionej na wazie. Po pierwsze, Hefajstos i Kabirowie przedstawieni na tej samej wazie przywodzą na myśl swoisty autotematyzm, który mógł być ukrytym celem twórcy wazy, Klejtiasa. Zdawałoby się to przypuszczenie potwier­ dzać dyskretne rozmieszczenie niewielkich waz w róż­ nych częściach przedstawionej historii. Poza tym na­ leży pamiętać, że pozostający w relacji z Kabirami z dolnej części malowidła Hefajstos bierze znaczący udział w rozgrywającej się na wazie historii. Ukazuje ona wybawianego ze swojej mrocznej egzystencji i wy­ noszonego ku życiu niebiańskiemu boga. Być może także tutaj dałoby się odnaleźć ślady misteryjnego mi­ tu związanego z kultem Kabirów, w którym mężczy­ zna doznaje jakościowej zmiany swojej egzystencji. Ciekawy jest w tym świetle fakt, że za „uwznioślenie” Hefajstosa odpowiedzialny jest Dionizos, który zdaje się pełnić znaczącą funkcję w samej strukturze miste­ riów Kabirów, oraz to, że sama waza była stworzona jako czara do mieszania wina podczas sympozjonów. Wina, które było przecież domeną Dionizosa. Kerényi kończy swoje rozważania bardzo poetyc­ kim tekstem: „Przemiana mężczyzny w prawdziwe źró­ dło życia, w służebnika najdelikatniejszej, zalążkowej formy ludzkiego życia, być może też skonfrontowanie go z najwcześniejszą, a już na pewno z najprostszą for­ mą człowieczeństwa - oto na czym w świetle przeana­ lizowanej opowieści założycielskiej, mógł bodaj pole­ gać sens misteriów Kabirów”.21 Pozostawiając na boku kwestię o prawomocności tej ostatecznej tezy Kerényieg,o sądzę, że z dużym prawdopodobieństwem można przypuszczać, że dolny fragment malowidła z wazy François nie jest li tylko ozdobą, ale przede wszystkim jest bezpośrednim nawiązaniem do problematyki mi­ steriów Kabiroi. Podsumowując rozważania, wypadałoby nawiązać znowu do twórczości teatralnej Gardzienic. W niniej­ szym tekście chodziło głównie o ukazanie pracy hermeneutycznej, która miała posłużyć za materiał wyj­ ściowy, przydatny do późniejszej pracy artystycznej. Mimo że interesujący sam w sobie wydaje się problem potencjalnych związków wazy François z misteriami Kabirów, to odrębną kwestią jest to, jak materiał teo­ retyczny przeistoczył się w dziedzinę inspiracji twór­ czej. Trzeba powiedzieć, że tematyka samotrackiego kultu jako taka nie została włączona do pokazu pracy gardzienickich studentów. Interesujące okazały się na­ tomiast same efekty, które osiąga Kerényi, wyprowa­ dzając własne wnioski i interpretacje z wcześniej ana­ lizowanego materiału historycznego. One właśnie otworzyły ciekawe pole interpretacyjne dla późniejszej pracy na scenie. Jak mogliśmy przeczytać w przytoczo­ nym powyżej cytacie kończącym książkę Kerényiego, stawia on hipotezę badawczą, która określa wewnętrz­ ny sens misteriów Kabirów jako starcie opozycji - bru­ talnej męskości i ostatecznie pokonującej ją kobiecej, „lotnej” delikatności. Efektem takiego spotkania jest głęboka duchowa przemiana mężczyzny-wojownika w mężczyznę-dawcę życia. Właśnie ten konflikt opo­ zycji, nadający dramatyczny kontekst scenom azy François (mimo że pozbawiony swojego rysu misteryj­ nego), posłużył za inspirację dla budowania poszcze­ gólnych scen pokazu Wazy. Wewnętrzna opozycja dwóch sił, które odwiecznie ścierają się w walce 0 ludzką egzystencję, stała się jednym z motywów przewodnich kształtujących prowadzoną przez Mariusza Gołaja i Joannę Holcgreber pracę studentów Akademii gardzienickiej. Przypisy 1 2 3 Tadeusz Kornaś Gardzienice, wyd. Homini, Kraków 2004, s. 209 Ibidem. s. 210 Gerardus Van Der Leeuw, Fenomenologia religii, przełożył Jerzy Prokopiuk, wyd. Książka i wiedza, Warszawa 1997, s.587: Po­ winniśmy (...) wiedzieć, co robimy, kiedy zaczynamy mówić o tym, co się nam ukazało, i nadawać temu nazwy. W tym celu musimy uzmysłowić sobie, że wszystko, co się nam ukazuje, jest nam dane nie bezpośrednio, lecz jedynie jako znak jakiegoś sensu, który mamy wyjaśnić, jako coś, co powinno być przez nas wyjaśnione. A wyja­ śnienie to jest niemożliwe, jeśli nie przeżywamy tego, co się nam uka­ zuje, jeśli tego nie mimowolnie i na pół świadomie, lecz umyślnie i metodycznie nie przeżywamy (er-leben). 4 5 6 7 8 9 Teatr gestu. Rozmowa z Włodzimierzem Staniewskim, rozmawiał J.R. Kowalczyk, „Rzeczpospolita” 2002 r, nr. 233, s. A12, cyto­ wane za Tadeuszem Kornasiem Wypowiedź doktora Lecha Trzcionkowskiego z wykładu doty­ czącego Wazy François. François Lisarague Malarstwo Greków, czy Grecja malarzy ?, przeł. Wojciech Michera, Konteksty nr 1/06, s. 3 Por. Karl Kerényi Misteria Kabirów oraz Albert Schachter The Theban Kabiroi w: Greek Mysteries Herodot Dzieje, przełożył Seweryn Hammer, wyd. Czytelnik, Warszawa 2004 r., s. 120 Karl Kerényi Misteria Kabirów, Prometeusz, przełożył Ireneusz Kania, wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 2000r. 10 Misteria Kabirów, Prometeusz, dz. cyt. s. 28 11 Pauzaniasz U stóp boga Apollona ks. IX, rozdz.25, przełożyła Janina Niemirska-Pliszczyńska i Henryk Podbielski; oprac. Henryk Podbielski, wyd. Wrocław 1989. 12 Misteria Kabirów, Prometeusz, dz. cyt., s. 34 13 Ibidem, s. 33 14 Albert Schachter The Theban Kabiroi w Greek Mysteries, pod redakcją Michaela B. Cosmopoulosa, fragment tłumaczony przez autora, wyd. Routledge, Londyn i Nowy Jork 2003, s. 130 15 Misteria Kabirów, Prometeusz, dz. cyt. s. 35 16 Ibidem, s. 26 17 18 19 20 140 Misteria Kabirów, Prometeusz, dz. cyt. s. 27 Ibidem, s. 37 Ibidem, s. 28 Ibidem, s. 37 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/07053045ec9e5c95a56ad9b1aee678a2.pdf beff369b0e1a31c6ec6cc3a5a1315333 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6291 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource recenzje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5868 Title A name given to the resource Listy Panka i Gielniaka / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.60 z.2, s.162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 162 Jackowski2.ps - 8/31/2006 11:17 AM ALEKSANDER JACKOWSKI Piękno, świat w którym człowiek jest drugiemu bratem. Taka oaza. Ewa Garztecka pisze śliczny list do Panka, zachęcając go do wizyty w Bukowcu. Panek jedzie i zaczyna się przyjaźń, niezwykła, męska. Gielniak ma obok żonę, rodzinę. O tym się nie mówi, ale dla niego to strasznie ważne. Cicha dobroć. Gielniak, z całą naiwnością francuskiego członka Partii Komunistycznej, pisze do naszego Ministerstwa Kultury z prośbą o pomoc. Nie ma ukończonych stu­ diów plastycznych. I co? Urzędnik prosi prof. Dawskiego, rektora Akademii we Wrocławiu o zajęcie się chłopcem. Ten sprawy nie lekceważy, jedzie do Bukow­ ca - i zaczyna się przyjaźń starego mistrza z młodym o jest moja ukochana książka. Gruba, ciężka, człowiekiem, który już wkrótce zafascynuje go swymi ale kiedy tylko mogę zaglądam do niej. Jest nie­ pracami. Nietypowy urzędnik, nietypowy rektor. Każda zwykła, jakby ponad brudem życia, w którym strona tej księgi jest piękna, ważna. Biblioteka Naro­ tkwimy. Samo dobro, piękno. Już jej bohaterowie, dowa nie dołożyła starań, by wydano ją ze szczególną sta­ rannością. Trudna i ważna architektura książki jest wiem czy najlepsi w Polsce czy Europie, ale dla mnie dziełem Michała Piekarskiego. Niestety, nie zawsze od lat najważniejsi. Ich sztuka jest ponadczasowa, u Panka zredukowana do tego, co najważniejsze, do udanym. Męczy zderzanie kilków krojów czcionek na sedna, do konturu, jakże wyrazistego; u Gielniaka do jednej stronie. Opracowanie, to żmudna, troskliwa praca Elżbiety Dzikowskiej i, jak zawsze znakomitej opowieści o życiu, śmierci, ale wyrażonej w jego tylko języku, ponad czasem i przestrzenią. Wiesławy Wierzchowskiej. Celne są komentarze, ma­ Linoryty Gielniaka, cierpliwie dłubane, stają się teriał uzupełniający, przypisy i nawet szczegółowy opis kosmosem, niebem i ziemią. Każdy tworzony tak, jak­ listów (łącznie z kolorem koperty, pisma), co już jest by był ostatnim. Świat Gielniaka, sanatorium w Bu­ wydawniczym ewenementem. kowcu, gdzie lekarze dokonywali cudów, by żył, on, Nie umiem pisać o tej książce inaczej jak z podzi­ już tak przeżarty gruźlicą, że zdawało się, że nie ma wem i... miłością. Jest tak piękna i mądra, że już nie mięśni i kości. Cudowna przyjaźń dwóch artystów, ze­ wiem gdzie ją postawić w bibliotece. Obok dzieł z hi­ wnętrznie całkowicie różnych od siebie. storii sztuki, Vasariego? Irvinga Stone'a?... ale też bli­ Panek, o grubych rysach, chłopskiej twarzy, po­ sko Ewangelii. godny i Gielniak, skóra i kości, subtelna twarz o nie­ zwykłym uroku. Jeden z kultury wódki, drugi połu­ Panek, Gielniak. Zycie, przyjaźń, sztuka. Korespondencja 1962-1972; opracowały Elżbieta Dzikowska, Wiesława Wierzchowska, Bibliote­ dniowego wina. ka Narodowa, Warszawa 2005. Ich listy są mądre, przejmujące, więcej w nich prawdy Architektura książki - Michał Piekarski o sztuce niż w wielu naukowych traktatach. Co jest tam niezwykłego - dobroć. Naturalna, nigdzie nie nazwana. I sztuka, niezależna, daleka od jakiejkolwiek kwalifikacji. Listy Panka i Gielniaka T 162 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/80d6d5790ce82adc07cf9cea49955cd7.pdf c6faa86a81ac4f91878fc634bb941c19 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6292 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource Gurdżijew, Georgij I. (1870-1949) mistycyzm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5869 Title A name given to the resource Co zrobić z Gurdżijewem? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.60 z.2, s.163-164 Creator An entity primarily responsible for making the resource Prokopiuk, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 163-164 Prokopiuk.ps - 8/31/2006 11:21 AM JERZY P R O K O P I U K W edług Rudolfa Steinem (1861-1925), chrze­ ścijańskiego ezoteryka, różokrzyżowca i twór­ cy antropozofii, około roku 1840 doszło w Świecie Duchowym do kolejnej walki między mocami Chrystusowymi - z Archaniołem Michaelem na czele a siłami demonicznymi, zarówno lucyferycznymi, jak arymanicznymi, czyli jednostronnie „idealistycznymi” i równie jednostronnie „materialistycznymi”. W niedługi czas potem następuje w Europie praw­ dziwy „wysyp” narodzin wybitnych (i mniej wybit­ nych) ezoteryków, którzy w swej duchowej misji - jak rozumiał to polski inicjowany, antropozof Robert Walter (1908-31) - zerwali po raz kolejny owoc z Drzewa Poznania. Mniej więcej w tym samym czasie wśród dawnych i nowych ezoteryków europejskich od­ była się brzemienna w skutki dysputa: „konserwatyści” spośród nich głosili dalszą konieczność zachowania za­ sady arcanum (tajemnicy) i niepopularyzowania wie­ dzy duchowej, ciągle jeszcze zwanej tajemną, podczas gdy ich „liberalni” polemiści uważali, że z zasady tej należy zrezygnować i wiedzę tę udostępnić wszystkim, którzy po nią zechcą sięgnąć; „liberałowie” ci argu­ menty swe uzasadniali nadciągającym w XX i XXI wieku okresem dramatycznych prób, jakie oczekują ludzkość, a zatem koniecznością oddania jej do dyspo­ zycji wiedzy duchowej jako instrumentu zarówno sa­ moobrony człowieka, jak i jego nieodzownej przemia­ ny. W dyspucie tej, jak już wiemy, zwyciężyli „liberało­ wie” - i wiedza duchowa weszła pod strzechy i do blo­ kowisk, stając się wszakże - jak to ujął C.G. Jung - ra­ tunkiem dla jednych, ale też zgubą dla innych. Grunt pod tę nową ucztę, na której spożywamy owoc z Drzewa Poznania, przygotowała niewątpliwie masoneria okultystyczna już w XVIII wieku (Sweden­ borg, Martinez de Pasqually, Pernety, Willermoz, St. Martin), później zaś przede wszystkim okultyzm francuski (Elifas Lévi, Fabre d’Olivet, Saint Yves d’Alveydre, Mâitre Philippe, Papus) w wieku XIX i na przełomie XX. Ale niewątpliwie czołową rolę odegrała tu twórczy­ ni teozofii nowoczesnej Helena Bławacka (1831-91) wraz ze swymi współpracownikami i następcami (H.S. Olcott, Annie Besant, W.Q. Judge, William Lead­ beater, Alice Bailey); grono to otworzyło szeroko bra­ my inwazji ezoteryki orientalnej, zwłaszcza indyjskiej, jaka runęła na Europę i Amerykę, począwszy od koń­ ca XIX wieku. Postacią drugą w kolejności, ale - mo­ im zdaniem - najwybitniejszą, był wspomniany Rudolf Steiner, który choć przez kilkanaście lat działał w ru­ chu teozoficznym (1902-1912/13), stał się czołowym reprezentantem ezoteryki chrześcijańskiej. Teraz nad­ chodzi kolej na Georgija Iwanowicza Gurdżijewa (1873-1949), ezoteryka przybyłego z Kaukazu, inspi­ rującego się m.in. gnozą suficką, czwartym w tym kon­ tekście jest Juliusz Evola (1898-1974), ezoteryk wło­ ski, mistyk faszystowski, głoszący zarówno idee orien- Co zrobić z Gurdzijewem? talnej „metafizyki seksu”, jak i tradycji gibelińskiej. Ostatnim z nich był Aleister Crowley (1875-1947), mag „lewej ręki”, prorok eonu Horusa, uważany za sa­ tanistę, wreszcie last but not least, C.G. Jung (1875­ -1961), wielki psycholog głębi, neognostyk i interpre­ tator alchemii; wymieniam go tu poza pierwszą piątką, gdyż lokuje się on tylko na pograniczu ezoteryki, choć walnie przyczynił się do jej odrodzenia. Jakże zróżnicowany to „wachlarz” ezoteryków!1 Hinduizująca Bławacka, chrześcijanin Steiner, późnosuficki Gurdżijew, orientalizujący Evola, neopogański satanista Crowley, przyznający się do chrześcijaństwa neognostyk Jung... Spośród nich tylko Steiner pozo­ stał w ramach europejskiej tradycji ezoterycznej (różokrzyżowej), Evola i Jung znaleźli się na jej obrzeżach, Bławacka opowiedziała się po stronie orientalnych Mahatmów, Crowley zajął stanowisko zdecydowanie antychrześcijańskie. Kim zatem, w tym kontekście, jest Gurdżijew? Ezoterykiem pierwszej rangi - niewątpliwie. Gnostykiem? Jeśli przez „gnozę” będziemy rozumieli „po­ znawczą penetrację świata duchowego metodami transracjonalnymi”, niewątpliwie tak. W dużym jed­ nak stopniu był także - gnostycystą, tzn. gnostykiem, którego światopogląd podzielał szereg wątków z gnostycyzmem antycznym. Gnozę swą (i gnostycyzm) prezentował wszakże - jeśli chodzi o źródła, na które się powoływał - odwołując się już to do tajemnego wywodzącego się jeszcze z Babilonu, bractwa Sarmung, być może kontynuującego arymaniczne trady­ cje ośrodków Gundiszajna (?), już to do tradycji gno­ zy i mistyki islamskiej, sufizmu. (Swych najbardziej zaawansowanych uczniów miał - jak twierdzi jeden z proponentów idei i praktyki Gurdżijewa, J.G. Ben­ nett - posyłać do klasztorów sufickich na pograniczu Iranu i Afganistanu). Gurdżijew z pewnością nie był ezoterykiem chrześcijańskim, to nie ulega wątpliwo­ ści. (Ut fama fert, był jedynym człowiekiem, którego Steiner wyrzucił ze swego Goetheanum, siedziby T o ­ warzystwa Antropozoficznego w Szwajcarii). Niewąt­ pliwie był zarówno gnostykiem, jak i - przynajmniej w pewnej mierze - gnostycystą. Czy jednak można uznać go za sufiego? Nie - jeśli wierzyć takim sufic- 163 �163-164 Prokopiuk.ps - 8/31/2006 11:21 AM Jerzy Prokopiuk • CO ZROBIĆ Z GURDŻIJEWEM? kim mistrzom, jak Hazrat Azad Rasool z tradycji Nakszbandi (urning Toward the Heart), czy Idries Shah, którzy zdecydowanie odmawiają nu autentycznej „sufickości”. Gurdżijew, jak wiadomo, dał początek zróżnicowa­ nemu ezoterycznemu ruchowi, którego czołowymi po­ staciami byli - lub są - tacy ludzie, jak P.D. Uspiensky (choć tylko do pewnego czasu), Thomas de Hart­ mann, małżeństwo de Salzmannów, Fritz Peters, A.E. Orage, Kenneth Walker, wspomniany J.G. Bennet, Louis Pauwels, Henri Tracol, Helen Palmer, by wy­ mienić najważniejszych. (Organizacją czuwającą obok innych nad spuścizną Gurdżijewa jest np. Gurdjieff So­ ciety z siedzibą w Londynie.) Gurdżijew wywarł wpływ na takich pisarzy, jak Katherine Mansfield czy J.B. Priestly, oraz takich ludzi teatru, jak Peter Brook czy Jerzy Grotowski. Dzięki Grotowskiemu - choć za ży­ cia, jak się zdaje, nie ujawniał swych progurdżijewowskich sympatii - i aktualnemu kierownictwu Ośrodka Badania Twórczości Jerzego Grotowskiego we Wro­ cławiu, Grzegorzowi Źiółkowskiemi i Jarosławowi Fre­ towi, jak również tłumaczce dzieł Gurdżijewa i Uspienskiego Magdzie Złotowskiej, nauczanie kau­ kaskiego ezoteryka znalazło przyjęcie także w Polsce. (Tyle, dla przypomnienia, znanych skądinąd informa­ cji o Gurdżijewie i jego ruchu). Co jednak z zrobić z Gurdżijewem? Oto dobry moment - i sposobność - bym mógł wyra­ zić mój własny pogląd na Gurdżijewa i jego nauczanie. Otóż w moim przekonaniu - powróćmy do począt­ ku moich wywodów - ów akt i proces „ponownego spożycia owocu z Drzewa Poznania” miał i ma, jak każdy akt i proces duchowego życia człowieka, dwa aspekty: jasny i ciemny. Za jasny jego aspekt uważam - w analogii do pra­ dziejowego, archetypowego Wydarzenia z Raju - po­ znawcze i doświadczalne otwarcie przed Człowiekiem nowych horyzontów rozwoju. Wydarzenie to - i każ­ de jego powtórzenie - to beata culpa, „błogosławiona wina”, do której (świadomie) doprowadzili Człowieka Jahwe i Wąż (Lucyfer); to oni ją spowodowali, tyle że obarczali nią Człowieka. A błogosławiony charakter tego wydarzenia polega na wytrąceniu Człowieka z pozaczasowej stagnacji Raju i „wrzuceniu” go w świat czasu i przestrzeni, to znaczy daniu mu możli­ wości rozwoju przez nieustanną przemianę. Człowiek musiał uwolnić się od Boga, by stać się bytem samo­ dzielnym - i w sposób wolny powrócić doń u kresu czasu. (Dlatego nie ma powrotu do Raju - przed na­ mi jest tylko droga do Nowego Jeruzalem.) A każde kolejne spożycie owocu z Drzewa Poznania oznacza zarazem wygnanie z Raju i szansę na rozwój w drodze do Nowego Jeruzalem. Takie samo - pozytywne znaczenie ma trwający od przeszło stu lat renesans ezoteryki od najwyższych jej szczytów po popularną kulturę ruchu Nowej Ery. A aspekt ciemny? W odrodzeniu ezoteryki widzę zarówno nurt progresywny - chrześcijański, taki jak antropozofia, jak i nurt zdecydowanie regresywny, który proponuje nam „cofnięcie się do Raju”, a jego przejawami są wszelkiego rodzaju tendencje nawrotu, czy to do szamanizmu, do ezoteryki orientalnej (taoizmu, hinduizmu czy buddyzmu), czy też do - bliż­ szych Europie - kabały, chasydyzmu czy sufizmu. Wszystko to są propozycje nie tylko cofnięcia się do starych form ezoteryki, ale także do form „importo­ wanych” z innych kręgów kulturowo-religijnych. Przenoszenie tych form na grunt euroaramerykański spełnia ogólną funkcjonalną definicję zła znaną w ezoteryce chrześcijańskiej (także w antropozofii): „Zło - to dobro przeniesione w niewłaściwy czas i miejsce”. Z tych racji wszystkie te duchowe „towary importowane” uważam za złe, bo regresywne, prze­ szczepiane tam, gdzie sami ich twórcy ich nie zaini­ cjowali. Oczywiście, ta diagnoza i konstatacja odnosi się także do nauczania Gurdżijewa. Wszakże ten ciemny aspekt renesansu ezoteryki w XX i XXI wieku ma także znaczenie pozytywne. W skali ogólnej może wywołać wzrost zainteresowania życiem duchowym en general, w szczególności zaś wzrost zainteresowania chrześcijańską i europejską tradycją i praktyką życia duchowego. W skali indywi­ dualnej zaś może wprawdzie cofnąć człowieka do prze­ starzałych form życia duchowego, ale także - w przy­ padku doświadczeń nieudanych - otworzyć mu oczy na ezoterykę jego własnego obszaru kulturowo-religijnego. (Przypomnijmy tu raz jeszcze cytowane słowa Junga: „Co jest ratunkiem dla jednych, może być zgu­ bą dla innych”.) Tak też jest z Gurdżijewem, jego nauczaniem i praktyką. Któż może - w każdym poszczególnym przypadku - powiedzieć, dla kogo są ratunkiem, a dla kogo zgubą? N a to pytanie odpowiedzieć może tylko sam los danego człowieka. (On sam - nie od razu.) „Po owocach poznacie ich”. Gurdżijew zatem - i jemu podobne propozycje - to malum necessarium? Tak. Pamiętajmy jednak tao­ istyczny obraz taj-aitu; także w ciemnym jin znajduje się jasna kropka jang. Wszakże ze złem nie należy walczyć. Zło trzeba przemieniać. Aby je przemienić, trzeba najpierw uznać sens i rację jego istnienia. Po­ tem je poznać. (To kościelna mentalność średnio­ wieczna zachowała po dziś dzień animalną reakcję na zło - fight or flight - zwalcza je lub przed nim ucieka.) Zło to nie tylko malum, lecz także coś koniecznego necessarium. (Bóg je zaplanował - bo przecież nie wy­ mknęło się spod Jego kontroli? - i ma ono swe miejsce w ekonomii naszego kosmosu.) Nie walczmy więc z Gurdżijewem i przed nim nie uciekajmy. Poznajmy go. Welcome, Mr. Gurdjieff. 164 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e7f1af5255bac0eab576079a025fcfc5.pdf fbc7ffbe493721c09f01bccc88bf74fa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1277 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1179 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1, s.213-230 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X X X I : 1987, z. 1 PL ISSN 0071-1861 INNOWACJE W Z W Y C Z A J A C H ŻYWIENIOWYCH. VI MIĘDZYNARODOWA K O N F E R E N C J A POŚWIĘCONA E T N O L O G I C Z N Y M BADANIOM N A D POŻYWIENIEM, K A R N I O W I C E POD K R A K O W E M , 9-12 X 1985 r. Gdy 15 lat temu, w 1970 г., po raz pierwszy etnolodzy interesujący się problematyką pożywienia spotkali się w Lund, w Szwecji — postanawiając zbierać się odtąd co trzy lata w różnych częściach świata, aby kontynuować wymianę doświadczeń i dyskutować nad swymi pracami — wysunęli już wówczas propozycję i życzenie przyjazdu do Polski jako miejsca następnego spotkania . Propozycja ta powtarzana byla niemal na każdej z kolejnych konfe­ rencji, ale mogła zrealizować się dopiero w 1985 r. dzięki zabiegom i energii dr A. Kowalskiej-Lewickiej, prezesa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, której zasługą jest dopro­ wadzenie do spotkania w naszym kraju. Ona to wzięła na siebie cały trud organizacji i odpowiedzialności za to duże — w skali polskiej etnografii — przedsięwzięcie. Szósta więc „etnologiczna konferencja pożywieniowa" odbyła się w Polsce, w Karniowicach pod Krakowem, w nowoczesnym Ośrodku Szkolenia Rolniczego, gdzie stworzono uczestnikom dobre warunki do obrad, izolując ich w pewnym sensie od miasta, co zresztą uznano za sukces organiza­ cyjny. Nawet malownicze położenie Ośrodka w paśmie jurajskich skałek wapiennych, wycieczko­ wym miejscu mieszkańców Krakowa, nie odciągało od obrad, dyskusji i spotkań kuluarowych, które trwały do późnych godzin wieczornych. Starano się bowiem maksymalnie wykorzystać to spotkanie etnologów, a także i historyków, interesujących się właściwie tym samym zagad­ nieniem, ale rozwiązujących je w różny sposób i różnymi metodami. Może dzięki coraz lepszej znajomości spotykających się od lat tych samych na ogół o s ó b , a może dzięki życzliwej i pogodnej atmosferze, którą udało się stworzyć na konferencji, goście zagraniczni uznali ją za niezwykle udaną. Uczestniczyły w niej 44 osoby (ze zgłoszonych na liście 77) z nastę­ pujących krajów: Austria (1), Bułgaria (1), Czechosłowacja (2), Francja (1), Holandia (1), Irlandia (1), Norwegia (2), N R D (2), Polska (7), R F N (4), Stany Zjednoczone Ameryki Północnej (8), Szwecja (7), Węgry (4), Wielka Brytania (1), ZSRR (i) oraz Berlin Zachodni (1). Obrady odbywały się na posiedzeniach plenarnych i w sekcjach, na których wygłaszano referaty w języku angielskim lub niemieckim. 1 2 Tematyka omawianej konferencji sformułowana została jako „innowacje w zwyczajach żywie­ niowych", zgodnie z zasadą koncentrowania problematyki obrad wokół ustalonego na poprzedniej konferencji tematu . Temat ten okazał się szeroki i interesujący, również ze względu na 3 1 Zob. R. V a l e r i , The First International Symposium for Ethnological Food Research, Lund, August 1970, „Ethnologia Scandinavica", 1971, s. 185-186. Na konferencji tej zaproponowano nawet temat następnych obrad w Polsce, jakim miało być „pożywienie głodowe". Z 40 uczestników pierwszej konferencji w obecnej wzięło udział 9 osób, w tym dwie z Polski: M. Dembińska z Warszawy i A. Kowalska-Lewicka z Krakowa. Dotychczas poruszane były następujące zagadnienia: 1) stan i metody badań nad poży­ wieniem w Europie i USA (Lund, 1970); 2) dominujące cechy regionalnego sposobu odżywiania (Helsinki, 1973); 3) preferencje i tabu potraw i napojów (Cardiff, 1977); 4) pożywienie jako komunikacja (Stainz, 1980); 5) okresy i punkty zwrotne w historii pożywienia (Matrafüred, 2 3 �214 KRONIKA prezentowane przez referentów różne sposoby ujęcia zagadnienia, przedmiot, zakres czasowy i badane środowisko, którym była zarówno wieś, jak i miasto. Prof. dr Nils-Arvid Bringéus, dyrektor Instytutu Etnologicznego w Lund, inicjator spotkań i duża osobowość w etnologii światowej, otwierając obrady podkreślił wagę, wieloaspektowość i miejsce pożywienia w całym kontekście badań nad człowiekiem i jego kulturą, w której śledzeniem innowacji, jej kierunków i konsekwencji zajmowali się takiej miary uczeni, jak Sigfrid Svensson z Lund i Gunter Wiegelmann z Munster, niestety nieobecny na konferencji z powodu choroby. Dwa pierwsze referaty dotyczyły zmian w ideologii i praktyce odżywiania w Stanach Zjednoczonych i Euro­ pie Zachodniej. Pierwszy z nich wygłosiła N. W. Jerome z Wydziału Medycyny Uniwersytetu w Kansas City, drugi C. D. Rath z Instytutu Semiotyki i Teorii Komunikacji Uniwersytetu w Berlinie Zachodnim. W referatach tych z jednej strony podkreślono teoretyczne aspekty badań nad współczesnymi tendencjami w dziedzinie wyżywienia, z drugiej wskazano na aktualną sytuację i praktyczną działalność m. in. różnego rodzaju barów szybkiej obsługi, krytyczne głosy ekologów i propagatorów tzw. „powrotu do natury", poruszając istotny we współ­ czesnym świecie problem zmian w systemie odżywiania, nie zawsze korzystnych dla organizmu ludzkiego i społeczeństwa. W badaniach etnologicznych współczesność zawsze przeplata się z przeszłością, tym bardziej że zagadnienie innowacji często wymaga ujęcia diachronicznego. Stosunkowo wiele uwagi poświęcono więc wprowadzeniu i rozpowszechnianiu się spożycia alkoholu, herbaty i innych używek (A. Fenton, P. Lysagth. U. Meiners. R. Sandgruber, R. Weinhold), warzyw (M. Ludvíkova), nowych środków żywnościowych i potraw (E. Kisban, M. Markus, L . Radewa, E . Sergó), czy też zmian w urządzeniach ogniowych (G. Benker). Kulturową analizę zwyczajów świątecznych w południowej Szwecji na podstawie źródeł archi­ walnych z lat 1860-1920 przedstawiła I. Nordstrom z Lund, omawiając wprowadzane do posiłków świątecznych innowacje w zakresie potraw, sposobu ich podania, zachowania się biesiadników przy stole. Zwróciła uwagę na prestiżową funkcję innowacji kulinarnych, konsta­ tując, iż święto bywa mierzone rodzajem podawanych potraw, a jego rytuał wyznaczają kolejne posiłki. Uczestniczący w konferencji historycy przedstawili ciekawy sposób ujęcia pro­ blematyki badawczej, zajmując się m. in. — jak np. H . J. Teutenberg z Munster — narodzinami kuchni mieszczańskiej i kryjącymi się pod tym pojęciem wartościami, prezentując interesujące etnologów dane źródłowe do przemian pożywienia okresu industrializacji w niemieckojęzycznej Europie środkowej. Analizie pojawiających się i znikających środków żywności we francuskich książkach kucharskich od X I V do XVIII w. poświęcony był referat J. L . Flandrina z Paryża, który szczególną uwagę skupił na użyciu w kuchni francuskiej ostrych przypraw, zabijających nieraz smak potraw, maskujących ich nieświeżość lub podniecających apetyty. Ilość i rodzaj tych przypraw ulegała zmianie w ciągu wieków, od nadużywania ich w średniowieczu do rezygnacji z wielu w ciągu wieku X V I I i zastępowania wschodnich przypraw przez pochodzenia rodzimego. Różnice między polską kuchnią średniowieczną a nowożytną omówiła M. Dem­ bińska z Warszawy, odwołując się nieraz do sformułowań ww. historyka francuskiego, który zwrócił uwagę na znamienne dla kuchni nowożytnej zmiany m. in. w ocenie użycia masła czy wszelkiego rodzaju sosów. Wiek X V I I można uznać za przełom między średnio wiecznością a nowożytnością kuchni europejskiej, przy czym na skutek rożnych czynników, przezwyczajeń, a przede wszystkim możliwości zdobywania produktów i przypraw, różnicowały się kuchnie i w różnym czasie następowały zmiany. Na koniec tego krótkiego przeglądu — nie wszyst­ kich zresztą referatów, których druk przygotowywany jest obecnie — przenieśmy się raz jeszcze do czasów nam współczesnych, do jednej z dzielnic Paryża, w której przeprowadziła badania A. Sjogren ze Sztokholmu, ukazując zmiany w funkcji jadalni, jej usytuowaniu w mieszkaniu (od znacznego oddalenia od kuchni do zbliżania się do niej), rozplanowaniu mebli, a przede wszystkim stołu jadalnego oraz wynikające z tego zmiany w rytuale spożywania posiłków 1983). Zob. też M. D e m b i ń s k a , Dziesięciolecie międzynarodowych spotkań naukowych poświęco­ nych etnologicznym i historycznym badaniom nad pożywieniem, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 29: 1981, nr 4, s. 557-561. �215 KRONIKA w rodzinie. Tytuł referatu: „Czy pokój jadalny należy do przeszłości?" kryje w sobie powszechne — nie tylko w stolicy Francji — tendencje zmian w sposobie bycia mieszkańców miast. Na konferencji poruszano też sprawy organizacyjne tego nieformalnego zrzeszenia, któremu przewodniczył dotąd prof, dr N. A. Bringeus. W związku jednak z powołaniem go na przewodniczącego Międzynarodowego Towarzystwa Etnologii i Folkloru [SIEF] funkcję tę przekazał swemu współpracownikowi z Uniwersytetu z Lund, A. Salomonssonowi. Omawiano też sprawy wydawnicze oraz miejsce i temat następnego spotkania. Wybór padł na Norwegię, której przedstawiciele zaproponowali „konserwację i przechowywanie żywności" jako przedmiot następnych obrad. Uczestnikom Konferencji w Karniowicach udostępniono do wglądu niektóre wydane ostatnio publikacje z zakresu interesującego wszystkich zagadnienia, jak też mapy dotyczące pożywienia, opracowane przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego I H K M P A N we Wrocławiu. Mieli też oni okazję zapoznać się z polskimi potrawami narodowymi na okolicznościowym obiedzie w jednej z renomowanych restauracji Krakowa oraz zwiedzić skansen w Falkowej koło Nowego Sącza, gdzie zaproszono ich na ucztę weselną z licznymi regionalnymi potrawami. W czasie zwiedzania tego pięknie usytuowanego muzeum na wolnym powietrzu gościom demonstrowano sposoby przetwórstwa żywności (np. wyrób oleju, masła i sera, suszenie śliwek, pieczenie chleba i in.) oraz pracę twórców ludowych. Występy folklorystycznych zespołów tanecznych zamknęły tę bardzo dobrze zorganizowaną wycieczkę, która była ostatnim punktem programu Konferencji. Liczne słowa podziękowania, jakie skierowane były do dr A. Kowalskiej-Lewickiej i osób pomagających jej w przygotowaniu Konferencji pozwalają sądzić 0 dużym zadowoleniu uczestników, rozjeżdżających się do swych krajów z uczuciem sympatii 1 uznania dla wysiłków i gościnności organizatorów tego spotkania. Zofia Szromba-Rysowa K O N F E R E N C J A E T N O G R A F I C Z N A O ŚLĄSKU Staraniem Katedry Etnografii Uniwersytetu im. Bolesława Bieruta we Wrocławiu, przy współudziale Dolnośląskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego we Wrocławiu i Wroc­ ławskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w dn. 5-7 grudnia 1985 r. odbyła się konferencja o tematyce etnograficznej pod nazwą „Kultura ludowa sercem Śląska". W jej inauguracji uczestniczyli przedstawiciele władz wojewódzkich, organizacji społecznych, radia i prasy oraz władz uczelnianych. Dla podkreślenia szczególnego charakteru konferencji na miejsce obrad wybrano barokową aulę Leopoldina w głównym gmachu Uniwersytetu. Za rządów pruskich, od początku powstania Uniwersytetu studiowało tutaj wielu Polaków, któ­ rych los nie był zawsze łatwy na skutek różnych represji. Program nauk humanistycznych był w Uniwersytecie na ogół słabo rozwinięty, wymagał więc od studentów zdwojonej uwagi i pracy nad sobą. Podkreślał również niemieckość śląskich ziem i ich mieszkańców, argumentując to statystycznymi danymi, dotyczącymi rozprzestrzenienia języka niemieckiego. Tymczasem autentyczne spisy ludności wykazują, że w pruskich rejencjach jeszcze na początku X X w. liczba Polaków wcale nie była taka mała. Potwierdzają to także realia kulturowe oraz gwara śląska. Przetrwały one tutaj do czasów współczesnych i częściowo wtopiły się w nową rzeczywistość. Nie trzeba szczególnie udowadniać, że lud śląski na tych ziemiach odegrał decydującą rolę w walce o polityczne, narodowe i społeczne wyzwolenie, gdyż wiele już na ten temat napisano. Niejako jednak w hołdzie tym, którzy bronili polskości i którzy w jej imię polegli, oraz dla podkreślenia wagi i znaczenia, jakie odegrał lud przyczyniając się do kształtowania kultury narodowej Śląska, wybrano Wrocław — jako stolicę tego regionu — na miejsce konferencji. Przyczyn jej zorganizowania było kilka. Po pierwsze: w bieżącym roku Uniwersytet Wrocławski obchodził 40 rocznicę swego istnienia. Chodziło więc o za- �216 KRONIKA akcentowanie tej uroczystości m. in. udziałem etnografii. Po drugie — kultura ludowa na Śląsku w takim ujęciu, jak to uczyniono obecnie, nie była dotąd tematem żadnej konferencji. Odbywały się jedynie sesje poświęcone wybranym zagadnieniom lub regionom. Tym razem skierowano zaproszenie do przedstawicieli wszystkich okręgów należących etnicznie do terenu, który pomimo różnych zmian granic administracyjnych i państwowych oraz zmian ludności zachował swoje historyczne nazwy i oblicze. Byli więc przedstawiciele Śląska Cieszyńskiego, Górnego, Opolskiego, Dolnego, Opawskiego oraz łużyckiej części należącej administracyjnie przez ponad sto lat do Śląska. Organizatorom chodziło o dokonanie podsumowania, co dotąd uczyniono w zakresie badań nad ludową kulturą Śląska, pogłębienia wiedzy o niej i jej upowszechnienia, i o ukazanie, w jakim kierunku podążają lub winny podążać dalsze działania. Chodziło również o uczynie­ nie pierwszego kroku zmierzającego do integracji i współpracy badaczy i instytucji, których uwagą i podstawą działania jest ludowa kultura na Śląsku. Nadanie konferencji tytułu „Kultura ludowa sercem Śląska" miało zaakcentować fakt, iż na tych ziemiach lud odegrał najważniejszą rolę w utrzymaniu oblicza słowiańskiego i narodo­ wego oraz trwałych wartości kulturowych. Winni o tym pamiętać nie tylko tutejsi mieszkańcy, ale także badacze zajmujący się innymi regionami, teorią kultury i jej syntezą. Program, jaki ustalono, można by scharakteryzować w skrócie: wczoraj, dziś i jutro kultury ludowej na Śląsku. Tak więc, pierwsza część uwzględniała referaty, które dotyczyły uwarunkowań historycznych rozwoju kultury ludowej na Śląsku (doc. dr hab. Aleksander Nyrek z Instytutu Historii Uniwersytetu Wrocławskiego), folkloru śląskiego jako oręża w walce o polskość (prof, dr hab. Dorota Simonides - Instytut Filologii Polskiej Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu) i świadomości narodowej ludności na polskim obszarze etnicznym Śląska (prof, dr hab. Andrzej Brożek — z Instytutu Badań Polonijnych Uniwersytetu Jagielloń­ skiego w Krakowie). Uzupełnienie stanowiło omówienie stanu i wyniku badań nad ludową kulturą Śląska do 1945 r. (mgr Eugeniusz Kłosek z Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocław­ skiego) oraz dorobku nauki niemieckiej w zakresie folkloru do 1939 r. (doc. dr hab. Jerzy Pośpiech z Instytutu Filologii Polskiej Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu). Z uwagi na fakt, że obszar Śląska potraktowano jako makroregion, w tej grupie referatów znalazło miejsce omówienie ludowej kultury Śląska Opawskiego (dr Zdena Váchova z Slezského Muzea v Opavie) oraz stanu tradycyjnej kultury ludowej na Górnych Łużycach, w okolicy Hoyerswerda (dipl. et. Albrecht Lange z Instytutu Serbo-Łużyckiego w Budziszynie). Cykl ten zamykał referat dotyczący specyfiki kultury ludowej Śląska w świetle Polskiego Atlasu Etnograficznego (dr Janusz Bohdanowicz z Pracowni Polskiego Atlasu Etno­ graficznego Zakładu I H K M PAN we Wrocławiu). Współczesny dorobek badaczy i metody działania oraz obecny stan kultury uwzględniały kolejne referaty, z których jako pierwszy wymienić należy referat dotyczący zderzenia kultur na Dolnym Śląsku (dr Magdalena Rostworowska z Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu). Nad problematyką tą koncentrowali uwagę różni badacze i instytucje naukowe, co znalazło wyraz w licznych publikacjach. Ich omówienie było przedmiotem dwu innych referatów; na temat ośrodków badawczo-naukowych i upowszechnieniowych na Śląsku (mgr Krystyna Kaczko z Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu) oraz zakresu i metod badań kultury ludowej na Śląsku w 40-leciu P R L (dr Henryka Wesołowska z Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego). Rzeczywisty stan kultury na Górnym Śląsku przedstawiały referaty pt. „Kultura ludowa w świetle tradycji i współczesności" (doc. dr hab. Barbara Bazielich z Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego) oraz „Wpływ industrializacji i urbanizacji na kształto­ wanie się współczesnego obrazu kultury ludowej na Górnym Śląsku" (dr Irena BukowskaFloreńska z Instytutu Nauk Pedagogiczno-Społecznych Uniwersytetu Śląskiego, Filia w Cie­ szynie). Żywą ilustracją powojennej rzeczywistości Dolnego Śląska była wystawa pt. „Stare i nowe na wsi dolnośląskiej", którą otwarto z okazji konferencji jako stałą ekspozycję w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu. Pokazuje ona zjednej strony część kultury materialnej, zastaną w obrębie wsi i zagrody przez ludność osiedlającą się tutaj po 1945 г.; drugą natomiast �217 KRONIKA kolekcję stanowią przedmioty gospodarczego i osobistego użytku, jakie przywieziono na Dolny Śląsk z poprzednich miejsc zamieszkania. Kontynuację obecnego stanu kultury ludowej z uwzględnieniem perspektywicznych kie­ runków i zachodzących w niej zmian zaprezentowano w trzeciej grupie referatów. Rozpoczął ją referat ukazujący obraz współczesnej społeczności wiejskiej na Śląsku (doc. dr hab. Edward Pietraszek z Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego). Autor wystąpienia zwrócił przy tym uwagę na wszystkie większe i specyficzne subregiony, poczynając od Beskidu Śląskiego na południu, a kończąc na zachodnich krańcach Dolnego Śląska. Jako konkretny przykład rzeczywistości zaistniałej tutaj po II wojnie światowej ukazano problem adaptacji i integracji kulturowo-społecznej omawiając więzi rodzinne i krewniacze (dr Wanda Czapran z Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego). Referat ten był wynikiem indywidualnych badań terenowych autorki, przeprowadzonych w latach 70-tych. Otwierał on drogę innym referatom, z których pierwszy zwracał uwagę na społeczne potrzeby funkcjonowania kultury na Dolnym Śląsku (mgr Maria Gołubkowa z Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu), drugi — na współczesną twórczość ludową i kierunki jej rozwoju na Górnym Śląsku (mgr Maria Lipa-Kuczyńska z Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu) i trzeci, który dotyczył roli skansenu w środo­ wiskach zindustrializowanych i zurbanizowanych na przykładzie Śląska (mgr Krystyna Wicher-Jesionowska z Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu-Bierkowicach). Podnosiły one zarówno wartość i znaczenie tradycji ludowych jako czynnika integrującego, patriotycznego i kształtującego świadomość narodową, jak też rodzącego stale artystyczne potrzeby, wprawdzie jakościowo inne, często zupełnie nowe, lecz nawiązujące w jakimś stopniu do różnych znanych wątków, uznawanych za dziedzictwo pokoleń. Doświadczenia w tym zakresie wynikają nie tylko z pracy badawczo-naukowej czy dokumentacyjnej, lecz także upowszechnieniowej, reprezentowanej przez śląskie uczelnie, instytuty oraz państwowe i społeczne muzea i skanseny. Ich intensywna działalność na Śląsku, zwłaszcza w latach minionego 40-lecia, wyraża się w licznych akcjach badawczych, publikacjach, wystawach, nowo zorganizowanych placówkach muzealnych uwzględ­ niających szeroko problematykę kultury ludowej na Śląsku, kształtującej się zawsze w specyficz­ nych i szczególnie trudnych warunkach. Dla zaprezentowania chociaż części wyników prowa­ dzonych prac zorganizowano także w gmachu Uniwersytetu wystawę książki o tematyce etnograficznej poświęconej Śląskowi. Barbara Bazielich DZIEŃ MUZUŁMAŃSKI W PIENIĘŻNIE Dnia 28 września 1985 r. w Misyjnym Seminarium Duchownym Księży Werbistów w Pie­ niężnie zorganizowano Dzień muzułmański. Z tej okazji przybyli muzułmanie polscy z Warszawy, Białegostoku i Gdańska oraz zaproszeni goście. Dzień rozpoczęto mszą, na której byli obecni wszyscy uczestnicy Sesji. Mszy przewodniczył o. Stanisław Wyparło SVD, misjonarz pracujący od 20 lat w Indonezji. Przedstawił on konkretne przykłady współpracy między katolikami i muzułmanami, takie jak: pomoc przy budowie obiektów sakralnych, uczestnictwo duchownych obu religii w większych świętach chrześcijańskich lub islamskich. Oficjalnego otwarcia Dnia muzułmańskiego dokonał o. dr H. Gzella — dyrektor studiów Misyjnego Seminarium Duchownego w Pieniężnie. Podkreślił on, iż płaszczyzną jedności i dialogu jest wiara w Jedynego Boga. O. dr E . Śliwka, dyrektor Muzeum Misyjno-Etnograficznego w Pieniężnie, zapoznał zebranych z genezą tego nietypowego spotkania oraz nakreślił perspektywiczne plany tego rodzaju spotkań. Przedstawił również cele, jakie miała wystawa „Koran ze zbiorów muzułmanów polskich", która była prezentowana w Pieniężnie od 15 VI 1985 r . Podkreślił również, iż 1 1 Dokładniejsza relacja z tej Wystawy została zamieszczona w „Etnografii Polskiej", t. 31: 1986, z. 2, s. 183-185. �218 KRONIKA islam, podobnie jak chrześcijaństwo, nie unikną) podziałów wewnętrznych. Żywym tego przy­ kładem jest obecność na sesji muzułmanów sunnitów (islam ortodoksyjny) oraz muzułmanów Ahmadi (modernistyczny prąd religijny odchodzący wyraźnie od ortodoksji sunnickiej). W dalszej części Sesji głos zabrali prelegenci. Jako pierwszy wystąpił imam mgr Mahmud Taha Żuk, reprezentant grupy muzułmanów Ahmadi. Ukazał on, iż islam to nie tylko religia, moralność, ale również system prawno-społeczny oparty na świętej księdze — Koranie, oraz na Sunnie, czyli tradycji muzułmańskiej. Przedstawił artykuły wiary oraz zasady, które musi wypełniać prawowity muzułmanin. Nakreślił także historyczny rys islamu. O wspólnotach Tatarów polskich w latach 1918-1939 mówił dr Ali Miśkiewicz, przedsta­ wiciel grupy muzułmanów sunnitów, adiunkt Pracowni Badań Regionalnych Instytutu Historii filii Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku. W Polsce północno-wschodniej okresu mię­ dzywojennego Tatarzy tworzyli jedną z najsilniejszych grup etnicznoreligijnych. W granicach całej Rzeczypospolitej było ich ok. 6 tys. Kulturalnie zbliżeni byli do Polaków i Białorusinów. Odróżniali się od nich obrzędowością religijną. Inteligencja tatarska mówiła językiem polskim, a znała także francuski i rosyjski. Pozostali mówili po białorusku lub używali dialektu kresowego. Młodzież uczęszczała do polskich szkół, gdyż własnych Tatarzy nie posiadali. Języka arabskiego i Koranu uczono w szkołach przyświątynnych. W 1925 r. zwołano w Wilnie Ogólnopolski Zjazd Muzułmanów. Na Zjeździe powołano Muzułmański Związek Religijny Rzeczypospolitej Polski, zrywając przy tym więzy z zarządem duchownym (muftiatem) w Symferopolu. Utworzono autokefalię związku uniezależniając go od jakiejkolwiek władzy religijnej muzułmanów za granicą. Powołano także organ zarządzający Związku — muftiat, powierzając godność muftiego doktorowi nauk orientalistycznych Jakubowi Szynkiewiczowi. Siedzibą muftiatu i nowo utworzonego Związku Kulturalno-oświatowego Tata­ rów Rzeczypospolitej Polski zostało Wilno. W 1936 r. utworzono w ramach 13 Pułku Ułanów Wileńskich szwadron tatarski. Walczył on w kampanii wrześniowej, a potem w II Korpusie Polskim na ziemi włoskiej oraz w I i II Ryc. 1. Modlitwa Fot. Józef Roszyński. SVD �219 KRONIKA Ryc. 2. Uczestnicy „Dnia muzułmańskiego" podczas wspólnej modlitwy Г 0 1 . Jo/cl' Ros/jibki SVD Armii Wojska Polskiego. Związek Kulturalno-Oświatowy organizował świetlice tatarskie, biblio­ teki, amatorskie zespoły artystyczne. Wydawano także: Roczniki Tatarskie (3 tomy — 1932, 1935, 1938), miesięcznik „Życie Tatarskie" (w latach 1934-1938) oraz kwartalnik „Przegląd Islamski" (w latach 1930-1937). Ogromnie ciepło przyjęta została przez słuchaczy jedyna kobieta wśród prelegentów — Dżennet Dżabagi Skibniewska z grupy muzułmanów sunnitów, pedagog, redaktor, działacz społeczno-kulturalno-religijny. Z wielkim zaangażowaniem emocjonalnym opowiadała ona o życiu muzułmanów Warszawy 20-lecia międzywojennego, gdyż wiązało się to także z jej osobistymi losami. Dżabagi Skibniewska jest córką Wassan-Gireja Dżabagi. redaktora naczelnego ..Prze­ glądu Islamskiego", pisma przeznaczonego dla społeczności muzułmańskiej, które wydawane było w Warszawie. Osoba W. G. Dżabagi nadawała ton życiu inteligencji tatarskiej w stolicy. Wokół jego domu zbierało się jej grono. Należeli do niego imamowie. dyplomaci, literaci oraz takie osoby, jak: ks. Z. Choromański, późniejszy biskup, sekretarz Episkopatu Polski, czy prof. Alfred Górka, orientalista, kierownik Instytutu Wschodniego, mającego w tym czasie siedzibę w Warszawie. W godzinach popołudniowych uczestnicy Dnia muzułmańskiego zwiedzili wystawę „Koran ze zbiorów muzułmanów polskich". Wystawę objaśniali: imam mgr Mahmud Taha Żuk oraz dr Ali Miśkiewicz. Na wystawie zgromadzono m. in.: teksty Koranu z komentarzem, Sunnę Alego zawierającą wypowiedzi Proroka dotyczące modlitwy, małżeństwa, nauki itp., podręczniki, za pomocą których dzieci muzułmańskie zdobywały w szkołach przyświątynnych znajomość języka i pisma arabskiego oraz próbki pisma tych uczniów z terenu Polski okresu między­ wojennego. Inną grupę stanowiły przedmioty związane z kultem muzułmańskim (m. in. namaziyk — dywanik służący do modlitw, który ma wyrażać skupienie i oderwanie się modlącego od otaczającego go świata; obrzędowe nakrycie głowy imama muzułmańskiego; tazbich — róża­ niec o 99 paciorkach, na którym odmawia się 99 imion Boga zawartych w Koranie, chamail — zbiór modlitw rytualnych: korzeń z Mekki przywieziony na pamiątkę przez pielgrzymów oraz �220 KRONIKA Ryc. 3. Członkowie prezydium Fot. Józef Roszyński SVD muhiry — ozdobne wersety z Koranu. Prezentowane były także pamiątki i zdjęcia dotyczące islamu wraz z czasopismami wydawanymi przez polskich muzułmanów. Dzień muzułmański był również dniem zamknięcia tej wystawy. Od chwili otwarcia zwiedziło ją ponad 20 tys. osób. Po zwiedzeniu wystawy wznowiono Sesję. Wiceprzewodniczący Gdańskiego Oddziału Pol­ skiego Towarzystwa Orientalistycznego, mgr Maciej Konopacki, z grupy muzułmanów sunnitów, zapoznał obecnych z wartościami polskiego Orientu. Na północnym wschodzie można było spotkać mozaikę religijną: katolicy, Żydzi, muzułmanie. Pośród różnych religii przyszły — szeroko pojęty — ekumenizm kreślił swe niepisane zasady. Ta osobliwa aura Wileńszczyzny oddziaływała na twórców, np. Słowackiego, który wyraził to w poemacie „Beniowski", czy np. Cz. Miłosza. Korzystanie z dziedzictwa więcej niż jednej kultury i gromadzenie wartości z kilku jednocześnie zrębów cywilizacyjnych zawsze wzbogacało ludzkość. To, co muzułmańskie, nie łączy się z tym, co polskie, w sposób mechaniczny, pozwalający na rozgraniczenie dwóch części — mówił Ahmed Misbah, z grupy muzułmanów Ahmadi z Warszawy. Przedstawił on duchowność muzułmanów polskich w aspekcie spotkania dwóch kultur. Uwagi jego miały charakter hipotetyczny. Opierając się na analizie pisma „Al-Islam" (wydawanego w formie biuletynu przez muzułmanów Ahmadi w Warszawie) próbował wykazać budowanie swego rodzaju subkultury łączącej dwie kulturowe tradycje. Uważał, iż badania porównawcze obej­ mujące muzułmanów innych kręgów kulturowych pozwoliłyby ukazać to. co sprawia, iż muzułmanie polscy różnią się od swych współwyznawców z zagranicy. Poruszył on także problem Polonii muzułmańskiej, twierdząc, że tożsamość polskich muzułmanów okazuje się trudna do utrzymania poza granicami kraju. Jako ostatni z prelegentów wystąpił Selim Chazbijewicz, z grupy muzułmanów sunnitów, literat i poeta, który przedstawił myśl mesjańską muzułmanów polskich. Wszystkie kierunki mistyczne zakładają, iż nosicielem tajemnicy, która daje wręcz nieograniczoną moc. będzie Mesjasz (Mahdi). On przygotuje ludzi do wypełnienia się czasów i sądu ostatecznego oraz zaprowadzi prawo Jedynego Boga. Podczas swego wystąpienia Selim Chazbijewicz wska­ zywał na przykłady istnienia tradycji mesjańskiej w polskiej poezji (tradycja mickiewiczow- �221 KRONIKA ska). Mesjanizm tatarski ma swe korzenie nie tylko w idei religijnej, ale także w idei współistnienia i współprzenikania dwóch kultur: azjatyckiej i europejskiej. Jest propozycją kontemplacji własnej natury w relacji ze światem. Kończąc swoją relację prelegent po­ wiedział: „Życie polskich Tatarów jest przykładem na to, że można być w każdym calu Europejczykiem, zachowując rdzeń islamski — na dnie duszy ukrytą tęsknotę stepu". Wystąpienie to wzbudziło ożywioną dyskusję, po której głos zabrał mgr M. Konopacki. Podzielił się on swymi refleksjami na temat Dnia muzułmańskiego oraz podziękował organiza­ torom za zaproszenie w imieniu prelegentów. Podsumowując Sesję o. mgr M. Faliszek, rektor seminarium, powiedział, iż tego dnia spot­ kaliśmy się z budującym świadectwem wiary. Na zakończenie spotkania wystąpił o. dr K. Keler, wiceprowincjał werbistów. Zaznaczył on, że dzięki temu wyjątkowemu spotkaniu mogliśmy pogłębić pojęcie dialogu. Stwierdził również, iż „demon nietolerancji i fanatyzmu dzieli i niszczy wiele społeczności. Dlatego dobrze byłoby, gdyby to spotkanie nauczyło nas tole­ rancji, która jest punktem wyjścia do wspólnego działania ludzi o różnych zapatrywaniach". Sesję wzbogaciły modlitwy muzułmanów i katolików oraz film na temat islamu. Wystawa oraz Dzień muzułmański zostały zorganizowane w 20 lat po ogłoszeniu przez Sobór Watykański I I deklaracji o stosunku Kościoła do religii niechrześcijańskich i były konkretną realizacją uchwał soborowych. Organizatorom chodziło o zapoznanie uczestników z islamem i Koranem, a przez to — o ułatwienie wypracowania postawy szacunku i tolerancji wobec wyznawców innych religii. Wystawa miała ukazać przeszłość tatarskich wyznawców Allaha od 600 lat zamieszkujących Polskę (ich liczba nie przekracza obecnie 3 tys.). Dzień muzułmański służył też m. in. przygotowaniu kleryków seminarium misyjnego do przyszłego — już bezpośredniego — kontaktu z wyznawcami islamu w krajach misyjnych. Uczestnicy żegnali się z nadzieją na przyszłe spotkanie tego rodzaju. Sławomir Więcek SVD Ryc. 4. W czasie modlitwy Fot. Józef Roszyński SVD �222 KRONIKA VI I N T E R N A T I O N A L M O L I N O L O G I C A L SYMPOSIUM W dniach od 14 do 20 lipca 1985 r. w Gent (Belgia) odbyło się kolejne, VI Między­ narodowe Sympozjum Molinologiczne, zorganizowane przez Międzynarodowe Towarzystwo Molinologiczne (The International Molinological Society, zwane dalej TIMS) oraz Belgijski Oddział Tl MS (Levende Molens — Vereniging Zonder Winstoogmerk). W tym miejscu wydaje się celowe przedstawienie krótkiej historii powstania Towarzystwa. W 1962 r. w gronie osób zrzeszonych w Portugalskim Stowarzyszeniu Przyjaciół Młynów Wietrznych i Wodnych (Associacao Portuguesa de Amigos dos Moinhos) narodziła się idea zorganizowania Międzynarodowej Konferencji poświęconej problematyce młynarskiej. Przygoto­ wania trwały blisko trzy lata. Opracowano propozycje tematyczne, zaproszono przedstawicieli stowarzyszeń już istniejących w Europie, jak również osoby prywatne reprezentujące placówki naukowe, muzealne, wydawnictwa, etc. Na przełomie września i października 1965 г., w Cascai (Portugalia) doszło do spotkania uczestników I Międzynarodowego Sympozjum Molinologicznego (The First International Symposium on Molinology). W ciągu blisko 14 dni wygłoszono trzydzieści referatów, zwiedzono placówki naukowe, muzea, liczne młyny wietrzne i wodne na obszarze północnej Portugalii. Na spotkaniach plenarnych dyskutowano nad — prezentowanymi przez Simoesa Santos — założeniami przyszłego ogólnoeuropejskiego stowarzyszenia. W wyniku wspomnianych wyżej spotkań plenarnych oraz prac w jedenastu zespołach tematycznych, powo­ łano Międzynarodowe Towarzystwo Molinologiczne (The International Molinological Society). Opracowano dokumenty, które pozwoliły w ogólnych ramach nakreślić kierunki działalności TIMS, zarówno pod względem merytorycznym, jak i organizacyjnym. Wybrano 5-osobowe Prezydium: prezydenta, dwóch zastępców i dwóch członków. Ustalono, iż wybory nowych władz Towarzystwa odbywać się będą co cztery lata, przy czym w trakcie spotkań plenarnych dokonany zostanie wybór nowych władz, siedzibą władz TIMS będzie kraj, w którym za­ mieszkuje wybrany Prezydent. Jednocześnie dla sprawnej organizacji przyszłych sympozjów powołano Międzynarodowy Komitet do Organizowania Sympozjów Molinologicznych (Interna­ tional Permanent Committee for the Organization of Symposia of Molinology) . W jego skład weszli przedstawiciele krajów uczestniczących w I Sympozjum, w Cascai. Ustalono, iż językiem oficjalnym TIMS będzie angielski i francuski, a także język kraju, w którym odbywa się kolejne sympozjum. Zaproponowano również opracowanie Międzynarodowego Słownika Molinologicznego (International Molinographic Glossary), co jest aktualnie realizowane. Cenną inicjatywą było powołanie Europejskiego Atlasu Molinologicznego . Swoim zasięgiem objął on wszystkie państwa europejskie. Bliski Wschód i północną Afrykę. Niezależnie od powołania 1 2 3 4 1 Postacią wiodącą w tej grupie był J. M. dos Santos Simoes, były przewodniczący Portugalskiego Towarzystwa Młynów (APDADM). Termin „molinologia" utworzono łącząc dwa wyrazy: molinum (łac.) — przyjęty w czasach Cesarstwa Rzymskiego dla oznaczenia młyna — i logia (gr.) A o y o c — nauka. Molinologia. w ujęciu lapidarnym, jest dyscypliną obejmującą swoim zasięgiem badawczym m. in. takie zagadnienia, jak budowę i formę architektoniczną młynów wszelkiego typu, funkcję, urządze­ nia wewnętrzne: z zagadnień teoretycznych: ewolucję młynów, hipotezy na temat ich pocho­ dzenia, uwarunkowania ekonomiczne i społeczne, terminologia, nazewnictwo etc. Molinologia jest interdyscyplinarną dziedziną nauki, posiłkuje się bowiem częstokroć problematyką z zakresu technologii, etnografii, architektury, etnologii, historii, prawa itd. Członkowie Komitetu spotykają się każdego roku. Ich głównym zadaniem jest ustalenie miejsca i terminu najbliższego sympozjum — co wiąże się z szeregiem działań poprzedzają­ cych, sondażami itd. — przedstawienie gotowych propozycji Prezydium TIMS. Komitet koordy­ nuje i aktywnie uczestniczy w pracach organizacyjnych, związanych z przygotowaniem kolej­ nych sympozjów. W roku 1975 przyjęto nowy — zmodernizowany — układ klasyfikacyjny, co pozwoliło uwzględnić w Atlasie państwa Ameryki Północnej i Południowej. 2 3 4 �KRONIKA 223 wyżej przedstawionych wydawnictw uznano, iż po każdym odbytym sympozjum opublikowany zostanie kolejny tom, w którym uwzględni się referaty, dyskusję, program, listę uczestników wraz z adresami itd. Założenie to jest konsekwentnie realizowane, a nawet wzbogacane o treści dodatkowe, na co ma wpływ specyfika każdego z sympozjów. Na podkreślenie zasługuje ponadto fakt ukazywania się publikacji — głównie o charakterze monograficznym — w ramach powołanego na początku lat siedemdziesiątych czasopisma „Bibliotheca Molinologica". Dla bieżącej informacji redagowane są przez Prezydium Towarzystwa „Biuletyny" — ostatni z numerem 32 — spełniające nie tylko funkcje informacyjne, ale również inspirujące do podejmowania badań nad problematyką, która została opracowana w innych krajach. Charakter informacyjny „Biuletynów" przejawia się w zamieszczaniu m. in. komunikatów o sympozjach międzynarodowych, lokalnych, o otwarciu nowych placówek badawczych, muzealnych. Podawane są wykazy bibliograficzne opracowań molinologicznych, recenzje, sprawozdania itd. Interesująco rozwiązano sposób przynależności do Towarzystwa oraz komunikowania się między członkami a Prezydium TIMS. Otóż ustalono trzy formy członkostwa: indywidualne (roczne i dożywotnie) instytucjonalne oraz subskrypcyjne. Aktualnie TIMS skupia 253 członków indywidualnych z państw Europy, Azji, Ameryki Północnej i Południowej oraz 10 członków instytucjonalnych Towarzystwo prowadzi również działalność handlową w zakresie sprzedaży opublikowanych prac. ogłaszając raz w roku — w „Biuletynie" — wykaz bibliograficzny wraz z aktualnymi cenami. W okresie minionych 20 lat odbyło się — wyłączając ostatnie — pięć sympozjów. Pierwsze, o czym była mowa wyżej, w Portugalii, drugie w 1969 r. w Danii, trzecie w 1973 r. w Holandii, czwarte w 1977 r. w Wielkiej Brytanii, piąte w 1982 r. we Francji. Problematyka prezentowanych referatów ulegała z czasem wzbogaceniu nowymi zagadnieniami. O ile na po­ czątku dominowały głównie tematy z zakresu morfologii młynów, to później coraz bardziej widoczne stają się dążenia badaczy kierujących swoje zainteresowania w sferę genezy młynów, uwarunkowań decydujących o rozpowszechnianiu się bądź zaniku określonych typów, czy też posiłkowanie się wręcz wyższą matematyką, np. w przypadku przedstawiania możliwości wykorzystania energii wiatru i wody. Jeśli by przytoczyć statystykę opublikowanych 158 refe­ ratów , to pod względem tematycznym i ilościowym przedstawia się ona następująco: opraco­ wania monograficzne (młyny różnych typów w regionach, państwach) — 38; opracowania monograficzne młyna wyłącznie jednego typu (wietrznego lub wodnego) — 42; o młynie horyzon­ talnym — 1; o młynie ręcznym — 1; o młynie zwierzęcym — 3; o młynie pływającym — 1; o młynie olejowym — 1; o młynie solnym — 3; geneza, historia młynów — 10; zagadnienia techniczne (np. elementy konstrukcyjne, napęd, zasada działania, obsługa — 23; zagadnienia teoretyczne (np. uwarunkowania rozwoju młynów, analiza wydajności —11; młyny w muzeach — 1; konserwacja, restauracja młynów — 10; młynarze, budowniczowie młynów, zagadnienia z typo­ logii, terminologii, nazewnictwa — 5; ikonografia — 2; Europejski Atlas Molinologiczny — 2; 6 5 Association des Amis des Moulins de 1'Anjou — France, Associacao Portuguesa de Amigos dos Moinhos — Espagne, Danske Mailers Venner — Denmark, De Hollandsche Molen — Netherlands, Federation Francaise des Amis des Moulins — France, Koninklijke Vereniging voot Natuur-en Stedeschoon — Belgium, Molenzorg — Belgium, Provincie Limburg Project Industrieel Erfgoed — Belgium, Society for the Preservation of Old Mills — USA, Wind and Watermill section — Society for the Protection of Ancient Buildings — England. Wspomniane referaty zamieszczono w następujących opracowaniach: Transactions of the First International Symposium of Molinology — Portugal !965, Kobenhavn 1977; Transactions of the Second International Symposium on Molinology — Danmark 1969, Holte 1977 (drugie wydanie); Transactions Third Symposion — Netherlands 1973, Holte 1978 (drugie wydanie); Transactions of the Fourth Symposium — England 1977, London 1978; Transactions Fifth Symposium — France 1982. St Maurice 1983. 6 �224 KRONIKA działalność stowarzyszeń — 2. W zestawieniu powyższym uwzględniono wyłącznie referaty, pominięto natomiast — z uwagi na szczupłe ramy niniejszego komunikatu — opracowania stano­ wiące np. sprawozdania z poprzednich sympozjów, programy objazdów terenowych, odpisy korespondencji etc, które częstokroć nawiązywały bezpośrednio do problematyki molinologicznej. VI Międzynarodowe Sympozjum Molinologiczne zgromadziło 67 molinologów, w tym 25 z Wielkiej Brytanii, 10 z USA, 6 z Francji, po 5 z Belgii, Danii i R F N , 4 z Holandii, 3 z Hiszpanii oraz po 1 z Kanady, Japonii, Grecji i Polski . Program Sympozjum zakładał następujący układ: 13-14 lipca — przyjazd uczestników; 15 lipca — dzień referatowy; 16 lipca — objazd młynów wsch. Belgii i płn.-wsch. Francji; 17 lipca — dzień referatowy, wieczorem spotkanie plenarne i wybory nowych władz TIMS; 18 lipca — objazd młynów płn.-wsch. Belgii i płd-zach. Holandii; 19 lipca — wyjazd do młynów prowincji Limburg i zwiedzanie Muzeum Młynarstwa w Wachtebeke, po południu sesja referatowa, wieczorem oficjalne spotkanie pożegnalne z podsumowaniem Sympozjum; 20 lipca — wyjazd uczestników. Program ten zreali­ zowano w całości. Czas, jaki był przeznaczony do dyspozycji uczestników, poświęcono w połowie na prezentację referatów oraz na objazd młynów (po dwa i pół dnia). W sumie przedstawiono 28 referatów, przy czym wystąpienie referującego polegało na uzupełnieniu treści zawartej w referacie — z którym uczestnicy Sympozjum zapoznali się wcześniej — materiałem ilustracyjnym (przezroczami, filmem, planszami, mapami, etc.) oraz komentarzem. Prezentacja trwała nie dłużej niż 20 minut, po czym dalsze 10 minut przeznaczano na dyskusję. Ten rygor czasowy był konsekwentnie przestrzegany, również w trakcie wyjazdów w teren. Każdy z referatów wcześniej został zrecenzowany przez Andersa Jespersena (Dania), znanego molinologa, współzałożyciela TIMS. Jespersen prezentował swoje opinie, uwagi, a także materiał uzupełniający w trakcie dyskusji nad każdym referatem. 7 8 Chris Gibbings (Francja) zapoczątkował sesję referatową omówieniem młynów wodnych występujących w północnym Tyrolu, na pograniczu włosko-austriackim. Przedstawił środowisko geograficzne tego obszaru, trzy typy młynów ze względu na ich funkcję (przemiałowe-zbożowe, do cięcia drewna, do produkcji masła). W dalszej części autor omówił techniczny aspekt młynów przemiałowych w Tyrolu. Swoje wystąpienie zakończył wnioskami i postulatami 0 ochronę tych obiektów, z których wiele zbudowano w X I V i X V w. A. J. Ijzermann (Holandia) przedstawił wodny napęd młynów w regionie Vezuve, w central­ nej Holandii. Rozważania teoretyczne — odnoszące się do młynów zbożowych, papierniczych 1 olejowych — oparł na wstępnej analizie warunków geologicznych i hydrogeologicznych. W zakończeniu również postulował ochronę analizowanych obiektów, których — z wybudo­ wanych dwustu — ocalało tylko kilkanaście. Michael R. Organ (Anglia) przedstawił przemiałowe młyny lądowe i pływające, wyko­ rzystywane przez armie w trakcie kampanii wojennych. Przed omówieniem poszczególnych typów autor przedstawił strategiczne znaczenie młynów. Opierając się na bazie źródeł histo­ rycznych Organ stwierdził, iż już w czasie wyprawy Juliusza Cezara do Brytanii legiony transportowały tzw. młyny rzymskie. Również w fortyfikacjach — budowanych za czasów Hadriana — natknięto się na szczątki młynów wodnych. Drugi typ, ruchomy młyn przemiałowy montowany na wozie czterokołowym, stanowił wyposażenie wojsk hiszpańskiego generała Spinoli, w czasie jego kampanii do Niderlandów w 1606 r. Pływający typ młyna autor omawia na przykładzie wojny krymskiej. W 1855 r. wojska brytyjskie dysponowały dwoma okrętami - każdy o wyporności 600 ton — na pokładzie których zamontowano młyny prze­ miałowe. J. Kenneth Major (Anglia) podjął próbę syntetycznego ukazania budowy i wydajności 7 Polskę reprezentował Adam Szymański, z Pracowni Atlasu Etnograficznego I H K M PAN — Wrocław. Osoby uczestniczące w VI Symposium otrzymały przed przyjazdem do Gent kopie powielonych referatów. 8 �KRONIKA 225 15 małych młynów wodnych napędzających pompy. Jedyną funkcją tego urządzenia było przepompowywanie wody z obszarów niższych na położone wyżej. Inwentaryzacji wspom­ nianych młynów — pomp dokonano na terenie Wielkiej Brytanii, w okresie ostatnich 20 lat. Dawid H . Jones (Anglia) przeprowadził wszechstronną analizę czynników mających wpływ na pracę młyna wodnego. Swoje wywody oparł na badaniach zachowania się wody w mły­ nówce, w różnych warunkach klimatycznych. Całość referatu była bardzo teoretyczna. Śledze­ nie poszczególnych etapów tej rozprawy wymagało dobrego przygotowania z zakresu wyższej matematyki i fizyki. Walter Minchinton (Szkocja) zaprezentował młyny szkockie. Na podstawie materiałów źródłowych ustalił czas występowania pierwszych młynów na omawianym obszarze. Dokonał ich lokalizacji, ustali! funkcję i zasadę działania. Alan Stoyel (Anglia) na bazie swojego artykułu o typach kół wodnych — który opubli­ kował w Transactions IV Symposium — przedstawił sposoby odwadniania gruntów w Kornwalii, w okresie od X V I I do X I X w. Andre Gaucheron (Francja) omówił wpływ technicznej rewolucji przemysłowej — w poło­ wie X I X w. — na zmiany w technice przemiału poprzez wprowadzenie walców porcelanowych. W podsumowaniu autor załączył tabelę, która w układzie chronologicznym — począwszy od 1812 r. — ukazuje stopień zainteresowania badaczy i producentów tą innowacją. P. Herman Peel (Belgia) dokonal inwentaryzacji trzykondygnacyjnych zbożowych i olejo­ wych młynów wietrznych w zachodniej Flandrii. Opracowany materiał zawiera bardzo dokładne dane dotyczące historii każdego obiektu, wielkości poszczególnych elementów konstrukcyjnych, jak również rodzaju i stanu zachowania urządzeń wewnętrznych (przemiałowych i olejo­ wych). J. Nijhof de Knegt i D. H . Nijhof (Holandia) w pierwszym wystąpieniu zaprezentowali oryginalne w konstrukcji wiatraki-grzechotki, służące do odstraszania ptactwa. Urządzenia te znane były już w X V I I I w. na obszarach dzisiejszej Austrii i Jugosławii. W X I X i X X w. upowszechniły się w płd.-zach. Węgrzech. Spotykane są tam do dzisiaj na terenach, gdzie uprawia się winorośl. Autorzy wydzielili 4 typy tych interesujących urządzeń. Drugie wystąpienie — tej samej pary autorów — dotyczyło małych, węgierskich wiatraków gospodarczych. Uwzględnili oni w tym przypadku pochodzenie, budowę i funkcję obiektów. Thorkild Schieler (Dania) w trakcie pobytu w Syrii natknął się — w archiwum Instytutu Historii i Sztuki Arabskiej Uniwersytetu w Aleppo — na dokumentację XIII-wiecznych urządzeń służących do przepompowywania wody na akwedukty. Badacz przedstawił uzyskany materiał, po konsultacji z arabskimi specjalistami tego okresu, na VI Sympozjum. Jean Bruggeman (Francja) — restaurator i budowniczy młynów — dokonał w 1981 r. w Templeuve (płn.-zach. Francja), rekonstrukcji wiatraka wieżowego, zbudowanego w 1616 r. Na uwagę w tym typie zasługuje jego oryginalna konstrukcja, wraz z głowicą bowiem obracają się kondygnacje wewnątrz wiatraka, podczas gdy jego bryła jest nieruchoma. Bruggeman w swoim wystąpieniu zawarł historię obiektu oraz bardzo precyzyjnie zilustrował poszczególne etapy rekonstrukcji D. Gregory Jeane (USA) przebadał wodne młyny występujące w południowej części Stanów Zjednoczonych. Na podstawie typów charakterystycznych dla kontynentu europejskiego wydzielił młyny zbożowe i młyny-tartaki, przytoczył ich budowę i zastosowane urządzenia wewnętrzne. Anders Jespersen (Dania) rozpatrzył zastosowanie w duńskich młynach przemiałowych wietrznych i wodnych — urządzenia zwanego grubbe (ang.), które pełni tę samą funkcję, co złożenie kamieni, aczkolwiek jego budowa jest nieco inna. Badacz precyzyjnie określił obszary wystę­ powania tych urządzeń, sposoby podłączania, wydajność etc. Robert E . Nott (Anglia) przygotował historię i odbudowę wodnego młyna w Snettisham (Norfolk). We wprowadzeniu nawiązał do genezy młynów wodnych w Anglii, począwszy od roku 300 n.e. W dalszej części scharakteryzował środowisko hydrogeologiczne miejscowości, w której zlokalizowano obiekt, jego budowę, urządzenia wewnętrzne oraz ukazał proces rekonstrukcji. 15 - Etnografía Polska t. 31. z. 1 �226 KRONIKA Kenjiro Kawakami (Japonia) prowadzi badania nad sposobami wykorzystywania siły wody, w przeszłości i obecnie. W referacie przedstawił „młyn śrubowy", którego głównym elementem konstrukcyjnym jest śruba archimedesa. Urządzenie tego typu napędza stępy, które pełnią w tym przypadku funkcję cepów. Badacz stwierdził obecność — w latach od 1930 do 1940 — ok. 15000 urządzeń tego typu. J. Schoonhoven (Holandia) zaprezentował X V I I I i ХГХ -wieczne młyny prochowe, wystę­ pujące na obszarach Niderlandów. Autor dokonał ich podziału — ze względu na rodzaj zastoso­ wanego napędu — na ręczne, konne, wodne oraz — z uwagi na typ urządzenia przemiałowego — na młyny moździerzowe, stepowe, walcowe. Na trzech załączonych mapach zilustrował występowanie każdego z wymienionych typów. Boum Pyndiah (Dania) przedstawił dwa główne, XIX-wieczne ośrodki produkcji płótna wełnianego w Danii. Urządzenia zastosowane w procesie produkcji napędzane są siłą wody, za pomocą koła wodnego o dużej średnicy. Manufaktury w Rebstrup i Stampen prowadzą działalność produkcyjną do dzisiaj. Z płótna wyprodukowanego w tych małych fabrykach szyte są ubrania, koszule, obuwie domowe etc. Gerallt D. Nash (Anglia) dokonał historycznego ujęcia rozwoju młynów wietrznych w Walii, biorąc pod uwagę tło geograficzne i polityczne. Wyznaczył trzy okresy chronolo­ giczne, tj. od 1250 do 1400 г., od 1405 do 1730 г., od 1730 do 1835 г., przy czym granice tych okresów przyjął za przełomy rozwojowe. Claude Rivals (Francja) i Hermann Gleisberg (RFN) ukazali symbolikę młynów wietrznych, w obrazach malarstwa Pietera Bruegela. W swoich rozważaniach, dla analogii, uwzględnili również malarstwo mistrzów hiszpańskich i niemieckich. James G. O'Hara (RFN) przygotowuje, wraz z trzema innymi badaczami z Uniwersy­ tetu Hamburskiego, obszerne opracowanie pt. Historia młynów i mlynarstwa. W wystąpie­ niu nawiązał do koncepcji powstania pracy, jej układu, bazy źródłowej, bibliografii. Opu­ blikowanie tej pozycji przewiduje w roku 1987. Jose A. Garcia-Diego (Hiszpania) omówił referat Sekretarza Akademii Królewskiej w Madrycie, traktujący o młynach lub ich elementach konstrukcyjnych, występujących w hisz­ pańskich znakach herbowych. Nicolas Garcia Tapia (Hiszpania) na podstawie XVI-wiecznych materiałów archiwalnych opracował rozprawę o młynie wodnym zwanym „Regolfo". Podstawę źródłową stanowił manu­ skrypt Francisco Lobato z 1577 г., w którym przytoczone są dokładne opisy konstrukcyjne wraz z rysunkami. Tapia wykorzystuje również źródła późniejsze, potwierdzające m. in. import tego typu urządzenia do Francji. Carter Litchfield (USA) zainteresował się osiągnięciami dwóch budowniczych młynów. Hansa Christensena i Johna Arbo, Amerykanów niemieckiego pochodzenia. W połowie X V I I I w. wyżej wymienieni przybyli do Bethlehem (Pennsylvania), gdzie wybudowali m. in. duży kompleks młynów olejowych według niemieckiej technologii. Charles Howell (USA) zaprezentował wieżowy młyn wietrzny zbudowany według wzorów holenderskich w połowie X V I I I w. przez Nathana Wilburna. Autor przytacza szczegółowo historię, konstrukcję, wyposażenie i funkcję obecną wiatraka, który jest również muzeum in situ. Martin Watts (Anglia) zreferował zagadnienie wynalazków X V I I I i X I X w. w Anglii, które usprawniły pracę młynów wietrznych i wodnych. Szczególną uwagę poświęcił odśrodko­ wemu regulatorowi Jamesa Watta. Urządzenie to zdecydowanie wpłynęło na poprawę wydaj­ ności młynów. Adam Szymański (Polska) przedstawił systematykę młynów wietrznych występujących w X I X i X X w. w Polsce. Analizę typologiczną przeprowadził na bazie materiałów z badań terenowych, z archiwów placówek naukowych, skansenów, muzeów, z literatury i zbiorów prywatnych. W uzupełnieniu autor ukazał zróżnicowanie regionalne w występowaniu poszcze­ gólnych typów według Polskiego Atlasu Etnograficznego. Zaprezentowane wyżej referaty scharakteryzowano tu bardzo lapidarnie z uwagi na szczupłość miejsca. Należy podkreślić, iż przeszło 90% z nich uzupełniono rysunkami, rycinami, foto- �227 KRONIKA grafiami, mapami, wykresami, tabelami, zestawieniami, wykazami bibliograficznymi, etc. Wzbo­ gacone w ten sposób opracowania podkreślają olbrzymią różnorodność problematyki, jaką zajmują się molinolodzy. Sesje referatowe — jak wyżej wspomniano — uzupełniane byly wyjazdami do najbardziej interesujących młynów . Pierwszy zorganizowano do zachodniej Flandrii, do miejscowości Gistel (młyn wietrzny zbożowy i olejowy z X V I w.), Meulebeke (5-kondygnacyjny młyn wietrzny), Deerlijk (wieżowy, zbożowy i olejowy młyn wietrzny). W tym samym dniu zwiedzono 2 młyny wietrzne w płn.-wsch. Francji, w Villeneuve d'Ascq (unikalny XVIII-wieczny wiatrak olejowy) oraz w Templeuve, odrestaurowany przez J. Bruggemana . W drodze powrotnej wstąpiono do Moulbaíx (słupowy młyn wietrzny z 1614 г.), Mater (trzykondygnacyjny, słupo­ wy młyn wietrzny z X V I I w.), Welden (młyn wodny z X I I I w.), Huise (młyn wietrzny słupowy z X I I I w.). W trakcie następnego wyjazdu — do prowincji Brabancja — zwiedzono Retie (słupowy młyn wietrzny z 1794 г.), Balen (unikalny zbożowy i olejowy młyn wietrzny z X V I w.), Reppel (młyn wodny z karczmą wybudowany na początku X V I I I w.), Meeuwen (młyn wodny z X V I I w.), Opitter (przemiałowy młyn wietrzny z X V I I w.), Mol (wieżowy młyn wietrzny z XVIII w.), w trakcie remontu. Po stronie holenderskiej wstąpiono do Stramproy (przemiałowy młyn wodny z 1460 r.) i Arendonk (zbożowy i olejowy młyn wietrzny typu wieżowego z 1654 г.). Trzeci dzień objazdu — a właściwie jego przedobiednią część — przeznaczono na zwiedzanie dwóch wieżowych młynów wietrznych we wschodniej Flandrii oraz Muzeum Młynarstwa w Wachtebeke. Idea założenia tej placówki narodziła się w 1960 г., w 15 lat później przybrała ona osta­ teczny kształt. Obecnie muzeum mieści się w zaadaptowanym, zabytkowym pałacyku, do którego przylega rozległy teren z wystawionymi eksponatami naturalnej wielkości (złożenie kamieni przemiałowych, walce przemiałowe, koło młyńskie, itp.). W 3-kondygnacyjnym budynku parter przeznaczono na wyeksponowanie m. in. podświetlanych tablic, ilustrujących występo­ wanie młynów wietrznych i wodnych w pięciu prowincjach Belgii. W jednej z sal zbudowano makietę miejscowości Stekene (Ost Vlamse) z 1571 r. Odtworzono wiernie modele 25 młynów wietrznych — z końca X V I w., jak również zabudowania gospodarcze, lasy, grunty, drogi. W innych salach wyeksponowano modele młynów wietrznych, wodnych, zwierzęcych, ręcznych w skalach 1:10, 1:20, 1:40. W pomieszczeniach drugiego piętra zgromadzono publikacje molinologiczne, plakaty, informacje historyczne, serwisy fotograficzne, etc. Interesująco przedsta­ wiono na planszach zasadę działania każdego typu młyna występującego na obszarze Belgii, z uwzględnieniem procesu produkcyjnego. Trzecią kondygnację przeznaczono na wystawę prac malarskich i grafiki, nawiązujących tematycznie do młynarstwa. Naturalnie ta krótka informacja o muzeum w Wachtebeke nie odzwierciedla w pełni rangi i poziomu meryto­ rycznego ekspozycji. Dlatego też warto zaznaczyć, iż placówka ta uważana jest przez specjalistów-molinologów za jedną z najlepiej zorganizowanych tego typu w świecie. W trzecim dniu Konferencji w godzinach wieczornych odbyło się spotkanie plenarne członków TIMS. Odczytano sprawozdanie z działalności Towarzystwa za lata 1981-1985. Poparto wniosek Prezydium TIMS o wstąpienie do Międzynarodowej Rady Muzeów (ICOM) oraz do Międzynarodowej Rady Zabytków i Zespołów Zabytkowych (ICOMS). funkcjonują­ cych w ramach UNESCO. Wybrano nowe władze TIMS. Przedstawiciel Międzynarodowego Komitetu dla Organizowania Sympozji Molinologicznych zaproponował Hiszpanię jako miejsce następnego V I I Międzynarodowego Sympozjum Molinologicznego w 1989 r. Na zakończenie należy podkreślić sprawną organizację i znakomite warunki lokalowo-bytowe, w jakich odbywało się Sympozjum. Obrady prowadzono w języku angielskim, nato­ miast wszelkie informacje — również w trakcie objazdów młynów - przekazywano także w języku francuskim i niemieckim. Sesje referatowe odbywały się w mniejszej z dwóch sal konferen4 10 ' Należy podkreślić fakt, iż wszystkie zwiedzane obiekty są czynne, a uzyskane produkty sprzedawane są częstokroć za cenę kilkakrotnie wyższą od rynkowej. Porównaj część omawiającą referaty VI Sympozjum Molinologicznego. 1 0 �228 KRONIKA cyjnych, nagłośnionej i wyposażonej w ekrany, rzutniki, projektory, system video i komputer. Należy w tym miejscu zaznaczyć, iż wszystkie wyszczególnione wyżej środki audiowizualne wykorzystywano przy referowaniu poszczególnych tematów, jak również w późnych, wieczornych prezentacjach filmów, zapisów komputerowych czy przezroczy. Równolegle, w trakcie sesji referatowych prowadzono ciągłą sprzedaż i wymianę publikacji molinologicznych, pamiątkowych znaczków, krawatów z emblematem Towarzystwa, etc. Do dyspozycji uczestników Sympozjum oddano wysokiej klasy sprzęt poligraficzny, umożliwiający powielanie materiałów. VI Międzynarodowe Sympozjum Molinologiczne pozwoliło zapoznać się z najnowszymi osiągnięciami tej młodej dyscypliny, jaką jest molinologia w Europie, w szczególności zaś z prowadzonymi aktualnie badaniami w krajach Ameryki Północnej i Azji. Dalsze prace — w ramach The International Molinological Society — zostaną ukierunkowane również na prze­ badanie Europy Wschodniej, a wystąpienie niżej podpisanego zapoczątkowało ten proces. Adam Szymański R O L A K O B I E T Y W RÓŻNYCH K U L T U R A C H . PANNA MŁODA: K O C H A N A , KUPIONA, WYMIENIONA I PORWANA Wystawa Rautenstrauch-Joest-Museum für Volkerkunde w Kolonii zajmuje dwa piętra olbrzymiej hali wystaw czasowych i została przygotowana zbiorowym wysiłkiem całego zespołu specjalistów w postaci 32 małych ekspozacji złożonych z eksponatów wypożyczonych z muzeów wszystkich niemal krajów zachodniej i południowej Europy, Stanów Zjednoczonych oraz ze zbiorów prywatnych. Organizując tę wystawę postawiono sobie niezmiernie trudne zadanie przedstawienia zagadnienia z zakresu historii mentalności za pomocą przedmiotów należących do tzw. kultury materialnej. Organizatorom wystawy chodziło o ukazanie warunków, w jakich zawierano związek małżeński w różnych kulturach świata, rzutujących na rolę i pozycję kobiety w dalszym jej życiu. W nowoczesnym muzealnictwie kładzie się coraz większy nacisk na wizualne przedstawienie złożonych zagadnień, wykraczając poza tradycyjny przekaz informacji artystycznych czy technicznych. Zrozumienie głównych założeń organizatorów miały ułatwiać widzowi liczne napisy i katalogi. Trzy pierwsze ekspozycje ukazywały wesela u ludów łowieckich i zbierackich. Są to: Indianie z Ameryki Północnej, ze świętem „Potlatch", oraz Buszmeni i Eskimosi z zachodniej Grenlandii. Wesela chłopskie ukazano na przykładach Indian znad Amazonki, wyspy Skyros w Grecji, domu dziedziczonego przez kobietę w zachodniej części Sumatry w Indonezji, obyczajów kobiet na Nowej Gwinei i wozu z posagiem chłopki niemieckiej. W zespole zagadnień tradycyjnych kultur miejskich przedstawiono przechodzenie panny młodej z rąk ojca do męża w północnym Afganistanie, różne typy haremów od władców z dynastii Achemenidów (700-330 p.n.e.) do tureckich, wesele książąt w Gudżaracie w północnych Indiach, zawieranie małżeństw u Żydów i kontrakly ślubne w Maroku, .lako przejściowe zwyczaje określono rodzaj aukcji niezamężnych kobiet w Nadrenii około 1500 r. czy haftowanych rękawiczek stanowiących symbol zamążpójścia w Niderlandach XVI i XVII w. W dalszej części ekspozycji powrócono do zwyczajów weselnych różnych grup nomadów, jak np. rytualne znieważanie panny młodej przez grupę kobiet u Masajów we wschodniej Afryce, kupowanie jej u Beduinów, zaręczania dzieci u Indian w północno-zachodniej Amery­ ce, budowanie nowej jurty u Mongołów i wreszcie lokowanie majątku w klejnotach żony w Turkmenii. Przegląd ten kończy ukazanie zmienności zwyczajów weselnych w Japonii, Chinach, Turcji i Niemczech w związku z wymogami nowoczesnego życia. Mody weselne są odbiciem społecznej rzeczywistości, co starano się pokazać na przykładzie różnych sukni panny młodej w kilku okresach z europejskiej historii ubiorów. Ukazano także śluby zakonne, niechęć do zawierania kontraktów małżeńskich w wysoko uprzemysłowionych krajach. Na zakończenie wystawy podano obrazy małżonek starożytnego Egiptu. Grecji i Rzymu. �229 KRONIKA To wyliczenie tematyki wystawy ukazuje trudności w jej odbiorze. Porządek scen zależał w pewnym stopniu od możliwości ekspozycyjnych. Stąd po części wynikło przedstawianie noma­ dów po kulturach miejskich czy starożytności po sukniach weselnych ostatnich dwóch stuleci. Poszczególne zagadnienia starano się przedstawić w postaci uteatralizowanych scen z bardzo starannie opracowanymi szczegółami kostiumologicznymi czy elementami wyposażenia wnętrz. Jednakże nawet najlepiej przygotowane scenki nie mogły oddać przekazywanych informacji z zakresu historii mentalności różnych społeczeństw. Dlatego też obok scenek znalazły się dość duże teksty opublikowane także w dwóch typach katalogów. Tam też podano wiele statystyk dotyczących zawierania małżeństw i informacji o rozmiarach wymaganych posagów. Informacje te jednak mają niewielkie szanse trafienia do przeciętnego widza odbierającego raczej egzotyczne dla niego ubiory czy w najlepszym wypadku zwyczaje weselne. Tak więc tę próbę przekazania w formie wystawy treści z zakresu kultury duchowej czy społecznej można uznać za bardzo interesującą, ale w sumie niezupełnie udaną. Może bardziej staro­ świeckie ujęcie ukazujące same podstawowe zwyczaje i ubiory weselne u różnych ludów miałoby większą wartość popularyzatorską? Jednakże opisane powyżej ujęcie zagadnienia wiąże się ściśle z rozpowszechnionym tak w R F N , jak w innych krajach europejskich i w Stanach Zjednoczonych zwyczajem rezygnowania z jakiejkolwiek rejestracji stosunku dwóch partnerów mieszkających razem latami i wychowujących nieraz kilkoro dzieci. W R F N i w Stanach Zjednoczonych mieszka w ten sposób ok, 25% par typu małżeńskiego, a w Szwecji liczba ta dochodzi do 44% . Stanowi to problem społeczny i zorganizowanie wystawy przedstawia­ jącej panny młode jest z nim pośrednio związane. l Irena Turnau WŁÓKIENNICTWO I N D O N E Z Y J S K I E J A K O D R O G A D O BOGÓW I PRZODKÓW. WYSTAWA R A U T E N S T R A U C H - J O E S T - M U S E U M W K O L O N I I , 1984-1985 Na olbrzymiej wystawie tkanin i innych wyrobów włókienniczych, zorganizowanej w kolońskim muzeum etnograficznym, ukazano zbiory Nadrenii, Westfalii z uzupełnieniami z Ho­ landii i konsultacją specjalistów z Indonezji. Kraj ten zawsze interesował specjalistów nie­ mieckich i zbiory te należą do najbogatszych w Europie. Zestawiono 758 szczegółowo opraco­ wanych zabytków'. Głównymi organizatorami wystawy byli dyrektorzy muzeum etnograficz­ nego Gisela Volger i Muzeum Włókienniczego w Krefeld Carl-Wolfgang Schumann, a przy opracowaniu katalogowym współpracowała m. in. Brigitte Khan Majlis. Szeroko pomyślana wystawa związana była z konferencją na ten sam temat. Miała ona na celu tak opraco­ wanie naukowe, jak i popularyzację wspaniałego dorobku artystycznego tkactwa i technik drukarskich Indonezji. Skrócona wersja katalogu ukazuje główne techniki zdobnicze i podsta­ wowe podziały regionalne związane z wyspiarskim charakterem kraju . Tytuł wystawy wiąże się z wierzeniami kształtującymi rozwiązania zdobnicze występu­ jące zwłaszcza w tkaninach zdobionych techniką batiku i ikatu. Nazwy batikarskich deseni nieraz miały znaczenie magiczne przenoszone na użytkownika tkaniny. Ornament wykonany techniką batiku był także rodzajem znaku wzbudzającym określone uczucia i treści, można też było w nim rozpoznać pochodzenie i rangę społeczną właściciela. Teraz europejscy 2 1 Die Br aul. Geliebl — verkauft — getauscht — geraubl. Zur Rolle der Frau im Kulturvergleich. Führer zur Ausstellung des Rautenstrauch-Joest-Museums für Vólkerkunde in der Josef-Haubrich-Kunsthalle Koln, Koln 1985, s. 130-135. Brigitte K h a n Majlis, Indonesische Textilien. Wege zu Góttern und Ahnen. Bestanskatalog der Museen in Nordrhein-Westfalen, Etimológica, Neue Folgę, t. 10, Koln 1984. Indonesische Textilien. Wege zu Góttern und Ahnen, Kurzführer zu einer Ausstellung. Rautenstrauch-Joest-Museum fur Vólkerkunde, Koln 1984. 1 2 �230 KRONIKA specjaliści dostrzegali już tylko zadziwiającą różnorodność stylów, barwnych zestawień i skompli­ kowanie motywów. Opisywana wystawa miała za zadanie przybliżenie szczególnych treści ornamentalnych europejskiemu widzowi. Starannie rozróżniano przy tym wyroby pochodzące z ponad 20 wysp. Największe z nich, jak Sumatra, Jawa, Borneo i Celebes, posiadały stroje i odrębne rozwiązania zdobnicze zaznaczające się w kilku (do siedmiu) regionach. Dla większości z nich na wystawie wyróżniono świąteczny, codzienny i obrzędowy ubiór mężczyzn i kobiet, stroje wojowników, ubiory o znaczeniu symbolicznym. Ukazano także stosowane najczęściej rozwiązania ornamentacyjne, głównie uzyskiwane technikami batiku i ikatu, a także inne techniki włókiennicze, jak sprang, koronkarstwo, hafciarstwo oraz rozwiązania pasamoniczne i plecionkarskie. Nie udało się ukazać zabytków starszych niż z ubiegłego stulecia, chociaż tradycje rozwiązań zdobniczych i kostiumologicznych są znacznie dawniejsze. Starannie skatalogowany zestaw znacznej liczby zabytków ilustruje olbrzymie zróżnicowa­ nie regionalne pomiędzy położonymi nieraz obok siebie wyspami, dotyczące m. in. użytko­ wania drapowanych i szytych ubiorów oraz typów ornamentu. Ukazano zarazem wpływy hinduskie, chińskie i europejskie z różnych okresów. Nie dla wszystkich wysp udalo się zgromadzić stroje i tkaniny, przedstawiające różne okoliczności życia mieszkańców. Zaprezento­ wano jednak komplety strojów orszaku weselnego i uroczystości pogrzebowe z niektórych wysp. Wystawa ta, wraz ze szczegółowym katalogiem zaopatrzonym w fotografię każdego eksponatu, stanowi ważny wkład w historię i współczesność włókiennictwa indonezyjskiego. Bez uwzględnienia tego faktu nie można sobie wyobrazić dalszej pracy nad tą tematyką. Irena Turnau � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0cab1a4c630506e52b21f53601be1cbd.pdf ae7c91883f5b9f621e71f60db5170998 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2873 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2678 Title A name given to the resource Woda cudowna i woda zwyczajna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.172-187 Creator An entity primarily responsible for making the resource Siemion, Karolina Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Karolina Siemion • W O D A C U D O W N A I W O D A ZWYCZAJNA tość wody z głębokością s t u d n i - i m głębsza studnia, KAROLINA tym SIEMION lepsza w o d a : U nas ale tam jak Dzierąźnia, (rozm. l . l ) . Woda cudowna i woda zwyczajna* takie płytkie studnie tam majo piękne studni, (...) głębokie... 1 Noszenie wody, ciężka, fizyczna praca, była zazwy­ czaj obowiązkiem kobiety- żony, cofki, sługi, c h o ć nie­ kiedy po wodę do studni chodził również mężczyzna: Ciężkie byli czasy, dwie studni na cały wieś byli i z wiadra­ mi szli ludzie. Trzeba było w kolejce godzinę i dwie stać, za­ nim sie wiadro wody nabrało. głęboko Tam wysoko na Antonówce woda, jak sie chciało pić, to mleko dawali, bo wo­ da była u nas tylko dwa razy dziennie - rano i wieczorem. Schodzili sie ludzie po kilka, bo to trzeba było mocno pompować. żyjecie w nowotnym Woda zwyczajna strasznie Tera jest łatwo żyć. Wy teraz świecie, młodzież a my w starożytności tak! zacofane. Na kark sie brało i tak sie nosiło byli, wiadra z wodo, a teraz ludzie majo, pstryk i woda leci. Wszyscy wodę nosili, kto byl w domu i baby, i chłopy, i male dziew­ Zagadka czynki. Byli duże rodziny po dwanaścioro, ludowa: Jedno mówi: Bieżmy! Drugie mówi: dużo wody. A zimą, jak się przyniosło Leżmy! nęły i znów trzeba było iść..." (rozm. 1.13). Trzecie mówi: Hitu, hitu dobrze mi tu! Kiedyś, to się nosiło wodę %z źródła, ale w rękach Co to takiego? Odpowiedź'- woda stojąca, płynąca i człowiekowi wirująca Idzie woda, idzie, nie nocuje wojnie, to złożyliśmy studnie. wędrować brać na kark. A potem, zrobiła po się w czterech gospodarzy, żeby nie Ona nas dużo kosztowała, sobie a słabo pompowe pompowała, no to nasze chłopy się złożyły i własnym kosztem cała D W O K , t. 45, s. 272 było (...) nie dałby rady, to trzeba było te trzeba było tak daleko nosić i zrobiliśmy nigdzie, kiej musi ciężko nosze, tak je pani nazywali, SSiSL, s. 187 da, jakże ma nocować, to trzeba było krowom to raz łyk­ sobie hydrofornię wieś i od tamtej pory mamy wodę w domu. A jak prąd wyłączą, to hydrofor nie działa i wte­ woda jest w ciągłym r u c h u i zachowuje się jak istota dy pompę - żartuje sołtys Szuru — ... żywa. Jest zarówno siłą dobroczynną, jak również nisz­ sanepid przyjeżdżał czącą: podtrzymuje życie i jest do niego niezbędna, dy z Zamościa, oczyszcza, uświęca, leczy, ptacuje na człowieka, ale też po wodę przyjeżdżają, t o p i , ptzenosi złą m o c na ludzi (SSiSL 1999, ta się nie nadaje, (rozm. Tak, jak ilustruje powyższe przysłowie góralskie, s. 155). trzeba przeprosić... i mówił, takiej wody to szukać! Sąsia- dom sobie pobudowali, to specjalnie do nas brać na herbatę, bo mówią, że tam­ 1.9). W o d a jest wykorzystywana do picia, mycia, kąpieli, prania, gotowania. Jest niezbędna w uprawie roślin Dziś już mało k t o używa wody ze studni, ptawie i h o d o w l i zwierząt, także w pracy młynów czy t a t t a - wszystkie wsie w okolicach Krasnobrodu mają w o d o ­ ków. Wyróżnia się różne rodzaje wód, w zależności o d ciąg. Tu my teraz mamy wodociąg, tego, gdzie występują i jak płyną, mówi się o wodzie by mi kury nie potopili się, ale jak mnie stara wkurzy to za ta studnia zakryta, że­ źródlanej, tzecznej, jeziornej, morskiej, bądź też o po- łeb i w studnie! — żartuje p a n Władysław, uśmiechając wierzchniowej i gruntowej l u b podskórnej. Najwyżej się do swojej żony. Woda z tej studni niedobra, bo wodę to ceniona jest woda czysta „jak łza". Ludzie wiążą war- trza przebierać, bierze się ją, a ona znów podchodzi, to tak Praca laboratoryjna napisana pod kierunkiem mgr. Andrzeja stadium badań nie ograniczałam się tylko i wyłącznie do wody cu­ Różyckiego i mgr. Krzysztofa Brauna w Instytucie Etnologii i A n t r o ­ downej, ale zajmowałam się również tą wodą całkiem zwyczajną, tak * ściśle przecież powiązaną z cudowną. Interesował mnie stosunek l u ­ pologii Kulturowej UW. Materiały, w oparciu o które powstała niniejsza praca, zostały ze­ dzi do wody. Jak zmieniał się przez lata - jaki był kiedyś, a jaki jest brane przeze mnie w okolicznych wsiach Krasnobrodu, Rzeszowa, dziś, jaki ludzi miejscowych, a jaki ładzi z większych miast, dla któ­ Krosna oraz w Gietrzwałdzie, od kwietnia do listopada 1999 roku. rych to po prostu „dobra woda", natomiast miejscowi uważają ją za Rozmawiałam przede wszystkim z ludźmi starszymi - w wieku od 60 „wodę cudowną". Po wstępnym opracowaniu materiałów z Krasno­ brodu postanowiłam poświęcić swoje badania wyłącznie „wodzie cu­ do 80 lat, głównie z kobietami. Pierwsze badania terenowe naszej grupy laboratoryjnej odbyły downej". Poszukując cudownych źródełek, poszerzyłam pole badaw­ się w Krasnobrodzie, który jest jednym z ważniejszych centrów piel­ cze, obejmując zasięgiem badań okolice Rzeszowa (Borek Stary, grzymkowych Roztocza. Miasteczko słynie z kaplicy „Objawień Mat­ Hyżne, Przylasek) i Krosna (Dębowiec, Dukla, Wola Komborska, ki Boskiej na Wodzie" oraz z cudownego źródełka. W początkowym Klimkówka, Wrocanka) oraz Gietrzwałd. 172 �Karolina Siemion • W O D A C U D O W N A I W O D A ZWYCZAJNA jak się krew bierze z czhwieka muje i ona potem się sama nor­ W lesie jest taki zaskórniak, - porównuje, próbując wytłumaczyć m i obrazo­ bra woda, czyściutka, w o . N a s u w a się tutaj analogia z karpackimi wierzenia­ czuć korzeniami, ale to do­ płynie spod góry. Tam chodzili my po wode, wiadrem sie czerpało, z całego Grabnika brali, m i , iż „woda w ziemi płynie żyłami j a k krew w ciele beczkami wozili i nigdy wody nie zabrakło, człowieka" (SSiSL 1999, s. 154). Teraz to my krany ma­ pory jeżdżą my, ale u sąsiadki jest dobra woda, ze studni, jówki. zaprowadzę... Milczuki do tej tam koniem po wode. Ałbo braliśmy Rano żeś poszoł, to wziąłeś spod ga­ wode, a potem gajowy (rozm. 1.4). Bo, jak się wody ze studni nie używa, to taka nie dawał, woda niedobra..., tłumaczy m i pani Zofia, sąsiadka pana było, ale on miał dwa konie i cztery krowy, a jak ludzie po­ Władysława, ... bo nie podchodzi deszli, wzięłi wode, to on ni mioł (rozm. 1.17). świeża z powrotem. U mnie dobra woda, jak we wsi wody ni ma, zamkną wo­ bo było mało. Taka bajora, jak napłynęło, Jeszcze i n n i z przyzwyczajenia n a d a l czerpią wodę ze dociąg, to wszyscy do mnie po wode przychodzo — podkre­ s t u d n i : Matka śla z dumą. D o picia czy do zupy to tylko ta woda ze stud­ iła, bo ta z kranu to chlorowana. ni, bo ta z kranu, to nieraz taka bajora, taki żur sie rzuci, wołi te wode z.e studni, tak sie przyzwycza­ Może jakby ją to so jakieś zarazki... a to już człowiek pani, że nawet krowy nie chco pić!!!, ona tylko do zmywa­ taki ny, na razie zatruć nie ma. Woda jest czysta, jak so wia­ try, to sie z lekka z wierzchu niec Niemirówka - Ta woda z kranu to nie to... aj pani!, płytkie studnie, pare razy sie łobróci i wiadro na gotowało, zbadać, przyzwyczajo­ nia dobra (rozm. 1.5). Podobnie twierdzi i n n y mieszka­ jak się kiedyś wyszło, wody zaczerpnęło, to jak się herbatę za­ ale tam, jak Dzierążnia, to to była pani łza! A teraz to takie menty na «zakurzy». U nas to takie wierzchu, tam majo piękne studnie, głębo­ kie. Na tamtej stronie starodawne studnie, to ja mówię ta­ spodzie! Widać, że to Icamień. (rozm. 1.1). kie so głębokie, że coś okropnego! Tam so fajne studnie! (rozm. 1.1). N i e wszyscy jednak tęsknią za starymi d o b r y m i cza­ sami, dużo ludzi z dumą podkreśla, że cała wieś ma już Woda cudowna wodociąg, że teraz to już nie trzeba nosić wody z p o b l i ­ skiej „bajóry". A ni pani! Jest już kran w domu! Wody ze studni już się nie bierze, mleko się tam teraz wychładza Tam, gdzie rzeka Gaw płynie, w świętej boskiej krojinie (rozm. 1.3). We wsi Szur, położonej w środku lasu, objawiła się Maryja Bemardecie dziewczynie. wszyscy mamy wodę i łączność, W Lurd lekarka stanęła... tu wszystko jest wane, choć taka mała wioseczka. chowna, U nas woda ale dobra. Studni na podwórku wywodopowierz­ Twoja woda na ból, rany jako balsam spłynęła. nigdy nie było, ... Krynice otworzyła, w tym robotę wznowiła, była taka bajora dla całej wsi, ale tam liści byli i robaki... Ludzi ji aniołów razem w tej pracy zatrudniła. (rozm. 1.7). ... Pireneje obrała, lazaret zbudowała, źródb wody dla ochło­ dy dla cierpiących wylała. W zależności o d tego, czy w okolicy są wody p o d ­ skórne i buduje się płytkie studnie, czy tryskają źródła, czy też wieś ma wodociąg, czy ludzie sami kopali każdy „Etnolingwistyka" 8, 1996, s. 247 na s w o i m podwórku studnie głębinowe, kształtuje się stosunek ludzi do wody. Jedni wspominają dawne cza­ Gdy z wierzy gietrzwałdzkiej odezwał się dzwon, sy - A ta ze studni woda najlepsza! Nią umyć głowę to nie Maryja na klonie obrała swój tron. trza szamponów, Zdrowaś, zdrowaś, zdrowaś Maryja! nie trza nic! taka mientka ta woda. Na- birajo jo i wiozo do domu, do Zamościa. nie to, bo to w czajniku kamień A ta z kranu to 0 Gietrzwałdzka usiada (rozm. 1.8). I n n i Panno M a r y j o ! ... Otworzę wam źródło obfite wśród łąk są wdzięczni, że nie muszą już taszczyć na swoich ple­ Ta woda ulecz, wybawi was z mąk. cach wiader z wodą z pobliskiego źródła czy s t u d n i o d Zdrowaś... sąsiada - Zimą. śnieg topiłam na wodę, a jak się nieraz po­ szło pamiętam zimową porą, już wracałam nagle nogi się poślizgnęły A chorzy na oczy niech schylą tu skroń do domu a tu i woda fiu! poszła, i znowu 1 płótna kawałki zawieszą na klon. trze­ Zdrowaś... ba było iść, a do wody był kilometr... (rozm. 1.14). We wsiach: Grabnik, H u t k i i Kaczórki do dziś nie ma Pieśń k u czci M a t k i Boskiej Gietrzwałdzkiej wodociągu, składano się na wspólną studnię, ale teraz ( Z d P t K , s. 3 9 6 ) każdy ma już na swoim podwórku studnię głębinową u nas teraz studnia głębinowa, wiercona taka, robią też na betony, ale to kosztuje. Przyjeżdżają ci takie studniarze, W o d a o d pradawnych, pogańskich czasów uznana co za świętość, stała się o b i e k t e m k u l t u . Spośród wszyst­ wiercą świdrem, potem taką bekę wmurowali i kranik mam k i c h rodzajów wód największą czcią otaczano źródło w domu. Ale ta woda ze źródła była dobra! Jak wiosną by­ i wodę źródlaną - czystą, zimną, orzeźwiającą, smacz­ ła czymś zaciągnięta, tam są ną. Podstawową forma k u l t u źródła było składanie tę wodę z rzeki, ofiar. B y ć może dzisiaj d a l e k i m echem t y c h p r a k t y k chyba, że mocna woda po śniegu, a tak to z rzeki osobno jest rzucanie d r o b n y c h pieniędzy d o źródeł i f o n t a n n idzie, a czysta z góry odbija. Tu okolice źródeł, a tam pod la­ z intencją p o w r o t u do t y c h miejsc (Majer-Baranowska sem już nie, tam mają studnie (rozm. 1.11). 1991, s. 18). czyste źródełka, to się za most dalej chodziło, one nie bardzo dopuszczą 173 �Karolina Siemion * W O D A C U D O W N A I W O D A ZWYCZAJNA Bardzo często obok świętych miejsc, zwłaszcza tych bowości, jeśli nie głęboko wierzących, to głęboko uza­ słynących łaskami, znajdują się źródełka, których woda, leżnionych o d mniemań, zachowań, wreszcie obyczaju według wierzeń, ma właściwości uzdrawiające. D o naj­ ukształtowanego w m o d e l u religijności, akcentującego bardziej znanych należy źródło w Lourdes, z którego k o ­ znaczenie autentycznych stanów łask i doświadczania rzysta prawie każdy pątnik. N i e brak i c h także w Polsce, objawień" ( H e m k a , Olędzki 1990, s. 12). n p . w D u k l i , Gietrzwałdzie, Dębowcu czy B o r k u Starym Cudowność w o d y należy rozumieć nie tylko przez (por. mapka na końcu tekstu). C u d o w n a woda jest jej moc uzdrawiającą i przywracającą zdrowie. W o d a istotnym elementem przestrzeni sakralnej uświęconym jest podstawą wszelkiego życia na ziemi i sama w sobie przez miejsce święte, w którym objawia się osoba świę­ jest c u d o w n a i cudotwórcza. N i e należy zapominać ta, zazwyczaj jest to M a t k a Boska. Ludzie jeżdżąc na 0 rozbudowanej i wielowartościowej symbolice wody. pielgrzymki przywożą z n i c h pamiątki - dewocjonalia, W kosmologii, w micie, w rytuale woda spełnia tę sa­ ale oprócz świętych obrazków czy różańców, równie czę­ mą funkcję, niezależnie o d kontekstów k u l t u r o w y c h . sto zabierają ze sobą do domów wodę ze źródełek przy­ W o d a poprzedza każdą formę i znajduje się u podłoża klasztornych. W o d a ta, jak wierzą pątnicy, posiada moc każdego stworzenia. K o n t a k t z wodą pociąga za soba leczniczą. D l a wierzących w uzdrawiające właściwości regenerację. W o d a udziela nowego narodzenia - dzię­ wody nie ma wątpliwości, że stał się c u d i chory odzy­ k i rytuałowi inicjacji, leczy - dzięki rytuałowi magicz­ skał wzrok czy czucie w nogach właśnie dzięki cudow­ n e m u , zapewnia odrodzenie po śmierci - dzięki r y t u ­ nej wodzie. Racjonalne przyczyny poprawy zdrowia są ałowi żałobnemu (por. Eliade 1997). B ę d ą c więc wcie­ nieistotne w k o n f r o n t a c j i z użyciem cudownej wody; leniem wszystkich możliwości, staje się symbolem ży­ obmyciem się w niej, napiciem się, pokropieniem nią cia - chorych miejsc czy brodzeniem po niej. W zachowa­ z b i o r n i k i e m wszystkich zarodków. Staje się więc sub­ n i a c h tych ujawnia się tradycja k u l t o w o - magiczna, stancją magiczną i leczniczą - woda leczy, odmładza, której przejawem jest wiara w przejmowanie mocy za­ zapewnia życie wieczne. wartej w wodzie z „miejsc uświęconych". wodą żywą. Jest symbolem kosmogonicznym, Jako pierwiastek kosmogoniczny woda przedstawia Należałoby się chwilę zastanowić n a d znaczeniem wartość nie tylko sakralną. Dołącza sie do tego lokalna słowa c u d o w n a w o d a . D l a kogo i w j a k i sposób jest epifania - ujawnienia się sakralnej obecności w rzece ona cudowna. W jej moc wierzą przede wszystkim l u ­ czy jeziorze (por. Eliade 1997). Płynącą wodę, rzekę, dzie, którzy doznali c u d o w n y c h uzdrowień, doświad­ stłumienie, a zwłaszcza źródło wytryskujące z wnęttza czyli c u d u na własnej skórze lub tacy, którzy potrzebu­ ziemi lub ze skały czczono powszechnie już w starożyt­ ją pomocy, znajdują się w krytycznej sytuacji, ludzie ności jako istotę żywą i w naturze swej boską (Kopaliń- nieuleczalnie czy przewlekle chorzy. ski 1991, s. 475). Żadne rewolucje religijne i prześlado­ 7 C u d jest to zjawisko, którego nie da się wyjaśnić wania w średniowieczu nie potrafiły znieść k u l t u wód, przez odwołanie do przyczyn n a t u r a l n y c h . A l e z p u n k ­ który zasilany przez ludową pobożność zaczęło w końcu t u widzenia religii prawdziwy c u d nie jest zjawiskiem tolerować chrześcijaństwo. W o d a żywa, woda żywota, zewnęttznym, lecz dokonującym się wewnątrz człowie­ zdroje młodości są to wszystko według Eliadego f o r m u ­ ka c u d e m łaski, żalu za grzechy, czy nawrócenia (Gor­ ły mityczne, jednej i tej samej religijnej i metafizycznej d o n 1998, s. 10). Według teorii Ellisa Petersa: „Cuda rzeczywistości. W o d a zawiera życie, przepływ, upływ. przeczą rozsądkowi, obalają go, drwią z niego. Trafiają „Woda życia" dla człowieka pierwotnego przynosi ży­ bezbłędnie w pustkę ludzkiej duszy, przynoszą jej wy­ zność pól i pomyślność, ale również daje wieczne życie, zwolenie i zbawienie, gdziekolwiek zechcą. Gdyby cuda jest sprawczynią cudów, a także symbolem wspólnoty miały sens, nie byłyby c u d a m i " ( G o r d o n 1998, s. 8 ) . z bóstwem. D l a niepierwotnej wrażliwości religijnej D o c h o d z i t u do k o n f r o n t a c j i wiary i rozumu, sceptycy święty charakter mają tylko pewne określone wody, jak uważają cuda za kompletną fikcję. K t o nie chce w coś np. święte strumienie w Indiach, czy źródło Demetet uwierzyć, nie uwierzy. A jeśli ktoś nie chce wyzbyć się w Grecji. M o c , którą obdarzone są „wody święte" jest świadczących uznawana za coś cudownego. Mówią o t y m niezliczone o t y m , że cuda się nie zdarzają, nie zdoła go przekonać. baśnie, gdzie jednych bohaterów ratuje cenna woda życia, Wszystko sprowadza się więc do wiary: (...) To nie tylko a i n n y c h do życia ptzywraca (SSiSL 1990, s. 240-246). swojej wiary, żadna liczba dowodów woda, bo to jednak trzeba się udać... Ja nie liczę na to, że Droga do źródła i otrzymanie żywej wody pociąga za so­ bez wiary można być uzdrowionym, bą szereg konsekracji i prób, podobnie jak droga do uzdrowiony żeby się nawrócił ale może ktoś zostanie drzewa żywota. O b a te wymienione symbole łączą się (w. 2 . 1 , s. 3 ) . w Apokalipsie św. Jana i występują jednocześnie obok H e m k a i Olędzki w swojej pracy stawiając sobie siebie - pytanie: „Czy zdarzają się dziś cuda. ", przyjmują, że 7 I ukazał mi wypływającą w stronę Baranka wody żywot, która jaśniała jak kryształ... „...każde zdarzenie (...) może uchodzić za c u d o w n e , je­ i po obu rzekę stronach (por. Eliade 1997). Ten, jak śli w świadomości jednostkowej czy zbiorowej uzyska­ rzeki stało drzewo żywota, ło m i a n o niezwykłego" ( H e m k a , Olędzki 1990, s. 9 ) . 1 wiele i n n y c h fragmentów N o w e g o Testamentu o d w o ­ Wprowadzają o n i pojęcie wrażliwości m i r a k u l a r n e j - łujących się do symboliki wody świadczy o głębokim za­ mistycznej, która jest c e c h ą „... pewnego rodzaju oso­ korzenieniu pierwotnych wyobrażeń dotyczących wody. 174 �Karaima Siemion • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA W symbolice wierzeń i obrzędów l u d o w y c h wodzie przypisywane są dwie podstawowe funkcje - oczysz­ rzył laską w kamień znajdujący czania oraz sprowadzania płodności (Moszyński 1967, odtąd s. 509). Woda uchodzi zawsze za symbol 19). N i e k i e d y święci działają w inny sposób, np. św. Ja­ oczyszczający, stąd też nawet ogień, który jest samą czystością, przez zetknięcie ze światem, zbrukany musi się oczyścić nie brakuje w Szycach dwiga zrobiła piętą zagłębienie wody (Ciszewski 1894, s. w piasku i wtedy wytrysb w wodzie: Źródło („Wisła" V I I , s. 738). Cudowną moc wielu źródeł wywraca wiąże ttadycja ludowa również z objawieniami świę­ takie koziołki. (Gawełek 1911, s. 39). O b i e cechy wody t y c h . W t a k i c h sytuacjach świętość o w y c h źródeł po­ łączą się ze sobą. N i e można mieć b o w i e m pewności, chodzi o d osoby świętej „patronującej" źródłu, co pod­ j a k i cel ma rytualne obmywanie się czy kąpiel. W y p o ­ kreślają nazwy, n p . źródło św. Rocha p o d Krasnobro­ gdy woda wre, to on właśnie kąpiąc się w niej, wiadane przy t y c h okazjach formuły świadczą, że nie d e m w przysiółku Zagóra. Początki k u l t u św. Rocha się­ chodzi tylko o obmycie gtzechów i b t u d u , ale o oczysz­ gają X V I I w. i łączone są z osobą królowej M a r i i Kazi­ czenie będące w a r u n k i e m odrodzenia człowieka, za­ miery. Podczas morowej zarazy Marysieńka ufundowa­ pewnienia sobie zdrowia i mocy życiowej. Odmładznie ła n a d źródłem kapliczkę św. Rocha. W czasie szaleją­ i wskrzeszanie są t y m i właściwościami wody, które o d ­ cego „powietrza morowego" c h o r y m podawano stąd grywały pierwszoplanową rolę przy p r a k t y k o w a n y c h wypływającą wodę. Obecna kapliczka jest g t u n t o w n i e na wiosnę kąpielach obrzędowych: przebudowana W Wielki Czwartek dzie, gdyż jest przesąd, rok czerwona orzech, ponętna dziewczęta że która się wykąpie, jak krew, biała jak śmietana, jak jabłuszko... będzie cały zdrowa jak Kazimietza Fudakowskiego została kompletnie zniszczona przez upadające drzewo. Miejscowi opowiadają, że św. R o c h z Montpelliet mieszkał przez pewien czas w lesie p o d Krasnobrodem: (Zaleski 1989, s. 200). są niezbędnymi elementami miejsc świętych (Moszyń­ ... święty Roch to był człowiek chory, okryty cały on mieszkał między religią pogańskich Prapolaków a religią chrze­ ranami, miał on psa co chodził na Podzamek i prosił o jedzenie, pies karmił Rocha i lizał jego rany, i ten Roch ski 1967, s. 248). Gdybyśmy przeprowadzili paralelę ten wyzdrowiał, w lesie, miał domek pustelniczy i studzienkę; teraz tam jest kaplica, a po środku w niej jest studnia a na ścijańską, szukając elementów zbieżnych, to obok k u l t u zewnątrz dtzewa - drzewo krzyża i k u l t u kamienia, woda mogła kran przeprowadzony. Na odpust kaplica otwar­ ta, to ludzie butelkami i garnkami nabierali i podłoga być elementem najistotniej wiążącym obie wiary ( K o t u ­ la 1974, s. 82). D o odwiecznego k u l t u źródeł w p e w n y m momencie doszedł k u l t chtześcijańskiego świętego ptzez w 1935 г., b o w i e m dwa lata wcześniej stara kapliczka kąpią się w zimnej wo­ W ttadycji ludowej woda (źródło), drzewo i kamień - czeskiego Jana N e p o m u c e n a . Figury jego stawiano n a d zalana, to się księdzu nie podobało, zrobił kran na była zewnątrz i teraz łudzie biorą wodę kiedy chcą. Ludzie uważają, że to jest święte miejsce (rozm. 1.10). brzegami kapryśnych wód, aby męczennik hamował i c h I n n y przykład, to źródełko św. Rozalii we W r o c a n - niszczące zapędy. Również dla spotęgowania mocy lecz­ ce p o d K r o s n e m . Święta Rozalia, podobnie jak św. niczych wód źródlanych obok zaczęto stawiać figury R o c h , była również pustelnicą, patronką o d m o r o w e ­ i kapliczki z podobizną tego świętego (fot. 7, 8 ) . Wresz­ go powietrza i c h o r ó b zakaźnych. Według opowiadań cie jakby zatracono poczucie, k t o leczy — woda czy świę­ miejscowej ludności ty Jan N e p o m u c e n (Kotula 1974, s. 83). i św. Rozałia stuszkowi, M o c c u d o w n y c h źródeł podnosiło sąsiedztwo k o ­ ukazała Pastuszki paśłi się na dębie[...] tu owieczki[...] i powiedziała pa­ żeby się modlił do niej to zaraza ustanie, bo tu ściołów, kaplic, a szczególnie klasztorów. Pojawia się masowa zaraza, chołera tutaj intrygujące pytanie: czy woda stawała się cudow­ stawili^..] na po w y b u d o w a n i u kościoła, czy też w t y m miejscu dębem budowano kaplicę, gdzie było źródło cieszące się sławą dła powstają za sprawą M a t k i Boskiej. Tak jak n p . kapliczkę panowała. I na tym miejscu i wytrysło źródełko, zaraz pod cudowności? Ileż to legend snuje się wokół studni i źró­ „Studzionka" w Przylasku p o d Rzeszowem. Pasł deł, których woda przywraca zdrowie, a nawet wzrok. stuch krowy we dworze i bydło zgubił, szukałi[...] Wieczorem[...} zaleciał kłęka[...] źródełko i był szła procesja[...] zwykle w miejscu i c h objawienia lub w miejscu ptzez nie otworzyła, n i c h wskazanym. C u d o w n e źródła pojawiają się nagle, pastuch wzioł ten obraz i za­ moja mama tak śpiewała wielka jasność źle u ciebie, masz kościelną „wytryskują". Święci, przyczyniając się do powstania ja­ się na prawdopodob­ niósł do dworu. Pan ukrył ten obraz w skrzyni[...j wstają za sprawą M a t k i Boskiej, Jezusa l u b świętych, sie objawiła. rzecz u siebie» i przy­ « Jak te skrzy­ Gospodarzu (w. 2 . 1 , s. 1). W i d a ć , j a k podobne są do siebie powyższe opisy obja­ kiegoś zbiornika wody, z reguły wykonują charaktery­ wień, w obu w y p a d k a c h osoba święta objawia się pa­ styczne gesty. Najczęściej, jak Mojżesz, uderzają laską stuszkom, a więc b i e d n y m , natomiast p a n ze d w o r u w skałę, n p . gdy św. W o j c i e c h podczas wielkiej suszy za­ wędrował do Szyc, „ulitował się nad mieszkańcami, Wytrysło nie obraz Matki Boskiejl...] Według licznych podań i legend cudowne źródła po­ On goni, a bydło od drugiej strony, M a t k a Boska objawiła wielkiej górze[...] pa­ i nikt zszed gdzie teraz jest ta kapli- ca i to bydło tam chodziło[...] Historie powstania źródeł i objawienia po­ tym (w 2.2., s. 1) Jednak najczęściej c u d o w n e źró­ nie znałazl. przedstawiony jest j a k o postać negatywna, bo jak ude­ 175 i się w polu i wytrysnęła wo­ da [...]. Później w tern miejscu wybito studnię i nigdy już �Karolina Siemion • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA twierdzi jedna z m o i c h rozmówczyń: ... każdy wie Mat­ zbadała świadków objawień ka Boska kocha ubóstwo[...J i więc prawdę sobie mówmy W 1680 r. w Krasnobrodzie została uleczona M a r i a Ka­ objawia się ubogiem, dzieciom, taka zimiera Sobieska. Jako w o t u m dziękczynne za cudowne (rozm. 1.20). Podobnie jak w Gietrzwał­ uzdrowienie wystawiła kościół, do dziś zresztą istnieją­ je prawda... wdowom, sierotom, i spisała i c h historię. dzie, M a t k a Boska objawia się dwóm dziewczynkom - cy. Pani Janina próbuje sobie przypomnieć - ... taka Justynie Szafrańskiej i Barbarze Samulowskiej. O b i e królowa przygotowywały się d o pierwszej k o m u n i i świętej i po telnie zachorowała, o s t a t n i m egzaminie, wracały do d o m u , gdy ... raptem i na intencje kościół postawiła zadzwoniły barwinkiem było obrośnięte dzwony. Tu był taki zwyczaj, Pański, to każdy robotę na Anioł w kierunku kościoła i odmawiał. Anioł Pański się skończył, się[...] że jak przerywał dzwonili i zwrócił 1 oni się też W r a c a j ą c jednak do pytania, co było pierwsze - źró­ [...] dziłyl-..] przecież ło w czerwcu, N o potem to już razem Źródelko[...] ka jakby stała wystawiona w podzięce za odnalezienie bydła, w i n n e j wersji za przywrócenia w z r o k u . cho- właściwie mówiła, wskazała, mleczna Podobnie w Krasnobrodzie, źródło istniało t a m , zanim w y b u d o ­ tu cała komisja była, tu cuda były, to w a n o kościół. N i e jest to jednak regułą, coraz częściej to się zaczę­ jest tak, że przy istniejących już sanktuariach wykopy­ do ósmego wane są studnie, co wcale nie umniejsza mocy wody że przyjdzie N o i pod koniec ona wskazała wrześnial-..] znacznie. W Przylasku, według legendy, kapliczka zo­ 1 za dzień, przez stołicę apostolską[...J (...) na tym miejscu, gdzie - dodaje. dło czy kościół, nie można na nie odpowiedzieć jedno­ stać jest zatwierdzone śmier­ wyzdrowiała, się matka idzie, a ona została czy dwa ta jej koleżanka... że tego, że po połogu to historia opisuje i że odwrócili, i mówi, ja widzę na klonie jakąś piękną panią ks. Weichsel wziął ją za rękę i ona powiedziała. była, toć to pamiętam, właśnie to z n i c h zaczerpniętej. Taka sytuacje ma miejsce w D ę ­ że mają iść, to na niebie była ta­ b o w c u - „polskim La Salette". Początkowo przywożo­ tylko n o do D ę b o w c a wodę z La Salette, ponieważ na droga, tam kazała szpadlem i to wytrysło i powiedziała wodę na wzystki dolegliwości kopać. Oni im, że mają pić tę miejscu nie było jeszcze źródła, dopiero później w y k o ­ (w. 3 . 1 , s. 3 ) . pano je, To źródełko nie jest naturalne (...) przeprowa­ dzone od źródła, jest tu takie źródło naturalne kawałek za zebrałam w Krasnobrodzie. Już w X V I w i e k u źródło kościołem tę krasnobrodzkie uznano za c u d o w n e . Według miejsco­ niewiarę, wej legendy miała je wskazać M a t k a Boska Jakubowi się wydawało, Ruszczykowi, mieszkańcowi Szarowoli. W r o k u stóp Matki Boskiej (w. 4-1). Najwięcej i n f o r m a c j i dotyczących powstania źródła 1640 objawiła się modlącemu się o zdrowie i nakazała: „Po­ (...) początkowo u miejscowych było widać ale ci przybysze obcy szli. Nabierali że to źródełko wypływa tam, bo im rzeczywiście spod Właściwości cudownej wody staw t u figurę, albowiem t u będzie się chwała Syna mego odprawiała. A na znak tego wiedz, że jesteś o d choroby zwolniony." Cudowną moc wody ze źródeł tradycja ludowa wiąże Miejsce objawienia się M a t k i Bożej mieszkańcy K r a ­ z objawieniami świętych. Przejmuje ona moc o d sacrum, snobrodu otoczyli czcią. W i e l u z przybywających t a m moc ta jest niezbywalna, chyba że ktoś wodę zbezcześci. pielgrzymów doświadczyło w t y m miejscu łask, które Woda przejmuje także moc o d miejsc objawienia, prze­ upamiętniali, wieszając na postawionej przez Ruszczy- bywania świętych: Jak w każdym ka figurze w o t a i obrazki. Jedna z m o i c h respondentek ma swoje właściwości. tak przedstawiła ową historię:... Szur i Szarowola to naj­ dziej Bóg daje znać, szczególnie przez wodę, która ma wła­ starsze wioski w okolicy. Kiedyś' to wszystko należało ściwości dynata Zamoyskiego Dostał on te wioski od or­ (...) tu był las głęboki, ten las i tam gdzie teraz ta kapłiczka i odpoczywał i mówi, Tymczasem że były obiektem k u l t u , spełniały także fukcję świątyń. stanął Były tzw. miejscem świętym, gdzie w szczególny sposób i usłyszał głos: Postaw w tym miejscu kaplicz­ dala się odczuć obecność sił i istot naprzyrodzonych. kę, a będziesz uzdrowion. mek Poszedł do dziedzica na Podza- że miał objawienie, żeby postawić kaplicę. postawili krzyż, a na nim powiesili cudowny obrazek, ten co to teraz w naszym kościele dziać się cuda, on został uzdrowiony Zwykle na świętym miejscu winna znajdować się w niej. Przywieźli ją chorą kamienny krzyż albo leży sam tylko kamień... (...) i zaczęły pocałowania - (Moszyński 1967, s. 248). W toku chrystianizacji ziem polskich te i wiele ludzi i Maria tutaj, do Krasnobrodu, się woda Źródło, powinien je otaczać gaj (...) Pośród drzew wznosi się stare Sobieska była akurat w ciąży i była bardzo chora, płód psuł dowiedziełi (rozmowa z mężczyzną spotkanym W religijnych praktykach Słowian źródła oprócz tego, on szedł przez wodna, tam lecznicze... woda przy źródełku św. Jana na górze Zaśpit). (...) miał on swoje wojsko, a w nim był oficer - Szura się nazywał. dynata na własność do or­ świętym miejscu, Im bardziej święte miejsce, tym bar­ wierzenia pogańskie ulegały przekształceniu i wchłonięciu przez nowy system religijny. N a pogańską bo świętość źródeł nałożyła się chrześcijańska wizja święto­ sie, że tu się cuda dzieją i dałi ten obrazek do ści. D l a ochrzczonego l u d u ta świętość nadal jednak ob­ i od razu poczuła się zdrowa (...) w podzięko­ jawia się jako tajemnicza siła ukryta w źródle i wodzie (rozm. 1.10). źródlanej, powodująca jej cudowne działanie. Zmianie D l a mojej rozmówczyni nie są istotne daty, mylone są jednak uległo wytłumaczenie pochodzenia tejże siły. też nazwiska, c h o ć sama historia jest prawdziwa. O b o k przekonania, że jest to siła „sama z siebie", siła ży­ W 1674 r. Komisja Teologiczna A k a d e m i i Zamojskiej wiołu, utrwaliła się w świadomości ludzi wiara, iż owa waniu Panu Bogu postawiła ten kościół... 176 �Karolom Siemion • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA �Karolina Siemion • W O D A C U D O W N A I W O D A ZWYCZAJNA Szur, kobieta przy s t u d n i , „Tera jest łatwo żyć. Wy teraz mło­ dzież żyjecie w nowotnym świecie, a my w starożytności byli, tak! zacofane. Na kark sie brało i tak sie nosiło wiadra z wodo a teraz ludzie majo, pstryk i woda leci." Klocówka - „...z tej studni się wody już nie bierze, inleko się tam teraz wychładza..." Kaczórki - studnia po sąsiedzku „...jak mnie woda potrzebna to ja kręcę korba, a jak sąsiadce, to ona, korba jest po obu stronach..." Fot. K a r o l i n a S i e m i o n 178 �Karolina Siemion • W O D A C U D O W N A I W O D A ZWYCZAJNA �W O D A C U D O W N A I W O D A ZWYCZAJNA K a p l i c a O b j a w i e ń na W o d z i e , c u d o w n e źródełko w Krasnobrodzie Św. Jan N e p o m u c e n , p a t r o n wody, K r a s n o b r ó d D ę b o w i e c - „polskie L a S a l e t t e " Gietrzwałd, b u t e l k a z c u d o w n ą wodą 180 �Karolina Siemion • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA cudowna moc pochodzi o d istot boskich lub osób świę­ 1.3). Teorię tę potwierdza również wypowiedź pani Te­ tych, błogosławionych (Majer-Baranowska 1991, s. 18): resy: ... był taki człowiek ... ta woda cudouma ma moc św. Rozalii (w. 2.2, s. 2). mieszkał chory, miał wrzody po gębie, na wschodzie. Trzy razy tu od niego on przyjeżdżali O wodzie z giettzwałdzkiego źródełka usłyszałam:... wo­ i za każdym razem zapominali zabrać mu tej wody. W koń­ da ze źródełka jest uzdrowiskowa, cu powiedzieli, weź nabir mu tej wody z naszej studni i po­ Matka bbgosławiona Boża specjalnie ją poświęciła straci, bo jeżeli jest błogosławiona, jakaś taka, (...) swojej mocy nie to zawsze jest wiedz, że to jest woda cudowna z Krasnobrodu. cudowna śli mu tej wody, on się gorąco modlił, I przynie­ umył się tą (w. 3 . 1 , s. 4 ) . Źródło cudownej wody posiada nietypowe i wszystko zeszło. Wiara go uzdrowiła!!! wodą G d y pytałam właściwości — nie wysycha: naród całe lato bierze i nikomu o w a r u n k i , jakie muszą być spełnione, aby zaistniał nie braknie! (w. 2.1, s. 1) i nie zamarza: to woda cudow­ cud, najczęściej podkreślano, że najważniejsza jest wia­ na, w zimie nie zamarza! A w domu stać może długo i nie ra, następnie m o d l i t w a i c u d o w n a woda ze źródła. O d (rozm. 1.3). Cudowną wodę można długo prze­ starszych osób można usłyszeć, że przede wszystkim p i ­ chowywać w d o m u i zawsze będzie czysta jako same pe­ cie wody, a dopiero p o t e m msza i m o d l i t w a . Jednak rełki, niezmącona, a co najważniejsze - Ta woda ze Stu­ równie często spotykałam się z nieufnością i powątpie- mętnieje dzionki ma takie właściwości, nie ześmierdnie waniami, słyszałam: ... uzdrowienia... że będzie stać dziesięć lat i się (w. 2.3, s. 1). Jak się święconą stoi cały rok i nie zmąci się czyściuteńka. oświeci, to że byli, ksiądz z ambony mówił... Można trzymać ją (rozm. 1.6). No chyba były jakieś uzdro­ wienia, musiały być cudy, żeby św. Jan wyszedł na święte­ mówię, Według ludzi moc wody polega na jej właściwo­ żenię... (rozmowa z D u k l i ) . go, bo do tej pory byl błogosławiony ściach leczniczych, pomaga na oczy, leczy paraliż, jed­ n a k większość twierdzi, że pomaga na wszystko, chodzą, ale ja nie wiem, czy to prawda, tam można wierzyć, ja nie rok i więcej i nie zmieni smaku! (w. 2.1, s. 2). na oczyl---] na wszystko, prawdopodobnie, Różne pogłoski głównie ale nie wszystkim pomaga, bo to Uzdrowienia już sprawa wiary! (w. 2.3, s. 1). Za dowód cudowności źródła uważa się nadzwyczaj­ Wiara w uzdrawiającą moc wody ne działanie uzdrawiające wody zeń wypływającej. D u ­ żo jest cudów, musiałabym Dużo jest uzdrowionych. W o d a ze źródełka bijącego p o d Kaplicą Objawień pani dwa tygodnie opowiadać! Ludzie piją wode na serce, na na Wodzie w Krasnobrodzie uznana jest za cudowną, wrzody jak majo, na gardło jak boli (w. 2.1, s. 2). C u d o w ­ uzdrawiającą. Tysiące ludzi przyjeżdża t u prosić o łaskę na woda źródlana przede wszystki leczy. Jak twierdzi M a t k ę Boską Krasnobrodzką, ... pani! tu u nas Częstochowa.' co t u jest pielgrzymek, autokarów, łam po 7, 9 dziennie! Ludu przyjeżdża, Moszyński, źródłom na całej Słowiańszczyźnie przypisu­ druga je się moc leczenia chorób oczu, co znajduje naliczy­ myją się, wienie, w pospolitem kojarzeniu modłą, się oka usprawiedli­ otworu - jako w Wielki Czwartek to bywa do tysiąca ludzi... (rozm. 1.3). w ziemi ze źródłem, D l a ludzi niewierzących jest to po prostu dobra woda, (Moszyński 1967, s. 5 1 2 ) . . . . hampłynie przyjeżdżają po nią z okolicznych miejscowości, jestem czy ludzi na oczy... (w. 4.4, s. 2). Podobnie powszechnie Z okolic, biorę tę wodę do domu, normalnie u mnie jest do­ ptzypisuje sie wodzie źródlanej moc leczenia chorób bra woda, ale ostatnio podniósł wych i się popsuła, się poziom wód a ta bardzo smaczna... por. w nazwach typu Morskie źródełko, Oko... które le­ skóry: M ó j brat mial plamy, łuszczyła mu sie skóra i woda grunto­ ze źródełka krasnobrodzkiegopomogła... N a t o m i a s t dla (rozm. 1.2). Prze­ wierzących jest wodą cudowną, wodą, która ma moc, konanie to opiera się na wierze w oczyszczającą moc ... oczywiście która wody. Niektóte źtódta mają też wpływ na płodność ko­ rzeczy, biet, co z kolei wiąże się z wiarą w zapładniającą moc graniczące z cudem, czy łaską bożą, jak kto wołi. Ja 17 łat wody. Koło Łysicy jest cudowne źródło św. Franciszka. tu pracuję i jestem świadkiem towarzyszy nie jest to jakaś magia, ale modłitwa, tej wodzie. Tu się działy niesamowite uwierzył- •• - Pewna kobieta, jak mówi sama skutków cudowności tych łask, tak bym może nie przyznaje miejscowy proboszcz dy z tego źródła na sobie doświadczyła, (rozm. sowanej modlitwie, napiła się wody z tej krynicy, tyle razy 1.21). Ran Bóg obdarzył ja synem, a ma ich sześciu (Kolberg, Ra­ N a moje pytania dotyczące uzdrowień ludzie nie­ domskie 18, s. 276). Są też źródła, n p . źródło św. A n t o ­ chętnie odpowiadali, bo tak jak twierdzi ksiądz ... to coś tkwi w ludziach, że nie chcą się z tym afiszować, li uzdrowieni... niego z Radecznicy że zosta­ wode pije, taki długo żyje (Kolberg, Lubelskie 16, s. 15). chorego, głęboka wiara i m o d l i t w a - ... kobieta z jednej wsi chora była, chciała, żeby jej przynieść wodę i ozdrowiała. downego uzdrowienia małej dziewczynki: ... ona miała wody z jej że to z kapłicy. Ona uwierzyła Trzeba wierzyć!!! Pani A n n a ze wsi Szur opowiedziała m i historię cu­ wody z kaplicy Nie chciało mi się iść, nabrałam studni i powiedziałam, We wszystko z którego lud czerpie świętej wodę na wszelkie niemoce, а n a d źródłem widnieje napis Kto tę (rozm. 1.21). Zazwyczaj podkreślali, że najważniejsza jest wiara, bo tylko ona może uzdrowić Z Krasnobrodu. wo­ gdyż ilekroć, po sto­ pięć lat, nie mogła chodzić, przyjechała do Krasnobrodu z ro­ w tę dzicami, wstąpili do kościoła, pomodlili się, dali na mszę i po­ trzeba jechali do Kaplicy na Wodzie. Umyli dziecku nogi, napili się wierzyć, bo tak nic by z tego nie było, wierzcie mi... (rozm. tej wody i wracają już do samochodu, a dziewczynka 181 mówi �Karolina Siemion • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA «Mamusiu, ja pójdę sama!» kościoła (...) i rzeczywiście od kaplicy do przeszła już sama! Ta matka sama mi to opowie­ działa ze łzami w oczach. Przyjechali potem poświadczyć i ksiądz na ambonie ogłosił. Kto godny, to Pan Bóg w lesie, nad wodą (...) mama przywiozła ki Boskiej z Kaplicy Objawień. to, Dwukrotnie gę w przywiezionej wodzie i pomodliłam pomoże i daje cuda i jak się jeszcze wierzy w to (rozm. 1.10). mi wody od Mat­ obmywałam no­ się. Po tygodniu po­ czułam się lepiej, zaczęłam chodzić, zniknęła opuchlizna, no­ ga przestała normalnie". C o typo­ boleć i odtąd chodziłam Podczas m o i c h rozmów w Krasnobrodzie wiele razy we dla tego typu relacji, respondenci całkowicie pomija­ powtarzało się, c h o ć za każdym razem w innej wersji, ją istnienie i n n y c h , racjonalnych przyczyn poprawy opowiadanie o żebraku, któremu ... oko z orbit wyszło, tak zdrowia, są one po prostu nieistotne w obliczu k o n t a k t u całkiem staruszek z cudowną wodą. To woda jest głównym sprawcą uzdro­ tak po proszonym, po domach, wszyscy go znali. On i wód­ wień. Jest ona pita, obmywa się nią chore miejsca na cie­ na wierzch, byl jak okaleczony. Chodził kę pil i denature i tak mu to oko wyszło... To tak brzydko wy- le, brodzi się w niej. Kobieta, ze wsi H u t k i opowiadała m i głądało i lekarze chcieli mu to usunąć, ale on się bal. Córka ze łzami w oczach: ... miałam żylaki, nogi bolały, mu powiedziała, nie mogłam, żeby poszedł do Wodnej Kaplicy i umyl się móc znowu zacząć chodzić w tej wodzie. Poszedł i wie pani co, i to nie tylko ja, bo prze­ schowała ścioła, pomodliłam - zarzeka się pani A l i c j a - ... cie cała okolica go znała... a ono samo schowało chcieli co wierzyłam, usunąć, żeby (...), zaprowadzili mnie do ko­ się, potem nogi obmyłam w wodzie i... ży­ modliłam się do Matki Bożej, na własnej rze doświadczyłam się! (rozm. 1.10). N i e c o inną wersję Łaski Bożej... skó­ (rozm. 1.12). Parę do­ mów dalej w tej samej wsi poznaję panią Anielę, patrzy tego opowiadania usłyszałam o d pani Janiny - To byk) ja­ kieś pięć, sześć lat temu. Byl taki starszy dziadek, nie miał m i głęboko w oczy i pyta - pani wierząca?, Z czego żyć, chodził po domach i żebrał. Lubiał sobie wypić opowiem. Moja przyjaciółka i mu oko wysadziło. Chciał, żeby mu ksiądz dał na chodzić mieć operację, laki same wciągnęły się (kobieta zaczyna płakać). Ja gorą­ mu się ta gałka oczna, zagoiło się i miał już nor­ malne oko! To byl naoczny cud! Lekarze leżałam w łóżku, miałam talu, była umierająca operację, to ja pani coś była ciężko chora, leżała w szpi­ (...) a ja miałam taką małą buteleczkę a ksiądz mówi, nie! Idźcie dziadku lepiej pomodlijcie się i ob­ ze świętą wodą z Lourdes, przywiezioną z piełgrzymki, myjcie się w wodzie ze św. Kaplicy. I on ozdrowial, nie trza było tej wody, dałam jej taką małą łyżeczkę, mówię, że to cu­ mało (rozm. 1.11). Z kolei parę gospo­ downa woda, że uzdrawia i pani ona ozdrowiala, a była już darstw dalej utrzymywano, że chodził żebrak, co miał gułę przy śmierci! wyszła ze szpitala, żyje do dziś... (rozm. 1.14). było operacji! Cud! za uchem. Umyl się pare razy w tej świętej wodzie i guła zniknęła. Sama widziałam, Analizując łaski z ksiąg kościelnych zauważyć moż­ pani... (rozm. 1.6). Mieszka­ na pewną specyfikę c u d o w n y c h uzdrowień. Najczę­ niec Szuru, mężczyzna około pięćdziesiątki wspomina,... pamiętam go, przecie ja do szkoły wtedy chdziłem, już całkowicie wychodziło, oko ściej są to uleczenia z różnych chorób oczu, paraliżu mu lub niedowładu nóg l u b rąk. Pozostałe to uzdrowienia a potem co się stab nic nie wia­ z ciężkich chorób zakaźnych, wewnętrznych n o w o ­ domo, normalnie oko jak oko. jego się pytali, mówił, że cho­ tworów, urazów mechanicznych. Zgłaszane są też łaski dził do Kapłicy na Wodzie myć się, pić tę wodę, no i jednak cud! Widać więc, jak niespójne są te informacje, często wręcz przeczą sobie wzajemnie. szczególnej pomocy bożej za pośrednictwem patronów źródeł - św. Jana, M a t k i Boskiej Krasnobrodzkiej, św. Rocha, Chrystusa Ukrzyżowanego z Klimkówki, M a t ­ k i Boskiej Saletyńskiej z D ę b o w c a . N i e m a l w każdym Jest jadnak wiele uzdrowień potwierdzonych w „Księ­ gach łask i uzdrowień", zakładanych przez księży pro­ z opisywanych przypadków uleczenie związane jest boszczów, choćby z Krasnobrodu, z Klimkówki, z Giettz- z użyciem wody z cudownego źródła. Wszystkie te ze­ wałdu i wielu innych. Praktycznie w każdej parafii, gdzie znania cechuje autentyczna wiara w możliwość odzy­ znajduje się źródło z cudowną wodą, istnieją takie księ­ skania tą drogą utraconego zdrowia, zwłaszcza w przy­ gi. Pełne są one opisów doznanych łask, potwierdzonych padkach określonych przez medycynę za beznadziejne. przez księży, lekarzy, świadków. Można w n i c h znaleźć W jednej z m o i c h rozmów starsza p a n i opowiedziała wiele niesamowitych opisów, przytoczę jedynie dwa m i historię uzdrowienia 40-letniej kobiety. N a moje z n i c h : W1977 pytanie, na co była chora, zniecierpliwionym głosem r. zachorowałem ki ocznej. Po wielu naświetlaniach należy usunąć oko. Na operację chałem do Krasnobrodu. na Wodzie, tam przemyłem Udałem na nowotwór zbśłiwy gał­ lekarze zadecydowali, odpowiedziała: że nie zgodziłem się i przyje­ No właśnie była chora, że ją lekarze wypisali. Udała się do się do Kapłicy Objawień oczy wodą, zabrałem też trochę W Przylasku 70-letnia kobieta opowiedziała m i histo­ nią oczy. Od tej pory na­ rię uzdrowienia młodego mężczyzny: Przyszła do mnie ko­ do domu, codziennie przemywałem kościółka, modliła się, pila wodę i cudu doznała (w. 2.3, s. 3). stała poprawa, oko przestało boleć, powrócił wzrok. Niniej­ bieta, prowadziła sze zeznania potwierdzam własnoręcznym bo jej się w nocy przyśniło, że jest takie źródełko, Zamość, 22.09.83. podpisem - ]. S., Pani H a l i n i e z Hrubieszowa tworzyły syna (...) Chodziła z nim po całym lesie, że jej syna uzdrowi. Przyszła i pyta, czy tu jest jakieś źródełko. Mówię, się w nodze zakrzepy żylne, dostała więc skierowanie na Że jest (...) Poprowadziłam operację. W t e d y jej matka pojechała na uroczystości o d ­ go niesla, taki był słaby (...) A co temu synowi jest? (...) tak pustowe do Krasnobrodu, aby modlić się w intencji cór­ jakby umarł, taki wysuszony! A ona mówi, pomacaj go pa­ ki, ... kiedy moja mama była w Krasnobrodzie, ni po szyji А to było takie podniesione do góry, twarde jak się obraz Matki Boskiej Krasnobrodzkiej, przyśnił mi w białej sukni, ich, ten syn tak szedł, ałe więcej blacha! Mówi, że z nim tak źle, Że go szpital do domu wydo- 182 �Karolina Siemion • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA Ul. No i idę do Matki Boskiej błagać o zdrowie dla niego (...) szło rozczesać! Upłynęło to pewnie ze dwa miesiące na głowie. Ludzie przyśłi tu (do źródełka - K.S.), wymyłi (...) puka do ganku (...) pytam, co z synem? Ona mówi, że syn zdrowy, jak A co wyście robili? Najprzód przyszłam, ryba! (...) Był straszny bół głowy i zwijało te głowę tom wodom, ściełi to. Urosły śłiczne wbsy! włosy Więcej To kołtun nazywali, to ja parmętom, tego to płakałam i prosi­ trąd nie wracał. łam na głos Matki Boskiej. Ulałam ja wody (...) ja popiłam, było dużo wysypane w takich torkach, jak ścioł, to rzucił i ja ale jemu nie puściło tej wody (...) Przyjechali my do domu, pamiętam, wszystkim nalała ja tej wody. Syn wrócił i łap za półlitrowy mama mówiła, garczek tej wody i te wode puściło i wypił wszystko te wode! Żeby was nie złapało! (...) i mówi, dajcie mi jeść, bo głodny jestem. No to dali my skiego Henryka Biegeleisena wydanego w 1929 roku, pół bułki i pół jajka usmażonego, jak my chodziły na poziomki, to zawsze mi moja nie chodźcie w te torki, bo tam wyrzucają, (w. 2.1, s. 4 ) . Z Lecznictwa ludu pol­ możemy się dowiedzieć, że kołtun był do niedawna bo sześć tygodni nic nie jadł. jedną A on mówi, czy to tyłko tyłe za sześć tygodni? My ze stra­ Z najpospolitszych chem jeszcze mu dały, pół łitry wody wypił, najadł się do sy­ gwoźdźcem ta i poszedł spać. No to jest juz poprawa w imieniu oka! To 1929, s. 256). Nazwę tę tłumaczono rodzajem bólu gło­ nie stab się w tygodniu, ale w 24 godzinach!(...) wy. J. Oczapowski w Praktycznym Nagle ona słyszy turkot, szelest, wystraszyła sie, że umorł, pojod i pew­ chorób (gośćcem) trapiących albo ogólnie nasz lud, zwany też bólem wykładzie mocne bóle głowy, łamania i świdrowania, Mamuś nie mam guza! N o to jest jawny cud! I do przebitej czaszki... żeby potwierdzić księdza (w. 2.1, s. 4). chce wywrzeć «Placebo» to taka substancja (w t y m wypadku woda) Niezależnie od rejonu Polski starsi ludzie p y t a n i pamię­ takie różne kije, łaski, takie różne. Później to wiadomo, robi swoje, to zaczęło się kruszyć, niszczyć małe dziecko, a pamiętam kułe, okułory, że tu przynieśli opowiadały, jakiegoś Wodniku, piłem do ciebie, by szarpiące bóle gośćca ustały mi. Zamawiam Cię w imię Ojca, Syna i Ducha siu. A m e n (Biegeleisen 1929, s. 270) i oni to gdzieś tam przy sparaliżowanego, Pytałam m o i c h rozmówców, czy ludzie innej wiary byłam mogą doznać c u d u , zostać uzdrowieni. W odpowiedzi źródeł­ słyszałam zazwyczaj, tak jak w Gietrzwałdzie, że nie, że ku. Tak co ze starych ludzi słyszę, to podobnie tak być, Wodniku skarżę się tobie, dręczą mnie szarpiące bóle gośćca. natura (w. 3 . 1 , s. 1). Z Przylasku: Ja skory, splata mu odmówić następujący wiersz przez trzy kolejne piątki, zostawiali wisiały obsiada człowieka, pijąc nieco wody czerpanej z prądem: d o b n i e . N a dowód tego przytoczę trzy fragmanty z róż­ gi czas, jeszcze za Niemca, Woła na nad bieżącą wodą i podczas trzykrotnego żegnania się przeze mnie o otoczenie źródła, opisywali je bardzo po­ dłu­ swą zemstę za to na śmiertelniku. ma to ... kołtuna. Między i n n y m i należy przed wschodem słońca, w stanie uleczyć, pokonać nawet śmiertelną chorobę... toprzez nie zaspokoił... geleisen 1929, s. 258). Przeróżne są sposoby pozbycia się ją więc rację ci, którzy twierdzą, że wiara czyni cuda, jest (w. 2.3, s. 2). Z Gietrzwałdu: Przy źródełku, gośćca. Jeżeli gościec człowiek włosy w basiory lub strączki i łamie po całym ciele... (Bie­ i w pewnej liczbie przypadków schorzenie ustępuje. M a ­ były swego posłannika wymyka się ze swej kryjówki, dane schorzenie. Chory wierzy jednak, w jej skuteczność chyba przechowują gwoździem pomoc kołtuna który do usług swemu przyjacielowi czy metoda terapii, o której wiadomo, że nie wpływa na to przy źródełku jakby (Biegeleisen 1929, s. 256). Jak pisze pewne pragnienie, którego ny przez amerykańskiego psychiatrę Bruno Klopfera. n y c h miejsc, z Klimkówki: T u przy źródełku koł- Biegeleisen: demon kołtuna nie działa samodzielnie, lecz za pośrednictwem Opisy te idealnie ilustrują tzw. «efekt placebo», opisa­ tam lipy i po tych lipach kule były, co ludzie chorób tunowatych z 1839 powiada, że objawiać się zwykł przez nie umorł. A on co dał rady skakał, mamuś nie mam guza! potem chodziłam, (Biegeleisen miało do tego potrzebna jest wiara, a o n i przecież w to nie sąsiadki wierzą. M o j a rozmówczyni miała t u na myśli ewangeli­ i on plakal i prosił o uzdrowienie i poszedł, ku­ ków, którzy odrzucają dogmat istnienia M a t k i Bożej, to tak słyszę od starych ludzi - kobie­ a patronką źródełka w Gietrzwałdzie jest przecież M a t ­ ta ta ma dziś 76 lat (w. 2 . 1 , s. 3 ) . We w s p o m n i e n i a c h ka Boska. Poza t y m ewangelicy nie stosują, a także nie łe zostawił i poszedł, starszych już dzisiaj ludzi świat był kiedyś lepszy, ludzie aprobują przy pewnych praktykach magicznych wody bogobojni, szczerze wierzący w łaski boże: Dawniej święconej, nie święcą jej b o w i e m i w związku z t y m nie jak ludzie do św. Rozalii przychodzili, jak ja miałam 15 lat, co uznają jej specyficznych walorów, które tak m o c n o pamiętam, na kolanach chodzili i modli­ podkreślane są przez katolicką część mieszkańców Gie­ (w. trzwałdu (Tylkowa 1983, s. 84). N a t o m i a s t pewna star­ 2.2, s. 2). Jak byłam małym dzieckiem, wziena mnie tako sza pani z Klimkówki tak uzasadniła swoje przekonanie to wkoło kościoła li się i płakali. A dzisiaj nie chce się klęknąć cicio, bo chodziła przyniesły tam nogi moczyć. dziecko, w takiej koszułinie było w kościele! To widziałam, bardzo owrzodziałe, (...) i ona przy ludziach nareszcie włożyła na temat korzystania z cudownej wody przez Żydów: ... chłopczyk włożyła dziecko do wody. A woda była zimna! (...) włożyła raz i popatrzyła, jak mówili, że jak się Żydzi dowiedzieli, że to cudowna to Zyd, to mi się zdaje, jak to się mówi „Boi się jak Zyd święco­ trzeci, wyjena, to cał­ nej wody"(w. 2.3, s. 1). Nastąpiło tu znamienne przekrę­ cenie przysłowia, b o w i e m w oryginalnej wersji to prze­ (w. 2 . 1 , s. 2 ) . cież diabeł b o i się święconej wody, a nie Z y d . Poza t y m akurat w judaizmie woda ma bardzo istotne znaczenie 76-letnia kobieta z Przylasku wspomina: Było to takie, to się kołtun nazywało, bo drugi kowicie te wszystkie strupy zeszły do czystej skóry i poka­ zała łudziom woda, to chodzili się myć. Ale mi to tam się nie chce wierzyć, symboliczne i k u l t u r o w e , jest więc wielce prawdopo- to się uwiło na pół głowy, to tego nie 183 �Karolina Siemion » WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA dobne, że Żydzi przyjeżdżali do źródła w Klimkówce. pomyśleć, że przyjdzie ktoś' drugi i będzie to pil (...) i po- N a t o m i a s t w Przylasku, na to samo pytanie, uzyskałami zgoła inną odpowiedź: Zaraz opowiem pani o Żydach, jak myślała, to M a t k a Boska objawiła pan, a połowę Połowę łasu miał! się na pańskim. Zyd. M a t k a Boska objawiła a nie na żydowskim. dówka została uzdrowiono! (w. 2.2, s. 1). Symbolika kropli wody się na pańskim, Nareszcie jeździł Zyd z Żydówką, ła chora, nie widziała na oczy, dowiedział że zrobi drugie źródełko by­ Szczególnego kulturowego znaczenia nabrały okre­ się o źródle i Ży­ ślenia bardzo małych ilości wody - kropla, k a p k a . . . . jak Tak Zyd chciał budować klasz­ zabraknie wody święconej w domu, to zawsze można tor, tak klasztor! Bo doznał cudu. A pan ani mu ziemi nie sąsiada bo to jest symboliczne sprzedał, s. 3 ) . W W i e l k i Piątek rano dolewano do kąpieli tro­ ani budować nie pozwolił. 1 tak zostało zbudowa­ li kaplicę i tak zostało do dziś (w. 2 . 1 , s. 3 ) . kropelkę pożyczyć, od (w. 2.3, chę wody zaczerpniętej przed świtem, żeby ... zdrowym być, żeby bulaków nie było (rozm. 1.19). Jeden tu jeździł wody ze źródełka łączy sie z jego zniknięciem, wyschnię­ beczką po cudowną wodę i dziecko kąpali. My to się nawet ciem lub przeniesieniem się źródła w inne miejsce śmiali, bo przecież to nawet kropelkę wody wiać i już jest. Często jednak korzystanie przez Żydów z cudowneji A on jeździł beczką, Zniknięcia źródeł miało i wyzdrowiało bo to dziecko strupy po sobie jakieś (w. 2.3, s. 1). Objawienia na wodzie Zdarza się, że woda w źródełku ginie, studnia z po­ mocną wodą wysycha. Tłumaczenie, że żyła wodnai zmieniła swój bieg, nie przekonuje ludzi, doszukują się: o n i głębszych przyczyn. Najczęściej znajdują je w czyjejśi winie, przestępstwie. W o d a przejawia zachowania ludz­ brzmi - kaplica „Objawień M a t k i Boskiej na Wodzie". kie - gniewa się tak, jak to robi obrażony człowiek. Czę­ Opisy tychże objawień można odnaleźć w kościelnej Potocznie ludzie mówią - kaplica „Na Wodzie", czy w skrócie - Kaplica W o d n a , natomiast pełna nazwa sto okazywało się, że ktoś użył wody do wyleczenia zwie­ „Księdze łask i uzdrowień". Pan Ryszard z Łodzi po trzy­ rzęcia, tymczasem woda tylko dla ludzi była przeznaczo­ dziestu latach postanowił opisać to, czego doświadczył na. Częste są też opowiadania o Żydach, którzy zbezcze­ w dzieciństwie, będąc na wakacjach w Krasnobrodzie: ścili cudowną wodę kąpiąc się w niej (Kotula 1974, s. „... w lipcu 1956 r. pojechałem 84). Tak n p . jak w legendzie o cudownej „Studzionce" Krasnobrodu jako 14-letni chłopak do (...) wokół kaplicy było zebranych dużo ludzi, we Wrześni, przejeżdżał tędy handlarz, niechrześcijanin, zaciekawiony zbliżyłem się do źródła (...) usłyszałem, jak lu­ i zapragnął cudownej wody uzdrowić swego śle­ dzie mówili o widzeniu na wodzie, więc i ja zacząłem mu oczy i wówczas trzeć (...) oczom moim ukazał za pomocą pego konia. Przemył koń wzrok, ale woda w studzience straciła cudowne odzyskał\ właściwo­ Pana Jezusa Frasobłiwego się na kamieniu (...) była to postać wyraźna, ści. ( M a l a k 1987, s. 90). Podobne historie można usły­ koniecznego domy słania się kogo przedstawia szeć dziś na U k r a i n i e : Koło nas je kiemica, to dawno, to' 1 jak ona szia do tej kiemicy, toi dziewczynkę, tak ślady robili się na kamieniu (...) 1 ta woda była pomoc­ dy kamień na, kto byl chory pil, obmywał Zniknął. Po ponownym się Matka Boska objawiła. ludzie zaczęli chudobę... sprzeciwiła się i ona pomagała. A potem Ślepych koni wiść, napawać. ta woda, wysechła. 1 się• 1 wtedy nawet wlewali w te пек przypominał pa- wizerunek grafikę (...) (...) ktoś z patrzących bez wizerupoprosił aby weszła do wody i uniosła ten kamyk, kie­ znalazł się nad powierzchnią wody, wizerunek zanurzeniu go w wodzie, znów się pojawiła postać. W innym miejscu mówiono, że widać M a t ­ kę Boską Częstochowską. W podłodze kaplicy byl otwór, ślady, gdzie Matka Boska szła, ak nie pomagało (w. 4-6, s. spojrzałem przez niego i ujrzałem wizerunek Jasnogórskiej 2). W kronice kościółka św. Krzyża w Klimkówce moż­ Pani na kamieniu... Natomiast pan Władysław twierdzi: na przeczytać podania, które do dziś są żywe w pamięci ... Matka Boska miała się ponoć objawić, mieszkańców wsi. Jedna ze staruszek opowiedziała m i widział (...) ja miałem wtedy osiem czy dziewięć łat, chodzi­ historię, jak to ... Żydzi dowiedzieli się, że to cudowna wo­ li, baby krzyczeli: da i chodziłi sie nawet myć (...) no i ta woda wyschła, tak­ (rozm. aleja tam nic nie Oj! Tam, jest! Tam na kamieniu! 1.4). Podobnego zdania jest pani A n n a : ..." Ja że jak teraz jest uliwa i pełno wody najdzie, to za parę mi­ wiem... ludzie to tak mówili, że cud był, że Matka Boska się nut nie ma nic. 1 ukazała się tam wyżej. No więc tam ludzie objawiło, zaczęli chodzić obserwował, (...) i ten sąsiad zaniechał to źródełko, na jego polu było, deptali mu zasiewy (...) 1 on Śniło mu się, że jak to źródełko bo toi ociemniał. oczyści, że wzrok dostanie, oblepiona strasznie samymi zginęło i na krzyżu! Ooo! różaniec!", strupai objawiło się tam na dole (...) no bo wie pani, jak ona już tam szła i była taka obstrupiala, krzyczeli: „O babciu! chodził, chodziłam, Matka mają kształty i takie zardze­ wiałe różne żyłki (...) „Ooo! Matka Boska! Oj! Pan Jezus Inaczej argumentuje zniknięcie źródełka kobieta ze Żydówka ale nic... Ludzie myki w wodzie to różnorodne wsi W r o c a n k a . W s p o m i n a opowiadanie swojej m a t k i : ... przyszła Ksiądz ale nic tam nie widział (•••) Ja tam Boska, Matka Boska, tam na wodzie!" ale wie pani, te ka­ no i tak sie stało. (w. 2.3, s. 1). mi[...J weszła do tego źródła i źródełko patrzyłam, że to, ale księża nie potwierdzili. we­ Eee! ludzie! - myślę, czasem dzieją się cuda naoczne, ale po co tak zmyślać! Przecie mamy mszę codziennie mamy i codziennie Pana Jezusa w chle­ bie i winie, to po co tu szukać nie wiadomo czego? (rozm. 1.10). Natomiast pani Teresa zgoła inaczej zapatruje się to św. Rozalia mogła sobie tak 184 �Karolina Siemion * WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA wie, było idealne, ciągłe, niczym nie zmącone, np. budowa Matka Boska kocha ubóstwo, a w tej chwili, to tego ubó­ na ten temat, mówi scenicznym szeptem: ... każdy cetkwi wotywnej w jedną noc, czy tzeźbienie figur przed- stwa nasze księża nie majo i więc prawdę sobie mówmy, że: stawiających świętych z jednego kawałka drewna, i t p . Boskai O t o jeden z opisów tej cetemonii: ... w Wielgi Piątek do dzie­ dziś czerpiemy wodę (...) kiedyś to było ważne, kto pierwszy, tego ubóstwa nie та! I nie wiem, czy księżom Matka objawia (...) Matka Boska się objawia się ubogkm, ciom, sierotom, wdowom, taka je prawda (...) kiedy byli te: dziś, to byle do świtu (...) to się nazywało objawienia, ja miałam szesnaście woda". Stało się kołem tuż przed dwunastą objawienia (...) Codziennie ślę, może co zobaczę lat, cały miesiąc były takie: do kaplicy wstępowałam, (...) Jeden mężczyzna Matkę Boske Niepokalaną z piasku usypaną my­ czasy stalinowskie, domu zaniesie, bo to woda od wrzodów. Moje wnuki, to mó­ (...) koleżan­ wią na to woda święcona innej' objawienie „Rozstrzelajcie! żywą Matkę Boske.'", po trzech dniach Jai i bioro do Lublina (...) dziś trochę się bierze i dolewa rano w Wielki Piątek do kąpieli, do wan­ ny, przed kościołem. za to aresztowali, to bylii a ona powiedziała: wodę i do pokazał, święty Antoni. Cuda te potem minęli i nastąpiło widziałam by kto pierwszy zaczerpnie jednym czerpnięciem mi ce to objawił się duży czarny krzyż na takich głazach, główne Matki Bożej, ale Zubową „nienadpoczęta wkoło wody, że­ Kiedyś to myło się tą wodą, rodzice budzili i kazali się myć lodowatą pamiętam, wodą - twarz, ręce, (rozm. szyję, nogi, żeby zdrowym być, żeby nie było bulaków 1.19). W i a r a w szczegć>lne działanie „wody nienapoczę- wypuści­ li ją z aresztu... (rozm. 1.20). tej" było szeroko rozpowszechnione głównie we wschod­ niej Polsce. Była to woda, któtej n i k t jeszcze tego dnia Woda nienadpoczęta z krynicy nie czerpał (SSiSL 1999, s. 277), dlatego waż­ ne było, aby nabtać jej zaraz po północy. O wodzie nienapoczętej pisał także Eliade, ptzypisując jej znaczącą Sakralne, lecznicze i magiczne działanie wody źródla­ nej zwiększa się w określonym czasie, tzn. w okresie wiel­ kanocnym, Bożego Narodzenia, w N o w y Rok, w d n i ui rolę w większości czarów i zabiegów znachorskich. N i e - podlegał określonemu w p e w n y m sensie odtwatza akt stwotzenia. Woda napoczęta, niesprofanowana, koncentruje w sobie za- św. Jana, a także w d n i u Trzech Króli. Czas bowiemL Podstawowe podziałowi i wartościowaniu. cyklu rocznegoi wchłania w siebie chorobę dzięki swojej zdolności asymi- znaczenie dla zróżnicowania mial kalendarz solarny, a więc wszelkie przełomowe ty pozornego ruchu Słońca i związanej rodkowe i twórcze wartości wody pierwotnej, lecząc, lowania i rozkładania f o r m istnienia (por. Eliade 1997). momen­ z nim długości dnia Woda święcona i nocy (Tomicki 1981, s. 139). Najważniejsza była W i e l ­ kanoc, związana z wiosennym zrównaniem dnia i nocy, a także z początkiem cyklu wegetacyjnego w przyrodzie, Powszechnie uttwaliło się przekonanie, że woda ze następnie Boże Narodzenie - przesilenie zimowe i N o w y świętych, c u d o w n y c h źródeł ma taką samą moc sakra- Rok. Zwyczaje i praktyki, w których istotną rolę odgry­ lizującą jak woda święcona w kościele ptzez księdza wała woda, często wiązały się z d n i e m św. Jana, 24 V I , (Majet-Batanowska 1991, s. 19). Ptzechowuje się ją d n i e m ptzesilenia letniego i jednocześnie d n i e m prasta­ w specjalnych buteleczkach, aby w razie potrzeby po­ rego k u l t u wody i ognia - Sobótki. Ważnym dniem, kropić nią chorego, umierającego, czy też d o m , zagro- a tak naptawdę nocą, jest noc z Wielkiego Czwartku nai W i e l k i Piątek. Woda tego dnia ma wymiat symboliczny, dę, pole. Zabieg ten chronił przed wpływami złego, wy­ znaczał granicę, poza którą złe nie miało dostępu. Kie­ a to za sptawą Ostatniej Wieczetzy, kiedy to Jezus umy­ dy pytałam się o różnice pomiędzy wodą cudowną wa nogi apostołom, aby przekroczyli bramy nieba. Ger­ a święconą, odpowiadano m i , że to jest chyba lich, opisując obyczaje na Słąsku, przytacza wierzenia l u ­ inaczej, woda święcona dzi, iż przekroczenie Cedronu przez Pana Jezusa powo­ Wielką dowało, że woda w rzekach nabierała niezwykłej siły. czas oni napełniają, W efekcie chodzono do wody, aby tę moc pozyskać. O t oi wychodziło fragment relacji z K a t o w i c : . . . A wszystko bez to, że przecz[ jak Jezusa wiedli na sąd to przez rzeka przechodził, i dez to, świętego wodą święconą. wypędzali, Że to sie dziolo w Wielki Czwartek to tyz ta woda ino w tym skowa. .. Matka Boska specjalnie ją poświęciła czasie jest dobro na niekere choróbska (Gerłich 1995, 170). Sobotę, troszeczkę to jest poprostu ta, którą święcą to jest normalna woda z kranu, co na jakiś można wziąć z zakrystii. Kiedyś to nie się z domu zanim się nie zrobiło znaku krzyża Bydło jak pierwszy raz na to też kropili. A woda ze źródełka jest wiosnę uzdrowi­ (w. 3 . 1 , s. 9 ) . Czy ma pani u siebie w d o m u wodę święconą? Woda W Krasnobrodzie ludzie zbierają się w nocy nad źródeł­ święcona kiem, kiedyś było w zwyczaju, że ustawiano się w kręgu, czy trzeba coś poświęcić. wokół wody i każdy trzymał swój garnuszek w ręku. umrze (...) Na wsi takie z dawna przyzwyczajenia, że jak Z niecierpliwością wyczekiwano północy, wodę należałoi zaczerpnąć dokładnie o dwunastej, ważne też było, k t oi się na strych coś tam woziło, sianem jako pierwszy w d a n y m roku nabrał wody, bowiem to za­ ra, że woda daje ci bezpieczeństwo, pewniało m u powodzenie na cały rok. N i e mniej istotne wszyscy byli zgodni co do tego, że wodę cudowną moż­ było przeświadczenie, aby nabrać wody za jednym razem na stosować zamiennie ze święconą. Można nią święcić i jednym zaczerpnięciem donieść do d o m u . Jest to typo­ mieszkanie czy chotego. N i e trzeba wody cudownej we dla wierzeń ludowych, aby to, co związane z sacrum, święcić, b o w i e m sama w sobie jest ona święta. w domu zawsze powinna być, bo czy kto chory, Bo to jest wieś, to jak ktoś nagle to ja zawsze przed kropiła strych, żeby się siano nie zapaliło. Ta woda, ta wia­ 185 (w. 2.3, s. 4 ) . Jednak �Karolina Sienuon • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA 1.6. 1.7. 1.8. 1.9. 1.10. 1.11. 1.12. 1.13. 1.14. 1.15. 1.16. 1.17. 1.18. 1.19. 1.20. 1.21. Podczas prowadzenia badań udało m i się zauważyć i w miarę możliwości opisać wiele interesujących zja­ wisk k u l t u r y l u d o w e j . Reasumując, należy raz jeszcze podkreślić, iż we­ dług wierzeń c u d o w n e źródło pojawia się nagle, w y tryskuje z ziemi za sprawą osoby świętej. Bardzo czę­ sto łączy się to z o b j a w i e n i e m M a t k i Boskiej czy też i n n e g o świętego, który później staje się p a t r o n e m źró­ dła. To o d niego woda czerpie swoją moc uzdrawiają­ cą, a także o d samego miejsca objawienia i przebywa­ nia świętych czy błogosławionych. M o c ta jest trwała, chyba że ktoś zbezcześci wodę. Źródlana w o d a oprócz tego, że leczy, m a c u d o w n e właściwości: zawsze jest świeża, czysta, k l a r o w n a bez względu na to, jak długo К, 1. ok. 45, Szur, 11.04.99, K. S. К, 1. 87, Szur, 11.04.99, K. S. M , 1. ok. 45, Szur, 11.04.99, K. S. M , 1. ok. 50, Szur, 11.04.99, K. S. K, 1.85, Szur, 11.04.99, K . S . К, 1. ok. 50, H u t k i , 12.04.99, K. S. К, 1. 52, H u t k i , 12.04.99, K . S . К, 1. ok. 80, H u t k i , 12.04.99, K. S. К, 1. ok. 55, H u t k i , 12.04.99, K . S . M , 1. 80, Kaczórki, 12.04.99, K. S. К, 1. ok. 50, Grabnik, 13.04.99, K. S. M , 1. ok. 60, Grabnik, 13.04.99, K. S. M , 1. ok. 45, Zagóra, 13.04.99, K. S. К, 1. ok. 80, Majdan Wielki, 13.04.99, K. S. К, 1. ok. 65, Krasnobród, 13.04-99, K. S. M , I. ok. 60, Krasnobród, 13.04-99, K. S. Wywiady: 2.1 К, 1. 76, Przylasek, 28.09.99, K. S. 2.2 К, 1. 63, Wrocanka, 30.09.99, K. S. 2.3 К, 1. 81, Klimkówka, 30.09.99, K. S. 3.1 К, 1. 66, Gietrzwałd, 12.11.99, K. S. К, 1. 65, Dębowiec, 04-11.99, wywiad Marty Swierczewskiej 4.1 К, 1. 70, Hyżne, 15.06.99, wywiad Marty Swierczewskiej 4.2 К, 1. 60, Hyżne, 15.06.99, wywiad Marty Swierczewskiej 4.3 К, 1. 87, Niwiska, 12.11.99, wywiad Joanny Flasińskiej 4.4 К, 1. 8 1 , Oleszkowcc, Ukraina, 07.11.99, wywiad Karola 4.5 Kurowskiego 4.6 К, 1. 81, Oleszkowcc, Ukraina, 10.11.99, wywiad Karola Kurowskiego się j ą przechowuje. Jeśli człowiek chce zostać uzdro­ wiony, musi w to bardzo gorąco wierzyć, jest to w a r u ­ n e k konieczny, podkreślany przez wszystkich m o i c h respondentów. N i e sama w o d a leczy, ale właśnie w i a ­ ra w jej uzdrawiającą m o c . Sakralne, lecznicze i ma­ giczne działanie w o d y źródlanej zwiększa się w o k r e ­ ślonym czasie, przede wszystkim w okresie w i e l k a n o c ­ n y m - ważnym d n i e m jest W i e l k i Piątek. D o dziś w niektórych rejonach Polski p r a k t y k o w a n y jest zwy­ czaj czerpania wody ze źródła o północy lub przed świ­ t e m . Jest to tzw. w o d a nienapoczęta, czyli taka, której n i k t tego d n i a nie czerpał, przez co m a ona szczegól­ Cudowne źródełka ne właściwości. w Polsce południowo-wschodniej. Temat dotyczący cudownej wody jest bardzo szero­ k i , przez co t r u d n o jest zbadać, w tak krótkim czasie (pół r o k u ) , wszystkie jego aspekty. Dlatego wybrałam te, któte wydawały m i się najistotniejsze i najciekaw­ Radecznica® sze, chociaż zdaję sobie sprawę, że można opracować t e n temat na wiele różnych sposobów. Najlepszym do­ w o d e m na to, jest praca mojej koleżanki - Zamość Л • Krasnobród / Marty Świerczewskiej, z grupy laboratoryjnej „Współczesne wydarzenia c u d o w n e " . Wszystkich zainteresowanych Rzeszów • odsyłam d o jej pracy o cudownej wodzie. Myślę, iż na­ sze prace, ukazując nieco o d m i e n n e podejście d o te­ Przylasek* m a t u i i n n y sposób opracowania, wzajemnie bardzo "Borek Stary ©Hyżne Krosno тDębowice* ^, u ^ ^ ® Wola Komborska // • Wrocanka / •Dukla m Klimówka dobrze się uzupełniają. Przypisy 1 W zapisie 1.1. pierwsza jedynka oznacza, że jest to wywiad z pierwszego wyjazdu terenowgo, a np. 2.1. będzie oznaczało drugi wyjazd i t d . Natomiast druga cyfra to kolejny numer wy­ wiadu. Spis wywiadów i rozmów Rozmowy: (wszystkie poniższe rozmowy zarcjstrowalam w okolicach Krasnohrobu), [K = kobieta, M=mężczyzna] 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. 1.5. К, 1. ok. 60, К, 1. ok. 50, К, 1. ok. 70, M , 1. ok. 60, К, 1. ok. 60, Bibliografia B a r d a F. 1949 Domikanówka, 10.04.99, Karolina Siemion Domikanówka, 10.04.99, K. S. Klocowka, 10.04.99, K. S. Niemirówek, 10.04.99, K. S. Niemirówek, 10.04.99, K. S. Święta Rozalia. Panna pustelnica, Wrocanka. Belch M . 1995 Z dziejów sanktuarium w Borku Starym, Tyczyn. Biegeleisen H . 1929 Lecznictwo ludu polskiego, Kraków. 186 \ • �Karolina Siemion • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA C h e l i n i J., B r a n t h o m m e H . ks. M a l a k F. 1996 1987 Boże drogi, Warszawa. C r u z J. 1995 MśR Cudowne wizerunki N. M. E, Gdańsk. 1998 Czapliński K. 1999 1967 1977 Sacrum, mit, historia, Warszawa. 1994 Sanktuarium Matki Bożej w Gietrzwałdzie, 1994 hosiery do Gietrzwładu, „Studia Warmińskie", t. 14, s. 98-113 ks. R u s e c k i M . Encyklopedia kościelna, c. 32, Ptock. Forstner D. 1996 1990 ks. S a t n a W. Świat symboliki chrześcijańskiej, Warszawa. Cud w chrześcijaństwie, G a w e l e k F. 1995 1911 S o s z y ń s k a J. Palma, jajko i śmigus w praktykach wielkanocnych ludu polskiego, „Lud", t. 17, s. 15-39 Gerlichowie H . i M . G. 1999 1995 SSiSL Sacrum, rodzina, tradycja. Świętowanie roku kościelnego w tra­ dycyjnej kulturze plebejsko-miejskiej Górnego Shfska, Katowice. G o r d o n S. 1998 1999 Maryjnym szlakiem, Tarnów. H e m k a A . , O l ę d z k i J. 1990 1975 Wrażliwość mirakulama, „Polska Sztuka Ludowa", R. 44, Opis powiatu jasielskiego, Jasio. Do Ciebie Matko idziemy. Sanktuaria maryjne w Polsce, Gdańsk. Słownik stereotypów i symbołi ludowych, ted. J. Bartmiński, Drzewo życiii. Ludowa wizja świata i człowieka, Warszawa. T o m i c k i R. nr 1, s. 8-14 Jackowski A . 1998 1981 Religijność ludowa, [w: ] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, Wrocław, t. 2, s. 29-70 Pielgrzymowanie, Warszawa. Tylkowa D. K o p a l i ń s k i W. 1978 1985 Kraków. Tylkowa D. Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa. 1983 K o p a l i ń s k i W. 1991 Słownik symboli, Warszawa. Po Rzeszowskim Podgórzu błądząc, Kraków, 1998 Lecznicze źródełku w miejscach sakralnych, Kraków. Wiśniewski M . 1912 Lecznicze kąpiele i wody mineralne, Kraków. W o ź n y J. 1996 Symbolika wody w pradziejach Polski, Bydgoszcz. ks. Z a l e s k i W. 1989 Majer-Baranowska U. Rok kościelny, Warszawa. ZdPtK Dualizm religijny w ludowych wierzeniach o pochodzeniu wody, 1984 [w: ] Folklor, sacrum, religia, Wroclaw, s. 115-127 M a j e r - B a r a n o w s k a L). 191 1 Rola wody w wierzeniach i praktykach magicznych, „Rocznik Wiśniewski M . ks. Kulczycki W. 1932-1960 Kronika Kościółka św. Krzyża, Klimkówka. v a n der Lee u w G . 1978 Fenomenologia religii, Warszawa. 1995 Zdobywanie i użytkowanie wody na wsiach Beskidu Śląskiego, Muzeum Etnograficznego w Krakowie", s. 84-89 K o t u l a F. 1974 Lublin, t. 1, Lublin. S t e w a t d J. 1993 Woda życia i śmierci, Warszawa. S w i e y k o w s k i E. 1997 Monografia Dukli, Rzeszów. T o m i c c y J. i R. Księga cudów, Watszawa. ks. Góral K . 1996 Olsztyn, ks. P i w o w a r s k i W. Traktat o historii religii. Warszawa. EK 1913 Ofojuu-ietuu Matki Boskiej UJ Gietrzwałdzie, „Studia Warmińskie", t. 14, s. 3-35. ks. R o s l a n J. Eliade M . 1997 Kultura ludowa Słowian, t. 2 bp O b l ą k J. Dukla. Sanktuarium św. Jana, Wrocław. Eliade M . 1995 Miejsca święte Rzeczypospolitej, red. A . Jackowski, Kraków. Moszyński K. Sanktuaria w Polsce, Warszawa. Dukla... 1999 Radiestezja i zdrowie, Tyczyn. Z dawna Polski tyś Królową. Przewodnik po sanktuariach ma­ ryjnych, Szymanów. Świętość źródła w polskiej kulturze ludowej, „Twórczość Ludo­ wa", Lublin, t. 2, s. 17-20 187 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c3f84f0abc89cf22395e2a1d0dade8a.pdf de9459182e9c072897e39a5bcd50c832 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2865 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2670 Title A name given to the resource Święte obrazki, Licheń i sąd smaku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.117-119 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klekot, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Klekot * ŚWIĘTE OBRAZKI, LICHEŃ I SĄD S M A K U II III * -• o u r '"i;. P r o j e k t Bazyliki Najświętszej M a r y i Panny w L i c h e n i u M a t k a Boska C z ę s t o c h o w s k a . Pocztówka 116 �Ewa Klekot * ŚWIĘTE OBRAZKI, LICHEŃ I SĄD S M A K U P ewien znajomy historyk sztuki obiecał postawić m i piwo, jeśli zorganizuję pielgrzymkę Stowarzy­ LICHEŃ I WSPÓŁCZESNA szenia Historyków S z t u k i do L i c h e n i a . N i e po­ WRAŻLIWOŚĆ RELIGIJNA wątpiewał o n przy t y m o pobożności członków tej sza­ cownej i n s t y t u c j i , która co r o k u świętuje uroczystą mszą dzień błogosławionego Fra A n g e l i c o — p a t r o n a EWA historyków sztuki; chodziło m u o estetykę miejsca, do KLEKOT którego grono miałoby się udać; estetykę, która owe­ m u h i s t o r y k o w i sztuki jest wręcz nienawistnie obca i którą określa o n t e r m i n e m „kicz" - kategorią t y m Święte obrazki, Licheń i sąd smaku chętniej używaną, i m bardziej nieostrą. D o Lichenia 1 pojechałam jednak nie z członkami SHS, ale ze stu­ d e n t a m i etnografii; i bynajmniej nie dlatego, że obie­ cane p i w o wydawało m i się propozycją mało kuszącą. Jednym z podstawowych zabiegów metodologicznych h i s t o r i i sztuki jest rekonstrukcja kanonów estetycz­ n y c h i sposobu o d b i o r u dzieła właściwych epoce, w której o n o powstało. L i c h e ń powstał w latach terenowe wie, jak wielką pomocą i u t r u d n i e n i e m po­ osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych X X w i e k u , czy­ trafią być emocje, które budzi w nas badana rzeczywi­ li na naszych oczach - cóż więc t u rekonstruować? stość. N i e m a l identycznie zareagowali pierwsi studen­ M ó j sąd smaku nie różnił się o d o p i n i i znajomego; po­ ci, którzy pojechali ze m n ą do Lichenia w 1996 r o k u . dobne były odczucia studentów Katedry E t n o l o g i i S t a n ę ł a m nie tyle przed p r o b l e m e m „nieprzezroczysto- i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U W : Licheń budził nasz es­ tetyczny sprzeciw. N a t o m i a s t nasi rozmówcy, zarówno na terenie s a n k t u a r i u m , jak i w miejscowościach o d niego o d d a l o n y c h , byli n i e m a l bez wyjątku zachwyce­ 2 n i licheńską G o l g o t ą . Uznałam, że licheński kicz to 3 „zła sztuka naszego czasu" i prace naszej grupy labo­ 4 ratoryjnej 5 f e m " (co wymagało zawieszenia sądu smaku l u b zrelatywizowania go w sposób przekonujący) l u b „bycia so­ b ą " (okazało się, że przynajmniej w m o i m w y p a d k u sąd smaku, jako w dużej mierze oparty bezpośrednio na doświadczeniu zmysłowym, jest najsłabiej uzasad­ zaczęliśmy o d badania rozbieżności este­ n i o n y dyskursywnie, a przez to najmniej podatny na tycznych standardów w obrębie sztuki religijnej, zakła­ relatywizację ). Okazało się, że mój odbiór rzeczywi­ 7 dając, że „złej sztuce" musi towarzyszyć „dobra". Teren stości jest w dużym s t o p n i u zdeterminowany estetycz­ do badań wybrany był po pierwsze w t a k i sposób, by nie i że bardzo utożsamiam się z własnym sądem sma­ pozwolił przyjrzeć się recepcji o b i e k t u współczesnej sztuki sakralnej ocenionego przez nas pozytywnie pod względem estetyki - kościół p.w. Opatrzności Bożej k u . Jak już wspomniałam, historia sztuki z i n t e r p r e t a ­ cyjnych narzędzi podsuwała t y l k o negatywnie nace­ chowaną kategorię kiczu, która jedynie potęgowała w Wesołej z wnętrzem zrealizowanym przez Jerzego estetyczną obcość L i c h e n i a ; natomiast rozwiązaniem, Nowosielskiego - oraz takiego, który z powodów este­ które podpowiadał antropologiczny relatywizm, było tycznych budził nasz sprzeciw ( L i c h e ń ) . Po drugie założenie, że istnieją rozbieżne k a n o n y estetyczne, de­ chodziło też o szersze przyjrzenie się współczesnej sztu­ terminujące sądy członków SHS i studentów etnogra­ ce religijnej oczyma jej użytkowników, stąd nasze po­ f i i z jednej strony oraz w i e r n y c h odwiedzających L i ­ byty w Częstochowie i K a l w a r i i Zebrzydowskiej oraz c h e ń i zaopatrujących się w dewocyjne obrazki z d r u ­ badania r y n k u sztuki dewocyjnej. O d p o w i e d z i na na­ giej. (Co jednak, jeśli ktoś należałby do o b y d w u t y c h sze pytania szukaliśmy przede wszystkim w material- kategorii? M i m o że nie udało n a m się kogoś takiego ności przedmiotów, które nasz system klasyfikacji na­ spotkać, nie można przecież wykluczyć sytuacji, że kazywał nazywać „sztuką religijną", ponieważ uznali­ członkowie S H S pojadą jednak d o Lichenia.) śmy, że sztuka nie istnieje bez swej materialności, i to Badania do pewnego stopnia przekonały nas, że właśnie materialność przedmiotu (wizerunku) jest n o ­ także w dziedzinie sztuki religijnej prawdą jest stwier­ śnikiem jego znaczeń, które z jednej strony d e t e r m i ­ dzenie Pierre'a B o u r d i e u , stanowiące przewodnią myśl nują takie czy i n n e wartościowanie, a z drugiej stano­ jego książki La Distinction: wią materializację określonego rodzaju doświadcze­ nia. ści etnografa", ile przed alternatywą „bycia etnogra­ ment, s 6 Critique sociale du juge- o t y m , że smak nie tylko klasyfikuje przedmio­ ty, o których orzeka, ale także klasyfikuje społecznie Dlaczego zagadnienia wartości współczesnej sztuki tego, k t o sąd smaku formułuje. Różnica polegała na religijnej stały się c e n t r a l n y m t e m a t e m laboratorium? nieco o d m i e n n y c h w y b o r a c h przy zakupie obrazków Po pierwszym pobycie w L i c h e n i u zaskoczyła m n i e i dewocjonaliów oraz na t y m , że rozmówcy z dużych moja bezradność wobec własnej niechęci. N e g a t y w n y miast i lepiej wykształceni byli bardziej skłonni do ne­ sąd smaku zdeterminował moje nastawienie emocjo­ gatywnych wartościowań w obrębie sztuki religijnej. nalne do całości zjawiska, a każdy prowadzący badania Społeczne zróżnicowanie gustów w zakresie sztuki re- 117 �Ewa Klekot * ŚWIĘTE OBRAZKI, LICHEŃ I SĄD S M A K U ligijnej zauważali także sami badani, przede wszystkim sprzedawcy dewocjonaliów, którzy z racji swego zajęcia musieli dzielić klientów w zależności o d upodobań, pokrywających się w i c h przekonaniu ze stereotypowo r o z u m i a n y m pochodzeniem społecznym, wyrażającym się w podstawowym rozróżnieniu na wieś i miasto albo „ludzi ze w s i " i „ludzi bardziej wykształconych". Stra­ 9 tyfikacja społeczna nie tłumaczyła jednak, dlaczego m y sami na telenowele reagujemy o wiele mniej emo­ cjonalnie niż na Licheń. Wydaje n a m się, że w dużej mierze jest tak dlatego, że w dziedzinie sztuki religijnej klasyfikacja polityczna sprzed 1990 r o k u zacierała spo­ łeczne zróżnicowanie smaku, które tak m o c n o odczu­ liśmy w L i c h e n i u i na straganach z d e w o c j o n a l i a m i . W trakcie rozmów zdaliśmy sobie jednak sprawę, że nasze własne kategorie „sztuki religijnej" czy „sztuki Tablica informacyjna w Licheniu dewocyjnej" nie batdzo nadają się do opisu zjawiska, któte chcieliśmy n i m i określać, czy była to licheńska świadczące o i s t n i e n i u k a n o n u piękna przedstawień Golgota czy mały obtazek z „Bozią". Klasyfikacje, k t ó ­ dewocyjnych, który był nieco o d m i e n n y o d n o r m r y m i posługiwali się nasi rozmówcy, były i n n e i zupeł­ „piękna świeckiego". nie inaczej biegły podziały, na których opierali o n i lerancję; pochodną f u n k c j i było jej piękno; o wattości o pięknie poszczególnych wizerunków czy religijnych przedstawienia stanowiło to, czy dobrze spełniało swoją przedstawień w ogóle, ale nasz sąd smaku nie do koń­ funkcję wizerunku religijnego. W ocenie sztuki religij­ 12 ca i m odpowiadał. N a s i rozmówcy, podobnie jak tak nej, czy była to licheńska Golgota, czy papierowy obra­ zwane ludy p i e r w o t n e , o których pisał Geertz, „nie zek z Matką Boską, sąd o pięknie nie był sądem smaku, mówią o sztuce w sposób, w j a k i to robi - albo chciał­ c h o ć także odwoływał się do zmysłów by robić - [ i c h ] obserwatot, to znaczy nie rozważają jej w y m czynnikiem był emocjonalny związek z przedsta­ e m o c j o n a l n y c h czy chatakterystyki stylu [...] mówią wianymi osobami świętymi, o sposobie, w j a k i się jej używa, o właścicielu, o t y m , w znaczeniu nowoczesnym (i współczesnym). Ptzyjmując perspektywę na­ N i e chodziło więc o różne k a n o n y estetycznych szych rozmówców, przestaliśmy badać sztukę religijną, analizować materialne wynikający z teligijności n y m rozumieniem piękna uniemożliwiał sąd smaku czynności, o t y m , na co się ją wymienia, jak się nazy­ zaczęliśmy 14 naszych rozmówców, który w połączeniu z funkcjonal­ jak się ją uprawia i k t o t o r o b i , o jej r o l i w tej czy i n n e j a - by n i m był, 13 brakowało a u t o n o m i i wartości estetycznych. D o d a t k o ­ cech f o r m a l n y c h , zawartości symbolicznej, wartości wa, skąd się wzięła...". Jednak to funkcja sztuki religij­ nej detetminowała jej styl, a raczej jej stylistyczną to- swoje wartościowania. Formułowali o n i pewne sądy 10 11 wartości, zmieniające się w zależności o d pozycji spo­ przedmioty, w większości w i z e r u n k i , które mają wskazywać na to, łecznej badanego. Różnica, la distinction, co nieobecne, transcendentne albo rze także zdetetminowana społecznie, leżała znacznie wręcz to nieobecne zastępować; rzeczy, któte były w a t - głębiej w strukturze doświadczenia sztuki: autono­ tościowane estetycznie w zależności o d tego, jak speł­ miczne wartości estetyczne, czyli to, co sttukturowało niały tę funkcję. Ptzy ocenie współczesnej sztuki reli­ nasz sąd smaku, okazały się prawdą lokalną, nieobo- gijnej przez przytłaczającą większość naszych rozmów­ wiązującą w L i c h e n i u . Oczywiście wiedzieliśmy, że nie ców, piękno okazywało się kategorią funkcjonalną, po­ było i c h w dawnej sztuce l u d o w e j , c h o d n ą wartości przypisywanej przedstawionej osobie w ikonie. (niezależnie o d tego, czy wizetunek był bardziej reali­ n y c h obrazków w Polsce p o d koniec X X wieku było styczny czy symboliczny). Z wywiadów prowadzonych także s t r u k t u t a l n i e i n n e niż nasze. Czy mieliśmy pra­ przy użyciu r e p r o d u k c j i obrazów religijnych wynikało, wo stosować sąd smaku, zakładający autonomię war­ czy oddalone, 16 15 w dużej mie- że nie ma i c h Doświadczenie sztuki odbiorców dewocyj­ że f u n k c j o n a l n a estetyka dość obojętnie podchodzi do tości sztuki do zjawisk, które w swej sprawy stylu ptzedstawienia, jeżeli tylko nie przeszka­ sttukturze takiej a u t o n o m i i nie zakładają? wewnętrznej dza o n w i z e r u n k o w i w pełnieniu jego religijnych f u n k ­ Estetyka L i c h e n i a i obrazków d e w o c y j n y c h doma­ cji. Równie wysoko wartościowane były pokazywane gała się o d nas dodatkowej refleksji n a d t y m , czy te po­ przez nas bizantyński Pantoktator i dziewiętnasto­ wstające współcześnie przedmioty materialne, które wieczne przedstawienie Najświętszego Serca, n a t o ­ t t a k t u j e m y jak sztukę, można poddawać p r o c e d u r o m miast realistyczne przedstawienie Jezusa jako chłopca wattościującym w kategoriach nowoczesnych wattości było umieszczane na końcu ze względu trudną identy­ estetycznych? O d m i e n n a s t r u k t u t a fikację. M i m o wszystko jednak widoczne były pewne sztuki religijnej sugerowała, że nie; w naszym w y p a d k u preferencje, które moglibyśmy uznać za stylistyczne, nie chodziło jednak o całą sztukę religijną, lecz o tę jej 118 doświadczenia �Ewa Klekot • ŚWIĘTE OBRAZKI, LICHEŃ I SĄD S M A K U część (wyróżnianą przede wszystkim na podstawie k r y ­ teriów formalnych i stylistycznych, którymi, jak w i ­ dzieliśmy, jej odbiorcy się nie posługują), którą na ła­ m a c h katolickiego pisma nazwano swego czasu „świę­ tą szmirą". 17 Kategoria kiczu powróciła, a wraz z nią p r o b l e m estetycznego wartościowania sztuki. Tomas K u l k a w artykule A r t appreciation and kitsch* , 8 po sfor­ wanie. M o w a o n i c h będzie w zamieszczonych artyku­ łach s t u d e n c k i c h , których zróżnicowanie odzwiercie­ dla, m a m nadzieję, c h o ć po części rozmaitość perspek­ tyw, z których uczestnicy l a b o r a t o r i u m starali się spoj­ rzeć na przedmiot swoich badań. Przypisy 1 O kategorii kiczu i ocenie tego zjawiska na podstawie dyskusji w literaturze por. praca Kamili Dąbrowskiej; archiwum K E i A K . mułowaniu i przetestowaniu warunków klasyfikacyj­ 2 nej d e f i n i c j i kiczu, stawia pytania n a t u r y n o r m a t y w ­ Po raz pierwszy byłam w Licheniu z grupą studentów podczas letnich badań na Kujawach w 1996 roku. nej, dotyczące przyczyn atrakcyjności kiczu oraz przy­ I pisywanych m u negatywnych wartości estetycznych. Książka Katarzyny Marciniak Licheń i jego świat (Poznań 1999) - jedyna jak dotąd poświęcona Licheniowi publikacja o charak­ Z odpowiedzi w y n i k a jasno, że kicz wcale nie odwołu­ terze etnograficznym - także nie omawia estetyki sanktuarium. je się do wartości estetycznych, a w związku z t y m nie 4 należy go oceniać negatywnie z powodu i c h braku. Kicz Książka Marii Poprzęckiej O zlej sztuce (Warszawa 1998, W A i F ) , z której pochodzi cytat będący tytułem przedostatniego rozdzia­ łu dostarczyła nam dużo materiału do przemyśleń i dyskusji. według K u l k i nie jest złą sztuką; kicz po prostu „nie działa" estetycznie, tworząc własny system wartości. 5 Nasza grupa była bardzo liczna i chociaż drukiem ukazują się je­ dynie artykuły pięciorga jej uczestników, to nie da się przecenić O d m i e n n a s t r u k t u r a doświadczenia sztuki oraz i n ­ wkładu wszystkich, wniesionego podczas dyskusji i dzięki prze­ ny system wartości wskazują, że nie p o w i n n o się oce­ prowadzonym wywiadom, z których korzystaliśmy wspólnie. niać Lichenia estetycznie. Problem polegał jednak na W pracach grupy w latach 1997-99 wzięli udział: Antonina Be- t y m , że w nowoczesny sąd smaku, oparty na ocenie reza, Anetta Czarnecka, Kamila Dąbrowska, A n n a Duńczyk, Izabela Dzienisiewicz, Olga Hoffman, A n n a Igalson, Magdale­ wartości estetycznych oraz przekonaniu o i c h a u t o n o ­ na Jagiełło, Anna Kalina, Andrzej Kowalski, Agnieszka Kula, m i i , jesteśmy wyposażeni przez naszą własną tradycję Joanna Lewandowska, Anna Morzykowska, Zuzanna Patej, kulturową - na materialne efekty plastycznej (a także Kinga Perykasza, Agnieszka Piotrowska, Marta Skwirowska muzycznej) działalności człowieka po prostu „reaguje­ i Grzegorz Sokół. m y sądem smaku". W sąd estetyczny wpisany jest bar­ " dzo mocny związek z doświadczeniem ciała, o czym Por. Geertz, O , A r t as a cultural system, [w:] Local knowledge, Basic Books, Harper&Collins, 1983 mówi nawet sama jego nazwa: sąd smaku. Doświad­ 7 Nie roszczę sobie pretensji do wyjątkowości w tej dziedzinie; czenie zmysłów, choćbyśmy nawet wiedzieli o jego za­ przeciwnie, z mojej kilkuletniej ptaktyki krytyka sztuki wynika, wodności, nadal pozostaje j e d n y m z najbardziej wła­ że jest to zjawisko dość rozpowszechnione: współczesne uzasad­ snych i i n t y m n y c h sposobów k o n t a k t u ze światem; nienia fachowców od sądu smaku odwołują się do własnego do­ dlatego wyjść poza sąd smaku oznacza świadczenia i tak zwanych wartości artystycznych (forma, ory­ przekroczyć ginalność k u l t u r o w e ograniczenia własnego doświadczenia. podejścia); niefachowcy reprezentują najczęściej skrajny subiektywizm, który często jest dodatkowo afirmacją Pozwoliłam sobie w t y m wstępnym artykule używać własnej odrębności i niezależności od sądów fachowca: „nie liczby mnogiej, pisząc w i m i e n i u całej grupy, bo do wiem, co krytycy w tym widzą; dla mnie to nic niewarte" albo przeciwnie: „krytycy mówią, że to kicz, a mnie się podoba". w i e l u wniosków dochodziliśmy wspólnie i z w i e l o m a p r o b l e m a m i wspólnie próbowaliśmy sobie radzić, a au­ torefleksja bywała prowadzona na głos i często miała 8 Paryż, 1979, Les Editions de Minuit. 4 Por. prace Joanny Lewandowskiej i Zuzanny Patej w archiwum 1 0 Geertz, C , op. cit. s. 120 KEiAK. charakter zbiorowy. M a m więc nadzieję, że ta skróco­ na wizja naszych wspólnych przemyśleń będzie i m I I wszystkim bliska, zwłaszcza t y m , których prace nie tra­ Por. badania Andrzeja Kowalskiego; archiwum K E i A K . 1 2 fiły na łamy „Kontekstów". Zdaję sobie jednak sprawę, Por. prace Olgi Hoffman i Kingi Perykaszy; archiwum K E i A K . 1 3 że każdy widział l a b o r a t o r i u m przede wszystkim przez Ibidem; także publikowana tutaj praca Agnieszki Kuli o licheńskiej Golgocie. pryzmat t e m a t u własnej pracy; ja także patrzyłam na 14 nie z perspektywy p r o b l e m u , j a k i m była ocena este­ 1 3 Por. praca A n n y Kaliny; archiwum K E i A K . Por. np. Kunczyńska-Iracka A . Wprowadzenie do zagadnień rzeźby, malarstwa i grafiki w: Fryś-Piettaszkowa E., Kunczyńska- tyczna L i c h e n i a i tak zwanej sztuki dewocyjnej, dlate­ -Itacka A . , Pokropek M . , Sztuka ludowa w Polsce, Warszawa go m i m o wszystko mój tekst wstępny trochę sztucznie 1988, Arkady, s. 172-76 wypreparował to zagadnienie z całości naszych rozwa­ 1 6 żań o współczesnej sztuce religijnej i tak zwanej sztuce Awierincew S, Badania nad estetyką wstępne, dewocyjnej. Zupełnie pominęłam w n i m ideologiczny [w:] N a skrzyżowaniu średniowieczną — uwagi tradycji: szkice o literaturze i kul­ turze wczesnobizuntyjskiej, Warszawa 1988, PIW, s. 293-353 i polityczny wymiar sztuki religijnej i L i c h e n i a w szcze­ 17 gólności; nie wspomniałam też o jej i n n y c h pozareligij- „Znak", nr 353 (4/1984); s. 458-496 - dyskusja o kiczu religij­ nym. n y c h f u n k c j a c h , które również wpływają na wartościo­ 1 8 119 Kulka Т., A r t appreciation and kitsch, referat w maszynopisie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/daff6cfe8ba6d4924309f9758bd65e3d.pdf 3fbe3e5bfcb97baa287203e8ed6143e1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2866 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2671 Title A name given to the resource Matka Boska Częstochowska jako polski symbol narodowy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.120-125 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokół, Grzegorz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Grzegorz Sokół * M A T K A BOSKA CZĘSTOCHOWSKA JAKO POLSKI SYMBOL N A R O D O W Y mamy do czynienia, gdy bezpośrednio wykorzystywane GRZEGORZ są symbole państwowe l u b różne elementy o zasadni­ SOKÓŁ czo nie religijnym, ale „etnicznym" l u b historycznym charakterze (flaga, godło państwowe i t p . ) . D r u g i rodzaj symboliki - nazywam go t u „ukrytym" - jest zjawiskiem 0 wiele bardziej złożonym i interesującym. Opinie m o i c h rozmówców Matka Boska Częstochowska jako polski symbol narodowy 1 uporządkować można w trzy główne grupy, odzwierciedlające trzy typy postaw. Pierwsza z n i c h , zdecydowanie pozytywna, nie ogra­ niczała się d o aprobowania obrazka - tutaj popierane były jego dydaktyczne walory, wartości przezeń propa­ gowane: „szczególnie M B kojarzy m i się z godłem na­ r o d o w y m . . . Jedno z d r u g i m jest związane. (...) Bardzo ładny obrazek.(...) To wyraża, tak jak mówi się: Bóg, P H o n o r i Ojczyzna - patriotyzm, miłość do Ojczyzny, miłość do M a t k i Bożej Królowej Polski..." [ G . S. 12]. u n k t e m wyjścia dla sformułowania t e m a t u tej D r u g i typ wypowiedzi charakteryzowała względna pracy były zagadnienia z dwóch różnych dzie­ sakralną, obojętność. D o niej zaliczyć trzeba stwierdzenia dekla­ a przede wszystkim obrazki dewocyjne i malarstwo, rujące brak istotnej różnicy między obrazkiem M B dzin. Pierwsza obejmuje sztukę druga dotyczy symboliki narodowej i jej r o l i w kształ­ „z flagami i godłem" a zwyczajnej M B C z . Różnicy tej nie t o w a n i u i u t r w a l a n i u tożsamości n a r o d o w e j . M o j e roz­ ma, bo: „Ona jest zawsze cudowna, święta, wielka, roz­ ważania dotyczyć będą zatem obszaru ikonograficzne­ dająca łaski...", „ten obrazek akurat przypomina, że to go i symbolicznego, gdzie to, co religijne/katolickie, jest typowa M B polska, Królowa Polski, ale właściwie splata się z t y m , co narodowe/polskie. dla m n i e jest to wszystko j e d n o " [ G . S. 10]. Często pod­ łożem tolerancyjnego czy obojętnego stosunku do ob­ Prowadząc badania, zdecydowałem się zająć obra­ razka przykładowego była postawa zawarta w słowach: zem M a t k i Boskiej Częstochowskiej (dalej: M B C z ) , a mówiąc dokładniej, p o t o c z n y m jej wizerunkiem. Oznacza to zarówno sam obraz znajdujący się w sank­ t u a r i u m , jak i szeroko wykorzystywany wątek i k o n o ­ graficzny, który często ulega personifikacji i utożsamia­ ny jest z biblijno-apokryficzną postacią M a r y i . „każdy ma swoje sumienie i każdy to może odbierać, jak chce, prawda? Może to poświęcić i to może być święte dla niego" [ G . S. 7 ] . A l e wtedy, za deklarowaną tolerancyjnością, pozostaje miejsce na własne preferencje. D o trzeciej, zdecydowanie najliczniejszej grupy zali­ czają się wszystkie sądy negatywne i u m i a r k o w a n i e ne­ Matka Boska Częstochowska jako symbol - jawna i ukryta symbolika narodowa gatywne. Niektórzy respondenci zdawali się wyczuwać w pokazywanym i m przeze m n i e obrazku manipulację 1 mówili o n i e p o t r z e b n y m zawłaszczaniu M B C z lub N a podstawie materiałów t e r e n o w y c h można przy­ przytaczali argumenty pragmatyczne: „ktoś by t a m j ą ć ogólne założenie, że w odbiorze p o t o c z n y m , zwłasz­ mógł n p . koło tego obrazu Świętej M a t k i . . . powiedzmy cza wśród pielgrzymów na Jasnej Górze, sformułowa­ godło hitlerowskie, i też by to t a m było..." [ G . S. 6 ] . nie „[dewocyjny] obrazek n a r o d o w o - p a t r i o t y c z n y " ro­ Przeważało jednak podejście u m i a r k o w a n e , dające się zumiane jest jako określenie obrazka z M B C z , a mó­ sprowadzić do słów: „No, może by nawet być bez wienie o symbolice narodowej bardzo łatwo kojarzone t y c h . . . bez godła. Bo m y wiemy, że to jest naród polski, jest z C u d o w n y m O b r a z e m oraz z postacią M a t k i Bo­ t o jest, że M a r y j a t o jest razem, nie da się tego odłą­ skiej. N i e k i e d y utożsamienie to przybiera f o r m y wręcz czyć. (...) ludzie p o w i n n i to rozumieć i p o w i n n i raczej ekstremalne, tak jak gdy na pytanie o „jakieś przedsta­ w sercu mieć, a nie tak wszędzie uzewnętrzniać" [ G . S. 3 ] . wienia świętych albo obrazki święte, na których były­ Te wypowiedzi najlepiej świadczą o narodowej w y m o ­ by polskie symbole n a r o d o w e " , pada wie samego w i z e r u n k u M B C z . odpowiedź: „Symbole narodowe... Ja na przykład, bo ja mieszkam W i d a ć zatem, że przeważa raczej negatywny stosu­ w Zabrzu, ostatnio się objawiła M a t k a Boska na szybie - nek do symboliki j a w n e j . C h o ć idee religijne i narodo­ i do dziś dnia zjeżdżają się z całej Polski i z zagranicy piel­ we pozostają dla respondentów w ścisłym związku, to grzymki..." [Grzegorz Sokół (dalej: G. S.) wywiad n r 6 ] . w wymiarze w i z u a l n y m opowiadają się o n i za oddziele­ Przypisywanie wizerunkowi M B w y m o w y narodowej n i e m symboli explicite p o l s k i c h o d świętego w i z e r u n k u . łączyło się najczęściej ze stwierdzeniem, że dodawanie N a fakt t e n wpływa, według m n i e , cały zespół czynni­ d o obrazu/obrazka flag czy godła jest niepotrzebne, bo­ ków, które chciałbym tutaj rozpatrzyć. w i e m jego symboliczne znaczenie i bez tego p o w i n n o Przede wszystkim, badając oddziaływanie symboliki być wystarczająco zrozumiałe. W t a k i m podejściu w y ­ jawnej i ukrytej na odbiorców, trzeba pamiętać, że raźnie uwidocznia się podział symboliki narodowej na ważne jest nie tylko to, co się dodaje, lecz również do „jawną" i „ukrytą". Z pierwszym typem przedstawień czego się dodaje. Jak podkreśla M a r i a Sieradzka [Sie- 120 �Grzegorz Sokół • M A T K A B O S K A CZĘSTOCHOWSKA J A K O P O L S K I S Y M B O L N A R O D O W Y radzka 1994], nowe przedstawienia M B C z podlegają n y m . Funkcjonowanie symbolu wizualnego jest zjawi­ skrupulatnej ocenie dogmatycznej i moralno-etycznej, skiem bardzo s k o m p l i k o w a n y m i t r u d n o pokusić się a ze względu na specjalną rolę tego wizerunku, polski 0 próbę całościowej jego analizy. C h c ę t u tylko wyka­ odbiorca jest uczulony na świętokradzką czy gorszącą zać, jak różnorodne mogą być źródła treści symbolu. wymowę t a k i c h ujęć plastycznych. Kiedy, prowadząc badania, starałem się dowiedzieć, Charakterystycznym powodem negatywnego stosun­ w j a k i sposób odczytana zostaje ukryta treść symbolu, k u do zamieszczania symboli narodowych w wizerun­ byłem za każdym razem świadkiem jego swoistej r e k o n ­ kach M B jest też powszechny mechanizm nieakcepto­ strukcji. Czasem wydawała się ona bardziej spontanicz­ wania wszystkiego, co nowe, inne, obce, nie na swoim na, czasem ugruntowana i schematyczna, często dość miejscu. Tak więc, obok właściwej treści przedstawienia, nieudolna, jednak zawsze w mniejszym l u b większym sama jego tradycyjność czy „normalność" ma wpływ na stopniu odwoływała się do p e w n y c h stałych funda­ odbiór: „Tutaj to po prostu jakiś artysta fotografik sobie mentów i źródeł. Przeprowadzenie takiej r e k o n s t r u k c j i to dorobił (...) M n i e się nie podoba" [ G . S. 2 ] . wymaga o d odbiorcy wspomnianej powyżej k o m p e t e n ­ Z materiału terenowego wynika, że w stosunku do c j i k u l t u r o w e j oraz swoistego wyczucia, a w praktyce obrazka, na którym widnieją symbole narodowe nieja­ również pewnej wprawy w myśleniu potocznym. Także k o dodane do samego w i z e r u n k u M B , negatywne sądy 1 szeroko pojmowane okoliczności, w których odczytu­ wypowiada się bez większych zahamowań. Zakładając, je się symbol, pełnią istotną funkcję „aktywnego" tła. że prawdziwie święty obrazek nie podlega osądowi es­ Kształtowanie się „ukrytego" znaczenia symbolu m o ­ tetycznemu, można fakt t e n przypisać osłabieniu ele­ że być „naturalne", stanowiąc sumę wydarzeń z „życia m e n t u sacrum przez dołączenie obcych, niesakralnych symbolu" (wypadkową jego znaczeń jednostkowych), składników. Rozumowanie takie wydaje się słuszne, albo świadome, gdy jest efektem celowych działań. M o ­ szczególnie gdy na ogólny schemat: sacrum profa- że mieć charakter wizualny i niewizualny. „Prawdziwe", пит, nałożymy i n n y : sfera religijna - sfera narodowa - pierwotne fakty, które w rzeczywisty sposób przyczyniły - sfera polityczna. Symbolika religijna będzie na przed­ się do powstania symbolu, nie zawsze stają się składni­ stawieniu M B z definicji na miejscu, narodowa u t w o ­ k a m i jego zaplecza znaczeniowego. Zaliczyć do niego rzy sferę pośrednią, podczas gdy sprawy polityczne zo­ należy wyłącznie te, które istnieją w świadomości inter­ stałyby już uznane za element niepożądany. Materiał pretatorów. Zatem wiele autentycznych i doniosłych terenowy zdaje się poświadczać takie ujęcie. wydarzeń historycznych znajdzie się poza zasięgiem m o ­ i c h zainteresowań, a szereg i c h zmitologizowanych wer­ N a podstawie wypowiedzi informatorów, a także sji czy legend będę uznawał za istotne, ponieważ to one własnych obserwacji, mogę stwierdzić, że M B C z łączy mają wpływ na społeczne wyobrażenia. w sobie elementy religijne z p a t r i o t y c z n y m i w sposób „ukryty" i dyskretny, ale zarazem - dla uczestnika sil­ Źródła treści symbolu M B C z , c h o ć są ze sobą wza­ nie katolickiej k u l t u r y polskiej - bardzo sugestywny. jemnie powiązane, dadzą się podzielić na cztery pod­ Dzięki t e m u może też doskonale pełnić funkcję nośni­ stawowe grupy: (1) k u l t o w o - r e l i g i j n e , (2) mirakular- ka idei n a r o d o w y c h . Te wersje w i z e r u n k u , które wypo­ no-legendarne, sażone zostały w „jawną" symbolikę narodową i po­ polityczno-propagandowe. dobne składniki pochodzące ze sfery profanum, ulega­ (3) artystyczno-ikonograficzne i (4) Wierzenia, kult, obrzęd ją stopniowej desakralizacji. M a j ą one na ogół charak­ ter bardziej doraźny, a i c h symboliczność jest g a t u n k o ­ w o lżejsza. Mogą wzbudzać szacunek, ale raczej nie są Kultowo-religijne źródła narodowej wymowy M B C z uważane za święte. silnie wiążą się z zasadniczym, religijnym aspektem jej istnienia. To tutaj przywołuje się biblijną lub apokryficz­ Skąd się bierze ukryta treść symbolu? ną postać M a r y i , m a t k i Chrystusa, a zarazem m a t k i na­ rodu polskiego, a szukając głębiej, natrafić można nawet P u n k t e m wyjścia dla zawartych w t y m rozdziale na pozostałości dawnych kultów macierzyństwa czy wniosków jest stwierdzenie, że symbol wizualny, płodności, cechy mitycznych rodzicielek. D o tej katego­ zwłaszcza „dyskretny", nie f u n k c j o n u j e w izolacji, lecz r i i źródeł desygnacyjnych zalicza się także wiara, że M B w k o n k r e t n y m otoczeniu, na które składa się jego specjalnie nas wybrała: „MB jest Królową Polski, więc utrwalone już znaczenie oraz potencjalne nowe inter­ Matką Polaków, i jest również Królową Wszechświata, pretacje. się i Matką i n n y c h państw, można powiedzieć. Z t y m że z jednej strony w jego historii, z drugiej - w „pragma­ szczególnie M B umiłowała sobie naród polski i t u sobie Pole znaczeniowe symbolu kształtuje symbolu s t a n o w i znalazła miejsce, prawda, t u się znajduje na Jasnej G ó ­ zbiór możliwych odniesień oraz suma r o z m a i t y c h sytu­ rze. Więcej na ziemiach polskich, prawda, bo szczególnie acji, w których dany symbol odegrał konkretną rolę, naród polski umiłowała..." [ G . S. 3] oraz że jest orędow­ w wymiarze pragmatycznym zaś dochodzi do faktycz­ niczką naszych spraw u Boga (pomoc w w o j n a c h i t p . ) . tycznej" rzeczywistości. Historię nego zetknięcia z odbiorcą o określonych k o m p e t e n ­ Częstochowa cjach k u l t u r o w y c h , w określonym momencie społecz­ w oczach większości rodaków to przede wszystkim c e n t r u m pątnicze i narodowe sank- 121 �Grzegorz Sokół * M A T K A BOSKA CZĘSTOCHOWSKA JAKO POLSKI SYMBOL N A R O D O W Y t u a r i u m : „to s a n k t u a r i u m według m n i e jest w Często­ zwycięsko. A jeszcze — słyszałem t o - podczas I I w o j n y c h o w i e , s a n k t u a r i u m n a r o d o w e . Ja b y m powiedział, światowej też były naloty n a Częstochowę i wszystkie że jest najważniejsze w Polsce (...) najważniejsze m i e j ­ samoloty, które przelatywały n a d Częstochową, jakoś sce święte" [ G . S. 3 ] . Pielgrzymka jako a k t społeczno- nie mogły wycelować w t e n o b i e k t " [ G . S. 1 2 ] . - k u l t u r o w y s t a n o w i odrębny i szeroki temat. Jest o n a , W ł a d c y Polski z czasów jej świetności też szukali w m o i m t u t a j ujęciu, swoistym obrzędem, którego nie wsparcia u Czarnej M a d o n n y - i skutecznie: „Polacy, mogę pominąć, ze względu na jego ogromną rolę dla królowie szli na wojny, klękali, m o d l i l i się i M B i c h w y ­ w y m o w y C u d o w n e g o O b r a z u - wizerunek i miejsce, słuchiwała i wracali, i te wszystkie swoje, proszę pana, w którym się znajduje, są w p o t o c z n y m odbiorze nie­ tryumfy, wszystko d o jej s t ó p ! " [ G . S. 1 ] . rozerwalnie związane. M B C z nabiera symbolicznego c h a r a k t e r u także j a k o odwieczny o b i e k t pielgrzymek Polaków. V i c t o r Turner, analizując k u l t św. Patryka w I r l a n d i i , pisze: Pilgrimage shaft Bez wątpienia można mówić o maryjnej specyfice driven into the past, disclosing deep strata of ancient sym- polskiego katolicyzmu, która rozwijała się już o d cza­ bols, potent signifiers (sacred (...) is like a vertical Ikonografia symbol-vehicles such images, paintings, proper names, and places) which as sów „Bogurodzicy" i Jagiellonów, a tradycja przedsta­ rein­ wień M B C z jest w Polsce długa i bogata. M i m o że (Turner 1978, s. 106). w całym kraju czci się wiele obrazów M B , a niektóre Współczesny pątnik może w p e w n y m sensie połączyć z n i c h uzyskują szeroki, p o n a d l o k a l n y zasięg, wyraźnie się z trwającą w „czasie m i t y c z n y m " pielgrzymką, p o ­ daje się t u zauważyć ciągłość i stabilność, związaną czuć się spadkobiercą najbardziej doniosłego n a r o d o ­ właśnie z Obrazem Częstochowskim. forces nationalistic sentiments wego dziedzictwa. Trzeba też zwrócić uwagę na fakt, Przez artystyczno-ikonograficzne źródła symbolicz­ że k u l t ulega i n t e n s y f i k a c j i w m o m e n t a c h zagrożenia, nej treści M B C z r o z u m i e m zagadnienia związane z po­ a więc wtedy, gdy „polskość" wymaga wzmożonej pie­ wszechnością tego wątku ikonograficznego, z f a k t e m , lęgnacji. że identyfikują się z n i m szerokie rzesze Polaków i że był o n wyjątkowo p o p u l a r n y n a długo przed „umaso- Historia cudowna w i e n i e m " k u l t u r y wizualnej. Wszystkie wydarzenia historyczne związane z Jasną W odpowiedzi n a pytanie, z czego słynie M B C z , G ó r ą wpływały na wzrost liczby jej przedstawień. często pada stwierdzenie: „Z cudów", a w dalszych Wśród najstarszych, t y p o w o n a r o d o w y m było ukaza­ opowieściach o niej przewijają się nawiązania d o roz­ nie Naszej P a t r o n k i w otoczeniu p o l s k i c h świętych. m a i t y c h niezwykłych dowodów jej specjalnej miłości A l e t o nie bezpośrednio sztuka wyższa rozpowszech­ d o Polski. C h o d z i t u w dużej mierze o niezliczone ak­ niła wizerunek M B C z wśród l u d u . Główną rolę ode­ ty i n d y w i d u a l n y c h uzdrowień: „[kobieta p o pęknięciu grał t u częstochowski ośrodek malarstwa obrazków tętniaka mózgu] Tak, ja pamięć straciłam zupełnie dewocyjnych. Działał o n o d początków X V I I stulecia, [płacze] (...) t o był c u d . Tylko c u d " [ A . K . 6/2]. A l e podlegając - p o d względem wzorów - k o n t r o l i klaszto­ potęga i dobroć Królowej Polski przejawiała się też r u . Wraz ze wzrostem zapotrzebowania p r o d u k c j a osią­ w sprawach ogólnonarodowych. Powtarzają się legen­ gać zaczęła ogromną skalę, przyczyniając się w znacz­ dy, oparte na wątkach b i b l i j n y c h i apokryficznych l u b n y m stopniu d o popularyzacji ikonografii M B C z , c h o ć wydarzeniach historycznych, w różnym stopniu „zmi- stało się t o częściowo kosztem jakości obrazów. N a j ­ tologizowanych" w l u d o w y m i p o t o c z n y m obiegu. ważniejszymi o d b i o r c a m i dla częstochowskich malarzy stali się chłopi, zarówno pielgrzymi, j a k k l i e n c i wę­ C u d o w n a moc jasnogórskiego obrazu znajduje uza­ sadnienie nie tylko w samym przedstawieniu, ale i w h i ­ d r o w n y c h sprzedawców. storii jego pochodzenia. Wciąż żywe pozostają przekazy D l a procesu „unarodowiania" omawianego wątku o rzekomym namalowaniu go przez św. Łukasza na desce ikonograficznego bardzo ważny okazał się w i e k X I X . ze stołu Ostatniej Wieczerzy lub z warsztatu św. Józefa O b o k powolnego kształtowania się g r u n t u p o d powsta­ [ A . K . 3 ] , czasem nawet wzmocnione współczesnym, nie szerokiej świadomości narodowej sytuacja społecz­ scjentystycznym argumentem: „ten obraz był namalowa­ no-polityczna na ziemiach p o l s k i c h p o d zaborami ny na stole z Wieczernika, także o n sobą reprezentuje sprzyjała ukształtowaniu się typu religijności patrio­ promieniowanie odpowiednie, o d początku miał t o tycznej silnie akcentującej k u l t maryjny oraz integra­ w sobie" [ A . K . 7/3]. Istotna jest też jego archaiczność. cyjną i mobilizującą funkcję obrzędu, szukającą religij­ N a r o d o w a treść symbolu M B C z opiera się na o d ­ nej sankcji dla poczynań niepodległościowych (Jabłoń- wołaniach do jej r o l i w historii Polski i Częstochowy. ska-Deptuła 1990). Znalazło t o wyraz w przedstawie­ Wśród w y m i e n i a n y c h wydarzeń n a pierwszy p l a n w y ­ n i a c h plastycznych (Kunczyńska-Iracka 1988). Patron­ suwa się obrona klasztoru przed Szwedami oraz ocale­ ka N a r o d u zostaje patronką także jego w a l k i i przywód­ nie w czasie I I w o j n y światowej: „moim zdaniem ców - o d Jagiełły i Sobieskiego po Piłsudskiego i Wałę­ [ M B C z ] słynie z obrony Częstochowy przed Szweda­ sę. Ważnym m o m e n t e m w k o n s t r u o w a n i u samodziel­ m i . [...] Bo w t e d y właśnie z tej b i t w y Polska wyszła nej w y m o w y narodowo-symbolicznej obrazu często- 122 �Grzegorz Sokół • M A T K A B O S K A CZĘSTOCHOWSKA J A K O P O L S K I S Y M B O L N A R O D O W Y chowskiego wydaje m i się również fakt wykorzystywa­ i Kościołem k a t o l i c k i m w Polsce stanowi naturalne za­ nia go w malarstwie rodzajowym, szczególnie w nurcie plecze znaczeniowe dla symbolu, j a k i m jest wizerunek historyczno-patriotycznym (Matejko, Grottger). M B C z . W powyższym rozdziale starałem się pokazać, M B C z staje się ideogramem polskości i wiary. jak bardzo kompleksowy i złożony jest zbiór rozma­ tego procesu jest malarstwo i t y c h czynników, które biorą lub mogą brać udział współczesne oraz grafika polityczna okresu okupacji w r e k o n s t r u k c j i desygnatu symboliki u k r y t e j . Wielość hitlerowskiej i stanu wojennego. Konspiracyjne wize­ punktów odniesienia i różnych wymiarów, w których K o l e j n y m etapem r u n k i „Madonn Polski W a l c z ą c e j " utorują drogę dla się one znajdują, a także świadomość, że zaprezento­ t y c h późniejszych, z lat osiemdziesiątych, które całko­ wane tutaj w n i o s k i i rozważania są tylko uproszcze­ wicie zatracą religijną wymowę na rzecz f u n k c j i pro­ n i e m badanego przeze m n i e zagadnienia - wszystko to stego „oznaczania" - odwoływania się do określonych sprawia, że kwestia, która na początku wydawała się poglądów i postaw, pośrednio raczej związanych z p o l ­ jasna, prosta i naturalna, a m i a n o w i c i e względna ła­ skim katolicyzmem. M B C z patronująca niezależnym twość, z jaką m o i rozmówcy w terenie ustosunkowy­ związkom tak z ołtarza, j a k z klapy Wałęsy, staje się w a l i się do symbolu M B C z , teraz stała się zagadką. Ro­ j e d n y m z najważniejszych symboli - mówi się o „ M B dzi się pytanie, jak głęboko sięgali do jego znaczenio­ Solidarności". Jednocześnie, częstochowski wątek iko­ wego zaplecza, a ile g o t o w y c h „szablonów" do odczy­ tywania symboliki m i e l i zawsze w zanadrzu. C h o ć w y ­ nograficzny zostaje podjęty przez sztukę współczesną. n i k a o n o niejako z poruszonych t u przeze mnie p r o ­ Trzeba pamiętać, że upolitycznione przedstawienia blemów, udzielenie jednoznacznej na nie odpowiedzi, powstają o b o k głównego n u r t u ikonograficznego, któ­ ry pozostaje zdecydowanie religijny. I c h wykracza poza ramy tej pracy. obecność wzbogaca jednak zbiór p o t e n c j a l n y c h znaczeń symbo­ Matka Boska Częstochowska w myśleniu potocznym - narodowa czy uniwersalna? l u , kształtuje, przynajmniej na pewien czas, świado­ mość i postawę jego odbiorców. „Postawiłem wszystko na Maryję" Największa trudność, jaką napotkałem w mojej próbie analizy odbioru symboliki narodowej w wize­ Pisząc o polityczno-propagandowych źródłach treści r u n k u M B C z , brała się ze struktury samych wypowie­ symbolu, spróbuję zająć się już nie tradycją, lecz wyda­ dzi informatorów. Zauważyłem b o w i e m , że zdania w y ­ rzeniami, które m o i respondenci znają z osobistych do­ głaszane przez jedną i tę samą osobę potrafiły wyrażać świadczeń, określić co, obok spraw już opisanych, bez­ różne, często nawet wzajemnie sprzeczne, treści. C o pośrednio kształtowało i c h stosunek do polskości C u ­ więcej, tendencja ta okazała się dość powszechna downego Obrazu. Okoliczności, w j a k i c h stykali się powracała regularnie i , jak na złość, akurat w m o m e n ­ - z n i m , były b o w i e m często w y n i k i e m obliczonych na t a c h dotyczących badanego przeze m n i e zagadnienia. osiągnięcie k o n k r e t n y c h celów i skutecznych działań. O t o k i l k a przykładów, ilustrujących t e n p r o b l e m : W c h o d z i m y t u w zakres świadomego konstruowania O : M n i e się wydaje, że to jest jak gdyby zawłaszcze­ „ukrytych" znaczeń symboli wizualnych. nie M B do Polski, prawda? Przez t e n obrazek. Tak jak Polityka synodów w powojennej Polsce polegała m . i n . gdyby chciało się, żeby ona była tylko nasza, prawda. na podtrzymywaniu istniejących już tradycji i wartości, P: N o , akurat o M B C z mówi się, że... a zwłaszcza k u l t u maryjnego. Podłożem polityki kardy­ O : N o , ale jest, ale jest u nas właśnie ten w Często­ nała Wyszyńskiego w niezwykle t r u d n y m dla Kościoła chowie, n o i po prostu nie ma wyjścia, prawda? Przyjeż­ w Polsce okresie stalinizmu i komunizmu było założenie, dżają pielgrzymki z całego świata, ale o n jest... wyjątkowo że może o n przetrwać tylko w oparciu o katolicyzm ludo­ jak gdyby błogosławi nam. N o bo po prostu właśnie t u wy z rozbudowaną stroną kultowo-obrzędową, w t y m jest, i t u czuwa, tak? N i e jest gdzie indziej, tylko akurat również symboliką wizualną. Sam Wyszyński pisał: „Ta­ w t y m miejscu. (...) sądzę właśnie, że to jest odpowiedni ka jest wola Boga w Polsce, że chce działać w naszym na­ wizerunek M B C z , tak że opiekuje się Polską, prawda, bo rodzie przez Panią Jasnogórską. Doświadczenie mnie na­ tak jak mówiłam, dowody były na to, prawda? uczyło, że tylko przez Maryję można czegoś w Polsce do­ [ G . S. 8 ] . konać" [cyt. za: Przewodniczka Sama n a t u r a t e m a t u determinowała w p e w n y m 1994, s. 13]. stopniu podobne sytuacje. S ą one też w y n i k i e m prze­ Kontynuatorem dzieła umacniania narodowego k u l t u biegu rozmowy - podczas jej trwania postawa i n f o r m a ­ był o d początku swego pontyfikatu papież Jan Paweł I I . Bardzo i s t o t n y m świadectwem, a zarazem wtórnym tora nie jest niezmienna, lecz podlega pewnej e w o l u ­ źródłem narodowego znaczenia M B C z , są także niezli­ cji, co znajduje wyraz w wygłaszanych zdaniach. Szcze­ czone pieśni i wiersze k u jej chwale lub o niej mówią­ gólnie, gdy zmuszamy kogoś do „odczytania" głęboko nasyconego znaczeniem obrazu, i to do uczynienia te­ ce oraz m o d l i t w y . go „na głos", stajemy się świadkami stopniowej r e k o n ­ Historyczne, mityczne, ikonograficzne i polityczne strukcji w y m o w y symbolu, odbiorca k o n f r o n t u j e swo­ połączenie uczuć n a r o d o w y c h i patriotyzmu z religią je myśli z już wygłoszonymi, przywołuje odpowiednie 123 �Grzegorz Sokół * M A T K A BOSKA CZĘSTOCHOWSKA JAKO POLSKI SYMBOL N A R O D O W Y odniesienia - stąd wspomniana zmienność. Podłożem ków określających stosunek do niej nie została w tej niespójnych lub wręcz wewnętrznie sprzecznych po­ ptacy opisana, gdyż nie dotyczyły one tematu symboli­ staw są też bez wątpienia mechanizmy rządzące myśle­ k i narodowej. Wspomnieć muszę t u jednak o wyjątko­ n i e m p o t o c z n y m [Hołówka 1986]. wo osobistej, wręcz i n t y m n e j postawie emocjonalnej Różne były też odpowiedzi infotmatotów dotyczące Polaków wobec i c h p a t r o n k i , o wątku macietzyństwa, sptawy specjalnego dla Polski znaczenia M B C z . C h o ć powszechnej wierze w indywidualny charakter relacji wszyscy przyznawali, że Maryja jest Królową Polski, to z nią i idącymi za t y m uzdrowieniami - M B odbieta się z reguły zwracano również uwagę na fakt, że nie należy często jako kochającą matkę, dobtą Królową i pocie- ona tylko do nas, ale jest też „Królową świata całego" szycielkę cierpiących, jest ona nie tyle wzorem do na­ [G. S. 11] i „wszystkich ludzi na ziemi" [ G . S. 1]. Czasem śladowania, co raczej wcieleniem miłości i troskliwości. silniej podkteślana była jej „ojczyźniana" strona, kiedy Sądzę, że podział na uniwersalne i narodowe byłby indziej raczej jej religijna uniwersalność. W t y m właśnie tutaj zbytnim uproszczeniem. Bezkrytycznie podążając miejscu wyłania się inny problem, według m n i e zasadni­ za t u r n e r o w s k i m m o d e l e m , musielibyśmy uznać, że w o ­ czy dla mojego tematu. Otóż M B C z ptzejawia się kół pola normatywnego skupią się wszystkie elementy w dwóch głównych wcieleniach. Z jednej strony jest pol­ „ogólnokatolickie", tola M B dla całego świata jako ską patronką, której wizerunek pełni rolę symbolu naro­ m a t k i Chrystusa, zaś biegun orektyczny „ptzyciągałby" dowego, z drugiej - Matką Chrystusa i Panią Kościoła, pozostałe jej cechy. Przypomnijmy, jak brzmi k r y t e r i u m a jej postać ma jak najbardziej uniwersalny wydźwięk. podziału: on one hand, theological doctrines and ethical Tę charakterystyczną „dwoistość" n a t u r y M B C z , imperatives of a general kind, of the Great Tradition - and, w a r t o rozpatrzyć w świetle k o n c e p c j i zaptoponowanej on the other, highly localized, culturally specific objects and przez V i c t o r a Turnera, do której zresztą odnieść moż­ ideas (...) always being more closely related to the outward, na szerzej rozumianą problematykę r o l i k u l t u i symbo­ sensorily perceptible form of die symbol than is the norma­ lu religijnego w pielęgnowaniu tożsamości narodowej. tive pole (Turner 1978: A u t o r ten analizuje r u c h pielgrzymkowy w Irlandii, ciążyć k u „górnemu", n o r m a t y w n e m u biegunowi, c h o ć operując pojęciem communitas, które dzieli na trzy typy: nie osiągają go w pełni - „polskość" Częstochowskiej egzystencjalny, normatywny i ideologiczny (Turner 1978, Królowej łączy się z jej oficjalnymi, k u l t o w y m i własno­ s. 135). D w a pierwsze realizują się w wymiarze społecz­ ściami. Po ptzeciwnej, „orektycznej" stronie m o d e l u , nym, przybierając bądź to spontaniczną i raczej jednora­ odnajdujemy nie lokalność, lecz boleść, smutek i mat­ zową formę {communitas egzystencjalna), bądź też zorga­ czyną troskę, które czynią Maryję bliską naszemu ser­ nizowaną w ramach szerszych sttuktur (normatywna). c u , a przeciwstawiane są jej narodowej „królewskości", Communitas ideologiczna istnieje w batdziej abstrakcyj­ strojności i h o n o r o m oraz, jawnej czy ukrytej, patrio­ n y m wymiarze k u l t u r o w y m i stanowi w n i m odpowiednik communitas normatywnej; jest zapleczem idei i wzorców dla rzeczywistych wspólnot ludzkich. Według Turnera dziej. Bo tutaj jest ukoronowana przez tą miłość, n o to rodacy ufundowali, i tę koronę, i te szaty, i tak dalej, ale wersalne, a tym, co szczegółowe i lokalne. Przeciwległe jednak... (...) [wyjmując z portfela obrazek przedstawia­ bieguny nazywa o n normatywnym {normative) i orektycz- jący zbliżenie twarzy M B C z bez „sukienki"] O , ta M B n y m {orectic). Symbole odnoszą się do ideałów, wartości, m i najbatdziej odpowiada, właśnie, to jest taka widać: n o r m społecznych, doktryn teologicznych itp. (biegun taka cierpiąca, taka swojska (...) te k o r o n y to stwatza- normatywny), a jednocześnie wyobrażają przedmioty, ją, tak m i się zdaje, wewnęttzny t a k i trochę dystans. czynności oraz idee pożądane i nacechowane emocjonal­ A już właśnie bez k o r o n y to już jest taka swoja, matka, nie w ramach danej kultury (biegun orektyczny). taka bolesna, taka zrozpaczona, taka... taka kochana" Nawiązując do tej t e o t i i , można w naszkicowanym [G. S. 2 ] . przez Turnera schemacie umieścić także zjawisko pa­ triotycznej w y m o w y M B C z - bez wątpienia jest ona symbolicznym. Za tycznej symbolice wizerunku: „Ja m a m w d o m u obraz M B C z , ale bez korony, bez szat i t e n obtaz, ta ikona, b y m powiedziała, najbardziej m i odpowiada. Najbar­ nośniki symboliczne, należące do communitas ideologicz­ nej, podlegają polaryzacji między t y m , co ogólne i u n i ­ przecież nośnikiem 135). Odnoszę wrażenie, iż w przypadku M B C z , jej „narodowe" cechy wydają się D w u b i e g u n o w y m o d e l T u t n e t a odpowiada zatem communitas, f e n o m e n o w i M B C z wtedy, gdy zamiast prostej polary­ skupiające się wokół C u d o w n e g o Obrazu, uznajmy zacji przyjmiemy istnienie układu ciągłego, rozpiętego społeczeństwo polskie, a ściślej mówiąc, wspólnotę ka­ pomiędzy d w o m a p o l a m i . Takie ptzedstawienie, zakła­ tolików identyfikujących się z jasnogórskim sanktu­ dające obecność pary przeciwieństw, dobrze ilustruje a r i u m i uznających, że podobnie czynią lub czynić po­ pewną postawę wobec p r o b l e m u „dwoistości" M B . Po­ w i n n i wszyscy „prawdziwi Polacy". W t a k i m ujęciu lega ona, jak sądzę, na podświadomym przyjęciu przez dwa aspekty M B C z uznać można za efekt procesu se­ i n f o r m a t o r a ukrytego założenia, iż M B Królowa Polski mantycznej polaryzacji symbolu. Jak wyglądałby t a k i i M B Pani wszystkich ludzi to wyobtażenia stojące do układ znaczeń. siebie w opozycji i nie dające się pogodzić. Prowadzi to Pamiętać 7 trzeba o złożoności treści do sytuacji, gdzie o t w a t t e sformułowanie wizerunku jednego z n i c h wydaje się negacją drugiego — w k o n s e k w e n c j i M B C z i o jej specyficznej r o l i . O g r o m n a ilość czynni­ 124 �Grzegorz Sokół • M A T K A BOSKA CZĘSTOCHOWSKA JAKO POLSKI SYMBOL N A R O D O W Y padają wypowiedzi wewnętrznie Bibliografia: bardzo niespójne, sprzeczne, domagające się „zatuszowania". 1983 Jest jednak także i inne podejście do p r o b l e m u d w o ­ Bogurodzico-Dziewico. Polski almanach maryjny, Warszawa Hołówka istej natury M B C z . Reprezentujący je respondenci nie T. widzieli większych niezgodności pomiędzy jej uniwer­ 1986 salnością a polskością: „No, M B jest naszą, Polski kró­ Jabłońska-Deptuła lową, ale też jest M a t k ą wszystkich ludzi, M a t k ą Boga, 1990 M a t k ą wszystkich ludzi. M B jest Królową Polski, więc Myślenie potoczne, Warszawa E. Religijność' i patriotyzm doby powstań [w:] Swoistość' i uni­ wersalizm kultury polskiej, Lublin Kunczyńsка-1racka M a t k ą Polaków i jest również Królową Wszechświata, i M a t k ą i n n y c h państw, można powiedzieć" [ G . S. 3 ] . W tych wypowiedziach zdania popierające obydwa po­ A. 1978 Malarstwo ludowe kręgu Częstochowskiego, 1998 Matka Boska w polskiej szluce ludowej X I X wieku [w:] Nie­ Wroclaw pokalana. Kult Matki Bożej na ziemiach polskich w X I X wie­ glądy nie kolidują ze sobą, a często przytaczanym argu­ ku, Lublin m e n t e m jest podkreślanie jedności M B . Sieradzka 1994 A. Przedstawienia maryjne w malarstwie polskim lat osiemdzie­ Problematyka stosunku współczesnych Polaków do siątych X X wieku [w:] Przewodniczka. Kult Matki Boskiej narodowego lub też uniwersalnego znaczenia M B C z m o ­ w Polsce od Lumen Gentium do Redemptoris Mater i 964 — 1987, że wydawać się teraz dość jasna - nawet jaśniejsza niż jest Częstochowa w rzeczywistości. A b y zbliżyć względnie uporządkowany T u r n e r V., T u r n e r zapis m o i c h spostrzeżeń do stanu faktycznego, muszę do­ 1978 E. Image and Pilgrimage in Christian culture, New York dać, że wprowadzone tu rozróżnienie na dwa zasadnicze typy postaw ma tylko najbardziej ogólny charakter. Zagadnienie to, a ściślej o b y d w a jego L I S T A WYKORZYSTANYCH W Y W I A D Ó W : (wszystkie w y w i a d y przeprowadzone zostały w Częstochowie aspekty w d n i a c h 21-27 września z osobna, może jednak zostać ujęte w sposób usyste­ matyzowany, a jednocześnie czytelny, za pomocą za­ Grzegorz Sokół: prezentowanych powyżej m o d e l i . C h o ć nie są one cał­ 1. dwie kobiety z Zabrza, obydwie w wieku ok. 75 lat kowicie bezbłędne, o b a w i a m się, że gdybym dążył do dalszych udoskonaleń, ryzykowałbym zbyt 1998) 2. małżeństwo zamieszkałe w Warszawie, oboje w wieku ok. 65 lat; duże mężczyzna - wykształcenie średnie, pochodzi z Wilna; kobieta - uproszczenia. Myślę, że trzeba t u odstąpić o d ambicji wykształcenie wyższe, z Warszawy znalezienia j e d n o l i t y c h i jednoznacznych rozwiązań 3. mężczyzna, lat 45, mieszkaniec małego miasteczka, wykształce­ dla problemów, które jednolite i jednoznaczne nie są. nie nie wyższe niż średnie 4. mężczyzna, lat ok. 50, pilot Prowadząc rozmowy z pielgrzymami w Częstocho­ 5. mężczyzna, lat 75, uczestnik Ogólnopolskiego Zjazdu Synów wie, a zwłaszcza analizując p o t e m i c h wypowiedzi, sta­ Pułku wałem twarzą w twarz z „potocznym" światem i „potocz­ 6. mężczyzna, lat ok. 50, z Zabrza, wykształcenie zawodowe n ą " mentalnością. Wiedziałem jednak, że nie mogę bez 7. dziewczyna, lat 18, z Częstochowy, uczy się końca pytać: „co się za t y m kryje?" - w poszukiwaniu ja­ 8. kobieta, zamieszkała w Piaskach k. Sosnowca, wykształcenie snych i logicznych odpowiedzi. Musiałem zgodzić się średnie 9. kobieta, lat 74, wykształcenie podstawowe, zamieszkała w Kiel­ z faktem, że zagadnienie, które badam, m a „nienauko­ cach wą" naturę - i w którymś momencie przestać sięgać głę­ 10. dwie kobiety - matka i córka, wiek: matka ok. 55, córka ok. 20, biej i zadowolić się zbiorem wieloznacznych sformuło­ z Katowic wań. Wymagało to ode m n i e przyjęcia kategorii podob­ 11. dwie starsze kobiety (wywiad niepełny) n y c h do tych, j a k i m i posługiwali się m o i rozmówcy, 12. mężczyzna (wywiad niepełny) i uznania, że gdy bada się kwestię tak złożoną i dyna­ Anna Kalina: miczną jak „społeczny" odbiór „ukrytej" symboliki, trze­ (numeracja według porządku w zestawach wywiadów autorki) ba czasem zdobyć się na pewną elastyczność i otwar­ tość, odrzucając ściśle naukowe myślenie. Dlatego też 1. kobieta, 1. 65, wykształcenie średnie, księgowa nie staram się tutaj zamknąć mechanizmów symbolicz­ 3. kobieta, 1. 57, wykształcenie zawodowe, pracownica poczty 4- mężczyzna, 1. 62, ślusarz nego funkcjonowania M B C z w j e d n y m m o d e l u . Myślę, 6. dwie kobiety: 1. 53, wykształcenie średnie, sprzedawczyni 1. 64, że jestem najbliżej prawdy, kiedy zakładam, że obydwa gospodyni zaproponowane ujęcia dopełniają się i razem oddają 7. dwie kobiety: nauczycielka w podstawówce, 1. 42 przedszkolanka, właściwy obraz postawy badanej grupy wobec polskości 1. 45 wizerunku M a t k i Boskiej Częstochowskiej. Antonina Bereza: 2. kobieta, zamieszkała we wsi na Kielecczyźnie, 1. 83, wykształcenie ' Wypowiedzi dotyczyły w większości wypadków podstawowe. konkretnego przedstawienia - pokazywanego przeze mnie obrazka przykładowe­ go, ukazującego MBCz w otoczeniu biało-czerwonych flag i Orła w koronie — i , chociaż w tym sensie mają charaktet szczegółowy, można je odnosić również do ogólnego poziomu 125 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93f1de3fa5222671e24315426831eb97.pdf e00741bcdc517b0b6d930207ebd4a08a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2871 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2676 Title A name given to the resource Sanktuarium maryjne w Bardzie Śląskim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.159-163 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki * S A N K T U A R I U M MARYJNE W BARDZIE Ś L Ą S K I M W ydaje się, że spośród w i e l u najsławniejszych, JACEK ośrodków k u l t o w y c h w Polsce, t a k i c h jak Jasna G o t a czy Skępe, Bardo stanowi m i e j ­ OLĘDZKI sce szczególne, a może wprost wyjątkowe, jedyne. D o ­ k o n a n o w Bardzie rzeczy niezwykłej, a zarazem jakże oczywistej w kategoriach współczesnej świadomości, Sanktuarium maryjne w Bardzie Śląskim rozumienia boskiej opiekuńczości, cudów, pobożnych obyczajów i t p . Otóż w k a t o l i c k i c h p r a k t y k a c h religij­ n y c h wszelkie świadectwa chwały czczonych wizerun­ ków (głównie w o t a , ale również rekwizyty, takie jak chociażby kule, kajdany, zegarki) przetrzymywane są w samej świątyni w pobliżu o p r o m i e n i o n y c h c u d a m i postaci. Tylko najcenniejsze ofiary czy dary wyłączane są z t y c h ekspozycji i c h r o n i o n e w odrębnych m i e j ­ scach, skarbcach, skrytkach, jakichś schowkach. N a ­ tomiast w Bardzie, w przylegającym do kościoła b u ­ d y n k u klasztornym, znajduje się m u z e u m . Dominują zrozumiałym, własnym zaintetesowaniem. O obrazach w n i m obrazy wotywne, które wcześniej znajdowały się nie próbuje mówić, zbyt zawiłe kryją one treści. Po­ w kościele, w sąsiedztwie ołtarza głównego. n a d t o opisy przedstawianych zdatzeń c u d o w n y c h zapi­ W k r ó t c e po fascynacjach meksykańskimi sane zostały po n i e m i e c k u . Obecny jest przy zwiedza­ retablos, r o k u znalazłem się p o n o w n i e , po n i u ksiądz w starszym w i e k u , ale nie k w a p i się służyć ćwierćwieczu, w tymże muzeum, aby odświeżyć sobie jakąś informacją. Przez niedomknięte d t z w i obserwuje pod koniec 2001 wcześniejsze wrażenia, a najważniejsze, spojrzeć na zwiedzających, ale jest nas tylko dwóch. Kradną czy n o w o , z perspektywy odległej, bo aż amerykańskiej, na nie kradną, bo fotografować mogą. ów jedyny w kraju zbiór m i r a k u l a r n y c h dokumentów. Figura M a t k i Boskiej z Barda z drewna bukowego, p o l i c h r o m o w a n a na podkładzie k r e d o w y m z początku Szatki X I I I w. ma zaledwie 43 c m wysokości. M a d o n n a ze Skępego jest o o k . 10 c m niższa. Z a t e m są to f i g u r k i . K u l t świętych figur, a właściwie - jak za chwilę po­ D o d a ć należy, przeznaczone p i e r w o t n i e dla k u l t u pry­ w i e m - figurek, między odległymi światami, Polską, watnego, a nie publicznego. Płaszcze królewskie, j a k i ­ M e k s y k i e m czy E k w a d o t e m l u b Peru, łączy pewien po­ m i są okryte, owe szatki albo s u k i e n k i , kształtują o d ­ wtarzający się obyczaj. S t a n o w i go zakrywanie rzeźby, czucia w i e r n y c h i zarazem utrwalają w wyobraźni w i ­ z reguły niezwykłej wartości artystycznej i zarazem h i ­ zerunek czczonej postaci. Rzeźba z Barda to bezcenny, unikatowy, tylko jeden z dwóch w kraju zabytków storycznej, specjalnym o k r y c i e m . Może się o n kojarzyć ' z płaszczem królewskim albo uroczystą kapą. O w e sztuki i okrycia w y k o n a n e z c e n n y c h materii w rodzaju atłasu, padku Skępego niewielka rzeźbka jest gotycka. O k r y ­ romańskiej; rzeźby pełnej w d r e w n i e ! W przy­ b r o k a t u , altembasu, nieraz specjalnie haftowane, bat- cia, sposób ekspozycji, w znacznym o d d a l e n i u i sto­ ; dzo często mają charakterystyczny kształt, a m i a n o w i ­ sownym oświetleniu, w Batdzie za wspaniałą kratą o d ­ cie - stożkowy. D o l n a część tego okrycia jest nader dzielającą prezbiterium o d nawy, kształtują nastrój, szeroka, w górze zaś zwężona do rozmiarów samej gło­ uczucia, pomagają w rodzeniu się wspaniałych przeko­ wy l u b szyi. Ten wzór powtatza się z nieprawdopodob­ nań. W interesującym nas przypadku - przekonań m i ­ ną konsekwencją przez wszystkie dawne kraje k a t o l i c ­ rakularnych. kie na świecie i spotykamy go w ikonografii miejsc k u l ­ N i m przedstawię obrazy z k o l e k c j i w Bardzie, jedy­ t u maryjnego, zarówno Polski, i n n y c h krajów europej­ nej tego rodzaju w kraju i zarazem najdosadniej k o m u ­ skich, jak też w s p o m n i a n y c h miejsc w A m e r y c e Ła­ nikującej o charakterze m i r a k u l a r n y c h uniesień, ko­ cińskiej. nieczne są uszczegółowienia dotyczące samej tzeźby M a t k i Boskiej trzymającej Jezusa przed sobą, a nie W Bardzie owe okrycia, zmieniane na większe świę­ ta, nazywane są szatkami M a t k i Boskiej. W z b o k u na ręce. Ten archaiczny wzorzec ikonograficz­ innych ny ma swoją nazwę oraz teologiczną interpretację. częściach Polski mówi się o sukienkach. Tylko w Batdzie, w o w y m przykościelnym muzeum, pobożny piel­ M a t k a Boska trzymająca przed sobą, na swym łonie, grzym czy tylko zwykły przybysz, dowiedzieć się może Jezusa jest dlań t r o n e m , thronus Dei, będąc zarazem o uroczym obyczaju „ubierania" czczonej postaci. N a „stolicą mądrości", sedes sapientiae, dwóch lub trzech oszklonych tabliczkach pokazane są m a n d o r l i , aureoli. a także rodzajem dawne, dosyć już zetlałe i zszarzałe szatki M a t k i Bo­ M a d o n n a Tronująca jako Królowa z Jezusem błogo­ skiej Bardzkiej Strażniczki W i a r y . D w a razy w r o k u , na sławiącym umieszczonym centralnie, to typ grecko-bi- święta, zmieniano szatki. Są więc dosyć różne. Prze­ zantyjski N i k o p o j i , obdarzającej zwycięstwem. Oprócz wodniczka, miła nastolatka, zwraca na nie uwagę ze Barda, na N i k o p o j i natrafiamy w kraju w t y m p a n o n i e 159 �Jacek Olędzki • S A N K T U A R I U M MARYJNE W BARDZIE Ś L Ą S K I M zarówno symbol władzy, jabłko królewskie, jak też wła­ dania światem, kulą ziemską. N a t o m i a s t Jezus wznosi prawą rękę w geście Pantokratora, mając wyraziście ukazane trzy pierwsze palce dłoni, która udziela błogo­ sławieństwa światu. Istnieją jednak pewne drobne, ale jakże istotne róż­ nice. Stopki Jezusa w rzeźbie z Monserrat są ukazane w po­ ziomie z palcami lekko wzniesionymi do góry, co może oznaczać wznoszenie się do nieba. Natomiast stopki Je­ zusa w rzeźbach z Barda oraz Ołoboku są opuszczone. Zdaje się to świadczyć o zamyśle ukazania Dzieciątka schodzącego ze swego sedes sapiendae i t y m samym włą­ czającego się w rzeczywistość ziemską. To chyba szale­ nie ważna cecha polskich rzeźb romańskich. Bardo znaczy w staropolskim „góra", „warownia". To pospolite zjawisko wznoszenia wczesnych świątyń na wyniesieniu. Pierwszymi byli j o a n n i c i , kanonicy re­ gularni, następnie cystersi. Obecnie gospodarzami są redemptoryści. Sam obiekt był w i e l o k r o t n i e przebudo­ wywany, obecny należy do jednej z największych w kraju b u d o w l i późnobarokowych. Występuje pod wezwaniem Najświętszej M a r i i Panny. Korzysta jednak z dodatkowego, wiele mówiącego tytułu, N . M . Panny Strażniczki Wiary. To tytuł wyjątkowy. Częstsze są ta­ kie nazwy, jak M a t k a Boska Bolesna, Płacząca, Łaska­ wa czy Miłosierna. Zaskakujące, ale M a d o n n a z Barda, słynąca c u d a m i , mająca od początku wyraźnie okre­ ślone, najwznioślejsze miejsce w kulcie i p r a k t y k a c h religijnych, nie była przez papieży k o r o n o w a n a . D r e w ­ niana k o r o n a na jej głowie to zamysł samego rzeźbia­ rza, wynikający z całości ideowej wyobrażenia. Fakt nieuzyskania p a p i e s k i c h wyróżnień może j e d y n i e świadczyć o cystersach, różniących się o d bernardy­ nów, szczególnie dbałych o koronację. Jednakże w 1966 r o k u , w czasie obchodów tysiącle­ cia państwa polskiego, ks. kardynał Bolesław K o m i n e k dokonał a k t u k o t o n a c j i bezcennej i zarazem wspania­ łej rzeźby. Posłuchajmy Tadeusza Chrzanowskiego, historyka sztuki, autota m o n o g r a f i i o Bardzie Śląskim (Ossoli­ n e u m , Wrocław 1980): (...) Do czasu kasaty zakonu w 1810 r. mieszkali tu zakon­ Obraz wotywny, 1796, olej na płótnie, Bardo nicy cysterscy pełniący funkcję proboszczów (superiorów) i wika­ rych. Później większą część budynku przekształcono Obraz wotywny, polowa XIX wieku, olej na płótnie, Bardo na szkołę, świeckiemu proboszczowi pozostawiając w użytkowaniu jedynie część przyległą do kościoła. Bardzo ważny dla dziejów zespołu romańskiego kościoła św. Stanisława w Starym Z a m ­ był rok 1900, kiedy to biskup wrocławski, kardynał Jerzy Kopp k u , Dolnośląskie oraz w romańskiej świątyni Panny uzyskał zezwołenie na osadzenie tu redemptorystów (był to jeden M a r i i w Goźlicach, Świętokrzyskie. Z zakonów szczególnie zwalczanych w okresie „Kulturkampfu". T e n wzorzec odnajdujemy w słynnej M a d o n n i e Dopiero jednak w 1923 r. zakonnicy przejęli cały budynek z katalońskiego M o n t s e r r a t (Przepiłowana G ó r a ) , do i wkrótce potem dokonali remontu oraz wbudowania w kondy­ której przybywają m i l i o n y pielgrzymów. M o r e n a M a ­ gnację dachową skrzydła poprzecznego piętra mansardowego. donna, albo M o n e r e t a (Czarnulka), czyli Neustra Senora. W p o l s k i m i hiszpańskim zabytku M a t k a Boska Najważniejszy jednak dla naszych rozważań jest dzierży w wysuniętej prawej dłoni kulę, może to być opis kaplicy w o t y w n e j , głównej części m u z e u m . 160 �Jacek Olędzki • S A N K T U A R I U M MARYJNE W BARDZIE Ś L Ą S K I M Wnętrze kaplicy ma specyficzny, niepowtarzalny nastrój je się skomponowana w 7 „linijkach" statannie wykona­ wnęki na inskrypcja opisująca zdarzenie i wyrażająca wdzięcz­ nie dzięki ołtarzowi, ale przez to, że ściany, a nawet okienne obwieszone są gęsto obrazami wotywnymi. tu 54, a w całym klasztorze ilość tych malowanych czynień przekracza Obraz w o t y w n y n r 344 wisi p o n a d 343, pochodzi dzięk­ ob­ z 1776 r o k u . Przed obrazem w r a m a c h (!) M a t k i Bo­ biegłych skiej z Barda klęczy kobieta w czepcu, trzymając przed liczbę stu. Są w tym zbiorze i duże maleńkie, jedne malowane przez razy, i całkiem ność za c u d ocalenia. 1736 rok, eksponat n t 343. Jest ich Ten sobą dziecko w p o w i j a k u położone na czymś w rodza­ dzielić się zwykło na vota i eks-vota, czy­ j u łóżeczka. To szlachcianka, w p r a w y m d o l n y m rogu li dary składane jako prośba o laskę, oraz na te, które są już znajduje się, starannie namalowany, kartusz herbowy. dziękczynieniem Zamiast godła widnieje na n i m lapidarna notacja o da­ malarzy cechowych, typ przedstawień inne przez naiwnych za spełnienie przytłaczająca większość zów wotywnych Najstarsze próśb. amatorów. Wedle tego zgromadzonych Z po­ m i herbowymi bogatej rodziny, oddającej się p o d opiekę w 1650 r. M a t k i Boskiej z Barda. Świecznik z płonącą świecą na W sąsiedztwie tych obrazów okazałe płótno ze znaka­ kilka: l) fundowany Vilhabera, cesarskiego rządcę Nysy, przedstawia na tle perspektywicznie dworzanina wieloosobową ku); 2) fundowany ra w podzięce nie, inaczej aniżeli poznane w odległych stronach. Z o ­ Głogów­ stały oprawione w czarne, kunsztowne ramy. Czuje się r. przez Waleriana Darthe- tu ślad bardzo dbałej ręki. A l e jest jeden obraz skom­ syna z wy­ ponowany w poziomie. T r u d n o się dziwić, b o w i e m fundowany przedstawia płonące miasto. Płonie kościół, ratusz kościoła niewidomego pod krzyżem; w 1667 r. przez Annę Katarzynę czącą na tle starego kościoła 3) Klink z fundatorką duje się inskrypcja, osiem kobiet. Jedna stoi i rozkłada w." niż sążniste wątki narracyjne: ratującą nastowiecznych. N r eksponatu 333. krajobrazowe. zostali chorzy leżący w w typowych dla tej epoki pomieszczeniach, sto lepszą ilustracją ręce, i n n e siedzą, a jedna leży. Panie w strojach osiem­ interesują szczegółnie te, w sobie pewne elementy Np. w kilku wyobrażeni i wysokie b u d y n k i . N a dole obrazu, gdzie zwykle znaj­ klę­ bardzkiego. Pośród tego zbioru obrazów ktdre zawierają Obrazy, które oglądamy, są k o m p o n o w a n e w pio­ (schemat za uzdrowienie obu klęczących klęczącą w ujętego wnętrza w 165[.]/ t y m obrazie może oznaczać niegasnącą wiarę. i za­ rodzinę, częsty w tej epoce, np. obrazy Oppersdorfów łóżkach, To niebywała kolekcja i zarazem przykład mało czę­ w kraju znanej dbałości, nie mówiąc już o trosce będących „życia codziennego na Słasku w X V I I opisy. Zdarzają się też dość tu przedstawiono się z pożaru, o o c h r o n ę dóbr k u l t u r a l n y c h . W i e l e poznałem w k r a ­ j u klasztorów, w niektórych sypiałem, w Skępem m i a ­ niespodziane łem okazję zmieniać sukienkę tamtejszej M a t c e Bo­ osobę tonącą w rzece, a Elżbietę no w momencie gdy, przechodząc kołkiem cie zdarzenia. To również w o t u m dziękczynne. należy do tej drugiej grupy. łowy X V I I w. Wyliczmy ówdzie obra­ w Bardzie zachowane obrazy wotywne pochodzą przez Urbana obrażeniem podziału Furman skiej, ale spotkanie z t y m , na co się natrafia w Bardzie, pokaza­ przez plot, przebiła przyćmiewa wszelkie i n n e doświadczenia, z Rzeszowa, się O p a t o w a , M i e d n i e w i c , Radomia, Łowicza i z samej Ja­ /1736/. snej Góry. Kolek z płotu W Bardzie po sąsiedzku i zawsze elegancko, z peł­ n y m uszanowaniem występują świadectwa wiary ubo­ gich i bardzo, bardzo bogatych. Salkę M u z e u m z obrazami w o t y w n y m i otwiera tuż za d r z w i a m i szczególnego rodzaju płótno. Jest to obraz Ufność z poł. X V I I I w., już pociemniały, w k o n w e n c j i naiw­ n y c h wyobrażeń, podobnie j a k sąsiadujące dzieła. K o ­ bieta przechodząc przez płot chruściany się przewróci­ Intrygujące wszelako jest podobieństwo w postawach ła. D o obrazu dołączony jest na górze, poziomo przy­ fundatorów obrazów w o t y w n y c h . Chodzi przede wszyst­ wiązany, kołek długości blisko jednego metra. Jest to k i m o fundatorów indywidualnych, prywatnych. Otóż kołek z płotu, który spowodował zdarzenie. N i e trzeba to podobieństwo wyraża się głównie w ufności do posta­ wielkiej dociekliwości, aby domyślić się, że jest to i n ­ ci czczonej i zarazem m o c n e m u przekonaniu, że się pod­ dywidualne w o t u m dziękczynne z tytułu szczęśliwego lega jej opiece. Towarzyszy temu żarliwa wiara w udzie­ pokonania przeszkody. Ofiarodawczyni składa podzię­ laną, natychmiastową pomoc w sytuacji zagrożenia, kę, że oczywiście c u d o w n i e została o b t o n i o n a . Przed niebezpieczeństwa i t d . W y m o g i e m jest tylko przywoła­ czym? Ciężkim zranieniem. Jej suknia długa do kostek, nie nazwy czy imienia postaci opiekuńczej i czczonej. pewnie wplątała się w k o ń c e sterczących kołków pło­ O w o przywołanie - jak można się domyślać - bliskie t u . I pewnie tylko westchnienie do M a t k i Boskiej przy­ jest spazmu, graniczy bądź jest prawdziwą rozpaczą. wróciło nieszczęsnej rozwagę, jak znaleźć się na ziemi Można się jednak zastanawiać, że skoro występuje zdrową będąc. tak wyraźne podobieństwo w postawie fundatorów N a d całością przedstawienia - jak w meksykańskich z naszych stron i tak odległych, jak M e k s y k , dlaczego retablos - znajduje się stereotypowy wizerunek M a t k i w j e d n y m i d r u g i m przypadku pojawia się potrzeba w i ­ Boskiej z Barda. Natomiast na dole obtazu - jak w zna­ zualizacji zdarzenia, nieraz drobiazgowej, uzupełnianej n y c h n a m z odległego świata przedstawieniach - znajdu­ często 161 szczegółowym jej opisem. Wydaje się, że �Jacek Olędzki * S A N K T U A R I U M MARYJNE W BARDZIE ŚLĄSKIM w o w y c h postawach, jak je ogólnie nazywam, ufności' Odmienności i żarliwej wiary występuje jeszcze element przeżyciaL emocjonalnego, z reguły niezwykle silnego, nieraz Dziwnie rzecz by się miała, gdyby i c h nie było. : obezwładniającego czy może zdecydowanie głębokie­ W go. Współcześni i oświeceni, doświadczający poprzez Polsce o d sanktuariów w części północnej, jak C h e ł m n o , przez środek Czerwińsk oraz dalej na połu­ : przekazy środków masowych przeżyć o skali przerasta­ jącej własne nieszczęścia i jakieś dramaty, zapewne je' tłumią albo osłabiają i c h możliwą o b e c n o ś ć . Retablos ; meksykańskie dowodzą, że wciąż jest żywa postawa,> której poświęcam uwagę. dnie, Kraków i samo Bardo, odnajdujemy wota, wyjątk o w o okazałe, związane z historycznymi dla tych miejsc pożarami. Każdorazowo przyczyną pożaru był, jak się pospolicie mówi, p i o r u n . W Czerwińsku d o k u m e n t e m zdarzenia jest dużych rozmiarów trybowana i repuso- Czy w Polsce jest inaczej? Niezupełnie. Władze ko­ wana blacha srebrna. O b i e k t z Barda już znamy. A l e ścielne, w szczególności sławnych sanktuariów słyną­ jest wart uwagi, trochę podobny, bo też malowidło, c y c h c u d a m i mają nie lada p r o b l e m z wielością d o k u ­ a nie plakietka srebrna. Posiada go Kraków. O t ó ż jest m e n t o w a n y c h świadectw uzyskania przez swych wier­ to w o t u m dziękczynne, za co? Za to, że udało się pożar n y c h bożej laski. N a Jasnej Górze już w latach sześć­ ugasić, albo że dzięki m o d l i t w o m sam wygasł? N i e ! dziesiątych nadmiar srebrnych czy srebrnopodobnych,> współczesnych wotów gromadzono w parcianych w o r ­ traktaty o naszej słabości narodowej do tolerancji. kach, aby ostatecznie uległy przetopieniu, a z uzyska­ Uprzedzam, to w o t u m nieszczęsne, mówiące więcej niż Otóż, dzięki g r o m a d n y m m o d l i t w o m parafian kościoła nego surowca można było wykonać efektowne naczy­ św. Katarzyny i drugiego, sąsiedniego, udało się uprosić n i a na k w i a t y dekorujące ołtarze. Pana, aby pożar zmienił swe miejsce i przeniósł się Powstanie M u z e u m malarstwa w o t y w n e g o przy' s a n k t u a r i u m w Bardzie jest niewątpliwie świadectwem w i n n e . D o pobliskiej dzielnicy żydowskiej. nie tyle wygasłych postaw ufności i m o c n y c h przeżyć jących jakąś zbiorową potrzebę, był fundowany przez 1 ; e m o c j o n a l n y c h w i e r n y c h , ile kłopotu z n a d m i a r e m i c h Ten rodzaj wotów, nie indywidualnych, ale wyrażalicznych zainteresowanych. Wspomagały realizację ta­ 1 potrzeby „dania świadectwa". kiej potrzeby i władze kościelne, i miejskie. Z t y m rodza­ To świadectwo w s a n k t u a r i u m bł. Rafała z Proszo­ j e m zbiorowych wotów w M e k s y k u nie miałem możno­ wic w Warcie mogą w i e r n i wyrażać na k a r t k a c h papie­ ści się spotkać. Również nie ma świadectw na występo- r u (często są to niewielkie karteluszki) i składać do wanie wotów zbiorowych w t y m kraju, dotyczących i n - specjalnej skrzynki w kościele. C o jakiś czas treść t y c h n y c h klęsk żywiołowych. A jak wiadomo, jest to rejon zapisków jest odczytywana przez ojca bernardyna huraganów oraz erupcji wulkanów. Okazuje się więc, że z ambony. Polacy już w przeszłości potrafili być solidarni. 1 1 1 W Warszawie, w kościele Świętego Krzyża, a więc A l e - jak się wydaje - to nie tyle polskie dziedzic - w sercu stolicy, o d okresu międzywojennego rozwija t w o k u l t u r o w e , co zdecydowanie zachodnioeuropej- się i wciąż jest żywy k u l t św. Tadeusza Judy, p a t r o n a skie, stworzone w długich dziejach działalności insty­ spraw beznadziejnych. W ł a d z e kościoła rozstrzygnęły tucji p r o b l e m obecności świadectw tego k u l t u w tablicz­ a z czasem R A T U S Z (na dobrą sprawę u nas o d rene­ 1 1 kościelnych i świeckich. Kościół, kościoły, k a c h niedużych, m e t a l o w y c h , na których intencje zo­ sansu) , to symbole europejskiego pejzażu semiotyczne- stały wygrawerowane. A l e kiedyś, również i dla n i c h go miast. W pejzażu meksykańskim, t y m d a w n y m , zabraknie miejsca na ścianie w keściele. oczywiście kościół odnajdziemy, lecz ratusza nie. C h y ­ 1 Zatem, m i m o wielkiej odległości w przestrzeni, ba że za jego e k w i w a l e n t uzna się w n i e p o z o r n y m d o ­ dzielących katolików różnic w tradycji k u l t u r o w e j , h i ­ m u , j a k i c h w mieście wiele, areszt, albo - też z czasem storii najnowszej, osobliwie i c h świat doznań, przeżyć - w miarę przyzwoite budowle więzienia. religijnych może być bardzo podobny, chociaż wyraża­ ny n i e j e d n a k o w o . I można na koniec tych uwag' stwierdzić, m i m o n i e p r a w d o p o d o b n y c h przeobrażeń o d X V I I I w i e k u na wszelkich p o z i o m a c h życia ludz­ Dziękczynne w o t a z p o w o d u wyładowań atmosferycznych i skutków, jakie mogą one powodować, to iście europejska specjalność. I n n y m n a c j o m raczej nie­ znana i pewnie niedostępna. kiego, t u i t a m , że w duszach katolików i chyba nie t y l k o , t r w a stała ufność, wiara. W Bardzie p o n a d sto • lat t e m u ktoś przez płot przechodził i . . . szczęśliwie. Istota przeżyć m i r a k u l a r n y c h się nie zmieniła. Przez W W a r c i e już w naszych czasach pewna starsza n i e ­ ponad 300 lat powtarza się t e n sam rodzaj ufności, m o ­ wiasta jadła kaczkę. Mogła się udławić c i e n k ą k o ­ że już nie tak powszechny jak niegdyś. Zmieniły się je­ steczką tego ptaka, lecz wezwany n a p o m o c bł. Rafał dynie realia. Pojawiły się nowe choroby i zagrożenia. z Proszowic interweniował, do udławienia „nie d o ­ W Polsce problemy alkoholizmu, w M e k s y k u , a raczej szło". W t y m s a m y m czasie pewnej zacnej M e k s y k a n - w U S A bandytyzmu. Pewnie i one są już obecne w kra­ ce z s y n k i e m udało się przejść szczęśliwie przez tory j u , w skrytych - jak w Warcie - wyznaniach w i e r n y c h . kolejowe, zdążyła wezwać na p o m o c swoją Panienkę U nas sztuka malarstwa w o t y w n e g o wygasła już przy z Jose de los Lagos. końcu X I X w i e k u . W M e k s y k u rozwija się do tej pory. 162 �Jacek Olędzki • S A N K T U A R I U M MARYJNE W BARDZIE ŚLĄSKIM Dlatego w porównaniach stylu, fotmy, wystąpią różni­ kanonika oznaczone również analogicznym jak na obrazie ce. Nasze d o k u m e n t y uniesień m i t a k u l a t n y c h są ro­ herbem i monogramem, na którym ukryta była data jego dzajem naśladownictwa dzieł epoki. A więc są w y m u ­ śmierci: sądzić, wyznacza skane, olejne, statannie malowane lasetunkowo. C h o ­ termin a quo powstania owego ciaż nie we wszystkich ośrodkach. Meksykańskie reta- 1508. Cornelius Należałoby Mueller, że data ta malowidła. który opublikował blos z lat sześćdziesiątych-dziewięćdziesiątych X X wie­ stwa XVI wieku na Śląsku, k u , powstały ptzy użyciu nowej fatby, akrylu, farby oddziaływania w o d n e j , ale krzepnącej jak olejna i ttwałej. Najważ­ czym mianem: „Mistrz kręgu Cranacha niejsze, nie ma w n i c h śladu jakichś prób naśladownic­ Pewne cechy stylu weimarskiego t w a w i e l k i c h dzieł, są spontaniczne, zamaszyste, p r o ­ zwłaszcza stota i szczerość z nią związana tzuca się w oczy, jak pokutującym Łukasza w głównej krucyfiksu, esowatym udrapowaniem do którego a także przewiązanego go za nim św. Jana Ewangelistę, klęczącym, z typowym, na węzeł polecany przez a całość zamykają reliefowo opracowane pozłacane zwieńczeń cji d a l e k i c h o d sztuki n a i w n e j , bliskiej l u d o w e j . C h o ­ ślinną pucołowaty tryptykowych. aniołek miastem i górami, do tradycji orna­ masu/erkourych Pod tą ornamentalną dmie w klę­ stojące­ w tle roztacza się rozle­ pejzaż, Z kościołem, włącza kultutę religijną Polski do europejskich trady­ periso- wiarygodnością gły, „romantyczny" menty roślinne nawiązujące W Bardzie przekonuje nas o t y m jeden obraz, który r." znaleźć, przedstawieniu modli się anachoreta, czy w prawym dolnym narożniku, podboju. w w robo­ 1508 mistrza można nium. Kanonik oddany z portretową n y m znacznie wcześniej i nie w w y n i k u z około postaci kompozycji: św. Hieronimie, w tęcznie pisanych na karteluszkach papietu relacjach U nas chrześcijaństwo stało się f a k t e m historycz­ kręgiem Cranacha starszego i określa o cudzie. Dzieje wszelako zasadniczo odmienne katalog malar­ łączy ów zabytek z wicią ro­ trąbę. dzi o obraz również wotywny, jednakże związany nie • z m a l a t s t w e m domorosłym czy nawet c e c h o w y m . Tak oto o t y m obrazie pisze Tadeusz C h r z a n o w s k i , w przy­ taczanej już pracy (s. 108-113): Muzeum. Oczywiście w naszym przeglądzie niezbędne znajdujących jest zasygnalizowanie tym scharakteryzowanie Bardo to miejsce pogranicza między Śląskiem, Cze­ nie sposób omówić się tu eksponatów, najcenniejszych, pewnych z XVIII zabytek to bardzo piękny obraz oznaczonego ten znajdował się przed wojną lifornię. Skala t y c h pogranicznych związków jest oczy­ wiście i n n a . Takie pogranicza sprzyjają więziom mię­ obrazy w. (około dwudziestu). JO] kanonika tuaria M e k s y k u , które łączą obszary o d Teksasu po Ka­ ale a poza zespołów. W dziedzinie malarstwa przeważają zwłaszcza c h a m i , M o r a w a m i , ziemią lubuską, podobnie jak sank­ szczegółowo Jedyny wotywny monogramem starszy mienności religijnej. Poprzez owe więzi kształtuje się [podkr. bogactwo i rozmaitość oryginalnych faktów k u l t u r o ­ Obraz w y c h . Przestrzeń ludzkiego bytowania była i pozosta­ Głogowie, nie do końca c z y n n i k i e m przyjaznym, chociaż nie za­ „LG". w kolegiacie w dzyludzkim, szczególnie jeśli nie dzielą i c h bariery o d ­ barokowe, każ­ wsze zbawiennym. N a t o m i a s t , czy praktyka kompara- dym razie dobrze się stało, że nie pozostał w kościele, dla tystyczna wspierana p r a w e m k o n w e r g e n c j i jest dzisiaj a kiedy przeniesiono go do Barda, trudno ustalić. W którego był przeznaczony, wypaleniu w czasie działań bowiem ten uległ wojennych, metodologicznie w poznawaniu i całkowitemu więc ocalony Datowanie kultur dacz statej daty - ptzywiązalem się do niej dosyć ser­ bytek tym bardziej raduje oczy. decznie. owej kompozycji jest o tyle łatwe, że inwen­ tarz Lutscha wymienia w kolegiacie w Głogowie rozumieniu słuszna, t t u d n o jest powiedzieć, poza t y m że - jako ba­ za­ epitafium 163 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4dfc284856185d5218611c3c8d422c20.pdf fdb287938f99181b3c0bc2d41c2e8f2f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2872 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2677 Title A name given to the resource Meksyk. Współczesna świadomość mirakularna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.164-171 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A młodzieńczym o nakazie drążenia prawdy naukowej. Podobne JACEK odczucia rodzą się w czasie myszkowania w szczelinach k a m i e n n y c h suburganów Buriacji, M o n ­ OLĘDZKI golii, Tybetu, N e p a l u . W szczelinach tych ukryto thanki... Szperanie w archiwach kościelnych, w których są nieraz notowane intencje składanych wotów, również ociera się o grzech naruszania czyjejś prywatności. Jed­ Meksyk* Współczesna świadomość mirakulama nakże władze kościelne nie bronią przed t a k i m postępo­ w a n i e m . Najważniejsze, że przeważająca część ogrom­ nej ilości wotów w k a t o l i c k i c h sanktuariach świata jaw­ nie głosi treść swych próśb czy dziękczynień. Retablosy z M e k s y k u należą do t a k i c h właśnie wotów. Retablos P ośród różnorodnych, chrześcijańskich obrząd­ Współczesne retablos meksykańskie, tak jak europej- ków i p r a k t y k religijnych oryginalną własnościąi skie malarstwo z X V I I - X V I I I i z początków X I X w i e k u , katolicyzmu na świecie, niedzieloną z prawosła­ ukazują i d o d a t k o w o opisują k o n k r e t n e zdarzenie m i - w i e m , kościołami autokefalicznymi oraz z w y z n a n i a mi i rakularne, nie sprawdzane przez jakąkolwiek światłą, p r o t e s t a n c k i m i , są w o t a . ex vota, w M e k s y k u nazywa­ oficjalną komisję kościelną, lecz jedynie uznane przez ne retablos, l . p . retablo. Tablo, w hiszpańskim oznaczai określoną osobę czy osoby za cudowne. A inaczej mó­ ołtarz. Retablo, w w o l n y m tłumaczeniu określa o b i e k t wiąc - za interwencje o znamionach cudowności w sy­ sakralny, znajdujący się w kościele za ołtarzem. tuacjach zagrożenia życia, wolności, zdrowia jednej W o t a stanowią niezwykle sugestywny element wy­ z czczonych osób boskich w środkowo-zachodniej czę­ stroju miejsca w kościele, cieszącego się wśród wier­ ści M e k s y k u . Najpopularniejszymi postaciami są Prze­ n y c h szczególnym rodzajem adoracji: miejsca opro­ najświętsza Panna M a r i a z San Juan de los Lagos, Pan­ mienionego cudownymi łaskami. C u d a m i słynące na M a r i a z Talpa, Panna M a r i a z Zapopan oraz Jezus sanktuaria maryjne i jezusowe, czy też związane z k u l ­ Ukrzyżowany - Pan Miłosierdzia w Jalisco, Pan z Sau- t e m świętych, w M e k s y k u - świętych Michała i M a r ­ cito w San Luis Potosi, Pan K o n k w i s t y D u c h o w e j cina, to skarbnice wotów. W i n n y c h religiach świato­ w Guanajuato czy Dzieciątko Jezus ( N i n o ) z A t o c h a w y c h jakiś zbliżony do wotów o d p o w i e d n i k znaleźć w Zacatecas. można w judaistycznych kwitlechach, karteczkach z za­ W niektórych krajach europejskich obszaru śród­ pisywanymi prośbami i dziękczynieniami, albo - i chy­ ziemnomorskiego, szczególnie we Włoszech, obrazy w o ­ ba w najszerszym zakresie - w b u d d y j s k i c h tkankach, tywne zastąpiono w najnowszych czasach fotografiami. obrazkach czczonych postaci, i treści, w szarfach i c h u ­ Dotyczy to przede wszystkim odbieranych przez wier­ stach z w y d r u k o w a n y m i m o d l i t w a m i oraz w listach, n y c h jako cudowne zdarzenia tych tragicznych kolizji głównie k o m e m o r a t y w n y c h n a k l e j a n y c h na b ę b n a c hL samochodowych, które nie skończyły się o f i a r a m i m o d l i t e w n y c h . Buddyjskie klasztory, święte góry, szla­ śmiertelnymi podróżnych. Przykładem tej par excellence k i pielgrzymek buddystów obfitują w owe świadectwa[ wiary. Wszelako, pod względem jawności, nieskrępo­ niego w j e d n y m z kościołów M e d i o l a n u . Niezliczone fo- wanej otwartości, na koniec - zobrazowania środkamiL malarskimi czy rzeźbiarskimi k o m u n i k a t u - tylko ka­ wyszli żywi, otaczają na ołtarzu obraz świętego. Podob- tolickie w o t a należą do praktyk religijnych w całymL tego słowa znaczeniu, j e d y n y c h , wyjątkowych. D l a ba­ w M e k s y k u . A l e w t y m drugim przypadku fakty jak naj­ dacza interesującego się postawami w i e r n y c h , i c h tro­ bardziej aktualnej codzienności wciąż znajdują swoją skami, pragnieniami czy w pełni zindywidualizowany­ dokumentacje w malarskich przekazach. U nas wypar­ m i zdarzeniami, jakie spotkały w życiu fundatorów, te zostały przez teksty na k a r t k a c h składanych do spe­ ofiarodawców sakralnych wyznań, w o t a są prawdzi­ cjalnych schowków w kościele względnie przez tabliczki w y m rarytasem poznawczym. Postrzegł to już przed b l i ­ metalowe z wygrawerowanymi napisami. sko stuleciem w i e l k i V a n Gennep. Kwitlechy czy than- ki spowija jeśli nie pełna tajemnica samych i n t e n c j i , to i tajemnica częściowa, związana z tabu przeglądania zło­ żonych przekazów w miejscach k u l t u . tografie roztrzaskanych samochodów, z których ludzie n y c h f o r m k u l t u nie notujemy a n i w Polsce, ani też W sanktuariach m a r y j n y c h i jezusowych w Meksyk u królują, jak przed w i e k a m i , dosyć n a i w n e , wzrusza­ jące m a l u n k i na blasze, zawsze opatrzone napisem adoracyjnym i objaśniającym zdarzenie. Z reguły każde retablo posiada wyobrażenie czczonej postaci, do której Przeglądając, a następnie publikując treść chasydz­ k i c h kwitlechów, współczesności wotywnej jest sanktuarium św. A n t o ­ skierowane zostało dziękczynienie czy prośba. adresowanych do sławnego cadyka E l i - melecha z Leżajska, miałem świadomość świętokradz­ Może ktoś powiedzieć - po jakie licho (brak m i lep­ twa, chociaż usprawiedliwionego w m y m m n i e m a n i u szego określenia) zawracać sobie głowę o w y m i naiwny- 164 �lacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A m i m a l u n k a m i , jakimiś niezbyt „dojrzałymi" wyznania­ surowiej pottaktowaliby owe cuda, dodając przymiotnik m i wiary w kraju słynącym z zapierających dech świą­ wątpliwe, albo domniemane czy niesprawdzone! Zatem tyń, czyli twórczych prze tworzeń wzorców sam już tytuł pięknie wydanej książki, papier kredowy, hiszpańskiego renesansu i baroku. Mało tego, obecno­ barwne ilustracje, mapka, tabele, budzi zdecydowanie ści jedynych na świecie m o n u m e n t a l n y c h murale na pogodne uznanie. I dodać należy, że ów tytuł nie m a rodzimych gmachach publicznych, mających najszczytniejsze prze- ani na płóciennej okładce, a n i w stylistyce obwoluty nic słanie kteowania tożsamości narodowej. N a to i podob­ z chwytliwych, ne zasttzeżenie odpowiadam o d razu i z prawdziwą przy­ pierwszy tzut oka widać, że praca dwóch autorów, zwią­ jemnością. Otóż nie murale, ale owe skromne, naiwne zanych z I n s t y t u t e m Studiów Socjologicznych U n i w e r - retabhs kryją w sobie głębokie i - co jest batdzo ważne sytetu w Guadalajara, to ptaca solidna, naukowa. Książ­ t a n i c h sensacji. Ptzeciwnie, już na - powszechne stany ducha, życiowe ttoski, społeczne kę rekomenduje w słowie wstępnym dyrektot I n s t y t u t u aspiracje czy, już na koniec, szczere wyobrażenia religij­ dr M a n u e l Rodriguez Lapuente. ne, jak również towatzyszące i m emocje. Wydaje się, że pewien rodzaj wotów, w t y m również meksykańskich re­ • tabhs, p o d względem zawattych w n i c h treści porównać można do strzeżonych tajemnicą wyznań n a spowiedzi świętej, któte są znane tylko kapłanowi. Ponieważ owa tajemnica spowiedzi uniemożliwia poznanie stanów d u ­ cha umysłu reprezentantów Pogranicze w każdym rejonie współczesnego i daw­ nego świata było jest spotkaniem się odtębnych syste­ mów wartościowania. O w e odtębności, służące u t r w a ­ określonych społeczności l a n i u i pielęgnowaniu zbiorowej tożsamości, obejmo­ wiernych, pozostają i c h wyznania ujawniane oficjalnie wać mogą zachowania czy upodobania całkiem błahe, w ptzekazach w o t y w n y c h . jak tównież zasadnicze, odnoszące się do kardynal­ n y c h pragnień, t a k i c h j a k poczucie bezpieczeństwa, umiłowanie wolności, wiara i ufność w stosunku do • czczonych z n a m i o n Boga. U nas jakimś o d p o w i e d n i ­ k i e m Miracles N i e b a w e m , jak Pan Bóg pozwoli i zgodzą się Wszy­ on the Border, było na wschodniej rubie- scy Święci, upłynie pełne półwiecze, odkąd zajmuję się ży s a n k t u a t i u m wileńskie Osttej B t a m y czy problematyką wotywną w Europie, a w Polsce przede maryjne w K o d n i u , a na południowym zachodzie, ślą­ również wszystkim. Ponieważ nie jestem amerykanistą, będę skie Wambierzyce. To ostatnie do dzisiaj wiąże Pola­ korzystał z pomocy z n a k o m i t y c h znawców A m e r y k i ków z Czechami i N i e m c a m i . W ptzypadku s a n k t u ­ Łacińskiej, przede wszystkim p a n i d i Bogumiły Lisoc- ariów meksykańskich więzi — zgodnie z miarą odległo­ kiej-Jaegermann otaz pana ptof. Jerzego Makowskiego. ści amerykańskich - sięgają odległego stanu Ilinois, A l e nie ttzeba znać odległego k o n t y n e n t u z autopsji, samego Chicago albo bliżej, takiego kolosa, j a k i m jest mają swoje Los Angeles. Mówiąc krótko, pogtanicza sptzyjają c u ­ swoiste osadzenie społeczno-kultutowe, któremu t o ­ d o m , wyosttzają i c h sens w życiu ludzi, nadają i m swo­ warzyszy dramat, nieznany z Europy i chyba również isty k o l o r y t . Z reguły nie jest o n łagodny, lecz często aby wiedzieć, że meksykańskie retablos z i n n y c h stron świata. C h o d z i oczywiście o graniczenie drapieżny, b t u t a l n y bezwzględny. Można się o t y m M e k s y k u z j e d y n y m rzeczywistym supetmocatstwem, ptzekonać pattząc na niektóre wyobrażenia zdarzeń z U S A . Fakt t e n pojawia się bodaj w każdym z meksy­ c u d o w n y c h , przedstawionych n a retablos ( I I . 1-3). kańskich retablos, jakie powstały w m i n i o n y m stuleciu, Sanktuaria a które dalej postaram się szerzej przedstawić. Cuda Stosunkowo obszerną część swej pracy (s. 45-66) autotzy poświęcili omówieniu dziejów miejsc k u l t u wotywnego w Podstawą źródłową mego szkicu są obszerne dane, pochodzące z dzieła Miracles Mexican Migrants rejonach M e k s y k u . Najstarsze on the Border. Retablos of środkowego i zarazem zachodniego najpopularniejsze ośrodki pojawiają się już w drugiej połowie X V I w i e k u . to die United States. A u t o t z y - Jotge D u r a n d , Douglas S. Massey. Wydawcą tego i m p o n u ­ Rozkwit t y c h miejsc k u l t u , podobnie jak w Europie, j ą c e g o o p t a c o w a n i a , jakiego pozazdrościć przypada na w i e k X V I I I , czasy k o n t n e f o r m a c j i . K u l t y M e k s y k o w i niejeden kraj europejski, mający starsze w o t y w n e są b o w i e m nieodłącznym elementem o c h r o ­ mógłby i rozleglejsze k u l t y w o t y w n e , jest T h e U n i v e t s i t y o f ny kościoła rzymskokatolickiego przed wpływami r u ­ A r i z o n a Press, Tucson a n d L o n d o n , 1995, ss. 216. chów reformatorskich. Stanowią szczególnie m o c n ą gwarancję zjednywania sobie szerokich rzeszy wier­ Tytuł omawianego dzieła to Cuda pogranicza. Takie­ kraju n y c h . Odnoszą się zawsze do żywych w każdym m i e j ­ żadne z szanujących się wydawnictw nie mogłoby zaak­ scu stałych trosk i pragnień, p o d o b n y c h kwestii zwią­ ceptować. Świeccy recenzenci dodaliby łagodzące dwa zanych z losem ziemskim człowieka. go tytułu w naszym wybitnie katolickim słowa, zdarzenia o charakterze ( c u d o w n y m ) . Natomiast N a podstawie szczególowego rozpoznania k i l k u ty­ recenzenci konfesyjni, a więc z tytułem księdza, jeszcze sięcy retablos mogli autotzy ustalić hierarchię ośrodków 165 �Jacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A k u l t o w y c h w M e k s y k u . Przyjęli podział na sanktuaria grantów. Należą d o n i c h napady r a b u n k o w e , wciele­ maryjne, jezusowe i związane z postaciami czczonych nie d o wojska wysianie na wojnę w K o r e i i W i e t n a m i e . świętych. W zamieszczonej tabeli ( 5 . 1 . s. 69) poznaje­ D o grupy t y c h nieszczęść zaliczyć również m y ujęte w procentach ustalone przez autorów rozmia­ szczególne w y p a d k i przy pracy i oczywiście kłopoty ry popularności poszczególnych ośrodków. Różnice są związane z nielegalnym przekraczaniem granicy. nieraz bardzo znaczne. N a pierwszym miejscu znajduje Zwraca uwagę przewaga retablos się k u l t Przenajświętszej Panny M a r i i z San Juan de los można dziękczynnych. Doliczyłem się t y l k o jednego retablo proszalnego. D o ­ Lagos (49,6 % ) . Zamyka ową tabelę piętnastu ośrod­ tyczy o n o prośby o u w o l n i e n i e z więzienia. W a r t o za­ ków k u l t św. Tadeusza Judy (0,8 % ) . Wydaje się, że ze­ znaczyć, że w o t a proszalne są zazwyczaj obecne głów­ stawienie w Polsce popularności sanktuariów również nie w n i e w i e l k i c h ośrodkach wiejskich. Stanowią w y ­ dostarczyłoby p o d o b n y c h wyników. Zapewne na pierw­ różnik postaw religijnych środowiska chłopskiego. D o ­ szym miejscu plasowałyby się k u l t y maryjne, a czczony tyczą p o d s t a w o w y c h spraw związanych z gospodarką w kościele Świętego Krzyża w Warszawie św. Tadeusz rolną czy hodowlaną. W o m a w i a n y m zbiorze retablos Juda, prawie nieznany w i n n y c h częściach k r a j u , znala­ emigrantów t a k i c h tteści nie odnajdujemy. Podobnie złby się na końcu l u b przy końcu zestawienia. W k o n ­ nie natrafiamy na jakieś przykłady k u l t u w o t y w n e g o tekście podobieństw między k i e r u n k a m i wykorzystującego ustalone powtarzające się symbole, religijności ukształtowanej w M e k s y k u i Polsce w a r t o nadmienić, takie na przykład jak serca gorejące, dłonie czy oczy. że w j e d n y m i d r u g i m obszarze p a t r o n e m spraw ucho­ Jawność i n t e n c j i retablos, nieraz wprost demonstra­ dzących za nierokujące nadziei, szczególnie ciężkie jest cyjna otwartość podziękowań to niezwykle charaktery­ właśnie św. Tadeusz Juda, a nie jak w Bawarii i niektó­ styczna cecha meksykańskich kultów w o t y w n y c h . A u ­ r y c h rejonach Francji - św. Leonard. torzy Miracles on the Border, wyliczyli zaledwie 3,2 % re­ W k o l e j n y m zestawieniu (5.2, s. 71) autorzy ustali­ tablos, niemających ustalonych ( w i a d o m y c h czy całko­ l i w p r o c e n t a c h rodzaje i n t e n c j i zawartych w retablos wicie jawnych) podziękowań. W o m a w i a n y m opraco­ emigrantów meksykańskich d o Stanów w a n i u nie mówi się o t y m fakcie. Wszelako dla znają­ Zjednoczo­ n y c h . Podobnie jak w poprzedniej tabeli uszczegóło­ cego charakter wioną analizą objętych zostało 124 retablos. O t o sie­ w Europie jest t o niezwykle ważny szczegół. Prawdopo­ d e m grup p r o b l e m o w y c h , jakie wyróżnione zostały dobnie ma o n związek z jednej strony z samą niezwykłą w tej analizie: wyprawianie się w podróż (14,5 % ) , dramaturgią emigracji Meksykanów do U S A , a z d r u ­ w t y m przekraczanie granicy (8,9 % ) ; znalezienie wła­ giej - jak się wydaje - cechami osobowymi samych ściwej drogi (4,0 % ) ; w t y m , znalezienie zatrudnienia emigrantów, i c h nieskrępowaną szczerością. (1,6 (14,6 (6,5 %) i zbłądzenie (2,4 kultów w o t y w n y c h występujących % ) , p r o b l e m y prawne % ) , w t y m nieuporządkowane % ) ; sprawy z d r o w o t n e (24,2 Oblicza emigracji dokumenty %), choroba (17,7 % ) , operacje w szpitalu (6,5 % ) ; pobyt w U S A Emigranci tak w Europie, jak i w A m e r y c e , nie na­ (21,8 % ) , w t y m w o j n a , wcielenie do a r m i i amerykań­ leżą do przeciętnych statystycznie reprezentantów da­ skiej (5,7 % ) ; w y p a d k i przy pracy (4,0 % ) , w y p a d k i nej zbiorowości. Chociaż zdarza się, że ubóstwo, cięż­ drogowe (9,7 % ) , zbrodnia (0,8 % ) ; sukces (1,6 % ) , kie w a r u n k i bytowe mogą wpływać na masową wę­ powrót d o d o m u (17,7 % ) , wdzięczność emigrantów drówkę w i e l k i c h grup emigrantów, podejmujących ry­ (5,6 % ) , wdzięczność k r e w n y c h (12,1 % ) , cuda nie­ zyko opuszczenia s t r o n r o d z i n n y c h „za chlebem". Ta­ określone (3,2 % ) . kie zjawisko można było obserwować p o d koniec X I X W świetle d a n y c h zawartych w przedstawionej ta­ i na początku X X w i e k u w masowej emigracji najuboż­ beli nabiera nowego blasku stare łacińskie powiedze­ szej ludności chłopskiej z Polski do N i e m i e c (Saksonii, nie: afflicatio facit religiosos (utrapienia czynią ludzi re­ wyjazd „na saksy"), Francji, a także do Stanów Zjed­ l i g i j n y m i ) . U t r a p i e n i a zaś każdej emigracji to nagro­ noczonych. E m i g r a n c i polscy na Zachód w okresie madzenie n i e p r z e w i d y w a l n y c h często niepowodzeń. międzywojennym to już i n n a reprezentacja społeczna. Najliczniejsze w przypadku meksykańskim łączą się ze Uległa ona dalszej zmianie z m o m e n t e m w y b u c h u zdrowiem 24,2 % . N a d r u g i m miejscu znajdują się roz­ wojny, a po w o j n i e w k o l e j n y c h falach, między i n n y m i maite kłopoty związane z p o b y t e m w U S A 21,8 %. do U S A można było obserwować wyraźny proces se­ Osobne całkiem miejsce zajmują problemy prawne, lekcji, prowadzącej d o pojawienia się osób z wyższym 14,6 %. Powrót do d o m u to przerwanie łańcucha nie­ wykształceniem, a nawet wyjątkowych, pisarzy, arty­ szczęść... Zadowolenie z tego p o w o d u wyraża dosyć stów (Kosiński, T y r m a n d , Głowacki, Sawka, Olbiński pokaźna liczba retablos 17,7 % ! i w i e l u i n n y c h ) . Znalezienie się na stałe p o 1939 r o k u w A r g e n t y n i e W i t o l d a Gombrowicza można uznać za Zamieszczonych w książce 40 b a r w n y c h fotografii rodzaj signum temporis emigracji Polaków do A m e r y k i . retablos pozwala dokonać prostszego podziału utrapień emigrantów. Połowa z n i c h dotyczy nieszczęść związa­ Z pracy J. D u r a n d a i D . S. Masseya nie dowiaduje­ n y c h ze zdrowiem!, druga połowa wiąże się ściśle my się więcej, niż może wynikać na temat emigracji z osobliwymi w y p a d k a m i , jakie spotkały w U S A e m i ­ z analizy retablos. W y p a d a m n i e m a ć , że uwiecznieni 166 �Jacek Olędzki * MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A I I . 3. R e t a b l o dziękczynne za ujście z życiem z n a p a d u z bronią złożone Panu de la M i c e r i c o r d i a przez Jesusa Gomeza w 1961 I I . 4. R e t a b l o dziękczynne złożone Przenajświętszemu Panu de la M i l a g r o s przez Francisca T r u j i l i o w 1976. W y m i a r y 19,5 x 25 c m . 11. 5. M i l a g r i t o , c u d e ń k a , u góry la V i r g e n de C o p a c a b a n a w kręgu o t a c z a j ą c y m na którym można wyróżnić rozliczne sym­ boliczne wyobrażenia, z l e w e j : 6 l a m , gwiazda, k o n d o r , księżyc, k o g u t , k l u c z , k o b i e t a i mężczyzna trzymający się za ręce w d a w n y c h s t r o j a c h i i n n e , Peru. W y m . 5 x 8 c m . Wyobrażenie osła oraz k o b i e t y klęczącej w długiej s u k n i . О а х а с а M e k s y k . W y m . 1,8 x 2 x 2 c m . 1,2 x 2,2 c m . Ze zbiorów Bogumiły L i s o c k i e j Jaegermann 167 �Jacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A И. 1 . Retablo dziękczynne za szczęśliwe przekroczenie granicy złożone Pannie z San Juan przez M . Esther Tapia P i c o n I I . 2. R e t a b l o proszalne o u w o l n i e n i e z więzienia w U S A złożone Panu de la C o n q u i s t a przez Juan Jose Sanchez 168 �Jacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A w meksykańskich w o t a c h emigranci to przedstawicie­ wania do U S A , krainy o d m i a n y swego życia, to głów­ le reprezentacji plebejskiej, chociaż niekoniecznie - ne podłoże pojawiania się retablos, wyróżniających się jak w przypadku pierwszych p o l s k i c h emigrantów do wotów spośród ogromnej i c h ilości i o d m i a n w rozma­ A m e r y k i - cierpiący niedostatek chłopi. Wydaje się, i t y c h ośrodkach k u l t o w y c h na świecie. że w i e l u z emigrantów z M e k s y k u do Teksasu, Ilinois N i m poznamy zamieszczane w retablos teksty, przy­ czy K a l i f o r n i i to szczególny rodzaj osób ważących się pomnijmy, że w o t a są probierzem prawdy. Podobnie - na podjęcie ryzyka opuszczenia ojczyzny nie tyle z p o ­ 0 czym mówiłem na wstępie - j a k spowiedź święta d o ­ wodów wyłącznie m a t e r i a l n y c h , co losowych. Mówiąc starczają wiadomości niezwykłych. Teksty w o t y w n e szerzej, t a k i c h losowych, w których zrodziło się m o c n e stanowią źródło wiadomości, których nie zastąpi n a j ­ pragnienie zmiany warunków się lepsza ankieta, a n i też zapis treści najdojrzalszej roz­ z szarej codzienności czy też pospolitych kłopotów mowy. W o t u m jest też trwałym d o k u m e n t e m , j e d y n y m z nią związanych. swego rodzaju. U j a w n i a fakty w akcie wiary w c u d , A u t o r z y przedstawiają życia, w y r w a n i a n a m kolejną tabelę we wzniosłym wyznaniu dziękczynienia czy prośby. 5,3 w której sumiennie zestawione zostały dla okresów W i a r a w c u d , niezwykłą interwencję osoby boskiej, to 1900-39. 1940-64, 1965-79, 1980-93 dane dotyczące przedmiot w o t y w n y c h wyznań. Wyznawca, najszcze- płci emigrantów, rejonów emigracji oraz n a p o t k a n y c h rzej j a k potrafi, wiarę tę podaje d o publicznej wiado­ na obczyźnie kłopotów. W pierwszym okresie emigra­ mości. C y b o r i u m ołtarza, część za mensą, b l a t e m c j i nie występują owe zasadnicze problemy związane ze ofiarnym, to miejsce dla retablos. Poprzedzały je w h i ­ z d r o w i e m ! . W największym nasileniu (41,2%) poja­ storii rozwijających się f o r m k u l t u obrazy świętych, wiają się w l a t a c h 1940-64- W następnych d w u okre­ santos, f u n d o w a n e dla kościoła przez zamożnych para­ sach maleją. N a t o m i a s t w pierwszym okresie emigracji fian. Retablos m a j ą swoich fundatorów w reprezentacji największe problemy (36,3%) wiązały się z samym ak­ zasadniczo o d m i e n n e j osób niezamożnych, najczęściej t e m przekroczenia granicy! Problemy te zwiększyły się ciężko w swym losie doświadczonych. I c h f o r m a ma­ (39,1%) w latach 1965-79, a w o s t a t n i m p o z n a n y m larska bywa niezdarna, rozbrajająco szczera, aż naiw­ na. A l e nie ma w niej śladów wpływów wzorców ko­ okresie zmalały do 8,3%(?). m i k s o w y c h czy zaczerpniętych Poza o s t a t n i m okresem, kiedy wśród emigrantów z reklam. Ujmując rzecz ogólnie, mają retablos swoją autonomiczną for­ przeważają mężczyźni (stosunek 66,7%:33,3%), w po­ mułę przekazu. Przypomina ona sposób obrazowania zostałych latach proporcje między płcią emigrujących spotykany w w o t a c h malarskich pochodzących z Euro­ są wyrównane. py, Bawarii, Węgier czy Słowacji. I nie w y n i k a t o za­ Z r u b r y k i dotyczącej kierunków emigracji do Sta­ pewne z jakichś zapożyczeń, lecz podobieństwa postaw nów oraz z następnej tabeli poszerzonej o dane na te­ w p o j m o w a n i u c u d u jako bezpośredniej i n t e r w e n c j i m a t pochodzenia emigrantów dowiadujemy się, że osób czczonych w ziemskie sprawy wierzących. przeważająca i c h liczba (29,0%) pochodziła z górzyste­ go obszaru centralnie położonego Guanajuato. N a t o ­ Inskrypcje zamieszczane na płytkach blaszanych re­ miast k i e r u n k i emigracji zmieniały się. W latach 1940- tablos mówią często więcej niż uczone wywody k o m e n ­ 64 preferowano Kalifornię (26,5%) i t e r y t o r i u m przy­ tatorów tej szczególnej postaci k u l t u religijnego. A u t o ­ graniczne (20,6%), które w o s t a t n i m okresie 1980-93 rzy Miracles... było nawiedzane najsłabiej. Podobnie, znacznie zmala­ stów umieścili w swej książce przy każdej reprodukcji re­ ło zainteresowanie Kalifornią. D o Teksasu emigrowano tablo angielską i poprawną hiszpańską wersję odczyta­ najliczniej (21,7%) tylko w latach 1965-79. świadomi w pełni znaczenia o w y c h tek­ nego napisu. Rozpocznę prezentację wybranych t u tek­ stów o d wspomnianej jedynej prośby. W i d n i e j e ona p o d Ostatnia tabela 5.5 uszczegóławia terytorialne roz­ proszenie w Stanach w y m i e n i o n y c h już wcześniej pro­ malowidłem ukazującym na czarnym tle (!) mężczyznę blemów nękających emigrantów, które ujawniają z całą z rozłożonymi rękami, którego przesłaniają pręty odkry­ ostrością zmieszczone w pracy reprodukcje 40 retablos. tej celi więziennej, tak charakterystycznej dla aresztów U S A . O b o k tego przedstawienia na błękitnym tle w ob­ Teksty łokach ukazany został krucyfiks. A oto sama prośba: Tym retablo proszę uwolniono C u d a towarzyszą zazwyczaj odmianie życia, w n a j ­ Guanajuato. częstszych przypadkach rozważanych w Miracles on the Pana od Conąuista mnie w Stanach aby sprawił, Zjednoczonych. San by Felipe, Juan Jose Sancht'z O. 10 października 1990. znalezienia się poza „zaklętym kręgiem co­ Prezentację czterdziestu r e p r o d u k c j i retablos otwie­ dzienności". A więc w nowej emocjonalnie i również ra j e d n o z najstarszych, z 1917 r o k u . Przed wyobraże­ d u c h o w o rzeczywistości. Pospolite wówczas zagrożenia n i e m Najświętszej Panny z San Juan w koronie i cha­ i niepowodzenia, jeśli się kończą pomyślnie, uzyskują rakterystycznej sukience, jak n p . u naszej M a t k i Bo­ Border, w świadomości poznawanych z książki Meksykanów skiej Skępskiej, klęczą ze złożonymi dłońmi chłopiec m i a n o c u d u . A l e nie mówię o t y m , aby wejść n a ścież­ 1 kobieta. kę jakiejś psychologizującej próby określenia i n t r y g u ­ 24 stycznia w miasteczku Darginfilio jącego zjawiska religijnego. Przeciwnie, f a k t emigro­ Tivurci 169 w Teksasie. Galego przydarzyło się nieszczęście, idąc Pani torami �Jacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A kolejowymi, przechodziłam przez most trzymając pamiątkę za ręką spełnienia mej prośby dedykuję to retablo. Matias drezyna, nie mogłam usunąć Lara. San Luis Potosi. Odręczny napis widnieje w dolnej się, ani na jedną, ani na druga stronę, wezwałam na po­ części przedstawienia, na którym ukazany został wizeru­ moc Najświętszą Pannę z San Juan. Skończyło się to nie­ nek Najświętszej Panny, a przed n i m z długą świecą klę­ Chłopca, wtedy nadjechała groźnymi potłuczeniami. Chłopiec również wyszedł, padku lekko uderzony, uniknąwszy dzięce za Wszystko dedykuję cząca postać zwrócona tyłem do w i d o k u miasta (wyso­ z wy­ nieszczęścia. W kie domy, a przed n i m i dwa autobusy). po­ to retablo. Dziękuję W zamieszczonym zbiorze zwracają uwagę dwa po­ cudowną Świętej Pannie z San Juan de Los Lagos za opiekę przy drugiej operacji, jaką dziękowania za szczęśliwe przekroczenie granicy. Jed­ w szpitalu w Los Angeles 9 dnia października n o z n i c h , ze szczególnej urody malowidłem znalazło ra zawiodła mnie do bram śmierci, przeszłam 1960, ale ufając któ­ cudownej się na obwolucie książki. Podpis nie jest w t y m retablo Pannie z San Juan odzyskałam wyodrębniony na oddzielnej powierzchni. W i d n i e j e na niam w tym retablo. Składam podziękowanie tle ukazanego krajobrazu dosyć abstrakcyjnego. Klę­ nie z San Juan. Los Angeles, California. czą, trzymając przed sobą świece, dwie postacie - mło­ Maria de la luz Casilłas dzieńca i kobiety. Ponad n i m i w obłokach ukazany zo­ pisane na szarym tle to podziękowanie znajduje się stał wizerunek Naszej Pani z San Juan de los Lagos. u samej góry retablo, o b o k w i z e r u n k u Przenajświętszej Ponad głową M a t k i Boskiej dwa aniołki unoszą szarfę. z San Juan p o d złocistymi p r o m i e n i a m i aureoli klęczy O t o dziękczynienie: z uniesionymi d o góry rękami kobieta, a przed nią stoi Nieskończone gos, że pomogła i wrócić w co też uwiecz­ Świętej Pan­ Sierpień 1961. Bardzo starannie na­ z dziećmi. (to ważny szczegół) trzech chłopców różnego wzrostu. dzięki naszej Pani z San Juan de los La­ przejść przez granicę zdrowie, Za plecami klęczącej ukazany został stół operacyjny zdrowiu. 2 lu­ z chorą na n i m . Przed stołem w białych k i t l a c h lekarz Drugie wyznanie dziękczynne za udane przekrocze­ gicznymi i białe krzesło. Przenika z całości niezwykła Jose Cruz Soria. San Miguel de Alende, Guanjuato. tego i dwie pielęgniarki. Z b o k u stolik z narzędziami c h i r u r ­ I960. dokładność i staranność wykonania tego retablo. nie granicy jest jeszcze bardziej zwięzłe. Skierowane jest również do Przenajświętszej Panny z San Juan. D o ­ 15 stycznia 1942, kiedy pokłóciłem tyczy dotarcia do Los Angeles, a pochodzi o d M a r i i Es­ z którymi udawałem ther Tapia Picon z L e o n w Guanajuato. Natomiast szedłem od nich i zagłębiłem się z przyjaciółmi, się do pracy w stanie Tamaulipas, z malarskiego przedstawienia, które w l e w y m rogu i poprosiłem wieńczy znany już wizerunek Przenajświętszej Panny siątej w nocy właściciel się w las. Natrafiłem na o pozwolenie pozostania w nim. Około zawołał od­ dom dzie­ mnie, odnosząc się do że zabije mnie. Znajdu­ z San Juan, poznajemy szczegóły przygody emigrantów. mnie jak do bandyty. Powiedział, N a pierwszym planie ukazane zostały trzy osoby: męż­ jąc się w tak ogromnym zagrożeniu, czyzna i dwie kobiety, klęczący za jakimiś zaroślami. Panienki z San Juan de los Digos i Świętemu Przed n i m i piaszczysta przestrzeń granicząca z błękitną, z Terreros. Juan Luna. Tekst t e n jest na powierzchni re­ poleciłem się opiece Marcinowi zapewne oceanu. Przy krawędzi lądu zaznaczony w i d o k tablo, i w górnej p a r t i i , i dolnej. Rozdzielają go wyobra­ wieżowców. A l e ponad n i m i widać jeszcze helikopter żenie P a n i e n k i z San Juan na obłoku, św. M a r c i n a na kierujący snop światła w stronę u k r y t y c h za krzakiem k o n i u oraz scenka, na której ukazany został mężczyzna ludzi. Ponadto, aby już wszystko stanowiło przekaz stojący przed d r z w i a m i chaty ze strzelbą skierowaną k o m p l e t n y z ryzyka dotarcia do Los Angeles, na brzegu w stronę postaci w kapeluszu i z tobołkiem na plecach, oceanu stoi samochód policyjny, a obok niego dwóch postaci stojącej p o d drzewem. Całość ujęta w ciem­ policjantów zajętych ożywioną gwałtownymi gestami n y c h zieleniach, brązach i czerni. rozmową. Retablo to osobliwe nie jest datowane jak i n ­ 28 maja 1929 przydarzyło ne. Może więc stanowić w swoim przekazie malarskim mi się nieszczęście. Porwany przez wodę rzeki Rio Vravo rodzaj zawsze aktualnego dla meksykańskich emigran­ Znajdując tów przypomnienia kłopotów związanych z ryzykiem się w tak wielkim niebezpieczeństwie, łem z głębi serca Najświętszą opuszczania ojczyzny w drodze do U S A . miast przyszedł mi z pomocą cząc ze straszliwymi I n n e retablo złożone 29 stycznia 1932 r o k u Przenaj­ Panią z San Juan. Texas. wezwa­ Natych­ kolega, który bohatersko wodami, zdołał mnie wyciągnąć świętszej Pannie z San Juan dotyczy zdarzenia z 28 ma­ wego na brzeg rzeki. W Podzięce ja 1929 r o k u . Zdarzeniem t y m było dla D o m i n g o Se- wystawiam to retablo na widok publiczny. San gura szczęśliwe przepłynięcie Rio Grande w długiej del Rincon. 29 stycznia 1932. Domingo drodze do San Francisco. Zostałem w El Paso, za ten ewidentny wal­ ży­ cud Francisco Ssgura. Obrazuje to zdarzenie ujęty w jasnych, słonecznych Nieszczęścia spotykające emigrantów w U S A d o k u ­ barwach w i d o k rzeki i m o s t u z pięcioma półkolistymi m e n t u j e wiele retablos. O t o i c h - jak się zdaje - dosyć przęsłami. Ponad całością wizerunek Przenajświętszej wyrazisty latynoski k o l o r y t , jeśli nie w samym pisanym z San Juan. W o d m ę t a c h rzeki widać dwie postacie wyznaniu, to w m a l a r s k i m zobrazowaniu: mężczyzn - jedna wynurza się do pasa i wznosi ramio­ J 8 listopada 1919 zgubiłam się w Chicago i poleciłam Najświętszej Pannie z San Juan de los Lagos, prosząc, oświetliła mi drogę, i dziękuję za to, że wysłuchała na. A druga w jej stronę płynie. Podpis D o m i n g o Ssgu­ się ra, dekoracyjny, w y k o n a n y żółtą farbą, litery obwie­ aby dzione d o d a t k o w o czerwoną kreską. mnie. Na 170 �Jacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA ŚWIADOMOŚĆ M 1 R A K U L A R N A Syn mój trafił do szpitala w Stanach go syna zwróciliśmy się o pomoc do Panny z San i Panny z Guadalupy w Meksyku. dykuję to retabło. Matka, de Leon, samotnego me­ w odkrytym samochodzie. Rzecz się wydarzyła w K a l i f o r n i i w l i p c u 1981 r o k u . de­ Dziękczynienie za cudowną pomoc skierowane zosta­ ło do Pana Jezusa ukrzyżowanego, El Senor de la Mise- siostra 1988. Juanita de Leon. Maj 13, mężczyznę Juan I na tę Okoliczność Pani Consueło nie! D w ó c h czarnych kieruje pistolety maszynowe na Zjednoczonych, Tam przykuli go do łóżka, związali mu ręce. Z siostrą ricordia z Jalisco. To bardzo piękne retablo. Podzielone zostało czer­ Wspomniałem już wcześniej, że niektóre retablo w o n y m i r a m k a m i na dwa pola. W pierwszym, na ja­ przypominają malarskie w o t a z Europy. Istnieją jednak snym tle wypisane zostały kaligraficznie czarnymi lite­ drobne szczegóły, które wyraziście zdradzają p o c h o ­ r a m i i m i o n a . W d r u g i m ukazano dużych rozmiarów dzenie retablos. I nie są to k o n k r e t n e w i z e r u n k i czczo­ wizerunek Panny z San j u a n adorowanej przez d w a n y c h postaci w M e k s y k u , ale sposób adoracji i c h przez aniołki. N a t o m i a s t p o d płaszczem M a d o n n y w samym kobiety i mężczyzn. Kobiety zawsze klęczą, a mężczyź­ d o l n y m rogu znalazło się przedstawienie łóżka, na któ­ n i t y l k o niekiedy. Przeważnie stoją dostojnie, trzyma­ r y m leży mężczyzna z rękami p r z y k u t y m i ł a ń c u c h a m i jąc za sobą kapelusz. ( I I . 4) Ta manifestacja męskiej do krawędzi wezgłówka. godności kieruje uwagę badacza do zachowań dziś anachronicznych, występujących w w i e l u różnych k u l ­ W jakimś filmie d o k u m e n t a l n y m oglądanym w te­ lewizji zapamiętałem scenę c h r o n i e n i a granicy U S A t u r a c h świata, nie wyłączając naszej chłopskiej (niepo- przed nielegalnymi e m i g r a n t a m i z M e k s y k u za p o m o ­ dawanie k o b i e t o m ręki przez mężczyzn przy powita­ cą wysokiej ściany betonowej oraz czuwających przy niach zbiorowych). niej strażników. W przekazach z retablos nie znajduje­ A l e w retablos ukrywają się ważniejsze dane o mek­ my potwierdzenia podobnej o c h r o n y granicy. Poprosi­ sykańskim systemie wartościowania. Wydaje się, że łem znanego amerykanistę prof. Jerzego M a k o w s k i e g o dla 0 wyjaśnienie m o i c h spostrzeżeń. Dowiedziałem się, że Wskazują na to częste, m o c n o akcentowane podzięko­ emigrantów U S A nie staje się drugą ojczyzną. zabezpieczenia są naturalne, R i o Bravo, o której była wania z tytułu szczęśliwego p o w r o t u do d o m u , już mowa, oraz pustynia, a z nią związany brak wody. C Z Y Z N Y . S k r o m n e tobołki na plecach, skromna w a l i ­ 1 o tej przeszkodzie donosi dosyć szczegółowo jedno zeczka w ręce powracającego wskazują, że o w a emigra­ z zamieszczonych w Miracles... cja to jedynie okazja do szybkiego zarobku, uzupełnie­ retablo: Ranczo Palencia, San Diego de la Union, 1986. Tą datą dedykuję cud, jakiego dokonała to retabło 5 stycznia ze Stanów Zjednoczonych nia domowego budżetu. i 1 stycznia Pannie z San Juan 1986. Kiedy OJ­ za Charakterystyczne, że w meksykańskich f o r m a c h wracałem k u l t u w o t y w n e g o nie spotykamy tak częstych w Euro­ skoń­ pie, głównie w kręgach mieszczańskich, wotów symbo­ z trzema towarzyszami, czyła się n a m woda. W drodze było strasznie gorąco i bar­ licznych związanych z anatomią człowieka, wotów dzo chciało się nam pić. Nie mieliśmy w swych i n t e n c j a c h z d r o w o t n y c h . N i e m a m y więc na znalezienie wody. Wezwaliśmy żadnej nadziei szego celu i wrócić W wiecznej podzięce do naszej ojcowizny Pannie Najświętszą meksykańskich ołtarzach bogatych k o l e k c j i serc, dło­ dotrzeć do na­ n i , nóg, rąk, oczu, nosów, piersi i i n n y c h jeszcze atry­ na pomoc Pannę z San Juan de łos Lagos i zdołaliśmy z San Juan Z miejsca gdzie, znajduje się Braulio na w butów troszczenia się o swą kondycję. Fakt t e n wska­ zdrowiu. de los zuje na szlachetną powściągliwość w kulcie w o t y w ­ Lagos n y m , a także na rodzaj twardości charakterów ofiaro­ Barientos. dawców. Dzięki p a n i dr Bogumile Lisockiej-Jaeger- Podziękę tę wypisano w retablo na tle słońca roz­ świetlonego do białości o b o k w i z e r u n k u Panny z San m a n n mogłem poznać jakiś o d p o w i e d n i k w M e k s y k u Juan. Poniżej w krajobrazie z saguaro czterech męż­ i w Peru o w y c h europejskich fascynacji własną anato­ czyzn. D w ó c h na stojąco wznosi głowy i r a m i o n a do mią. Pani d o k t o r zgromadziła sprzedawane w m i e j ­ Przenajświętszej. A pozostali przeglądają kanistry. Je­ scach k u l t u drobne, głównie cynowe i srebrne f i g u r k i , den, chyba omdlały f u n d a t o r retablo, nie stoi, lecz sie­ zwierzęce i niezwierzęce ( I I . 5 ) . dzi w bezruchu. W Na koniec w a r t o powiedzieć, że słowo retablo, re­ rejestrze zamieszczonych w książce r e p r o d u k c j i tablos w M e k s y k u i chyba w niektórych i n n y c h krajach retablo odnajdujemy i n n e zdarzenia, których pomyślne A m e r y k i Łacińskiej, nie oznacza t y l k o w o t u m , niepo- zakończenie religijni ofiarodawcy łączą z c u d e m . D o kaźnej płytki blaszanej z inskrypcją i stosownym malo­ t a k i c h zdarzeń włączyć należy r a t u n e k przed bandyta­ widłem. Otóż retablo, retablos, to również efektowne m i w czasie podróży pociągiem, uniknięcie śmierci c y b o r i u m , renesansowy czy barokowy wystrój poza w czołowym zderzeniu samochodów, czy ujście z ży­ mensą głównego ołtarza. W tej semantyce może się c i e m w czasie niespodziewanego runięcia słupów t r a k ­ ukrywać nieznana Europejczykom postawa niedziele- cji elektrycznej. Jedno z t y c h retablo zasługuje na osob­ nia sacrum na jego wzniosły i jakiś drugorzędny prze­ n ą uwagę. O t o ofiarodawca dziękuje za wyjście cało jaw, na oficjalne i nieoficjalne. z napadu na niego w samochodzie. Uważam t o w o t u m za interesujące, albowiem ukazani zostali napastnicy j a k o k o l o r o w i , tylko inaczej zabarwieni niż Meksyka­ 171 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf5b282ae27572bb030250b0e4ed95c2.pdf 090f520146a45dcdabffc977d4f4b637 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4137 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3859 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12, z.1 ; s.55-57 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R A K Ó W Sprawozdanie Z N A K I E M P O D z X I i X I I powojennego k o n k u r s u szopek. D o X I powojennego k o n k u r s u w 1956 r . zgłoszono z a l e d w i e 27 szopek. J u r y k o n k u r s o w e przyznało d w i e równorzędne p i e r w s z e nagrody obu t r a d y c y j n y m już współzawodnikom: Zdzisławowi D u d z i k o w i i F r a n c i s z ­ k o w i T a r n o w s k i e m u . P r a c e i c h n i e osiągnęły j e d n a k p o z i o m u d a w n i e j s z y c h . D u d z i k , który j a k o s z o p k a r z z n a n y j e s t z tego, że od szeregu l a t s t a r a się stworzyć własny, i n d y w i d u a l n y s t y l s z o p k i k r a k o w s k i e j , w 1956 r o k u dał szopkę o bardzo p o p r a w n e j k o m p o z y c j i , pię­ k n y c h smukłych p r o p o r c j a c h , a l e n i e wnoszącą n i c nowego i o d k r y w c z e g o Interesującą jej cechą j e s t b a r ­ dzo bogaty wystrój zewnętrzny, m i m o w o l i n a s u w a ­ jący porównanie z s z o p k a m i T a r n o w s k i e g o . T e n o s t a t n i zgłosił n a k o n k u r s d w i e szopki, bardzo s t a r a n n i e w y ­ k o n a n e i do siebie podobne, jednakowoż w ogólnej k o m p o z y c j i słabsze od d a w n y c h p r a c . E l e m e n t e m n o ­ w y m , który T a r n o w s k i zastosował po r a z p i e r w s z y , była śmiała k o l o r y s t y k a , daleko odbiegająca od jego d a w n y c h , r a c z e j p a s t e l o w y c h zestawień b a r w n y c h oraz sposób rozwiązania p o d s t a w y : zapożyczone z szopek D u d z i k a t r a p e z o w a t e n a c h y l e n i e krawędzi b o c z n y c h , n a wzór przyporów u s t a r y c h murów k r a k o w s k i c h k a ­ m i e n i c . Z s z o p k a m i D u d z i k a i T a r n o w s k i e g o godnie konkurowała s z o p k a W ł a d y s ł a w a T u r s k i e g o , będąca najlepszą c h y b a z d o t y c h c z a s o w y c h jego p r a c . N a w i ą ­ zując W p e w n y c h szczegółach (gotycki s z c z y t kościoła Dominikanów, z a s t o s o w a n y j a k o e l e m e n t c e n t r a l n y ) do d a w n y c h szopek T a r n o w s k i e g o , stworzył T u r s k i interesującą całość, doskonałą w p r o p o r c j a c h i w spo­ sobie w y k o n a n i a d e k o r a c y j n y c h detali. J e d y n y m m a n ­ k a m e n t e m było t u może z b y t monotonne pod względem k o l o r y s t y c z n y m w y k l e j e n i e s z o p k i złotym s t a n i o l e m . S z o p k a T u r s k i e g o otrzymała drugą nagrodę, podobnie j a k s z o p k a A n t o n i e g o W o j c i e c h o w s k i e g o , który w 1956 r o k u porzucił powtarzaną przez siebie od s z e r e g u l a t formę o s i l n i e podkreślonych podziałach p o z i o m y c h i zbudował szopkę wysoką, smukłą, z szeroką, pustą nieco podstawą g o t y c k i m krużgankiem n a p i e r w s z y m ( 54 S Z O P K I piętrze i t r z e m a smukłymi wieżami. Przestrzeń mię­ d z y środkową wieżą a b o c z n y m i wypełnił W o j c i e c h o w ­ s k i m o t y w e m b r a m y Floriańskiej i f r a g m e n t a m i p r z y ­ ległych murów. S z o p k a W o j c i e c h o w s k i e g o , najpiękniej­ sza, jaką d o t y c h c z a s wykonał, n i e dorównuje j e d n a k b o g a c t w e m zewnętrznej d e k o r a c j i s z o p k o m poprzednio omówionym, chociaż przewyższa j e Śmiałością z e s t a ­ wień k o l o r y s t y c z n y c h smiatoscią Z p r a c i n n y c h autorów zasługuje n a wyróżnienie (również n a g r o d z o n a drugą nagrodą) s z o p k a w y k o n a n a przez J a c k a K o r d k a , reprezentująca r z a d k i n a o b e c ­ n y c h k o n k u r s a c h t y p szopki ze scenką d l a p r z e d s t a ­ wień kukiełkowych. Duża, pięciowieżowa, stanowiąca d a l e k i e echo t z w . t y p u e z e n e k i e r o w s k i e g o , w y k l e j o n a wyłącznie b a r w n y m i p a p i e r a m i , bez błyszczących m e ­ t a l o w y c h folii i d r o b n y c h d e k o r a c j i z n a k l e j o n y c h w a ­ łeczków, przypominała s z o p k i b u d o w a n e p r z e d I wojną światową d l a jasełkowych przedstawień. W r o k u 1957 ilość p r z e d s t a w i o n y c h p r a c była z n a ­ c z n i e większa. Zgłoszono i c h b o w i e m w s u m i e aż 48, z czego sąd k o n k u r s o w y przyznał t r z y równorzędne nagrody s z o p k a r z o m : Zdzisławowi D u d z i k o w i , F r a n ­ c i s z k o w i T a r n o w s k i e m u i jego s y n o w i T a d e u s z o w i T a r n o w s k i e m u . S z o p k a D u d z i k a doskonałego m i s t r z a od w y r o b u kukiełek i doświadczonego reżysera p r z e d - ; stawień s z o p k o w y c h , posiadała scenkę do przedstawień, oraz duży zespół kukiełek. A r c h i t e k t u r a szopki, w y s o - . k i e j n a około 180 c m , o t r z e c h smukłych wieżaćTT" z tradycyjną u tego s z o p k a r z a podstawą o n a c h y l o n y c h , s z k a r p a c h , w y k l e j o n a była b a r w n y m i s t a n i o l a m i w k o - l o r a c h p a s t e l o w y c h i zwracała n a siebie u w a g ę p i ę - k n i e w y k o n a n y m i witrażami. \ F r a n c i s z e k T a r n o w s k i zbudował szopkę o t r z e c h ! zwężających się k u górze wieżach g o t y c k i c h , n a k r y - 1 t y c h hełmami w z o r o w a n y m i n a kościele M a r i a c k i m . ? W szopce tej j a k o nowość z w r a c a u w a g ę r o z b u d o w a n a ! w k i l k u planach podstawa. Wyklejona staniolami,! u t r z y m a n y m i w ciepłych b a r w a c h , p o s i a d a d e k o r a c j e * �którym kształtował się s t y l szopki k r a k o w s k i e j , z n a ­ lazło się n a wystawie k i l k a szopek ze scenkami d l a przedstawień kukiełkowych, pochodzących sprzed I w o j n y światowej i z okresu międzywojennego. W ś r ó d szopek najnowszych - „konkursowych" największą uwagę zwiedzających zwracają wykonane przez F r T a r n o w s k i e g o , Z D u d z i k a , W ł T u r s k i e g o o?az Z d z i ­ sława S z e w c z y k a obecnego kustosza M u z e u m E t n o g X z n e g < T który w r o k u 1945 Jeszcze tekostudent cwhoe>m i i UJ?'brał udział w n i e r w s z y r n k r a k u nnym p i e r w s z y m k o n k urras ti ee po bogate, a l e n i e przeładowane. S y n T a r n o w s k i e g o , T a ­ deusz, który po r a z p i e r w s z y stawał w t y m r o k u do k o n k u r s u , wykonał szopką w ogólnym s t y l u n a w i ą ­ zującą" do d a w n y c h szopek ojca. Posiadała o n a obficie zdobiony fronton, p o t r a k t o w a n y w sposób w y b i t n i e światłocieniowy i dosyć n i e s p o k o j n y . K o l o r y t j e j był r a c z e j pastelowy, detal zbyt przeładowany, z zastoso­ w a n i e m różnych świecidełek n i e wyłączając s z k l a ­ n y c h korauków Wśród szopek n a g r o d z o n y c h drugą nagrodą w y r ó ż ­ niała się s z o p k a W ł a d y s ł a w a T u r s k i e g o o pięciu s t r z e ­ l i s t y c h wieżach g o t y c k i c h , a k c e n t c e n t r a l n y p i e r w ­ szego piętra stanowił również g o t y c k i szczyt kościoła Dominikanów. W szopce tej zasługuje n a podkreśle­ nie doskonała k o l o r y s t y k a i s t a r a n n i e w y k o n a n y detal. J e d y n y m j e j błędem były zbyt płaskie k o l u m n y , u r n k s z c z o n e n a p i e r w s z y m piętrze P o d s t a w a t r a p e z o w T t T n a c h y l o n a j a k w stopce Dudzikai P o z a T u f s k i m S i e nagrody o t r z y m a ć J a n Jedrszczyk M a r i a n F r z f w o r s k i i j e g o syri J a n (lat 16) Zbfgnfew G r z e c h Antonr^icieehowsM r Oprócz szopek k r a k o w s k i c h pokazano d l a porówna­ n i a skromne, niekiedy i p r y m i t y w n i e wykonane szopki wiejskie. B a r d z o interesujące są d w i e „stajenki" z f i ­ g u r k a m i rzeźbionymi, z których j e d n a stanowi dzieło zmarłego w okresie międzywojennym doskonałego rzeźbiarza Jędrzeja W a w r y z G o r z e n i a Dolnego w p o w . w a d o w i c k i m d r u g a zaś J a n a L a m e c k i e g o z D ą b r o w y Z i e l o n e j w p o w R a d o r n s k , T e n ostatni b a r d a u t a ­ l e n t o w a n a rzeźbiarz którego f i g u r k i o prostej b l o k o ­ w e j formie posiadają ] ^ i i ^ y Sjf^k^msta iesiTnią 1 9 5 ^ ? przez C ^ A l L s a n a r r ^ s z k o w a w c z a s e ob,azdu penetra^yLego " o r t a n i r a w M « o prze2^ekcję^adanta P l a a ^ ^ ostatni ^ S ^ ^ ^ o t i k u ^ z J o ^ tóedo^owa w t k a " dostosowana do n r & a w i e r T f c u k i e ? ' kowvch F i e J r k i jasełkowe u m i e s z c z o n e w e wnęce ™ nowszymDiefra rzSbU sTkodHó.kl ? T iszneT % S w Biała P o d l a ł a ) I t m i J ^ * I3ń 7pWdowAlpV « o/,H^ ^ n n t ^ ^ l , W^" wat-cSecką W t y m s a m y m czasie, k i e d y w M u z e u m H i s t o r y c z ­ n y m organizowano pokonkursową wystawę szopek, w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m o t w a r t a została „Wystawa historii s z o p k i " , dająca r e t r o s p e k t y w n y przegląd od f o r m n a j d a w n i e j s z y c h po s z o p k i w y k o n a n e n a o s t a ­ tnie k o n k u r s y . W y s t a w a pokazuje zrekonstruowane na podstawie z n a n e j r y c i n y N o r b f n a jasełka kukieł! kowe, odbywające się n a t l e płasko m a l o w a n y c h ]kulis szopkę z połowy ubiegłego w^ekri o ^ ł a C r o z b u d o w a n e ? a ? c h i t e k t m - z e odtworzona n a ^ z r o k u 1862 publikować oraz c a ^ ^ Wśród n i c h n a plan p " e r ™ nektórów z przełomu x 7 x i X X w i e k u zŁiona "darowana d . Muzeun^EtnoemfiTzn^eo ^ r z e z St Estreichera autora Ł W S S J ^ , afri K r u p s k i ) kkfżki o r E z e n e W e r ó w ^ ^ ^ 1 ^ 0 ^ ^ wzorem na 3 ™ r Wśród publiczności k r a k o w s k i e j zainteresowanie szopkami było olbrzymie. W czasie k o n k u r s u , który zgodnie z tradycją odbywał się n a R y n k u u stóp p o m ­ nika M i c k i e w i c z a , napierający tłum w i d z ó w u n i e ­ możliwił członkom j u r y dostęp do szopek. W y s t a w y w o b u M u z e a c h cieszyły się bardzo oży­ wioną frekwencją. S z o p k a m i interesowało się zarówno' P o l s k i e R a d i o , j a k f i l m i prasa. O b s z e r n y artykuł poświęcony szopce k r a k o w s k i e j , pióra Przemysława B u r c h a r d a , znalazł się w ostatnim numerze z 1957 r. „Ziemi", zaś „Tygodnik P o w s z e c h ­ n y " z dnia 19 I . 1958 umieścił bardzo interesujący artykuł dyskusyjny Michała M a l i ń s k i e g o . „Król H e r o d bezdomny" w którym autor zwraca u w a g ę n a ruebezpieczeńTtwo wypaczenia sią tradycyjnego s t y l u szonki k r a k o w s k i e ! T c ^ w t o n e i townei f m k c U i w i o ­ dącej otecnte ż ^ o t ^ 3 l o ^ T r z y m w a n y pTzez akcTe Sursowa T d a l i S T S w K r a k o w i r w v d S ' e kritóta o s i o n c e krakWŚklef p t i ; s z ! i ^ r z y S licznych N SIEGFRIED SIEBER: " i: D I E S P I T Z E N K L O P P E L E II M E R Z G E B I R G E K o r o n k i k l o c k o w e należą do tej grupy w y t w o r ó w a r t y s t y c z n y c h , które z k u l t u r y w a r s t w e l i t a r n y c h róż­ n y m i drogami przedostały się do l u d u i t a m dały początek wytwórczości chałupniczej, produkującej w y ­ roby k o r o n k a r s k i e n a potrzeby r y n k u miejskiego, a czasem i d l a ludowego odbiorcy. T a k przedstawiała się n p . u n a s h i s t o r i a k o r o n e k klockowych w y r a b i a n y c h w Bobowej czy dawniej w Chorkówce, Z a k o p a n e m l u b Kańczudze. C z y k o r o n k i te naieay uważać z a p r o d u k t s z t u k i l u d o w e j ? J a k i jest własny wkład a r t y s t y c z n y k o r o n k a r e k ? O ile pod w p ł y ­ w e m miejscowej t r a d y c j i zmieniły się zapożyczone d^mle m i m l * P w i e d ź n a te p y t a n i a mogą dać j e ¬ 1 7 7 O c 0 '^^"^^^^„E^S^^ ^ 20 X ,, ° p - szcze a n a l i z y formy p r U Z £ równawczym. ^ w a u z o n e j n a s z e r o k i m t l e po¬ • " ' P r z y c z y n k i e m , który n a p e w n o z a i n t e r e s u j e osoby zajmujące się k o r o n k a r s t w e m , j e s t książka S i e b e r a , «*»M;wląca ononograficzne o p r a c o w a n i e jednego z w a ż "wSPSti 0 6 ^ ? 6 w n k a r s k i c h w skali europejZ.:'• £J« • . \ ^ t p l i w i e tereny Gór Harcu. ^ ^ " d n i e n i e k o r o n e k harceńskich głównie z p u n k t u w r z e n i a historycznego. Znaczną k o r o b y n i e J L i p s k 1955, str. 120, ilustr.fot. 2 3 , t a b l . r y s . 3 j e j część poświęca autor omówieniu r o z w o j u k o r o n k a r ­ s t w a k l o c k o w e g o n a terenie E u r o p y i w N i e m c z e c h . K o r o n k i k l o c k o w e powstały p r a w d o p o d o b n i e w X V w i e k u w I t a l i i . Z początkiem następnego s t u l e c i a w y r a b i a n e już były masowo w W e n e c j i , zarówno p r z e z k o b i e t y z l u d u traktujące tę pracę w sposób z a r o b ­ k o w y , j a k i p r z e z d a m y ze s f e r e l i t a r n y c h , które z a ­ jęciu temu oddawały się d l a przyjemności. D l a t y c h ostatnich o p r a c o w y w a n e były s p e c j a l n e w z o r n i k i do wyrobów klockowych (najstarszy z r 1529) które przyczyniały się do s p o p u l a r y z o w a n i a teł n o w e j E c h ! niki koronkarskiej. S e z na^ainie^zyc^womik ó w włoskich1 opracowat w L S i n F ^ d e r i e o WnTolo którego n a swój d w f a - p o w o ł a ł a E t o ™ M ? f e S ska. Prócz k o r o n e k w e n e c k i c h p o w s z e c h n y m u z n a n i e m cieszyły się również k o r o n k i k l o c k o w e wykonywane w G e n u i , z w a n e g i p i u r a m i : był to wzór w postaci w i ­ c i , występujący n a siatce, złożonej z sześcio- l u b ośmiobocznych oczek. Dzięki k o n t a k t o m h a n d l o w y m t e c h n i k a w y r o b u k o ­ r o n e k przedostała się z I t a l i i do B r a b a n c j i i F l a n d r i i , które z czasem wytworzyły s w e własne l o k a l n e for­ m y . K o r o n k a r s t w o objęło również Hiszpanię i P o r t u 55 �galie. W e F r a n c j i zasłynęły k o r o n k i k l o c k o w e z V a lensiennes, gdzie poprzednio w w i e k u X V w y r a b i a n o k o r o n k i igiełkowe. W N o r m a n d i i produkcją k o r o n e k k l o c k o w y c h zajmowały się m a s o w o dziewczęta z w i o ­ s e k r y b a c k i c h . Ilość k o r o n k a r e k pracujących n a t e r e ­ nie N o r m a n d i i w r. 1692 obliczano n a 22.000. W B e l ­ gii stolicą w y r o b ó w k l o c k o w y c h było w połowie w i e ­ k u X V I I Malines. P r o d u k c j a w s p o m n i a n y c h wyżej ośrodków k o r o n ­ k a r s t w a k l o c k o w e g o n i e pozostawała bez w p ł y w u na N i e m c y . T e c h n i k a w y r o b ó w k l o c k o w y c h pojawiła się t a m w drugiej połowie w. X V I , zaś w r. 1568 ukazał się p i e r w s z y w z o r n i k koronek k l o c k o w y c h , który w y ­ dał N i c o l a u s B a s s e u s w e F r a n k f u r c i e n a d M e n e m . Początki k o r o n k a r s t w a klockowego w Górach K r u s z ­ c o w y c h ( R u d a w y ) wiąże podanie l u d o w e z osobą B a r ­ b a r y U t t m a n , która według t r a d y c j i miała być p i e r w ­ szą w ogóle wynalazczynią k o r o n e k k l o c k o w y c h . B a ­ d a n i a źródłowe inaczej j e d n a k określają j e j rolę. B a r b a r a U t t m a n , urodzona w r. 1507, żona b o g a ­ tego m i e s z c z a n i n a , który przeniósł się ze Śląska i z a ­ mieszkał w miejscowości A n n a b e r g położonej w G ó ­ r a c h K r u s z c o w y c h , nie t y l e wynalazła technikę w y r o b u k o r o n e k k l o c k o w y c h , i l e umiała wykorzystać i c h w a r ­ tość handlową, organizując zbyt, co przyczyniło się do bujnego rozwoju k o r o n k a r s t w a zarówno w mieście, j a k i okolicy. W s a m y m A n n a b e r g było w drugiej p o ­ łowie X V I w i e k u około 900 k o r o n k a r e k . W c z a s a c h późniejszych w y r o b e m k o r o n e k zajmowały się n i e t y l k o k o b i e t y ale i mężczyźni, szczególnie zaś w ó w c L s g d y przestoje w k o p a l n i a c h pozbawiały górników z a r o b k u P o w s i a c h chałupniczy w y r ó b k o r o n e k był t a k rozpowszechniony, że z początkiem w. X V I I pojawiły się n a w e t zarządzenia władz zabraniające chłopom z a j ­ m o w a n i a się k o r o n k a r s t w e m , gdyż odrywało to i c h od zajęć r o l n i c z y c h . S a m i wytwórcy k o r o n e k n i e w i e l e ze s w y c h w y r o ­ b ó w mogli korzystać, u s t a w y p r z e c i w z b y t k o w i w s t r o ­ j u zabraniały b o w i e m służbie i chłopom zdobienia ubioru koronkami. P o r e w o l u c j i f r a n c u s k i e j , w związku z nową modą, redukującą w s t r o j u n a d m i a r ozdób, k o r o n k a r s t w o znalazło się W s y t u a c j i k r y t y c z n e j , poprawiła się o n a dopiero p o d k o n i e c X V I I I w., gdy h a n d e l k o r o n k a m i wzięli W s w e ręce bogaci h u r t o w n i c y , organizujący eksport k o r o n e k do P o l s k i , R o s j i , C z e c h , D a n i i , Włoch, Szwajcarii a nawet F r a n c j i . O zbycie koronek decy­ dowały w i e l k i e targi, odbywające się w e F r a n k f u r c i e n a d M e n e m i n a d Odrą, Z u r i c h u , B r u n s z w i k u i L i p s k u . Gotówkę która w związku z w y r o b e m k o r o n e k napły­ w a ł a w Góry K r u s z c o w e obliczano n a 700—800 t y ­ sięcy talarów r o c z n i c P o d k o n i e c pierwszej ćwierci X V I I I w z T c z e t o t a m w sposób d o t k l i w y odczuwać skutki konkurencji koronek francuskich, belgijskich i h o l e n d e r s k a . Z m u s i ł o to m i e j s c o w y c h w y t w ó r c ó w do p o ^ u c a n a własnych t r a d y c y j n y c h wzorów i n a śladowlnia z r o b ó w o b c y c h M i m o ciężkiej s y t u a c j i m a t e r i a l n e ! l e s z c z w r 1860 żyło w Górach K r u s z ™ ^ c h w ł ą c z n i e z k o r o n k a r s t w a ponad 20 000 osób, drugie z S t y l e trudniło się t a m k o r o n k a r s t w e m w s p o s ó b uboczny W. drugiej połowie X I X w i e k u ilość zajmujących się koronkarstwem z a c z y n a spadać. Jedną z p r z y c z y n tego z j a w i s k a jest k o n k u r e n c j a k o r o n e k wykonywa­ n y c h n a t i u l u m a s z y n o w y m . Ludność, którą n i s k i e z a ­ r o b k i zmusiły do p o r z u c e n i a k o r o n k a r s t w a , znajdowała z a t r u d n i e n i e w rozwijających się w t y c h s t r o n a c h d u ­ żych zakładach przemysłowych. Przejściowo popyt n a ręczne k o r o n k i k l o c k o w e wzmógł się w czasie d e ­ w a l u a c j i po I w o j n i e światowej, ale i to n i e trwało długo, gdyż pojawiły się n a r y n k u tańsze k o r o n k i a u s t r i a c k i e , a n a w e t chińskie i japońskie, które dopiero po nałożeniu 2 000-procentowego cła ochronnego d o równaiy w cenie w y r o b o m z Gór K r u s z c o w y c h . P o d k o n i e c o k r e s u międzywojennego władze h i t l e ­ r o w s k i e próbowały ratować upadające k o r o n k a r s t w o k l o c k o w e , dostarczając np. zamówień n a p a s m a n t e r i e do mundurów itp. Zmieniło się to całkowicie w okresie wojny, kiedy wytwórców koronek zatrudniano w p r o ­ dukcji wojskowej, a t y m , którzy w d a l s z y m ciągu 56 usiłowali wyrabiać k o r o n k i , k o n f i s k o w a n o potrzebne do p r a c y p r z y b o r y . P o I I w o j n i e światowej umiejętność w y r o b u k o r o n e k k l o c k o w y c h o d r a d z a się dzięki działalności szkół k o ­ r o n k a r s k i c h , których w r. 1948 było n a terenie G ó r K r u s z c o w y c h ok. 40 z d w o m a tysiącami u c z e n n i c . W związku z produkcją k o r o n e k rozwinął się r o z g a ­ łęziony i zróżnicowany w s w y c h f o r m a c h h a n d e l . B y l to w z n a c z n e j m i e r z e h a n d e l domokrążny. H a n d l a r z e s w o i i obcy (wśród t y c h ostatnich n i e brakło również Szkotów) z a k u p y w a l i w y r o b y k l o c k o w e n a t a r g a c h W A n n a b e r g , B u c h h o l z c z y S c h n e e b e r g i roznosząc j e w c h a r a k t e r y s t y c z n y c h pudłach d o c i e r a l i do N a d r e n i i , A u s t r i i , C z e c h , P o l s k i (Przemyśl). Podróże t a k i e trwały z a z w y c z a j około 20 tygodni, a l e przedłużały się n i e k i e d " i do 2 lat. W wędrówkach s w y c h h a n d l a r z e p a ­ d a l i "często ofiarą kradzieży a n a w e t rabunkowych m o r d e r s t w . Prócz k o r o n e k s p r z e d a w a l i domokrążcy • również różne l e k i d l a l u d z i i bydła. J a k d a l e c e r o z ­ p o w s z e c h n i o n y b y t w Górach K r u s z c o w y c h domokrąż­ n y h a n d e l k o r o n k a m i , świadczy fakt, że n p . w m i e j : scowości Jóhnstadt, liczącej w p i e r w s z e j połowie X X X wieku 2 000 mieszkańców, wyruszało z towarem w świat 400 domokrążców, a w i e c 1/5 całej ludności. Oprócz d r o b n y c h wędrownych h a n d l a r z y zajmowali się h a n d l e m k o r o n k a m i również bogaci h u r t o w n i c y . Dostarczał' oni t o w a r poza g r a n i c e k r a j u ( S z w a j c a r i a , A n g l i a , H o l a n d i a , Włochy B e l g i a , P o l s k a utrzymy­ w a l i składy w od egłych m i a s t a c h a n a w e t z a t r u d n i a l i domokrążców. Położenie społeczne i e k o n o m i c z n e chałupników t r u ­ dniących się w y r o b e m k o r o n e k k l o c k o w y c h n i e było • k o r z y s t n e . W p r a w d z i e dochody stąd płynące stanowiły , ważne i często j e d y n e źródło u t r z y m a n i a , n i e m n i e j j e d n a k w y z y s k nakładców i hurtowników zmniejszał te dochody bardzo z n a c z n i e . Około * k u 1840 całodnio­ w y z a r o b e k k o r o n k a r k i pozwalał z a l e d w i e n a k u p n o t r z e c h funtów c h l e b a . Plagą społeczną związaną z s i l ­ n i e rozwiniętym chałupnictwem była p r a c a d z i e c i . C i ą 9 głe p r z e s i a d y w a n i e p r z y w a r s z t a c i e k o r o n k a r s k i m p o M ciągało z a sobą różne z a w o d o w e choroby. O b e c n i e 9 w N i e m i e c k i e j R e p u b l i c e D e m o k r a t y c z n e j położenie 9 k o r o n k a r e k uległo w y d a t n e j poprawie. H a n d e l k o r o n M k a m i n i e j e s t upaństwowiony. N a t e r e n i e G ó r K r u s z 9 c o w y c h istnieje 20 zakładów nakładczych, w których 9] n a s t a n o w i s k a c h i n s t r u k t o r e k z a t r u d n i o n e są n a j w y W bitniejsze koronkarki. Pracownice wynagradzane są 9 a k o r d o w o , otrzymują s t a w k i p r z e w i d z i a n e d l a z a t r u S d n i o n y c h w przemyśle t k a c z e k , wykonujących p r a c e 9 ] 0 szczególnej wartości i 10*A> d o d a t k u d l a chałupników. 9 ] W y r o b y i c h w y c e n i a n e są i n d y w i d u a l n i e przez komisję, 9 ] w której biorą udział p r z e d s t a w i c i e l k i chałupniczek. M W s z y s t k i e k o r o n k a r k i korzystają z płatnych urlopów 9 | 1 świadczeń społecznych. <i9| P o omówieniu s z k o l n i c t w a k o r o n k a r s k i e g o i t e c h n i k i j 9 | w y r o b u k o r o n e k j e d e n z o s t a t n i c h rozdziałów s w e j 9 | p r a c y poświęca S i e b e r p r z e k a z o m f o l k l o r y s t y c z n y m , 9 J które w ciągu c z t e r y s t u l a t r o z w o j u k o r o n k a r s t w a 9 f narosły dookoła tego z a w o d u . O k a z u j e się, że k o r o n H k a r s t w o , które n a t e r e n i e G ó r K r u s z c o w y c h stanowiło B ,ak ważny c z y n n i k gospodarczy, znalazło s w o j e odbicie 9 9 w m i e j s c o w y m folklorze, szczególnie zaś w z w y c z a j a c h ^ d o r o c z n y c h i każdej n i e m a l dziedzinie l u d o w e j t w ó r S czości l i t e r a c k i e j . Pomijając bogate słownictwo doty^ ^ 9 f czące w y r o b ó w k l o c k o w y c h , którego i s t n i e n i e samo | 9 J przez się jest zrozumiałe, aluzje do różnych d z i e d z i n - 9 9 k o r o n k a r s t w a s p o t y k a się w przysłowiach, d r o b n y c h u t w o r a c h w i e r s z o w a n y c h , opiewających życie i p r a c ę ł B koronkarek, w piosenkach i utworach p r o z a i c z n y c h ; : ^ których przykładem są o p o w i a d a n i a o p i e r w s z e j k o r c U ^ B karcę, B a r b a r z e U t t m a n . 1 9 9 N a zakończenie s w e j p r a c y s t a r a się autor r o z s t r z y - ; : ^ 9 J gnąć p y t a n i e , c z y k o r o n k i k l o c k o w e z G ó r K r u s z c o - J B B w y c h należy uważać z a dzielą twórczości l u d o w e j ? Z d a n i e m jego t a k . N i e było to przecież wyłącznie m e - A | c h a n i c z n e p o w t a r z a n i e d o s t a r c z o n y c h wzorów, u p r a ~ « 9 J wiane w celach zarobkowych. Koronki w y k o n y w a n o B B J także n a własny użytek, do d e k o r a c j i mieszkań, w ż r ó - ; « 9 J dłach s p o t y k a się w z m i a n k i o „tysiącach w z o r ó w " p o - ^ ł B J mysłu k o r o n k a r e k , co m a w e d ł u g S i e b e r a potwierdzać « • �również bogata lokalna terminologia, iaka łączy się z poszczególnymi elementami i motywami zdobniczymi. O tym, że koronkarki czuty się głęboko ze swą pracą związane, świadczy fakt, że pozostały przy swoim zawodzie nawet wówczas gdy bujnie rozwinięty prze­ mysł mógł im zapewnić lepsze i pozbawione ryzyka utrzymanie O ludowości omawianych koronek świad­ czyć ma również zTsób S K h T m o ^ r t * który jest różny od tego jaki spotykTsię w k o r o n k a c h klockowych ^ h o d ^ y c h z S ^ o ^ k i m RozwS MIKALINA wykrojów). GLEMŻAITE: „LIETUVIU TAUTINIAI l a ł ó y T e Rss DRABUŻIAI" W 1955 r o k u w y d a n a została w W i l n i e książka o l u ­ d o w y c h s t r o j a c h l i t e w s k i c h . C e l książki, j a k z a z n a ­ czono n a wstępie, jest czysto p r a k t y c z n y : dać c z y t e l ­ n i k o w i do ręki k o n k r e t n e materiały i wskazówki o d ­ noszące się do w y k o n a n i a strojów l u d o w y c h c h a r a k ­ t e r y s t y c z n y c h d l a różnych regionów e t n o g r a f i c z n y c h . P r a c a została p r z e z n a c z o n a n a użytek zespołów i u c z e ­ stników „Święta pieśni". Autorką j e j jest l i t e w s k a etnografka, M i k a l i n a G l e m żaite, -uczestniczka bałtyckiej e k s p e d y c j i etnograficznoantropologicznej, z której materiały o p u b l i k o w a n e z o ­ stały w X X I I I tomie „Trudy I n s t i t u t a E t n o g r a f i i " (nie­ stety b r a k t a m rozdziału o s t r o j u l u d o w y m ) . O m a w i a n a książka o p a r t a j e s t w dużej m i e r z e n a materiałach a u t o r k i , a także n a z e b r a n y c h w czasie wyżej w s p o m ­ n i a n e j e k s p e d y c j i , częściowo zaś n a z b i o r a c h m u z e a l ­ n y c h i p r y w a t n y c h , skąd zaczerpnięto materiał i l u s t r a ­ c y j n y występujący w książce w formie zdjęć i p l a n s z barwnych. Książka dzieli się n a d w i e części: historyczną i współ­ czesną, z wyraźnym i świadomym przesunięciem a k c e n ­ tu n a tę drugą. Cześć h i s t o r y c z n a zacieśniona została do m i n i m u m : poszczególne części stroju ludowego s c h a r a k t e r y z o w a n o pokrótce raczej przy pomocy foto­ grafii (86 i l u s t r a c j i ) niż t e k s t u , bez dokładniejszego wgłębiania się w zagadnienie z m i a n h i s t o r y c z n y c h c z y zróżnicowania regionalnego względnie społecznego. Część druga, z n a c z n i e s z e r s z a , z a w i e r a opisy strojów 7 ważniejszych regionów oraz większą ilość materiału ilustracyjnego, m . i n . b a r w n e p l a n s z e projektów s t r o ­ jów d l a zespołów a m a t o r s k i c h . W o p r a c o w a n i u t y c h ubiorów uwzględniono specyficzne wymogi sceny, a więc lekkość i strojność ubiorów oraz i c h z h a r m o ­ nizowanie kolorystyczne. A b y zwiększyć p r a k t y c z n e z n a c z e n i e książki dodano aneksy z k r o j a m i i b a r w n y m i p l a n s z a m i 56 wzorów t k a n i n p r o d u k o w a n y c h przeważnie ze sztucznego j e ­ d w a b i u przez przemysł f a b r y c z n y , a p r z e z n a c z o n y c h na sporządzanie zastępczych strojów l u d o w y c h . W z o r y U t r z y m a n e są w ogólnym c h a r a k t e r z e t k a n i n l u d o w y c h z poszczególnych regionów, a zarówno m o t y w y t k a ­ ckie j a k i h a f c i a r s k i e oddano p r z y pomocy t e c h n i k i d r u k u . Każdy materiał może być w y k o n a n y w p i " c i u w a r i a n t a c h k o l o r y s t y c z n y c h . D l a ułatwienia d o k o n a ..Bia zamówień oznaczono j e s p e c j a l n y m i numerami ...fabrycznymi. N a końcu książki podano z e s t a w i e n i e według o w y c h numerów a także informacje, j a k i e t k a ­ n i n y powinny być użyte p r z y sporządzaniu p o s z c z e ­ gólnych kompletów. O m a w i a n a książka nosi wyraźny c h a r a k t e r podręcz­ n i k a do masowego p r z y g o t o w y w a n i a strojów l u d o w y c h zbliżającym się j u b i l e u s z o w y m „świętem pieśni" •- ' H g ™ t^ka- jest bezwzględnie potrzebna i pożyteczna. ' ^ H S S S n a r i ? j e d n a k zastanawiać, c z y słuszna jest l a n s o ~ [ k o n c e p c j a m a s o w e g o w p r o w a d z e n i a do s t r o j u ^?£ : w j e d w a b n y c h z a m i a s t t k a n i n wełnianych ™~AT7, i, . materiał zastępczy m a się przyczynić 1 k l o c k o w y c h stałyby się niewątpliwie b a r d z i e j prze­ konywające, gdyby autor poparł j e należycie p r z e p r o ­ wadzoną analizą o r n a m e n t y k i , występującej w k o r o n ­ k a c h z G ó r K r u s z c o w y c h . Niestety j e d n a k n i e uczy­ nił tego, dając w r e z u l t a c i e książkę o h i s t o r i i k o r o n e k , technice i c h w y k o n a n i a i folklorze ale p r a w i e n i c n i e mówiącą o s a m y c h w v r o b a c h . B r a k u tego o z n a c z e n i u z a s a d n i c z y m n i e z m n i e j s z a szata i l u s t r a c y j n a , stosunkowo uboga, w której n i e s p o t y k a m y właściwie s t a r y c h k o r o n e k m i e j s c o w y c h . n V i l n i u s 1955 (206 str., 269 i l . + arkusz c h a r a k t e r u s t r o j u ? Materiał j e d w a b n y j a k o b a r d z i e j w i o t k i n i e p o z w a l a n a odtworzenie t a k i e j s y l w e t k i , j a k a jest c h a r a k t e r y s t y c z n a d l a noszących cięższe i s z t y w n i e j s z e materiały wełniane i l n i a n e . N a d t o j e ­ d w a b j a k o bardziej płynny daje o d m i e n n e efekty w tańcu, zmieniając w pewnej m i e r z e jego c e c h y r e ­ gionalne Z a s t o s o w a n i e i dobór materiałów^zastępczych to zagadnienie t r u d n e i p o d j e c i e T k s p e ™ rozlefłą skalę jest k r o k i e m może trochę ™ odważnym R y z y k o w n e w y d a j " s i c również K r t ó S S e S u maUcego imitować wzór k a n y L ha- o r S t a K Z S r i a K ^ ~ n X „ 1 D ta P o s a d o = n ń H n K nn r v L S 7 hęaą przyozdobione ffi, laorycznymi nadrukami. Zachodzi Tn? l v K v Wprowadzenie £ £ « w ™ przypuszczalnie m e rozwiąże s p r a w y w dostatecznej m i e r z e , n i e u s u w a poważnych obaw, z e zespoły będą wyglądały j a k u m u n ¬ durowane. P r z y równoczesnym b r a k u wskazówek b i b l i o g r a f i c z ­ n y c h ( w z m i a n k o w a n e są tyiko w opisie i l u s t r a c j i d w i e p o z y c j e : 1) T e t z n e r F r a n z . „Die S l a v e n i n D o u t s c h l a n d " , 1902 1 2) M . Glemżaite, E . D u l a i t e n e , „Kupiskio a p y l i n k e s y y r u i r moteru r u b a i , v i l k o t i X I X i m ż . I I p u seje" 1948) c z y t e l n i k chcący znaleźć uzupełniające wiadomości odnośna t r a d y c y j n y c h ubiorów l u d o w y c h , pozostawiony jest całkowicie własnej i n w e n c j i Zastać nawfafąeyjest t u b r a k " ż y w s z a z a c h e i i ^ s t r o n y a u ?ork doutizyirlnia^autentyczncTci s t r o j u W w a r u n ­ k a c h żywotnifi n T L i t w e t r a d y c H t k a c t w a nie naZnlłoby e r ^ e nróhek Iphranwh ^ ? ^ v k q v l = Z n i C a b ^" " y ! h e t m ™ d c z a f eksoedvc7i bałtyckie^ tvm w y o a d k . i no^tawa autorW kto ' Z Ifi,™ 1 Ji l \ y ™f« y J£ o k a z j a c h opuszczają p o d i u m s c e n i c z n e i mieszają się z publicznością względnie wychodzą n a ulicę. B e z p o ­ średnie zetknięcie się, zwłaszcza w w a r u n k a c h światła dziennego, z d e m a s k u j e tę imitację s t r o j u ludowego, a n a w e t może stworzyć wrażenie m a s k a r a d y . Tego r o d z a j u niebezpieczeństwo z d r a d z a n p . p u b l i k o w a n a w omawianej książce biała „siermięga" dyrygenta (Ryc. 192 i 193. s. 134). Z a m i a s t s u k n a użyto tu w i o ­ tkiego materiału, który u s z t y w n i o n o wkładkami n a r a m i o n a c h , co w połączeniu z opadającymi gładko p o ­ łami uwspółcześniło całą sylwetkę nadając j e j r y s obcy t r a d y c j i stroju ludowego, a n a w e t l e k k o k a r y k a t u r a l n y . Dzięki p r a c y M i k a l i n y Glemżaite przestaje być p r o ­ b l e m e m zaopatrzenie zespołów świetlicowych w stroje l u d o w e , a l e estetyka i c h a r a k t e r r e g i o n a l n y t y c h k o ­ stiumów mogą budzić zastrzeżenia. M a n a PrzeździecJca M . Glemżaite, „Domasznaja obrabotka I n a i s z e r s t i w Litowskoj S S R " — T r u d y Instituta Etnografii t. X X I I I , M o s k w a 1954, s. 60, 1 ** EJ***?,? i J * kość u z > ś k 1 , an8 * $ « z e g ó l n i e w w y p a d k u , gdy o w a l e k ­ je i S t k o s 2 t e m p e w n e j z m i a n y o g o n e g o 57 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d7c0df069d511f31d0452a9e50f1dabd.pdf 93808cfc35313e314da68228bea400a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3930 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3679 Title A name given to the resource Strona tytułowa i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.4-5;s.197-198 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA DWUMIESIĘCZNIK WYDAWANY PRZEZ LUDOWA PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI T R E Ś Ć : str. Juliusz Starzyňski O ludowości polskiego Tadeusz Julian Janina Witold Krzyżanowski Rosen-Przeworska Krassowski R O K 1953 Kotula . . . . staropolska 199 201 L u d o w o ś ć w poezji Kochanowskiego Z zagadnień renesansowego ubioru ludowego 257 Chałupa polska n a przełomie X V I i X V I I wieku 281 Rzeszowska 303 LIPIEC P A Ń S T W O W Y ludowej Odrodzenia L u d o w a grafika Seweryn Franciszek i sztuce I majolika 245 ludowa PAŹDZIERNIK N S T Y T U T NR 4 5 S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4d0caa747e5b0f5ad63e3d091e5b161a.pdf 767076df5a2aa9567d57ef19d158bc07 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3927 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3678 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.3 ; s.178-196 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W Y S T A W A SZTUKI I RĘKODZIEŁA L U D O W E G O WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO MARIA W styczniu b.r. otwarta została w Łodzi w O ś r o d ­ ku Propagandy Sztuki wystawa „ S z t u k a a Rękodzie­ ło Ludowe Woj. Łódzkiego". Celem wystawy było zapoznanie s p o ł e c z e ń s t w a robotniczej Łodzi z dorob­ kiem k u l t u r y plastycznej wsi oraz pokazanie m o ż ­ liwości zastosowania r ó ż n y c h dziedzin twórczości pla­ stycznej w miejskich w n ę t r z a c h mieszkalnych. Komisja selekcyjna, w k t ó r e j s k ł a d wchodzili przed­ stawiciele: Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki, Wydziału K u l t u r y Wojewódzkiej Rady Narodowej, Polskiego To­ warzystwa Ludoznawczego, Z w i ą z k u P l a s t y k ó w oraz Centrali P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego, doko­ n a ł a starannego doboru m a t e r i a ł u . S p o ś r ó d ponad 500 zebranych z terenu p r z e d m i o t ó w wybrano do йус. 1. Dzban gliniany. Średnica 9,5 cm, wiecki). Ryc. 2. Dzban gliniany. Średnica 178 wysokość 11 cm, w PRZEŻDZIECKA ekspozycji około 370. Wystawa, k t ó r e j scenar usz i opracowanie plastyczne w y k o n a ł artysta-plastyk R. Jackowski, b y ł a p r z e g l ą d e m dorobku twórczości wiejskiej. Pokazano komplety u b i o r ó w ludowych, w i e ­ le r ó ż n o r o d n y c h tkanin, w y r o b y ceramiczne w a ż n i e j ­ szych o ś r o d k ó w garncarskich w o j e w ó d z t w a łódzkiego oraz wycinanki, zdobione wydmuszki i p a j ą k i u ż y w a ­ ne do ozdoby w n ę t r z izb wiejskich. Z n a l a z ł o się też k i l k a współczesnych rzeźb w drzewie. Szereg plansz i fotografii z a p o z n a w a ł widza z r o ­ dzajami tworzywa, t e c h n i k ą pracy i z samym arty­ stą (na wystawie umieszczono 11 zdjęć portretowych z k r ó t k ą c h a r a k t e r y s t y k ą zasłużonych a r t y s t ó w ludo­ wych w o j . łódzkiego). T e c h n i k ę t k a n i n demonstro- cm. kość Wykonał Józe/ 16,5 cm. Wykonał BudWewí'cz (Tomaszów Hieronim Muszyński Mazo(Sieradz). �Ryc. 3, 4. Wycinanki łowickie. Wykonała wała tkaczka z Rzeczycy t k a j ą c a na wiejskim w a r ­ sztacie pasiak „ w koziołki". Duża mapa o b r a z o w a ł a rozmieszczenie czynnych o ś r o d k ó w garncarskich i wycinkarskich oraz rzeźby i tkactwa ludowego. Inne plansze d a w a ł y k r ó t k ą c h a r a k t e r y s t y k ę instytucji i or­ ganizacji z a j m u j ą c y c h się badaniem stztuki ludowej oraz roztaczających nad niią o p i e k ę ( P a ń s t w o w y I n ­ stytut Sztuki, Muzea Etnograficzne, Polskie Towa­ rzystwo Ludoznawcze, Uniwersyteckie Z a k ł a d y Etno­ graficzne, Wydziały K u l t u r y W R N , Centrala Przemy­ słu Ludowego i Artystycznego). U wejścia do sali umieszczono h a s ł o : „Chcesz poz­ nać wieś — poznaj jej p r a c ę i twórczość". W y m i e ­ nione w y ż e j eksponaty i plansze z n a j d o w a ł y się w pierwszej części sali. W drugiej części zaś pokazano w y b ó r w y r o b ó w C P L I A (przeważnie tkactwo i strój) oraz p r z y k ł a d w n ę t r z a miejskiego u r z ą d z o n e g o este­ tycznie przez racjonalne zastosowanie dekoracyjnej tkaniny, ceramiki i w y c i n a n k i ludowej. Przeciwsta­ wione m u zostało identycznie umeblowane w n ę t r z e , ozdobione w stylu d r o b n o m i e s z c z a ń s k k n z okresu m i ę ­ dzywojennego. W głębi sali mieściło się stoisko C P L I A sprzedające w y r o b y p r z e m y s ł u ludowego i artystycz­ nego, zaopatrzone szczególnie obficie w c e r a m i k ę i k i ­ limy oraz t k a n i n y dekoracyjne. W szczegółach wystawa została opracowana r ó w ­ nie starannie jak i w o g ó l n y m założeniu. Pokazano 12 skompletowanych s t r o j ó w kobiecych i m ę s k i c h z róż­ nych części w o j e w ó d z t w a : z powiatu brzezińskiego — kobiecy, łódzkiego — kobiecy, rawskiego — kobiecy zwykły i weselny, dziecinny oraz m ę s k i , sieradzkie­ go — kobiecy letni i zimowy oraz m ę s k i , skierniewic­ kiego — kobiecy, łowickiego — kobiecy i m ę s k i . Po­ nadto znalazło się też dużo efektownie u p i ę t y c h po­ Józeia Strycharska (Łowicz). jedynczych części strojów, jak kaftany i gorsety ł o ­ wickie z barwnych p a s i a k ó w , zapaski w „bączki" oraz białe czepce tiulowe noszone do malowanych chustek jedwabnych. Dano też obfity i ł a d n y p r z e g l ą d t k a n i n z p o w i a t ó w łowickiego, sieradzkiego, r a d o m s z c z a ń s k i e ­ go, rawskiego, piotrkowskiego, a więc w e ł n i a n e pasiaki proste i tkane w „koziołki" czy w „bączki", oraz bar­ dzo ł a d n e kompozycyjnie i kolorystycznie k r a c l a k i na „nospy". P r z e g l ą d o b e j m o w a ł tkaniny od starych do najnowszych, ciekawe z a r ó w n o pod w z g l ę d e m techniki jak i z e s t a w i e ń kolorystycznych. P o d k r e ś l o n o p r ó b y nawrotu do starych t k a n i n przez wystawienie p r ó b n e j tkaniny wykonanej przez A n t o n i n ę L e g u t o w s k ą z Rze­ czycy, tkanej w e ł n ą na lnianej osnowie w e d ł u g „ s t a ­ rej mody" (iz ok. 1860 r.) w kolorach czarnym i p ą s o ­ w y m na niefarbowainej osnowie. Wśród e k s p o n a t ó w ceramicznych znalazły się p r ó b y z n a j w a ż n i e j s z y c h o ś r o d k ó w garncarskich w o j e w ó d z ­ twa łódzkiego. Z Sieradza wystawiono w y r o b y H i e r o ­ nima Muszyńskiego, Juliana Petrykiewicza i Tadeusza Tomali. Wyroby M u s z y ń s k i e g o w y r ó ż n i a ł y się bardzo ł a d n ą i g ł a d k ą p o l e w ą . Dzbanki jego zdobione były wokół b r z u ś c a ornamentem pasowym z grubo n a k ł a ­ danej p o b i a ł k i na ciemne tło. Ornament s k ł a d a ł się przeważnie z drobnych gałązek l u b l i n i i falistej z kropkami, ujętej w dwie proste linie p o d w ó j n e . W y ­ stawione w y r o b y Petrykiewicza były wszystkie czer­ wone, niepolewane, dekorowane ornamentem pasowym z pobiałki. N i e k t ó r e z w y r o b ó w Tomali, na ogól bardzo zbliżone do w y r o b ó w Petrykiewicza, p o s i a d a ł y p o l e w ę b r ą z o w ą . O poszukiwaniu n o w y c h form świadczy t w ó r ­ czość Jana Wierzbickiego ze S t e f a n ó w k a Barczewskie­ go, pow. Sieradz. Garncarstwo Tomaszowa Mazowieckiego reprezen­ towane było przez w y r o b y Jana Malczewskiego, Ka- 179 �WYCINANKI Ryc. 7 wykonała Antonina Królikiewicz (Zakościele). Ryc. 8 wykonała Józeia Siwkowa (Zakościele). I Щ RAWSKIE - R y c n ¡ 1 ¿ w y k o n a ¡ a J a n ¡ n a p r z y b o [ k o w a ( Z a k o á c i e ¡ e ) , �Ryc. 14. „Zwózka Ryc. 182 i piłowanie ¡5. „Orka". drzewa". Wyk. W y k . Józeia Stanisława Bogusz Surma (Łowicz). (Haurzyce). �WYCINANKI ŁOWICKIE zimierza A r k u s i ń s k i e g o , Józefa Budkiewicza i Edwar­ da A r k u s i ń s k i e g o . Dzbanki Malczewskiego posiadały polewę b r ą z o w ą na całej powierzchni i nie by!y zdo­ bione. W wyrobach innych garncarzy oolewa, obej­ m o w a ł a g ó r n ą część b r z u ś c a i wylew, d e k o r a c j ę zaś s t a n o w i ł podszkliwny ornament pasowy. i 11 tematycznych), sieradzkie (kwadraty i koła), raw­ skie (donice z k w i a t a m i , koguciki, postaci ludzkie). Z Bolimowa z n a l a z ł y się znane w y r o b y Konopczyń­ skich (Aleksandra i Stefana); b y ł y to dzbanki i ta,lerze w kolorowe k w i a t y i ptaszki na tle p o c i ą g n i ę ­ tym pobiałką. Najbardziej r o z w i n i ę t e pod w z g l ę d e m technicznym i kolorystycznym są w y c i n a n k i łowickie, k t ó r e w ł a ś ­ ciwie są naklejankami. Wystawione „ k o d r y " łowickie były p r z e w a ż n i e bardzo dobre kompozycyjnie (lekkie i r ó w n o m i e r n e w y p e ł n i e n i e przestrzeni). Pomimo swo­ jej szerokiej gamy kolorystycznej m i a ł y one dobrze rozmieszczone walory, co w y w o ł y w a ł o ogólne w r a ­ żenie pewnego stonowania kolorów. Z zakresu zdobnictwa w n ę t r z pokazano wycinan­ ki, wydmuszki i pająki. Ogółem znalazło się na w y ­ stawie około 120 wycinanek: łowickie (koła, ,,kodry" Ł o w i c k i e wycinanki tematyczne świadczą o coraz śmielszym wprowadzaniu do sztuki ludowej nowych z a g a d n i e ń i nowych t e m a t ó w , o coraz w i ę k s z y m Ryc. 17. Wycinanka łowicka „Kodia". Wyk. Stanisława Bogusz (Łowicz). 183 �ñyc. 13 i 19. Wycinanki łowickie. zainteresowaniu artysity ludowego wydarzeniami współ­ czesnymi i wprowadzaniu ich do swojej sztuki. Wśród wycinanek tematycznych w y s t ę p u j ą takie, jak np. „Szkoła dla dorosłych", „ S k u p zboża", „Wybory", „Nowa wieś", „ O r k a p ł u g a m i i traktorem", „Zwózka i p i ł o w a n i e drzewa". Spotyka się r ó w n i e ż ujęcia t r a ­ dycyjne, np. „Izba łowicka", „Międlenie". Zaletą pokazanych wycinanek tematycznych jest p o p r a w n o ś ć formy i kompozycji przy p o s t ę p o w e j ich treści. Do zdobienia w n ę t r z a u ż y w a n e są w Ł o w i c k e m dzbanuszki wykonane z „ w y d m u s z e k " z jajek. Na wy­ stawie łódzkiej pokazano około 30 takich dzbanusz­ ków, bardzo starannie wykonanych przez Józefę Stryc h a r s k ą i P r z y ż y c k ą z Łowicza. Dzbanuszki te m a j ą d e k o r a c j ę g e o m e t r y c z n ą l u b k w i a t o w ą , w obu przy­ padkach bardzo d r o b n ą , p o w s t a ł ą przez naklejanie k o ­ lorowych wycinanek. „ W y d m u s z k i " Strycharskiej po­ s i a d a - wzory raczej geometryczne, podczas gdy Przyżyckiej p r z e w a ż n i e kwiatowe. Józefa Strycharska w y ­ konała również „ p a j ą k a " przybranego „ w y d m u s z k a ­ m i " , słomą i k r ą ż k a m i papieru kolorowego, ułożony­ m i w poziome pasy ( p o m a r a ń c z o w y , żółty, buracz­ kowy, ciemnożółty, niebieski i biały). Dookoła „ p a ­ j ą k a " obiega falbanka z r ó ż o w e g o papieru, ozdobiona w p i ę t y m i r ó ż n o k o l o r o w y m i kokardkami. D w a inne pająki łowickie wykonane były tylko z bibuły kolo­ rowej i słomy. 184 Wyk. Stanisława Bogusz Na wystawie łódzkiej (Łowicz). została również pokazana współczesna rzeźba ludowa w drzewie. Między i n n y m i wystawiono dwie rzeźby Józefa S t r u g i ń s k i e g o z Rogoź­ na: „ S p r z ą t a c z k a " i „U kowala". W obu przypadkach wyczuwa się pewne nieskoordynowanie między treś­ cią a f o r m ą . Artysta, czerpiąc t e m a t y k ę z bezpośred­ niej obserwacji otoczenia, waha się m i ę d z y ideali­ styczną f o r m ą n i e k t ó r y c h tradycyjnych ś w i ą t k ó w a na­ turalizmem i nie może zdobyć się na ujęcie reali­ styczne, k t ó r e n i e w ą t p l i w i e stanowi jego zamiar. Rzeź­ ba „ S p r z ą t a c z k a " posiada płaskość i proporcje ka (szeroka w ramionach przy stosunkowo świąt­ wąskich biodrach); włosy i warkocze S t r u g i ń s k i traktuje sche­ matycznie i płasko, natomiast szczotka do zamiatania, u k ł a d a n a spódnica i ściągacz na sweterku oddane są w sposób naturalistyczny. W drugiej rzeźbie S t r u g i ń s k i e ­ go „U kowala" widoczne jest to samo wierne oddanie szczegółów d r u g o r z ę d n y c h (np. skrzynia z narzędzia­ m i kowalskimi) i zupełny brak p o d k r e ś l e n i a cech t y ­ powych. Obie rzeźby nie są zbyt szczęśliwie rozwią­ zane kompozycyjnie, brak lim zwartości i p o d p o r z ą d ­ kowania g ł ó w n e j idei. Przy d u ż y c h wymiarach obu rzeźb (1 —1,5 m) b r a k i te w y s t ą p i ł y t y m jaskrawiej. Byłoby może wskazane, zmniejszył w y m i a r y gdyby artysta w przyszłości swych rzeźb, gdyż w ten sposób �Ryc. 20 i 21. Wycinanki łowickie. Wyk. łatwiej znajdzie d r o g ę do koniecznych uogólnień i t y powości, z p o m i n i ę c i e m zbytecznych szczegółów. Rzeźba z a t y t u ł o w a n a „Kobieta murarz", wykonana przez Kazimierza Ajsa z Sulejowa, jest bardziej zwar­ ta pod w z g l ę d e m kompozycyjnym, chociaż z p u n k t u widzenia jedności treści i formy budzi r ó w n i e ż za­ strzeżenia. A u t o r nie potrafił przedstawionej przez siebie pcstaci n a d a ć cech charakterystycznych dla te­ go ś r o d o w i s k a zawodowego. S p o ś r ó d wystawionych rzeźb najlepsza b y ł a „ P r z ą d ­ ka" wykonana przez Józefa Grzegorego ze wsi Złotk ó w Borowy (роду- Łowicz). Przedstawia ona starszą k o b i e t ę w i e j s k ą przy k o ł o w r o t k u . P o s t a ć kobiety, jej wyraz twarzy, ruch r ą k uchwycone są bardzo de­ brze; artysta nie gubi się w szczegółach, określa w y ­ r a ź n i e ś r o d o w i s k o i wiek kobiety. Kompozycyjnie go­ rzej r o z w i ą z a n y jest k o ł o w r o t e k , a zwłaszcza kądziel, k t ó r a niepotrzebnie jest zbyt duża i ciężka. Ostatnia w tańcu", rzeźbiarza rzeźby w za, czysto z wystawionych rzeźb, „ P a r a o p o c z y ń s k a wykonana została przez W ł a d y s ł a w a Żaka, wiejskiego, k t ó r y dokształcał się z zakresu Łodzi i dlatego trudno jego p r a c ę Uważać ludową. Fotograiie wykonał Stanisława Bogusz (Łowicz). Jak w i d a ć z powyższego, na w y s t a w i e zebrano, eks­ ponaty r ó ż n o r o d n e , dające w zarysie obraz całokształ­ tu twórczości artystycznej wsi w o j e w ó d z t w a ł ó d z k i e ­ go, z u w z g l ę d n i e n i e m w m i a r ę możliwości z a b y t k ó w z r ó ż n y c h o k r e s ó w czasu (np. w t k a c t w i e z rozpię­ tością czasu blisko 70 lat). Możliwość zastosowania sztuki ludowej w dekora­ cji miejskich w n ę t r z mieszkalnych pokazano, jak w s p o m n i a ł a m , w drodze kontrastowego zestawienia w n ę t r z a ozdobionego l u d o w y m i tkaninami, c e r a m i k ą i w y c i n a n k a m i — z u r z ą d z e n i e m w guście drobnomieszezańskim z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o . Wydaje m i się, że tutaj p e ł n y efekt nie został osiągnięty, gdyż w n ę t r z e , m a j ą c e na widza działać w sposób ujemny, było właściwie za m a ł o brzydkie i z pewnością zna­ leźli się zwiedzający, k t ó r y m mogło się ono nawet podobać. W ekspozycji bardzo starannej i estetycznej w i ­ doczne było konsekwentne dążenie do uwypuklenia podstawowego problemu, j a k i m dla o r g a n i z a t o r ó w w y ­ stawy bylo zagadnienie przemiany tradycyjnej sztu­ k i ludowej, zaspokajającej dotychczas potrzeby włas­ nego środowiska, w artystyczne rzemiosło, p r a c u j ą ­ ce dla szerokich mas ludności wsi i miasta. Jerzy Langda, 1S5 �R E C E N Z J E E L E M E N T Y LUDOWE W POKAZIE S Z K O L A R T Y S T Y C Z N Y C H POZNANIA Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej — W y ­ dział K u l t u r y w Poznaniu, chcąc zaznajomić społe­ c z e ń s t w o z dorobkiem szkół artystycznych, zorgani­ zowało w dniu 18.IV.1953 r. „ P o k a z prac u c z n i ó w szkół artystycznych miasta Poznania". Pokaz ten od­ był się w wielkiej auli Uniwersytetu P o z n a ń s k i e g o . Udział w n i m w z i ę ł y : P a ń s t w o w a Podstawowa Szko­ ła Muzyczna, P a ń s t w o w a Ś r e d n i a Szkoła Muzyczna, P a ń s t w o w e Liceum Muzyczne, P a ń s t w o w a Szkoła M u ­ zyczna, P a ń s t w o w a Szkoła dla I n s t r u k t o r ó w T e a t r ó w Ochotniczych, P a ń s t w o w e Liceum I n s t r u k t o r ó w Świe­ tlicowych i Teatralnych, P a ń s t w o w a Ś r e d n i a Szkoła Baletowa. Program „ P o k a z u " s k ł a d a ł się z d w ó c h części. W pierwszej przedstawiono u t w o r y muzyczne, wokalne, choreograficzne i recytacyjne, n a l e ż ą c e do repertuaru klasycznego, w drugiej zaś, poza dwoma u t w o r a m i o aktualnej treści politycznej, przedstawio­ no 20 u t w o r ó w o charakterze l u d o w y m i etnograficz­ nym. Wszyscy wykonawcy tej części programu w y ­ stąpili w wielkopolskich strojach ludowych. Ze wzglę­ du na t e m a t y k ę i f o r m ę wykonania u t w o r ó w drugiej części „ P o k a z u " u w a ż a m y za wskazane umieszczenie sprawozdania na ł a m a c h „Polskiej Sztuki Ludowej". Elementem n o w y m w Poznaniu, k t ó r y przedsta­ wiono po raz pierwszy w „ P o k a z i e " na w i e l k ą skalę, był ludowy strój wielkopolski, k t ó r y silnie podkre­ ślał regionalny charakter imprezy. Podczas wykony­ wania programu mieliśmy możność obserwowania s t r o j ó w z okolic Ołoboku, Ś r e m u , Buku, P a ł u k , K r o b i i p r z e d m i e ś ć Poznania. Ogólnie je oceniając, należy podkreślić dość w i e r n ą r e k o n s t r u k c j ę i staranne w y ­ konanie; w pewnych przypadkach zastosowano na­ wet oryginalne części stroju w y p o ż y c z o n e z terenu (np. Dzierżaczka z okolic K r o b i w czepku i k r y z i k u ) . Przyjemne w r a ż e n i e , jakie s p r a w i a ł efektowny strój wielkopolski, osłabiały jednak d a j ą c e się z a u w a ż y ć usterki, k t ó r y c h w przyszłych pokazach powinno się u n i k a ć . Np. za imało z r ó ż n i c o w a n o stroje pod wzglę­ dem k o l o r y s t y k i w poszczególnych regionach, t y m sa­ m y m n a d a j ą c strojom l u d o w y m charakter swoistych mundurów. Inne niedociągnięcia — to niestaranne odtworzenie n i e k t ó r y c h częśoi stroju: np. zamiast czarnych z po­ ł y s k i e m buty były siwe, zapaski bez haftu albo ze stosowanym tak skromnie, że trzeba go było się do­ s z u k i w a ć ; Dzierżaczka ś p i e w a j ą c a solową p a r t i ę w y ­ stąpiła w p i ę k n y m oryginalnym czepku i k r y z i k u , lecz przy t y m w koszuli o k r o j u o d b i e g a j ą c y m od ory­ ginalnego (za szerokie r ę k a w y ) i w zapasce r ó w n i e ż niezgodnej pod w z g l ę d e m zdobienia i barwy z miej­ scowym charakterem. Skromnie, a nawet mundurowo, p r z e d s t a w i a ł się strój Bamberek, w k t ó r y przebrano m a ł e dziewczyn­ 186 k i . Monotonia kolorów w y w o ł y w a ł a w r a ż e n i e nudy. B r a k haftu na zapaskach t i u l o w y c h oraz wysokich b u c i k ó w na wysokich obcasach p o w a ż n i e osłabiał efekt, w b r e w w o l i o r g a n i z a t o r ó w , k t ó r z y chcąc np. z a c h o w a ć wszystkie szczegóły stroju oryginalnego, nie zapomnieli m a ł y m Bambereczkom pod zapaski tiulo­ we p r z y w i ą z a ć barwnie haftowanych kieszeni. W z w i ą z k u ze strojem bamberskim nasuwa się jednak pytanie, czy w ogóle było celowe wprowadzenie na s c e n ę zespołu w t a k i m stroju, czy celowe jest pod­ noszenie do rangi reprezentacyjnego stroju wielko­ polskiego u b i o r ó w b y ł y c h m i e s z k a ń c ó w czterech w i o ­ sek n a l e ż ą c y c h obecnie do miasta Poznania. Wiado­ mo przecież, że Barnbrowie, w p o c z ą t k u X V I I I w . sprowadzeni w okolicę Poznania z k r a ń c ó w S ł o w i a ń ­ szczyzny, spod Bamberga, na gruncie s ł o w i a ń s k i m bardzo szybko się spolszczyli. Pokazana odmiana stro­ j u bamberskiego posiada wybitne cechy stroju zachod­ nio-europejskiego. Faworyzowanie więc tego stroju i przedstawianie w n i m przebranych m a ł y c h dzieci u w a ż a m za posunięcie niewskazane, t y m bardziej, że mamy na obszarze Wielkopolski wiele innych stro­ jów, silniej z w i ą z a n y c h z historią i k u l t u r ą te"go re­ gionu. Jeśli chodzi o t a ń c e ludowe przedstawione w opra­ cowaniu Jadwigi Szmidtowej to z uznaniem trzeba zaznaczyć, że przygotowanie ich b y ł o staranne i po­ prawne, chociaż wykonany na nich retusz, jak i po­ stawa tancerzy, w pewnych wypadkach odbiegają od charakteru t a ń c a ludowego. Niekiedy raził t e ż widza sposób trzymania się tancerzy — zbyt prosty i sztyw­ ny — jak i chęć unoszenia się na palcach, co w t a ń ­ cach ludowych nie ma prawie zastosowania. Poza t y m nieszczęśliwym p o m y s ł e m było ubranie dziewcząt, w y s t ę p u j ą c y c h w t a ń c a c h ludowych — w czarne m i ­ niaturowej wielkości slipki. Pokazywanie w t a ń c a c h ludowych gołych n ó g spod szerokich barwnych spód­ nic — nie n a l e ż a ł o chyba do efektów zamierzonych. W z w i ą z k u z całą d r u g ą częścią „ P o k a z u " , a szcze­ gólnie z t a ń c a m i l u d o w y m i , k t ó r e t a ń c z o n o przy dźwię­ kach fortepianu, nasuwa się uwaga, że brak ludowego wielkopolskiego zespołu insitrumentalnego jest nie­ zrozumiały. Posiadamy przecież liczne instrumenty ludowe: dudy, kozły, siesieńki, mazanki, m a r y n y itd„ mamy m u z y k u j ą c y c h na tych instrumentach graj­ ków, m a m y w Poznaniu wybitnych m u z y k ó w , kompo­ z y t o r ó w i l u t n i k ó w , istnieje nawet p o w a ż n y zaczątek takiego zespołu w Zbąszyniu. Niezrozumiałe więc jest, dlaczego w p o z n a ń s k i m o ś r o d k u muzycznym, gdzie istnieje, prócz Opery, tyle szkół muzycznych, gdzie organizuje się m i ę d z y n a r o d o w e imprezy muzyczne, Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej nie wpły­ nęło na odpowiednie instytucje, by z o r g a n i z o w a ł y re- �prezentacyjny zespół m u z y k i ludowej. B r a k zaintere­ sowania w tej dziedzinie jest, moim zdaniem, za­ przepaszczeniem p o w a ż n y c h w a r t o ś c i k u l t u r o w y c h , wy­ tworzonych przez nasz lud w ciągu w i e k ó w . Orga­ nizatorzy „ P o k a z u " i miejscowe ś r o d o w i s k o muzycz­ ne zna przecież słowa B o l e s ł a w a Bieruta: „Twórczość n a p r a w d ę wielka wyrasta z tego co ludowe i dzięki temu staje się dorobkiem ogólnoludzkim". Ogólnie o c e n i a j ą c „ P o k a z " , n a l e ż y stwierdzić, że był o n p o w a ż n y m osiągnięciem k u l t u r a l n y m . Wresz­ cie społeczeństwo p o z n a ń s k i e z a i n t e r e s o w a ł o się war­ tościami l o k a l n y m i i p r z e d s t a w i ł o je choć w części szerszemu ogółowi. Po t y m pierwszym k r o k u — na­ s t ę p n y m powinno być zorganizowanie wielkopolskie­ go reprezentacyjnego zespołu instrumentalnego, zespo­ łu takiego, k t ó r y poziomem artystycznym i popular­ nością d o r ó w n y w a ł b y „Mazowszu". Jeśli chodzi o s t r o n ę organizacyjną, wydaje m i się niesłuszne, aby i m p r e z ę z w i ą z a n ą t y l k o z miastem Poznaniem o r g a n i z o w a ł o aż Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej. Skoro zaś Prezydium W o j . Rady Narodowej — Wydział K u l t u r y — podjęło się organiza­ c j i „ P o k a z u " , to wydaje się, że do u d z i a ł u w popi­ sach powinny być zaproszone r ó w n i e ż szkoły i og­ niska artystyczne z terenu. Adam Glapa A R C H I T E K T U R A P O L S K A DO POŁOWY X I X W I E K U (Album). Wydawnictwo oprać, pod kierunkiem Jana Zachwatowicza przy współudziale Zygmunta Šwiechowskiego i Jerzego Miłobędzkiego). Warszawa 1952. P a ń s t w - Wydawn. Techniczne. 4° s. 25. tabl. 449. Z a k ł a d A r c h i t e k t u r y Polskiej Politechniki Warszawskiej (Biblioteka Z a k ł a d u A r c h i t e k t u r y Polskiej Politechniki Warszawskiej, t. 9). B o g a t ą część i l u s t r a c y j n ą poprzedza w s t ę p pióra m i ­ nistra Romana Piotrowskiego oraz zarys rozwoju ar­ chitektury w Polsce, napisany przez prof, dra Jana Zachwatowicza. Na część i l u s t r a c y j n ą s k ł a d a się 449 reprodukcji zdjęć fotograficznych, p r z e d s t a w i a j ą c y c h zabytki ar­ chitektury i ich fragmenty. Ilustracje wykonane są bardzo dobrze pod w z g l ę d e m technicznym i a r t y ­ stycznym. W albumie około 10% s t a n o w i ą zdjęcia wiejskich i m a ł o m i a s t e c z k o w y c h b u d y n k ó w mieszkal­ nych oraz o b i e k t ó w p r z e m y s ł o w y c h (wiatraki, m ł y n y ) i sakralnych, k t ó r e w sumie s t a n o w i ą w o b r ę b i e w y ­ dawnictwa j a k gdyby osobny rozdział poświęcony architekturze ludowej, wymagający szczególowego o m ó w i e n i a na ł a m a c h Polskiej Sztuki Ludowej. J u ż sam fakt umieszczenia w reprezentacyjnym al­ bumie architektury polskiej p r z y k ł a d ó w budownictwa ludowego ś w i a d c z y j a k najkorzystniej o zamierze­ niach Redakcji, k t ó r a nie u w a ż a ł a za stosowne ogra­ niczyć treści w y d a w n i c t w a do architektury monu­ mentalnej w a r s t w elitarnych, ale j e d n o c z e ś n i e posta­ nowiła w p r o w a d z i ć o wiele s k r o m n i e j s z ą i nie zawsze tak e f e k t o w n ą , jednak dla historii naszej k u l t u r y bar­ dzo istotną — a r c h i t e k t u r ę l u d o w ą . Redakcja włożyła sporo w y s i ł k u w wyeksponowa­ nie możliwie plastycznie tego działu architektury pol­ skiej, z u w z g l ę d n i e n i e m funkcjonalnego i geogra­ ficznego z r ó ż n i c o w a n i a budownictwa ludowego. Jedna­ kowoż p o r ó w n u j ą c ze sobą obydwa działy dostrzega­ my, że nie są one w albumie opracowane w sposób r ó w n o m i e r n y . Podczas gdy w części i l u s t r u j ą c e j ar­ c h i t e k t u r ę n i e l u d o w ą selekcja m a t e r i a ł u dokonana została w sposób wysoce u m i e j ę t n y i staranny, dając możność zorientowania się w najcelniejszych zabyt­ kach architektury z r ó ż n y c h epok i różnych stron Polski, w części w s t ę p n e j nie u d a ł o się Redakcji osiągnąć r ó w n i e p o m y ś l n e g o w y n i k u . Widoczne to jest z a r ó w n o w doborze m a t e r i a ł u j a k i w jego u k ł a d z i e . P r z e g l ą d a j ą c k a r t y tej części albumu, dostrzegamy dążność do u p o r z ą d k o w a n i a jego treści w e d ł u g sche­ matu, k t ó r y ująć m o ż n a w sposób n a s t ę p u j ą c y : k r a j ­ obraz, budownictwo przeddziejowe, współczesne b u ­ downictwo p r y m i t y w n e , zabudowa wsi, c h a ł u p a w i e j ­ ska, w n ę t r z e , zagroda, b u d y n k i gospodarcze, b u d y n k i p r z e m y s ł o w e , budownictwo m a ł o m i a s t e c z k o w e i sa­ kralne. W e w n ą t r z obszerniejszych działów (chałupa wiejska) widoczne s ą u s i ł o w a n i a w k i e r u n k u wpro­ wadzenia u k ł a d u typologicznego. Z a r ó w n o jednak w ogólnym rozplanowaniu m a t e r i a ł u , jak i w o b r ę b i e poszczególnych grup, w k r a d ł y się pewne niekonsek­ wencje, k t ó r e m ą c ą przejrzystość u k ł a d u . Zgromadzony m a t e r i a ł , j a k k o l w i e k dosyć obfity, nie zawsze daje w ł a ś c i w y obraz bogactwa polskiej ar­ chitektury ludowej. B r a k i dotyczą z a r ó w n o sposobu zabudowy wsi (uwzględniono jedynie u l i c ó w k ę , i to aż w d w ó c h zdjęciach), f o r m architektonicznych (nie ma np. d o m ó w o konstrukcji p r z y s ł u p o w e j , charakte­ rystycznych dla n i e k t ó r y c h okolic Dolnego Śląska, Krakowskiego i Rzeszowskiego), jak i ważniejszych t y p ó w ludowego budownictwa regionalnego (brak chałupy góralskiej ze Ś l ą s k a Cieszyńskiego, c h a ł u p y krakowskiej, p o d h a l a ń s k i e j , sanockiej z w n ę k ą i w i e ­ lu innych). P r ó c z b r a k ó w , o k t ó r y c h w s p o m n i a ł e m tu p r z y k ł a ­ dowo, obserwuje się w i n t e r e s u j ą c e j nas części albu­ m u nie zawsze w ł a ś c i w y d o b ó r m a t e r i a ł u . Bez w i ę k ­ szej szkody dla całości m o ż n a by u s u n ą ć jedno ze zdjęć, k t ó r e się dublują, np. zdjęcie w i a t r a k ó w , s z a ł a ­ sów pasterskich, ulicy wiejskiej; n a l e ż a ł o b y w y m i e ­ nić słabe technicznie zdjęcie m ł y n a wodnego i ł a d n e , ale niewiele o ludowej architekturze m ó w i ą c e z d j ę ­ cie dziedzińca zagrody białostockiej, stodoły w Ł a z i - 187 �skach G ó r n y c h (budynek 8-boczny, fotografowany od ściany szczytowej, wskutek czego nie daje w ł a ś c i ­ wego pojęcia o bryle), kościółka w Sieniawie i S ę k o ­ wej. Zamiast na pół zrujnowanej karczmy w J e l e ś n i właściwsze w y d a w a ł o b y się umieszczenie bogatej pod w z g l ę d e m architektonicznym karczmy w Suchej. Z a s t r z e ż e n i a natury bardziej zasadniczej budzą zdjęcia c h a ł u p , m a j ą c y c h r e p r e z e n t o w a ć budownictwo ludowe Opoczyńskiego i Rzeszowskiego. W pierwszym przypadku na 19 rycinie albumu widzimy jako jedyny p r z y k ł a d z Opoczyńskiego fotografię c h a ł u p y z pod­ cieniem n a r o ż n i k o w y m z Kalinkowa. C h a ł u p a ta, nie­ w ą t p l i w i e bardzo pod w z g l ę d e m architektonicznym i n t e r e s u j ą c a , nie może jednak być u ż y t a jako p r z y k ł a d c h a p p y „opoczyńskiej". K a l i n k ó w jest bowiem daw­ ną kolonią n i e m i e c k ą założoną na p r z e ł o m i e X V I I I i X I X w i e k u przez k o l o n i s t ó w niemieckich z Pomo­ rza, i z a r ó w n o w w y g l ą d z i e z e w n ę t r z n y m , j a k i roz­ planowaniu stanowi na t y m terenie f o r m ę obcą. Po­ dobnie budownictwo rzeszowskie nie m o ż e być i l u ­ strowane przez c h a ł u p ę z Lisznej, wsi położonej w powiecie leskim, w głębi Karpat, zamieszkiwanej do niedawna przez obcą etnicznie l u d n o ś ć b o j k o w s k ą . Nie reprezentuje też należycie budownictwa rzeszow­ skiego nowsza i zupełnie przypadkowo wybrana cha­ ł u p a z Bratkowic. Szereg wspomnianych wyżej dla p r z y k ł a d u usterek s k ł a d a się na to, że zagadnienie architektury ludowej, mimo n i e w ą t p l i w e g o w y s i ł k u ze strony Redakcji, nie znalazło w w y d a w n i c t w i e w ł a ś c i w e g o wyrazu. P o m i ­ jając jednak takie p o m y ł k i , jak z w s p o m n i a n ą wyżej c h a ł u p ą z Kalinkowa, czy Lisznej, k t ó r y c h m o ż n a by ł a t w o u n i k n ą ć , gdyby m a t e r i a ł został przekonsultowa­ ny w gronie e t n o g r a f ó w , jako istotne pozostałyby dwa zarzuty: pierwszy, że w w y d a w n i c t w i e u w z g l ę d n i o ­ nych zostało zbyt m a ł o r ó ż n y c h form architektonicz­ nych, i drugi, że poszczególne formy nie zawsze i l u ­ strowane są najlepszymi p r z y k ł a d a m i . W obydwu przypadkach odpowiedzialnością za b r a k i trudno by­ łoby obciążać R e d a k c j ę wydawnictwa. Jeżeli omawia­ na tu część albumu nie d o r ó w n u j e zasięgiem i cel­ nością w y b o r u części poświęconej architekturze nieludowej, przyczyna leży w y ł ą c z n i e w rodzaju mate­ r i a ł u j a k i m d y s p o n o w a ł a Redakcja, p r z y g o t o w u j ą c to p i ę k n e i w a r t o ś c i o w e wydawnictwo. Podczas gdy z zakresu monumentalnej architektury murowanej do dyspozycji Redakcji stały otworem bogate zbiory ma­ t e r i a ł ó w ilustracyjnych, z a w i e r a j ą c e znakomite pod w z g l ę d e m technicznym i artystycznym d o k u m e n t á r ­ ně zdjęcia najbardziej w a r t o ś c i o w y c h z a b y t k ó w , gdy w ł a ś c i w ą selekcję i ujęcie u ł a t w i a ł y liczne prace o charakterze monograficznym i syntetycznym, zadanie zespołu redakcyjnego, p r z y g o t o w u j ą c e g o część w s t ę p ­ ną, było o wiele trudniejsze. Przyczyny należy s z u k a ć w stanie naszych b a d a ń etnograficznych, k t ó r e prowadzone od lat blisko stu, nie dały jeszcze pełnej inwentaryzacji t y p ó w ludowej architektury, nie d o p r o w a d z i ł y do precyzyjnego wy­ znaczenia ich zasięgów i o k r e ś l e n i a historycznego rozwoju. W ciągu ostatnich lat pięćdziesięciu prace, z m i e r z a j ą c e do syntetycznego ujęcia zagadnienia p o l ­ skiego budownictwa ludowego, wyszły niedaleko po­ za pierwsze p r ó b y z czasów K a r ł o w i c z a i Pugeta. P o w a ż n ą t r u d n o ś ć w opracowaniu na n a l e ż y t y m po­ 188 ziomie ilustrowanego p r z e g l ą d u polskiej architektury ludowej stanowi brak systematycznie prowadzonej dokumentacji fotograficznej. M a t e r i a ł fotograficzny z zakresu ludowej architektury, k t ó r y m rozporządza­ my obecnie, jest w 80% z u p e ł n i e przypadkowy, poza t y m jest on rozproszony po r ó ż n y c h archiwach i zbio­ rach, często na poziomie technicznym i artystycznym u n i e m o ż l i w i a j ą c y m jego wykorzystanie. Obok t r u d n o ś c i w y n i k a j ą c y c h z b r a k u n a l e ż y t e j dokumentacji faktograficznej i odpowiednich opraco­ w a ń naukowych, wysuwa się t u jeszcze zagadnienie specjalne — wypracowania k r y t e r i ó w , w e d ł u g jakich należałoby k i e r o w a ć się przy planowaniu i realizo­ waniu w y d a w n i c t w a m a j ą c e g o dać obraz polskiej ar­ chitektury ludowej. Jednym z podstawowych p r o b l e m ó w , k t ó r y musi­ my r o z s t r z y g n ą ć na wstępie, jest problem ram chro­ nologicznych. P o ł o w a X I X w., p r z y j ę t a w omawia­ n y m albumie jako granica górna, znajduje p e ł n e uza­ sadnienie dla architektury w a r s t w elitarnych, nato­ miast w architekturze ludowej trudna jest do u t r z y ­ mania. W architekturze nieludowej I p o ł o w a u b i e g ł e ­ go stulecia stanowi schyłek ostatniego z wielkich stylów historycznych, w kulturze ludowej zaś jest to jeszcze okres, kiedy na znacznych obszarach Polski p a n o w a ł ucisk p a ń s z c z y ź n i a n y , kiedy masy ludowe walczyły o byt w ciężkich warunkach materialnych i moralnych, kiedy wreszcie, z w y j ą t k i e m n i e k t ó r y c h części k r a j u (jak np. Karpaty) budownictwo ludowe p r z e d s t a w i a ł o się dość Ubogo i dalekie było od tego bogactwa f o r m dekoracyjnych, jakie p o j a w i ł y się w n i m na p r z e ł o m i e X I X i X X w i e k u oraz w czasach późniejszych. Wydaje m i się, że dla pokazania architektury ludo­ wej w jej p e ł n y m rozkwicie n a l e ż a ł o b y jako g r a n i c ę g ó r n ą p r z y j ą ć raczej d a t ę pierwszej lub nawet d r u ­ giej w o j n y ś w i a t o w e j . Drugie w a ż n e pytanie, k t ó r e n a l e ż a ł o b y rozstrzyg­ nąć, łączy się z zagadnieniem, czy celem albumu jest przedstawienie p e ł n e g o obrazu architektury ludowej w jej historycznym rozwoju i klasowym u w a r u n k o ­ waniu, czy też pokazanie osiągnięć szczytowych, ze ś w i a d o m y m eliminowaniem f o r m o mniejszej w a r ­ tości artystycznej. W zależności od tego, j a k rozstrzy­ gniemy p o w y ż s z e pytanie, zmieni się d o b ó r i tematy­ ka m a t e r i a ł u ilustracyjnego. W w y p a d k u pierwszym, i l u s t r u j ą c budownictwo j a k i e g o ś regionu, należałoby w serii zdjęć p o k a z a ć rozwój budownictwa w k i l k u przekrojach chronologicznych, z u w z g l ę d n i e n i e m r ó ż ­ nych klas społecznych (kmiecie, zagrodnicy, c h a ł u p ­ nicy, służba folwarczna). Należałoby p o k a z a ć formy najpowszechniejsze i najciekawsze w y j ą t k i , a poza t y m budynki gospodarcze i p r z e m y s ł o w e . Wydaje m i się jednak, że ujęcie takie, celowe i słuszne np. w a l ­ bumie budownictwa ludowego, czy w powiatowych katalogach z a b y t k ó w sztuki, w w y d a w n i c t w i e t y p u „ A r c h i t e k t u r y " nie byłoby n a j w ł a ś c i w s z e . O g ó l n y m zadaniem omawianego tutaj w y d a w n i c t w a nie jest danie p e ł n e g o obrazu architektury polskiej, ale prze­ g l ą d u jej n a j w y ż s z y c h osiągnięć. Toteż w części p o ś w i ę c o n e j architekturze nieludowej p o m i n i ę t e zo­ stały zabytki, może nawet typowe dla naszego k r a j o ­ brazu, ale posiadające m n i e j s z ą w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą . Podobne k r y t e r i u m należałoby r ó w n i e ż stosować w �doborze m a t e r i a ł u o b r a z u j ą c e g o dorobek chłopa p o l ­ skiego w zakresie jego architektury. Należałoby w i ę k ­ szą niż dotychczas u w a g ę zwrócić na to, aby po­ szczególne typy reprezentowane b y ł y w albumie przez zabytki najbardziej rozwinięte, najdoskonalsze pod w z g l ę d e m formy, proporcji i detalu architektoniczne­ go, aby obok form powszechnie w y s t ę p u j ą c y c h zna­ lazły się r ó w n i e ż formy rzadziej spotykane, ale sta­ n o w i ą c e w dziejach ludowej architektury p r z y k ł a d y szukania nowych d r ó g i pozytywnych r o z w i ą z a ń . N i e ­ w ą t p l i w i e do u w z g l ę d n i e n i a w albumie k w a l i f i k u j e się np. c h a ł u p a z w n ę k ą z okolic Sanoka, s t a n o w i ą c a p r z y k ł a d ciekawego r o z w i ą z a n i a planu i bryły, czy klasycyzująca c h a ł u p a podlaska. Omawiana t u „ A r c h i t e k t u r a " , k t ó r a m i m o znacz­ nego n a k ł a d u została po prostu rozchwytana z półek k s i ę g a r s k i c h i dziś j u ż p o m n o ż y ł a s e r i ę t r u d n o do­ s t ę p n y c h „białych k r u k ó w " , doczeka się zapewne w k r ó t c e drugiego wydania, w z w i ą z k u z czym ł a t w o będzie p r z e p r o w a d z i ć pewne korekty w doborze zdjęć i u s u n ą ć usterki, tak by część w s t ę p n a , p o ś w i ę c o n a architekturze ludowej, s t a n ę ł a na r ó w n i e w y s o k i m poziomie jak dalsze partie omawianego dzieła. R. Reinfuss MÁNESOVÉ NÁRODOPISNÉ STUDIE (12 plansz barwnych z tekstem Mileny Freimanovy). W y d . „Orbis", Praha 1952. W listopadzie 1952 r. u k a z a ł a się w Pradze teka z a w i e r a j ą c a 12 b a r w n y c h reprodukcji r y c i n Józefa Manesa, p r z e d s t a w i a j ą c y c h typy ludowe. Manes, k t ó r e g o twórczość przypada na połowę ubieg­ łego stulecia, gdy Czechy przechodziły okres swego narodowego odrodzenia i w a l k rewolucyjnych z w i ą ­ zanych z W i o s n ą L u d ó w , wiele uwagi p o ś w i ę c a ł stu­ diom nad b o g a t ą k u l t u r ą l u d o w ą swojej ojczyzny. W obfitej jego spuściźnie artystycznej znajduje się seria podkolorowanych rycin, p r z e d s t a w i a j ą c y c h prze­ w a ż n i e c h ł o p ó w w strojach ludowych lub, rzadziej, całe sceny rodzajowe. P r ó c z w a l o r ó w artystycznych, prace te przedsta­ wiają dużą w a r t o ś ć d o k u m e n t a r n ą , jako źródło b a d a ń z zakresu kostiumologii ludowej. Manes bowiem kładł duży nacisk na i n w e n t a r y z a c y j n ą ścisłość swoich prac, d o d a j ą c niekiedy na marginesie r y s u n k i detali i zao­ p a t r u j ą c je w ścisłe m e t r y k i . Omawiana teka zawiera jedynie w y b ó r prac M a ­ nesa. Są to plansze p r z e d s t a w i a j ą c e głównie ubiory z Czech p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h (stroje H a n a k ó w z Wo­ łoszczyzny morawskiej) i Słowaczyzny, a w i ę c te, k t ó r e mogą i n t e r e s o w a ć społeczeństwo czechosłowac­ kie. Nie znajdujemy tam u b i o r ó w polskich, k t ó r e Ma­ nes m a l o w a ł w czasie podróży do Małopolski w r. 1847. Dwie z tych plansz, p r z e d s t a w i a j ą c e m ę s k i i kobiecy u b i ó r z okolic K r a k o w a , reprodukowane były w mo­ nografii z a t y t u ł o w a n e j „Dilo Josefa Manesa", wydanej w Czechach w latach m i ę d z y w o j e n n y c h . W z w i ą z k u z ukazaniem się omawianej t e k i M a ­ nesa, k t ó r a jest w y d a w n i c t w e m popularnym, przezna­ czonym dla szerokich rzesz odbiorców, a zarazem sta­ nowi cenne źródło naukowe, nasuwa się pytanie —• dla­ czego dorobek polskich a r t y s t ó w nie jest u nas w po­ dobny sposób u d o s t ę p n i o n y . Dotychczas z twórczości licznych a r t y s t ó w , z a j m u j ą c y c h się w r ó ż n y c h okre­ sach studiami stroju ludowego, opublikowano serię t y p ó w ludowych wykonanych przez Norblina, k t ó r ą wydało w opracowaniu J. St. Bystronia Muzeum Et­ nograficzne w K r a k o w i e w r. 1934. Nadal natomiast leżą w tekach, n i e d o s t ę p n e dla ogółu społeczeństwa, cenne akwarele Ksawerego Preka (1801—1863), K a j e ­ tana Wincentego Kisielińskiego (1808—1849) i wielu innych mniej znanych a r t y s t ó w . P r ó c z systematycznego wydawania tek dotychczas nie publikowanych, n a l e ż a ł o b y pomyśleć również o zebraniu i w y d a n i u rozproszonego dorobku o war­ tości etnograficznej takich a r t y s t ó w j a k np. Gerson. Wydawnictwa tego rodzaju ze w z g l ę d u na s w ą w a r ­ tość a r t y s t y c z n ą zostałyby niewątpliwie życzliwie przyjęte przez społeczeństwo, b u d z ą c zainteresowanie strojem l u d o w y m w ś r ó d tych, do k t ó r y c h nie dociera, ze w z g l ę d u na swój zbyt specjalny charakter, Atlas Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h , w y d a w a n y od k i l k u lat przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. R. Reinfuss K A T A L O G GARNCARSTWA LUDOWEGO WOJEWÓDZTWA RZESZOWSKIEGO. Praca zbiorowa pod redakcją J . Krajewskiej. Wyd. Muzeum Etnograficzne w Łodzi r. 1952, 84 str. Staraniem zespołu p r a c o w n i k ó w Muzeum Etnogra­ ficznego w Łodzi opracowany został katalog, k t ó r y obejmuje część bogatych zbiorów ceramicznych tego Muzeum, a mianowicie eksponaty pochodzące z tere­ nu w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego. tekstu, 6 tabl. rys., 128 ilustr. na kred. pap.. Katalog dzieli się na k i l k a części. Na p o c z ą t k u , po spisie ilustracji tablic, podany jest wykaz u w z g l ę d n i o ­ nych w tekście o ś r o d k ó w garncarskich oraz spis al­ fabetyczny garncarzy p r a c u j ą c y c h w poszczególnych ośrodkach. Ш �We wstępie, k t ó r y rozpoczyna w ł a ś c i w y tekst katalo­ gu, podana została ważniejsza literatura dotycząca garncarstwa w Polsce oraz w i a d o m o ś c i ogólne o garn­ carstwie rzeszowskim, zebrane przez pracowników Muzeum na terenie w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego w la­ tach 1948—51, a odnoszące się do poszczególnych ośrodków garncarskich u w z g l ę d n i o n y c h w katalogu. W dalszych częściach omawianej pracy m a t e r i a ł y u p o r z ą d k o w a n e są o ś r o d k a m i ; znajdujemy t u wiado­ mości dotyczące techniki w y r o b u i zdobnictwa, w a r u n ­ k ó w produkcji, f o r m s p r z e d a ż y , a n a s t ę p n i e opisy po­ szczególnych e k s p o n a t ó w z danego ośrodka. Spośród ośmiu w ten sposób opracowanych c e n t r ó w garncar­ skich najobszerniej potraktowany jest duży ośrodek z n a j d u j ą c y się w M e d y n i G ł o g o w s k i e j , o m ó w i o n y łącznie z pobliskim Zalesiem i Pogwizowem. Inne ośrodki (Sokołów, Kołaczyce, Brzostek, Jodłowa, Mrzygłód) opracowane są bardziej pobieżnie. Cenne u z u p e ł n i e n i e katalogu stanowi jego bogata szata ilustracyjna. Szereg tablic rysunkowych przed­ stawia typologię f o r m n a c z y ń ceramicznych, n a r z ę d z i a garncarskie, r y s u n k i techniczne pieców do wypalania Całość dopełnia kilkadziesiąt reprodukcji na papierze kredowym, i l u s t r u j ą c y c h p r a c ę garncarza, jego n a r z ę ­ dzia oraz szereg w y r o b ó w p o c h o d z ą c y c h ze wszystkich ośrodków u w z g l ę d n i o n y c h w katalogu. Dla etnografa, i n t e r e s u j ą c e g o się t ą dziedziną t w ó r ­ czości ludowej, katalog stanowi cenny zbiór materia­ łów, k t ó r y pozwoli z o r i e n t o w a ć się w produkcji naj­ ważniejszych ośrodków garncarskich w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego. P e ł n e g o obrazu garncarstwa na t y m terenie katalog jednak nie daje. Częściowo dlatego, że celowo zostały p o m i n i ę t e mniejsze ośrodki, gdzie p r a c u j ą pojedynczy garncarze (np. Żmigród, Leżajsk, Domastawa), częściowo z a ś z tego powodu, że prze­ prowadzona przez g r u p ę badaczy ewidencja nie była kompletna. Z tej zapewne przyczyny nie mamy w k a ­ talogu w z m i a n k i o p o w a ż n y m o ś r o d k u garncarskim w P o r ę b a c h D ę b s k i c h i czynnym jeszcze w 1948 r. o ś r o d k u w Niwiskach, gdzie obok glazurowanych na­ czyń wyrabiano t a k ż e „siwaki". J e ś l i chodzi o ogólną ocenę katalogu, to pewne za­ strzeżenie m o ż e budzić ś w i a d o m e ograniczenie się do przedstawienia stanu garncarstwa z czasów ostatnich i to w y ł ą c z n i e na podstawie w ł a s n y c h b a d a ń tereno­ wych. L i t e r a t u r a , dotycząca garncarstwa w w o j e w ó d z ­ twie rzeszowskim, wprawdzie nie jest obfita, niemniej jednak o o ś r o d k a c h wymienionych w katalogu pisa­ no już dawniej. W n i e k t ó r y c h z tych prac znajdujemy ciekawe w i a d o m o ś c i historyczne (Stefan Koziarz: „Cech garncarski w S o k o ł o w i e " L w ó w 1899), w innych szczegóły techniczne (opis odnoszący się do M r z y g ł o du w pracy J. F a ł k o w s k i e g o i B. Pasznyckiego: „Na pograniczu ł e m k o w s k o - b o j k o w s k i m " ) , w innych wresz­ cie opis dawniejszych sposobów zdobienia ( „ G a r n ­ carstwo w K o ł a c z y c a c h " L u d X ) , czy bodaj zdjęcie p r z e d s t a w i a j ą c e dawne w y r o b y garncarskie (Fischer: „Lud polski" str. 91, dzbany z Kołaczyc). Drobne te wiadomości, k t ó r y c h liczbę m o ż n a by p o m n o ż y ć , uzu­ p e ł n i o n e informacjami z a c z e r p n i ę t y m i z t r a d y c j i ust­ nej, pozwoliłyby n i e w ą t p l i w i e na ujęcie zagadnienia garncarstwa rzeszowskiego r ó w n i e ż w perspektywie historycznej, na wskazanie zmian, k t ó r e W ogólnym stanie r z e m i o s ł a garncarskiego zaszły w ciągu ostat­ niego półwiecza, i na ustalenie i c h przyczyn. Tego r o ­ dzaju ujęcie n i e w ą t p l i w i e podniosłoby w a r t o ś ć katalogu i p r z y c z y n i ł o b y się do zwiększenia zainteresowania losami garncarstwa ludowego w ś r ó d rzesz z w i e d z a j ą ­ cych łódzkie Muzeum Etnograficzne. R. Reinfuss BŁASZCZYK STANISŁAW. DZIAŁ K U L T U R Y I S Z T U K I LUDOWEJ W ROGALINIE. Przewodnik. Poznań 1952 M i n . K u l t u r y i Sztuki Centr. Z a r z ą d M u z e ó w 16" s. 102, tabl. 32, ilustr. Do wybitnych osiągnięć w całokształcie naszego ży­ cia w okresie powojennym należy stały rozwój k u l ­ tury i sztuki, p r z e j a w i a j ą c y się m i ę d z y i n n y m i w roz­ budowie m u z e ó w , wzbogacaniu ich zbiorów oraz w wielkiej ilości dobrze zorganizowanych wystaw. W wy­ niku wielkich przemian i osiągnięć Muzeum Wielko­ polskie, ongiś regionalne, zostało podniesione do ran­ gi Muzeum Narodowego, a pewne jego działy otrzy­ m a ł y nowe siedziby w zabytkowych budowlach. J e d n ą z f i l i i Muzeum Narodowego w Poznaniu jest Dział K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Rogalinie, udostęp­ niony społeczeństwu do zwiedzania w 1949 r. Dział ten, dzięki troskliwej opiece R z ą d u i fachowemu k i e ­ rownictwu, stale się rozwija. Muzeum w Rogalinie mieści się w k i l k u salach. I sala zawiera budownic­ two i rozplanowanie wsi w Wielkopolsce; I I sala — zajęcia, podstawowe: 1) rybołóstwo, 2) rolnictwo, 3) pszczelarstwo, 4) kowalstwo.; I I I sala — p r z e t w ó r ­ 2.90 stwo: 1) p r z e r ó b k a w ł ó k n a , 2) plecionkarstwo, 3) obrób­ ka k o r y i rogu, 4) p r z e t w ó r s t w o zbóż, 5) garncar­ stwo; I V sala — gospodarstwo domowe; V sala — ubiory i stroje, s z t u k ę l u d o w ą i przedmioty o b r z ę ­ dowe (malarstwo i rzeźbę, hafty, t k a n i n y i ubiory, i n ­ strumenty muzyczne). W celu u ł a t w i e n i a z w i e d z a j ą c y m korzystania ze zbiorów, , Muzeum Narodowe w Poznaniu wydało „ P r z e w o d n i k Działu K u l t u r y i S z t u k i Ludowej". Prze­ wodnik ten o p r a c o w a ł S t a n i s ł a w Błaszczyk, większość fotografii w y k o n a ł Leon Perz, o k ł a d k ę p r o j e k t o w a ł Józef Skoracki. W s t ę p e m całość z a o p a t r z y ł prof, dr Eugeniusz F r a n k o w s k i . Publikacja ta, poza drobnymi usterkami, z w i ą z a n y m i z formatem fotografii, wydana została w bardzo starannej i estetycznej formie gra­ ficznej i Stanowi zwięzły i cenny p r z e g l ą d w y s t a w i o ­ nych e k s p o n a t ó w , a zarazem pewne ogólne podsumo- �z przytoczonej wyżej b ł ę d n e j informacji w Przewod­ n i k u wynika, że autor nie zwrócił uwagi na str. 49, 55 i 56 książki J. P i e t r u s z y ń s k i e j , gdzie jasno i w y ­ raźnie jest mowa o istotnych r ó ż n i c a c h m i ę d z y du­ dami a „kozłem". Wiadomości te autor Przewodnika zupełnie p o m i n ą ł i żle określił tak ciekawy i n s t r u ­ ment, j a k i m jest „kozioł". Pisząc o stroju, wspomina mgr Błaszczyk, ż? „nie ша.-пу jednak m a t e r i a ł ó w ilustracyjnych z w i e k u X V I I I , podczas gdy m a t e r i a ł ik one graficzny z X V I I I w . znajduje się w Poznaniu w Muzeum Narodowym i w P a ń s t w o w y m A r c h i w u m , a poza t y m jest p u ­ blikowany w Kronice G o s t y ń s k i e j . F a k t nieuwzględ­ nienia przez autora wymienionych p r z e d s t a w i e ń ikono­ graficznych jest niezrozumiały, zwłaszcza że autor o ich istnieniu był przeze mnie informowany. Na str. 97 czytamy: „ N a z w y gwarowe podane są w Przewodniku w cudzysłowie", jednak na str. 49 n a z w ę „ o p a ł k a " spo­ tykamy raz bez c u d z y s ł o w u (poz. 190 i 192), drugi raz w cudzysłowie (poz. 191). Na str. 43 wprost od­ wrotnie — nazwa „ochlica" dwa razy jest napisana w cudzysłowie, a raz bez cydzysłowu. Niekonsekwen­ cja utrudnia o r i e n t a c j ę czy są to wyrazy gwarowe czy niegwarowe. Яус. 1. Krój sukni „chłopka". Reprodukcja ze „Sztuki bractwa krawieckiego Chwaliszewa". Poznań 1593 r. s. 28. Oryginał w redakcji Postępu Krawieckiego. Poznań. W objaśnieniu do tablicy I I n i e w ł a ś c i w i e jest uży­ ta nazwa „ s t r u g " , k t ó r ą autor określił n a r z ę d z i e le­ żące na „kobylicy". W j ę z y k u technicznym i w ii- wanie dotychczasowych osiągnięć w dziedzinie etno­ grafii na terenie Wielkopolski. W Przewodniku oma­ wia autor 496 e k s p o n a t ó w oraz w s p o m n ą margine­ sowo o szeregu innych, p o w i ą z a n y c h szczegółowiej z o m ó w i o n y m i przedm.otami. Poza t y m podaje l i ­ t e r a t u r ę , indeks nazw e k s p o n a t ó w i spis ilustracji (32). P o k a ź n a ilość niekiedy bardzo ciekawych z a b y t k ó w ludowej k u l t u r y zgromadzonych w Rogalinie i o m ó ­ wionych w Przewodniku zasługuje na u w a g ę i uz­ nanie dla autora, k t ó r y jest r ó w n i e ż g ł ó w n y m orga­ nizatorem zbiorów ludoznawczych. Nie przypuszcza­ no, że w tak bardzo zurbanizowanej Wielkopolsce z a c h o w a ł o się jeszcze do połowy X X w i e k u tyle god­ nych uwagi z a b y t k ó w k u l t u r y ludowej. Z tego też między i n n y m i powodu Przewodnik stanowi w a r t o ś ­ ciowe dziełko, k t ó r e jednak nie jest, j a k i wiele innych poważniejszych prac, wolne od usterek i błędów. Na stronie np. 83 autor w pozycji 430 n i e w ł a ś c i w i e nazywa c z a p k ę g r a n a t o w ą z daszkiem — „maciejów­ ką". W D ą b r ó w c e Wielkopolskiej t a k ą c z a p k ę nazy­ wano „ p o z n a n i o n k ą " i do dzisiaj ta nazwa jest tam znana. Na str. 90 w poz. 476 autor b ł ę d n i e i n f o r m u ­ je, że „kozioł wielkopolski ma t a k ą s a m ą b u d o w ę jak dudy. ale jest w i ę k s z y i ma miech ze s k ó r y b y ­ łego kozła z w ł o s e m na wierzchu". Istotna różnica m i ę d z y dudami a „kozłem" nie leży w barwie i w i e l ­ kości, ale w ilości i wysokości t o n ó w , k t ó r a jest in­ na u „kozła" niż w dudach. A u t o r w spisie l i t e r a t u r y wymienia p r a c ę Jadwigi P i e t r u s z y ń s k i e j pt. „Dudy wielkopolskie" — w y d a n ą w Poznaniu w 1936 г., ale Ryc. 2. Chłopka w stroju odświętnym z XVII w. Frag­ ment wota z Białcza (pow. Kościan). Obecnie w Mu­ zeum Diecezjalnym w Poznaniu. 191 �a „ s t r u g i e m " w gwarze wielkopolskiej. Zgodnie więc z w y ż e j c y t o w a n ą f o r m u ł ą pisania, słów gwarowych, nazwa „ s t r u g " powinna być umieszczona w cudzysło­ wie albo z a s t ą p i o n a wyrazem „ośnik". Na str. 42 autor pisze, że ludność wiejska „ p ł a c h ­ ty, pstruchy i w e ł n i a k i t k a ł a pod koniec X I X w. г w e ł n y kupowanej w mieście na osnowie lnianej, roboty domowej". Ujęcie takie sugeruje, jakoby weł­ nę kupowano w y ł ą c z n i e w mieście, a m a t e r i a ł na o s n o w ę przędiziono w domu. W świetle m a t e r i a ł ó w te­ renowych odnoszących się do w z o r ó w współczesnych i drugiej połowy X I X w . — w i a d o m o ś ć ta wydaje się bardzo w ą t p l i w a . W e ł n ę w ó w c z a s r ó w n i e ż p r z ę dziono na wsi, kupowanie jej w mieście b y ł o raczej rzadkością. Niezrozumiałe jest r ó w n i e ż , dlaczego w o b j a ś n i e n i u d o t y c z ą c y m ilustracji na str. 5 nie podano nazwiska autora fotografii, na str. 2 z a ś zaznaczono niezgod­ nie z rzeczywistością, że zdjęcie to w y k o n a ł znany i ogólnie ceniony fotograf Muzeum Narodowego Leon Perz, k t ó r y nie jest autorem zdjęcia. Na marginesie recenzji nasuwa m i się myśl, czy nie b y ł o b y celowe, aby w przyszłości przy w y d a w a ­ niu p r z e w o d n i k ó w w y m i e n i a ć i o p i s y w a ć nie t y l k o przedmioty wystawione, k t ó r e prędzej czy później przy zmianie wystawy zostaną u s u n i ę t e , ale r ó w n i e ż ważniejsze eksponaty zgromadzone w magazynie. Przewodnik taki, o b e j m u j ą c y w y s t a w ę j p r z e d m o ł y znajdujące się w magazynie, spełniłby w w ę k s z y m stopniu funkcję informatora naukowego i b y ł b y nie­ w ą t p l i w i e bardzo w a r t o ś c i o w ą publikacją. : Ryc. 3. Ubiór chłopa z okolic Poznania. Kapelusz czar­ ny, koszula biała, kamizelka modrakowa, spodnie szaro-zielonkawe. Fragment z obrazu Karola Albertiego, przedstawiający widok Poznania z 1795 r. Muzeum Na­ rodowe w Poznaniu. teraturze stolarskiej * „ s t r u g i e m " nazywa się n a r z ę ­ dzie do gładzenia w a , s k ł a d a j ą c e się z p r o s t o k ą t ­ nego klocka drewnianego, w k t ó r y m mniej więcej w środku, 'pod k ą t e m ostrym, ustawione jest żelazko umocnione drewnianym k l i n e m (narzędzie zwane daw­ niej „heblerri"). Przedstawione na tablicy I I narzędzie nazywa się w języku powszednim „ośnikiem". a * Patrz npj A . S. Warszawa 1952 s. 78. Ardańsk: Stolarz budowlany. Inna uwaga, n a s u w a j ą c a się na tle o m a w a n a Prze­ wodnika, dotyczy ekspozycji zbiorów rogalińskich, k.óra nie jest zgodna z ogólnie stosowanymi ujęciami; przejawia się to np. w zaliczeniu kowalstwa do zajęć podstawowych (sala I I ) , a nie p r z e t w ó r s t w a (sala I I I ) , przy r ó w n o c z e s n y m pominięciu istotnie podsta­ wowego zajęcia wiejskiego, j a k i m jest n i e w ą t p l i w e hodowla. Ekspozycja ta powinna ulec korekturze. Hodowla na terenie Wielkopolski, jako zajęcie podstawowe, roz­ wijająca się obok rolnictwa od tysięcy lat, powinna znaleźć oddźwięk z a r ó w n o w Muzeum jak i w przysz­ ł y m przewodniku. Dotychczasowy brak tego działu w y n i k a m o ż e z ograniczonej ilości miejsca, n i e z a l e ż ­ nie jednak od tego choćby m a ł y „kącik" na t ę dzie­ dzinę gospodarki wiejskiej powinien się z n a l e ź : . Adam Glapa M. P. SZTOKMAR. ISSLEDOWANIJA W OBLASTI RUSSKOWO NARODNOWO STICHOSŁOŻENIJA. (Badania w dziedzinie rosyjskiej wersyfikacji ludowej). Wyd. Akademii Nauk Z.S.R.R. — Moskwa 1952, str. 419. Praca niniejsza jest p r ó b ą w y k r y c i a praw rządzą­ cych rosyjską w e r s y f i k a c j ą l u d o w ą i zastosowania tych praw r ó w n i e ż w stosunku do współczesnej r o ­ syjskiej poezji. W t y m celu autor pracy bada bardzo skrupulat­ nie bibliografię zagadnienia, referuje i ocenia p o g l ą d y a u t o r ó w X V I I I , X I X i X X w . na temat wersyfika­ cji i wreszcie przedstawia również swój pogląd. 192 Praca s k ł a d a się z części historycznej, referującej stan wiedzy o wersyfikacji ludowej od X V I I I do X X w., oraz z d w ó c h części p o ś w i ę c o n y c h badaniom nad tekstem i m e l o d i ą pieśni, a n a s t ę p n i e nad fone­ t y k ą j ę z y k a ludowego u z n a n ą za p o d s t a w ę r y t m u poe­ zji ludowej. N a w s t ę p i e autor p o d k r e ś l a znaczenie folkloru, z k t ó r e g o wywodzi się z a r ó w n o muzyka j a k t e ż i l i - �teralura, a przede wszystkim poezja. N a j w y b i t n i e j ­ si przedstawiciele klasycznej l i t e r a t u r y rosyjskiej: Puszkin, Lermontow, Kolców, Niekrasow, Ostrowski i G o r k i obficie czerpali z rosyjskiego folkloru. Nic więc dziwnego, że zagadnienie wersyfikacji ludowej już od X V I I I w. stało się przedmiotem b a d a ń filologów rosyjskich. P o w s t a w a ł y rozmaite teorie, najczęściej wzorowane na badaniach wersyfikacji innych naro­ dów. Uczeni rosyjscy usiłowali z a s t o s o w a ć do języka rosyjskiego i ludowej poezji rosyjskiej formy i przy­ k ł a d y w y j ę t e z j ę z y k ó w obcych i z obcych u t w o r ó w , od skandynawskich sag i starohebrajskiej poezji po­ cząwszy, od wersyfikacji łacińskiej i greckiej do nie­ mieckiej i w ł o s k i e j włącznie. Nie ma chyba potrzeby dowodzić, że badania opar­ te na tego rodzaju podstawach m u s i a ł y doprowadzić do fałszywych w n i o s k ó w . Wersyfikacja ludowa musi b y ć oparta na specyfi­ ce, na właściwościach danego języka, nie m o ż n a więc wtłaczać ją sztucznie w obce ramy. Wystarczy przyj­ rzeć się b l i ż e j - r o s y j s k i e j poezji ludowej, aby w y s n u ć wniosek o b e z w z g l ę d n e j s a m o s t n o ś c i jej wersyfika­ cji — stwierdza autor. F o l k l o r studiują przedstawiciele r ó ż n y c h dyscyplin nauki, historycy, etnografowie, muzykolodzy i l i n g w i ś ­ ci; w y n i k i ich b a d a ń m o g ą znakomicie u ł a t w i ć p r a c ę historykom l i t e r a t u r y oraz wszechstronnie oświetlić zagadnienie. Najistotniejszą zaś s p r a w ą jest ścisła w s p ó ł p r a c a historyka l i t e r a t u r y i muzykologa. : W pieśni ludowej bowiem r y t m muzyczny i r y t m wiersza nie są takie same i badanie w kierunku w y ­ krycia tego co jest w s p ó l n e a co r ó ż n e przyczyniłoby n ę n i e w ą t p l i w i e do w ł a ś c i w e g o postawienia zagad­ nienia. Należy p a m i ę t a ć , że w c h w i l i swego, powsta­ wania pieśń ludowa czy bylina są to teksty s ł o w n e ściśle p o w i ą z a n e z melodią. Sztokmar dochodzi jednak do wniosku, że w ciągu swego istnienia tekst często odrywa się od melodii i oba te elementy p r o w a d z ą dalszy żywot niezależnie od siebie. Zdaniem autora j e d y n y m punktem wyjścia dla ba­ dań nad w e r s y f i k a c j ą l u d o w ą są drobiazgowe studia i ścisła analiza fonetyki języka ludowego. Na tych też p r z e s ł a n k a c h opiera Sztokmar swe studium. Pierwsza część „ B a d a ń nad w e r s y f i k a c j ą l u d o w ą " poświęcona jest p r z e g l ą d o w i i analizie l i t e r a t u r y przed­ miotu. Autor kolejno omawia liczne teorie wersyfi­ kacji, k t ó r e p o w s t a ł y w ciągu X V I I I — X X w. i wskazuje ich zalety i b r a k i . Na p o c z ą t k u autor omawia teorię „ s t o p o w ą " , we­ dług k t ó r e j wersyfikacja pieśni ludowych i b y l i n opiera się na stałej kolejności zgłosek akcentowanych i nieakcentowanych. A l e teoria ta bardzo szybko za­ wiodła, gdyż pieśń ludowa nie d a w a ł a się w c i s n ą ć w ż a d n e o k r e ś l o n e formy rytmiczne. Wobec tego w y s u n i ę t o n o w ą teorię, k t ó r a głosiła, że metryka poezji ludowej jest n i e o k r e ś l o n a : wiersz jest różnozgłoskowy, oparty na zasadach wiersza tonicznego. Jednak ta teoria r ó w n i e ż się nie u t r z y m a ł a wobec różnicy p o g l ą d ó w rozmaitych badaczy w spra­ wie s t a ł e g o akcentu łączącego j e d n o s t k ę prozodyczną, t j . t a k ą , k t ó r e j granice nie r o z r y w a j ą słów na części, lecz b e z w z g l ę d n i e zbiegają się z p o d z i a ł e m słów. Jed­ ni badacze nie zwracali w ogóle uwagi na ten ak­ cent, i n n i nazywali go akcentem logicznym, i n n i znów - tonicznym, sk'adniowym, logiczno-gramatycznym. Brak porozumienia w tej najistotniejszej dla koncepcji fo­ nicznej sprawie s p o w o d o w a ł w rezultacie odrzucenie samej koncepcji. N a s t ę p n i e p o w s t a ł a teoria „stopy syntaktycznej", k t ó r a usiłowała dowieść, że s k ł a d n i a k a ż d e g o wiersza w bylinie jest ściśle p o w i ą z a n a z r y t m e m , że naj­ prostsza niepodzielna jednostka, k t ó r a m o ż e s t a ć się częścią s k ł a d o w ą k a ż d e g o wiersza w bylinie, powinna posiadać n a s t ę p u j ą c e właściwości: m a być zespolona jednym akcentem gramatycznym, ma s t a n o w i ć ca­ łość pod w z g l ę d e m s k ł a d n i o w y m (s. 76). Jednostka ta­ ka może z a w i e r a ć akcent logiczny. M i m o , iż teoria ta najbardziej chyba zbliżona jest do rzeczywistości, nie jest ona jeszcze dostatecznie opracowana i na razie zostało jedynie postawione samo zagadnienie. Nie wy­ kryto natomiast z w i ą z k u pomiędzy m e t r y k ą a s k ł a d ­ nią wiersza. Zupełnie o d r ę b n e od poprzednich są teorie muzycz­ ne wiersza ludowego. Założenia t y c h teorii są jasne i logiczne, oparte na t y m , że wszystkie u t w o r y ludo­ we są ś p i e w a n e lub też wypowiadane ś p i e w n i e . Wobec powyższego odpada zagadnienie r ó w n o ś c i zgło­ sek, gdyż m o g ą one być dowolnie skracane lub prze­ d ł u ż a n e przez w y k o n a w c ę , k t ó r y reguluje je w e d ł u g zasad r y t m u muzycznego. Tak p o w s t a ł a teoria muzyezno-rytmiczna, k t ó r e j t w ó r c a , A . Kubariew, pisa) w 1829 г., że metryka pieśni ludowej zostaje o k r e ś ­ lona nie ilością w y r a z ó w lecz melodią. Teorie muzyczne wersyfikacji ludowej r o z w i j a ł y s q w ciągu całego w i e k u X I X . Badacze-muzykołodzy pod­ kreślali specyfikę ludowej muzyki rosyjskiej, jej od­ rębność w stosunku do m u z y k i zachodniej. Toteż już w połowie X I X w . jeden z najznakomitszych znaw­ ców pieśni ludowej, W. F. Odojewski, zaleca: „ N a ­ leży z a p i s y w a ć m e l o d i ę tak j a k j ą ś p i e w a l u d (zazna­ czając warianty) nawet wówczas, gdy wydaje się, że są w niej n i e p r a w i d ł o w o ś c i w stosunku do r y t m u lub ruchu melodii. W ł a ś n i e te (pozorne) nieścisłości są specyficzne dla muzyki rosy* " " 4 j r ó ż n i ą c j ą od za­ chodniej" (s. 91). N a s t ę p n i e autor omawia, rozmaite odcienie (muzycz­ nych teorii, k t ó r e p o w s t a w a ł y w ciągu X I X w. Okres ten cechują niemal nieustanne spory pomiędzy filolo­ gami i muzykologami na temat p r y m a t u w t w ó r c z o ś ­ ci ludowej tekstu słownego czy t e ż r y t m u muzycznego. Filolodzy tak f o r m u ł u j ą swe stanowisko: „Bylina jest utworem p i e ś n i o w y m , u t w o r e m przeznaczonym do śpiewu... R y t m wersyfikacyjny jest ściśle uzależnio­ ny od melodii" (s. 101). Muzykolodzy zaś s t a w i a j ą k w e s t i ę w r ę c z odwrot­ nie: „...jeżeli pieśni taneczne są p o d p o r z ą d k o w a n e w swym r y t m i e charakterowi t a ń c a , to r ó w n i e ż mu­ zyka t o w a r z y s z ą c a s ł o w o m musi być p o w i ą z a n a nie tylko z t r e ś c i ą słów, lecz r ó w n i e ż z ich rytmem, zwłaszcza tam, gdzie tekst słowny jest zagadnieniem zasadniczym, k t ó r e wymaga ze strony słuchacza szczególnej, jeśli nie w y ł ą c z n e j u w a g i " (s. 101). Sytuacja staje się paradoksalna. Filolodzy są zwo­ lennikami muzycznego, muzykolodzy zaś filologiczne­ go opracowania r y t m i k i rosyjskich p i e ś n i ludowych. Przyczyny — j a k się wydaje — s z u k a ć należy w nie­ powodzeniach b a d a ń filologicznych. B r a k i teorii filo193 �logicznych zrodziły m y ś l o konieczności szukana i n ­ nych jeszcze, poza filologicznym, r o z w i ą z a ń zagadnie­ nia wersyfikacji ludowej. W ó w c z a s filolodzy dokona­ li ciekawego odkrycia', okazało się, że teksty pieśni u k ł a d a j ą się w teksty muzyczne. Ale przecież k a ż d y tekst, nawet prozaiczny, może być zastosowany do m u z y k i . T r u d n o ś ć polega t y l k o na t y m , że przy t a k i m p o d k ł a d a n i u pieśni pod muzy­ kę, przy dopasowywaniu jej do t a k t ó w — zostaje za­ kłócony r y t m pieśni i traci ona swą specyfikę. S t ą d . n i e w ą t p l i w y wniosek jest t y l k o jeden: zagad­ nienie r y t m i k i rosyjskiej poezji ludowej należy w i ­ dzieć w d w ó c h aspektach — muzycznym i filolo­ gicznym. Obok wymienionych przez nas koncepcji wersyfikacyjnych istnieją ponadto liczne teorie p r o w a d z ą c e do całkowitej negacji rytmicznej organizacji wiersza ludowego. Jeden z badaczy w X I X w., K . Aksakow, w r ę c z pisał: „ L u d nasz nie zna w ł a ś c i w i e wierszy, tzn. nie istnieją kanony, w e d ł u g k t ó r y c h należałoby pisać wiersze rosyjskie. R o d z ą się one i k s z t a ł t u j ą w c h w i ­ l i , kiedy są wypowiadane; jest to harmonijny zespół w y r a z ó w , harmonijny u k ł a d mowy, nie podlegający ż a d n y m z góry narzuconym prawom." I dalej ten sam autor stwierdza: „...Nasza pieśń rosyjska (ludowa) nie jest wierszem, k t ó r y by miał w y r a ź n ą m e t r y k ę różniącą ją od prozy. P o n r ę d z y r o ­ syjskim wierszem a p r o z ą nie ma tej w y r a ź n e j gra­ nicy, j a k ą spotykamy u innych n a r o d ó w . Nie posia­ damy osobnej, z góry przygotowanej wierszowanej formy, do k t ó r e j m o ż n a by b y ł o dostosować tekst...." (s. 105). Jak z tego wynika, autor tych słów odrzuca istnie­ nie wszelkich praw wersyfikacji pieśni ludowej. W ostatniej ćwierci w i e k u X I X S z a f r a n ó w wysuwa odmienny pogląd. Głosi on teorię stylistyczną, k t ó r a zaprzecza istnieniu regularnej wersyfikacji w pieśni ludowej. Zasadniczą p o d s t a w ę u k ł a d u pieśni ludowej widzi S z a f r a n ó w w muzyce, w melodii i rytmice pieś­ ni. Znaczy to, że wiersz sam przez się nie posiada ani specyficznej budowy, ani m e t r y k i . Oprócz wymienionych już zasadniczych teorii Sztokmar wymienia również i teorie pomniejsze, k t ó ­ rych ze zrozumiałych w z g l ę d ó w nie m o ż e m y na t y m miejscu o m a w i a ć . P o d s u m o w u j ą c p r z e g l ą d istniejącej l i t e r a t u r y przed­ miotu, autor dochodzi do n a s t ę p u j ą c y c h w n i o s k ó w : 1. Zagadnienie wersyfikacji ludowej jest w chwi­ li obecnej problemem jeszcze nie r o z w i ą z a n y m . 2. Punktem wyjścia dla dalszych b a d a ń w tej dzie­ dzinie powinno być r o z w i ą z a n i e zasadniczej kwestii: czy wersyfikacja ludowa jest problemem muzycznym czy też filologicznym, tzn. czy istnieje w ogóle w e r ­ syfikacja ludowa? 3. Jeżeli problem wersyfikacji ludowej jest pro­ blemem filologicznym i wersyfikacja taka istnieje, to należy u s y s t e m a t y z o w a ć prawa nią rządzące. Na­ leży przy t y m bacznie u w a ż a ć , aby nie n a g i n a ć wer­ syfikacji ludowej do j a k i c h ś z g ó r y ustalonych norm, lecz w y k r y ć istotne zasady, na k t ó r y c h jest oparta. Jest to zadanie bardzo trudne i odpowiedzialne, wymagające precyzyjnych b a d a ń , ścisłości zapisu 194 i wierności dokumentacji. Zadanie to p r ó b u j e Sztok­ mar r o z w i ą z a ć w dalszym ciągu swej pracy. W części drugiej, z a t y t u ł o w a n e j „Tekst i m2lcd a", autor omawianej pracy zajmuje się r o z w a ż a n i e m po­ stawionej przez siebie tezy o synkretycznym okresie rozwoju pieśni ludowej, o rytmicznej jedności melo­ dii i tekstu i jednoczesności powstawania tych d w ó c h e l e m e n t ó w pieśni ludowej. : Trzeba jednak p a m i ę t a ć — zaznacza autor — że m a t e r i a ł dowodowy, k t ó r y m rozporządza nauka w tej dziedzinie, jest fragmentaryczny i jednostronny. Toteż należy k o r z y s t a ć z niego ostrożnie. Zasadni­ czą p o d s t a w ą s t u d i ó w w t y m kierunku są badania współczesnych etnografów, prowadzone w ś r ó d ple­ mion a f r y k a ń s k i c h b ę d ą c y c h jeszcze obecnie na bar­ dzo niskim poziomie k u l t u r y . Uczeni s t w i e r d z a j ą , że taniec, muzyka i pieśń p o w s t a j ą u t y c h plemion rów­ nocześnie, i w y s n u w a j ą stąd wniosek, że w zaraniu dziejów ludzkości takie same zjawiska, zachodziły w ś r ó d l u d ó w z n a j d u j ą c y c h się obecnie na w y s o k m poziomie k u l t u r y . Wniosek ten nie u w z g l ę d n i a spe­ cyfiki rozwoju poszczególnych n a r o d ó w i dlatego też jego w a r t o ś ć naukowa jest, zdaniem autora, nie­ wielka. D r u g i m zasadniczym momentem teorii synkretycznych jest fakt, że obejmują one olbrzymie okresy czasu, okresy, k t ó r e m o ż n a b y ł a b y n a z w a ć nie epo­ kami nawet, lecz erami w historii rozwoju l u d z k o ś ć . Erom t y m o d p o w i a d a j ą fazy rozwoju sztuki ludowej od pierwotnego s ł o w o t w ó r s t w a do pieśni o tekście poetyckim, p e ł n y m treści. A u t o r zaznacza, że przy d o k ł a d n i e j s z y m badaniu tych zjawisk napotyka s'ic na znaczne t r u d n o ś c i , k t ó r y c h w y j a ś n i e n i e nie leży w zakresie pracy, p o d k r e ś l a jedynie, iż w ciągu dal­ szego w y k ł a d u posługuje się terminem „ s y n k r e t y z m " tylko dla o k r e ś l e n i a jedności e l e m e n t ó w pieśni. Oczy­ wiście chodzi m u w t y m przypadku nie o p o t r ó j n ą jedność t a ń c a , muzyki i tekstu, lecz raczej o p o d w ó j ­ ną — tekstu i muzyki. P o d k r e ś l a przy t y m , że p i e r w ­ s z e ń s t w o ma b e z w z g l ę d n i e tekst. Dalej Sztokmar daje obszerny w y w ó d na temat s t o s u n k ó w , w k t ó r y c h p o w s t a w a ł a twórczość ludowa i k t ó r e w p ł y w a ł y na treść tekstu słownego i two­ rzonej jednocześnie melodii. Omawia r ó w n i e ż p r o ­ blem w ę d r ó w e k w ą t k ó w s ł o w n y c h i muzycznych oraz improwizacji wykonawstwa poszczególnych u t w o r ó w . Należy bowiem zaznaczyć, że k a ż d y bajarz jest jak gdyby t w ó r c ą byliny —• powtarza ją z coraz to no­ w y m i zmianami, z a r ó w n o tekstu jak i melodii. W tych warunkach szczególnie t r u d n ą staje się pra­ ca badacza-zbieracza, Bez pomocy fonografu nie moż­ na m ó w i ć o d o k ł a d n y m zapisaniu pieśni ludowej. Przy p o r ó w n y w a n i u zapisów daje się z łatwością z a u w a ż y ć , że tekst słowny częściej się zmienia n ż melodia. A u t o r stwierdza dalej, że po to, aby uzy­ s k a ć p e ł n o w a r t o ś c i o w y m a t e r i a ł dokumentarny, na­ leży dążyć do uzyskania d o k ł a d n y c h zapisów pieśni oraz s t a r a ć się o p o w t ó r n e zapisy tych samych p i e ś ­ ni. Praca badawcza, nad m a t e r i a ł e m p o r ó w n a w c z y m da, n i e w ą t p l i w i e w y c z e r p u j ą c ą odpowiedź na szereg p r o b l e m ó w , k t ó r e są specjalnie w a ż n e , a mianowicie: 1. stosowanie r ó ż n y c h melodii do tych samych te­ m a t ó w epickich lub l i r y k i �2. stosowanie jednej melodii do r ó ż n o r o d n e j te­ matyki 3. wariacje melodii i tekstu w ramach jednego utworu, uwarunkowane zgodnością r y t m u 4. w y r a ź n e sprzeczności zachodzące w rytmice me­ lodii i 'tekstu, k t ó r e świadczą o w t ó r n y m ich po­ wiązaniu 5. kontaminacja, tzn. częściowe przenoszenie ludo­ wych t e k s t ó w poetyckich do innych u t w o r ó w . Zagadnienie migracji melodii i t e k s t ó w bada Sztok­ mar na obfitym materiale zapisów fonograficznych. P o d k r e ś l a przy t y m wielkie znaczenie dokładności i ścisłości transkrypcji n u t o w o - s ł o w n y c h , k t ó r e po­ winny być dokonywane przez specjalistów — mu­ zyka i filologa. Na podstawie drobiazgowej analizy posiadanych za­ pisów autor wykazuje, j a k często w ę d r u j ą wątki muzyczne i s ł o w n e z jednej pieśni lub b y l i n y do i n ­ nej, z drugiej zaś strony, p o d k r e ś l a j ą c zmiany, k t ó ­ re często zachodzą w t y m samym utworze, u tego samego bajarza, omawia zjawisko zmian improwizacyjnych w twórczości ludowej. Ciekawe jest zagadnienie kontaminacji tekstu słow­ nego i muzycznego, z k t ó r y m spotykamy się r ó w n i e często. Kontaminacja zachodzi t a k ż e we współczesnej pieśni ludowej, zwłaszcza w czastuszce. Zjawiska te m a j ą duże znaczenie dla sprawy akcen­ towania, przez co. w p ł y w a j ą na u k ł a d wersyfikacyjny utworów. Jeżeli tekst s ł o w n y i melodia nie p o w s t a w a ł y jed­ nocześnie, to nie są też ze sobą p o w i ą z a n e organicznie i m u s z ą być w ó w c z a s sztucznie dopasowywane. S t ą d też w y n i k a j ą nieraz akcenty tak niedorzeczne, że w y ­ raz, a nieraz całe zdanie t r a c ą sens. J e d n o c z e ś n i e daje się z a o b s e r w o w a ć fakt, że me­ lodie są ściśle p o w i ą z a n e nie z teksitem, lecz z oso­ bą bajarza; często zjawisko to w y s t ę p u j e zwłaszcza w tekstach epickich a w i ę c przede wszystkim w b y ­ linach. Autor p o d k r e ś l a przy t y m , że w i ą z a n i e w i e r ­ sza z melodią nie powoduje zmian wersyfikacyjnych; Wynika s t ą d wniosek, że nie istnieje nierozerwalna więź p o m i ę d z y tekstem a m u z y k ą , że obydwa te ele­ menty żyją swoim życiem samoistnym, niezależnie od tego, k t ó r y element ma p i e r w s z e ń s t w o i p r z e w a g ę . „ P r z y tworzeniu się oraz s ł u c h a n i u pieśni ludowej lub byliny nie wprowadzamy podziału na m u z y k ę i tekst jako dwa osobne elementy sztuki, i ż a d e n г tych e l e m e n t ó w nie jest zaciemniony lub p r z y t ł u ­ miony przez drugi" (s. 215). L u d , w i e l k i realista, żąda od u t w o r u prawdy życia. Dlatego też zwraca baczną u w a g ę na t r e ś ć pieśni lub byliny, nie r a ż ą i nie n u d z ą go częste p o w t ó r z e n i a w y ­ r a z ó w lub też z w r o t ó w , s t w a r z a j ą c e pozory przebiegu rzeczywistej akcji. L u d uznaje u t w ó r fantastyczny (baśń) za o d r ę b n y gatunek poezji ludowej, natomiast pieśń lub bylina m u s z ą być realistyczne. A w i ę c treść u t w o r u ma doniosłe znaczenie z a r ó w n o dla wykonaw­ cy, jak też dla słuchacza. Lapidarnie określa swój stosunek do u t w o r u l u d w p r z y s ł o w i u : „Z pieśni n i słowa w y r z u c i ć ciię nie da". Stopniowo jednak r y t m muzyczny i melodia zyskują coraz to w i ę k s z e znaczenie, tak iż „...stopniowo w ro­ syjskiej pieśni ludowej p r y m a t tekstu zostaje w y p a r t y przez prymat melodii. T ę okoliczność należy b r a ć pod u w a g ę przy chronologizacji opracowania.. P o c z ą t k o w o , w okresie wczesnego synkretyzmu tekstu słownego i muzycznego, p i e r w s z e ń s t w o m i a ł tekst s ł o w n y . Po­ tem stopniowo więź m i ę d z y s ł o w e m i m u z y k ą słabła na tle migracji melodii i wiersza, aż muzyka zaczęła g ó r o w a ć nad tekstem słownym... t a k i jest zasadni­ czy kierunek rozwoju rosyjskiej pieśni ludowej w przeszłości" (s. 221). „ S t r u k t u r a fonetyczna j ę z y k a ludowego jako pod­ stawa rosyjskiej r y t m i k i ludowej" — taki jest t y ­ tuł trzeciej części pracy Sztokmara, w k t ó r e j autor dowodzi, że isnieje bezpośrednia zależność pomiędzy systemem wersyfikacji i s t r u k t u r ą fonetyczną języka, w k t ó r e g o ramach istnieje ta wersyfikacja. „Wersyfikacji «w ogóle» wiersza oderwanego, unie­ zależnionego od bazy tego języka, do k t ó r e g o należy, nie ma i być nie może. Z a r ó w n o proza j a k i wiersz opierają się na strukturze fonetycznej, prawach mor­ fologii i s k ł a d n i danego j ę z y k a . Ż a d n y c h e l e m e n t ó w fonetycznych nie i s t n i e j ą c y c h w j ę z y k u wiersz zawie­ rać nie m o ż e " (s. 226). „Podstawy w j ę z y k u " (s. Ruchomość skim w p ł y w a zasad wersyfikacji ludowej zawarte są 227). i r u c h l i w o ś ć akcentu w j ę z y k u rosyj­ bardzo wydatnie na folklor rosyjski. W ramach nawet dość obszernej recenzji trudno w y m i e n i ć wszystkie o m ó w i o n e w pracy rodzaje enk l i t y k i p r o k l i t y k , p a r t y k u ł i k o ń c ó w e k , dodatko­ wych w y r a z ó w o, specjalnym znaczeniu, k t ó r e służą do celów wersyfikacyjnych. Warto jednak zaznaczyć, że w rosyjskiej twórczości ludowej spotyka się bar­ dzo z n a c z n ą ilość tego rodzaju f o r m j ę z y k o w y c h . Z j a ­ wisko to, ś w i a d c z ą c e o n i e z w y k ł y m bogactwie i r ó ż ­ norodności f o r m j ę z y k a rosyjskiego, w y r a ź n i e jest , p o d k r e ś l o n e w pracy Józefa Stalina „W sprawie mark­ sizmu w j ę z y k o z n a w s t w i e " . „...im bogatsze i różnorodniejsze jest słownictwo, t y m bogatszy i bardziej rozwinięty jest j ę z y k . " * Folklor rosyjski posiada nie t y l k o bardzo bogaty zasób słów, lecz r ó w n i e ż w i e l k ą żywotność. Intensyw­ nie przebiegają w n i m procesy słowotwórcze, dzięki k t ó r y m p o w s t a j ą nowe wyrazy na bazie zasadnicze­ go zasobu słów. P r a ź r ó d ł e m d y n a m i k i rosyjskiej mo­ w y ludowej jest język staroruski, język pierwszych p o m n i k ó w literackiej k u l t u r y rosyjskiej. B a d a ć to zjawisko, należy na podstawie s t u d i ó w porównaw­ czych współczesnego rosyjskiego folkloru językowego i archaicznego j ę z y k a literackiego. A u t o r opracowa­ nia dochodzi do wniosku, że język u t w o r ó w ludo­ wych nie posiada nic sztucznego i n a g i ę t e g o do¡ po­ trzeb wersyfikacji i r y t m i k i wiersza. Tak samo, o ile chodzi o r y t m i k ę melodii ludo­ wych, należy stwierdzić, że genezy jej s z u k a ć trzeba w najstarszych utworach ludowych. W s p ó l n y m pra­ ź r ó d ł e m całej l i t e r a t u r y ludowej jest, j a k z tego w y ­ nika, struktura fonetyczna ludowego j ę z y k a staroruskiego. J ę z y k ten jest r ó w n i e ż w s p ó l n y m źródłem, k t ó r e w y d a ł o współczesne pokrewne j ę z y k i : u k r a i ń ­ ski, rosyjski i białoruski. Ostatecznie dochodzi Sztokmar do wniosku, że w e r ­ syfikacja ludowej twórczości jest ściśle p o w i ą z a n a '•' J. \7- Stalin: W sprawie marksizmu znawstwie. Warszawa 1950, s. 23. w języko­ 295 �z dynamizmem u k ł a d u j ę z y k a staroruskiego. Z bo­ gactwa i r ó ż n o r o d n o ś c i form tego j ę z y k a wynika r ó ż ­ norodność r y t m i k i i wersyfikacji ludowej. „Obok ogól­ nych przyczyn natury społecznej, w p ł y w a j ą c y c h na t r w a ł o ś ć form życia i narodowej psychiki ludu r o ­ syjskiego, jego « m e t o d a twórcza» m i a ł a swoje w y ­ magania, k t ó r e stały się p o d s t a w ą s ł a w e t n e g o « k o n s e r w a t y z m u » poetyki ludowej" (s. 409). P r a w d ą jest że poetyka ludowa, j a k o okres'ony system p r a w i re­ guł, nie istniała. Najistotniejszym zaś probierzem twórczości ludowej — prozaicznej i poetyckiej, epic­ kiej i lirycznej — było ż ą d a n i e od u t w o r u prawdy życiowej. Forma zaś dzieła m i a ł a być ściśle p o w i ą ­ zana z jego treścią. Bajarz u ś w i a d a m i a ł sobie, albo może t y l k o czuł, że o „ s t a r o d a w n y c h dziejach" moż­ na m ó w i ć „ s t a r o d a w n y m i słowami". J ę z y k potoczny zmieniał się, rozwijał i u n o w o c z e ś ­ niał w r a z ze zmianami zachodzącymi w życiu na­ rodu, ale język epickich opowieści ¡ starych pieśni ludowych z a c h o w a ł się niezmienny, z a c h o w a ł swó] r y t m 1 r y m p o w i ą z a n y z treścią utworu. Wersyfikacja ludowa nie opierała się na wzorach obcych, w y k u w a ł a się w toku swego powstawania, b r o n i ą c się od obcych naleciałości. To samo zacho­ dziło w sferze muzycznej. Dlatego też rosyjska pieśń ludowa jest tak bardzo narodowa, posiada tak w y ­ r a ź n ą specyfikę. A u t o r k ł a d z i e na to z a g a d n i e ń ' e duży nacisk, w y k a z u j ą c na w i e l u p r z y k ł a d a c h spe­ cyfikę rosyjskiej pieśni. W s k a z u j ą c na konieczność ścisłej w s p ó ł p r a c y filo­ loga z muzykologiem, etnografa z historykiem lite­ r a t u r y — Sztokmar pokazuje drogę, k t ó r ą kroczyć powinni badacze folkloru. Pierwszym zaś etapem przygotowawczym jest opa­ nowanie marksistowskiej metody j ę z y k o z n a w s t w a , któ­ ra uczy w y k o r z y s t y w a ć w sposób naukowy podsta­ w o w y zasób s ł ó w języka ludowego. Recenzowana na t y m miejscu praca posiada nie­ w ą t p l i w e znaczenie dla naszej folklorystyki, stano­ w i bowiem cenny w z ó r metodyczny dla pracy ba­ dawczej nad polską twórczością l u d o w ą . J a s n o ś ć i zwięzłość w y k ł a d u oraz bogactwo m a t e r i a ł u rzeczo­ wego s p r a w i a j ą , że praca Sztokmara m o ż e być zali­ czona do najlepszych publikacji z dziedziny wersy­ fikacji poezji ludowej. Maria Grzeszczak � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1442cd451a07024f507f08693db4a394.pdf fecc7f6f2ed51e57aa1465ebe0f658ba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5184 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Sudan - muzułmanie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4809 Title A name given to the resource Między rzeką a pustynią / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.169-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurcz, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 MACIEJ KURCZ Instytut Etnologii i Folklorystyki Uniwersytet Śląski Cieszyn MIĘDZY R Z E K Ą A PUSTYNIĄ. KATEGORIA GRANICZNOŚCI W KULTURZE LUDOWEJ PÓŁNOCNOSUDAŃSKICH M U Z U Ł M A N Ó W Każdy muzułmanin doskonale rozumie, iż świat, w którym żyje, nie jest jedno­ rodny. Zaczynem owej niejednorodności jest sam islam, który kategoryzuje rze­ czywistość na dwie wyraźnie odseparowane strefy: świętą oraz świecką. Podział ten, choć nieraz nie dość precyzyjny w praktyce, determinuje życie wyznawcy islamu. Pierwsza sfera — nazywana ogólnie haram — to świat absolutnie dobry i czysty. To obszar uczuciowo najbliższy człowiekowi. Należy do niego tak prze­ strzeń prywatna (dom, wioska), jak i religijna (meczet, sanktuarium świętego), naznaczone cechą sakralności. Wokół tego świata człowiek winien skupić swoje życie. Głównym zaś zadaniem muzułmanina powinna być jego ochrona. Zagro­ żeniem jest natomiast świat nienależący do sacrum, publiczny, ogólnie dostęp­ ny — amm. Jest on na ogół neutralny, nierzadko jednak staje się niebezpieczny i nieczysty. Może stać się przyczyną skalania, na gruncie ludowym zaś, źródłem nadprzyrodzonego nieszczęścia. Ze względu na wagę tego podziału, uświęcone¬ go przez religię i obyczaj, szczególnego znaczenia nabierają miejsca graniczne, stykowe — łączące i oddzielające zarazem obydwa światy. Artykuł niniejszy został napisany w oparciu o spostrzeżenia autora czynio­ ne w trakcie etnograficznych wyjazdów badawczych do Sudanu, w latach 2003, 2004 oraz 2007. Zasadnicza część informacji wykorzystanych w opracowaniu pochodzi z okolic Starej Dongoli, położonej mniej więcej w połowie dystansu między trzecią a czwartą kataraktą nilową. Badania terenowe finansowane były z grantu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Rzeka Granica ma zazwyczaj wymiar przestrzenny. Wtedy wytycza linię podziału między tym, co znane i bliskie, a tym, co obce i dalekie. W ten sposób buduje ramy ludzkiego mikrokosmosu. Od wieków północnosudańska geografia osadni¬ ctwa zdeterminowana była przez warunki ekologiczne. Te sprawiły, iż wszelka �Maciej Kurcz 170 Fot. 1. Typowy krajobraz doliny Nilu (fot. M. Kurcz, 2002) egzystencja na tym obszarze była związana z Nilem — rzeką, której Sudańczycy, tak jak ich północni sąsiedzi, zawdzięczali wszystko. Nie inaczej jest i dziś, mimo nowoczesnych inwestycji i rozwiązań technicznych. Tylko w sąsiedztwie rzeki człowiek znajduje optymalne warunki do życia oraz możliwość uprawy ro­ ślin. Tylko tu czuje się komfortowo i bezpiecznie. W dalszym ciągu mieszkańcy doliny Nilu muszą tłoczyć się w jego pobliżu. Często, patrząc ze szczytu jakiegoś wzniesienia, można ulec złudzeniu, że ciąg wiosek po obu brzegach rzeki nie ma końca, a jedna łączy się z drugą. Schemat zawsze jest ten sam: pośrodku Nil, a na obu jego brzegach pas intensywnej zieleni, który nagle przechodzi w wiejską zabudowę, by w końcu zniknąć bez śladu w pejzażu pustyni (fot.1). Rzeka oraz pustynia stanowią odwieczne, naturalne granice ekumeny społe¬ czeństw żyjących nad Nilem, oddzielając i otwierając je równocześnie na świat. Najsilniejszą granicą w wyobraźni mieszkańców tego zakątka Afryki jest Nil. To on, przede wszystkim, oddziela wieś (hilla) od otaczającego j ą świata — nazywanego ogólnie khala, równocześnie silnie kształtując lokalną tradycję i obyczaj. Pustynia to obszar ostateczny — bezkresny i bezludny — nieodparcie nasuwający skojarzenie ze śmiercią (być może dlatego właśnie na rubieży wio¬ sek i pustyni mieszkańcy wsi nad Nilem grzebią swoich zmarłych). Tradycyjnie, �Między rzeką a pustynią 171 od pustyni wieś oddziela dolina jakiegoś okresowego cieku wodnego (uadi czy khor) lub wiejski cmentarz. Rzeka to natomiast strefa oddzielająca dwa realnie istniejące światy, które trwają ze sobą w nieustannym kontakcie. Rzeczywistość na przeciwległym brzegu, choć obca i tajemnicza, jest równocześnie potrzebna, czy wręcz konieczna dla funkcjonowania świata określanego jako „swój". Utożsamianie Nilu z granicą jest wciąż silnie odczuwalne, pomimo wzrostu mobilności miejscowych społeczeństw czy przeobrażeń kulturowych na tym obszarze. Przede wszystkim „podróżowanie" nadal zakłada pokonywanie rzeki. I to nie tylko ze względu na geografię osadnictwa, ale głównie poprzez ludzką wyobraźnię. Wyprawa na przeciwległy brzeg to wciąż wydarzenie nadzwyczaj¬ ne. Towarzyszy mu zawsze ogromne podekscytowanie, ale też i metafizyczna obawa. Na wszelki wypadek, człowiek przeprawiający się na drugą stronę rze¬ ki odmawia surę Fatiha — otwierającą Koran. Udającego się na przeprawę od¬ prowadzają bliscy w rozśpiewanym orszaku. Ten sam rytuał będzie go witał po powrocie. Pewne jest, iż przed rozpoczęciem i po zakończeniu podróży będzie złożone w ofierze zwierzę. Najbardziej sugestywny obraz rzeki jako granicy pielęgnują kobiety. Żadna szanująca się kobieta nie będzie zbyt często wyprawiać się na jej drugą stronę. I nie chodzi tu tylko o obowiązujący j ą system norm, ale o metafizyczny lęk zwią¬ zany z przekraczaniem granicy. Wtedy bowiem, według lokalnych przekonań, grozi człowiekowi nadprzyrodzone niebezpieczeństwo. Dlatego też sudańska kobieta nigdy nie uda się na przeciwległą stronę rzeki w czasie ciąży i połogu. W badanych przeze mnie społecznościach jest to rytualny zakaz bezwzględnie przestrzegany. Wiąże się z przekonaniem, iż człowiek przekraczający granicę na¬ bywa skazę „nieczystości". Dlatego też na przykład każdy, kto chce odwiedzić ciężarną kobietę, a wcześniej przekraczał Nil, winien najpierw udać się do kogoś innego, lub poleca mu się przeskoczyć przez gałązkę palmową, położoną na pro¬ gu domu ciężarnej. Kobiety jako strażniczki domowego ogniska są niejako odpowiedzialne za zapewnienie rodzinie duchowej ochrony. Jej częścią są regularne wizyty nad rze¬ ką i prośby składane na ręce istot rzecznych, o których piszę dalej. Nil jako przestrzeń magiczna Nil jest obszarem niebezpiecznym, tajemniczym i magicznym. Jego źródło jest dalekie i nieznane. Pewne miejsca na rzece mają opinię niebezpiecznych dla transportu rzecznego czy ludzi zażywających w niej kąpieli. W końcu nawet życiodajna powódź może przerodzić się w kataklizm. Te i inne fizyczne niebez¬ pieczeństwa generują kolejne, tyle że związane ze światem nadprzyrodzonym. W miejscowym folklorze środowisko rzeczne to świat licznych istot ducho­ wych. Nad rzeką spotkać można złą wiedźmę o imieniu Hambotija. Może stać �Maciej Kurcz 172 się jej ofiarą nieszczęśnik, który zaśnie nad brzegiem rzeki. Ma ona lubować się w ludzkiej krwi, którą wciąga przez nos. Podobnie makabryczne usposobienie ma Sefera — żona krokodyla. Może przemienić się w kamień i tak czekać na swoją ofiarę. Do kategorii złych istot rzecznych należy zaliczyć ducha Sahar. Przybiera on postać ludzką bądź zwierzęcą (najczęściej krokodyla). Można go jednak zde¬ maskować, pytając, czy pije mleko, którym ten stwór brzydzi się szczególnie. Do złych duchów rzecznych zalicza się także Baati . To zły duch człowieka, który po śmierci, zamiast trafić do raju, powrócił na ziemię. W okolicach Starej Dongoli szczególnie żywe są opowieści o ludziach z Naua — wioski zamieszkałej przez „żywe trupy". Wieś ta położona jest parę kilometrów w dół rzeki, na północnym krańcu Basenu Letti. Informatorzy opisywali te istoty jako ludzkie, z wyjątkiem wyglądu oczu i uszu oraz ogona. Mówią one zniekształconym głosem, a ubrane są w całun, w jaki przyodziewa się zmarłego do grobu. Wiodą nędzny żywot między głębinami Nilu a ziemią. Mają być kanibalami i wielkimi czarnoksi꿬 nikami. Wiara w tego rodzaju istoty występuje w całym Sudanie północnym (Trimingham, 1965, s. 173). Podobną tradycję zanotowali w Dolnej Nubii Grauer i Kenne­ dy (1978, s. 115-123). Ciekawe zwłaszcza jest to, iż wspominają oni o jakimś sta­ rym (nienubijskim?) szczepie, który przemieniony został jakoby w te stwory. Być może jest to więc uniwersalny dla całej Nubii archetyp obcego — zohydzonego i demonicznego. W badanych przeze mnie wsiach wierzenia związane z tymi istotami zawsze występowały w kontekście jednej, konkretnej wioski — leżącej kilka kilometrów w dół rzeki — wspomnianej Naua. W nurtach Nilu mieszkają jednak przede wszystkim anioły, malaikat el bahr. Są to istoty na wskroś antropomorficzne, jeśli chodzi o wygląd, płeć i wiek. Nie są ani złe, ani dobre. To po prostu tacy sami ludzie jak my, tyle tylko, że miesz¬ kający w rzece. Ich świat pod lustrem wody odzwierciedla świat ludzki. Anioły rzeczne są tematem niezliczonych legend i pieśni. Pamięta się o nich w czasie przełomowych momentów w życiu człowieka (narodziny, obrzezanie, małżeń¬ stwo czy śmierć). Mają być szczególnie odpowiedzialne za los człowieka w cza¬ sie tych nader ważnych wydarzeń. Odwiedza się wówczas rzekę i wrzuca w jej nurt jedzenie. Rzeka to także obszar święty. W jej mocy znajduje się przecież los ludzi tu osiadłych. Nie ma się więc co dziwić, iż według ludowych wierzeń zamieszkują ją istoty niemalże boskie. Te, odpowiednio traktowane, mogą zesłać na człowieka dobrodziejstwa i opiekę. Jednakowoż zaniedbywane, mogą stać się przyczyną nieszczęścia. N i l od zarania symbolizował boską naturę — złowrogą i dobrotliwą równocześnie. Tak samo jego mieszkańcy mogą wpływać na życie człowieka pozytywnie: zapewniać urodzaj czy pomyślny poród. Niemniej, mogą także stać 1 1 MacMichael (1967, s. 103) jest zdania, iż istoty te mogą mieć związek ze środowiskiem niewolni­ ków Fur. Słowo nabati w ich języku to obraźliwe określenie człowieka, który po śmierci, zamiast trafić do raju, powrócił na ziemię, by prowadzić nędzny człowieczy żywot. �Między rzeką a pustynią 173 się źródłem tragedii — właśnie z istotami rzecznymi identyfikuje się wszelkie¬ go rodzaju nieszczęścia na rzece i w jej pobliżu. Ich działaniem tłumaczy się też zmiany linii brzegowej, np. zatopienie lub powstanie wyspy. Ich sprawką mają być albinosi, duchy bowiem także mają białą cerę. Wreszcie, rzeczne stwo¬ rzenia mogą stać się przyczyną problemów w przełomowych momentach życia człowieka. Mówi się, iż karzą wtedy człowieka za nieprzestrzeganie rytualnych zakazów. Rzeka to miejsce wykonywania obrzędów i praktyk magicznych. W jej wo¬ dach ulegają neutralizacji przedmioty niepożądane, na przykład podejrzane 0 związek z czarną magią czy złowrogą muszaharą . Kobiety w czasie ciąży szczególnie obawiają się innych kobiet, obwieszonych dużą ilością złotej biżu¬ terii. Wierzy się, iż może ona stać się źródłem tragedii: nagłej choroby a nawet poronienia. Gdy jednak zły urok pada na kobietę, jednym z pierwszych ratun¬ kowych zabiegów jest zanurzenie niewiasty w wodach Nilu. Cudotwórczy efekt może mieć także zanurzenie owej feralnej biżuterii w rzece. W jej nurcie usuwa się też „nieczystości" związane z rytami przejścia, na przykład topi się po poro¬ dzie łożysko ciężarnej. Niesie je nad Nil babka dziecka, powtarzając na przemian „idź" i „wróć" Podobnie dzieje się z rzeczami związanymi z czterdziestodnio¬ wym okresem kwarantanny kobiety i dziecka. Wszystkie, w uroczystym orszaku, zanoszone są nad rzekę. Tym samym rytualne niebezpieczeństwo zostaje oddalo¬ ne poza granicę. W czasie tego obrzędu ma zawsze miejsce także ablucja kobiety 1 jej dziecka. Praktyka ta ma charakter oczyszczający — zmywana jest wtedy rytualna nieczystość. Podobne praktyki odprawiane są na zakończenie obrzędów towarzyszących obrzezaniu, małżeństwu czy pogrzebowi (fot. 2). Rzeka i jej życiodajny muł posiadają właściwości uzdrowicielskie i „intensyfikacyjne". Tak jak wpływają na wegetację roślin, tak też mogą przyczynić się do zwiększenia zdolności prokreacyjnych człowieka. Ablucja w wodzie rzecznej, to tak naprawdę najczęstszy sposób pobudzania kobiecej płodności. Woda rzeczna może także ułatwić poród. Gdy ten przeciąga się, ciężarna przygotowuje obrzę¬ dowe pieczywo asida , zanosi je nad rzekę i wrzuca do wody. Tym samym prosi duchy zamieszkujące N i l o szybkie i szczęśliwe rozwiązanie. Nad rzeką odprawiane są rytuały i praktyki magiczne związane z prywatną intencją człowieka. Najczęściej składana jest tam ofiara ze zwierzęcia, którego część jest następnie wrzucana do rzeki, dla jej „mieszkańców". Ma to na celu zaskarbienie sobie ich pomocy lub ochrony (al-Guindi, 1978, s. 108,109). 2 3 2 Termin ten ma związek z arabskim miesiącem sahr, w którym pojawia się nowy księżyc (Kennedy, 1978, s. 126). W folklorze sudańskim odnosi się on do pewnych nieszczęśliwych zdarzeń dziejących się w czasie przełomowych momentów w życiu człowieka: narodzin, obrzezania, ślubu i śmierci. Są one konsekwencją nieprzestrzegania rytualnych zakazów. Zasadniczo zakazy te dotyczą kontaktowania się z określonymi przedmiotami i substancjami (złoto, krew, żelazo) oraz wykonywania pewnych czynno­ ści (przeprawa na drugi brzeg Nilu czy kontakt z osobą rytualnie nieczystą). Rodzaj „babki zbożowej" wyrabianej z sorgo. 3 �174 Maciej Kurcz Fot. 3. Typowy cmentarz widziany z lotu ptaka. Sudan północny (fot. J. Poremba, 2003) �Między rzeką a pustynią 175 Granica a obcy Ze środowiskiem Nilu związana jest grupa ludności o obniżonym statusie, w znakomitej większości posiadająca cechy „nietutejszości". We wsiach nad Ni¬ lem dużą rolę odgrywa rybołówstwo. Ryby stanowią ważne i cenne uzupełnienie pożywienia, zwłaszcza w sezonie letnim, gdy jest o nie najłatwiej. Przez pozostałą część roku wieśniacy lepiej sytuowani zajmują się rybołówstwem sporadycznie. Inaczej najubożsi mieszkańcy wsi, w szczególności grupy o obniżonym statusie, jak byli niewolnicy, zwani Sudanijja lub abid. Dla nich profesja ta jest formą zarob¬ kowania, a ryby są głównym składnikiem codziennej diety. Przedstawiciele grup marginalnych zmonopolizowali także przewoźnictwo rzeczne. Dysponując blasza¬ nymi łodziami, najczęściej napędzanymi silnikami spalinowymi, przewożą ludzi i towary z jednego brzegu na drugi. W transporcie rzecznym największą jednak rolę w okolicy odgrywają Koptowie — chrześcijanie egipscy, należący — mimo wysokiej pozycji materialnej — także do kategorii grup o obniżonym statusie spo¬ łecznym. W ich rękach znajdował się jedyny kursujący w regionie prom. Patrząc na pas osadniczy od strony pustyni, także spotykamy nietutejszych — napływową ludność do niedawna koczowniczą. Tworzą oni bardzo luźną, pro¬ wizoryczną oraz liczebnie małą zabudowę na rubieżach osad rolników, wyraźnie od nich odseparowaną kilkusetmetrowym pasem pustyni lub doliną okresowego cieku wodnego. Osadnictwo byłych nomadów stanowi, obok rzeki, kolejną strefę graniczną, oddzielającą wieś od złowrogiej pustyni. Dawniej rolę tę spełniała doli¬ na jakiejś okresowej rzeki, uadi czy khor, lub wiejski cmentarz, lokowany, zgodnie z muzułmańskim obyczajem, poza przestrzenią ludzkiego osadnictwa (fot. 3). Kontakt ze światem zewnętrznym to zajęcie na tyle niekomfortowe, że po¬ wierzane jest ludności o obniżonym statusie, często naznaczonej piętnem nietutejszości. Ludzie ci żyją w przenośni i dosłownie na marginesie miejscowego społeczeństwa. Z racji swojego pochodzenia, są niejako przypisani do obszaru granicy, ciągłych kontaktów z innoziemcami. Innymi słowy, są mediatorami mię¬ dzy obydwoma światami. Mury zagrody Dom, obok meczetu czy mauzoleum świętego, to jedno z najświętszych miejsc dla sudańskiego muzułmanina (fot. 4). Jest najprawdziwszym sanktua¬ rium — tyle że świeckim i prywatnym. W jego wnętrzu celebrowane są rytuały życia rodzinnego, skrywane szczelnie przed światem zewnętrznym. Dom to prze¬ de wszystkim świat kobiet oraz dzieci. Wysoki mur zapewnia im maksimum in¬ tymności. Nawet jeśli znajdować się w nim będą wyrwy czy dziury, i tak nikt nie odważy się obserwować przez nie, co dzieje się we wnętrzu domostwa. Byłoby to �176 Maciej Kurcz Fot. 5. Mur okalający dom - widok nocą. Sudan północny (fot. J. Poremba, 2003) �Między rzeką a pustynią 177 wbrew dobrym obyczajom. Mur ten bowiem jest nie tylko murem w dosłownym tego słowa znaczeniu, ale także osłania to, co według miejscowego obyczaju jest święte i zakazane (fot. 5). Sudański muzułmanin nie interesuje się tym, co dzieje się na zewnątrz, nawet tuż pod murami jego domu. Z perspektywy zagrody mur to granica ostateczna. Znajduje to odbicie choćby w stosunku do najbliższego otoczenia. I tak na przy¬ kład wyrzuca się śmieci po prostu za ogrodzenie, na ulicę. Sudańczykowi nie przeszkadzają sterty śmieci czy rynsztok płynący tuż obok zagrody. Ten świat jest już dla niego zupełnie obcy i obojętny . Podobnie jak w wielu kulturach, tak i tutaj szczególną troską otaczane jest wejście do domu. To niezwykle ważny punkt graniczny, przez który może wkraść się do wnętrza zagrody zło. Dlatego nad głównym wejściem (niekiedy dodatko¬ wo też nad wejściem do żeńskiej części domu) umieszcza się szereg apotropeicznych przedmiotów, jak rogi bydlęce, amulety zwane hidżiab czy martwe zwie¬ rzęta. Wszystkie zabezpieczają dom i jego mieszkańców przed nadprzyrodzonym niebezpieczeństwem. Szczególną funkcję oczyszczającą ma zielona gałązka pal¬ mowa. Do domu przynosi się ją, gdy ma pojawić się ktoś, kto podróżował na drugi brzeg Nilu bądź brał udział w jakimś rytuale związanym z rzeką. Osoba ta zobowiązana jest rzucić gałązkę przez próg lub położyć j ą na nim. Dopiero wtedy pozwala się przybyszowi przekroczyć próg domu. 4 Przełomowe momenty w życiu jednostki Życie wieśniaka północnosudańskiego nie jest jednorodne, lecz naznaczo¬ ne przełomami między różnymi etapami. Momentami wyznaczającymi koniec jednego, a początek drugiego etapu są narodziny, obrzezanie, małżeństwo oraz śmierć. Odczuwa się w ich trakcie jakby przekraczanie granicy. Faza przejściowa jest okresem marginalizacji, w czasie której człowiek zawieszony jest między obydwoma światami — etapami . To czas nader niebezpieczny. W tym przełomo¬ wym dla człowieka momencie czyhają nań duchy (głównie związane ze środowi¬ skiem rzecznym), gotowe przeszkodzić w przejściu, w szczególności gdy złamie się obowiązujące wtedy rytualne zakazy. Z drugiej strony, to sam człowiek sta¬ nowi zagrożenie. Będąc zawieszony między obydwoma światami — okresowo naznaczony jest „nieczystością". Dlatego też, w tym czasie, musi się izolować i poddać rytualnej kwarantannie, trwającej czterdzieści dni . W jej trakcie kobie¬ ta po porodzie nie powinna opuszczać zagrody, a także myć się (między świtem a zmierzchem), czesać czy nawet zmieniać odzieży (fot. 6). Przy jej łóżku leżeć 5 6 4 Więcej na ten temat piszę w: Kurcz, 2003. Na temat obrzędów przejścia zob. van Gennep, 2006. Czterdziestodniowa kwarantanna to bardzo stary zwyczaj, znany wielu kulturom, w szczególności — basenu Morza Śródziemnego oraz Bliskiego Wschodu. 5 6 �Maciej Kurcz 178 Fot. 6. Młoda matka w czasie rytualnej kwarantanny. Banganarti (fot. M. Kurcz, 2003) ma Koran i palić się kadzidło. Pod łóżkiem zaś powinien znajdować się jakiś ostry przedmiot czy gałązka palmowa. Wszystko po to, aby chronić kobietę przed nad¬ przyrodzonym niebezpieczeństwem. Okres ten kończy ryt oczyszczająco-dziękczynny, ablucja w nurtach rzeki, połączona z obdarowywaniem pokarmami istot rzecznych. W trakcie tego rytuału do rzeki wyrzucane są przedmioty „nieczyste", związane z wypełniającym się właśnie okresem przejścia. Wizyta ta ma także wy¬ razić wdzięczność wobec aniołów z Nilu. Są one, jak pisałem, uważane za swego rodzaju patronów każdej przełomowej chwili w życiu człowieka (Kurcz, 2005). Granica a ludzkie ciało Sudańczycy z lękiem podchodzą do pewnych części ciała: ust, oczu, uszu, genitaliów, odbytu. Wszystkie otwory ciała są miejscami styczności z nie za¬ wsze życzliwym człowiekowi światem zewnętrznym . Szczególnie przesądni obawiać się będą choćby ziewnięcia. Wtedy bowiem może w człowieka wstąpić jakiś zły duch. Podobnie rzecz ma się w toalecie. Uważa się zresztą, iż miejsca te w szczególny sposób upodobały sobie wrogie człowiekowi moce. Te i inne ludowe wyobrażenia inspirowane są muzułmańskimi praktykami modlitewnymi. 7 7 Więcej na temat stosunku do pewnych części ciała — zob. Douglas, 2007. �Między rzeką a pustynią 179 W islamie, osoba odprawiająca modlitwę musi znajdować się w stanie rytualnej czystości. Przed modlitwą w pierwszej kolejności myje się twarz, płucze usta, nozdrza i uszy, a następnie przystępuje do obmycia stóp i dłoni. Wszystkie te czynności wykonywane są trzykrotnie. Po stosunku seksualnym czy wizycie w toalecie winno się poddać bardziej kompleksowej ablucji. Ma ona zapewnić człowiekowi stan rytualnej czystości, zagrożony przez pewne części ludzkiego ciała, mające styczność ze światem zewnętrznym. Z tego samego powodu nie¬ boszczykowi przed pogrzebem zatyka się owe miejsca bawełną, aby po ostatniej ablucji człowiek ten dotrwał w stanie czystości do dnia Sądu Ostatecznego. Epilog Graniczność postrzegana jest przez Sudańczyków w wielu różnych wymia¬ rach przestrzeni oraz czasu. W rezultacie rozróżnić możemy co najmniej kilka jej rodzajów. Zawsze jednak granica to punkt krytyczny. Jest ona ważna, nierzadko konieczna z punktu widzenia człowieczej egzystencji, ale zawsze skrajnie nie¬ bezpieczna. Integralnie przecież związany jest z nią świat istot duchowych, nie zawsze nastawionych do człowieka życzliwie. Co więcej, człowiek przekraczają¬ cy granicę nabywa skazy nieczystości. Skutkuje ona okresowym ograniczeniem jego praw — wyłączeniem z życia społecznego. Pewnego rodzaju matrycą kon¬ cepcji granicy w ludowej kulturze Sudańczyków jest N i l i związane z nim zwy¬ czaje i wierzenia. Jego natura doskonale buduje poczucie istnienia innego świata, nieprzemijającego i transcendentnego. Równocześnie pozwala pełnić rolę grani¬ cy — fizycznie i symbolicznie wyznaczającej ramy mikrokosmosu. Opisane wyżej zjawiska, choć dotyczą Sudanu północnego, w dużej mierze znane są także w innych krajach muzułmańskich. Nie można się temu dziwić. Silnemu odczuwaniu niejednorodności rzeczywistości sprzyja przecież sam is¬ lam. Nakazuje choćby swojemu wyznawcy waloryzować otaczający świat, czy wystrzegać się pewnych kategorii pokarmów lub czynności. Słowa kluczowe: Sudan, islam, Nil, granica BIBLIOGRAFIA Douglas M . 2007 Czystość i zmaza. Analiza pojęć nieczystości i tabu, przeł. M . Bucholc, PIW, Warszawa. van Gennep A. 2006 OObrzędy przejścia. Systematyczne studium, przeł. S. Szymański, PIW, Warszawa (wyd. 1, 1909). �Maciej Kurcz 180 Grauer A., Kennedy J.G. 1978 Evil River Beings, w: Nubian Ceremonial Life. Studies in Islamic Syncre­ tism and Cultural Change, ed. J.G. Kennedy, The University of California Press and The American University in Cairo Press, Cairo, s.114-124. al-Guindi F. 1978 The Angels in the Nile: A Theme in Nubian Ritual, w: Nubian Ceremonial Life. Studies in Islamic Syncretism and Cultural Change, ed. J.G. Kennedy, The University of California Press and The American University in Cairo Press, Cairo, s. 104-113. Kennedy J. G. 1978 Mushahara: a Nubia Concept of Supernatural Danger and the Theory of Taboo, w: Nubian Ceremonial Life. Studies in Islamic Syncretism and Cul­ tural Change, ed. J.G. Kennedy, The University of California Press and The American University in Cairo Press, Cairo, s. 125-149. Kurcz M . 2003 Wiejska zagroda północnego Sudanu, „Lud" t.87, s. 267-289. 2005 Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka — dzieciństwo i wiek młodzieńczy, „Lud" t.89, s.157-189. MacMichael H.A. 1967 A History of the Arabs in Sudan, Frank Cass&Co. Ltd., London (wyd. 1, 1922). Trimingham J. S. 1965 Islam in the Sudan, Oxford University Press, London. Maciej Kurcz BETWEEN RIVER A N D DESERT. THE CATEGORY OF BORDER I N THE CULTURE OF N O R T H SUDANESE MUSLIMS (Summary) Islam categorises reality into two clearly separated spheres; lay and sacred. This di­ vision determines nearly every sphere of the Muslim's life. Because of the importance of this division, sanctified by religion and custom, borderline places, which both link and separate both worlds, become particularly important. The author discusses the problem of border as one of the most basic issues of the cul­ ture. He analyses it in the context of the rural environment of Northern Sudan, which he learnt during his two study trips. In Northern Sudan it is the Nile that serves as the physical and symbolic border area. It is most strongly associated with the experience of border and sacrum. Because of this, it is a model of the conceptualisation of all kinds of places or events, which give the im­ pression of border crossing. The phenomena described in the article, although strongly connected with the North Sudanese context, are basically common to the other areas of the Middle East. Simply, because they are integrally linked to Islam. Key words: Sudan, Islam, Nile, border � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7fbfce6e4be5b248971a5feb9e49fe53.pdf 56cc846ed79fddc2d4001ab56b6d5043 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5182 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4807 Title A name given to the resource Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt naukowy / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.137-154 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szarota, Piotr Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 PIOTR SZAROTA Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej Warszawa JAPOŃSKI UŚMIECH: ORIENTALISTYCZNA INWENCJA CZY SKRYPT KULTUROWY? Pomiędzy orientalizmem a nihonjinron Autorem pierwszej analizy japońskiego uśmiechu jest Lafcadio Hearn. Hearn to postać niezwykła — ten pół-Grek, pół-Irlandczyk przyjechał do Japonii w roku 1889 jako dziennikarz i autor dwóch powieści. Japonia oczarowała go i zafascynowała. Zaczął spisywać swoje obserwacje i analizy kulturowe, aby po paru latach wydać dwutomowe dzieło, które przyniosło mu rozgłos: Glimpses of Unfamiliar Japan. Kiedy książka ukazała się na Zachodzie, Hearn był już obywatelem japońskim, żonatym z córką samuraja, podpisywał się Yakumo Koi¬ zumi. „Japończycy mówią o «złych twarzach» cudzoziemców" — pisał w swojej pierwszej wydanej w 1894 roku książce o Japonii. „Cudzoziemcy opowiadają z wielką pogardą o japońskim uśmiechu; podejrzewają, że kryje się za nim nieszczerość (...) tylko nieliczni, bardziej spostrzegawczy, widzą w nim tajemnicę wartą zbadania" (Hearn, 1976, s. 657). Książka Hearna nie jest z pewnością książką naukową, widać w niej skłonność do sentymentalizowania rzeczywistości i zbyt pospiesznych uogólnień, słabość do forsowania niepewnych hipotez. Z dzisiejszej perspektywy widać jasno, że pomimo ogromu erudycji i obfitego materiału faktograficznego pisarstwo Hearna odbija dwie tendencje charakterystyczne dla większości analiz dotyczących Ja¬ ponii. Z jednej strony jest to celebrujący egzotykę mitycznego „Wschodu" orientalizm, z drugiej — przekonanie o wyższości i wyjątkowości japońskiej kultury. Termin „orientalizm" wprowadzony został przez Edwarda W. Saida dla opisu popularnego na Zachodzie prądu myślowego, który usprawiedliwia oraz propa¬ guje postawy uprzedzeń i wyższości w stosunku do mieszkańców części świa¬ ta zwanej w zachodnim piśmiennictwie Orientem. W wydanej po raz pierwszy w 1978 roku książce Orientalism, Said (1991) koncentruje się na świecie arab¬ skim; interesuje go zwłaszcza zasadnicze przewartościowanie, jakie dokonało się w zachodnim postrzeganiu „Orientu" na przełomie X V I I I i X I X wieku. Wtedy właśnie Orient, który w wyobraźni Europejczyków stanowił ucieleśnienie boga­ ctwa, przepychu, kulturalnego wyrafinowania, potęgi militarnej i nieokreślonej �138 Piotr Szarota tajemniczości, stał się nagle przeciwieństwem tych cech. Mieszkańcom Orientu zaczęto przypisywać lenistwo i intelektualny marazm, a jednocześnie poryw­ czość i uleganie namiętnościom. Orient stał się swoistym zaprzeczeniem Zacho­ du, miejscem symbolizującym to wszystko, czym na Zachodzie pogardzano. Zachodnie myślenie i pisanie o Japonii wpisuje się w bogatą tradycję orientalistyczną. Jako pierwszy pisał o tym Richard Minear (1980). Zwraca on uwagę na trzy podstawowe elementy obecne w myśleniu orientalistycznym: 1) posłu­ giwanie się abstrakcjami, takimi jak „kultura europejska" i „kultura orientalna", 2) przekonanie o wyższości tej pierwszej, 3) przeciwstawianie dawnej wielkości kultury Orientu i jej obecnej degradacji. Wszystkie te trzy elementy odnajduje Minear w zachodnim piśmiennictwie poświęconym kulturze japońskiej. Jednak wbrew temu, co pisze Minear (1980), wydaje się, że dyskurs orientalistyczny wcale nie jest jednolity, a Japonia znajduje w nim miejsce szczególne. Zwraca na to uwagę Pham (1999). Japonia, w przeciwieństwie do większości krajów azjatyckich, nie została nigdy skolonizowana, a na początku X X wieku stała się jedną z potęg militarnych i gospodarczych ówczesnego świata. Co wię­ cej, w okresie I I wojny światowej zagroziła bezpośrednio aliantom. Podziw mie¬ sza się więc w opisach Japonii i Japończyków ze strachem i pogardą, mamy tu do czynienia ze znacznie większą ambiwalencją i zniuansowaniem niż w wypadku opisów świata arabskiego. Z jednej strony widzimy zachwyt nad wyrafinowaniem kultury japońskiej, estetyką jedzenia, utrzymywaniem harmonii z naturą, mistyką buddyzmu zen, z drugiej — pogardę dla „konformizmu" Japończyków, strach przed ich „fanatyzmem", „okrucieństwem" i „hipokryzją" (por. Rosen, 2000). Znajdujemy tu jednak także elementy charakterystyczne dla szerszego dys¬ kursu orientalistycznego: Japonia postrzegana jest jako przeciwieństwo Zachodu, a Japończycy jako dziwni i nieodgadnieni; zachwytowi nad przeszłością i tra­ dycją towarzyszy nieodmiennie wielkie rozczarowanie modernizacją. Te wątki widoczne są również w mniejszym lub większym stopniu w dziełach Hearna. Orientalizm nie jest jednak jedynym problemem, z którym spotykamy się, pisząc o Japonii. Mało jest kultur, które opisywane były z równą konsekwencją jako specyficzne i zupełnie odrębne od reszty świata, co nader często owocuje swoistą mitologizacją rzeczywistości. Powstało nawet pojęcie nihonjinron, odno­ szące się do ideologii kulturowego nacjonalizmu, którego misją jest podkreślanie i ugruntowywanie założeń o kulturowej wyższości kultury japońskiej (Burman, 2007). Można powiedzieć, że ideologia nihonjinron stanowi swego rodzaju od¬ wrócenie założeń orientalistycznych i jest odpowiedzią na etnocentryzm, obecny (często nawet współcześnie) w zachodnich rozważaniach na temat Japonii. Problem nie jest nowy, ale zaczęto go analizować stosunkowo niedawno (Gjerde, Onishi, 2000; Sugimoto, 1997). Co ciekawe, jest to przypadłość dotykająca nie tylko samych Japończyków, ale również wielu piszących o Japonii zachodnich autorów. Poszukując wyróżników „japońskości" pisze się na przykład o tym, że wszyscy Japończycy posiadają pewne specyficzne cechy czy właściwości, nie bio- �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 139 rąc pod uwagę, że występują tu znaczne różnice między jednostkami. Zakłada się ponadto, że cechy te występują wyłącznie lub niemal wyłącznie wśród Japończy¬ ków i że występowały zawsze, niezależnie od kontekstu społeczno-historycznego. Traktowanie kultury jako homogenicznej całości i programowy ahistoryzm przypomina do złudzenia praktykę antropologii kulturowej rozpowszechnioną w pierwszej połowie X X wieku, obecnie jednak traktowaną jako anachronicz¬ ną. Kiedyś przedmiotem zainteresowania antropologów były przede wszystkim małe, z reguły izolowane społeczności, które wydawały się jednorodne w swoim „spętaniu" wzorami kulturowymi i „zawieszone w czasie". Wojciech J. Burszta (2004, s. 33) określa obowiązującą wtedy koncepcję kultury mianem „rafy kora¬ lowej", ponieważ „to, co raz w niej zostało zakumulowane, przechowywało się w stanie nienaruszonym". „Margaret Mead, wracając w swoje ukochane strony po dwudziestu latach, spotkała już innych ludzi, następne pokolenia, ale nie mia¬ ła wątpliwości, że obcowała nadal z «kulturą Samoa» jako społeczną ciągłością wzorów uczestniczenia w życiu społecznym (...). Niewiele było tutaj miejsca na transformację, przypadkowość, innowacyjność, niepewność i sprzeczności. W bycie totalnym zniewolenie matrycą wzorców myślenia i działania zdawało się pełne". Japonia — kontynuuje wywód Burszta (2004, s. 34), jest jednak no¬ woczesnym, złożonym i klasowo zróżnicowanym społeczeństwem, które wbrew temu, co się często pochopnie zakłada, nie jest również jednorodne etnicznie. Podsumowując te rozważania, trudno nie dojść do niewesołej refleksji, że pi¬ sanie o kulturze Japonii jest dzisiaj nieporównanie trudniejsze niż sto, a nawet 50 lat temu, a kto wie, czy w ogóle możliwe. Czy nie lepiej więc odłożyć pióro, niż narazić się na miażdżącą krytykę? Niewątpliwie byłoby to znacznie prostsze, moż¬ na jednak spróbować przynajmniej częściowo obejść piętrzące się tutaj problemy. W swojej krytyce poświęconych Japonii studiów psychologicznych Per Gjerde (2001) zwraca uwagę, że podstawowym błędem popełnianym przez autorów jest brak rozróżnienia pomiędzy poziomem wartości kulturowych a faktycznym zacho¬ waniem współczesnych Japończyków. Tymczasem wartości kulturowe, często nie pozbawione konotacji ideologicznych (np. nacjonalistycznych), mogą tylko w nie¬ wielkim stopniu odzwierciedlać to, co Japończycy odczuwają i robią na co dzień. Nawet jeśli związek pomiędzy wartościami a zachowaniem wydaje się wyraźny, nie należy przyjmować tego a priori, lecz dokładnie zbadać. W artykule tym będę się więc starał o ostrożność przy formułowaniu uogól¬ nień na temat zachowania; moim celem jest przywołanie japońskich wartości i norm, które mogą wyjaśniać tradycyjne funkcje uśmiechu w tej kulturze. Twarz i komunikacja niewerbalna Uśmiech jest charakterystycznym i łatwo rozpoznawalnym wyrazem mi¬ micznym spełniającym ważną funkcję komunikacyjną. Anna Wierzbicka (1995) �Piotr Szarota 140 zakłada, że uniwersalnym przekazem, jaki niesie ze sobą uśmiech, jest zdanie: „W tej chwili czuję coś dobrego". Nie interesuje jej, czy to „czucie" będzie szcze­ re, czy udawane, bo nie zmienia to w niczym treści komunikatu, rdzeń również pozostaje ten sam, niezależnie od tego, jakie intencje mu przyświecają. Czy bę­ dzie to appeasing smile (nieobecny w języku polskim związek frazeologiczny — uśmiech uspokajający, łagodzący sytuację) czy revengeful smile (uśmiech bę­ dący zapowiedzią zemsty — przybliżonym polskim odpowiednikiem może być uśmiech złowrogi), rdzeniem komunikatu jest dobre samopoczucie nadawcy. W pierwszym wypadku (appeasing smile) Wierzbicka (1999, s. 175-176) pro¬ ponuje następujący komunikat: (a) nie chcę, abyś myślał(a), że w tej chwili czuję coś złego; (b) w tej chwili czuję coś dobrego; (c) nie chcę zrobić nic złego. W wypadku revengeful smile sekwencja będzie następująca: (a) chcę ci zrobić coś złego (ponieważ ty zrobiłeś mi coś złego); (b) mogę to zrobić teraz; (c) z tego powodu czuję teraz coś dobrego. Poszczególne kultury różnić się mogą od siebie pod względem sugerowanych sposobów wykorzystania uśmiechu w życiu społecznym. Wierzbicka bardzo wiele miejsca poświęca na przykład omówieniu znaczenia i funkcji uśmiechu w kulturze amerykańskiej. Zrozumienie kulturowych norm związanych z wy­ korzystywaniem uśmiechu w Japonii nie jest możliwe bez wcześniejszej analizy zasad związanych z komunikacją niewerbalną. Jeszcze w latach 60. Edward Hall (1984) zaproponował podział na kultury wysokiego i niskiego kontekstu. W ko¬ munikacji o wysokim kontekście niewiele trzeba wyrażać za pomocą słów, po¬ nieważ większość informacji jest zawarta już w kontekście wypowiedzi. Ważne jest, kto z kim rozmawia, w jaki sposób to czyni i gdzie odbywa się rozmowa. Najprawdopodobniej więc uśmiech rzadko będzie tu traktowany jako sygnał spo¬ łeczny, którego znaczenie może być niezależne od tła. Odwrotnie, w kulturach o niskim kontekście uśmiech interpretowany będzie raczej jako samoistny (pozy¬ tywny) komunikat, względnie niezależny od kontekstu, w jakim się pojawia. Specyfikę komunikacji wysokiego kontekstu świetnie uchwycił Didier Cazal w eseju poświęconym kulturze koreańskiej. „Koreańczycy posiadają szczególnie rozwiniętą kulturową umiejętność pojmowania uczuć, emocji swych rozmówców. Koreańczyk (... ) stara się uchwycić jedność, spójność w całym zachowaniu, mimo zewnętrznych pozorów, widocznej swobody na twarzy i w mowie. Wszelkie pęknię¬ cie wizerunku będzie interpretowane ujemnie: źle ukryte oznaki nerwowości, skur­ cze twarzy, uśmiech z lekka usztywniony" — pisze Cazal (1996, s. 215-216). Ta kulturowo rozwinięta umiejętność pojmowania emocji rozmówców, intui¬ cyjnego uchwycenia wewnętrznego nastawienia partnera w danym momencie, �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 141 nazywa się w Korei nunchi. Przybliżonym odpowiednikiem koreańskiego nunchi jest japońskie omoiyari. Omoiyari oznacza przede wszystkim empatyczną umiejętność wyczuwania nastrojów oraz gotowość do zaspokojania niewypowie¬ dzianych na głos życzeń i pragnień. Takie Sugiyama Lebra (1976) przywołu¬ je anegdotę o mężu, który wracając do domu, zwraca uwagę na brak harmonii w stojącej przy wejściu kwietnej aranżacji. Na tej podstawie mężczyzna domyśla się, że coś musiało zmartwić jego żonę i próbuje zrozumieć, co zaszło. Domyśla się, że doszło do konfliktu z teściową, żonie nie wolno bowiem otwarcie kryty¬ kować zachowania matki męża, próbuje więc przekazać mu informacje drogą pośrednią. Podstawą omoiyari jest wielka koncentracja na nieistotnych pozornie infor¬ macjach kontekstowych. Interpretacja czyjegoś zachowania opiera się właśnie na łączeniu ze sobą takich drobnych szczegółów. Dzięki omoiyari możliwe jest przeniknięcie poza fasadę konwencjonalnego uśmiechu. Jest to umiejętność, któ¬ rej brakuje ludziom Zachodu, dla których japońskie uśmiechy z reguły pozostają „zagadkowe". Różnica ta wynika w dużej mierze z innego podejścia do komunikacyjnej funkcji twarzy. W zachodniej psychologii, opartej głównie na amerykańskiej tra¬ dycji badawczej, przyjmuje się, że twarz ludzka jest najważniejszym obszarem komunikowania stanów emocjonalnych, może odzwierciedlać postawy, być waż¬ nym źródłem informacji zwrotnych. Niektórzy badacze (por. Knapp, Hall, 2000) uznają, że stanowi najważniejsze po mowie źródło informacji w kontaktach międzyludzkich. „Prymat twarzy", czyli tendencja do przypisywania jej więk¬ szej uwagi niż innym kanałom komunikacyjnym, jest dobrze udokumentowany. Może to wynikać z naszych przekonań, że twarz mówi bardzo wiele o osobowo¬ ści człowieka. Jest „zwierciadłem duszy" czy, jak pisał Szekspir: „istną tablicą, na której skryte rzeczy można czytać". Rzecznicy psychologii międzykulturowej (np. Markus, Kitayama, 1991) za¬ kładają, że kolektywistyczne kultury Dalekiego Wschodu nastawione są na da¬ leko idącą powściągliwość w wyrażaniu emocji i własnych pragnień, co wynika z żywotności tradycji konfucjańskiej. Powściągliwość ta nie polega jedynie na ograniczeniu bezpośredniości komunikacji słownej, ale również na ograniczeniu komunikacyjnego znaczenia twarzy. Komunikacyjne znaczenie oczu i ust Najtrudniej kontrolować ekspresję oczu, stąd właśnie one uważane są na Dalekim Wschodzie — w Chinach, Korei i Japonii — za nieporównanie ważniejsze źródło informacji niż mimika całej twarzy. Tylko oczy zdradzić mogą to, co człowiek myśli naprawdę. „To spojrzenie oczu uważane jest w Korei za zwierciadło duszy — pisze Didier Cazal (1996, s. 216). — Zgłębiać je, to to samo, co zagrażać prywatności, �Piotr Szarota 142 wręcz uchybić czci. Twarz można badać tylko ukradkiem, nigdy w sposób ciągły (...). Patrzenie w oczy Koreańczykowi w sposób natarczywy wprawia go w zakłopotanie: jest to pogwałcenie jego duszy, wdarcie się w jego prywatność". Ta „wschodnia" koncentracja na oczach ma głęboki sens psychologiczny. Skurcz mięśni okołoocznych mówi nam na przykład, czy uśmiech, który obser¬ wujemy, jest konwencjonalnym uśmiechem społecznym, za którym kryje się tyl¬ ko zdawkowa uprzejmość, czy uśmiechem faktycznie angażującym pozytywne emocje. Autentyczna radość maluje się nie tylko wokół oczu, ale i w samych źrenicach. Gdy przeżywamy radość, źrenice rozszerzają się. W wypadku złości stają się mniejsze (Doliński, 2000). Charakterystyczne, że Amerykanie i Japończycy w korespondencji za pośred¬ nictwem Internetu używają innych emotikonów dla oznaczenia emocji. Konwen¬ cja amerykańska zaadaptowana została na całym Zachodzie, :-) oznacza tam za­ dowolenie (schematyczna uśmiechnięta twarz), zaś :-( to smutek. Japończycy na oznaczenie zadowolenia używają jednak zupełnie innego symbolu ( _ ) , inaczej też symbolizują smutek (;_;). Widać tutaj, że o ile amerykańskie emotikony kon­ centrują się na okolicy ust, japońskie różnią się jedynie sposobem przedstawiania oczu: wesołe albo zapłakane. Podobne różnice, o czym autorzy już nie wspominają, występują w tradycyj¬ nej ikonografii japońskiej, zgodnie z którą usta były wyobrażane w znacznym pomniejszeniu w stosunku do reszty twarzy. Konwencja ta wydaje się w Japonii ciągle żywa, o czym świadczy specyficzny sposób rysowania przez dzieci posta¬ ci ludzkich (por. LaVoy i in., 2001; Szarota, 2006) oraz stylistyka mangi, czyli bardzo swoistej, japońskiej odmiany komiksu, której początki sięgają X I I I wieku (Perper, Cornog, 2002). W mandze, jak również w jej animowanym odpowiedniku — anime, to właś¬ nie oczy przekazują najwięcej informacji o przeżyciach i intencjach bohaterów. Jak pisze znawca mangi, Frederik Schodt (1996, s. 49): A A Gdy obcokrajowcy po raz pierwszy oglądają mangę, ich uwagę przykuwają pro­ porcje twarzy, oczy wydają się nienaturalnie wielkie, kończyny tyczkowate, a dłu­ gie blond włosy sugerują, że bohaterowie nie są Japończykami. Rzeczywiście przed okresem Meiji japońscy rysownicy ukazywali bohaterów z małymi oczami i wąskimi ustami; wraz z otwarciem na kulturę Zachodu i pojawieniem się nowych kanonów estetycznych, w rysunku zaczęły obowiązywać nowe proporcje. Współczesna stylistyka mangi narodziła się pod koniec lat 50. zeszłego stule­ cia. Schodt twierdzi, że duże „europejskie" oczy jej bohaterów to wynik zachwia¬ nia kulturowej tożsamości Japończyków po przegranej wojnie i latach upokarza¬ jącej amerykańskiej okupacji. Choć wpływy zachodniej estetyki na kształtowanie się mangi są bezsporne (uważany za ojca współczesnej mangi Osamu Tezuka pracował przecież dla koncernu Disneya), powiększone oczy to jednak przede wszystkim konwencja, która pozwala najpełniej komunikować stany emocjonal- �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 143 ne postaci (Brophy, 1997; Perper, Cornog, 2002). Możliwości śledzenia (klatka po klatce) subtelnych zmian mimicznych daje przede wszystkim anime, manga posługuje się z reguły skrótem. Różnice w symbolice emotikonów czy w obrębie zachodniej i japońskiej este¬ tyki komiksowej wzbudziły zaciekawienie psychologów. Wychodząc z założe¬ nia, że interpretując nastawienie czy stan emocjonalny drugiego człowieka ludzie posługują się specyficznymi dla danej kultury informacjami, Masaki Yuki, Wil­ liam Maddux i Takahiko Masuda (2007) postanowili sprawdzić, czy Japończycy i Amerykanie rzeczywiście różnią się pod względem częstości korzystania z oczu i ust jako sygnałów niewerbalnych. W swoim eksperymencie pytali o interpre¬ tację fotografii osób wyrażających zadowolenie i smutek, zdjęcia spreparowane zostały jednak w taki sposób, że górna część twarzy (oczy) i dolna (usta) wy¬ rażały co innego. Wykorzystano następujące kombinacje: wesołe oczy-neutralne usta, wesołe oczy-usta w „podkówkę", smutne oczy-neutralne usta, smutne oczy-uśmiechnięte usta, neutralne oczy-uśmiechnięte usta, neutralne oczy-usta w „podkówkę". Okazało się, że uczestniczący w badaniu studenci amerykańscy częściej oceniali osoby z uśmiechniętymi ustami jako bardziej szczęśliwe niż stu¬ denci japońscy, niezależnie od tego, co wyrażały oczy. Z kolei studenci japońscy większą wagę przywiązywali do oczu; jeśli były „wesołe", oceniali osobę jako bardziej zadowoloną niż Amerykanie, niezależnie od kształtu jej ust. Wyniki te uznać można za zbieżne z rezultatami uzyskanymi we wcześniej¬ szym badaniu Davida Matsumoto (1989), w którym Japończycy byli zdecydo¬ wanie mniej skorzy niż Amerykanie do tego, by uznać, że przedstawione im na fotografiach uśmiechnięte osoby są szczęśliwe czy radosne (w tym wypadku pre¬ zentowane były zdjęcia nie poddane obróbce komputerowej). W jednym i dru¬ gim badaniu uśmiechnięte usta — które Amerykanom kojarzą się jednoznacznie z wyrażaniem pozytywnych emocji — traktowane są przez Japończyków jako znacznie mniej istotny komunikat. Jeden, a nawet dwa eksperymenty nie przesądzają oczywiście sprawy, sądzę jed¬ nak, że to ważny głos w dyskusji o japońskich normach i wartościach kulturowych. Yuki i jego współpracownicy twierdzą, że ich badanie do pewnego stopnia wyjaś¬ nia, dlaczego Japończycy postrzegani są przez Amerykanów jako nieemocjonalni czy nieodgadnieni w tym, co myślą i czują (inscrutable) — to bardzo częsty motyw „orientalistyczny", wyraźny choćby w Chryzantemie i mieczu Ruth Benedict (2003). Wszystko wskazuje na to, że ludzie Zachodu mają skłonność do niedoceniania naj¬ ważniejszego kanału informacji, jakim są w wypadku Japończyków oczy. Warto zauważyć, że wyniki badania kłócą się jednak z potoczną wiedzą od¬ nośnie do tego, jak wygląda codzienna interakcja ludzi w krajach takich jak Ko¬ rea, Japonia czy Chiny. Ludzie bardzo rzadko zaglądają sobie tam w oczy, pod­ czas rozmowy skłonni są raczej spuszczać wzrok. Pisze o tym Rie Hasada (1996) w swojej analizie zasad komunikacji niewerbalnej obowiązujących w Japonii. Za¬ miast w oczy, rozmawiające ze sobą kobiety zdają się spoglądać na swoje szyje, �144 Piotr Szarota mężczyźni zaś podziwiają sposób wiązania krawata. Autorzy omawianego badania zdają sobie sprawę z tego problemu; piszą że Japończycy, choć są w stanie dobrze rozpoznawać ukryte w twarzy „sygnały diagnostyczne", niekoniecznie robią z tego użytek. Być może jest to motywowane chęcią zachowania społecznej harmonii. Kulturowe skrypty japońskiego uśmiechu Anna Wierzbicka zakłada, że każda kultura dysponuje zestawem „central¬ nych znaczeń", które komunikowane są nieustannie zarówno poprzez język, jak i niewerbalnie, a więc również za pomocą uśmiechu. Znaczenia tego rodzaju mogą być uznane za swoiste „skrypty kulturowe", które kierują zachowaniem ludzi w danej społeczności. Pojęcie skryptów zaczerpnięte zostało z psychologii (Schank, Abelson, 1977), lecz tutaj uzyskało nowe znaczenie; w tym ujęciu są to zindywidualizowane scenariusze zachowania, odzwierciedlające specyficzne wartości kulturowe. Różne skrypty kulturowe mogą na przykład zachęcać do uśmiechu i swoiście uzasadniać jego wykorzystywanie w tak odmiennych trady¬ cjach jak polska, japońska czy amerykańska. Zdaniem Wierzbickiej (1997) — kulturę japońską opisać można najlepiej przy pomocy siedmiu słów-kluczy, które nie poddają się przekładowi na inne języki: amae, enryo, wa, on, giri, seishin i omoiyari. Sądzę, że w wypadku uśmiechu kluczowe znaczenie będzie miała analiza wartości związanych z wa, które stoją u podstaw japońskiej organizacji społecznej. W zachodnich analizach poświęco¬ nych Japonii wa tłumaczone jest z reguły jako harmonia. Wierzbicka podkreśla, że chodzi tutaj przede wszystkim o harmonię w obrębie własnej grupy, poczu¬ cie jedności i całkowitej solidarności z innymi. Wa musi mieć oczywiście swoją cenę, implikuje przedkładanie dobra grupy nad własne interesy, jest więc kwin¬ tesencją kulturowego kolektywizmu. Ktoś, kto będzie łamał grupowe normy, ob¬ stawał przy własnym zdaniu, musi liczyć się z wykluczeniem, jak głosi japońskie powiedzenie: „Gwóźdź, który wystaje, zostanie przybity". Tego rodzaju antyindywidualistyczne nastawienie budzi na Zachodzie z reguły skojarzenia z totalitarnym podporządowaniem i bezrefleksyjnym konformizmem. Stąd właśnie orientalistyczne wyobrażenia o Japończykach jako niezdolnych do refleksji „bezdusznych robotach", a w najlepszym wypadku „pracowitych mrów¬ kach", podporządkowanych całkowicie celom swojej organizacji (por. Rosen, 2000). Wa nie implikuje jednak niczego takiego. Wierzbicka zwraca uwagę, że harmonia jest tutaj wartością idealną, do której się dąży, a nie czymś, czego się za wszelką cenę broni. Proponuje też, aby zamiast o naładowanym negatywnymi konotacjami konformizmie, mówić o konsensusie, który jest wynikiem nie naci¬ sku czy siłowej konfrontacji, lecz kompromisu. Edwin Reischauer twierdzi, że Japończycy próbują osiągnąć wa poprzez „sub¬ telny proces wzajemnego zrozumienia, niemal intuicyjnie, a nie poprzez precyzyj- �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 145 ną analizę przeciwstawnych racji albo rozstrzygające decyzje, niezależnie czy byłyby podejmowane przez jednego człowieka, czy głosy większości". „Ostatecz¬ nym celem jest konsensus, ogólne porozumienie, które ma być udziałem wszyst¬ kich — kontynuuje Reischauer. — Dekrety wydawane przez jednego człowieka, niezależnie od tego, jak wielkim autorytetem rozporządza, przyjmowane są z nie¬ chęcią; za niesatysfakcjonujące uznawane są nawet decyzje przegłosowane przez zdecydowaną większość" (Reischauer, 1988, s. 136). Dla wyjaśnienia różnic pomiędzy funkcjonowaniem społecznym Ameryka¬ nów i Japończyków, Shinobu Kitayama i Hazel Markus odwołują się do konstruktu „Ja". Ich zdaniem, różne kultury kształtują różne koncepcje własnej osoby. W kulturach kolektywistycznych, takich jak Japonia, przeważa „Ja współ¬ zależne". W tym ujęciu Ja spostrzegane jest jako pozostające w stałej wzajemnej zależności od otaczającego je kontekstu społecznego, a relacje z innymi są cen¬ tralnym doświadczeniem człowieka. W kulturach indywidualistycznych częściej spotyka się „Ja niezależne". Ja rozumiane jest tutaj jako niezależna od kontekstu społecznego, autonomiczna całość, zawierająca pewne niepowtarzalne atrybuty. Taka, a nie inna koncepcja własnego Ja ma doniosłe znaczenie dla zachowania człowieka, wpływa na jego myślenie, procesy motywacyjne i życie emocjonalne. Markus i Kitayama (1991) zakładają, że potrzeby i motywy są częścią niepowta¬ rzalnego, wewnętrznego rdzenia systemu Ja każdej osoby. Jeśli to prawda, to praw¬ dopodobnie inna nieco będzie natura motywacji osób charakteryzujących się Ja współzależnym i tych, którzy mają Ja niezależne. Motywacje ludzi z Ja współza¬ leżnym koncentrują się bardziej wokół innych osób, są to więc przede wszystkim motywy społeczne, związane najczęściej z utrzymywaniem społecznej harmonii. Z kolei motywacje ludzi z Ja niezależnym wiążą się z samopotwierdzaniem, pod¬ wyższaniem samooceny i samorealizacją. Większość z tych założeń zyskała z cza¬ sem mocne potwierdzenie empiryczne (Kitayama, Mesquita, Karasawa, 2006). Powróćmy jednak do kwestii zasadniczej: w jaki sposób ideały związane z wa mogą mieć wpływ na kulturowe skrypty związane z uśmiechaniem się? Wydaje mi się, że wpływ ten może być trojakiego rodzaju. Dwa pierwsze przypadki doty¬ czą sytuacji, w których uśmiech jest pożądany: 1) „uśmiecham się, mimo że dzie¬ je się coś złego, ponieważ mam na względzie dobro innych" (np. chcę oszczędzić im swoich zmartwień) oraz 2) „uśmiecham się, mimo że dzieje się coś złego, ponieważ chcę, aby inni dobrze o mnie myśleli" (np. chowam pod uśmiechem swoją urazę). Trzecia sytuacja, to sytuacja, w której uśmiech powinien być po¬ wściągany: „nie uśmiecham się, mimo że dzieje się coś dobrego, gdyż może to zostać źle odebrane" (np. nie obnoszę się ze swoim sukcesem). Zacznę od pierwszego skryptu, gdyż to on najczęściej przywoływany jest w celu wyjaśnienia istoty japońskiego uśmiechu. „Mieć poważne albo smutne oblicze to wyraz złych manier, ponieważ może to wywołać lęk albo ból u tych, którzy nas kochają, a u tych, którzy nas nie kochają, niezdrową ciekawość" — pi¬ sał Hearn (1976, s. 668). „Niekontrolowany wybuch płaczu w obecności przeło- �146 Piotr Szarota żonych bądź gości jest niegrzecznością i pierwsze słowa, jakie usłyszymy w tych okolicznościach nawet od najprostszej wieśniaczki, to: «Proszę wybaczyć, że byłam tak samolubna»". Podobnie jest w wypadku przekazywania złych nowin, które muszą być zakomunikowane, takich jak informacje o śmierci najbliższych i konieczności wzięcia udziału w pogrzebie. „Niezależnie od tego, jak bolesna czy szokująca jest informacja, która ma być zakomunikowana, powinno to być zrobione z uśmiechem" — dodaje autor (Hearn, 1976, s. 668). Uśmiech ten in¬ terpretuje on jako podwójny komunikat: 1) „przepraszam, że muszę być na tyle nieuprzejmy, żeby w ogóle poruszyć tak przykry temat"; 2) „proszę nie czuć się zobowiązanym odczuwać to, co ja teraz czuję". Podobne spostrzeżenia znaleźć można w, późniejszych niemal o sto lat, teks¬ tach Donalda Richie (1987; 1992), amerykańskiego filmoznawcy, który osiadł w Japonii w 1947 roku i , podobnie jak Hearn, uczynił z niej swoją drugą ojczy¬ znę. „Japończycy uczą się od dziecka, aby nie wyrażać emocji, które mogłyby zagrozić, czasem bardzo chwiejnej i nietrwałej, harmonii społecznej — pisze Ri¬ chie (1992, s. 76). — Uśmiechy w obliczu śmierci ukochanej osoby są ciągle na porządku dziennym". Oczywiście, nie tylko ludzie Zachodu dostrzegają wyraźne powiązanie po¬ między wartością wa a imperatywem uśmiechu. Jak pisze Ranko Iwamoto, w Japonii każdy uczy się, że jego obowiązkiem jest robić wszystko, aby utrzymać się w stanie harmonii z resztą świata. Nie przypadkiem więc za najważniejszą cnotę uchodzi w Japonii samokontrola. Każdy Japończyk uczy się od dziecka, aby przed¬ stawiać się światu z jak najlepszej strony. Japończyk nie chce wyglądać na zbyt po¬ ważnego czy nieszczęśliwego, jest to uważane za nieuprzejme, bo może sprawić innym ból albo zmartwienie. Czy wszyscy nie mamy dość własnych problemów? (Iwamoto, 1961, s. 10). To empatyczne nastawienie na samopoczucie drugiego człowieka jest istotą omoiyari, o którym pisałem już wcześniej w kontekście komunikacji niewerbal­ nej. Omoiyari nie tylko ułatwia komunikację, pozwalając na odczytywanie moc¬ no zakodowanych komunikatów, ale oprócz pragmatycznego ma także wymiar moralny. Pisze o tym Lebra: Dla Japończyków, empatia (omoiyari) jest jedną z najważniejszych wartości, dzię¬ ki niej człowiek osiąga dojrzałość moralną i staje się godny szacunku. Mam nawet pokusę, aby nazwać kulturę japońską kulturą omoiyari. Omoiyari odnosi się do zdolności oraz potrzeby odczuwania tego, co czują inni ludzie (...) i pomagania im w osiąganiu tego, czego pragną (Lebra, 1976, s. 38). Troska o samopoczucie innych zakłada także oszczędzanie innym zmartwień i problemów, stąd kontrola niebezpiecznych emocji, które są bardzo zaraźliwe. Markus i Kitayama (1991) oraz Kitayama, Mesquita, Karasawa (2006) rozróżnia¬ j ą emocje skoncentrowane na Ja i emocje skierowane na innych. To właśnie emo- �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 147 cje pierwszego rodzaju, takie jak złość, gniew, smutek, lęk czy strach, stanowią potencjalne zagrożenie dla harmonii społecznej. Autorzy sugerują, że tego typu emocje, jeżeli w ogóle są przez Japończyków wyrażane, to wobec przedstawicieli grupy obcej, wśród swoich podlegają kontroli i maskowane są uśmiechem. Obraz doskonale empatycznych Japończyków nastawionych jedynie na czy¬ nienie dobra swoim bliźnim wydaje się jednak nieco skażony sentymentalnym orientalizmem. W rzeczywistości omoiyari jest ideałem, do którego nie każdemu dane jest się zbliżyć. Motywem, który spełniać może podobną rolę w kontrolo¬ waniu emocji, jest potrzeba utrzymywania pozytywnej autoprezentacji w rela¬ cjach z innymi ludźmi. Rozróżnieniem, które ułatwia zrozumienie kultury japońskiej, jest podział na tatemae i honne. Tatemae to fasada, którą pokazuje się najczęściej światu, ozna¬ cza ona postępowanie według kulturowych standardów uprzejmości. Honne to prywatne, wewnętrzne przekonania, którymi dzielić się można tylko z wybra¬ nymi bliskimi osobami i to zazwyczaj tylko w pewnych okolicznościach. Nie ma sytuacji, w której tatemae nie byłoby stosowane dla „zachowania twarzy", uniknięcia konfliktów, sytuacji niewygodnych czy zawstydzających. Ta fasadowa autoprezentacja jest więc jednym ze sposobów utrzymania po¬ zytywnego obrazu własnej osoby. Ilustruje to wypowiedź japońskiego terapeuty Yuuho Asaki, cytowana w artykule Hasady. „Jeśli przydarzy nam się coś niemiłego albo bardzo złego, chcielibyśmy zapłakać albo wpaść w złość, ale nie możemy tego zrobić. Myślimy: «okażę się słaby, gdy zacznę płakać», albo «złość to ob­ jaw niedojrzałości» i powstrzymujemy łzy albo wybuch złości" (Hasada, 2003, s. 50). Japończycy przywiązują ogromną wagę do tego, co myślą o nich inni ludzie. Brak umiejętności kontrolowania emocji traktowana jest zwykle jako oznaka naiw¬ ności lub braku ogłady, powściągliwość z kolei zapewnia szacunek otoczenia. Tatemae zakłada codzienne maskowanie swoich prawdziwych intencji i my¬ śli, wymaga więc ścisłej kontroli mimiki i innych zachowań niewerbalnych. To, co pozostaje, to uprzejmy uśmiech, niezależnie od tego, czy ktoś jest zawstydzo¬ ny, został przez kogoś obrażony, czy po prostu fatalnie się czuje. Uśmiech ten pojawia się nawet w kontaktach z cudzoziemcami, którzy nie znają zazwyczaj reguł tatemae. „Rozmawiałem kiedyś z pewnym Amerykaninem i nie rozumiejąc tego, co mówi, uśmiechnąłem się nieświadomie" — pisze Chie Iryo (1996). „Jak myślicie, kiedy człowiek się uśmiecha? Myślę, że wtedy, gdy jest szczęśliwy (...). Ale Japończycy mają kilka wyjątków od tej reguły. Jeżeli popełnisz błąd, co wte¬ dy robisz? My, Japończycy, zwykle się uśmiechamy. Nie jesteśmy zadowoleni, tylko bardzo zawstydzeni, więc nasz uśmiech jest gorzki". Pisząc o tatemae nie można nie wspomnieć o enryo. Enryo jest kluczową war¬ tością kultury japońskiej. Enryo to powściągliwość w kontaktach społecznych, powstrzymywanie się przed otwartym wyrażaniem swoich opinii, pragnień, pre¬ ferencji. Zachodnia bezpośredniość w tym względzie traktowana jest jako prze¬ jaw „niedojrzałości" przypomina bowiem zachowanie japońskich dzieci. �Piotr Szarota 148 Jednym z aspektów enryo jest manifestowanie skromności. W kulturze japoń¬ skiej, w przeciwieństwie do amerykańskiej, promowanie własnej osoby poprzez demonstrowanie swoich sukcesów postrzegane jest jako zjawisko negatywne. Lu¬ dzie skromni, którzy po osiągnięciu sukcesu wycofują się w cień, zamiast chwalić się i przypisywać sobie wszystkie zasługi, są w Japonii nie tylko bardziej lubiani, ale również oceniani jako zdolniejsi i bardziej kompetentni. Mało tego. Japończycy nie tylko nie wykazują tendencji do faworyzowania własnej osoby, ale zachowują się często wręcz przeciwnie, próbując umniejszać własne dokonania. Jeśli badani Amerykanie wypadną w testach gorzej od innych, będą mieli mniejsze zaufanie do takich wyników niż w sytuacji, gdy wypadną lepiej. Japończycy przeciwnie. Będą bardziej wierzyć w rzetelność wyniku, kiedy poniosą porażkę, niż gdy osiągną suk¬ ces (por. Markus, Kitayama, 1991). Zniekształcenie to przypisywane jest działaniu normy skromności lub potrzebie wzmacniania pozycji innych. Tego rodzaju nastawienie przejawia się również w kontrolowaniu mimiki. Hasada (2003) pisze, że reagując na komplementy, Japończycy sprawiają wra¬ żenie zakłopotanych bądź zawstydzonych, co bardzo dziwi Amerykanów, którzy spodziewają się po nich szerokich uśmiechów. Często odczytywane jest to jako „typowa japońska hipokryzja". W kontekście zawodów sportowych rezygnacja z otwartego manifestowania radości i tryumfalnych uśmiechów wynika często z omoiyari. Hasada (2003, s. 53) cytuje wypowiedź zawodnika sumo: „Kiedy udzielam wywiadu po wygranej walce, myślę o uczuciach swojego przeciwnika, dlatego czuję się winny, kiedy pokazuję swoją radość. Aby nie zrobić mu przy¬ krości, mówię więc, że miałem szczęście, albo że to był tylko przypadek". Uśmiech i socjalizacja Kulturowe wartości, aby spełniać funkcję regulatorów zachowania, muszą zo¬ stać zinternalizowane za pomocą różnego rodzaju oddziaływań socjalizacyjnych. Socjalizacja taka rozpoczyna się już we wczesnym dzieciństwie. Na rolę wycho¬ wania w uczeniu się kulturowych skryptów uśmiechu zwrócił już uwagę Hearn. „[Dzieci] uczą się uśmiechać, tak jak uczą się ukłonu" — pisał. Śmiech nie jest mile widziany, z oczywistych powodów. Lecz uśmiechu używa się przy wszystkich przyjemnych okazjach, zarówno gdy rozmawia się z kimś wyższym rangą, jak i równym sobie, ale także w sytuacjach, które nie są miłe; jest to pewien sposób bycia, obejścia. Najmilsza twarz to ta, na której gości uśmiech, a ukazywa¬ nie takiego właśnie oblicza rodzicom, krewnym, nauczycielom, przyjaciołom i tym wszystkim, którzy dobrze nam życzą, stanowi właściwy cel życia. Nawet jeśli serce się kraje, twym obowiązkiem jest uśmiechać się mężnie (Hearn, 1976, s. 667). Podobne spostrzeżenia znaleźć można w tekstach Donalda Richie (1987; 1992): „Lafcadio Hearn już dawno temu zwrócił uwagę, że japoński uśmiech �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 149 jest nie tylko spontaniczną ekspresją; to także forma etykiety, której ciągle uczą się japońskie dzieci" — pisze autor (1992, s. 76). „Próbowałem wyobrazić so¬ bie system wychowawczy, który był odpowiedzialny za ten fenomen: całe stule¬ cia, podczas których ludzie (... ) byli uczeni, że wyrażanie irytacji czy oburzenia nie jest społecznie produktywne. Należąc do pewnej społeczności, trzeba sza¬ nować jej standardy. Własna reakcja powinna zostać stłumiona, tak aby można było zachować atmosferę harmonii" (Richie, 1987, s. 117). „Dziecko uczy się więc wcześnie, że powinno uśmiechać się, gdy cierpi — dodaje Iwamoto (1961, s. 10). — Może się uśmiechnąć, gdy się poważnie skaleczy, a jego uśmiech ozna¬ cza wtedy: «Nie przejmujcie się. To nic poważnego»". W literaturze przedmiotu mówi się niekiedy o „treningu omoiyari", dzięki któremu dzieci uczą się przyjmować perspektywę drugiej osoby. Jak pisze Pa¬ tricia Clancy, powołując się na badania, które prowadziła w Japonii: „Wydając polecenia, japońskie matki podkreślają wyraźnie, jak ważna jest wrażliwość na potrzeby, życzenia i uczucia innych ludzi. Takie odwoływanie się do empatii, po¬ średnie bądź bezpośrednie, stanowiło 45% wszystkich uzasadnień, które wymie¬ niały matki jako podstawę własnych działań wychowawczych" (Clancy, 1986, s. 232). Uczenie empatii może polegać początkowo na informowaniu dziecka o potrzebach innych („Twoja siostra jest głodna"); bardziej zaawansowaną tech¬ niką jest przypisywanie obserwowanym ludziom słów, których w rzeczywisto¬ ści nie wypowiedziały, ale najprawdopodobniej myślą w podobny sposób. Na początku dziecko słucha matki, później z większym lub mniejszym sukcesem próbuje samemu „czytać w cudzych myślach". Zabiegi wychowawcze zmierzają też do nauczenia dziecka, że jego zachowanie powinno być zgodne z oczekiwaniami innych ludzi i że podlega ono ciągłej ocenie. W tym wypadku Clancy (1986) pisze o „treningu konformizmu", choć lepszym określeniem byłby tu chyba „trening wa". Matki często odwołują się do hipotetycz¬ nych reakcji innych ludzi, którzy obserwują bądź mogliby zauważyć zachowanie dziecka, ucząc je strachu przed społeczną dezaprobatą i wykluczeniem. Dziecko uczy się, że pewne zachowania są złe, nie z powodu implikacji moralnych, ale z uwagi na ocenę społeczną: „będą się z ciebie śmiali", „będziesz wyrzutkiem". Socjalizacja nie kończy się we wczesnym dzieciństwie, rozmaite reguły wdra¬ żane są podczas edukacji szkolnej, jak również w miejscu pracy. Szczegółowe wskazania dotyczące godnego bądź eleganckiego zachowania są też kodyfiko¬ wane w formie rozmaitych podręczników dobrych manier, najczęściej mamy tu jednak do czynienia z przepisami regulującymi zachowanie określonej klasy czy warstwy społecznej. Niestety, nie udało mi się znaleźć odniesień do tego rodzaju zapisów regulujących zasady „eleganckiego uśmiechu" w Japonii, wiadomo jed¬ nak, że zapisy takie istniały na przykład w Chinach. Wspomina o nich psycholog Otto Klineberg (1938), w artykule poświęconym ekspresji emocjonalnej w litera¬ turze chińskiej. Oprócz literatury pięknej, Klineberg analizuje właśnie podręcz¬ niki etykiety, a w jednym z nich natrafia na takie rady: „Nie pokazuj zbyt łatwo �Piotr Szarota 150 swojego niezadowolenia i nie uśmiechaj się za często" oraz „Kiedy się uśmie¬ chasz, nie pozwól, aby widoczne były twe zęby, innymi słowy, twój uśmiech musi być tak powściągliwy, aby nie widać było zębów" (Klineberg, 1938, s. 519). Z analiz Klineberga wynika też, że znacznie częściej niż w tradycji europejskiej uśmiech stosowany bywał w Chinach jako wyraz pogardy i złości. Podsumowanie Dotychczasowe rozważania dotyczyły kulturowych norm i wartości, które najprawdopodobniej regulują sposób wykorzystania uśmiechu w kulturze japoń¬ skiej. Nie twierdzę, że „etykieta uśmiechu" jest przyswajana w tym samym stop¬ niu i kształcie przez wszystkich Japończyków. Zapewne ulega ona historycznym przemianom, a więc można się tu spodziewać różnic nie tylko środowiskowych, ale i pokoleniowych. Nie jest też jasne, do jakiego stopnia opisane wyżej kulturo­ we zależności są specyficzne dla Japonii, a do jakiego stopnia charakterystyczne są dla większości kultur kolektywistycznych Dalekiego Wschodu. Wspominałem już o podobieństwach w podejściu do komunikacji niewerbal¬ nej, które łączą wyraźnie Japończyków z Koreańczykami i Chińczykami — cho¬ dzi przede wszystkim o kontrolę mimiki i kontekstową interpretację zachowania. Na tej podstawie można przypuszczać o pewnych podobieństwach w zakresie sto¬ sowanej etykiety uśmiechu. Podobieństwa takie wynikać mogą przede wszystkim ze znaczenia, jakie zarówno w Japonii, jak i w Chinach przypisuje się społecznej harmonii. Analizując funkcję uśmiechu w kulturze chińskiej, Bifang Chen pisze, że w wypadku Chińczyków o pojawieniu się uśmiechu decydują raczej czynniki zewnętrzne niż wewnętrzne, jak zadowolenie czy sympatia dla kogoś. Chińczyk, zanim się uśmiechnie, musi zbadać sytuację. Próbuje się zorientować czy jego uśmiech nikogo nie obrazi i w jakim nastroju jest reszta grupy, i od tego właśnie uzależni własną reakcję. Podczas przyjęcia zdarza się, że ktoś opowiada z uśmiechem o swoich przykrych doświadczeniach. Uśmiech pojawia się na jego twarzy w celu ukrycia prawdziwych uczuć, które nie pasowałyby do panującego wokół radosnego nastroju (Chen, 2006, s. 17). Chen pisze także, że uśmiech wykorzystywany jest również do łagodzenia napięć interpersonalnych, towarzyszy on na przykład przywołanej przez autorkę sytuacji, w której podwładny przeprasza za popełnioną pomyłkę. W obu wypad¬ kach widać wyraźne podobieństwa do scenariuszy japońskich. Pisząc o chińskim uśmiechu, Chen zwraca również uwagę na doniosłość roz¬ różnienia na grupę własną i obcą. Chińczycy z reguły nie uśmiechają się do ob¬ cych; uśmiech ze strony nieznajomego oznaczać może, że ktoś zamierza prosić drugą osobę o przysługę albo coś jej sprzedać (Chen, 2006). Rozróżnienie na grupę własną i obcą jest bardzo istotne także w Japonii, jednak wydaje się, że japońska etykieta uprzejmości często nie ogranicza się tylko do kręgu współpra- �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 151 cowników, przyjaciół i krewnych. Wiedzą coś na ten temat turyści, którzy mieli możliwość odwiedzenia zarówno Chin, jak i Japonii. Podobieństwa pewnych zasad regulujących użycie uśmiechu odnaleźć można nawet poza kręgiem bezpośredniego oddziaływania tradycji konfucjańskiej. Ze zgromadzonych przeze mnie danych wynika na przykład, że sposób wykorzysta¬ nia uśmiechu w Tajlandii czy w Indonezji wydaje się dość zbliżony do obyczajów japońskich (por. Szarota, 2006). „Jak to możliwe, że Tajowie mogą się uśmiechać, jeśli ich uśmiech nie odzwierciedla ich prawdziwych uczuć" — pyta retorycznie Marsi Paribatra z Uniwersytetu Chulalongkorn w Bangkoku. Turysta, któremu uda się opanować kilka tajskich słów, na pewno zauważy, że pe­ wien zwrot powraca w rozmowach z zaskakującą częstością: Mai pen arai!, czyli „Nie przejmuj się!" albo „Mniejsza o to!". To zaklęcie wypowiadane jest w obliczu wszelkich codziennych problemów. Nie ma sensu złościć się czy trapić małymi nie¬ dogodnościami losu, po co zamieniać życie w dramat? Mai pen arai. Nawet jeśli ktoś uśmiecha się, oznajmiając śmierć kogoś bliskiego, nie czyni tego z braku uczuć, przekazuje tylko niemy komunikat, że to, co się stało, jest nieodwracalne. Uśmiecha­ jąc się, próbuje oszczędzić innym żałoby i nie odbierać im radości życia (...). Taka postawa jest charakterystyczna dla Tajlandii, ale także dla innych krajów Dalekiego Wschodu, od Sri Lanki po Laos, od Bali po Japonię (Paribatra, 1991, s. 26). Czy zatem japoński uśmiech jest kulturowym skryptem, czy orientalistyczną inwencją? Wydaje mi się, że przedstawione rozważania świadczą, że raczej tym pierwszym. Wiele wskazuje również na to, że biorąc pod uwagę wszystkie kulturowe uwarunkowania, którym podlega, jest też japoński uśmiech jakościowo wyróżnialny spośród „uśmiechów Dalekiego Wschodu". Z drugiej strony, jego wyjątkowość za¬ pewne nie powinna być przeceniana. Słowa kluczowe: uśmiech, etykieta, komunikacja niewerbalna, kultura japońska, orientalizm, nihonjinron BIBLIOGRAFIA Benedict R. 2003 Brophy P. 1997 Burman E. 2007 Chryzantema i miecz. Wzory kultury japońskiej Warszawa. (przeł. E. Klekot), PIW, Ocular Excess: A Semiotic Morphology of Cartoon Eyes, „Art & Design" vol. 53, p.7, s. 26-33. Between Orientalism and Normalization: Cross-Cultural Lessons from Ja¬ pan for a Critical History of Psychology, „History of Psychology" vol. 10, p. 19, s. 179-198. �152 Piotr Szarota Burszta W.J. 2004 Różnorodność i tożsamość. Antropologia jako kulturowa refleksyjność, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań. Cazal D. 1996 Twarz, komunikacja międzykulturowa i etyka: przykład Korei, w: Komuni­ kacja międzykulturowa: zderzenia i spotkania, red. A. Kapciak, L . Korporowicz, A. Tyszka, Instytut Kultury, Warszawa, s. 205-218. Chen B. 2006 Cultural Differences in Smiling, „US-China Foreign Language" vol. 4, p. 4, s.15-18. Clancy P.M. 1986 The Acquisition of Communication Style in Japanese, w: Language Socia­ lization Across Cultures, eds. B.B. Schieffelin, E. Ochs, Cambridge Uni­ versity Press, Cambridge, s. 213-250. Doliński D. 2000 Ekspresja emocji. Emocje podstawowe i pochodne, w: Psychologia. Podręcznik akademicki, tom 2, red. J. Strelau, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk, s. 351-367. Gjerde P. 2001 Attachment, Culture, and Amae, „American Psychologist" vol. 56, p. 2, s. 826-827. Gjerde P., Onishi M . 2000 Selves, Cultures, and Nations: The Psychological Representation of „the Japanese" in the Era of Globalization, „Human Development" vol. 43, p. 10, s. 23-33. Hall E.T. Poza kulturą, przeł. E. Goździak, PWN, Warszawa. 1984 Hasada R. 1996 Some Aspects of Japanese Cultural Ethos Embedded in Nonverbal Com­ municative Behaviour, w: Nonverbal Communication in Translation, ed. F. Poyatos, John Benjamins, Amsterdam, s. 83-103. 2003 „Cultural Script": On Japanese Attitude towards Emotion. „Bulletin of Japanese Language Center for International Students" vol. 29, p. 40, s. 27-67. Hearn L. 1976 Glimpses of Unfamiliar Japan, C.E. Tuttle, Tokyo (I wyd. 1894). Iryo C. Japanese Smile. „The Gaijin Gleamer Online", vol. 43, http://kyushu.com/ 1996 gleamer. Iwamoto R. 1961 What is Behind the Japanese Smile, „Thunderbird International Business Review" vol. 3, p.1, s.10. Kitayama S., Mesquita B., Karasawa M . 2006 Cultural Affordances and Emotional Experience: Socially Engaging and Disengaging Emotions in Japan and the United States, „Journal of Persona­ lity and Social Psychology" vol. 91, p.13, s. 890-903. �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 153 Klineberg O. 1938 Emotional Expression in Chinese Literature, „Journal of Abnormal and So­ cial Psychology" vol. 33, p. 3, s. 517-520. Knapp M.L., Hall J.A. 2000 Komunikacja niewerbalna w interakcjach międzyludzkich, przeł. A. i L. Śliwa, Astrum, Wrocław. LaVoy K.S., Pedersen W.C., Reitz J.M., Brauch A.A., Luxenberg T., Nofsinger C. 2001 Children 's Drawings: A Cross-Cultural Analysis from Japan and the Uni­ ted States, „School Psychology International" vol. 22, p.11, s. 53-64. Lebra S.T. 1976 Japanese Patterns of Behaviour, University of Hawaii Press, Honolulu. Markus H., Kitayama S. 1991 Culture and the Self: Implications for Cognition, Emotion, and Motivation, „Psychological Review" vol. 98, p. 29, s. 224-253. Matsumoto D. 1989 Cultural Influences on the Perception of Emotion, „Journal of Cross-Cul¬ tural Psychology" vol. 20, p. 13, s. 92-105. Minear R.H. 1980 Orientalism and the Study of Japan, „Journal of Asian Studies" vol. 39, p. 27, s. 507-534. Paribatra M . 1991 Smile, Smile, Smile, „UNESCO Courier" vol. 5, p. 3, s. 26-29. Perper T., Cornog M . 2002 Eroticism for the Masses: Japanese Manga Comics and Their Assimilation into the U.S., „Sexuality & Culture" vol. 6, p. 98, s. 3-101. Pham P.L. 1999 On the Edge of the Orient: English Representations of Japan, circa 1895¬ -1910, „Japanese Studies" vol. 19, p. 20, s. 161-181. Reischauer E.O. 1988 The Japanese Today: Change and Continuity, The Belknap Press, Cam¬ bridge, M A . Richie D. 1987 A Lateral View. Essays on Contemporary Japan, Japan Times, Tokyo. 1992 Different People: Pictures of Some Japanese, Kodansha, Tokyo. Rosen S.L. 2000 Japan as Other: Orientalism and Cultural Conflict, „Journal of Intercul¬ tural Communication" vol. 4, p. 12, s. 123-135. Said E.W. 1991 Orientalizm, przeł. M . Wyrwas-Wiśniewska, PIW, Warszawa. Schank R.C., Abelson R.P. 1977 Scripts, Plans, Goals and Understanding, Erlbaum, Hillsdale, NJ. Schodt F.L. 1996 Dreamland Japan. Writings on Modern Manga, Stone Bridge Press, Berkeley. Sugimoto Y 1997 An Introduction to Japanese Society, Cambridge University Press, Cam¬ bridge. �Zbigniew Szmyt 154 Szarota P. 2006 Psychologia uśmiechu. Analiza kulturowa, Gdańskie Wydawnictwo Psy­ chologiczne, Gdańsk. Wierzbicka A. 1995 Kisses, Handshakes, Bows: The Semantics of Nonverbal Communication, „Semiotica" vol. 103, p. 45, s. 207-252. 1997 Understanding Cultures Through Their Key Words: English, Russian, Po­ lish, German, and Japanese, Oxford University Press, New York. 1999 Emotions Across Languages and Cultures: Diversity and Universals, Cam­ bridge University Press, Cambridge. Yuki M . , Maddux W.W., Masuda T. 2007 Are the Windows to the Soul the Same in the East and West? Cultural Dif­ ferences in Using the Eyes and Mouth as Cues to Recognize Emotions in Japan and the United States, „Journal of Experimental Social Psychology" vol. 43, p. 8, s. 303-311. Piotr Szarota THE JAPANESE SMILE: A N ORIENTAL I N V E N T I O N OR A CULTURAL SCRIPT? (Summary) The author tries to answer the question to what extent the „Japanese smile", which is so often described by Western authors, is an Oriental invention and to what degree it is actually rooted in the traditional Japanese cultural values. A definition was adopted according to which smile is a characteristic and easily recognisable mimic expression, which performs an important communicative function. Individual cultures can be diffe­ rent with respect to how smile is used in social life. The specific „high context" commu­ nication, characteristic of the Far East, where not much has to be expressed by means of words because most information is contained in the context of the utterance, has been described. A hypothesis has been advanced that in such a situation smile will rarely be treated as a social signal, the meaning of which can be independent of the background. The most important part of the text is devoted to the description of hypothetical cultural scripts, which encourage or prevent from the use of smile in specific social situations. A relation between these scripts and the traditional values of Japanese culture, particu­ larly those connected with the ideal of wa, i.e. social harmony, has been discussed. The author also tries to answer the question to what extent the etiquette of the Japanese smile is unique. The author concludes that the Japanese smile fits well into the cultural context of Japanese culture and stands out from other „smiles of the Far East". Key words: smile, etiquette, non-verbal communication, Japanese culture, orientalism, nihonjinron � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c32be050c9a7562c85d052453cc077f5.pdf 4a315bff80dad65748082d42d3e22fed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5181 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Zawistowicz-Adamska, Kazimiera (1897-1984) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4806 Title A name given to the resource Projekt "etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej i jego wspólczesne zastosowania / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.111-136 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kafar, Marcin Andrzej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 MARCIN ANDRZEJ KAFAR Łódź PROJEKT „ETNOGRAFII DOŚWIADCZENIA" K A Z I M I E R Y ZAWISTOWICZ-ADAMSKIEJ I JEGO WSPÓŁCZESNE ZASTOSOWANIA 1 Wstęp Jakiś czas temu dotarła do mnie Społeczność wiejska. Doświadczenia i roz­ ważania z badań terenowych w Zaborowie Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej. Książkę dostałem od kolegi, etnologa, który — czytając fragmenty notatek tere­ nowych robionych przeze mnie na potrzeby doktoratu — doszukał się zbieżności form narracyjnych stosowanych w moim tekście i tekście Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej. Po zaledwie wstępnym przekartkowaniu paru wybranych na chybił trafił rozdziałów, potwierdziło się to spostrzeżenie mojego kolegi, a po głębszej analizie treści Społeczności wiejskiej stało się jasne, iż znajdę w tym dziele także niezwykle cenne wskazówki dotyczące metody i — w nieco mniej¬ szym zakresie — technik prowadzenia badań terenowych pomocnych w realiza¬ cji mego projektu. W dalszej części szkicu postaram się wyjaśnić, na czym polega zaproponowa­ ne przez Kazimierę Zawistowicz-Adamską podejście do problemu badania „spo­ łeczności wiejskiej" oraz zastanowię się, jak perspektywa badawcza założycielki Katedry Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego koresponduje z perspektywą, jaką przyjąłem w moich własnych badaniach, dotyczących społeczności hospicjum i Domu Pomocy Społecznej dla Przewlekle Chorych. Innymi słowy, spróbuję pokazać, jakiego rodzaju „duchowe pokrewieństwo" (Wejland, 2001, s. 7) wiąże mnie z Kazimierą Zawistowicz-Adamską i jakie inspiracje czerpię z wyłożonej przez nią wizji uprawiania etnografii. 1 Niniejszy tekst prezentowany był po raz pierwszy w październiku 2006 r. w ramach seminarium doktoranckiego odbywającego się w Zakładzie Teorii i Badań Kultury Współczesnej Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UŁ. Chciałbym podziękować wszystkim uczestnikom seminarium (szczegól­ nie zaś prof. Grażynie Ewie Karpińskiej i prof. Andrzejowi Pawłowi Wejlandowi, promotorowi mojej rozprawy doktorskiej) za wszelkie uwagi na temat tego tekstu. Osobne wyrazy wdzięczności przekazuję prof. Bronisławie Kopczyńskiej-Jaworskiej za jej komentarze i poświęcenie cennego czasu na lekturę roboczej wersji mego szkicu, a także Robertowi Dzięcielskiemu, dzięki któremu bliżej zainteresowałem się Społecznością wiejską. �Marcin Andrzej Kafar 112 Zapomniane dzieła i myśli, czyli o sile naukowej „skotomy" Olivera Sacksa metafora „skotomy" Zanim przejdę do omówienia wskazanych wyżej problemów, chciałbym przedstawić parę uwag natury bardziej ogólnej, które, jak sądzę, będą dobrym wprowadzeniem w interesujące mnie zagadnienia. Rzecz dotyczy „skotomy", czyli mroczka pamięci naukowej. Metaforą skotomy w kontekście dyskusji nad dziejami nauki jako pierwszy posłużył się brytyjski neurochirurg Oliver Sacks. W wydanym w latach 90. ubie­ głego wieku artykule Mroczek: zapominanie i pomijanie w nauce (Sacks, 1996b) skotoma pojawia się jako zwornik kilkunastu historii, w których autor tropi za¬ wiłe drogi odkryć naukowych. Pomimo tego, że Sacks sięga po przykłady z nauk ścisłych — medycyny, fizyki, chemii, to jego spostrzeżenia mają charakter uni¬ wersalny, odnoszą się bowiem do istoty myślenia naukowego jako takiego. We¬ dług Sacksa, kiedy zastanawiamy się nad 2 historią idei, możemy patrzeć wstecz lub do przodu: możemy tropić wcześniejsze etapy, przeczucia bądź antycypacje dzisiejszych poglądów, ale możemy też skupić się na ewolucji — skutkach i konsekwencjach — tego, w co wierzyliśmy kiedyś. Tak czy inaczej, historia ta może nam się objawić jako kontinuum, postęp, rozwój —jak w przypadku drzewa życia. Wszelako często okazuje się, że fakty nie mają nic wspólnego z majestatycznym rozwojem i nie świadczą o jakiejkolwiek ciągło­ ści (...); historie (...) pokazują, jak osobliwe, skomplikowane, sprzeczne i irracjo­ nalne bywają procesy odkrycia naukowego (...). Lecz mimo to spoza meandrów i anachronizmów, spoza przypadków i łutów szczęścia wyziera tu może jakiś ogól¬ ny wzór (Sacks, 1996b, s. 93). Zdaniem autora Antropologa na Marsie, wzór ten najlepiej oddaje właśnie metafora skotomy. Naukowe skotomy — co przekonująco stwierdza Sacks, przedstawiając kolejne historie — to pewnego rodzaju, uwarunkowane kultu¬ rowo i społecznie, „dziury pamięci", ujawniające się nader często na różnych etapach odkryć dokonywanych we wszystkich dziedzinach wiedzy. Należą do nich wszelkie odkrycia „przedwczesne" i teorie odosobnione, pojawiające się poza szerszymi odniesieniami i kontekstami obowiązujących w danym czasie paradygmatów naukowych. Skotomami mogą być także, powołane do życia nie2 Decyduję się na używanie słowa „skotoma" zamiast „mroczek", odchodząc tym samym od ścieżki wybranej przez tłumacza artykułu Sacksa (1996b). Sądzę, iż dzięki takiemu zabiegowi pozostaję bliższy intencjom samego Sacksa, który odwołał się do angielskiego terminu scotoma, próbując wykorzystać jego łaciński (scotoma: niewyraźne widzenie) oraz grecki źródłosłów (skotoma: zawrót głowy; skotos: ciemność, cień; skotoun: zaciemniać). Współcześnie termin „skotoma" stosowany jest w nomenklatu¬ rze medycznej, gdzie służy określaniu zaburzeń wzrokowych, związanych z zamgleniami i plamami (mroczkami) w polu widzenia. Tłumaczenie ang. scotoma na pol. „skotoma" zastosowano już w przy¬ padku innego tekstu Sacksa (1996a). �Projekt „etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 113 kiedy zupełnie przypadkowo, trafne intuicje, które, nim zostaną na dobre wpro­ wadzone w intelektualny krwiobieg, są z różnych przyczyn osobliwie pomijane i przepadają na długi, długi czas, by później nagle i niespodzianie okazać się głęboko odkrywczymi i znakomicie pasującymi do nowoczesnych ujęć określo­ nych problemów. Społeczność wiejska jako przykład „skotomy" w myśleniu etnograficznym Gdy przyjrzymy się bliżej losom Społeczności wiejskiej, skojarzenia z Sacksowską skotomą nasuwają się bardzo wyraźnie. Co za tym przemawia? Jak dotychczas praca Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej pozostaje na grun¬ cie etnologicznym prawie zupełnie niezauważana, albo lepiej powiedzieć, że jest zauważana w stopniu niewystarczającym w stosunku do możliwości wielości odczytań, jakie daje. Kłopot polega na tym, że Społeczności nie uznaje się na „salonach akademickich" za dzieło znaczące, nie czyta się jej na co dzień i nie omawia „wzdłuż i wszerz", jak czyni się to obecnie choćby w odniesieniu do prac Geertza, Clifforda, Hastrup i innych popularnych i uznanych za wiodących przedstawicieli światowej antropologii. W bibliografii załączonej do dostępnych w Internecie programów studiów dla kierunków nauk społecznych i humani­ stycznych (antropologii, etnologii, socjologii) na pracę Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej natrafiłem zaledwie dwa razy ! Szkopuł w tym, że owe dyspozycje programowe nie korespondują nawet pośrednio z kwestiami, które, moim zdaniem, samej Kazimierze Zawistowicz-Adamskiej, gdy pisała Społeczność, wydawały się najistotniejsze. O ile brak większego zainteresowania dziełem Zawistowicz-Adamskiej jest stosunkowo łatwo wytłumaczalny, gdy patrzymy na programy kursów akademi¬ ckich (zależą one w dużej mierze od określonych profilów studiów i arbitralnego doboru literatury, dokonywanego przez wykładowców), o tyle bardziej zastana¬ wiające może być pełne bądź częściowe pomijanie lub, jak powiedziałby Oli¬ ver Sacks, pokrywanie mrokiem treści Społeczności wiejskiej w rozważaniach antropologów bliżej zainteresowanych na przykład metodą Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej . Katarzyna Kaniowska pisze o Społeczności dopiero w studium teoretyczno-metodologicznym Opis — klucz do rozumienia kultury (1999). Wy3 4 3 Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego umieścił j ą — obok obszernej literatury dotyczącej metody funkcjonalnej Bronisława Malinowskiego — w module „Metody interpretacji w etnologii — funkcjonalizm", w drugim zaś przypadku I . Bukraba-Rylska wskazała na fragmenty Społeczności wiejskiej poświęcone pracy w gospodarstwie, rzemiośle i migracji oraz pomocy sąsiedzkiej jako rodzaju kapitału społecznego. Wspomniane tematy realizowane są w ramach zajęć semi¬ naryjnych zatytułowanych „Wieś i mieszkańcy wsi w badaniach socjologicznych". Mam na myśli wydany w 1988 roku artykuł K. Kaniowskiej, zatytułowany Rozważania o meto­ dzie Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej (Kaniowska, 1988), w którym również nie znalazłem żadnego odniesienia do Społeczności wiejskiej. 4 �114 Marcin Andrzej Kafar powiada się o Społeczności wiejskiej w kontekście związków między opisem antopologicznym a typem świadomości badawczej i na tym tle poszukuje powiązań tekstów antropologicznych z literaturą, dopatrując się w Społeczności cech gatun¬ ku dokumentu-powieści (Kaniowska, 1999, s. 162-163). Propozycja Katarzyny Kaniowskiej jest godna odnotowania przede wszystkim dlatego, iż należy do bardzo nielicznych prób krytycznego odczytania Społeczno¬ ści wiejskiej. W moich poszukiwaniach choćby śladów takiego podejścia odna¬ lazłem — prócz wspomnianego wyżej — zaledwie tylko jeden wart zaznaczenia trop — artykuł Ewy Nowiny-Sroczyńskiej, wydany w zbiorze materiałów z sesji poświęconej pamięci Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej (Nowina-Sroczyńska, 1988). W owym eseju trafnie ukazane są wymiary Społeczności wiejskiej, pozwa¬ lające sytuować tę książkę w płaszczyźnie dzieła literacko-naukowego. Ewa Nowina-Sroczyńska odnajduje w nim — sięgając do ustaleń Michaiła Bachtina — re¬ guły powieści dydaktycznej, skonstruowanej w oparciu o igurę „dojrzewającego człowieka". Zabieg taki pozwolił Kazimierze Zawistowicz-Adamskiej wnieść do tekstu niezwykle istotny element dynamiki, wewnętrznego ruchu narracyjnego. Ujawnia się on zarówno w formie, budowanego w dłuższym odstępie literackiego czasu, portretu autobiograicznego autorki, jak i w postaci „konstelacji ludzkich", złożonych z portretów mieszkańców Zaborowa. Dla Ewy Nowiny-Sroczyńskiej Społeczność to jednak nade wszystko przykład bardzo osobistego zapisu doświad¬ czenia terenowego. Jej zdaniem, „Powstawanie takich zapisów mogłoby mieć dla naszej antropologii walor szczególny — choćby ukazywania zmagań z metodą, z wątpliwościami" (Nowina-Sroczyńska, 1988, s. 31). Te zaś, co doskonale wie¬ dzą wszyscy uprawiający etnograię wspartą o badania terenowe, składają się na naszą etnograiczną codzienność i decydują o tak ważkich kwestiach, jak tożsa¬ mość antropologiczna czy granice poznania antropologicznego. Trafne spostrzeżenia Ewy Nowiny-Sroczyńskiej nie znalazły do tej pory od¬ dźwięku w kręgu polskich antropologów. Dlaczegóż tak się stało? Czyżby, po¬ dobnie jak sama Społeczność wiejska, pojawiły się zbyt wcześnie, czyżby były, parafrazując myśl Clifforda Geertza komentującego doniosłe ustalenia Thomasa Kuhna na temat paradygmatów w nauce, właściwym głosem wyrażonym w nie¬ właściwym czasie (Geertz, 2003, s. 200-209)? Kuhn w swym monumentalnym dziele Struktura rewolucji naukowych przekonuje nas, iż „uprawianie nauki (...) oraz dokonywane w nauce rewolucje są jak najbardziej związane z istnieniem określonych społeczności" (Kuhn, 2001, s. 301) tworzonych i podtrzymywanych przez naukowców. Ewa Nowina-Sroczyńska należy do pokolenia badaczy kultu¬ ry poszukujących inspiracji między innymi w lekturach z zakresu teorii literatu¬ ry i semiotyki — prądów intelektualnych jakże mozolnie torujących sobie drogę ku uznaniu ich w antropologii polskiej przełomu lat 70. i 80. ubiegłego wieku za prawomocne narzędzia opisu i interpretacji zjawisk kulturowych. Mieszczą się one — obok strukturalizmu, fenomenologii, różnych odmian hermeneutyki i antropologii symbolicznej — w nurcie „nowego paradygmatu antropologii", ku �Projekt „etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 115 któremu ciąży także autorka Podróży do Zaborowa. Swoim postulatem potrzeby zwrócenia uwagi na „literacką strukturę" dzieła o Zaborowianach i ich relacjach z etnografką wyraźnie łamała ona wcześniejszy, reprezentowany przez przed­ stawicieli „starego paradygmatu etnografii", schemat myślenia o Społeczności wiejskiej jako pracy poświęconej w głównej mierze próbie nakreślenia „mapy" stałych cech badacza terenowego (Nowina-Sroczyńska, 1988, s. 33). Kwintesen­ cję takiego wzoru myślenia na temat tej książki, a szerzej — myślenia o idealnym typie badacza, znajdujemy w artykule Marcina Piotrowskiego Metoda badań te­ renowych Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej jako inspiracja dla współczes­ nego badacza (1988). Społeczność wiejska widziana w tej perspektywie to „va¬ demecum postaw badacza terenowego", służące „edukowaniu" kolejnych „rzesz" młodych etnologów, noszących się z zamiarem wyruszenia w teren. To jednocześ­ nie, dodajmy, vademecum redukujące złożoną strukturę Społeczności wiejskiej do poziomu podręcznika-świadectwa pisanego przez „bywałą w terenie", a przez to wiarygodną etnografkę. Z takim dosłownym czytaniem Społeczności mieliśmy do czynienia mniej więcej od początku lat 60. do końca lat 80. X X wieku, co wpłynę¬ ło na wykształcenie się jednostronnych, spetryikowanych sądów na temat pracy Kazimiery Zawistowicz. Kolejna dekada przyniosła malejące stopniowo zaintere­ sowanie Społecznością wiejską, aż do niemal całkowitego jej zapomnienia . Sytuacja macoszego traktowania tej książki trwa do dziś, a można j ą powiązać z tendencją widoczną na gruncie współczesnej etnologii polskiej przynajmniej w ciągu ostatnich dwóch dekad. Chodzi o proces (widoczny szczególnie wyraź¬ nie w dorobku młodych adeptów etnologii i antropologii) coraz częstszego się¬ gania ku źródłom zachodnioeuropejskim i amerykańskim, w celu odnajdywania w nich nowych, atrakcyjnych, chwytliwych retorycznie ujęć kultury, sposobów jej badania i opisywania. Tendencji tej towarzyszy jednoczesne zarzucanie stu¬ diów nad klasycznymi polskimi pracami etnograicznymi. Wydaje się, iż postawa taka jest tyleż cenna (daje wszelako rozeznanie w róż¬ nych prądach umysłowych), co niebezpieczna, gdyż, jak dobitnie pokazują to w celnych komentarzach Czesław Robotycki (Robotycki, 1995) i , w ślad za nim, Katarzyna Kaniowska (Kaniowska, 1999, s. 140-142), nierzadko prowadzi (w przypadku braku wystarczająco pogłębionej refleksji i koniecznej dozy kryty­ cyzmu) na poznawcze manowce. Dlatego też tak ważne są dziś głosy przypomi¬ nające, iż warto utrwalać i pielęgnować w sobie przekonanie, że 5 z twórczości klasyków mamy wciąż jakiś pożytek, (...) [gdyż — przyp. M.A.K.] w swoim odczytaniu kultury zawarli już oni coś, do czego my — pamiętając lub nie pamiętając o ich pierwszeństwie — po swojemu dochodzimy po latach, że przedsta­ wili coś, co w dzisiejszym antropologicznym horyzoncie wydaje się ciągle świeże i inspirujące, a w każdym razie warte naszej uwagi (Wejland, 2001, s. 7). 5 W trakcie rozpoczętych przeze mnie w 1992 roku studiów etnograficznych nie omawialiśmy tej książki na żadnych z zajęć kursowych. �Marcin Andrzej Kafar 116 Być może pożyteczne zatem byłoby zastosowanie strategii pośredniej, pole­ gającej na połączeniu nowego ze starym, wejrzeniu w myśli klasyków etnografii polskiej przy wsparciu współczesnej myśli etiologicznej, także tej o rodowodzie zachodnim? I być może dopiero takie właśnie podejście spowoduje usunięcie owej Sacksowskiej skotomy, którą naznaczone są, jak podpowiada intuicja, nie tylko — czekające od ponad pół wieku na pełniejsze odczytanie (czyt.: twórcze wykorzy­ stanie) — idee zawarte w Społeczności wiejskiej, ale także inne niesprawiedliwie zapomniane dzieła i ich twórcy . W dalszej części opowieści o Społeczności wiejskiej postaram się pokazać, na czym zasadza się specyfika rozumienia przez Kazimierę Zawistowicz-Adamską istoty badań terenowych, z centralnym dla niego punktem doświadczenia badacza uwikłanego w kontakt z żywym człowiekiem (to bodaj najistotniejszy rys etnograii Zawistowicz-Adamskiej) i zastanowię się, dlaczego ma ono szansę wybrzmieć wyraźnie dopiero dziś, po bez mała sześćdziesięciu latach od prze¬ prowadzenia przez autorkę badań terenowych w Zaborowie i niemal pięćdziesię¬ ciu latach od ukazania się po raz pierwszy Społeczności . 6 1 O współczesnych możliwościach odczytania Społeczności wiejskiej Słów kilka o konstrukcji pracy Społeczność wiejska, sądząc po zamieszczonym w „Dodatkach" do niej „Pro­ jekcie opracowania materiałów Zaborowskich", początkowo miała przyjąć cha¬ rakter klasycznej monograii składającej się z następujących części: I. Doświadczenia i refleksje z badań terenowych. II. Zaborów jako środowisko. III. Historia ruchu emigracyjnego z Zaborowa od 80. lat ubiegłego stulecia [czyli X I X w. — przyp. M.A.K.]. IV. Wnioski ogólne. Według pierwotnego projektu, części I I i I I I miały mieć charakter bardzo moc¬ no rozbudowanych faktograficznie opisów dotyczących środowiska zaborow¬ skiego, stanu gospodarstw, instytucji (szkoły, kościoła, samorządu), kontaktów 6 Bardzo dobrym przykładem twórczego czerpania z klasycznej wiedzy etnologicznej jest praca R. Dzięcielskiego Ludowe obrazy miasta. Inspiracje bystroniowskie (Dzięcielski, 2001). Jej autor sięga po koncepcje Jana Stanisława Bystronia, wykorzystując je do opisu i interpretacji zjawisk współczesnej kultury miasta. Tym samym autor Ludowych obrazów miasta znakomicie wpisuje się w zapoczątkowa­ ną jeszcze w latach 70. ubiegłego wieku przez L. Stommę (kontynuowaną później przez C. Robotyckiego, Z. Benedyktowicza i in.) tradycję uprawiania etnologii w duchu „Bystroniowskim". Społeczność wiejską wydano dwukrotnie: w roku 1948 i ponownie, po kilkuletnim trzymaniu jej na indeksie, w 1957. 7 �Projekt „etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 117 Zaborowian z sąsiednimi wsiami, miastem i zagranicą oraz historii ruchu emi­ gracyjnego z Zaborowa i wpływu emigracji na środowisko wiejskie. Część I sta­ nowić zaś miała wprowadzenie, w którym autorka przedstawia refleksje z badań terenowych, dzieląc się wrażeniami dotyczącymi pierwszego zetknięcia z wsią, kłopotów z adaptacją w terenie oraz współżycia z mieszkańcami Zaborowa. Gdy jednak porównamy ów projekt ze spisem treści gotowej już książki, okaże się, że proporcje zostały w niej radykalnie odwrócone. Mocno okrojona zawartość części I I i III trafiła, razem z przypisami i załącznikami w postaci an­ kiet i kwestionariuszy, do „Dodatków". Na plan pierwszy wysunęły się natomiast opowieści o doświadczeniach terenowych Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej i to one stały się ostatecznie kamieniem probierczym Społeczności wiejskiej. „Opowieści z terenu" pomieszczone są w dwóch rozdziałach: „Zdobywanie wsi" oraz „Współżycie serdeczne", rozdziałach wyrosłych „z notatnika, prowa­ dzonego «na gorąco» podczas badań. Stąd ich nieco pamiętnikarski charakter " (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 14). 8 „Opowieść konfesyjna" i chronotop spotkania Kiedy zagłębimy się w treść tych rozdziałów, zauważymy, iż organizująca je zasada odpowiada regułom gatunku, który John van Maanen w głośnej pracy o typach narracji etnograficznych, Tales of the Field, określa mianem „opo­ wieści konfesyjnej" (confessional tale) (van Maanen, 1988). Jest ona formą narracyjną stosowaną w celu uwypuklenia w tekście osobistych odczuć bada¬ cza, jego zaangażowania emocjonalnego i szczególnej bliskości, jaką osiąga w kontaktach z ludźmi napotykanymi w trakcie pracy terenowej. „Opowieść konfesyjna" jest zawsze „bliska życiu" i może dlatego dominującym w niej chronotopem, na co zwraca uwagę Martyn Hammersley, jest bardzo często chronotop spotkania (Hammersley, 1998, s. 24). Podług Michaiła Bachtina: [motyw] spotkania jest jednym z najbardziej uniwersalnych motywów nie tylko w literaturze (trudno znaleźć utwór zupełnie go pozbawiony), lecz również w innych dziedzinach kultury, a także w rozmaitych sferach życia publicznego i prywatnego. W dziedzinie nauki i techniki, w których panuje myślenie czysto pojęciowe, nie ma motywów jako takich; przybliżonym ekwiwalentem motywu spotkania jest tu- 8 Można przypuszczać, że specyficzna literacka forma Społeczności została w pewnym sensie „wy­ muszona" koniecznością odtwarzania z pamięci tego, co znajdowało się w notatniku Kazimiery Zawi­ stowicz-Adamskiej. Zgodnie z informacją, jaką otrzymałem od prof. Marii Wieruszewskiej, oryginalne zapiski z Zaborowa nie przetrwały wojennej zawieruchy, a tekst powstał za namową Marii Dąbrowskiej, doceniającej pisarskie uzdolnienia ich autorki. �Marcin Andrzej Kafar 118 taj pojęcie kontaktu. W mitologii i religii motyw spotkania odgrywa, rzecz jasna, ogromną rolę: w sakralnej tradycji, w Piśmie Świętym (zarówno w chrześcijaństwie — w Ewangeliach, jak i w buddyzmie), w rytuałach; łączy się też z innymi motywa­ mi, na przykład z motywem „objawienia" („epifanii"). Motyw spotkania ma istot­ ne znaczenie w pewnych nurtach filozofii nie mających ściśle naukowego charakteru (na przykład w myśli Schellinga, Maxa Schelera, zwłaszcza zaś Martina Bubera). W instytucjach organizujących życie społeczne i państwowe [chronotop — przyp. M.A.K.] spotkania pojawia się nieustannie. Wszystkim znane są przeróżnie zorgani­ zowane spotkania społeczne i ich znaczenie (Bachtin, 1982, s. 295). Wśród nieprzebranej liczby tych ostatnich wymienić należy niewątpliwie także owe szczególnego rodzaju spotkania, jakimi są antropologiczne spotkania w tere­ nie. W przypadku Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej były to: pierwsze spotka­ nia z zaborowskimi kobietami; krnąbrną młodzieżą; spotkania z postaciami wyjątkowymi — dziadkiem, ciotką; spotkania weselne i pogrzebowe; spotka­ nia w zaborowskim Domu Ludowym; wreszcie, nastawione przede wszystkim na zbieranie danych etnograficznych spotkania codzienne w domach prywat¬ nych. One wszystkie stały się — pod wpływem procesu „przetwarzania" przez Ka­ zimierę Zawistowicz-Adamską doświadczenia na tekst, przyjmujący wpierw for­ mę notatek terenowych, później bardziej skomplikowaną kompozycyjnie formę książkową — głównymi, mówiąc językiem Bachtina, węzłami zawiązującymi akcję, łączącymi rozproszone i zagmatwane w realnym życiu zdarzenia w pre¬ cyzyjnie zorganizowaną tekstową całość, obejmującą przestrzeń i czas „etnogra­ ficznego terenu". Kazimiera Zawistowicz-Adamska w chronotopie „terenu" przedstawia siebie w sposób niejednorodny — jest etnografką w tradycyjnym tego słowa znaczeniu (ciąży na niej powinność zbierania materiałów empirycznych ), ale równocześnie jest też, zaangażowaną w życie tytułowej społeczności wiejskiej, uczestniczką odkrywanego i przeżywanego przez siebie świata: „często występują tu moje własne przeżycia (...) trudno mi było uniknąć tego, skoro pragnęłam przedstawić szczerze i po prostu dole i niedole badacza terenowego. Nie umiałam uczynić tego bezosobowo" — tłumaczy autorka (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 15). 9 Posłużenie się chronotopem spotkania, w sposób, w jaki robi to Kazimiera Zawistowicz-Adamska, przełamuje, moim zdaniem, konwencje opowiadania sto¬ sowane w tradycyjnych etnografiach, takich jak, wskazane przez Vincenta Crapanzano, The Winnebago Tribe Paula Radina (1990) czy Divinity and Experience 9 Bardzo wymowny jest w tym względzie opis wciągnięcia badaczki we współuczestniczenie w pro­ cesie rekrutacji zarobkowej Zaborowian (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 102-104). K. Zawistowicz-Adamska w czasie badań terenowych stawała niejako na rozdrożu między koniecznością sprostania wymogom nauki obiektywistycznej a moralną odpowiedzialnością za los ludzi, którzy obdarzali j ą swym zaufaniem. �Projekt „etnograii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 119 Godfreya Lienhardta (1961), których odpowiednikiem na polskim gruncie jest na przykład praca Śladami Łemków Romana Reinfussa (1990). Teksty tego rodzaju przedstawiają pozaczasowe obrazy opisywanego w nich spo­ łeczeństwa. Łączą w sobie odłamki i drobiazgi społeczno-kulturowego materiału tak metodologicznie oraz teoretycznie racjonalizowanego, by odrzucić konwencje literackie i ograniczenia, jakie one narzucają. Społeczeństwo, kultura stają się kon­ tenerami, w których umieszczane są mało skonkretyzowane zdarzenia — abstrak­ cje społeczno-kulturowych procesów. Odnajdujemy tam minimalną ilość narracyj­ nego ruchu, a jeśli już jakiś się pojawi, to zazwyczaj tylko po to, aby posłużyć za przykład abstrakcyjnego procesu. Możemy powiedzieć, podążając za Bachtinem, że w takich tradycyjnych etnografiach wymiar przestrzenny chronotopu (...) domi­ nuje nad wymiarem czasowym (Crapanzano, 1992, s. 207). W wyraziście obecnym w Społeczności wiejskiej motywie spotkania widzi¬ my, iż nabiera on „rozmaitych konkretnych odcieni, między innymi emocjonalno-wartościujących" (Bachtin 1982, s. 294), pozwalających w pewnym sensie zrównoważyć wymiar przestrzenny i czasowy „opowieści konfesyjnej" i dzięki temu pchnąć ją, by jeszcze raz odwołać się do amerykańskiego badacza, z po¬ wrotem „ku życiu" (Crapanzano, 1992, s. 208). Spotkanie — zauważa Bachtin — „może być chciane lub niechciane, radosne lub smutne, czasem przerażające, może też być odbierane ambiwalentnie. (...) Należy zwrócić uwagę na ścisły związek motywu spotkania z takimi motywami jak rozłąka, ucieczka, pozyska¬ nie, strata itd. ( . ) . Szczególnie doniosłe znaczenie ma ścisły związek motywu spotkania z [chronotopem — przyp. M.A.K.] drogi («wielkiej drogi»)" (Bach¬ tin, 1982, s. 294). Przez myśl przemknęły własne żałobne wspomnienia. Zgasły, odpłynęły. Stały się dalekie i obce. Nieważne. Bo naraz poczułam się jakoś bezosobowo. Porwał mię ten tłum, wciągnął, omotał jednością czucia. Wrosłam weń bez reszty. Zagu­ bił się własny świat. Wszystko, co się tu dzieje, stało się proste i zrozumiałe: że można w jednej chwili zatracić siebie, że można cudzym bólem przepełnić serce, że poprzez ten ból zbratać się można z całym, dotychczas obcym tłumem, aż stanie się swój, bliski, tą bliskością jednolity i zwarty. Że zarazem będzie to wyzwolenie z samotności. W gromadce stojącej obok mnie zauważyłam jakiś niepokój. Starsi gospodarze coś szeptali między sobą, naradzali się. Rozdawali uczestnikom pogrzebu długie, woskowe świece. Trzymali ich całe naręcze. Spoglądali ku mnie i wyraźnie czu­ łam, że mówią coś o mnie. Aż jeden z nich nieśmiało podszedł do mnie i wręczył mi świecę. Pamiętam jego wzrok: była w nim dobrotliwa, ojcowska serdeczność. Nie bardzo wiedziałam, co mam z tym robić, ale jakieś troskliwe ręce w porę za¬ paliły tę świecę, osłaniały jej płomień i w odpowiedniej chwili wzięły j ą ode mnie. �120 Marcin Andrzej Kafar Z miejscowej inteligencji nikt więcej nie otrzymał tego daru, a przecież niektórzy zadomowieni byli w Zaborowie od wielu lat. Dobrze odczułam, że w ten sposób chcieli mię po swojemu uczcić, a zarazem zaznaczyć, że przyjmują mię do swojej zbiorowości. Bo wręczenie takiej świecy jest uhonorowaniem uczestnika pogrze­ bu, a zarazem podkreśleniem jego bliskiego stosunku do rodziny zmarłego. Uznali moją obecność pośród siebie w tym żałobnym dniu, który zgromadził wszystkich i wszystkich jednym smutkiem połączył. Uczynili to z serdeczną prostotą, może nie zdając sobie sprawy z tego, jak wielkim przeżyciem stał się dla mnie ten dzień (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 62). Po wyjściu z dusznej izby z trudem łapię oddech. Zachłystuję się mroźnym po­ wietrzem. Jestem przeziębnięta do szpiku kości, obolała i odurzona. Z doznanych wrażeń, czy ze zmęczenia. W plecach doskwiera nieznośny ból. Do domu szmat drogi — przez opustoszałą wieś i przez zawiane śniegiem błonia. I naraz zupełnie nieoczekiwanie, jakby poza moją świadomością, zrywa się we mnie krzyk buntu: że nie tak może wyglądać ludzkie istnienie! Taka starość! Czuję się jakby współ­ winna za to. Moje człowieczeństwo ugina się pod brzemieniem niedoli przytłacza¬ jącym tamto istnienie. Buntuję się przeciw pokornej determinacji tych nędzarzy i z goryczą powtarzam zasłyszane słowa: „a człowiek musi żyć", Musi żyć! Gło­ dować i ziębnąć! Pracować do ostatniego tchu i leczyć się gnojówką! Nazajutrz idę tam z małym zapasem „letkiego" jedzenia, choć wiem przecie, że to tak mało, tak śmiesznie mało w porównaniu z tym, czego tam potrzeba, by umniejszyć nędzę. Stara jest oszołomiona. Nie może zrozumieć. Tłumaczę jej raz i drugi, że to dla niej. Naraz zaczyna szlochać. Rozdzierający, histeryczny płacz wstrząsa nią całą. Obejmuje mię, czepia się moich rąk, nóg. Jest mi nieznośnie przykro. Wśród łkań rozróżniam pojedyncze słowa i nic nie mogę zrozumieć: — Że też na starość... taka łaska... Myślę, że przyjęła to jak jałmużnę i płacze z żalu nad sobą, że na to jej przyszło na starość. Z trudem wyzwalam się z jej objęć i zaczynam się tłumaczyć: — Nie gniewajcie się! Weźcie to! Jak od córki, jakby to któreś z dzieci od sie­ bie Wam przysłało. Uspokaja się powoli i ocierając oczy, mówi: — Bóg zapłać! Niech też Pan Jezus wynagrodzi! Człowiek na starość doczekał się pociechy! Pan Bóg łaskaw! Czym to kiedy spodziać się mogła takiej łaski... że ktoś się nade mną biedną ulitował, że przecie ktoś zadbał litosiernie... Zaczynam rozumieć. Więc o to chodzi! Przez całe życie nikt o nią się nie za­ troszczył, nie zaznała nigdy ludzkiej dobroci. Przypominają mi się słowa, zasłysza­ ne tu, w Zaborowie: „człowiek niezwyczajny, żeby do niego tak po dobroci". Opowiadam o tym gospodyni, u której mieszkam, najzacniejszej powierniczce moich wsiowskich kłopotów. Ale ona się nie dziwi. Kiwa tylko głową i mówi z przekonaniem: �Projekt „etnograii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 121 — Tak, tak! Ludzie na wsi nie są przyzwyczajeni do miłosierdzia (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 51-52). Przywołane cytaty są nie tylko dobrymi przykładami zastosowania konwen­ cji „opowieści konfesyjnej" wraz z charakterystycznym dla niej chronotopem spotkania. Znakomicie odzwierciedlają też klimat, jaki odnajdujemy w całej Spo­ łeczności wiejskiej, klimat na wskroś przesiąknięty ideą uprawiania, używając współczesnego języka, „zaangażowanej etnografii", etnografii, której rzecznicz­ ką w pełnym tego słowa znaczeniu (choć może jeszcze nie do końca świadomie) była Kazimiera Zawistowicz-Adamska. Doświadczenie terenowe jako kategoria poznania Wróćmy jeszcze na chwilę do wątku sygnalizowanego nieco wcześniej, a mia­ nowicie wykorzystania przez autorkę Społeczności wiejskiej dziennikowych za¬ pisków w celu opowiedzenia o własnych doświadczeniach terenowych. O ile z dzisiejszej perspektywy zabieg taki wydaje się niemal oczywisty, o tyle zastosowanie go w czwartej dekadzie ubiegłego wieku nie było czymś powszech¬ nym i z całą pewnością wymagało sporej odwagi i ufności w słuszność tego przedsięwzięcia. Postawa mówienia w tekście naukowym w pierwszej osobie łamała bowiem jedno z podstawowych praw obowiązującego wówczas obiektywistycznego modelu poznania, podług którego, przypomnijmy, wiedza naukowa musi być obiektywna (badacz bada rzeczywistość wobec niego zewnętrzną i nie¬ zależną), racjonalna, a ponadto ugruntowana empirycznie (Kuligowski, 2003, s. 221). Wydaje się zatem, że Zawistowicz-Adamska, wyjawiająca przed nami szcze¬ góły uczestniczenia przez nią w życiu Zaborowa, stąpała po dość grząskim i nie¬ pewnym gruncie, o czym zresztą sama zdawała się doskonale wiedzieć. Stąd też, jak sądzę, biorą się, wypowiadane jakby w tonie usprawiedliwienia, słowa, iż „własne przeżycia" autorki pojawiają się zbyt często i są „słabą stroną opracowa­ nia" (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 15). Czy jednak mogła Kazimiera Zawistowicz-Adamska mieć inne, pozbawio¬ ne jakichkolwiek wątpliwości zdanie na temat podejmowanych zabiegów, skoro zastosowana przez nią forma doczekała się pogłębionej refleksji dopiero w siód­ mym dziesięcioleciu X X wieku? Dennison Nash i Ronald Wintrob, dokonujący analizy prac zachodnioeuropejskich i amerykańskich antropologów wskazują na początek piątej dekady X X wieku jako okres zalążkowych prób wypowiadania się etnologów w trybie bezpośrednich odniesień do subiektywnych doświadczeń terenowych (Nash, Wintrob, 1972). Początkowo są to jednak, należy podkreślić za Judith Okely, zakusy znajdujące wyraz w literaturze najczęściej nie związa¬ nej z oicjalnym obiegiem akademickim, wykorzystujące pozanaukowe formy �Marcin Andrzej Kafar 122 gatunkowe, takie jak dziennik, pamiętnik czy powieść, w którą często wplatano elementy autobiograficzne w postaci zmienionych, sfabularyzowanych wątków (Okely, 1992). Tymczasem w Społeczności wiejskiej mamy do czynienia z przy¬ kładem niczym nie zawoalowanego włączenia doświadczeń etnografki w przed¬ miot własnych badań. Trzeba żyć nie tylko wśród nich, ale z nimi, by dotrzeć do surowej prawdy ich życia. Stąd jeszcze dalej idący wniosek: trzeba odrzucić precz własny świat nawy­ ków, pojęć, reakcji. Nie mierzyć własną miarą tych ludzi „z innego świata". Zżyć się z nimi tak, by przejąć ich miarę pojmowania otaczających zjawisk. Wydaje się to na pozór trudne, ale tylko na pozór. Bo taką umiejętność wrośnięcia w środo¬ wisko zdobywa się z dnia na dzień wraz z postępem badań, które polegają nie na suchym rejestrowaniu dostrzeżonych zjawisk, ale na ich przeżywaniu. Aż staną się namacalne, żywe, pulsujące żywą krwią. I zrozumiałe (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 128; podkr. zgodnie z oryginalnym tekstem). Powyższy fragment wskazuje na niezwykłą antycypację przez Kazimierę Zawistowicz-Adamską poglądów popularyzowanych w antropologii światowej do¬ bre 30 lat później, przez autorów zaliczanych do zupełnie innej formacji niż ta, z której wyrosła. Na myśl przychodzą postacie takie jak Victor Turner, stosujący w praktyce badawczej metodę, mówiąc metaforycznie, „wsłuchiwania się w głos bębnów" afrykańskiego plemienia Ndembu (Turner, 1995) i promujący, w oparciu o filo­ zofię Wilhelma Diltheya, ideę doświadczeniowego i rozumiejącego „bycia" w te­ renie (Turner, 1985); Kirsten Hastrup (pisząca m.in. o doświadczeniu immersji kulturowej i jej wpływie na psychikę i ciało badaczki — Hastrup, 1990; 1995), Judith Okely (obrazowo pokazująca w swoich tekstach proces wielowymiaro¬ wego, całościowego „wrastania" antropolożki w przestrzeń badanego świata — Okely, 1992; 2005), by wymienić jedynie parę nazwisk z długiej listy badaczy zajmujących się w większym lub mniejszym stopniu problemem doświadczenia terenowego antropologów, rozumianego inaczej, niż proponował to kanon my¬ ślenia modernistycznego z kluczową dla niego kategorią „zaświadczającego Ja" (Geertz, 2000) . Katarzyna Kaniowska zauważa, iż „bodaj najistotniejszą zmianą w myśleniu o doświadczeniu jest we współczesnej antropologii ( . ) przekonanie, że jest to szczególna kategoria poznania. Samo doświadczenie staje się niejako swoistym poznaniem" (Kaniowska, 1999, s. 69). W podobnym tonie wypowiada się Kirsten Hastrup, która twierdzi, że dziś 10 fizyczna obecność w terenie nie jest już źródłem absolutnego autorytetu. Rodzaj uczestnictwa potrzebnego do określenia zdarzeń i pisania kultur nie może być dłu- 10 2004. Na temat złożonych procesów przekształceń terenowego habitusu antropologa por. Clifford, �Projekt „etnograii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 123 żej pojmowany jako zwykłe „bycie" w terenie. To ostatnie implikuje proces „sta­ wania się" (becoming). „Stawanie się" jest metaforą oddającą ten rodzaj uczestni­ ctwa, które nigdy nie będzie dokończone (...). Nie znaczy to, iż antropolog staje się identyczny z badanymi przez niego „innymi". ( . ) koncepcja „stawania się" niesie ze sobą otwarcie się na odmienną rzeczywistość i dopuszczenie zmiany „ja". Antropolog nigdy nie jest całkiem zatopiony w innym świecie, ale nie jest też tym samym, kim był, zanim wszedł do niego. Zmiana jest czasem tak fundamentalna, że trudno niekiedy postrzegać badacza terenowego jako tożsamego ze swym daw¬ nym „ja" (Hastrup, 1995, s. 19). Jakże pokrewne, a zarazem nowatorskie, ze względu na dystans czasowy dzie­ lący je od ujęć współczesnych, są zatem myśli na temat doświadczenia terenowe­ go, jakie kilkadziesiąt lat wcześniej zapisała Kazimiera Zawistowicz-Adamska: W gromadzie wiejskiej, gdzie jedni o drugich wiedzą wszystko, nowy przybysz tym więcej uważany jest za kogoś obcego, im mniej o nim wiadomo. Życzliwe zainteresowanie się jego życiem osobistym jest jednym z czynników zacierających poczucie obcości. On tymczasem w miarę wrastania w nowe środowisko mniej czy więcej świadomie zatraca własny świat, żyjąc nowymi wrażeniami, nowy­ mi wzruszeniami, wyrabiając nowy pogląd na zawiłości ludzkiego istnienia. O bogactwie czy zubożeniu tak odmienionego własnego świata rozstrzygnie ciężar gatunkowy doznanych przeżyć, jak o wrośnięciu w środowisko rozstrzygać będzie malejące z dnia na dzień poczucie obcości i osamotnienia (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 134; podkr. — M.A.K.). O „pokrewieństwie duchowym" i antropologicznym déjà vu 0 moim „pokrewieństwie Zawistowicz-Adamską duchowym" z Profesor Kazimierą Kiedy przystępowałem do badań terenowych nad społecznością hospicjum 1 Domu Pomocy Społecznej dla Przewlekle Chorych, nie znałem Społeczności wiejskiej. Na tytuł ten natknąłem się parokrotnie przy okazji czytania innych tekstów etnograicznych, ale ukontekstowienie w nich dzieła Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej nie zachęcało do bardziej gruntowego przyjrzenia się tej książce. Gdy po prawie trzech latach od rozpoczęcia mojego terenowego przed¬ sięwzięcia zacząłem odkrywać myśli Zawistowicz-Adamskiej, odniosłem wra¬ żenie, iż pochodzą one od kogoś, kto etnograię rozumie na sposób szczególny, a jednocześnie bardzo mi bliski. Punktem wyjścia dla autorki Społeczności wiejskiej jest człowiek jako taki. Tak zwani informatorzy etnograiczni nie są bezimiennymi nosicielami kultu¬ rowej wiedzy (Clifford, 2004, s. 155); oni wszyscy (choć wydawać się to może �124 Marcin Andrzej Kafar truizmem, wciąż wielu etnografów nie do końca to sobie uświadamia) są żywymi ludźmi, mającymi imiona, chcącymi zaprzyjaźniać się z nami, dzielić codzien¬ nymi radościami i smutkami, chcącymi nierzadko, abyśmy stali się ich powier¬ nikami. Jak zatem odnaleźć się w takiej sytuacji? Czy mamy udawać, że sprawa nas nie dotyczy, że nasza etnograiczna powinność kończy się w chwili „przepro¬ wadzenia wywiadu", zebrania „niezbędnego", „potrzebnego" do napisania pracy materiału? Obcujemy wszelako z kimś, kto kontakt z nami często traktuje jako coś więcej niż wypełnienie danej chwili dnia rozmową, choćby i najciekawszą, ale nic za sobą nie niosącą, nie niosącą rzeczywistego zainteresowania osobą, z którą rozmawiamy. W pięknym passusie o potrzebie brania odpowiedzialności za relacje z ludźmi współpracującymi z etnografami, Kazimiera Zawistowicz-Adamska mówi: I gdziekolwiek jestem: na chrzcinach czy na weselu, u biednych wyrobników czy u zażywnych gospodarzy, zawsze odczuwam głęboką radość, gdy danym mi jest dostrzec prawdziwe oblicze tych ludzi. Bo i oni mają swe maski, które przywdzie­ wają za poszeptem podejrzliwej nieufności, czy zaciętości hardej. Ale pozbywają się owych masek chętnie, gdy zwycięży w nich otwartość serca. Wtedy odsłania się ich świat wewnętrzny w całej swej zawiłości i w całej surowej prostocie. Chcąc wniknąć w ten świat, należy pieczołowicie rozważyć w sobie każdy odruch, każ¬ de słowo. Własną otwartością serca odwzajemnić otwartość serca tamtych. By ni¬ czym nie urazić, nie spłoszyć. I nie zranić. Bo wnikanie w tajniki duszy ludzkiej nie może być korsarstwem, choćby dokonywało się w imię celów badawczych. Nie wystarczy przyjmować zwierzenia, nie wystarczy czynić obserwacje, nie wystar¬ czy wydzierać duszom ludzkim ich tajemnice. Nie wystarczy brać. Trzeba umieć wzamian coś z siebie dawać. Coś równie wartościowego, coś wszechludzkiego. Dopiero wtedy taka wymiana stanie się przeżyciem dla obu stron. I należy dołożyć wszelkich starań, by dla obu stron stała się przeżyciem wzbogacającym. Właśnie takie stanowisko jest usprawiedliwieniem dla „wścibstwa" badacza te¬ renowego. Wiem, że w jakichkolwiek okolicznościach wnikać będę w życie wsio¬ we, stanę się jego uczestnikiem. Już nie potrafię być l i tylko widzem. Z dnia na dzień, z miesiąca na miesiąc zdobywałam tę pewność. I ceniłam to sobie bardzo. Stosunki zadzierzgnięte z wsią w myśl takich zasad nie mogą być czymś prze­ mijającym, jak nie może być przemijająca głęboka i prawdziwa przyjaźń. Wnikli¬ wość badawcza to jeszcze nie wszystko. Badacz terenowy nie może ani na chwilę zapomnieć, że pakt przyjaźni nakłada nań poważne zobowiązania, zarówno w toku badań, jak i przy opracowywaniu materiałów. Chodzi przecie o żywych, czujących ludzi. Należy uczynić wszystko, by (...) ludzi wsiowskich „nie sponiewierać" (Za­ wistowicz-Adamska, 1948, s. 134-135; podkr. zgodnie z oryginalnym tekstem). Kazimiera Zawistowicz-Adamska odnosi się co prawda do własnych doświad¬ czeń rodzących się w „terenie zaborowskim", dotyczących zatem przede wszyst¬ kim jej kontaktów ze społecznością Zaborowian, ale jej przesłanie wydaje się �Projekt „etnograii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 125 bardziej uniwersalne, ogarnia swoim zasięgiem w równym stopniu etnograiczne spotkania każdego rodzaju, przydarzające się w różnych, nie tylko wiejskich, zakątkach. Autorka Społeczności wiejskiej daje nam dobrą lekcję tego, na co po¬ winno przekładać się etnograiczne „bycie" w „terenie". „Już nie potraię być l i tylko widzem. Z dnia na dzień, z miesiąca na miesiąc zdobywałam tę pewność". Słowa te wyznaczają bardzo konkretną ścieżkę postępowania dla tych idących w teren „z dobrą wolą, ale bez należytego doświadczenia", jak i tych „przekona¬ nych o własnej rzekomej wyższości" i nie umiejących zdobyć się „na właściwy «ludzki» stosunek do społeczności" (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 15). Jedni i drudzy mogą zyskać, jeśli tylko dadzą coś od siebie, bo „nie wystarczy brać, trzeba też umieć coś dawać" — wówczas właśnie etnograficzne spotkanie stanie się z pewnością dla obu stron przeżyciem wzbogacającym. Czy jednak przesłanie owo, jakże w pewnym sensie radykalne, bo wymaga¬ jące — przynajmniej na krótki czas, oderwania się od siebie i zerknięcia w stro¬ nę drugiego człowieka, wejrzenia w jego nieraz zupełnie odmienny od naszego świat, jest przesłaniem odpowiednim dla wszystkich? Czy każdy etnograf ma obowiązek brać sobie do serca szczytne nauki Zawistowicz-Adamskiej? Przeko¬ nania takiego nie mam. Utopią bowiem byłoby wymaganie stosowania tej samej metody pochylania się nad człowiekiem i angażowania w cały jego świat przez wszystkich zainteresowanych prowadzeniem badań terenowych. Oczywiste jest, iż tonacja etnograicznej melodii wygrywanej przez autorkę Społeczności wiejsklej nie musi, ba, nie powinna wpadać w każde ucho, nie wszyscy wszakże mają jednaki słuch i melodii powtórzyć, mimo nawet najszczerszych chęci, nie zdo¬ łają. Rzecz zatem bardziej, w moim przekonaniu, polegałaby na odkryciu w głę¬ bi własnej etnograicznej duszy, w jakich melodiach ona gustuje, jakie rytmy i tonacje są jej bliskie i godne odgrywania wciąż na nowo, w takich lub innych aranżacjach, przy użyciu przeróżnych instrumentów. Gdy trafiłem do świata społeczności hospicjum i Domu Pomocy Społecznej dla Przewlekle Chorych, w moim zamiarze było pozostanie tam z górą kilka mie¬ sięcy. Chciałem przeprowadzić badania i umknąć w zacisze domowego gabine¬ tu, by tam „opracowywać" zebrane materiały. Tyle tylko, że gdy już znalazłem się na miejscu, odkryłem, iż zamiar mój nie może zostać zrealizowany zgodnie z przyjętą wcześniej strategią, a ja miast rzeczonych paru miesięcy zachodzę do hospicjum już niemal trzy lata. Przyczyną takiego obrotu spraw nie były wca¬ le, jak pomyślą niektórzy, kwestie techniczne, związane z niedostatkiem czy ułomnością gromadzonej w terenie wiedzy, którą jakoś należałoby uzupełnić, coś do niej dodać etc. Przyczyn mojego głębszego osadzenia się w Domu dla Osób Przewlekle Chorych upatruję raczej w sferze mentalnej i związanym z nią określonym typem mej osobowości (badawczej), nastawionej, jak powiedziałaby Zawistowicz-Adamska, na „ludzkie" bycie w terenie z drugim człowiekiem. Po paru tygodniach nie potraiłem być już li tylko widzem w teatrum życia domowohospicyjnego. Dość szybko przekroczyłem granicę czystej etnograicznej obser- �Marcin Andrzej Kafar 126 wacji i stałem się rozpoznawalnym i świadomie zaangażowanym w codzienne i niecodzienne zdarzenia ich uczestnikiem, wypełniającym różne role — począw¬ szy od bezimiennego młodego człowieka pomagającego ustawić w odpowiedniej pozycji antenę telewizyjną, a skończywszy na roli przyszywanego wnuczka jed¬ nej z najbliższych mi w Domu osób, pani Irenki . Postępowałem zatem zgodnie z zasadą, którą Clifford Geertz, wypowiadając się na temat etycznego wymiaru badań antropologicznych, nazywa potrzebą fuzji między zawodową i pozazawodową sferą życia antropologa (Geertz, 2003, s. 55). W pierwotnym założeniu moje badania odnosić się miały jedynie do obszaru narracji o chorobie i cierpieniu, a docelowym punktem chciałem uczynić hospi¬ cjum (jest ono wydzieloną instytucjonalnie i przestrzennie częścią Domu Pomo¬ cy Społecznej dla Przewlekle Chorych). Wkrótce okazało się, że chorób jest wie¬ le, a i cierpienia pod dostatkiem, jednak wymiary, w których one się pojawiają, nie są abstrakcyjnymi poziomami dyskursu, ale wpisane są wyraźnie w szerokie konteksty Domowej powszedniości. Zaplatają się w złożone systemy znaczeń dotykających na przykład motywów utraty rodzinnego domu, próby tworzenia substytutu tego ostatniego, przewlekłych stanów choroby terminalnej, bliskości śmierci. Jakąż zatem w obliczu owej różnorodności wypadało przyjąć metodę gromadzenia wiedzy, by jednocześnie uniknąć wpadnięcia w pułapkę swoiste¬ go redukcjonizmu poznawczego, który w tym wypadku oznaczałby pozostanie na poziomie suchego kolekcjonowania etnograficznego materiału? Postanowi¬ łem działać nieco intuicyjnie. Otworzyłem się na otaczającą mnie rzeczywistość i próbowałem „zagarnąć" z niej tak wiele, jak to możliwe. Nastawiłem się na, by sparafrazować myśl Normana Denzina, doświadczenie o charakterze epifanii (Denzin, 1988), całościowe bycie w środku dziejącej się akcji, bez poruszania się w wyraźnie z góry określonym polu teoretycznym. Teorie zostawiłem na margi¬ nesie, nie wiedząc, które z nich i w jakim zakresie da się później wykorzystać. Szedłem tutaj tropem uznanym za słuszny choćby przez Victora Turnera, który swego czasu powiedział, iż 11 pomimo tego, że antropolog zawsze wyrusza w teren z teoretycznym bagażem, to jest on o tyle istotny, o ile oświetla społeczną rzeczywistość. Co więcej, okazuje się, że bardzo często to nie całościowy system teoretyka jest tym, co go oświeca, ale czynią to raczej dopasowywane do rozbitych danych, płynące z kontekstu roz¬ proszone idee, przebłyski i przeczucia. Takie idee mają wartość samą w sobie i są w stanie naprowadzić nas na nowe hipotezy (Turner, 1978, s. 23). Linię bardzo podobnej w istocie metody pracy w terenie proponuje Kazimie¬ ra Zawistowicz-Adamska. Według niej, najbardziej wartościowe pod względem 11 O rodzeniu się więzi między mną a panią Irenką piszę w osobnym tekście (Kafar, 2004). Pani Irenka występuje w nim pod zmienionym imieniem „Stasia". �Projekt „etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 127 heurystycznym jest przyjęcie przez badacza postawy maksymalnej otwartości wo­ bec zróżnicowania i pewnego rodzaju, mówiąc metaforycznie, terenowej barw­ ności, z jaką spotyka się antropolog. Wobec tego: Trudno tu narzucić jakieś recepty. Raczej należałoby wszelkich recept zaniechać. Po prostu wyczulić zmysł obserwacyjny do najwyższych granic, by dostrzegać nie tylko to, co jest namacalne, uchwytne, ale i to wszystko, co jest poza tym. Dopiero wyczucie owych nieuchwytnych praw, rządzących duszą jednostki i duszą spo­ łeczności, utoruje drogę do dalszych osiągnięć. Na tym wyczuciu oprą się kontakty z pojedynczymi ludźmi i kontakty z gromadą. Nie może tu być mowy o jakichś szablonach, jakichś utartych normach postępowania. Z góry trzeba sobie odważnie powiedzieć, że tego rodzaju pojęcia, jak: „wieś polska" czy „chłop polski", czy „dusza chłopska" są pustym dźwiękiem. Nic nie mówią. Wystarczy wniknąć głę¬ biej w sprawy wsi, by pojąć, że każda wieś żyje swoim własnym życiem, układają¬ cym się odmiennie niż w innej wsi, tuż o miedzę. Że nawet w obrębie tej samej wsi istnieje często daleko posunięta dzielnicowość, dzięki której stosunki społeczne od wieków są pod każdym względem nader zróżnicowane (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 127). I to właśnie na subtelnym wsłuchiwaniu się w szmery i szepty Domowe, w próbie wyłuszczania z nich owych nieuchwytnych dla postronnego obserwa­ tora lub domownika (po prostu żyjącego, a nie myślącego, podług jakich praw żyje) reguł, wyznaczających rytm życia danego miejsca i zamieszkujących je ludzi, oparłem swój antropologiczny warsztat. Notowałem „na gorąco" swoje odczucia i wrażenia, opisywałem zdarzenia, w których brałem udział i których byłem świadkiem, wreszcie zbierałem opowieści o cierpieniu i chorobie, o ży¬ ciu w Domu, o przyjaźni z ludźmi i zwierzętami, o samotności, o miłosierdziu i miłości do wyrodnych synów, o śmierci, i o tym, jak bardzo chciałoby się być wolnym i móc decydować o samym sobie... Wsłuchiwałem się w te opowie­ ści społeczności hospicjum i Domu dla Osób Przewlekle Chorych i, jak zaleca Arthur Frank, podążając za myślą Julii Cruickshank, jednocześnie starałem się myśleć nimi (Frank, 1997, s. 23-24), próbując odnaleźć w nich moralne filary myśli współczesnego człowieka, odczytać trwałe kulturowe motywy i wychwy¬ cić ukryte w nich „lokalne" konfiguracje znaczeń. Tak powstała antropologiczna „Opowieść o społeczności hospicjum i Domu Pomocy Społecznej dla Przewlekle Chorych". Integralną częścią tej opowieści jest historia antropologa, który po skończonej pracy nie porzucił terenu swych badań, ale pozostał w nim pielęgnu¬ jąc zawiązane znajomości i przyjaźnie, wciąż regularnie odwiedzając tych słab¬ szych i mogących mniej od nas, uczestnicząc w codzienności i trudnej, i smut¬ nej, i radosnej, i . uczącej pokory tych „lepszych", bo zdrowych, wciąż jeszcze zdrowych. �Marcin Andrzej Kafar 128 Przykłady antropołogicznego déjà vu Na koniec chciałbym pokazać, na kilku przykładach, które można by pomna­ żać, jak zbliżone odczucia związane z doświadczeniem terenowym mogą towa­ rzyszyć etnografom wykazującym się podobnym temperamentem badawczym i zbieżną w dużej mierze wizją uprawiania nauki o człowieku, autentycznej an¬ tropologii, jak nazywa j ą Victor Turner (1978, s. 18). Czytałem Społeczność wiejską zarazem z zachwytem (napisana jest bowiem piękną polszczyzną), jak i zadziwieniem. W wielu miejscach praca Profesor Zawistowicz-Adamskiej jest bowiem dla mnie świadectwem, że każde z nas, pomi¬ mo tego że szło różnymi ścieżkami, w gruncie rzeczy dochodziło do tych samych punktów, ocierało się o tę samą terenową materię i chwytało ją, co bodaj najistot¬ niejsze, w bardzo podobny, jeśli nie tożsamy sposób. Przedstawiam zatem niżej, wspierając się metaforą „antropologicznego déjà vu", fragmenty tekstu Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej, łącząc je z fragmentami mojej „Opowieści o spo­ łeczności hospicjum i Domu Pomocy Społecznej dla Przewlekle Chorych". I Czuję na sobie wszystkie spojrzenia. Jeszcze mi nic nie mówią. Są obce, zastrasza­ jąco obce. Siedzę tu niby „na cenzurowanym". Stokroć gorzej jeszcze: wiem, że w tej chwili waży się pierwsze odruchowe ustosunkowanie się wsi do mnie. Nie zaufają mi, dopóki nie stanę się dla nich jakimś autorytetem. Trzeba uczy­ nić pierwszy krok. Trzeba najpierw zrzucić z siebie brzemię osamotnienia, by móc odnaleźć jakąkolwiek nić porozumienia z tym obcym, nieznanym tłumem. Trzeba się z nim zespolić, zjednoczyć, nie być poza jego nawiasem. To nade wszystko. (...) muszę coś o tych ludziach wiedzieć. Zaczynam się im przyglądać. Zatrzymuję wzrok na poszczególnych twarzach, chcę je zapamiętać. To tu, to tam chwytam uśmiech, przyjazny, życzliwy. I odnajduję w sobie prawdziwą głęboką życzliwość do ludzi, wśród których żyć będę długie miesiące. Ta życz¬ liwość toruje mi drogę do ich serc. Już nie widzę przed sobą obcego, bezosobo¬ wego tłumu (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 23). Jest ciepły majowy dzień sprzed dwóch i pół roku. Z panią psycholog Domu Pomocy Społecznej dla Przewlekle Chorych jestem umówiony na godzinę 10.30. Spoglądam na zegarek, jest dopiero 10.10. Postanawiam więc odczekać jeszcze kilka minut, spacerując po chodniku położonym przy miejskim skwerku obsa¬ dzonym młodymi drzewami. W Łodzi majowa zieleń ma najbardziej intensywną barwę. Delektuję się nią, jednocześnie wdychając pełną piersią lekko wilgotne powietrze. To proste ćwiczenie sprawia, że już po chwili jestem zupełnie wyci¬ szony i gotów na przekroczenie bramy Domu. Powoli ruszam w jej kierunku, za wszelką cenę starając się odsunąć od siebie myśli pełne obaw i lęków o to, czy podołam wyzwaniu. I oto nagle obdarowa- �Projekt „etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 129 ny zostaję posmakiem Domowej rzeczywistości: na schodach prowadzących do przedsionka Domu wpada na mnie kobieta; łamiącym się głosem szepce „prze­ praszam", po czym niezgrabnie omija mnie i odchodzi. Jej policzki zalane są łzami, w drżącym ręku trzyma chusteczkę, ociera nią twarz... Obraz ten na dłu¬ go zasiada mi w pamięci; jest namiastką tego, co czeka mnie w Domu (później okaże się, że podobnymi zdarzeniami przepełniona jest Domowa codzienność i że, na swój sposób, można się do niej „przyzwyczaić", albo lepiej powiedzieć — „oswoić" się z nią). Mija parę minut. Idę Domowym korytarzem i mam wrażenie, że każdy mi się przygląda. Napotykam same kobiety, połamane spojrzenia, krzyk dochodzący z sali, którą akurat mijam. Korytarz jest długi, czy nie nazbyt długi jak dla mnie? Muszę przejść cały, by znaleźć się za plastikowymi drzwiami gabinetu psycho¬ loga. Wreszcie docieram tam. W pokoju prócz pani J. jest jeszcze jedna osoba. Przedstawiamy się sobie. Wymieniamy kurtuazyjne ukłony; dowiaduję się, iż nieznajoma zajmuje w Domu stanowisko „pracownika socjalnego". Wyczuwam pewną sztywność sytuacji. Tak właśnie chyba to musi wyglądać. W końcu jestem tu obcy, nie wiadomo po co przychodzący, nie wiadomo czego tak naprawdę chcący. Chyba wolę być na zewnątrz. Ale gdzie? Na korytarzu, w czyimś pokoju? Jak mam rozmawiać z ludźmi, których nie znam? Jak mam się przedstawić, by nie zrazić ich od razu do siebie? Okazja na przełamanie lodów przychodzi szyb¬ ciej, niż mógłbym się spodziewać. Któraś z opiekunek informuje panią psycho¬ log o przygotowaniach do wyjścia z kilkoma pacjentkami na spacer do ogrodu. Chciałbym włączyć się do tych przygotowań, tylko czy mi na to pozwolą? „Tak". A więc idziemy wraz z opiekunką do któregoś z pokojów. Kilka pań stoi w gru¬ pie na korytarzu i z wyraźnym zniecierpliwieniem czeka na pozostałe. Nie mogą wyjść same. Powody są różne: część z nich zwyczajnie nie jest w stanie poruszać się o własnych siłach, inne to pacjentki pozostające pod „specjalnym nadzorem". Ponoć trzeba bezustannie trzymać nad nimi pieczę, aby nie zrobiły krzywdy ani sobie, ani innym. Trwa ubieranie kobiet w bluzki, swetry, buty. Wszystko to mocno przecho¬ dzone, wzory pamiętające lata osiemdziesiąte, może wcześniejsze. - Czy pomoże mi pan założyć ten sweter i buty? Ta prawa ręka ciągle niedo­ maga - słyszę dobiegający z boku głos. Ktoś wyrywa mnie z rozmyślań prośbą o pomoc, tyle tylko, że ja takich rzeczy nigdy wcześniej nie robiłem. Moją chorą babcią opiekowała się mama. - Niżej, niżej, o właśnie tak, już weszła. Teraz tego klapka na lewą nogę. Bar¬ dzo panu dziękuję. Jak pan ma na imię? - wszystko toczy się tak szybko, że nie mam czasu wpaść w panikę, stchórzyć i uciec. - Marcin. - Marcin. Pięknie. Tak jak mój wnuczek. Idzie pan z nami do ogrodu? �Marcin Andrzej Kafar 130 - Tak. - No to chodźmy, póki słoneczko wysoko, troszkę się poopalamy, pospace¬ rujemy. II Trzeba odsłonić całe własne człowieczeństwo, by znaleźć drogę do człowieczeń¬ stwa innych, by móc stanąć wśród tłumu jak równy z równymi. Gdy wieś obdarzy kogoś zaufaniem, powierzy mu wszelkie swoje sprawy na ślepo i bez zastrzeżeń. Nie wątpi wtedy ani na chwilę, że wszystkie sprawy zostaną roztrzygnięte pomyślnie i sprawiedliwie, że możliwości tego kogoś, kto stał się we wsi autorytetem, są nieograniczone. Po prostu wszystko może! Byle tylko chciał, każdą sprawę zdolen jest wedle swej woli przeprowadzić. Gdy więc badacza terenowego wieś obdarza zaufaniem, zawraca się doń ze wszystkimi swymi bolączkami, wierząc w jego uczynną życzliwość i — wszechmocność. Bo... „niech tylko pani zechce, niech tylko pani powie jedne sło­ wo", a już, jak za dotknięciem różdżki czarodziejskiej, wszystko pójdzie gładko (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 132). Jest późnojesienne przedpołudnie. Domowy korytarz wypełniają opiekunki, pielęgniarki, salowe i domownicy. Gwar i melanż osób i dziejących się naraz wielu rzeczy. - Panie Marcinie, panie Marcinie, tutaj, tutaj jestem, niech pan zaczeka, mu¬ szę panu coś powiedzieć, muszę pana prosić o pomoc. Pani Irenka podchodzi do mnie i chwyta mnie kurczowo za rękę. - Niech mi pan pomoże, proszę pana. - Pani Irenko, najpierw niech pani powie, co się stało, z czym ma pani pro¬ blem - próbuję j ą uspokoić, ale sprawa nie wydaje się zbyt prosta. - Tutaj pod 15. umarła jedna kobita i ja chciałam się przenieść na jej łóżko. Upatrzyłam je sobie już parę dni temu, a teraz dali je komuś innemu. Na wskazanym łóżku siedzi starsza siwowłosa pani i na moje pytanie, czy nie dałoby się coś zrobić, i czy pani Irenka mogłaby je zająć, odpowiada, że miejsce dostała z przydziału, że zarządziła to oddziałowa i że ona (starsza siwowłosa pani) nie ma zamiaru nigdzie się już przenosić. Pani Irenka stoi za moimi plecami i uważnie przysłuchuje się całej rozmowie. I co ja mam począć? Chciałbym jej pomóc, ale na razie nie mam żadnego pomy¬ słu, jak to zrobić. Tym gorzej dla mnie, bo sprawa zatacza coraz szersze kręgi, już włącza się do niej ktoś z personelu. Postawna kobieta w okularach z grubymi rogowymi oprawkami doniosłym głosem krzyczy przez pół korytarza: - Niech pani nic nie miesza, trzeba było powiedzieć wcześniej, że chce pani tutaj się prze¬ nieść. Łóżko przez dwa dni stało puste, a teraz się pani przypomniało o nim, jak już jest zajęte przez kogoś innego? �Projekt „etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 131 A więc to tak. Pani Irenka prawdopodobnie - przynajmniej do pewnego stop­ nia - sama jest sobie winna. - Czy to prawda, pani Irenko? - dopytuję. - Czy nie mówiła pani nikomu, że chce zająć to łóżko? - Nie, bo czekałam jak oni opróżnią szafki po tej chorej, co umarła. - No więc teraz chyba musimy poczekać, jak zwolni się kolejne miejsce w innym pokoju, porozmawiam o tym z panią socjalną, zgadza się pani, pani Irenko? - Dobrze, teraz i tak już nie ma wyjścia, chciałam mieć to łóżko, ale jak się nie da... III Dnie mijały szybko, na pozór jednakie. Ale każdy dom był nowym odkryciem. Całym przeżyciem była każda opowieść o życiu pełnym trudów, twardej walki 0 byt i równie twardej wytrzymałości. Nie trzeba było natrętnie wydobywać wia­ domości: mówili sami, gdy raz zdołali przełamać wstydliwą nieśmiałość i nie­ ufność. Z niedyskrecji, z jaką wdzierałam się w życie ludzkie, rozgrzeszał mnie mój własny stosunek do otrzymanych zwierzeń: starałam się odczuć wszystko 1 wszystko zrozumieć. Zwyczajnie, po prostu, po ludzku. Współczucie przycho­ dziło samo. I niejednokrotnie stwierdzałam z całą wyrazistością, że dla ludzi, przytłoczonych pracą i troską, wynurzenia takie były czymś wartościowym, czymś pokrzepiającym, więcej jeszcze: czymś odświętnym. Ich powszedniość na¬ bierała szczególnego zabarwienia z chwilą, gdy stawała się przedmiotem zainte¬ resowania dla kogoś z zewnątrz. Tę świadomość ceniłam sobie bardzo. Nie, nie czułam się intruzem, który przemocą wydziera zwierzenia. I to mnie uprawniało do przyjmowania najbardziej poufnych opowiadań (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 30-31). Pani Irenka w pokoju 05 jest od dwóch tygodni. Siedzę na jej nowym łóż­ ku, tym z przydziału. Łóżko było wybrane i zaakceptowane przez panią Irenkę. Pierwszy tydzień przebiegł dość spokojnie. Pani Irenka dzieliła pokój z dwiema współlokatorkami. Obie były przewlekle chore, jedna zmarła po paru dniach od wprowadzenia się pani Irenki, na jej miejsce pojawiła się zaś inna kobieta, świe¬ żo przybyła do Domu. Dzień czy dwa dni później zaczął się koszmar. - Panie Marcinie, ja od kilku dni prawie w ogóle nie śpię. Ta chora w nocy wstaje i rzuca się na tę drugą. Kiedy j ą obudzi, to do rana nie można zmrużyć oka, jęczenie i gdakanie, śpiewy i chodzenie z pokoju na korytarz i z powrotem. I tak cały czas. Szafki też musiałam poprzewiązywać sznurkami, niech pan podejdzie, pokażę panu. Wstaję i przyglądam się z zainteresowaniem, ale i lekkim przerażeniem wy¬ myślnym supłom z bandaży zaplątanych na metalowych klamkach. �Marcin Andrzej Kafar 132 - Po co pani to wiązała, pani Irenko? - Zabronili mi używać takiej małej kłódeczki, na którą zamykałam swoje rze¬ czy. Do szafki ma teraz dostęp każdy, a ja się na to nie zgadzam, ja chcę mieć j ą tylko dla siebie... Zakończenie „«Prywatność» w nauce, jeżeli narzucone są jej pewne reguły, nie powin¬ na osłabić naukowej ( . ) wizji opisywanej rzeczywistości. Pamiętnik i każda inna forma autobiograficzna staje się ratunkiem przed anonimowością, jest także sposobem przywrócenia indywidualnej odpowiedzialności za własny życiorys" — pisała przed laty Ewa Nowina-Sroczyńska w komentarzu do Społeczności wiejskiej (Nowina-Sroczyńska, 1988, s. 33). Dziś słowa te nie tracą nic na aktu¬ alności, byle byśmy tylko pamiętali, iż w praktyce pisarskiej i poprzedzającej j ą życiowej praxis postępować należy z rozwagą, w sposób głęboko przemyślany. Nawet najbardziej szczytne cele naukowe legną bowiem w gruzach, rozsypią się jak domek z kart, jeśli nie będziemy potrafili rozpoznać granicy, poza którą nasze dobre chęci stają się zwykłym wścibstwem, a „osobiste" mówienie całkowicie przesłania obraz świata kreślony przez współpracujące z antropologiem osoby. Nade wszystko jednak tym, co najważniejsze — z całą mocą postulowała Profe¬ sor Zawistowicz-Adamska — jest branie odpowiedzialności za siebie i za innych, tak długo, jak pozostajemy w horyzoncie naszych wspólnych działań, i tak długo jak jest w nas obopólna wola, by w nim trwać. Zaproponowane przeze mnie odczytanie Społeczności wiejskiej jako „opowie¬ ści konfesyjnej" nie jest, co pokazują choćby wcześniejsze próby Katarzyny Ka¬ niowskiej i Ewy Nowiny-Sroczyńskiej, ani jedynym słusznym, ani tym bardziej ostatecznym sposobem wydobywania z tej książki zawartych w niej znaczeń. Mam wszelako nadzieję, że zachęci ono przynajmniej niektórych z nas do dal¬ szego namysłu nad wizją antropologicznego bycia-w-świecie podług Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej. Słowa kluczowe: autobiografia, chronotop spotkania, hospicjum, dom pomocy społecznej, doświadczenie, opowieść konfesyjna, skotoma BIBLIOGRAFIA Bachtin M . 1982 Problemy literatury i estetyki, przeł. W. Grajewski, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. �Projekt „etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... Clifford J. 2004 133 Praktyki przestrzenne: badania terenowe, podróże i praktyki dyscyplinujące w antropologii, przeł. S. Sikora, w: Badanie kultury. Elementy teorii antro­ pologicznej. Kontynuacje, red. M . Kempny, E. Nowicka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, s. 139-179. Crapanzano V 1992 Hermes'Dilemma and Hamlet 's Desire. On the Epistemology of Interpreta­ tion, Harvard University Press, Cambridge M A , London. Denzin N. 1988 Interpretive Interactionism, Sage, Newbury Park, London. Dzięcielski R. 2001 Ludowe obrazy miasta. Inspiracje bystroniowskie, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Łódź. Frank A.W. 1997 The Wounded Storyteller. Body, Illness, and Ethics, University of Chicago Press, Chicago, London. Geertz C. 2000 Dzieło i życie. Antropolog jako autor, przeł. E. Dżurak, S. Sikora, wyd. KR, Warszawa. 2003 Zastane światło. Antropologiczne refleksje na tematy filozoficzne, przeł. Z. Pucek, Universitas, Kraków. Hammersley M . 1998 Reading Ethnographic Research. A Critical Guide, Longman, New York. Hastrup K. 1990 The Ethnographic Present: A Reinvention, „Cultural Anthropology" vol. 5, no. 1, s. 45-61. 1995 A Passage to Anthropology. Between Experience and Theory, Routledge, London, New York. Kafar M.A. 2004 Od spotkania do wspólnoty. Autobiograficzny raport z terenu, w: Codzien­ ne i niecodzienne. O wspólnotowości w realiach dzisiejszej Łodzi, red. G.E. Karpińska, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Łódź, s. 79-101. Kaniowska K. 1988 Rozważania o metodzie Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej, „Prace i Ma­ teriały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etno­ graficzna nr 28, s. 156-165. 1999 Opis — klucz do rozumienia kultury, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Łódź. Kuhn T.S. 2001 Struktura rewolucji naukowych, przeł. H. Ostromęcka, posł. przeł. J. Nowotniak, Fundacja Aletheia, Warszawa. Kuligowski W. 2003 Kanon antropologii: heroiczny i heretycki, w: Nie-złota legenda. Kanoniczność i apokryficzność w kulturze, red. J. Eichstaedt, K. Piątkowski, Towarzystwo Przyjaciół Wnętrz Dworskich w Ożarowie, Ożarów, s. 217-231. �134 Marcin Andrzej Kafar Lienhardt G. 1961 Divinity and Experience. The Religion of the Dinka, Oxford University Press, Oxford. van Maanen J. 1988 Tales of the Field. On Writing Ethnography, University of Chicago Press, Chicago, London. Nash D., Wintrob R. 1972 The Emergence of Self-Consciousness in Ethnography, „Current Anthro­ pology" vol. 13, no. 5, s. 527-542. Nowina-Sroczyńska E. 1988 Podróże do Zaborowa, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna nr 28, s. 29-37. Okely J. 1992 Anthropology and Autobiography. Participatory Experience and Embo­ died Knowledge, w: Anthropology and Autobiography, eds. J. Okely, H. Callaway, Routledge, London and New York, s. 1-29. 2005 Wizualizm i krajobraz: patrzeć i widzieć w Normandii, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" nr 4, s. 11-23. Piotrowski M . 1988 Metoda badań terenowych Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej jako inspiracja dla współczesnego badacza, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna nr 28, s. 167-173. Radin P. 1990 The Winnebago Tribe, University of Nebraska Press, Lincoln (wyd. 1, 1923). Reinfuss R. 1990 Śladami Łemków, Wydawnictwo PTTK „Kraj", Warszawa. Robotycki C. 1995 O banalizacji tekstów w etnologii, w: Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, red. A. Posern-Zieliński, „DRAWA", Poznań, s. 83-89. Sacks O. 1996a Stanąć na nogi, przeł. E. Mikina, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań. 1996b Mroczek: zapominanie i pomijanie w nauce, w: Ukryte teorie nauki, red. O. Sacks, J. Miller, S.J. Gould, D.J. Kevles, R.C. Lewontin, przeł. A. Pawelec, Wydawnictwo ZNAK, Kraków, s. 93-123. Turner V.W. 1978 Dramas, Field, and Metaphors. Symbolic Action in Human Society, Cor­ nell University Press, Ithaca, London. 1985 On the Edge of the Bush. Anthropology as Experience, ed. E.L.B. Turner, University of Arizona Press, Tuscon. 1995 The Ritual Process. Structure and Anti-Structure, Aldine de Gruyter, New York. Wejland A.P. 2001 O Łodzi „po bystroniowsku", wstęp w: Dzięcielski R., Ludowe obrazy mia­ sta. Inspiracje bystroniowskie, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Łódź, s. 7-14. �Projekt „etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 135 Zawistowicz-Adamska K. 1948 Społeczność wiejska. Doświadczenia i rozważania z badań terenowych w Zaborowie, Polski Instytut Służby Społecznej, Łódź. Marcin Andrzej Kafar K A Z I M I E R A Z A W I S T O W I C Z - A D A M S K A ' S „ E T H N O G R A P H Y OF EXPERIENCE" PROJECT A N D ITS M O D E R N APPLICATIONS (Summary) The article is an attempt at re-reading Kazimiera Zawistowicz-Adamska's book entit­ led Społeczność wiejska [Rural community]. The first part of the article is a critical review of the main positions adopted for a detai­ led exegesis of the book. Zawistowicz-Adamska's book is perceived as 1) a vademecum of the researcher's field attitudes, 2) document-novel, 3) an autobiographic paraliterary text. The discussion of the book is carried out within the framework of metadiscourse of the history of scientific thought. A metaphor of Oliver Sacks' scotoma serves as the point of departure. In the second part the author makes references to modern methodological discussion on the role of an experienced field researcher and the linguistic forms used to record it. Against this background the author studies the structure of Społeczność wiejska as a „confessional story" and analyses the importance of the chronotopos of meeting. The third part focuses on the identification of common features between Kazimiera Zawisto­ wicz-Adamska's project and the author's project, who conducts his research among the community of the hospice and those living in the Aid Centre for Chronically Ill. Key words: autobiography, chronotopos of meeting, hospice, aid centre, experience, con¬ fessional story, scotoma �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/501ea196ae73bc842b5f19cd79cce1fd.pdf 456347174575321f31a40bf888bdc3e9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5179 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4804 Title A name given to the resource Konsumenckie potyczki o "laur semiotyczny" / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.77-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jessa, Joanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 JOANNA JESSA Instytut Kultury i Komunikowania Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej Warszawa KONSUMENCKIE POTYCZKI O „LAUR SEMIOTYCZNY" Uczestnikom kultury popularnej i konsumentom często zarzuca się, że są jednostkami manipulowanymi, poddającymi się reklamie i wpływom wielkich koncernów. Obraz taki jest bardzo mocno utrwalony; powstał na samym począt­ ku badań nad kulturą popularną, które zainicjowane zostały jeszcze w pierwszej połowie X X wieku. Po latach równie krytyczne opinie dalej dominowały nad tymi, które dostrzegały potencjał semiotyczny członków popkultury. Obecnie także zauważyć można dwa takie nurty refleksji i to pomimo tego, że pojawienie się zaawansowanej, interaktywnej technologii zdecydowanie zmieniło oblicze kultury popularnej. W artykule tym chciałabym przedstawić niektóre z założeń badaczy, którzy, jak sądzę, bardzo mocno wpłynęli na to, że na uczestników kultury popularnej zaczęto patrzeć bardziej przychylnie, nie tylko jako na osoby sterowane przez zjednoczone siły korporacyjno-medialne, ale także jako na jednostki, które mają możliwość kreowania własnych znaczeń i obrony przez treściami im narzucany­ mi. Badacze, na których chciałabym zwrócić uwagę, to przede wszystkim John Fiske i Michel de Certeau. Populizm kulturowy Fiske jest kontynuatorem tradycji badań zapoczątkowanych w Centrum Współczesnych Studiów Kulturowych w Birmingham. Humaniści wywodzący się z tego ośrodka analizowali przede wszystkim te obszary kultury popularnej, które według nich można interpretować jako sfery oporu przeciwko dominującej ideologii. Nie zaskakuje więc, że większość wczesnych analiz dotyczyła brytyj¬ skich subkultur powstałych wśród młodzieży wywodzącej się z klasy robotniczej (Hebdige, 1979; Hall, Jefferson, eds., 1991). Fiske urósł do miana jednego z czołowych przedstawicieli „populizmu kul­ turowego" (cultural populism), czyli nurtu rehabilitującego kulturę popularną. Przedstawiając jego założenia, nie zamierzam spierać się o to, czy są one bardziej �Joanna Jessa 78 słuszne niż te o charakterze elitarystycznym. Moim celem jest tylko wskazanie pewnych interesujących tropów interpretacyjnych, które nadal są mało rozpo­ wszechnione w polskiej humanistyce. Perspektywa Fiskego była oczywiście bar­ dzo krytykowana. McGuigan stwierdził, że prezentowany przez niego „kultural­ ny populizm jest intelektualnym założeniem przyjętym przez niektórych badaczy kultury popularnej, głoszących, że symboliczne doświadczenia i praktyki zwy¬ kłych ludzi mają większe znaczenie analityczne i polityczne niż tzw. kultura wy¬ soka" (za: Strinati, 1998, s. 202) . Uważał, że taka optyka powoduje, iż zawęża się pole interpretacji oraz bezkrytycznie akceptuje poczynania członków kultury popularnej, którzy traktowani są jako „autorzy" tej kultury, a jej kształt wynika z ich zainteresowań, potrzeb, doświadczeń i wartości. 1 Tak rozumiane podejście populistyczne mogło powodować, że kultura popu­ larna była akceptowana bezkrytycznie. Jednak należy też docenić to, iż wpłynęło ono także na postrzeganie jej jako pewnego rodzaju (i do pewnego stopnia) „gło¬ su ludu". Z pewnością ta perspektywa była bardzo potrzebna dla zrównoważenia zdecydowanie negatywnych głosów, które dominowały w refleksji nad kulturą popularną. Rzekłabym, iż populizm kulturowy zawiera w sobie coś z podejścia antropologicznego, które jest nieoceniające i nieufne wobec wyroków ferowa­ nych przez tak zwaną kulturę wyższą, elitarną. Docenia ono i te wytwory kulturo¬ we, które powstają na najniższym poziomie codziennych interakcji międzyludz¬ kich, oraz dostrzega w nich próbę autonomicznego wyrażenia się uczestników tych interakcji. Oczywiście, trudno bezkrytycznie podtrzymywać tezę, iż kultura popularna, rozumiana jako wyraz zainteresowań i działań ludzi, nie podlega żad¬ nym wpływom. Są one znaczące, chociażby z tego względu, że każdy człowiek — i ten częściej korzystający z zasobów symbolicznych kultury popularnej, i ten częściej odwołujący się do kultury nazywanej czasami elitarną — ulega wpły¬ wom dyskursu, którego na co dzień się nie rozpoznaje, a któremu kształt nadają między innymi siły medialno-korporacyjne. Zatem prawda o kulturze popularnej mieści się pośrodku, a każda skrajna optyka jest błędna, choć żadnej zupełnie odrzucić nie należy. Takimi skrajnościami są zarówno elitaryzm — który pro¬ muje przeświadczenie, że publiczność to naiwniacy, którzy biernie poddają się wpływom ideologicznej kontroli i manipulacji, jak i populizm — według którego publiczność jest świadoma i potrafi korzystać z zasobów kultury popularnej dla własnych celów, treści tam zastane aktywnie przeinterpretowywać stosownie do potrzeb i w ten sposób stawiać opór o charakterze ideologicznym. Pamiętając o powyższych uwagach, można jednak przyznać, iż refleksja mię¬ dzy innymi Johna Fiskego przyczyniła się do rozpowszechnienia takiego podej¬ ścia do kultury popularnej, które podkreśla, że nie jest ona zupełnie bezkrytycz¬ nie (jak chcieliby elitaryści) i „ufnie" przyjmowana przez ludzi, ani też nie jest 1 Wojciech J. Burszta — autor tłumaczenia książki Strinatiego, z której pochodzi cytat — używa określenia „populizm kulturalny". Dla potrzeb tego tekstu przyjmuję lepiej, moim zdaniem, brzmiące sformułowanie „populizm kulturowy". �Konsumenckie potyczki o „laur semiotyczny" 79 narzucana umysłom ludzkim przez siły ideologiczne. Fiske w swoich pracach (1987, 1991, 1995) podkreśla możliwości konsumenta, jego umiejętność uni­ kania i zmieniania znaczeń dominujących, przeciwstawiania się takim treściom oraz negocjowania sensów kulturowych. Każdy produkt popkulturowy może być interpretowany na wiele różnych sposobów, jest on bowiem polisemiczny (w jed¬ nym tekście kultury może zawierać się wiele znaczeń, dostrzeganych i interpreto¬ wanych przez odbiorcę). Ponadto treści te często mają charakter intertekstualny, a zatem wiążą kulturę wysoką i niską oraz tworzą sieć powiązań pomiędzy różny­ mi mediami i różnymi produktami kulturowymi. Dla Fiskego kultura popularna jest warta doceniania, choćby ze względu na fakt, że jest ona powszechna i jako taka odpowiada gustom ogromnej rzeszy ludzi, a tego, zdaniem autora, lekcewa¬ żyć nie można. Fiske odrzuca tym samym tezę Pierre'a Bourdieu o tym, iż kapitał ekonomiczny dominuje nad kulturowym; uważa on, że konsumenci mają władzę semiotyczną (choć nie zawsze wykorzystywaną) nad tekstami kulturowymi, są autorami nowych sensów (Fiske, 1987, s. 126; Goban-Klas, 2001, s.139). Tomasz Goban-Klas, który pokrótce referuje tezy Johna Fiske, nawiązując do owej władzy semiotycznej odbiorców kultury, podsumowuje je uwagami: Mimo takiej obrony kultury medialnej wiele dawnych zarzutów (...) pozostaje w mocy. Treści kultury popularnej są przecież często puste, dziecinne, ideologicz­ nie obciążone. Są tworzone przez wielkie korporacje dla zysku, a nie dla rozwija¬ nia życia duchowego ludzi, których traktuje się jako rynek konsumentów i odpo¬ wiednio się nimi manipuluje (2001, s.139). Na przykładzie tej wypowiedzi widać, jaką pułapką jest utożsamienie treści z odbiorem, tak jakby treść, która jest dziełem producenta, była skrojona idealnie na miarę odbiorcy i nie było potrzeby podkreślania różnicy. Oczywiście, taki jest zamiar „ideologów", pragnących przekonać odbiorców do swoich produktów, jednak to władza semiotyczna ludzi nad tekstami do nich kierowanymi umożliwia odrzucenie lub negocjowanie dominujących znaczeń. Należy wyraźnie rozróż¬ niać konsumpcjonizm, a zatem treści kreowane przez wielkie korporacje, którym zależy na czerpaniu jak największych zysków jak najmniejszym nakładem kosz¬ tów i sił, i kulturę konsumpcyjną, która wymyka się jednoznacznym, kreowanym przez te firmy treściom. Daleka jestem od idealizowania tych możliwości; nie uważam, aby istniało całkowite prawdopodobieństwo odrzucenia czy absolutne¬ go przedefiniowania tych treści, jednak dostrzegam szeroki obszar pośredni, na którym te dwie siły się ścierają z różnym dla obu stron powodzeniem. Taktyki versus strategie Dla potrzeb swojej koncepcji Fiske rozróżnił ekonomię finansową, związa¬ ną z wartością wymienną, i ekonomię kulturową, dotyczącą treści, upodobań, �Joanna Jessa 80 zbiorowych tożsamości. Przedmioty i treści kultury konsumpcyjnej poddawane są siłom pochodzącym od obu ekonomii, które wszak są ze sobą ściśle powią­ zane. Jednak treści w ramach ekonomii kulturowej nie cyrkulują w taki sposób, jak w ekonomii finansowej, gdzie przechodzą prosty cykl od produkcji do kon­ sumpcji i na niej kończą swoje istnienie. W ekonomii kulturowej treści mogą przechodzić nieskończoną ilość transformacji; mogą swobodnie cyrkulować bez jasnego wydzielenia etapu produkcji i konsumpcji. Istotne jest także to, że treści te powstają w trakcie codziennych interakcji (dlatego też są tak bardzo ulotne) i nie są wpisane w przedmiot, jak ma to miejsce w przypadku treści związanych z produkcją (Fiske, 1987, s. 311-316; 1991, s. 26-32) . Posiadając siłę tworzenia znaczeń kulturowych, konsumenci wpływają na ekonomię finansową, ponieważ „głosują nogami", to znaczy wybierają lub odrzucają pewne treści. Producentom trudno przewidzieć, co znajdzie tak oczekiwane uznanie konsumentów. Kapryśność konsumentów w tym względzie pokazują dość zaskakujące dane przywo¬ łane przez Fiskego, który podaje, że w Stanach Zjednoczonych aż 90%, a w Au­ stralii 80% nowych produktów nie udaje się utrzymać na rynku (Fiske, 1995, s. 13-14). 2 Sprzeciw konsumencki może mieć nawet charakter społeczno-ekonomiczny. Wówczas konsumenci odwołują się do idei solidarności społecznej i wywierają na rynek nacisk o charakterze ekonomicznym. Z tego typu przykładami mamy do czynienia w przypadku ruchu wywołanego przez słynny proces o McZniesławienie (w którym koncern McDonald's oskarżony był o nieetyczne postępowanie wobec klientów, pracowników, przyrody, a także zwierząt przeznaczonych do uboju), akcji bojkotowania produktów koncernu Nike (wobec praktyk wykorzy¬ stywania pracowników w krajach azjatyckich) albo faworyzowania tych produ¬ centów, którzy zwracają baczniejszą uwagę na ekologię (na tym czynniku swoją popularność zbudowała brytyjska firma kosmetyczna Body Shop, która reklamu¬ je się, że nie prowadzi testów kosmetycznych na zwierzętach, wspiera małych przedsiębiorców z różnych stron świata, którzy wytwarzają swoje towary według tradycyjnych technologii, broni praw człowieka, dba o równowagę przyrody oraz wpływa na harmonię psychofizyczną jednostki). W tym artykule chciałam się jednak skoncentrować tylko na semiotycznym sprzeciwie konsumenckim, o któ¬ rym też pisał Fiske — tego typu sprzeciw jest częściej praktykowany w codzien­ nym życiu; jest „prostszy" (bardziej spontaniczny) i nie wymaga od konsumenta świadomego zaangażowania o charakterze ideologicznym. 2 Producent stara się nadać produktom określone znaczenia, np. o charakterze prestiżowym, mło­ dzieżowym, seksualnym etc. Najprostszym sposobem „wpisania" tych znaczeń w przedmiot są slogany reklamowe, np. „Coca-cola to jest to", „Podaruj sobie odrobinę luksusu", „Jak pięknie być sobą". Kon¬ sumenci decydujący się na taki produkt mogą, ale nie muszą „wierzyć" w tę treść i posługiwać się nią jako semiotyczną charakterystyką produktu. Mogą nadawać mu nowe, subiektywne znaczenia, które nie będą zgodne z oczekiwaniami producenta. Co więcej, znaczenia te mogą powstawać w dowolnym momencie, nawet po zakończeniu się cyklu w ramach ekonomii finansowej, tj. po konsumpcji. �Konsumenckie potyczki o „laur semiotyczny" 81 Według Fiskego ekonomia kulturowa przeciwdziała unifikującym siłom eko­ nomii finansowej przede wszystkim w ten sposób, że występuje przeciwko niej z szeregiem taktyk, które autor zwie taktykami potocznymi (popular tactics ). To one wywierają na ekonomię finansową nieustanny nacisk i powodują, że jej siły muszą stale być na baczności i kreować nowe produkty oraz starać się do nich przekonywać konsumentów — a to wszystko dlatego, że produkty starsze są już zdezaktualizowane, konsumenci są do nich zniechęceni, gotowi są je odrzucić albo nauczyli się je omijać, a ich znaczenia negocjować. Starcia tych dwóch eko¬ nomii oczywiście nie należy idealizować, jest to bowiem stracie słabego z silnym. Właśnie dlatego członkowie kultury konsumpcyjnej uciekają się do „semiotycznej partyzantki", czyli do wspomnianych taktyk (Fiske 1991, s. 32). 3 Podział na strategie, będące udziałem silniejszego, i taktyki, stosowane przez stronę słabszą, zaczerpnął Fiske od Michela de Certeau (1984). Zgodnie ze sło¬ wami tego francuskiego badacza, strategie to narzędzia wykorzystywane przez tę sferę, którą nazwałam konsumpcjonizmem. Inaczej mówiąc, korzystają z nich ci, którzy są silniejsi, których władza ma charakter scentralizowany, uporządkowany, zorganizowany, którzy mogą swoje definicje próbować „narzucać", upowszechniać swój dyskurs jako obowiązujący (taką władzą, o różnym charakterze, dysponują np. korporacje, instytucje edukacyjne, naukowe, państwo). Tworzenie tego typu defini¬ cji ma charakter scentralizowany, ekspansywny, zracjonalizowany, spektakularny, a nawet, jak mówi autor, zgiełkliwy. Strategie, mające charakter scentralizowany, mają dla swoich przedsięwzięć wyznaczone własne miejsce (należące do danego porządku) i z niego płyną przykazania dotyczące tego, jak ma wyglądać to, co znaj¬ duje się „na zewnątrz". Innymi słowy, strategie mają charakter panoptyczny i służą do utrzymywania kontroli nad „zewnętrznością" przez porządkowanie, oddziały¬ wanie, włączanie w swoją strefę wpływów oraz widzenie, które pozwala z jednej strony na przewidywanie przyszłych poczynań „przeciwnika", a z drugiej strony na projektowanie swoich przyszłych działań. Centralizacja strategicznej wiedzy umożliwia także przekształcenie przestrzeni nieznanej w rozpoznaną, „przeczyta¬ ną", a tak uzyskana wiedza jest warunkiem wstępnym przyszłego symbolicznego zwycięstwa (de Certeau, 1984, s. xix, 31, 35-36) . 4 Taktyki natomiast są stosowane przez tych, którzy nie posiadają siły, a więc wobec dominującego systemu pozostają nieuprzywilejowani. Ich próby wywie3 Tłumaczenie użytego przez Fiskego określenia popular tactics jako taktyk potocznych przyjęłam za Storeyem (2003, s. 32). Ten wątek przypomina rozważania Zygmunta Baumana o wysiłkach nowoczesnego państwa w mapowaniu tych przestrzeni, nad którymi miało się zamiar przejąć kontrolę. Autor pisze: „czytelność przestrzeni i jej przejrzystość stały się jedną z głównych stawek w walce nowoczesnego państwa o su­ werenność władzy" (Bauman, 2000, s. 39). Bauman twierdzi, iż „niewidzialni" obywatele rodzących się państw stanowili zagrożenie swoją nieprzewidywalnością, mówiąc inaczej — byli nieczytelni dla syste­ mu. W innym miejscu pisze, a można uważać to za pewnego rodzaju wskazówkę w rozważaniach nad kulturą konsumpcyjną i konsumpcjonizmem, że „największą władzę mają te jednostki, które potrafią stać się źródłem niepewności dla innych jednostek. Manipulowanie niepewnością stanowi kwintesencję zmagań o władzę i ich główną stawkę" (Bauman, 2000, s. 42). 4 �82 Joanna Jessa rania wpływu na otaczającą rzeczywistość mają charakter rozproszony. Nie sta­ nowią rzeczywistej opozycji wobec systemu, ponieważ nie są zorganizowaną siłą posiadającą ośrodek swego działania. Z tego też powodu nie mogą stworzyć dla systemu przeciwwagi, która mogłaby stanowić dla niego wyraźne, dostrzegalne zagrożenie. De Certeau pisze, iż stosujący takie taktyki pozostają w rozprosze¬ niu, a działania ich są fragmentaryczne i dlatego nie jest w ich mocy, a nawet nie jest ich zamiarem przejęcie przestrzeni silnego. Słabi nie tworzą jakiegoś wrogiego obozu, z którym można by się rozprawić. Z tego też powodu słabych nie można trzymać na dystans — są bowiem cały czas wewnątrz systemu, który chce ich podporządkować. Ich sytuacja jest ambiwalentna, ponieważ z jednej stro­ ny poruszają się w strefie należącej do silnego, a więc w jego polu widzialności, ale też udaje im się umknąć panoptycznej sile „wszechobecnego" oka, którego słaboś¬ cią jest właśnie owa widzialność (można j ą przezwyciężyć za pomocą sprytnych taktyk) (de Certeau, 1984, s. xix, 36-37). Tym konsumentom, którzy są zarazem aktywnymi twórcami kultury konsumpcyjnej, udaje się uciec z pola widoczności, wcale go nie opuszczając. Taktycy nie mają możliwości opracowania generalnej strategii i dostrzeżenia prze­ ciwnika w całości, z jakiegoś miejsca (...). Działania ich są pojedyncze; jak uderze­ nie po uderzeniu. Korzystają z „okazji", i od nich są zależne, nie mają przecież bazy, gdzie można by złożyć łupy, okopać się na pozycji i planować dalsze ofensywy. Cokolwiek wygrają, nie mogą tego utrzymać. Daje to taktykom z pewnością mobil­ ność, lecz jest to mobilność, która musi korzystać z szansy w tej samej chwili, kiedy jest ona oferowana, musi oceniać możliwości w mgnieniu oka, wówczas, kiedy te się pojawiają (de Certeau, 1984, s. 37). De Certeau mówi, że taktyki to inny sposób produkcji znaczeń, które w zamie¬ rzeniu producenta miałyby być odczytywane zgodnie z „instrukcją obsługi", tak się jednak nie dzieje, ponieważ każdy akt odczytania jakiegokolwiek tekstu jest jednocześnie aktem produkcji. Już zwyczajna lektura jest właśnie taką produkcją. Jest to akt, który można uznawać za bierny i „voyerystyczny", jednak w istocie następuje tu cicha produkcja znaczeń znanych tylko temu, kto czyta. De Certeau twierdzi, że oto znaczenia czytelnika wślizgują się na miejsce znaczeń, które po¬ zostawił tam autor dla — wydawałoby się zwyczajnego — „odebrania" przez in¬ nych. Taki typ postępowania zauważalny jest w szeregu zachowań z kręgu kultury konsumpcyjnej. Zresztą sam de Certeau o nich wspomina. Tego rodzaju „produk¬ cja znaczeń" następuje na przykład podczas wynajmowania mieszkania — nowy lokator we wnętrzu należącym do najemcy przestawia jego meble, przemalowuje ściany, zawiesza i rozstawia dekoracyjne drobiazgi, a zatem produkuje własne tre¬ ści, częściowo ze swoich, a częściowo z obcych elementów. Przeprowadza proces produkcji znaczeń, czyli, w tym wypadku, proces zamieszkiwania. Podobnie rzecz się ma w przypadku gotowania. Idąc do sklepu, zaopatrujemy się w szereg pro¬ duktów, które dostępne są także innym ludziom. Teoretycznie więc tego samego dnia z danej placówki handlowej wychodzi wielu ludzi, którzy w siatkach wyno- �Konsumenckie potyczki o „laur semiotyczny" 83 szą podobne produkty żywnościowe. Jednak to, co z tych produktów przyrządzają w domach, różni się od siebie zdecydowanie — następuje zatem i w takim przypad¬ ku aktywny i wyjątkowy dla danego podmiotu, proces produkcji znaczeń z treści ogólnie dostępnych, będących częścią systemu. Można by poczynić zastrzeżenie, że zawsze w danym regionie czy kraju istnieją jakieś wzory żywieniowe, powta¬ rzający się zestaw podobnych dań, typowych dla danego obszaru. Istnieją jednak drobne elementy, znane tylko autorom przepisów i osobom gotującym, które różni¬ cują pozornie takie same dania. Nie bez powodu w domowych kajetach z kulinar¬ nymi zapiskami istnieją osobne, wyróżniające nazwy dla — wydawałoby się — ty­ powych potraw (dajmy na to „sernik a la Irenka"). Można te praktyki przyrównać do aktu mowy, który po pierwsze — jest użyciem języka jako pewnego systemu, ale po drugie — jest także dokonaną na nim operacją. Analogicznie, wykorzystanie elementów konsumpcjonizmu, indywidualne ich skonfigurowanie, oraz, co może nawet ważniejsze, nadanie im subiektywnej wartości symbolicznej, jest twórczą operacją wykonaną na tym systemie, która mimo że całkowicie od niego nie odbie¬ ga, nie jest z nim tożsamą (de Certeau, 1984, s. xxi, 33). Wszelkie zwycięstwa odnoszone przez słabszego, posługującego się taktyka­ mi, mają charakter krótkotrwały, ulotny. Zorganizowane siły przeciwnika potrafią szybko swoim stratom zaradzić, a nawet wykorzystać dla własnych celów wytwory „taktyczne" (na tej zasadzie doskonałym produktem stały się style pierwotnie zro¬ dzone w sferach nieuprzywilejowanych, np. styl punkowy albo hippie). Zdobyte¬ go pola nie można utrzymać, gdyż wszelkie straty zostają skwapliwie nadrobione. Czas w tej „wojnie symbolicznej" jest ważnym czynnikiem, ponieważ wszystko — patrząc głównie z perspektywy słabszego — dzieje się tu błyskawicznie i nic nie jest stabilne. Skuteczność taktyk zależy od szybkości decyzji, które muszą być podejmowane w mgnieniu oka, bowiem dla osiągnięcia krótkotrwałych sukcesów wykorzystywane są nagłe „sploty okoliczności", niespodziewane wcześniej „moż¬ liwości". Charakter tego, co powstaje na skutek takiej decyzji jest — jak twierdzi de Certeau — heterogeniczny, ponieważ słabi dzięki taktykom potrafią sprytnie wiązać ze sobą rzeczy dotąd sobie obce. Tworzą nową jakość z dotychczas odle¬ głych sobie elementów, kreują nieznane wcześniej formy. Taktyki wykorzystywane w tym celu raczej nie stają się jakąś nową, stałą formą szerokiego dyskursu, lecz są jednokrotne i powstają na mocy jednorazowej decyzji (tamże, s. xix). Na przy¬ kład taką taktyką była chwilowa moda wśród młodych ludzi na — jak mawiano — „oldschoolowe" (czyli starego typu) rzeczy, pochodzące ze sklepów z odzieżą używaną lub zapomnianych pawlaczy. Wiele z nich miało logo firmy Adidas, ale takie, którego koncern wówczas już nie stosował. Adidas wykorzystał tę, godzącą w interesy firmy fanaberię swoich klientów i wypuścił na rynek linię produktów nawiązujących do dawnej stylistyki . De Certeau uważa, iż u podłoża tego rodzaju 5 5 Adidas do niedawna stosował tylko zmodernizowane logo przedstawiające trzy paski jeden nad dru­ gim: szerszy u podstawy, najwęższy najwyżej. Koncern powrócił jednak do swojego starego logo, opatru­ jąc nim kolekcję nawiązującą stylistyką do odzieży sprzed lat. To logo przypomina trójdzielny listek. �Joanna Jessa 84 działań taktycznych stoi typ mądrości metis, a zatem takiej, która opiera się na sprycie, przebiegłości, umiejętności wykorzystania fortelu. Konsument w tym naciskającym na niego systemie musi „jakoś sobie radzić". Samotnie nie jest on w stanie powstrzymać naporu sił, które na niego działają, tym niemniej wewnątrz właśnie tego systemu „daje sobie radę", a taktyki przychodzą mu tu z pomocą (de Certeau, 1984, s. xix) . Metaforę semiotycznej wojny partyzanckiej zastosował w swoich książkach także Fiske (odwołał się tym samym do tez de Certeau). Zwraca on uwagę na umiejętność sprytnego przystosowania, którą muszą wykazać się zdominowani wobec narzuconego im systemu. Taktyki, które stosują każdego dnia, wahają się od spokojnej adaptacji, przez manipulację, aż po oszustwo i błazeństwo. Takie sposoby podejścia do rzeczywistości mają uczynić j ą znośną dla tych, którzy są w tym systemie poszkodowani albo tak się czują. Jest to tym bardziej koniecz¬ ne, że w dzisiejszym społeczeństwie, jak twierdzi Fiske, a trudno się z nim nie zgodzić, każdy jest konsumentem, a rzeczy, które się wybiera oraz podejmowa¬ ne działania, komunikują innym, jaką jesteśmy osobą. Każdy akt konsumpcji ma znaczenie semiotyczne, żaden nie jest neutralny znaczeniowo (Fiske, 1991, s. 34). Większość ludzi zdaje sobie z tego sprawę, jednak nie każdy ma możliwość kontrolować te znaczenia. Ci, którzy są w systemie konsumentami nieuprzywilejowanymi, mogą się uciekać do wybiegów, o których wspomniał Fiske. W ten sposób dokonują tym bardziej natężonej produkcji znaczeń, bowiem akt konsumpcji jest jednocześnie aktem produkcji o charakterze symbolicznym. Fiske zwraca uwagę na to, że z chwilą sprzedaży wyczerpuje się rola przedmiotu w ekonomii finan¬ sowej, ale zaczyna się jego rola w ekonomii kulturowej. W tym wymiarze dany przedmiot (działanie) może przechodzić nieskończoną ilość modyfikacji znaczeń, w zależności od potrzeb i umiejętności interpretacyjnych podmiotów, których to dotyczy. Dodać należy, że tego rodzaju kreatywność nie jest zarezerwowana dla osób zamożnych; nieraz ci mniej uprzywilejowani wykazują się większą pomysło¬ wością w zabieganiu o znaczenia, które są dla nich istotne (Fiske, 1991, s. 32-36). 6 Taktyki — sztuka „bycia pomiędzy" Fiske podkreśla, że „sztuka" kultury popularnej, to sztuka „bycia pomiędzy". Przejawia się ona tym, iż ludzie tworzą (produkują) swoje znaczenia, posługując się przedmiotami wytworzonymi przez innych i wykorzystując, modyfikując albo wręcz porzucając znaczenia im wówczas nadane. W związku z tym, użycie jakie6 Umberto Eco w Semiologii życia codziennego (1999, s. 157-167) podejmuje wątek bardzo po­ dobny do de Certeau, tyle że on, przedstawiając swoją koncepcję partyzantki semiologicznej, zwraca uwagę na to, iż jej działania są zwrócone przeciwko znaczeniom upowszechnianym przede wszystkim przez środki masowego przekazu (de Certeau nie wskazuje tak jednoznacznie na jednego „winowajcę", a opisuje raczej charakter takiego centrum, tym niemniej jego opis może dotyczyć także mediów). �Konsumenckie potyczki o „laur semiotyczny" 85 gokolwiek przedmiotu jest równoznaczne z byciem pomiędzy „ich" znaczeniem (znaczeniem nadanym przez producentów poszukujących określonego odbiorcy — „targetu" — dla danego wytworu i w tym celu obdarzających produkt określo¬ nym, ich zdaniem optymalnym, sensem symbolicznym) a „naszym" znaczeniem nadanym podczas aktu konsumpcji, czyli użycia danego produktu. Odwołując się do wcześniej przywołanych przykładów de Certeau, można powiedzieć, że ana¬ logiczna sfera pośrednia rodzi się pomiędzy językiem a tym, co chcemy wyrazić, albo pomiędzy produktami, które znajdujemy w sklepach, a naszym posiłkiem, który z nich powstaje. Jest to „sztuka bycia pomiędzy", ponieważ użycie powo¬ duje zlanie się sfer produkcji i konsumpcji — znaczenia mieszają się ze sobą i zwykle nie sposób ich oddzielić. Tak jest na przykład w przypadku znaczeń wiążących się z modą, gdzie istnieją jakieś trendy wykreowane przez rynek, ale kontekst ich odbioru jest subiektywny dla danej jednostki, która te systemowe znaczenia indywidualnie przedefiniowuje (Fiske, 1991, s. 36-37). Fiske, powołując się na de Certeau, piszącego o partyzanckich zachowaniach konsumentów, pokazuje, iż niektóre z tych działań mają charakter partyzancki par excellence. Taką „partyzancką sztukę bycia pomiędzy" uprawiają na przykład mło¬ dzi bezrobotni, obserwowani przez badacza w australijskich centrach handlowych. Są to ludzie, którzy „konsumują miejsce i jego obrazy, ale nie same towary" (Fiske, 1991, s. 38). Wykorzystywali oni obcą i dość nieprzyjazną im przestrzeń, aby zade­ monstrować swoją opozycyjność, odmienność kulturową i specyficzną tożsamość, która rodziła się z poczucia podporządkowania i ograniczenia przez system, a za¬ razem związana była z odczuciem wrogości wobec tych, którzy w tym systemie byli uprzywilejowani. Tę tożsamość młodzież demonstrowała gromadząc się przy szybach wystawowych i uniemożliwiając dostęp do nich tym, którzy mogliby sko¬ rzystać z propozycji handlowych. Klienci nie mieli dostępu do zaprezentowanych towarów i obawiali się prowokacyjnego zachowania młodzieży. Jednak działania członków subkultury były wymierzone przede wszystkim w pracowników ochro¬ ny, których traktowali jako przedstawicieli systemu. Miały one charakter raczej prowokacyjny, podjudzały ochroniarzy do jakiejś reakcji. Młodzieży sprawiało przyjemność omijanie zasad, które obowiązywały na tej przestrzeni. Na przykład, skoro na terenie obiektu nie można było pić alkoholu, to młodzież wypełniała nim puszki po napojach gazowanych i raczyła się nim pod czujnym okiem pracowni¬ ków ochrony. Gdy ci ostatni zorientowali się, co się dzieje i zarządzili kontrolę, młodzież naigrywała się z nich dalej, pijąc już zwykłe napoje wówczas, kiedy pra¬ cownicy centrum handlowego urządzali swoje inspekcje. Podstępy to broń słabego, bo pozwalają na natychmiastowe (choć zazwyczaj krótkotrwałe) zwycięstwo, które możliwe jest wtedy, gdy strona podporządkowana w danym systemie zna charakter strategii stosowanych przez silniejszego i wykorzystuje jego słabości dla swoich celów (Fiske, 1991, s. 37-38). Brytyjski badacz wyróżnia szereg taktyk z pogranicza prawa i bezprawia. Po¬ zwalają one na to, by w „partyzancki" sposób wejść w posiadanie przedmiotów, �Joanna Jessa 86 których znaczenie (wykreowane przez system) jest obiektem pożądania. Zwykle nie są to działania, które w znaczący sposób osłabiłyby system, ale nie można nie zauważyć, że w pewien sposób wymierzone są przeciwko niemu. Przepro¬ wadzane są w taki sposób, aby przechytrzyć ograniczenia stawiane nieuprzywilejowanym — w ten sposób nawet tacy ułomni konsumenci wchodzą w posia¬ danie dóbr, które są waloryzowane pozytywnie. Do tej dziedziny taktyk należy kradzież sklepowa (shoplifting) albo praktyka podmieniania metek sklepowych z produktu tańszego na droższy. Fiske (1991, s. 38-39) zwraca uwagę na fakt, że obok pobudek patologicznych czy też materialno-ekonomicznych tym dzia¬ łaniom towarzyszy także chęć oszukania systemu, a to związane jest z przyjem¬ nością, satysfakcją, podekscytowaniem, a także, chciałoby się dodać, poczuciem „wyrównania rachunków", wzięcia sprawiedliwości w swoje ręce. Te odczucia podzielane są przez polskich drobnych złodziejaszków sklepo¬ wych (jednak należy zaznaczyć, iż mieszają się one ze sposobami na łagodzenie dysonansu poznawczego, który powstaje podczas kradzieży). Obserwacje i roz¬ mowy przeprowadzone przez dziennikarza „Gazety Wyborczej" Wojciecha Sta¬ szewskiego, który „wcielił się" w rolę złodzieja sklepowego, pokazały, że takie poczynania bywają łatwo usprawiedliwiane, a „łupy" traktowane są jako coś, co się z jakiegoś powodu złodziejowi należy. Spostrzeżenia dziennikarza mówią o tym, że: kradziono rzeczy znanych marek, bo — jak się tłumaczył złodziej — szef nie zauważał ubytku przy dużych obrotach (czyli jakby kradzieży nie było); pewien ksiądz kradł długopisy, a potem usprawiedliwiał swój postępek tym, że ma biedną parafię; wiele osób zjada towar będąc w sklepie, a niektórzy twierdzą, że to, co spożyli, im się należy, bo przecież robią kosztowne zakupy (Staszewski, 2004, s. 2-4). Do kradzieży towarów prosto z firmy można podejść następująco: „Traktowałem to jako deputat, coś, co mi się należy" (Staszewski, 2004, s. 6). Jako uzasadnienie podobnego zachowania może służyć także poczu¬ cie pokrzywdzenia: „Pracowaliśmy [w drukarni - J.J.] w zaduchu, nie można było okien otwierać, bo mieszkańcy skarżyli się na hałas. Wynosiłam (...) książki bez wyrzutów sumienia" (Staszewski, 2004, s. 8). Rozmawiałam z osobą (nota bene studentką prawa) , która twierdziła, iż w jej środowisku kradzieże sklepowe to dość często stosowana praktyka. Towarzyszy temu miłe podekscytowanie, po¬ czucie „igrania z ogniem". Usprawiedliwia się takie postępki twierdząc, że duże placówki handlowe i tak wpisują tego typu kradzieże we wcześniej przewidywa¬ ne straty, zatem korzysta się z czegoś, czego dany sklep już w dokumentacji się pozbył, czyli de facto kradzież w ogóle nie ma miejsca. Dość interesujące jest to, że przywołani przez publicystę znani historycy usi¬ łują doszukać się korzeni takiego postępowania w polskiej historii. Dodajmy dla porządku, że shoplifting nie jest szczególnie polską przypadłością. Pomimo tego przywołana przez Staszewskiego Elżbieta Kaczyńska twierdzi, że źródłem 7 7 Rozmowa nierejestrowana. �Konsumenckie potyczki o „laur semiotyczny" 87 tych zachowań jest wpojone Polakom szlacheckie warcholstwo i niedostatecz¬ ne ukształtowanie etosu uczciwego, pracowitego i szanującego owoce tej pra¬ cy mieszczaństwa. Szlachta ponadto, jak sugeruje Kaczyńska, miała charakter buntowniczy i nie respektowała władzy oraz praw, które ta jej narzucała. Z taką tezą nie zgadza się Janusz Tazbir, który zauważa, że szlachta podważała tylko tę władzę, której sama nie wybrała, a korzeni nieuczciwości, o której mowa, można raczej doszukiwać się w postawie Polaków wobec zaborcy. Wszelkie nadużycia oceniane były jako postawa patriotyczna, a kolejne formy zniewolenia naszych rodaków — przez okupację i komunizm — znacząco wzmocniły taką postawę. „Podkradanie" było oceniane jako, po pierwsze, osłabienie opresyjnego systemu, a po drugie, wzmocnienie strony, którą uważało się za słabszą, poszkodowaną, a poza tym szlachetniejszą (Staszewski, 2004, s. 2). Dodatkową ilustracją dla tego wątku może być eufemizm, który zdobył w Polsce niezwykłą popularność — mam tu na myśli słowo „kombinator", mające charakter ambiwalentny, bo z jednej strony zawiera w sobie potępienie nieuczciwości, ale z drugiej strony rodzaj pochwały dla tego, któremu udało się coś dla siebie „wyszarpnąć" od sy¬ stemu, który i tak jest silniejszy i dominujący. Pragnę zwrócić uwagę, że w opi¬ niach dwóch wyżej wymienionych historyków powtarza się pogląd, iż tego typu nieuczciwość jest formą oporu stawianego systemowi i wynika z buntu, protestu (przyznajmy, że o dość mało zaangażowanym i raczej egocentrycznym charak¬ terze). Mechanizm ten, zdaniem Fiskego, powtarza się współcześnie, z tym że dziś opór stawiany jest systemowi kapitalistycznemu i wynika z postępującego rozwarstwienia na uprzywilejowanych i upośledzonych konsumentów. Opinię tę potwierdzają niektóre z komentarzy internetowych do przywołane¬ go tu artykułu Staszewskiego. Wpis o tytule „Naiwny redaktorzyna" (napisany przez osobę o pseudonimie „pani Alutka", 18.10.2004), odnoszący się do posta¬ wionego przez dziennikarza pytania o to, dlaczego nikt nie reagował na popełnia¬ ne na oczach innych kupujących kradzieże, jest następujący: Dlatego, że nikt nie będzie darmo robił dla wyjątkowych [tu wulgaryzm — J.J.] z Geanta, Oszołoma, czy innych złodziei, którzy legalnie okradają pracowników, dostawców, klientów czy społeczeństwo. W imię czego mam tracić mój czas? W imię interesu wielkiej korporacji? Mam to robić na siłę? Przecież im na tym nie zależy. To dla kogo mam to robić? Facet, kradnij sobie ile chcesz, to tylko twój problem. Ani mnie, ani Geanta to nie interesuje. Podobne rozgoryczenie, wynikające z opresyjnych praktyk systemu przebija w wypowiedzi: „Złodziejstwo? JAKIE ZŁODZIEJSTWO?", „Czym «okradanie burżuja» na papierze do ksero, okradanie pazernego hipermarketu z batoników różni się od dowalania bogatym stawki [podatkowej — J.J.] 50%? No czym?" (napisane przez „MDF", 18.10.2004). Zbliżony ton przebija z kolejnej opinii, wysłanej przez „Antykwacha" (pt. „Skoro prezydent kradnie miliony, to szarak grosze", 18.10.2004): „Wystarczy tylko poczytać o kosztach utrzymania naj- �88 Joanna Jessa większej organizacji złodziejskiej w Polsce — kancelarii prezydenta RP. Szkoda się potem pastwić nad tymi nieszczęśnikami kradnącymi szczoteczki do zębów". Tezę o wykorzystaniu słabości niesprawiedliwego i dominującego systemu po¬ twierdza także wypowiedź „Grzesia" (bez tytułu, 18.10.2004): „Sam nie jestem święty, pracując jako student w jednym z marketów, wynosiłem drobne rzeczy, czując się jak Robin Hood, bo tłumaczyłem sobie, że okradam bogatego. Dużo czasu upłynęło, zanim zrozumiałem". Tego typu praktyki są oczywiście nielegalne, ale zdaniem Fiskego, symbo¬ licznie niewiele się one różnią od szeregu innych, które nie łamią prawa. Jedną z nich jest bezcelowe, pochłaniające wiele czasu krzątanie się, szperanie wśród półek sklepowych (browsing) bez rzeczywistego zamiaru kupienia czegokol¬ wiek. Takie zachowanie każe „agentom systemu" być w pogotowiu (sprzedawcy obsługują, pracownicy ochrony obserwują itp.), lecz ich zaangażowanie pali na panewce. Konsument natomiast wprawdzie niczego materialnego nie wynosi, lecz wychodzi z szeregiem nowych doświadczeń, z zasobem znaczeń, które rela¬ tywizuje do swojej osoby i w przyszłości je wykorzystuje (niekoniecznie zresztą w sposób zgodny z intencjami twórców systemu, ale np. w sposób negocjowany albo opozycyjny). Autor, opisując doświadczenia konsumentek, które tak spę¬ dzają czas w sklepach, pisze: „Przymierzają ubrania, konsumują skradzione im wizerunki odbite w sklepowych lustrach i , w swoich oczach, zamieniają prze¬ strzeń butiku w swoją przestrzeń, którą obejmują w posiadanie podczas przerwy na lunch i robią taktyczne wycieczki na strategicznie rozmieszczone wieszaki z ubraniami, półki z butami i galanterią" (Fiske, 1991, s. 39). Można postrzegać takie osoby jako zapalonych konsumentów, oddanych systemowi (są to między innymi ludzie, którzy zapełniają centra handlowe w dni zwyczajowo wolne od pracy, kiedy — jak twierdzą moraliści — powinno się inaczej spędzać czas), jednak podobno tylko jeden z trzydziestu takich klientów dokonuje zakupu. Czy więc faktycznie istnieją podstawy do tego, by podtrzymywać opinię o ich rzeko¬ mym oddaniu systemowi? „Szperacze", jak ich nazywa Fiske, mogą się oczy¬ wiście zamienić w zaangażowanych konsumentów, ale po pierwsze, jeśli nawet miałoby się tak stać, to i tak ich konsumpcja będzie jednocześnie aktem produkcji subiektywnych znaczeń, a po drugie, w przypadku jeśliby się takimi konsumen¬ tami nie stali, to i tak zabiorą ze sobą znaczenia zebrane w czasie podobnej krzą¬ taniny i mogą znaleźć dla nich w domu zastosowanie (np. uszyć sobie w domu ubrania w fasonie, który przypadł im do gustu albo inaczej zaaranżować rzeczy z ubiegłego sezonu). Konsumenci wszelkiego autoramentu (ci uczciwi i ci balansujący na granicy prawa) zmieniają przestrzenie konsumpcji w przestrzenie należące do nich. Tam się spotykają, przymierzają ubrania, chodzą na przechadzki w zimowe, mroź¬ ne popołudnia. Przychodzą tam matki z małymi dziećmi, które można zabawić na placu zabaw i tymi w wózkach, których nie muszą przy każdym wejściu do sklepu rozbierać, a potem znowu ubierać. Ten sam walor centrów handlowych �Konsumenckie potyczki o „laur semiotyczny" 89 szczególnie lubiany jest przez osoby starsze. Wszyscy doceniają także to, że są to przestrzenie dość bezpieczne, nie tak nieprzewidywalne jak „świat na zewnątrz". Fiske zauważa też, iż zwłaszcza podczas zimy centra handlowe służą niektórym osobom jako miejsca wysiłku fizycznego (szybki chód, szczególnie popularny wśród matek z dziećmi w wózkach). Reasumując — nie są to miejsca, gdzie przychodzą tylko bezkrytyczni, zapatrzeni w towar konsumenci, ale także ci, którzy wykorzystują je na szereg innych sposobów (oczywiście nie tylko tych subwersywnych, ale także takich, które zostały przygotowane przez sprzedawcę albo developera) nie przynoszących bezpośredniej korzyści beneficjentom tegoż systemu. Rzecz jasna, cały blichtr współczesnego konsumpcjonizmu ma na celu to, aby teraz albo za jakiś czas uwieść swym blaskiem konsumenta. Jednak, jak słusznie pisze Fiske, podstępy te wywołują reakcję tych, którzy stosując różno¬ rodne taktyki, pragną uzyskać jak najwięcej korzyści dla siebie. „Uwodzenie" więc pobudza tylko ich kreatywność (Fiske, 1991, s. 40-41). Rozwój arsenału taktyk spleciony jest w swego rodzaju symbiozie z rozwojem strategii, jedne po¬ wodują tworzenie drugich, powstają jako opozycja wobec nowych treści. Korzy¬ stają z siebie nawzajem, czerpią pomysły do tego, by sprawniej funkcjonować. Przyjemności kultury popularnej Fiske zwraca także uwagę na wiążącą się z powyższymi kwestiami i niezwy¬ kle istotną kwestię przyjemności, której doznają ci, którzy zwykle są nieuprzywilejowani, a którzy stają z systemem do potyczki na znaczenia. Według autora, od¬ czucie przyjemności w kulturze popularnej powstaje zazwyczaj na dwa sposoby; albo przez ucieczkę od znaczeń dominujących (wówczas zwykle odnosi się do ciała), albo przez produkcję znaczeń nowych (i wtedy powstają one w odniesieniu do relacji społecznych o charakterze dominującym). Odwołując się do Barthesa, Fiske podkreśla, że przyjemności kultury popularnej rzadziej mają charakter plai¬ sir, która swe źródło ma w kulturze, a ta — pisana przez wielkie „K" — definio¬ wana jest przez twórców i depozytariuszy systemu, a zatem jest to przyjemność „produkowana" społecznie i ma źródło w dominującej ideologii. W sferze kul¬ tury popularnej króluje doznanie przyjemności typu jouissance, która związana jest z przyjemnościami ciała, odpowiada fizycznemu odczuwaniu przyjemności, doświadczana jest przez zmysły, a jej charakter jest ekstatyczny, bliski rozkoszy. Fiske twierdzi, że takie zatracenie siebie w tej przyjemności oznacza tym samym, iż porzuca się podmiotowość skonstruowaną w relacji do zasad społecznych, co zarazem świadczy o uchylaniu się od dominującego wpływu owych znaczeń. W tym właśnie leży źródło przyjemnościplaisir (Fiske, 1991, s. 50, 54, 56). Przyjemności kultury popularnej są o tyle wyjątkowe, że rodzą się dzięki mo¬ com twórczym uczestników kultury — nie są to treści przyjęte z zewnątrz, otrzy¬ mane od systemu dominującego i tylko przyswojone (w takim wypadku mamy �Joanna Jessa 90 do czynienia z przyjemnościami typu plaisir, czyli przyjemnościami zrozumie­ nia, uczestnictwa, kompetencji). Przyjemność jouissance — jakkolwiek wyzwa­ lająca — nie ma charakteru trwałego i nie będzie prowadzić do zamiany systemu, spowoduje raczej, że wewnątrz niego będą istniały obszary takich „popularnych rozkoszy". Pojawianie się ulotnych, fizycznych przyjemności może uskrzydlać ich głównego aktora, jednak niekoniecznie może wywoływać w nim ochotę, by zmieniać rzeczywistość go otaczającą, a nawet by uważać j ą za niewłaściwą. Ta sama jednostka może jednocześnie korzystać z obu typów doświadczania przy¬ jemności; może uczestniczyć w kreowaniu znaczeń na polu kultury popularnej i być zwolennikiem dominującego układu społecznego. Jednak to, co szczególne w doświadczeniu przyjemności jouissance, i co mocno podkreśla Fiske, to prze¬ konanie, że jouissance daje tyle przyjemności, ponieważ wywołujące je znacze¬ nia są tworzone bezpośrednio przez jednostkę, a nie są otrzymywane z zewnątrz. Należy tu także dodać, że oba typy przyjemności są ze sobą mocno splecione, ponieważ przyjemność kultury popularnej związana z unikaniem treści ideolo¬ gicznych albo z produkowaniem znaczeń nowych nie miałaby miejsca, gdyby dana jednostka nie była na tyle kompetentna, aby odczytać znaczenia systemowe. Zatem, jak mówi Fiske: „Umiejętność doświadczenia zatracenia siebie w jouis¬ sance jest powiązana z przyjemnością plaisir, przyjemnością wspólnej tożsamo¬ ści i znaczeń" (Fiske, 1991, s. 55). Za najlepszy przykład może posłużyć postawa wielu konsumentów, którzy lubią kupować w sklepach z odzieżą używaną. Czerpią przyjemność z osobistego przedefiniowania rzeczy, które wcześniej przez kogoś innego zostały skazane na porzucenie w lamusie. Potrafią za ich pomocą wywołać znaczenia zarówno opo­ zycyjne (np. subkulturowe), jak i te, które są bardzo podobne do tych upowszech¬ nianych przez dominujące mody — jednak w przypadku rzeczy z tak zwanych lumpeksów są to znaczenia przydane wyłącznie przez tę osobę, która daną rzecz wyszukała . Zacytuję charakterystyczną wypowiedź : „Lubię chodzić po ciucholandach. Wygrzebywać, wyszukiwać «czegoś innego» albo po prostu coś potem z tego jeszcze innego zrobić (...). Lubię zakupy w ciucholandach i zawsze za­ zdrościłam mojej córce, bo ona miała taki zmysł. Ona wchodziła, mogła szmaty 8 8 9 Podczas przeprowadzonych przeze mnie badań zaobserwowałam, że pytanie o kupowanie rzeczy w sklepach z odzieżą używaną budzi duże zawstydzenie i konsternację, zwłaszcza u osób uboższych, które korzystają z oferty takich miejsc, bo zmusza je do tego konieczność życiowa. Kupowanie w skle¬ pach z używaną odzieżą w ich przypadku działa jak stygmatyzacja. Respondenci, którzy pod tym wzglę­ dem mają możliwość wyboru, mówią o tym raczej bez zażenowania, a dzielą się na przeciwników bądź sceptyków oraz zwolenników, którzy cenią sobie możliwość kupienia rzeczy tańszych i nietypowych, takich, których nie można dostać w sklepach z produkowaną masowo odzieżą. W tej ostatniej grupie można znaleźć wiele osób, które czerpią przyjemność z kreowania nowych treści z rzeczy skazanych na porzucenie. Dodam, że nie prowadziłam na ten temat systematycznych badań. Wypowiedzi, które przytaczam, pochodzą z forum internetowego i z badań, które prowadziłam nad kulturą konsumpcyjną w latach 2004-2005 wśród osób w wieku 18-48 lat w wybranych ośrodkach miejskich i wiejskich. W sumie uzyskałam 207 wywiadów. Przytaczam zapisy dosłowne, bez poprawek stylistycznych. 9 �Konsumenckie potyczki o „laur semiotyczny" 91 przerzucać na każdą stronę (...) i zawsze coś dla siebie wyszukała. Ma taki ta­ jemniczy zmysł [Co Pani lubi w tego typu zakupach? — J.J.]. Samo przegrzebywanie, że czasami mnie już ręce bolą, bo to przecież ciężkie rzeczy. Nie kupuję ich dużo. Czasami jakieś spodnie, jakaś firanka, jakaś stara koronka, to może być czapka jakaś śmieszna, której można na przykład jakiś wzór wykorzystać do cze­ goś innego... naprawdę różnie. Kiedyś na przykład znalazłam w ciucholandzie ja­ kąś rzecz, o której babka [sprzedawczyni — J.J.] w ogóle nie wiedziała, do czego ona jest. Okazało się, że to było ubranko dla psa. (...) [Te zakupy] odstresowują mnie. (...) Jest to też forma spędzania wolnego czasu" . Z powyższym cytatem korespondują wypowiedzi, które padły w na jednym z forów internetowych na temat „Ciucholandy" . „Ja też mam taką troszkę artystyczną naturę, uwielbiam coś przerabiać, upiększać, szyć... Z tego wychodzą naprawdę niepowtarzalne rze­ czy... faktycznie tam można znaleźć «surowiec» na wszelkiego rodzaju domowej roboty cudeńka" (napisane przez: „Jovanka", 12.02.2005). 10 11 Jeszcze jako nastolatka (dawno, dawno temu) te całe ciucholandy były strasznie modne i kolejki pod sklepem (jak była nowa dostawa) dorównywały tym po papier czy mięso w komunie. I byłam w takich sklepach dość często, nigdy nie miałam zbyt wiele pieniędzy na kupowanie sobie ciuszków, a że umiem szyć, przerabiać i mam mamę, która to robi dużo lepiej niż ja, umie też szydełkować i na drutach dziergać, a babcia robi to jeszcze szybciej, więc dla mnie to był raj. Miałam su¬ kienki na imprezy tylko w pojedynczych egzemplarzach, piękne, niepowtarzalne, wieczorowe kreacje i wiedziałam, że nikt takich nie będzie miał poza mną, wyko­ pałam kiedyś nawet bluzkę Diora i torebkę Valentino, spodnie Versace i Diesela. Wszystko dawałam do pralni lub sama prałam jak się nadawało, a co najśmiesz¬ niejsze za te wszystkie zakupy miałabym czasem może jedną bluzkę lub tylko jej rękawy („Monique", 15.02.2005). „Ja czasem lubię sobie pobuszować w ciuchlandzie, tam naprawdę można zna¬ leźć fajne rzeczy, inne niż te w sklepach często szyte na jedno kopyto" („wiewi", 26.11.2004); „Według mnie te sklepy powoli stają się jedną z niewielu opcji dla ludzi, którzy nie chcą wyglądać jak szara masa na ulicach" („Isia", 27.11.2005). Łatwo zauważyć, iż osoby cytowane powyżej znajdują przyjemność w kilku podstawowych aspektach związanych z zakupami w sklepach z używaną odzie¬ żą. Przede wszystkim jest to samo poszukiwanie, które — jak wskazują wypo¬ wiedzi — wiąże się z elementem niespodzianki, zaskoczenia, niepewności, oraz aspekt „odzyskiwania" tej rzeczy, ewentualnego jej przerobienia, dostosowania do oczekiwań danej osoby i użycia w nowym kontekście, z zastosowaniem no¬ wych znaczeń. Ta przyjemność — jouissance — nie byłaby możliwa, gdyby oso¬ by wypowiadające się nie były świadome znaczeń dominujących, a zatem, nie znały przyjemności plaisir. 10 11 Wywiad przeprowadzony w Zakopanem w 2004 r. Internetowe forum dyskusyjne: http://www.netwesele.pl/forum/. �Joanna Jessa 92 Zapytane o opinie na temat swoich klientów (głównie kobiet) osoby sprze­ dające na Rynku Łazarskim w Poznaniu , gdzie zwykle jest kilkanaście stoisk z używaną odzieżą, także dają do zrozumienia, że panie, nabywając taką odzież, szukają swego rodzaju „wolności symbolicznej". Kupują bowiem nie tyle ze względu na niską cenę odzieży (ta na większości łazarskich stoisk nie jest szcze¬ gólnie korzystna), co raczej szukają w rzeczach potencjału, który można zamie¬ nić na szereg nadawanych subiektywnie znaczeń. W oczach kupców klientki są pomysłowe (tak stwierdziło 5 osób — 38%), szukają czegoś wyjątkowego (7 osób — 54%), liczą na tzw. „okazję", coś niepowtarzalnego (8 osób — 61%), lubią rzeczy używane, bo wiedzą, że są jedyne w swoim rodzaju — w sklepach nie można takich znaleźć, więc nie ma prawdopodobieństwa spotkania osoby ubranej tak samo (11 osób — 85%), szukają wśród tych rzeczy ubrań, które są oryginalne, niebanalne i pomysłowe (6 osób — 46%). Wszyscy sprzedawcy oce¬ niają także (choć to wrażenie bardzo subiektywne), że co najmniej połowa ku¬ pujących to osoby średniozamożne, a zatem takie, które mogłyby robić zakupy w typowych polskich sklepach dostosowanych do „średniego" klienta; cztery osoby (31%) stwierdziły, iż ich klientami są także osoby zamożne. Zatem han¬ dlujący wskazują na postawę aktywną klientów, kreatywność i zaangażowanie. Zaprezentowana w powyższym artykule perspektywa populizmu kulturowego ma oczywiście dość jednostronny charakter. Przedstawienie rzeczywistości popkulturowej jako starcia dominującego systemu ideologicznego z wymykającymi się mu konsumentami jest niewątpliwie znacznym uproszczeniem. Jednak sądzę, że dla potrzeb analitycznych może być ono bardzo przydatne. Dlatego, mimo że rzeczywistość nie jest tak prosta, warto pamiętać o perspektywie wypracowanej przez „populistów" z Fiskem na czele. 12 Słowa kluczowe: kultura konsumpcyjna, konsumpcjonizm, kultura popularna, kon­ sumenckie taktyki i strategie, populizm kulturowy, studia kulturowe BIBLIOGRAFIA Bauman Z. 2000 Globalizacja: i co z tego dla ludzi wynika, przeł. E. Klekot, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. Certeau M . de 1984 The Practice of Everyday Life, University of California Press, Berkeley, Los Angeles, London. 12 Na Rynku Łazarskim w Poznaniu, w kwietniu 2005 roku, przeprowadziłam 13 ankiet wśród osób handlujących używaną odzieżą. Ankietowani zostali uprzedzeni o tym, iż pytania mają dotyczyć ich su­ biektywnej oceny tego, jakimi kryteriami mogą kierować się ich klienci. Liczby odpowiedzi na przyto¬ czone w tekście pytania odpowiadają tylko stwierdzeniom: „tak myśli większość moich klientów" albo „tak myślą wszyscy moi klienci"; pominęłam odpowiedzi, które wskazywały na mniejszość klientów. �Konsumenckie potyczki o „laur semiotyczny" Eco U . 1999 93 Semiología życia codziennego, Czytelnik, przeł. J. Ugniewska, P. Salwa, Warszawa. Fiske J. 1987 Television Culture, Routledge, New York. 1991 Understanding Popular Culture, Routledge, London, New York. 1995 Reading the Popular, Routledge, London, New York. Goban-Klas T. 2001 Media i komunikowanie masowe: teorie i analizy prasy, radia, telewizji i Internetu, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. Hall S., Jefferson T., eds. 1991 Resistance through Rituals: Youth Subcultures in Post-War Britain, Routledge, London. Hebdige D. 1979 Subculture: The Meaning of Style, Routledge, London, New York. Staszewski W. 2004 Raport o polskim złodziejstwie, http://serwisy.gazeta.pl/df/2029020,34467, 2343165.html. Storey J. 2003 Studia kulturowe i badania kultury popularnej: teorie i metody, przeł. J. Barański, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. Strinati D. 1998 Wprowadzenie do kultury popularnej, przeł. W. Burszta, Zysk i S-ka, Poznań. http://www.netwesele.pl/forum/ Joanna Jessa CONSUMER STRUGGLE FOR „SEMIOTTC L A U R E L S " (Summary) The article discusses the prospects of „cultural populism" (which was popularized within the framework of cultural studies), with special emphasis on John Fiske's ideas. This is a point of view, which helps to notice a creative or even subversive potential of the members of popular and consumer culture. This article discusses the concept of stra­ tegies and tactics advanced by Michel de Certeau, which was used by Fiske. These strate­ gies belong to the area of activities taken by the dominant system, for example to persuade the consumer to use specific proposals. The consumer can approach these strategies with a number of tactics, which, although being temporary and not threatening the system, �94 Joanna Jessa can be considered an important area i n which the subjective semiotic creativity takes place. By using these tactics the consumer can undermine system meanings, renegotiate them and even use a stratagem to obtain signs (things) that have a high symbolic status. Tactics are accompanied by the jouisssance pleasure, which unlike the plaisir pleasure, is experienced by senses and generated when the dominant influence of social principles is avoided. Key words: consumerism, consumer culture, popular culture, consumer tactics and stra¬ tegies, cultural populism, cultural studies � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/03a7060144adb6f2e7f0b88ef74f5345.pdf b2ad563e9f90e81ed422db7a80651271 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5177 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource antropologia ciała Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4802 Title A name given to the resource Kulturowy obraz ciala i jego współczesne przemiany/ LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.35-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Brocki, Marcin Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 MARCIN BROCKI Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Wrocławski KULTUROWY OBRAZ CIAŁA I JEGO WSPÓŁCZESNE PRZEMIANY Wprowadzenie Od początku lat 70. X X wieku badania nad ciałem jako konstrukcją kulturową, nad społecznie ukodyfikowanymi sposobami wykorzystywania ciała w komuni­ kacji, stały się na tyle ważnym przedmiotem zainteresowań antropologii spo­ łecznej i kulturowej, że zaczęła się wyłaniać osobna poddziedzina badań okre­ ślana mianem „antropologii ciała". W swojej historii antropologia przeszła od postrzegania ciała jako czystej fizyczności (antropologia fizyczna Blumenbacha), zewnętrzności (Tylor), gdzie fizyczne cechy ciała służyły nie tylko jako podsta­ wa odpowiedniej klasyfikacji, lecz i kryterium oceny moralnej, przez zwrócenie uwagi na procesy socjalizacji w odniesieniu do „technik posługiwania się cia¬ łem" (Mead, Mauss), dostrzegając ostatecznie jego seksualność (Malinowski) i polityczny wymiar cielesności (Foucault) (por. Synnot, Howes, 1992, s. 147¬ -166). Współcześnie antropolodzy zajmujący się problematyką ciała interesują się nim jako elementem kultury pełnym znaczeń, a fakt, że ciało ludzkie jest czymś więcej niż tylko fizycznym organizmem, że ogniskuje wiele wierzeń i wy¬ obrażeń na temat jego społecznego i psychologicznego znaczenia, na temat jego struktury i funkcji (często łączonych z innymi elementami rzeczywistości), jest obecnie aż „podejrzanie" oczywisty. 1 2 Niewątpliwie jednak to, w jaki sposób myślimy o własnym ciele i doświad¬ czamy go, czy to na poziomie świadomym, czy nieświadomym, tworzy pewien „obraz", który wymyka się prostej dychotomii: biologiczne — społeczne. Kultu¬ ra, środowisko społeczne, w jakim wzrastamy, uczą nas sposobów postrzegania i interpretacji zmian w czasie, jakim podlega nasze ciało i ciała innych. Uczymy się odróżniać ludzi starych od młodych, ciała chore od zdrowych, wysportowane 1 We wszystkich tych podejściach dominowało postrzeganie ciała przez pryzmat kartezjańskiego rozdwojenia jako zewnętrznego przedmiotu wiedzy. Dla Michela Foucault i strukturalistycznej etnologii to ciało kształtuje wiedzę, jest jej podmiotem i przedmiotem jednocześnie. 2 �36 Marcin Brocki i niepełnosprawne, uczymy się rozróżniać części ciała, które mogą być widziane przez wszystkich i te, których widok rezerwujemy dla wybranych, a funkcje po­ szczególnych części ciała postrzegamy przez pryzmat społecznych norm i warto­ ści, niektóre akceptując, a inne uważając za moralnie nieczyste. Ogólnie na obraz ciała składają się wyobrażenia dotyczące: 1) optymalnego kształtu i rozmiaru ciała jako całości i poszczególnych jego części, oraz zewnętrzności ciała (ubiór, dekoracje, znaki na ciele), 2) granic ciała, 3) wewnętrznej struktury ciała, 4) tego, jak ciało funkcjonuje (Helman, 1995, s. 12). W każdym społeczeństwie kształt, rozmiar i zdobienia ciała (części ciała) są sposobami komunikowania. Przekazują informacje na temat wieku, płci, statusu społecznego, zawodu, przynależności do określonej grupy społecznej, religij¬ nej, itd. W tym wypadku elementem komunikatu są też postawy ciała, mimi¬ ka i gesty. Również wszelkie próby manipulacji, zniekształcania i poprawiania ciała są komunikatami. Na przykład, w społeczeństwach zdominowanych przez kulturę „zachodnią", chcąc sprostać kulturowo zdefiniowanym standardom pięk­ na, sprawności i zdrowia poddajemy się zabiegom „regulacji" uzębienia (apa­ raty ortodontyczne, wybielacze), tak zwanej „korekty" plastycznej nosa, uszu, twarzy, narządów płciowych, operacjom powiększania lub zmniejszania biustu. Ulegamy reżimom diet, treningom poprawiającym sprawność fizyczną i umy¬ słową, ponieważ waga ciała i jego sprawność zostały związane z kulturowy¬ mi wartościami i moralnością. Na przykład, choć nie jest to uniwersalny wzór, w społeczeństwach zachodnich „otyłość" jest postrzegana jako poważny problem medyczny i jednocześnie jako piętno społeczne. Zauważono, że medyczne opisy przyczyn otyłości (nadmierne jedzenie, niedostatek ćwiczeń i aktywności fizycz­ nej) są wersją moralnego potępienia obżarstwa, lenistwa oraz braku samokontroli (por. Helman, 1995, s. 14-15). Ciało jest zatem połączeniem tego, co indywidualne, z tym, co społeczne. Ciało społeczne jest istotną częścią osobistego wizerunku ciała, daje nam ramę do właściwego (w danym porządku kulturowym) postrzegania i interpretowa¬ nia własnych doświadczeń związanych z fizycznością ciała i psychiką. Znaczy to także, że istnieje społeczna kontrola (władza) nad indywidualną fizycznością. Władza ta (określana czasami jako polityka ciała) kontroluje ciało indywiduum w zakresie „prawidłowego" kształtu, rozmiaru, ubioru, diety, postaw i zachowań — choć występuje również oddziaływanie odwrotne. Celem artykułu jest ukazanie konfliktu między współczesnym, zmedykalizowanym i zreifikowanym obrazem ciała, dominującym w dyskursie naukowym i medycznym kultury zachodniej, i wizją integralnego, nasyconego znaczeniami ciała, wizją obecną tak w dyskursie przedindustrialnym, jak i w codziennym, potocznym obrazie rzeczywistości zachodnich społeczeństw. �Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany 37 Ciało w „strukturze podobieństwa" Kultura popularna, a w ostatnich latach także kultura profesjonalna wielu dziedzin humanistyki, oswajają nas z myślą, że żyjemy współcześnie w „cieniu ciała" (por. Libera, 1997, s. 8; Douglas, 1978, s. 293), w okresie swoistego „kul­ tu ciała". Jak każda redukcyjna formuła, również ta nakłada na rzeczywistość społeczną zniekształcający filtr, który j ą karykaturuje. Karykatura nie jest jednak czymś niepożądanym, wręcz przeciwnie — ujawnia rysy szczególne, najbardziej istotne czy swoiste danego zjawiska, przez co pozwala na jego właściwe rozu¬ mienie. Tak samo jest w tym wypadku. Związki ciała i kultury oraz tłumaczenie rzeczywistości społecznej i politycz­ nej za pomocą metafor i alegorii ciała, są podstawą klasyfikacji rzeczywistości od wieków, a to za sprawą charakterystycznej dla myśli przednaukowej i tak zwanego myślenia mito-logicznego struktury znaku. Znak w tym modelu jest zawsze połączeniem strony znaczącej i znaczonej na zasadzie podobieństwa, które ustanawia wszechobecną odpowiedniość rozłącznych elementów świata. W strukturze podobieństwa ciało i człowiek są modelem całej rzeczywistości: kosmosu, społeczeństwa, kultury. Szeregu przykładów odpowiedniości ciała i różnych elementów natury i kultury dostarczają nam materiały etnograficzne, prace filozoficzne czy mediewistyczne. Formuła Protagorasa: „Miarą wszyst¬ kich rzeczy jest człowiek" otworzyła możliwość myślenia o ciele w kategoriach społecznej/indywidualnej konstrukcji, ponieważ Protagoras „nie szukał definicji pojęć, przyjmując realne istnienie tylko ich desygnatów, każdorazowo w akcie poznania określanych przez całokształt okoliczności dotyczących zarówno po¬ strzeganego przedmiotu, jak i postrzegającego podmiotu" (Gajda, 1989, s. 102). Stwierdzenie, że istnieje jedno ściśle zdefiniowane ciało, jest sprzeczne z powyż¬ szą formułą, a co za tym idzie — w tym ujęciu istnieją wyłącznie indywidualne i społeczne konstrukcje ciała. Utwierdzeniem dla tego typu logiki starożytnych stała się też myśl chrześci¬ jańska, przez twierdzenie, że człowiek jest „stworzony na obraz i podobieństwo Boga". W starożytności i średniowieczu myśl ta nie sprowadzała się wyłącznie do tego, że człowiek jest obrazem Boga, lecz głosiła, że jest podobny wszystkie¬ mu w naturze: „jednoczy on [człowiek — M.B.] w swojej naturze to wszystko, co przez Boga zostało stworzone" (Kurdziołek, 1971, s. 5). Dla średniowiecznej teologii „ciało człowieka stanowi, samo w sobie, równowartość całego wszech¬ świata, całego kosmosu" (Kurdziołek, 1971, s. 6). Ponieważ kosmos jest efek¬ tem zespolenia przeciwieństw, zharmonizowaniem różnorodności, według zasad harmonii i proporcji, człowiek jako obraz kosmosu jawi się jednocześnie jako posiadający zapisane w ciele podstawowe, harmonijne zasady organizacji kos¬ mosu, jest zatem siatką znaków do odszyfrowywania, w celu poznania danego fragmentu rzeczywistości. �38 Marcin Brocki Genealogicznie ciało jest więc prymarnym systemem semiotycznym, funk­ cjonalnie jest już wtórnym. „W związku ciała (człowieka) ze światem pojawia¬ jące się alternatywy: co jest modelującym, a co modelowanym, czy świat jest opisywany za pomocą kodu antropomorficznego, czy też kosmologiczny kod opisuje człowieka, obecnie są tak rozstrzygane: rolę źródła odgrywa człowiek i jego ciało" (Toporov, 1983, s. 246; por. Wheelwright, 1990, s. 277; Lakoff, za: Kardela, 1992, s. 15). To sprzężenie zwrotne, które daje ciału moc tworzenia znaczeń oraz kultury (sieci znaczeń) kształtującej ciało, doskonale ukazuje Pa¬ racelsus w sformułowaniu: „Niebo bowiem to jest człowiek, a człowiek to jest niebo, a wszyscy ludzie — jedno niebo i niebo — tylko jeden człowiek" (cyt. za: Janion, Rosiek, red., 1984, s. 4). Myśl przedkartezjańska, tak jak myśl mityczna, poszukując sensu zdarzeń, gestów czy zachowań znajduje punkt oparcia dla ca¬ łego systemu zgodności, analogii i symetrii w ciele, który to system w przypad¬ ku braku podobnej podstawy stałby się bezwartościowy, pozbawiony spójności i logiki. Stąd to właśnie „z ludzkiego ciała wywodzą się wszystkie miary i ich nazwy i w nim znaleźć można wszelkie te stosunki i proporcje, przez które Bóg objawia największe tajemnice natury" (cyt. za: Janion, Rosiek 1984, red., s. 6). Ciało, jego członki są idealnym odzwierciedleniem proporcji, wzorem dla sztuki, architektury, a nawet źródłem arytmetyki (por. Ifrah, 1990, s. 34-40; Dziechcińska, 1996, s. 10), stąd cały świat może być wyrażony, opisany za pomocą miar wyprowadzonych z ciała. I tak za elementarne miary przestrzeni mogą być uznane: włos (jego grubość), palec (jego szerokość lub długość), cal (długość członu jednego z palców), dłoń (jej szerokość), piędź (rozpiętość dłoni), łokieć (odległość między końcami palców a stawem łokciowym), sążeń (rozpiętość ramion), obwód głowy (miara długoś­ ci płótna samodziałowego), stopa (jej długość), krok. (...) Inne wyznaczniki miar mogą być określone za pomocą wysokości człowieka i jej pochodnych (Ciołek, Olędzki, Zadrożyńska, 1976, s. 85-86). Jak pisze Luca Pacioli: „Natura, ten boski impuls, tworząc ciało człowieka posłużyła się jego głową wyposażoną we wszystkie proporcje, które korespon¬ dowały z pozostałymi częściami ciała. Również i Starożytni mając na uwadze trwałą strukturę ludzkiego ciała stosowali j ą do swych dzieł, a przede wszyst¬ kim do budowy świątyń, zachowując tam określone proporcje, to znaczy dwie podstawowe figury, bez których żadna realizacja nie jest możliwa, a mianowicie perfekcja koła i równowaga kwadratu" (cyt. za: Dziechcińska, 1996, s. 38). Nie każda kultura czyni jednak z analogii ciała i świata podstawę klasyfikacji rzeczywistości. Ciało nie jest pojmowane jako element wyizolowany, jako całość oddzielona od świata. Co tyczy się natomiast rozumienia relacji pomiędzy makrokosmosem a mi- �Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany 39 krokosmosem, istnieje różnica kapitalna w mentalności — powiedzmy — orien­ talnej formowanej poprzez mity (jak to przedstawia np. Mircea Eliade) — a men­ talnością, którą można nazwać śródziemnomorską. Dla pierwszej ciało zawiera wszystkie cechy charakterystyczne, które wskazać można w kosmosie, ciało jest jedynie epizodem pomiędzy innymi, skazanymi na ten sam los. Dla drugiej, za­ chodnioeuropejskiej, ciało jawi się w pierwszym rzędzie jako model organizacji, jako forma jednolita i pewien system. Oczywiście, pozostaje w relacjach z uniwersum, ale wyposażone jest pozycją centralną w świecie fizycznym, co z kolei wiąże się z miejscem przysługującym duszy na „drabinie" bytu. W tym sensie bliskie, zrozumiałe wyobrażenie ciała człowieka stało się bardziej sposobem wyjaśnia¬ nia, zrozumiałym schematem, aniżeli — fenomenem, który należałoby rozwikłać (Dziechcińska, 1996, s. 38). Ciało daje umysłowi gotową ramę klasyfikacyjną w postaci swoich części (co Douglas nazwała „naturalnymi symbolami" — por. Ellen, 1977, s. 346; Douglas, 2004), przez co staje się sposobem opanowywania świata, a nie ostatecznym ce¬ lem poznania. Jak zauważa Raymond Firth, symbolika części ciała odpowiada strukturze przestrzennej rzutowanej na rzeczywistość społeczną, jest jej „ana¬ logiczną" bazą: „Mężczyzna jest głową rodziny, kręgosłupem grupy rodzinnej. Jednostka społeczna pojmowana jest jako coś analogicznego do ciała ludzkiego w jego głównych częściach. Części ciała same w sobie mogą reprezentować całe­ go człowieka lub jego cechy abstrakcyjne. Może mieć małą głowę lub spuchniętą głowę, co wskazuje nie na stan fizyczny, ale na wady charakteru; może nie mieć kręgosłupa lub mieć mocny kręgosłup" (Firth, 1990, s. 242). Części ciała służą też do interpretacji lub są podstawą klasyfikacji większych struktur (por. Kordys, 1991, s. 65; Paluch, 1995, s. 157; Toporow, 1977, s. 109). 3 Nieprzeliczona ilość tekstów z różnych tradycji kulturowych opisuje zależności bądź identyfikacje między tym, co ludzkie, cielesne, i tym, co kosmiczne: cia¬ ło — ziemia, kości — kamienie, woda — krew, wzrok i oczy — światło, słońce (i księżyc), oddech, dusza — wiatr (tchnienie boga), itd.; „sokom" ciała, tj. pokar¬ mowi, wydzielinom oraz krwi odpowiadają pierwotnie wyróżnione kolory: biały, czarny, czerwony; różne części ciała i ich funkcje oraz ich hierarchia odpowiadają podstawowym grupom społecznym, ich zadaniom, socjalnemu porządkowi oraz uporządkowaniu obiektów przyrody. Człowiek i jego ciało są paralelni czy izomor­ ficzni w stosunku do otaczającej rzeczywistości. W takim kontekście ciało wystę¬ puje jako „przekład znaczenia" odpowiednich elementów społeczeństwa i świata. Każdy element ludzkiego ciała, każda część społeczeństwa, każdy obiekt przyrody mają podwójny sens. Wiedzę o człowieku i jego ciele ujętą w kod antropomorficzny ekstrapoluje się na cały wszechświat. W rezultacie ten sam zasób pojęć opi3 Dzieje się tak dlatego, że „definiujemy nową rzeczywistość w terminach metaforycznych, a potem działamy kierując się tymi metaforami" (Lakoff, Johnson, 1988, s. 186), przypisuje się więc częściom kulturowego świata cechy i funkcje związane z częściami ciała, których są analogonami. �Marcin Brocki 40 suje człowieka i przyrodę. Antropomorfizacja jest jednym ze sposobów kodowa­ nia rzeczywistości: ujmowania jej w terminach motywacji, właściwości i działań ludzkich, co objawia się w klasyfikacjach totemicznych, szerzej: mitologicznym symbolizmie, w tym utożsamieniu człowieka jako „małego świata" z kosmosem jako „wielkim człowiekiem" (Libera, 1997, s. 31-32). „Utowarowienie" ciała — ciało jako rzecz Jednak, jak zauważyła Nancy Scheper-Hughes (2002, s. 1), podczas gdy w ra¬ mach dyskusji akademickiej ciało jest traktowane na ogół jako tekst, trop czy metafora ułatwiająca myślenie o danym elemencie rzeczywistości, to w ramach potocznego dyskursu i globalnej ekonomii ciało jest postrzegane i traktowane jak przedmiot. Teoretycznego wsparcia dla badań nad potocznym wizerunkiem ciała dostarczyła w znacznej mierze teoria władzy Michela Foucault. Jego refleksje dotyczące władzy odnoszą się w głównej mierze do technik i form funkcjonowa¬ nia „niewidocznych" i często nieuświadomionych władz w relacjach społecznych oraz tych, które wcielone są w „samodyscyplinowanie się" indywiduum i które podporządkowują sobie jednostkę poza jej wolą. Taka dyscyplinująca ciało wła¬ dza zamienia je w przedmiot, którym można manipulować, przedmiot, który jest „ciałem uległym" (Foucault, 1993). Powodem takiej zmiany w postrzeganiu ciała było wykształcenie się nowego typu społeczeństwa w X I X wieku, społeczeństwa industrialnego, które dziedzi¬ cząc mechanistyczną wizję świata, wraz z nią otrzymało obraz ciała jako „orga¬ nicznej maszyny". Metafora ta jest znana już od X I X wieku, a sam organicyzm, ustanawiający równoważność między „członkami" społeczeństwa a atrybutami gatunku naturalnego, takimi jak części ciała, jest charakterystyczny dla wszyst¬ kich znanych kulturowych systemów myślenia. „Ciało-maszyna" to nie tyle efekt erudycyjnej zdolności humanistów X I X wieku, co raczej diagnoza społeczna, bowiem w tym okresie ciało staje się integralną częścią mechanizmu produkcji. Człowiek nie jest już panem własnych narzędzi pracy, lecz ich niewolnikiem, jest im podporządkowany. Ciało jest więc kształtowane tak, aby było maksymalnie zdyscyplinowane i wydajne — wtedy jest produktywne, a zatem „pożyteczne". Obecnie owe „władze", które kształtują ciało, są wcielone w jednostkową „wol¬ ną wolę" (pragnienie podjęcia diety, poddawanie się systematycznym badaniom medycznym, chęć używania kosmetyków itp.). Do języka potocznego i sposobów klasyfikowania ciała wkracza język mecha­ niki, technologii i nauki. Ciało, jego funkcje i struktura, zaczynają być konceptualizowane w terminach otaczającej nas techniki, na przykład jako system komór (najważniejszymi są brzuch i klatka piersiowa), otworów i rur je łączących (jeli¬ ta, tchawica, żyły). W ramach tego modelu wierzy się, że zdrowie utrzymywane jest dzięki swobodnemu przepływowi różnych substancji między komorami, czy �Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany 41 też wnętrzem i zewnętrzem ciała (tu ważną rolę odgrywają otwory ciała). Sub¬ stancjami tymi są krew, powietrze, pokarm, mocz itp. Choroba jest postrzega¬ na jako blokada w obrębie systemu przepływu (Helman, 1995, s. 24-25). Ciało bywa też ujmowane poprzez metaforę „wewnętrznego silnika spalinowego" lub „zasilanej elektrycznie maszyny". Szczególnie popularny staje się ten sposób konceptualizacji w ramach języka medycznego — dodam, że jest to język coraz bardziej obecny w naszej codzienności, coraz silniej j ą kształtujący. Słyszymy, że „twoje serce jest mało wydajną pompą", „masz awarię systemu nerwowego", „masz niewłaściwy przepływ elektryczny w systemie nerwowym", „potrzebujesz wypoczynku — musisz naładować baterie" (Helman, 1995, s. 26). Ciało-maszyna jest kolekcją autonomicznych i zamiennych części, fragmentów. Konsekwen¬ cje owej autonomizacji i fragmentaryzacji są ogromne — traktowanie ciała jako zbioru zamiennych części, czemu sprzyja obecnie gwałtowny rozwój technik medycznych i coraz większy wpływ dyskursu medycznego na kulturę, powoduje robicie integralności osoby (por. Helman, 1988, s. 15), a zamienność części cia¬ ła i ich częściowa sztuczność przyczynia się do ich utowarowienia (por. Sharp, 2000, s. 27). Wcielona w język codzienny mikrofizyka utowarowienia staje się częścią na¬ szej oczywistości, czymś, co jest postrzegane jako naturalne i pozytywne. Ciała, które nie mogą być „darowane", „idą na straty", „marnują się"; w języku han¬ dlowym mówi się o „potanieniu" procesu przeszczepiania organów, a o ludziach w stanie śmierci mózgowej coraz częściej nie mówi się „pacjenci", lecz „dawcy". W konsekwencji wyobrażenia związane z „przetwarzaniem" ciała bagatelizują znaczenie tego, że zwłoki stają się „medycznym odpadem" (Sharp, 2000, s. 27). Ciało indywiduum jest w coraz większym stopniu ciałem industrialnym. Implanty i transplanty włączają człowieka w świat zaawansowanego technolo¬ gicznie przemysłu i nauki. Jest on konsumentem, który dosłownie nosi w sobie produkty przemysłu, stając się żywą reklamą ich skuteczności. Nowe części cia¬ ła mogą być masowo produkowane, mogą być wymienne, odpersonalizowane, silniejsze od reszty ciała i wolniej się starzejące (por. Helman, 1988, s. 15). Po¬ nieważ autonomiczne części ciała zmieniły miejsce (znaczenie) w symbolicz¬ nej sieci zintegrowanego ciała, które dotąd zajmowały, zatem i ich hierarchiczne zorganizowanie uległo zmianie. Nowe znaczenia nadaje częściom ciała kultura konsumpcyjna, a uwaga kierowana jest ku tym częściom, które dotąd były irrelewantne. Co więcej, pojawiają się nowe części ciała — na przykład dyskutuje się kwestię, czy traktowanie materiału genetycznego jako „części ciała" jest popraw¬ ne czy nie. „Mamy nową hierarchię jego [ciała, M.B.] części: miejsce szlachet¬ nych i nieszlachetnych organów zajęły narządy wartościowe i bezwartościowe, drogie i tanie — cenę wyznacza rynek" (Libera, 1999, s. 28). Dialektyka wnętrza 4 4 Absurd sytuacji, jaką przedstawił Andrzej Wajda w filmie Przekładaniec, przestanie nas śmieszyć w nieodległej przyszłości. najprawdopodobniej �42 Marcin Brocki — zewnętrza ciała również ulega zmianie: „interesy społeczne skupiają się nie tylko na ciele wewnętrznym (...), lecz w pierwszej kolejności na ciele zewnętrz¬ nym" (Libera, 1999, s. 30). Jednym z powodów takiego przesunięcia zaintereso¬ wań jest z pewnością wizualizm współczesnej kultury, który popycha w kierunku poszukiwań analogii między naszym wyglądem, „językiem ciała", a społecznie pożądanym stanem — na przykład perspektywą życiowego sukcesu. Dane etnograficzne pokazują jednak, że nie ma powszechnej zgody na medykalizację oraz zmianę znaczeń ciała w kierunku jego utowarowienia. Pacjenci klinik czy oddziałów transplantologicznych używają czasem języka „utowarowienia", mówiąc o sobie w trybie ironicznym, że „są tymi ze stołu", że „wyszli spod noża lekarza". W tym samym trybie pojawiają się takie samookreślenia, jak „mieszańce", „składańcy", wskazujące na niepewność, czy ciało w rzeczy¬ wistości nie jest kolekcją „części zamiennych". Ciało nie jest semantycznie neu¬ tralną „rzeczą". Serce nie przeistoczyło się wyłącznie w pozbawiony odniesień kulturowych „organ do transplantacji". Znaczące jest, że pierwszym operacjom przeszczepu serca towarzyszyły obiekcje, czy można „przemieścić" serce bez jednoczesnego przemieszczenia cech dawcy. Do dziś pacjenci po przyczepach często zgłaszają, że czują w sobie jakby inną osobę; zdarzały się nawet przypadki kryzysu tożsamości biorcy. Dyskusja nad fragmentaryzacją ciała i traktowaniem jego części jako „rze¬ czy" czy „mięsa" ma też swój wymiar polityczny, społeczny i historyczny. Na przykład we współczesnych Niemczech pozyskiwanie organów do przeszczepów napotyka na trudne do przezwyciężenia opory społeczne, związane z nasuwają¬ cymi się analogiami do nazistowskich eksperymentów medycznych i tak zwanej „racjonalnej utylizacji zwłok". Innym przykładem niech będą rozpowszechnione szeroko na świecie pogłoski na temat pozyskiwania organów od dzieci, biednych lub bezdomnych pacjentów. Opowieści tego typu nie tylko odzwierciedlają po¬ wszechny lęk przed medykalizacją i technologią, która ingeruje zbyt daleko w in¬ tegralność osoby, ale wskazują na społeczną hierarchię ważności ciał. Jak pisze Nancy Scheper-Hughes, podłożem tych pogłosek (tu autorka nawiązuje do swoich badań w Brazylii) jest sposób, w jaki ciała ludzi biednych są traktowane w pla¬ cówkach medycznych. Nierzadko ciała te są mylone z innymi, gorzej traktowane, pozbawiane w ogóle opieki; pacjenci nie są rejestrowani, a gdy umierają w szpitalu, ich ciała „należą do państwa". Z tego powodu biedni unikają hospitalizacji, oba¬ wiając się, że ich ciała mogą być użyte jako element spłaty długu, jaki zaciągają wobec państwa w czasie leczenia szpitalnego (Scheper-Hughes, 1996, s. 5). Systemy kontroli nad ciałem Z pozoru współczesna kultura, którą określa się jako hedonistyczną i narcy¬ styczną, posiada niezwykle pobłażliwe instytucje społeczne (szkoły, sądy, miej- �Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany 43 sca pracy, instytucje medyczne), które nie mająjuż podobnej władzy nad naszymi ciałami, jaką posiadały w X I X wieku. W rzeczywistości rzekoma pobłażliwość tych instytucji kamufluje faktyczną surowość i głębokie oddziaływanie ich syste­ mów kontroli, skrywa tak zwaną mikrofizykę władzy, już nie tak widoczną i sku­ pioną w wyraźnie określonych instytucjach, ale przesączającą się przez ekrany telewizorów i innych środków przekazu, reklamy czy dyskurs medyczny. W do¬ datku cielesność w ramach globalnej kultury konsumpcyjnej jest „produktem", czyli tym, co się wytwarza, sprzedaje, reklamuje i o co się zabiega. Takiej wizji ciała odpowiada typ społeczeństwa i kultury, jaki się współcześnie ukształtował — kultury narcystycznej, w której jednostki zdeponowały znaczną część tego, co do niedawna uchodziło za zdeterminowane intelektem (np. szanse życiowego sukcesu) we własnym ciele. Nowy typ uczestnika takiej kultury cha¬ rakteryzuje chroniczna obawa o własne zdrowie, strach przed starością i śmier¬ cią, stałe poszukiwania oznak starzenia, ponawiane próby dobrego „sprzedania się" (osobowość jest traktowana jako towar), fantazje o wszechmocy i wiecznej młodości. „Ciało w kulturze komercyjnej przedstawiane jest jako nośnik przyjemności: jest przedmiotem pożądania i samo pożąda, a im bardziej zbliżone do wyideali¬ zowanych wizerunków młodości, zdrowia, kondycji i piękna, tym wyższa jego wartość" (Featherstone, 1991, s. 177). Medycyna współczesna, przy sprzyjającej jej mechanistycznej wizji ciała jako zbioru części zamiennych, dała możliwości spełnienia tych ideałów nawet tym, którzy z natury nie mają na to szans. Pomimo tego, że ciało ma swoje stałe parametry, takie jak wzrost i struktura kości, kultu¬ ra konsumpcyjna ma tendencję do ich uplastyczniania — przekonuje ludzi, że za pomocą odpowiednich ćwiczeń, diet, zabiegów higienicznych, a ostatecznie chirurgicznych, mogą uzyskać pożądany wygląd. Reklamy, artykuły i kolumny z poradami w najpopularniejszych czasopismach namawiają ludzi, aby wzięli odpo¬ wiedzialność za swój wygląd. Natomiast oznaki naturalnego starzenia się zaczę¬ to interpretować jako wyraz lenistwa i niedbalstwa. Współczesne ciało stało się obiektem niespotykanych na tak ogromną skalę w ubiegłych wiekach zabiegów odmładzających, konserwujących, pobudzających jego witalność. Ciało zmieniło się w przedmiot kultu. Kult jest innym określeniem na mikrofizykę władzy współczesnej kultury nad ciałem, której jednym z najważniejszych elementów stała się ideologia te­ rapeutyczna. Umacnia ona wzorce właściwego postępowania z własnym ciałem, promowane przez kulturę konsumpcyjną, popiera normatywny schemat rozwoju psychospołecznego i zachęca do samobadania i samoobserwacji. Ideał norma¬ tywnego rozwoju wywołuje strach, że jakiekolwiek odchylenie od normy ma patologiczne źródło (por. np. Paluch, 1999, s. 122). Lekarze stworzyli kult ba­ dań okresowych i zaszczepili w pacjentach wyobrażenie, że zdrowie zależne jest od wiecznej ostrożności i wczesnego wykrycia symptomów. Uczestnicy kultury narcystycznej nie czują się już fizycznie ani psychicznie zdrowi, dopóki przeświet- �44 Marcin Brocki lenie czy inne badanie nie zapewni ich o tym. Medycyna umacnia wzór stwo­ rzony przez inne czynniki kulturowe, w którym jednostka stale obserwuje sie­ bie i szuka oznak choroby i starzenia, wad i słabych punktów, które mogłyby zmniejszyć jej atrakcyjność; przy okazji zastąpiono zewnętrzny przymus do podejmowania tego typu działań „wolną wolą" (zamiast przymusowych badań okresowych, mamy „samoświadomość", która popycha nas w kierunku ba­ dań). Współczesna medycyna zwyciężyła wiele chorób, które kiedyś czyniły życie niepewnym i nietrwałym, tylko po to, żeby teraz stworzyć nowe formy niepewności, wskazując jednocześnie na samą siebie jako dostawcę (źródło) zba¬ wiennych rozwiązań (pewności). Granice manipulacji ciałem Redefiniowanie podstawowych figur myślenia o ciele jest zależne od związa­ nych z kultem młodości figuracji śmierci, starości i choroby. Niespójności w ob­ szarze tych zależności wywołują oceny moralne. Bogusław Wolniewicz w jednym z programów telewizyjnych zapytywał pro­ wokacyjnie, dlaczego nie mamy puszkować ciał zmarłych i wysyłać w tej po¬ staci do biednych krajów, cierpiących na poważne niedobory żywności. W tej wypowiedzi nawiązuje do swojej krytycznej oceny współczesnych manipulacji ciałem (w szczególności transplantacji), które określa jako „neokanibalizm" (por. Wolniewicz, 1993). Wolniewicz utożsamia konsumpcję w sensie metaforycznym („ciało konsumpcyjne", nastawione na stałe polepszanie własnego wizerunku, trwanie za cenę wymiany swoich części), z konsumpcją dosłowną — metonimiczną. Jest to „celowy błąd", który, na przykład czytany w języku sztuki, wcale nie miałby swojego „upiornego" wyrazu, ale wtedy moralna siła przesłania, któ¬ re Wolniewicz formułuje, byłaby znacznie słabsza. Gunther von Hagens znalazł jednak sposób, aby sprowokować do zadawania podobnych pytań, jakie wywołu¬ j ą wypowiedzi Wolniewicza, właśnie poprzez język sztuki, dla której nośnikiem artystycznej treści stały się „splastykowane" ludzkie zwłoki. Plastykacja zwłok, jak informuje jej twórca, czyli von Hagens, polega na po¬ zbawieniu ciała zmarłego skóry oraz wszelkich płynów i wypełnienie tego, co po tym zabiegu pozostanie, masą plastyczną (sztucznym tworzywem). Pozwala to na uformowanie ciał w dowolne pozy — charakterystyczne dla żywych ludzi w róż¬ nych sytuacjach dnia codziennego, jak i pozy dość niecodzienne. Tak upozowane ciała oraz części ciał wystawiane były na widok publiczny w muzeach i galeriach Europy (Niemcy, Wielka Brytania, Austria, Szwajcaria) i Japonii w ramach wy­ stawy nazwanej „Körperwelten" („Body Worlds", czyli „Światy ciała"). „Plastynaty", czyli poddane plastykacji zwłoki ludzkie, i wywołana przez nie dyskusja, podobnie jak wcześniej przytoczona wypowiedź Wolniewicza, dobitnie uświadamiają, że jesteśmy w momencie gwałtownego redefiniowania �Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany 45 fundamentalnych figur myślenia naszej kultury o ciele i śmierci (por. Libera, 1999) . Wielu badaczy twierdzi, że społeczna konstrukcja ciała wskazuje na naj­ ważniejsze rysy danej kultury, że ciało jest najważniejszym ze wszystkich kul­ turowych symboli. Jak pisze Mary Douglas: „Jeśli jest prawdą, że wszystko symbolizuje ciało, to jest również prawdą, że ciało symbolizuje wszystko poza nim" (Douglas, 2004, s. 122), a jest to przywilej najbardziej „agresywnych" po­ jęć w kulturze, czyli pojęć dla tej kultury najważniejszych (por. Łotman, 1978, s. 53). Współczesne kultury wykorzystują ciało jako model określonych wycin¬ ków rzeczywistości oraz kształtują wizerunek ciała w taki sposób, aby sprostał on całościowej wizji świata — trudności z wygenerowaniem takiej totalności uwidoczniają się w niespójnych obrazach ciała oraz w sprzecznościach dyskursu na temat ciała. Jurij Łotman (1999) określił owe trudności jako „moment eksplo¬ zji" w kulturze, czyli miejsce porządkowania przypadkowego, nieregularnego dyskursu w regularną całość. Eksplozja objawia się między innymi utożsamie¬ niem sprzeczności (co zostało celowo uwypuklone przez Wolniewicza), a to ro¬ dzi trudności z potoczną identyfikacją zjawiska. 5 6 Dyskurs wokół plastynatów jest tu doskonałym przykładem. W dyskusjach na ich temat nieustannie przewija się motyw niemożności wyraźnej klasyfikacji, z jakim typem zjawiska mamy do czynienia. Pojawiają się pytania: czy jest to rodzaj sztuki, czy może pewien model edukacyjny, czy też wyłącznie makabrycz¬ na (sensowna — w przypadku dzieła sztuki lub bezsensowna — w przypadku przedsięwzięcia czysto komercyjnego) manifestacja urzeczowionego stosunku do człowieka ? Sam von Hagens nie precyzuje w swych publicznych wystąpieniach, z jakim zjawiskiem mamy do czynienia. Jego wypowiedzi na ten temat są w społecznym odbiorze rozumiane jako pełne sprzeczności. Wielokrotnie podkreśla on, że ce¬ lem ekspozycji plastynatów jest szeroka edukacja w zakresie anatomii, pokaza¬ nie ciała od wewnątrz w działaniu, „danie przeciętnemu człowiekowi pełnego wglądu w organizm ludzki w stanie zdrowia i choroby. Chodzi też o obalenie pewnych przyzwyczajeń myślowych dotyczących śmierci i martwego ciała oraz 7 5 W tekście będę odwoływał się do publicznej dyskusji, jaka przetoczyła się przez Wielką Brytanię, przed, w czasie i po wystawie plastynatów w Londynie (marzec 2002), a którą prześledzić można było w serwisach BBC News dostępnych w Internecie pod adresem: http://news.bbc.co.uk. Cecil Helman twierdzi, że współczesne, nowe ciało industrialne — zarówno w codziennej, jak i zmitologizowanej formie — symbolizuje nowy typ społeczeństwa, i że istnieje wyraźny związek mię¬ dzy wyobrażeniami ciała jednostkowego i politycznego. Jako przykład podaje zachodnie wyobrażenia ciała jako zbioru niezależnych organów, które związane są z ideą społeczeństwa jako zbioru autono¬ micznych, suwerennych jednostek. Stąd funkcjonujące w kulturze paralele między wymienialnością części ciała i wymienialnością ludzi (np. w ich miejscach pracy) — nikt i nic nie jest niezastąpione (Helman, 1988, s. 16). Przy okazji komentarzy na temat współczesnego dyskursu ciała powtarzają się skojarzenia z Auschwitz i Trzecią Rzeszą. 6 7 �Marcin Brocki 46 8 ukazanie piękna organizmu ludzkiego" (Wieczorkiewicz, 2000, s. 211) . Plastynaty, ukazując zwiedzającym wnętrza ciał schorowanych ludzi, chore organy (np. płuca palacza, wątrobę alkoholika), przestrzegają, „są optycznym mostem między zwiedzającym a wnętrzem jego ciała" (von Hagens, za: Wieczorkiewicz, 2000, s. 211). Innym razem von Hagens stwierdza, że jego plastynaty są dziełami sztuki, ale zaraz dodaje, że ekspozycja jako całość nie jest wystawą sztuki, lecz pokazem edukacyjnym (BBC News Online 9). Sam uruchamia do interpretacji swojego „dzieła" dychotomię: sztuka (nieużyteczne) — edukacja (użyteczne), która traktowana jest przez jego krytyków jako „sama-przez-się-zrozumiała". Charakterystyczna jest tu wypowiedź przedstawiciela brytyjskiej partii konser¬ watywnej, Teddy Taylora, który pyta: „Jaki możliwy pożytek z oglądania mar¬ twych ciał może mieć normalny człowiek?" (BBC News Online 4). Oczywiście, między użytecznością edukacji a nieużytecznością edukacyjną sztuki nie ma in¬ nej sprzeczności niż ta wygenerowana przez społeczny dyskurs — jest ona po¬ chodną kulturowego sposobu klasyfikowania zjawisk, który von Hagens stara się postawić przed odbiorcą jako problem do rozważenia. Plastynaty są zjawiskiem pogranicza i znajdziemy na potwierdzenie tej tezy mnóstwo przykładów, między innymi językowych. Epitety i upraszczające ety¬ kiety, którymi opatruje się wystawy, wskazują na przekraczanie normy przez twórców w ich dziele, które jest „szokujące", „niesamowite", „niesmaczne", „kontrowersyjne". Anna Wieczorkiewicz pisze, że w „prezentacji praktyki von Hagensa jest oczywiście motyw przekraczania pewnych społeczno-kulturowych ograniczeń", że wystawa narusza tabu ludzkich zwłok (Wieczorkiewicz, 2000, s. 214). „Siłą tej ekspozycji staje się właśnie «pograniczność» — komentarze zamieszczane w prasie podkreślają trudność w zaklasyfikowaniu plastynatów. Gdzie jest ich miejsce — w gabinetach horroru czy galeriach sztuki?" (Wieczor¬ kiewicz, 2000, s. 215) . 9 W ramach potocznego dyskursu na temat ciała i śmierci ów naruszany po¬ rządek właściwy funkcjonowaniu ciał zmarłych nakazuje, aby trup był ukryty (grób), co jest traktowane jako naturalne z kulturowego punktu widzenia. Po¬ rządek niewłaściwy to wystawienie zmarłego na widok publiczny i praktycznie nieograniczona czasowo jego ekspozycja w galerii, muzeum — w miejscach, które radykalnie zmieniają charakter klasyfikacji „przedmiotu" w publicznym dyskursie, które są traktowane w tym kontekście jako nie-naturalne. W jednym z serwisów można przeczytać, że „jest coś dziwnego w oglądaniu zmarłych ludzi wystawionych na widok publiczny w pozach przypominających żywych — nie¬ naturalnych dla zmarłych" (BBC News Online 8; por. też BBC News Online 7). 8 Jest to informacja powielana w niemal wszystkich serwisach na temat „wystawy trupów". Komentarze BBC na temat „wystawy trupów" rzeczywiście podkreślają fakt, że lokuje się ona na granicy między wystawą edukacyjną (nie polecaną jednak dzieciom) a pokazem dziwactw (BBC News Online 6; BBC News Online 8), że anatomiczny pokaz miesza się w niej z horrorem (BBC News Online 5). 9 �Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany 47 10 Nieodpowiednie miejsce i nieodpowiednie pozy . A trupy na wystawie wyeks­ ponowano w pozach „nieodpowiednich nie tylko dla zmarłych, ale w niektórych przypadkach również dla żywych": jest jeździec na koniu trzymający mózg na wyciągniętej dłoni, człowiek trzymający swoją własną, zdjętą z niego skórę czy kobieta w ciąży z widocznym wewnątrz łona płodem, w dodatku ustawiona w po­ zie charakterystycznej dla modelek z rozkładówki Playboya. Niemal w każdym komentarzu na temat plastynatów podkreśla się autentyzm ciał (Wieczorkiewicz, 2000, s. 215; BBC News Online 8), to że nie są wyłącznie sztucznym tworem, ale bazują na prawdziwych trupach. Właśnie ten fakt wydaje się najsilniej naruszać tabu ciała i tabu śmierci. Pomimo sukcesów naukowej medycyny, która w ostatnich kilkudziesięciu latach z problemów ciała uczyniła problemy techniczne (por. Libera, 1999, s. 27), wciąż istnieje duży społeczny opór przeciw traktowaniu ciała w kategoriach „mięsności", niezgoda na „odsemantycznienie" ciała. Naruszone tabu domaga się społecznej dyskusji, a raczej silnej społecznej reakcji. Reakcja odbiorców jest w tym przypadku podobna, jak wobec innych zjawisk z pogranicza wyraźnych kategorii. Próbuje się zabronić organizowania wystawy (w wielu krajach nie wydano na nią zgody), a gdy już się odbywa, po¬ szukuje się możliwości prawnych i pozaprawnych jej zamknięcia, lub nawet wypracowania takiej sytuacji prawnej, aby w przyszłości podobna wystawa nie mogła mieć miejsca. Uruchamia się autorytety moralne, które wypowiadają się krytycznie na jej temat, poszukuje się rodzin dawców, aby pośród nich wyłowić te, które nie zgodziły się na prezentację ciał lub fragmentów ciał ich bliskich (są takie, a ich odnajdywanie daje pretekst do uruchomienia środków prawnych, któ¬ re „dookreślą miejsce wystawy w kulturowym porządku"). Odkrywa się historię dawców, równie „upiorną" jak sama wystawa , aby móc jakoś sklasyfikować to, co niezrozumiałe — dr von Hagens, w świetle tych danych, jawi się jako współ­ czesny doktor Frankenstein. Media zresztą od czasu do czasu wprost utożsamiają te dwie postaci (por. BBC News Online 2; BBC News Online 1). Być może jest to najlepszy dowód figuratywności von Hagensa, dowód na to, że jest bardziej „bohaterem masowej wyobraźni" niż konkretną osobą, że wywołuje i produkuje społeczny dyskurs, bez względu na to, jakie ma intencje i jaki jest sens całego przedsięwzięcia. 11 12 Jednak nie tylko „niezdrowa fascynacja" (takie określenia znajdziemy w ko¬ mentującej wystawę prasie) społecznymi granicami i ich naruszaniem popycha ludzi do obejrzenia tego typu ekspozycji, zatem określenie jej jako zjawiska po- 10 Trup jest „naturalny", ale nie taki, który został wyeksponowany w muzeum w pozie charaktery­ stycznej dla osoby żywej — von Hagens próbuje zatrzeć dychotomie, które rządziły do tej pory wy­ obrażeniami śmierci i ciała. Działania te sprowadzają się do namawiania do kontestacji i oprotestowywania wystawy. Wybuchła afera z dostawcą ciał, którym okazał się szpital psychiatryczny i akademia medyczna z Syberii (BBC News Online 2; BBC News Online 3; BBC News Online 9). 11 12 �48 Marcin Brocki granicza ani nie wyczerpuje interpretacji sposobów reagowania na plastynaty, ani nie tłumaczy w pełni tego wielowymiarowego zjawiska. Większość widzów identyfikuje ekspozycję jako zjawisko z zakresu sztuki, a nie model edukacyjny. Dopiero przy takiej klasyfikacji staje się jasne, że plastynaty kwestionują potoczny dyskurs na temat ciała i śmierci. Mamy zatem kilka poziomów narracji o plastynatach: 1) wtórna racjonalizacja zjawiska u von Hagensa — jako modelu edukacyj¬ nego (co można odczytać jako próbę „cywilizowania zjawiska", która jednak wywołuje niezrozumienie, bo pomija jego istotę), 2) reakcja odbiorców i reakcja mediów (próby „oswojenia", „zrozumienia" — nawet jako czegoś nie do przyjęcia, ale możliwego do zaklasyfikowania), 3) narracja krytyki, sytuującej zjawisko po stronie sztuki (tu dopiero jawi się jako uporządkowane i sensowne). Sztuka, w tym wypadku, przekształca to, co umowne (kulturowy wizerunek śmierci i kulturową waloryzację ciała i trupa) w realne (plastynaty), to, co nie¬ regularne (niesprowadzalne do jednej formuły, wieloznaczne figuracje śmierci, ciała i trupa), do tego, co regularne (dyskurs sztuki). W tych aktach działalność von Hagensa komentuje przyrost wolności w obszarze, gdzie do tej pory tej wolności nie było, przekształcając rzeczywistość na zasadzie „co by było gdyby", dokonując rzeczywistego eksperymentu (w przeciwieństwie do większości intelektualnych, niedosłownych eksperymentów nauki) poprzez sprawdzenie reakcji odbiorców na fakt radykalnego przemieszczenia już uporządkowanych (choć rozproszonych w kulturze i wieloznacznych) kategorii myślenia. To, w sposób oczywisty, rodzi oceny moralne. Estetyczne wiąże się nierozłącznie z tym, co etyczne. Według Łotmana (1999, s. 205-217), sztuka testuje obszary rzeczywistości, w których obserwuje się gwałtowny przyrost wolności, gdzie stale wykracza się poza to, co uchodzi za standard myślenia i postępowania. Sztuka sprawdza nie¬ naruszalność struktur świata oraz skutki eksperymentu w zakresie poszerzania i ograniczania tej wolności. Plastynaty są środkiem poznania naszego sposobu myślenia o ciele, trupie i śmierci przez postawienie „odbiorcy" (bo nie tylko ci, którzy obejrzeli wysta¬ wy von Hagensa są uczestnikami społecznego dyskursu o plastynatach) w sytu¬ acji wolności (nawet niejako „poza prawem") i analizę wyborów. Transformacji w dziele-plastynacie podlegają ciało i śmierć, czyniąc ich kulturowe wizerunki „znaczonym" dziełem. Plastynacja jest kulturowym autokomentarzem, komenta¬ rzem z wnętrza kultury, o której się opowiada. Niemniej, aby w ogóle ta kulturo¬ wa refleksja była możliwa, należało umieścić trupa w obcym mu systemie relacji. W tym przypadku jest to przemieszczenie go do muzeum, zanegowanie rozpa¬ du, pozbawienie zapachu, upozowanie w charakterystyczny dla żywych sposób, przez co uwidacznia się i problematyzuje kulturową negację śmierci, chęć jej ukrycia. �Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany 49 Łotman twierdzi (1999, s. 214), że im surowsze są prawa tradycji (kulturowa norma), tym swobodniejsze wybuchy improwizacji, co między innymi za pośred¬ nictwem dyskursu o plastynatach wskazuje na fakt (lub raczej potwierdza intuicje wielu badaczy społecznych), że żyjemy w czasie szczególnie represyjnego sto¬ sunku do ciała i kulturowej negacji śmierci. Aby móc dostrzec taki status ciała i śmierci we współczesnej kulturze, potrzebne jest „spojrzenie z oddali", ironicz¬ ny dystans do rzeczywistości, która jest przedmiotem refleksji. Taki ironiczny dystans, obszar wolności, zapewnić może sztuka, która obecnie — w zgodzie z neoromantycznymi figurami — utożsamiana jest niemal powszechnie z obsza¬ rem wolności w stosunku do zniewolonej rzeczywistości. Choć neoromantyczne figury, przeciwstawiające sztukę życiu, są podobnie nieprawdziwe jak pozytywi¬ styczne postrzeganie sztuki jako odbicia rzeczywistości, wskazują jednak na jej transgresywny charakter, na pozycję dogodną do komentowania rzeczywistości spoza sztuki. Plastynaty von Hagensa znakomicie spełniają tę rolę, choć ceną za lekcję samoświadomości jest etykieta „doktor Frankenstein", przyczepiana autorowi „wystawy trupów", ucieleśniająca lęki przed „nad-manipulowaniem" kulturowymi fundamentami człowieczeństwa. 13 Podsumowanie Dla antropologów kulturowych ciało jest przede wszystkim elementem kul¬ tury i jako takie nasycone jest znaczeniami oraz wyposażone, w zależności od statusu jednostki, w odpowiedni kapitał symboliczny. Inwestycja w ciało staje się inwestycją w „jakość życia". W związku z tym rozwijają się specyficzne formy społecznej kontroli nad ciałem, które swoim zasięgiem obejmują „prawidłowy" kształt, rozmiar, ubiór, diety, postawy i zachowania. Władza nad ciałem, która została zinternalizowana i zintegrowana z „wolną wolą" jednostki, narzuca re¬ żimy, których jednostka nie postrzega jako zewnętrznych przymusów — z tego powodu oddziaływanie władzy jest znacznie bardziej restrykcyjne i głębokie niż w przypadku władzy zewnętrznej. Co więcej, obserwujemy obecnie proces od¬ wrotny do procesu semiozy, czyli transformacji nie-znaku w znak, a mianowicie — stopniowe „utowarowienie" i „urzeczowienie" ciała. Język codzienny asymiluje mikrofizykę utowarowienia, która stopniowo przenika do potocznego obrazu świata. Jednak nie bez oporu. Jak wszystkim procesom zmian w kulturze, tak 13 Badacze społeczni zauważają, że obszary kulturowego dyscyplinowania ciała i manipulowania nim współcześnie się rozrastają, jednocześnie ulegając rozproszeniu w wielu obszarach życia społecz­ nego tak, że oddziałują w sposób niezauważalny na uczestników kultury — jest to pozorna „demokra­ tyzacja ciała". „W «wolnym świecie» ciało nie wyzwala się spod kontroli społeczeństwa i państwa. Wyswobadzając się z ciężaru dotychczasowej tradycji, popada ono w nową niewolę. Nowoczesne społeczeństwo urabia sobie uległe ciało. Oto bowiem interesy społeczne skupiają się (...) na ciele ze¬ wnętrznym: wyglądającym pięknie, zdrowym, silnym i młodym" (Libera, 1999, s. 30; por. też: Bauman, 1995). �Marcin Brocki 50 i temu procesowi towarzyszą napięcia i konflikty — przede wszystkim wciąż nie ma powszechnej zgody na medykalizację oraz zmianę znaczeń ciała w kierunku jego utowarowienia. Znakomitą ilustracją istniejącego konfliktu są „plastynaty" i wywołana przez nie dyskusja, z której wynika, że przechodzimy obecnie szcze¬ gólny moment gwałtownego redefiniowania fundamentalnych figur myślenia na¬ szej kultury o ciele i śmierci, że ścierają się ze sobą na wielu płaszczyznach spo¬ łecznego dyskursu przeciwstawne poglądy na temat tego, czym jest ciało ludzkie, w jakim zakresie stać się może ono przedmiotem tego dyskursu, gdzie są granice człowieczeństwa, oraz poglądy na temat granic możliwości figuracji śmierci, któ¬ rej najwyraźniejszym „znaczącym" jest ciało zmarłego, trup. Słowa kluczowe: antropologia ciała, obraz ciała, społeczna kontrola nad ciałem BIBLIOGRAFIA Bauman Z. 1995 Ciało i przemoc w obliczu ponowoczesności, Wydawnictwo Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika, Toruń. Ciołek T.M., Olędzki J., Zadrożyńska A. 1976 Wyrzeczysko, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Białystok. Douglas M. 1978 Purity andDanger, Routledge, London (wyd. pol.: Czystość i zmaza, przeł. M. Bucholc, PIW, Warszawa 2007). 2004 Symbole naturalne. Rozważania o kosmologii, przeł. E. Dżurak, Wydawni¬ ctwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. Dziechcińska H. 1996 Ciało, strój, gest w czasach renesansu i baroku, Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa. Ellen R.F. 1977 Anatomical Clasiffication and the Semiotics of the Body, w: The Anthropo¬ logy of the Body, ed. J. Blacking, Academic Press, London, s. 343-374. Featherstone M. 1991 The Body in Consumer Culture, w: The Body: Social Process and Cultural Theory, eds. M. Featherstone, M. Hepworth, B.S. Turner, Sage Publica¬ tions, London, s. 170-196. Firth R. 1990 Jednostkowe symbole i publiczne reakcje, przeł. I . Sieradzki, w: Symbole i symbolika, red. M. Głowiński, Czytelnik, Warszawa, s. 216-264. Foucault M. 1993 Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, przeł. T. Komendant, Aletheia — Spacja, Warszawa. Gajda J. 1989 Sofiści, Wiedza Powszechna, Warszawa. �Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany Helman C. 1988 1995 Ifrah G. 1990 51 Dr Frankenstein and the Industrial Body. Reflections on „Spare Parts" Surgery, „Anthropology Today" vol. 4, no. 3, s. 14-16. Culture, Health and Illness, Butterworth-Heinemann, Oxford. Dzieje liczby, czyli historia wielkiego wynalazku, przeł. S. Hartman, Ossolineum, Wrocław. Janion M., Rosiek S. (red.) 1984 Osoby, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk. Kardela H. Gramatyka kognitywna jako globalna teoria języka, w: Język a kultura, 1992 t. 8, Podstawy metodologiczne semantyki współczesnej, red. I. Nowakowska-Kempna, Wrocław, s. 9-22. Kordys J. 1991 Mózg i znaki, PIW, Warszawa. Kurdziołek M. 1971 Średniowieczne doktryny o człowieku jako obrazie świata, „Roczniki Filo­ zoficzne" t. 19, z. 1, s. 5-39. Lakoff G., Johnson M. 1988 Metafory w naszym życiu, przeł. T. Krzeszowski, PIW, Warszawa. Libera Z. 1997 Mikrokosmos, makrokosmos i antropologia ciała, Liber novum, Tarnów. 1999 Dziedzictwo Frankensteina, w: Metamorfozy ciała. Świadectwa i interpre­ tacje, red. D. Czaja, Wydawnictwo Contago, Warszawa, s. 13-32. Łotman J. 1978 Lalki w systemie kultury, „Teksty" nr 6, s. 46-53. 1999 Kultura i eksplozja, przeł. B. Żyłko, PIW, Warszawa. Paluch A. 1995 Etnologiczny atlas ciała ludzkiego i chorób, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. 1999 Wizerunek nasz, czyli ciało na scenie ponowoczesności, w: Transformacja, ponowoczesność wokół nas i w nas, red. A. Paluch, Wydawnictwo Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UWr, Wrocław, s. 119-130. Scheper-Hughes N. Theft of Life. The Globalization of Organ Stealing Rumours, „Anthropo­ 1996 logy Today" vol. 12, no 3, s. 3-11. Bodies for Sale — Whole or in Parts, w: Commodifying Bodies, eds. 2002 N. Scheper-Hughes, L. Wacquant, Sage Publications, London, s. 1-8. Sharp L. The Commodification of the Body and its Parts, „Annual Review of An­ 2000 thropology" vol. 29, s. 287-328. Synnot A., Howes D. 1992 From Measurement to Meaning. Anthropologies of the Body, „Anthropos" vol. 87, s. 147-166. �52 Marcin Brocki Toporov V.N. 1983 Prostranstvo i tekst, w: Tekst: semantika i struktura, red. I.V Cyvjan, Moskva, s. 227-284. Toporów W.N. 1977 O kosmologicznych źródłach wczesnohistorycznych opisów, w: Semiotyka kultury, red. E. Janus, M.R. Mayenowa, PIW, Warszawa, s. 103-131. Wheelwright P. 1990 Symbol archetypowy, przeł. M. Fedewicz, w: Symbole i symbolika, red. M. Głowiński, Czytelnik, Warszawa, s. 265-311. Wieczorkiewicz A. 2000 Muzeum ludzkich ciał, Słowo/Obraz Terytoria, Gdańsk. Wolniewicz B. 1993 Filozofia i wartości. Rozprawy i wypowiedzi, Wydawnictwo Wydziału Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. Źródła internetowe: http://news.bbc.co.uk BBC News Online 1 2001 Meet a Latter Day Dr Frankenstein, 10 February. BBC News Online 2 2001 Row over Siberian Body Exports, 29 March. BBC News Online 3 2001 Russians Charged over Body Parts, 20 July. BBC News Online 4 2002 Mps Condemn Body Parts Show, 12 March. BBC News Online 5 2002 Corpse Show „Will be Educational", 13 March. BBC News Online 6 2002 Corpse Show Opens to More Criticism, 20 March. BBC News Online 7 2002 Corpse Show not Illegal, 20 March. BBC News Online 8 2002 Corpse Show Leaves Sour Taste, 22 March. BBC News Online 9 2002 Businessman Donates Body to Art, 25 November. �Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany 53 Marcin Brocki THE CULTURAL IMAGE OF THE BODY AND ITS MODERN TRANSFORMATIONS (Summary) The human body is not only physical. It is associated with many beliefs and ideas, which make it a cultural construct. The cultural image of the body is composed of beliefs about its optimal shape and size, borders of body, internal structure, how it functions, and about the attire, decorations and marks on the body. The image of the body offers us a framework for the right perception (in a given cultural order), ordering and interpreting corporeal experiences. It also means that it is a type of social control (power) over indivi­ dual physicality. This power, although scattered, invisible and embodied into our every­ day practice, controls the body of the individual so that it has the „desired" shape, size, attire, proper diet, hygiene, health, attitudes and behaviours. At the same time this power equips the body with a symbolic capital thanks to which „investment" into the body is perceived as investment into the quality of life. Today we also observe how the body is gradually becoming a „commodity" and how it is „medicalised". This is a process, which is accompanied by tensions and conflicts. Despite the fact that modern culture is considered to be very liberal, that a „cult of the body" dominates in it, systems of control over the body (the „microphysics" of power over body) are more extensive and more deeply hidden than was the case in the past. Key words: anthropology of the body, body image, social control over the body �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a07d9154fa016abfb4cf643e7005f3f.pdf e9c80a61d2fc8d6f4f11bb00de1dcaed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:373 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:334 Title A name given to the resource Badania etnograficzne na Podhalu / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958, t.1, s.240-256 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MAŁOPOLSKA Prace pod kierunkiem K. Moszyńskiego i J. ANNA Klimaszewskiej KOWALSKA-LEWICKA B A D A N I A ETNOGRAFICZNE NA PODHALU Pomysł zespołowego opracowania kultury ludowej Podhala powstał w 1951 r. w grupie młodych etnografów krakowskich. Łączył się on z pla­ nowaną wówczas przez Oddział Krakowski Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego monografią ziemi krakowskiej. Pierwotnie mowa była o opracowaniu monograficznym całokształtu kultury ludowej Podhala, z czasem jednak przedsięwzięcie to okazało się niewykonalne z powodu braku przede wszystkim odpowiednio licznego zespołu, czasu i pieniędzy. Postanowiliśmy więc ograniczyć się wyłącz­ nie do przebadania produkcji w rolnictwie, hodowli i rzemiosła, z pew­ nym tylko uwzględnieniem wymiany i konsumpcji — o tyle, o ile jest to niezbędne dla pełnego obrazu badanego zagadnienia. Zawężenie tematyki i rezygnacja z wielodziałowej monografii regionu miały również swe uzasadnienie teoretyczne. Doszliśmy bowiem do wniosku, że jeśli ze­ chcemy poszczególne działy traktować nie tylko w ich rozwoju histo­ rycznym, ale także w powiązaniu z innymi zjawiskami kulturowymi, wówczas opracowanie całości musi doprowadzić do szeregu powtórzeń. Niemniej dojście do takiej decyzji wymagało dłuższego czasu, doświad­ czeń terenowych i teoretycznych dyskusji, w ciągu których w badaniach uwzględniano jeszcze pełną problematykę. Dzięki temu archiwum nasze posiada dziś, poza danymi dotyczącymi produkcji, cały szereg materia­ łów dotyczących nawet tak odległych dziedzin, jak sztuka ludowa, folklor, demonologia, magia i in. Sporo tych materiałów znalazło zastosowanie w naszym opracowaniu, na przykład magia rolna i hodowlana, sztuka w połączeniu z rzemiosłem. Pozostałe natomiast bądź czekają dalszego opracowania, bądź zostały przekazane innym instytucjom (np. zbiór pie- �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU 241 śni oddano do dyspozycji Państwowego Instytutu Sztuki) lub też docze­ kały się opracowań w charakterze odrębnych artykułów *. Na wstępie zaznaczyć pragnę jeszcze jedno, co posłuży nam może aa usprawiedliwienie wielu niedociągnięć. Zespół zaczynający w 1952 r. pracę na Podhalu składał się wyłącznie z etnografów, wśród których nie było nikogo, kto by ukończył studia przed wojną, a k i l k a osób było wów­ czas jeszcze studentami. Brakowało również jakiejkolwiek tego typu pracy etnograficznej napisanej po wojnie i opartej na nowoczesnej me­ todologii, która mogłaby posłużyć za wzór. Wybór Podhala jako terenu badań miał za sobą cały szereg argumen­ tów. Chodziło mianowicie o region zwarty zarówno etnograficznie, jak i geograficznie, a równocześnie niezbyt rozległy, możliwy do przebadania przez niewielką grupę ludzi. Ponadto Podhale stosunkowo mało uległo urbanizacji, zachowując cały szereg cech swej tradycyjnej kultury, a rów­ nocześnie jest obszarem, na którym dzięki rozwiniętym centrom letnisko­ wym, rozbudowanej sieci komunikacyjnej i rozwijającemu się w ostat­ nich latach przemysłowi (przemysł drzewny, żwirownie, kamieniołomy, kombinat skórzany w Nowym Targu, przemysł chałupniczy organizo­ wany na wielką skalę przez CPLiA) śledzić możemy powstawanie nowych form życia ekonomicznego. Na Podhalu wreszcie do dwu podstawowych dla całej wsi polskiej dziedzin produkcji (rolnictwa i hodowli typu nizinnego) dołącza się je­ szcze trzecia, posiadająca własną organizację, własne powiązania spo­ łeczne itd. Jest to pasterstwo polaniarskie i wysokogórskie. 1 Artykuły powstałe na podstawie materiałów zespołu: Z. G o ł ą b , O zróżnico­ waniu wewnętrznym gwary podhalańskiej, „Język Polski", R. 34: 1954, nr 2, s. 85—111; B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a, Gospodarcze i społeczne podstawy pasterstwa tatrzańskiego, Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 3 (w druku); t e n ż e , Badania nad organizacją ivypasu w pasterstwie wysokogórskim na Podhalu, [w:] Pasterstwo Podhala (w druku); t e n ż e . Hodowla w tradycyjnej kulturze Podhala, „Kwart. H K M " , R. 5: 1957, nr 2, s. 291-298; A. K o w a 1 s k a - L e w i c k a, Janos, rzeźbiarz ludowy z Dębna, „Polska Sztuka Ludowa", R. 8: 1954, nr 3, s. 162—173; t e n ż e , omówienie pracy W. Jostowej: Tradycyjne pożywienie ludności PodhaŁa, „Kwart. H K M " , R. 4: 1956, nr 1, s. 152—155; t e n ż e , Kilka uwag o wędrówkach za­ robkowych górali podhalańskich. „Kwartalnik Historyczny", R. 64: 1957, nr 2; t e n ż e , Haft biały na Podhalu, „Polska Sztuka Ludowa" (w druku); tenże, Handel wiejski na Podhalu w drugiej połowie XIX i w początkach XX wieku, „Kwart. H K M " , R. 5: 1957, nr 2, s. 305—314, t e n ż e , O zbójnickich skarbach, „Zie­ mia", R. 2: 1957, nr 3, s. 17—19; A. Z a rn b r z y c k a, Stan badań nad rzemiosłem ludowym na Podhalu, „Slovensky Närodopis", Bratislava, R. 16: 1957, nr 2—3; A. Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z , Organizacja zbytu wyrobów rzemiosła wiejskiego na Podhalu iv latach 1870—1950, „Kwart. HKM", R. 5: 1957, nr 2, s. 299—305; A. Z a m b r z y c k a i K . M a l k i e w i c z , Fajczarstwo na Podhalu, „Pol. Szt. Lud'.', R. 10: 1958, nr 4—5, s. 209—218. Etnografia Polska I 16 �ANNA 242 KOWALSKA-LEWICKA Ważny też dla nas był fakt, że Podhale jest regionem Polski o naj­ bogatszej chyba literaturze, której większość dotyczy jednak dziedzin życia nie związanych z gospodarką, wyłączywszy pasterstwo typu gór­ skiego. Z drugiej za to strony, za podstawę badań etnograficznych mieli­ śmy bogatą literaturę historyczną i doskonałe opracowanie geograficznogospodarcze Leszczyckiego , które wybitnie ułatwiały pracę. Do wzglę­ dów powyższych dołączyły się także praktyczne, przede wszystkim b l i ­ skość od Krakowa omawianego terenu i jego dostępność. Co do obszaru, jakim mieliśmy się zajmować, to na temat zasięgu Podhala toczy się od dłuższego czasu dyskusja. W wyznaczaniu jego gra­ nic brano za kryterium bądź granice administracyjne, czyli granice po­ wiatu, bądź zasięgi pewnych zjawisk językowych, bądź wreszcie zasięgi pewnych elementów kultury, najczęściej stroju. Utożsamienie Podhala z powiatem nowotarskim, jakkolwiek dogodne z punktu widzenia w y ­ korzystania archiwów i statystyk powiatowych, w t y m wypadku okazało się niewskazane, gdyż powiat obejmuje kilka różnych grup etnograficz­ nych, które trudno traktować łącznie. W wypadku kryterium języko­ wego stwierdzono, że tzw. archaizm podhalański i inne charakterystyczne dla Podhala cechy językowe sięgają aż po Myślenice i w żadnym w y ­ padku na ich zasięgu nie można budować granic regionu. Kryteria za­ czerpnięte z kultury ludowej okazały się płynne. Na przykład strój pod­ halański przeżywa obecnie okres ekspansji i szybko powiększa swój zasięg. Ostatecznie więc zamknęliśmy region w granicach dawnego przed­ rozbiorowego starostwa nowotarskiego z pewnymi jednak knrekturami. Polegają one na włączeniu do naszego obszaru wsi należących do cyster­ sów (Ludzimierz i in.) oraz dzierżawy dębniańskiej i prywatnych ma­ jątków, które jakkolwiek leżały w obrębie tego obszaru, administracyjnie od starostów były niezależne. Zasięg Podhala wygląda w takim układzie następująco: południową granicę stanowią Tatry, zachodnia biegnie mniej więcej wzdłuż rzeki Czarny Dunajec i jest jednoznaczna z granicami Orawy. Granica północna biegnie działem wodnym między Rabą a Du­ najcem i dalej ku wschodowi główną granią Gorców; wschodnia zaś wzdłuż rzeki Białki, prawobrzeżnego dopływu Dunajca, poza którą leży już Spisz. 2 Obszar, który ludność miejscowa nazywa Podhalem i którego mie­ szkańcy nadają ton całemu pozostałemu krajowi, nosi w literaturze nazwę Skalnego Podhala i sięga od podnóży Tatr po północne krańce wzgórz, ciągnących się nieprzerwanie od Tatr po dolinę nowotarską. Jest to obszar mało urodzajnych gleb, zasiedlony stosunkowo późno, o przewadze wsi z łanowym układem gruntów leżących w większości w dolinach stru- S. L e s z c z y c k i , Region Podhala, Kraków 1938. �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU 243 mieni. Zaledwie parę wsi położonych tuż pod Tatrami i powstałych szczególnie późno, bez dokumentu lokacyjnego, ma charakter polaniarski. Na nizinie nowotarskiej, na żyznych glebach aluwialnych, leżą wsie naj­ starsze na tym terenie, o układzie pól niwowym. Do trzeciej grupy należą wsi na stokach Gorców. W k i l k u wsiach leżących na wschodniej granicy regionu, zwłaszcza w Dębnie i Brzegach, obserwujemy odrębności kultu­ rowe wynikające z silnych wpływów spiskich. W powyższym podziale wyraźny charakter łącznika kulturowego mają góry (Tatry i Gorce). Związki kulturowe w obrębie poszczególnych grup tłumaczyć można między innymi unifikującym działaniem pasterstwa, które potem na terenie rodzinnej wsi nadaje w wielu dziedzinach ton życiu społeczności wiejskiej. Pod Skalnym Podhalem będziemy więc rozumieć grupę wsi związa­ nych letnim wypasem w Tatrach; wsi związane letnią gospodarką polaniarską w Gorcach stanowić będą drugą grupę; wreszcie w nizinie nowo­ tarskiej leżą wsie, które łączy ich charakter przede wszystkim rolniczy. Na odrębność etnograficzną Podhala niewątpliwie wpłynęły jego dzieje, poczynając od zasiedlenia tych terenów. Problemem tym zajmowało się wielu badaczy, od Morawskiego poczynając. Sporo uwagi poświęcili mu P o t k a ń s k i , po nim Raf acz i Dobrowolski . Zajmowali się nim Długo­ polski. Czubek, Baranowie i in. Szczególnie wiele na ten temat pisano w okresie międzywojennym. W świetle danych historycznych wydaje się być pewne, że już w X I I w. istniały na Podhalu jakieś osiedla ludzkie, skupiające się w do­ linie nowotarskiej wzdłuż brzegów Dunajca. Pierwsza ta fala osadnicza etnicznie polska napłynęła prawdopodobnie z północy, posuwając się w górę biegu Raby, a następnie przez przełęcze Obidowską , Siemia­ nowicką i Pieniążkowićką przedostała się na nizinę nowotarską. Udział doliny Raby w zasiedleniu Podhala potwierdza wybitna zgodność dia­ lektyczna między tymi dwoma obszarami'. Mniej ważną arterię komu­ nikacyjną stanowi Dunajec, trudno dostępny skutkiem wąskości doliny. Prawdopodobnie już wtedy omijano przełomy dunajcowe idąc doliną Ochotnicy i Przełęczą Knurowską, między masywem Lubania i Turbacza, szlakiem do ostatnich czasów uczęszczanym w drodze z Podhala do Sącza. 3 4 r> 6 ;l K. P o t k a ń s k i , Pisma, pośmiertne, t. 1, Kraków 1922, s. 284—388 i t. 2, Kraków 1924, s. 333—345. ' J . R a f a c z, Dzieje i ustrój Podhala Nowotarskiego, Warsizawa 1935. K . D o b r o w o l s k i , Najstarsze osadnictwo Podhala, Kraków 1935 i Inne prace. Na drogę tę pierwszy zwrócił u w a g ę K. D o b r o w o l s k i , op. cit., s. 8. K. D o b r o w o l s k i , op. cit., s. 9. 3 e ; �ANNA KOWALSKA-LEWICKA Od X I I I w. rozpoczyna się zorganizowane osadzanie wsi na terenie Podhala. Wiek X I V cechuje napływ Niemców spiskich, którzy nie two­ rzyli tu jednak zwartych kolonii, dzięki czemu stosunkowo szybko zasy­ milowali się i wrośli w większość polską. Pozostały po nich niektóre nazwy wsi i nazwiska zapisane w aktach lokacyjnych. Obok elementu polskiego i niemieckiego, niewielkiego zresztą liczeb­ nie, nieco później zjawiają się na Podhalu pasterze, tzw. wołoscy. Za­ gadnienie grup pasterskich, które pod nazwą Wołochów ekspandują wzdłuż Karpat na zachód, od dawna budziło żywe zainteresowanie nie tylko w Polsce. U nas zagadnieniem t y m zajęli się zarówno historycy (Potkański, Rafacz, Szczotka i in.), jak językoznawcy (Rozwadowski) oraz z punktu widzenia genezy pasterstwa górskiego geografowie i etnogra­ fowie (Hołub-Pacewiczowa, Kopczyńska-Jaworska); najwięcej zaś uwagi poświęcił sprawie wołoskiej K . Dobrowolski. Mimo wnikliwych badań wciąż jeszcze istnieją liczne problemy, które oczekują rozwiązania. Powracając do akcji kolonizacyjnej Podhala stwierdzić należy, że jakkolwiek wyglądało pierwotne osadnictwo, faktem jest, że systema­ tyczna akcja osiedleńcza prowadzona t u była dopiero przez wielką wła­ sność. Pierwszymi osadźcami byli cystersi, a po ich przeniesieniu do Szczyrzyca ( X I I I w.) obszary im nadane, z wyjątkiem Ludzimierza i wsi przyległych, przechodzą w posiadanie króla. Od tego czasu trud koloni­ zacji Podhala podjęli starostowie, szczególnie rodzina Pieniążków. Czer­ pią oni rezerwy ludzkie głównie z północnego zaplecza, z doliny Raby. Choć ucisk feudalny dawał się we znaki ludności wiejskiej również na Podhalu, posiadała ona bez porównania lepsze warunki niż chłopi po­ zostałych dzielnic Polski. Składało się na to wiele przyczyn. Przede wszystkim los chłopów w królewszczyznach był na ogół znacznie lżejszy niż w majątkach własności prywatnej; poza t y m w bliskości były niedo­ stępne góry, gdzie zawsze chronić mógł się zbieg; wreszcie licha górska ziemia i ostry klimat nie dawały warunków do zakładania folwarków, obliczonych wówczas prawie wyłącznie na produkcję zbożową, głównych narzędzi ucisku feudalnego. W wieku największego w Polsce rozwoju pańszczyzny na Podhalu dokonuje się przejście z gospodarki pańszczyź­ nianej na czynszową. Ma i to niewątpliwy wpływ na kształtowanie się całej późniejszej kultury regionu. Aneksja Podhala przez Austrię następuje w 1769 r., po czym po trak­ tacie rozbiorowym w 1773 r. całe starostwo nowotarskie zostaje wcie­ lone do dóbr kameralnych cesarskich. W 1818 r. zostaje przeprowadzony szacunek tych dóbr, podział ich na 4 sekcje i sprzedaż w ręce prywatne. Ten bardzo pobieżny szkic historii regionu ma na celu zwrócenie uwagi przede wszystkim na dwa czynniki: na element osadniczy, który sta­ nowi substrat dzisiejszej ludności, i na fakt, że od zarania dziejów �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU 24.5 chłopi starostwa nowotarskiego cieszyli się większymi swobodami niż większość chłopów Rzeczypospolitej. Pod t y m względem szczególnie ważny jest wiek X V I I I i początek X I X , tak już bliskie okresowi, który etnograf może poznać drogą badań terenowych. Zainteresowaniami swoimi objęliśmy okres stulecia od uwłaszczenia chłopów po rok 1953, datę ukończenia przez nas badań terenowych. Okres ten, stosunkowo niedługi, pełen jest zasadniczych przemian k u l ­ turowych. Dla odpowiedniego ustawienia w czasie owych przemian ko­ nieczne więc było przeprowadzenie jego periodyzacji. Pierwsze 25—30 lat po uwłaszczeniu nie przynosi na Podhalu więk­ szych zmian. Sam akt uwolnienia chłopów z pańszczyzny wobec braku możliwości zarobkowych, a co za t y m idzie — gotówki i zupełnego za­ cofania gospodarczego, nie miał t u tak przełomowego znaczenia, jak na innych ziemiach polskich. Przełom następuje dopiero w okresie 1870—1880. Złożyło się n a ń wiele powodów, z których najważniejszym stała się zarobkowa emigracja do Ameryki. Początek jej przypada na lata siedemdziesiąte ubiegłego wieku. Wedle pewnych wiadomości pierwsze wypadki wychodźstwa pojawiły się na terenach podgórskich Galicji w 1873 r., po czym w ciągu zaledwie paru lat objęły olbrzymie rzesze ludności. Działalność agitacyjną prasa ówczesna przypisuje kle­ rowi. Wychodźstwo to ma dwa zasadnicze aspekty. Z jednej strony l i k w i ­ duje przeludnienie kraju, które zwłaszcza na Podhalu było bardzo wiel­ kie, z drugiej wychodźcy zaczynają nadsyłać lub wracając przywozić do kraju gotówkę . Po raz pierwszy na wsi podhalańskiej zjawia się wów­ czas pieniądz w większych ilościach. Zapas gotówki pozwala na zakup nowego sprzętu w gospodarstwie, wprowadzenie nowych roślin upraw­ nych i przede wszystkim nawozów sztucznych. Tu i ówdzie zaczyna się przeprowadzać melioracje, powiększając w ten sposób powierzchnię uprawnej ziemi. Obok emigracji zarobkowej otwierają się dla Podhala dalsze możli­ wości uzyskania gotówki i nawiązania kontaktów z szerokim światem. Jest to coraz bardziej nasilający się ruch letniskowy, którego jednym z głównych inicjatorów stał się dr Chałubiński, propagator leczniczych właściwości górskiego klimatu. Co prawda ruch ten jeszcze w pierw8 9 8 Por. artykuły w „Dzienniku Polskim" 1876, nr 108 i 124, oraz w „Czasie" 1876, nr 131. Poza tym pobyt za granicą w wielu wypadkach kształcił fachowców. We wsi Ciche spotkaliśmy kowala, który rozwinął s w ą w i e d z ę techniczną na emigracji i powrócił przywożąc cały zestaw narzędzi oraz nowe metody pracy. Stał się on specjalistą od wyrobu nowego typu pługów na dużą część powiatu. Jego uczniami jest wielu kowali okolicznych. 9 �246 ANNA KOWALSKA-LE WICKA szych latach X X w..obejmuje zaledwie kilka wsi podtatrzańskich, nie­ mniej powstaje dzięki niemu z początku tylko sezonowy rynek we­ wnętrzny, zaczyna powstawać ruch budowlany, otwiera się możliwość zarobków przy przewozie letników i towarów dla nich. Wreszcie ostat­ nim, lecz nie najmniej ważnym czynnikiem otwierającym przed Pod­ halem możliwości rozwoju staje się zbudowanie l i n i i kolejowej najpierw do Chabówki, a następnie doprowadzenie jej do Zakopanego (otwarcie l i ­ nii (kolejowej do Zakopanego nastąpiło w 1899 r.). Wszystkie te względy wskazują wyraźnie, że impakt kapitalizmu roz­ poczyna się dla Podhala dopiero w latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia. Będzie to więc okres drugi po pofeudalnej martwocie gospo­ darczej trzeciej ćwierci X I X w. Doprowadzamy go do 1918 r., do za­ kończenia pierwszej wojny światowej. W latach I wojny światowej w całej gospodarce widzimy gwałtowne cofnięcie się do poziomu niemal pańszczyźnianego. Jednakże zahamo­ wanie rozwoju jest tylko pozorne. Po zawarciu pokoju przychodzi ko­ niunktura gospodarcza dla wsi, nowy dopływ gotówki i , co równie ważne, przełamane zostają dawne autorytety wiejskie. Młodzi, którzy zwiedzili wiele krajów w swych wędrówkach wojennych, są teraz skłonni do przyjęcia każdej nowości. Obserwujemy wyraźne podniesienie się i unowocześnienie gospodarki. Równocześnie zaczyna się gwałtowny wzrost ruchu letniskowego. Nie tylko widzimy szybki rozrost Zako­ panego, ale napływ gości daje się zauważyć w całym szeregu wsi dotąd nie objętych ruchem kuracyjno-wypoczynkowym. Rozwija się przemysł pamiątkarski, rośnie rynek wewnętrzny na produkty hodowlane przy równoczesnym wyraźnym podniesieniu się hodowli. Zanim przejdziemy do następnego, trzeciego okresu, należy zazna­ czyć, że I wojna światowa przyniosła na Podhalu większe zmiany niż na innych ziemiach polskich. W poprzednim wieku, zwłaszcza w czasach poprzedzających budowę kolei do Chabówki i Zakopanego, Podhale było izolowane od północnych ziem polskich. Natomiast na południu, za Tatrami, rozciągały się doliny żyzne, potrzebujące rąk do pracy. Tutaj więc, głównie na Spisz i Liptów, a nawet na nizinę węgierską w okolice Koszyc, kierowały się zainteresowania mieszkańców Podhala. Tu, do Starej Wsi na Spiszu i Trzciany na Orawie udawali się oni na wielkie doroczne jarmarki, gdzie obok żywności można było nabyć wszelkie wyroby skórzane (uprząż, kożuchy, buty), wyroby metalowe (kosy, kotły, dzwonki dla owiec i bydła), ceramikę i wiele innych . Na po­ łudnie szli w poszukiwaniu żywności, zakupując tam przede wszystkim l0 1 0 łowie A. K o w a l s k a - L e w i c k a , Handel wiejski na Podhalu w drugiej po­ XIX i w początku XX wieku. „Kwart. H K M " , R. 5: 1957, nr 2, s. 305—314. �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU 247 zboże, a jesienią kapustę. Wreszcie na południe udawali się na prace sezonowe, sianokosy i żniwa; szli też do Budapesztu na pracę w cegielni, przy budowie domów i w fabryce obuwia . Wprowadzenie kolei łączącej Podhale z resztą Polski osłabiło nieco natężenie tych wędrówek, ale bynajmniej kontaktów nie przerwało. Kres położyło i m dopiero zamknięcie granicy polsko-czechosłowackiej w 1918 r. Dla Podhala był to prawdziwy cios. Istniały wprawdzie przepustki gra­ niczne dla właścicieli pól i możliwości dzierżawienia pastwisk i wypasu po południowej stronie Tatr, niemniej cały handel i wiążące się z nim rozliczne kontakty kulturowe musiały podupaść, a z biegiem czasu skierować się ku północy. Zwłaszcza dla kultury materialnej regionu, głównie Skalnego Podhala, miało to duże znaczenie. Wzrosło natomiast znaczenie Nowego Targu jako jedynego poważniejszego punktu jarmarcz­ nego, co z kolei wpłynęło na unifikację kultury podhalańskiej. Jarmarki nowotarskie zbliżyły Skalne Podhale do niziny nowotarskiej i wsi stoków Gorców, ułatwiając t y m samym rozprzestrzenienie się ,,stylu podhalań­ skiego" na te tereny. Druga wojna światowa przynosi terror i niedostatek, ale i w tym okresie nastąpiły istotne zmiany w zakresie gospodarki. Działalność instruktorów rolnych okresu okupacji, premiowanie rasowego bydła, które chronione było od rekwizycji, wprowadzanie nowych ras owiec, działalność związku pszczelarskiego itd. pozostawiły dodatnie skutki. Wywóz olbrzymich rzesz ludzi na przymusowe roboty do Niemiec, gdzie w wielu wypadkach pracowali na wsi zapoznając się z nowymi maszy­ nami rolniczymi i nową techniką uprawy, nie pozostał bez wpływu na podniesienie się poziomu zainteresowań postępem techniki. Duże zna­ czenie dla podniesienia poziomu gospodarki regionu miały też wędrówki górali po żywność do Miechowskiego i Proszowskiego. Po zakończeniu wojny zaczął się dla Podhala czwarty z kolei okres przemian. Odpływ olbrzymich rzesz małorolnych na Ziemie Odzyskane i częściowo na tereny połemkowskie oraz mniejszy liczebnie odpływ do ośrodków przemysłowych zlikwidował narastające przeludnienie. Po­ stępujące uprzemysłowienie terenu, rozwój przemysłu chałupniczego i dalszy rozwój ruchu letniskowego dostarczyły wsi sporych zasobów gotówki. Młodzież masowo uczęszczająca do szkół zawodowych, ogólno­ kształcących i na wyższe uczelnie niejednokrotnie wracała potem na wieś rodzinną, podnosząc poziom kulturalny otoczenia. Reasumując, interesujące nas stulecie dzielimy na cztery zasadnicze okresy: a) okres pofeudalny, lata 1848—1870/1880; b) impakt kapitan 11 W. J o s t o w a , Wędrówki zarobkowe górali podhalańskich, R. 24: 1955, s. 141—153; A. K o w a l s k a - L e w i c k a , K i l k a uwag o zarobkowych górali podhalańskich, „Kwart. Hist.", R. 64: 1957, nr 2. „Wiarchy", wędrówkach �248 ANNA KGWALSKA-LEWICKA lizmu, lata 1870/1880—1918; c) okres międzywojenny dalszej kapitali­ zacji Wsi, lata 1918—1945; d) okres socjalizacji wsi, od 1945 r. Jak już wspomniano, problematyka naszych badań została w trakcie prac zwężona do głównych działów produkcji: rolnictwa, hodowli i rze­ miosła. Spożycie i wymiana potraktowane zostały jedynie jako rozdział uzupełniający i zamykający niejako cykl produkcyjny. Dalsze ograniczenie zakresu pracy polegało na tym, że zdecydowa­ liśmy się opracować zebrane dane tylko jako materiały do gospodarki Podhala. Nie wyklucza to oczywiście dalszych prac i zamiaru opubliko­ wania w przyszłości ogólnego, syntetycznego ujęcia całości czy też sze­ regu ujęć syntetycznych poszczególnych działów produkcji przez ucze­ stników badań. Kultura ludowa Podhala, jakkolwiek w pewnych swych działach (budownictwo, strój, organizacja pasterstwa) bardziej zachowawcza od innych, ulega obecnie, zwłaszcza w dziedzinie produkcji rolnej czy rze­ mieślniczej, bardzo szybkim przekształceniom. Góral podhalański dzięki szczególnie silnie rozwiniętemu uzdolnieniu technicznemu i poszukiwa­ niu nowości, które mogłyby ułatwić jego pracę, bez oporów przyjmuje każdą nadającą się do jego warunków bytowania nowość. Już w czasie naszych kilkuletnich badań zdołaliśmy zaobserwować duży postęp zwłaszcza w takiej dziedzinie, jak rolnictwo. Każde nowe narzędzie jest chętnie nabywane, pierwszymi próbami jego użycia interesuje się cała wieś i w razie pozytywnych skutków niezwłocznie stosuje u siebie. Co więcej, górale sami ulepszają i dostosowują do własnych warunków te­ renowych nowo zakupione narzędzia fabrycznej produkcji. To samo zjawisko, jak już wspomniałam, wadzimy w innych dziedzinach życia, np. elektryfikacja niektórych wsi umożliwiająca użycie nowych maszyn w bardzo krótkim czasie przekształciła wiele rzemiosł i zakładów prze­ mysłowych wiejskich. Objawy tej łatwej chłonności wszelkich zdobyczy technicznych, a co za t y m idzie bardzo szybkie przekształcanie stosunków produkcji, aczkol­ wiek ze wszech miar pozytywne z punktu widzenia postępu, są jednak sygnałem dla etnografów, że właśnie na tym terenie i w tej dziedzinie należy jak najszybciej i najenergiczniej prowadzić akcję' rejestrowania faktów m. i n . w zakresie już przemijającej kultury ludowej. Jednym więc z naczelnych celów naszej pracy było utrwalenie dla nauki ginącej tradycyjnej gospodarki. Materiały w naszym ujęciu nie ograniczają się jedynie do opisu, choć i na ten opis kładzie się duży nacisk. Naczelnym naszym dążeniem jest ściśle historyczne uszerego­ wanie faktów w obrębie czterech wydzielonych okresów i trzech stref kulturowych tak, aby samo ich ustawienie dawało obraz przeobrażeń, jakim podlegała wieś podhalańska na przestrzeni minionego stulecia. �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU 249 Chodzi nam ponadto o przedstawienie faktów na tle całokształtu sto­ sunków oraz o przedstawienie ich w powiązaniu z sobą. Dając opis na­ rzędzi i sposobów produkcji staramy się łączyć je w pewnym stopniu z odpowiadającymi im zjawiskami społecznymi, z wiedzą ludową na ich temat oraz częściowo, zwłaszcza w odniesieniu do okresów najdaw­ niejszych, z wierzeniami i praktykami magicznymi, które wokół nich narosły. W związku z produkowaniem narzędzi i posługiwaniem się nimi interesuje nas zagadnienie pracy i jej organizacji w obrębie naj­ mniejszej komórki produkcyjnej, jaką jest rodzina, oraz w społeczności wiejskiej. Właściwe prace terenowe poprzedzone studium literatury trwały dwa lata, 1952 i 1953 r. Rozpoczęliśmy je od badań stacjonarnych prowadzo­ nych przez dwa miesiące w jednej z najbardziej typowych wsi Skal­ nego Podhala — w Cichem. Badaniami objęto górną część tej rozległej wsi, tzw. Wierch Ciche, z przysiółkami Zoki i Ostrysz. Jest to wieś o ła­ nowym układzie pól, do niedawna zachowawcza, na której terenie jed­ nak można obserwować wybitny postęp na przestrzeni ostatnich k i l k u ­ nastu lat. Jest ona przy tym silnie związana z tradycyjną gospodarką pasterską. W samym Wierch Cichem żyje obecnie kilkunastu baców, a nie spotyka się niemal mężczyzny, który by w swym życiu nie spełniał obowiązków honielnika (pomocnika juhasa) lub juhasa. Drugim etapem terenowej pracy było przebadanie w ciągu dziewię­ ciodniowych wypadów trzech dalszych wsi typowych dla dalszych dwu partii Podhala, a więc leżącej na nizinie nowotarskiej wsi Krauszowa, o niwowym układzie pól i odmiennej organizacji rolnictwa oraz hodowli, zaś następnie Obidowej, typowej wsi gorczańskiej, leżącej w obrębie dawnego starostwa nowotarskiego. Przebadano również Brzegi, podobnie jak Ciche leżące w obrębie Skalnego Podhala, ale na jego drugim, wschodnim krańcu. Po badaniach w pewnej mierze stacjonarnych w wymienionych 4 wsiach dalszy etap naszej pracy polegał na przeprowadzeniu badań typu inwentaryzacyjnego, które trwały pełny miesiąc (lipiec 1953 r.) i objęły 9 wsi leżących na terenie całego Podhala. Ujawniły one pewne cechy kulturowe nie spotykane w poprzednio badanych Wsiach, pozwoliły w y ­ kreślić przybliżone zasięgi niektórych zjawisk i umożliwiły uchwycenie specyfiki terenu jako całości oraz jego poszczególnych partii. Nadmienić należy, że prócz wsi, w których przeprowadzono syste­ matyczne badania, poznano nadto w sposób orientacyjny szereg wsi okolicznych drogą wypadków z punktów badanych bardziej szczegółowo (mapka 5). W badaniach chodziło nie tylko o uzyskanie danych drogą wywia­ dów, ale też o naoczną obserwację życia wsi i zabiegów gospodarskich. �Badania • 1951-1952 fonograficzne badania zzspofoue O Etnograficzne badania indywidualne A Mapka 5. na Podhalu u latach Badania językoznawcze — Granica powiatu •--Granica regionu Badania na Podhalu w latach 1951—1953 nowotarskiego PoJhali �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU" 251 Dla poznania więc pełnego cyklu rocznego tego życia i zabiegów wska­ zane było takie rozłożenie badań, które by pozwoliło na przebywanie na wsi w różnych porach roku, co też mniej więcej doprowadziliśmy do skutku, jak widać z załączonego wykazu terminów badań. Luty — Obidowa, dziewięciodniowy pobyt w 1953 r.; marzec — Ciche, miesięczny pobyt w r. 1952 i dziesięciodniowy w 1954 r.; maj — Dębno, dwutygodniowy pobyt w 1951 r.; maj — Ochotnica, dwutygodniowy pobyt w 1951 r.; maj — Krauszów, dziewięciodniowy pobyt w 1953 r.; lipiec — wędrówka po całym Podhalu trwająca pełny miesiąc, 1953 r.; sierpień — Murzasichle, czterodniowe badania uzupełniające w 1955 r.; sierpień — Kościelisko, tygodniowy pobyt w 1951 r.; sierpień — Chochołów, tygodniowy pobyt w 1951 r.; sierpień — Ludzimierz, tygodniowy pobyt w 1951 r.; wrzesień — Ciche, miesięczny pobyt w 1952 r.; listopad — Brzegi, dziewięciodniowy pobyt w 1953 r. W podanym powyżej wykazie uwzględniam zarówno badania ze­ społowe, jak i indywidualne z 1951 r. (materiały z tych badań oddano do dyspozycji zespołu) oraz uzupełniające z 1955 r. Następnym z kolei problemem, łączącym się przede wszystkim z eksploatacją wsi reprezentacyjnej, był sposób jej badania. I tu zasto­ sowano metodę podobną jak poprzednio. Rozpoczęto bowiem od prze­ pracowania całego zagadnienia w obrębie jednej rodziny typowej dla danego środowiska zarówno pod względem zamożności, jak i sposobu życia. Dało to jednolite poznanie całości problemu, tak jak on wygląda w obrębie najmniejszej grupy społecznej, a równocześnie najmniejszej jednostki produkcyjnej. Przy zastosowaniu tego systemu dzięki dłuż­ szemu kontaktowi z niewielką grupą ludzi związanych z sobą więzią pokrewieństwa i wspólnoty gospodarczej badacz zyskuje lepsze zrozu­ mienie miejscowego sposobu myślenia i odczuwania, zaczyna niejako solidaryzować się z rodziną informatora, patrzeć na wieś jej oczyma. Dzięki takiemu dopiero zżyciu ma się możność wyczucia i zrozumienia sensu nieuchwytnych dla zwykłego wywiadu procesów. Krótkotrwałe kontakty, choćby nawet z wieloma informatorami, mogą doprowadzić do dokładnego poznania instytucji kulturowych, nigdy jednak nie dadzą bezpośredniego wglądu w motywy tego, co dzieje się wokół nas. Jak od wsi reprezentatywnej badanej stacjonarnie przechodzimy do poznania całego obszaru objętego naszymi zainteresowaniami, tak od jednej rodziny, na której przykładzie poznaliśmy całokształt danego za- �ANNA KOWALSKA-LEWICKA gadnienia, przechodzimy do innych mieszkańców wsi, starając się do­ bierać informatorów w ten sposób, aby reprezentowali różne warstwy społeczne, by byli przedstawicielami różnych pokoleń. Wywiady na te­ mat poszczególnych działów kwestionariuszy przeprowadzano z fachow­ cami w tej dziedzinie. Bardzo interesujące rezultaty dała próba prze­ prowadzenia wywiadów z przedstawicielami trzech pokoleń w obrębie jednej rodziny. Nie chodziło tu, rzecz prosta, o opis samych faktów etnograficznych, które zwłaszcza we wsiach konserwatywnych wszystkie pokolenia znają niemal równie dokładnie, ale o różnicę podejścia trzech pokoleń do danego problemu, zwłaszcza różnicę w wartościowaniu zja­ wisk. Przed przystąpieniem do prac terenowych członkowie zespołu opra­ cowali własne kwestionariusze. Jedynie w badaniach nad rolnictwem posłużono się kwestionariuszem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, zmodyfikowanym i uzupełnionym. W trakcie badań wszystkie one ule­ gły licznym uzupełnieniom i przeróbkom, tak że dzisiejsza ich redakcja jest już wynikiem długich doświadczeń. Jednakowoż w czasie samego prowadzenia wywiadu staraliśmy się nie posługiwać bezpośrednio kwe­ stionariuszem. Służył on do przygotowania wywiadu, sprawdzenia po jego zakończeniu, czy wszystkie punkty zostały wyczerpane, wreszcie do po­ rządkowania zebranych materiałów. Najcenniejszy materiał uzyskiwano na drodze zupełnie swobodnej, choć czasem inspirowanej przez badacza rozmowy. Poruszone w niej tematy wywoływały nieraz u informatora cały łańcuch skojarzeń, które umiejętnie wykorzystane odsłaniają nie­ jednokrotnie zupełnie nowe aspekty. Poza systematycznym wywiadem i swobodną rozmową stosowano oczywiście również system w pewnym sensie biernego uczestniczenia w życiu i rozmowach chłopów, przy czym wysiłek badacza polegał jedynie na obserwacji tego, co działo się wo­ kół niego i niezależnie od niego. Rozmowa lub kilka kolejnych rozmów z jednym informatorem skła­ dały się na tzw. wywiad, czyli dokładnie spisany protokół, w którym za­ mieszczało się, poza charakterystyką informatora, jego wypowiedzi do­ tyczące zarówno badanego problemu, jak i różne inne, nieraz całkiem nie związane z właściwym tematem badań refleksje czy opowiadania. Tego rodzaju „wywiad" już sam w sobie stanowi wartościowy doku­ ment historyczny, który w przyszłości wielokrotnie i z różnych punktów widzenia może być wykorzystany. Wywiad przepisywano na maszynie w kilku egzemplarzach, z których jeden pozostaje w archiwum, reszta, w miarę potrzeby, może być pocięta i posegregowana. Prócz „wywiadów" zaczęto w drugim roku pracy spisywać dziennik badań, gdzie znalazły się wszelkie obserwacje, celowe lub robione przy­ padkowo, dotyczące całokształtu życia wsi i prowadzenia badań tere- �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU 253 nowych, gdzie wreszcie znalazły swe miejsce wszelkie refleksje bada­ cza i pierwsze próby uogólnień, jakie nasunął sam teren, W trakcie opracowywania materiału dziennik oddał duże usługi. Zebrany przez zespół materiał terenowy daje spory zasób wiadomo­ ści z dziedziny produkcji rolniczej, hodowlanej i rzemieślniczej oraz i n ­ nych działów kultury. Jakkolwiek te ostatnie nie zostały bezpośrednio wykorzystane w pracy, ułatwiły orientację w całokształcie zagadnień związanych z główną tematyką. Najsłabszą stronę materiałów terenowych stanowi niepewne dato­ wanie faktów dawniejszych. Stosunkowo małe zainteresowanie prze­ szłością łączy się u górali podhalańskich z zupełną nieumiejętnością umieszczania w czasie odległych faktów. Niekiedy jeszcze potrafią okre­ ślić, że dane zjawisko występowało przed ich urodzeniem albo za życia rodziców. Prawie nigdy jednak nie uzyskaliśmy dokładniejszej odpo­ wiedzi dotyczącej czasów dalszych. Mimo więc dużego nacisku, jaki kładliśmy na uchwycenie chronologii bezwzględnej zjawisk, teren dał niewystarczające rezultaty. Trzeha było uzupełnić braki i w miarę moż­ ności sprawdzać zdobyte wiadomości drogą studiów archiwalnych. * Patronat nad naszymi badaniami objęło Polskie Towarzystwo L u ­ doznawcze, ono też wzięło na siebie finansowanie prac terenowych wy­ dając na ten cel łącznie sumę 19 243,85 zł. Ogólnej opieki naukowej podjął się profesor UJ dr Kazimierz Moszyński, kierownictwo zaś sa­ mych badań powierzono dr Annie Kowalskiej-Lewickiej. Do współ­ udziału w badaniach zaproszono mgr Bronisławę Kopczyńską-Jaworską, wówczas starszego asystenta Zakładu Etnografii U. Ł., która już wcze­ śniej prowadziła badania terenowe na Podhalu i której zainteresowania skupiają się głównie wokół hodowli i pasterstwa. Wszelkie prace tere­ nowe, dyskusje i opracowanie materiałów prowadzone były więc wspól­ nie z ośrodkiem łódzkim, przy żywym udziale i pomocy prof. dr Kazi­ miery Zawistowicz-Adamskiej. Oprócz mgr Kopczyńskiej-Jaworskiej i dr Kowalskiej-Lewickiej we­ szli do zespołu badawczego: dwie etnografki krakowskie, mgr Irena N i zińska i mgr Anna Zambrzycka-Kunachowiczowa, językoznawca mgr Zbigniew Gołąb i fotograf mgr Wiesław Tomaszkiewicz. Prócz nich do­ rywczo brało udział w pracach terenowych kilkanaście osób spośród studentów i magistrów etnografii, a także architekci i rysownicy. Wewnątrz zespołu pracę podzielono w ten sposób, że każdy otrzymał do przebadania jedno lub kilka zagadnień. Szereg z nich, które uwzględ­ nia się w pracy marginesowo, włączono do kwestionariuszy poświęconych zagadnieniom naczelnym. Mimo podziału tematów w trakcie badań nie- �254 ANNA KOWALSKA-LEW1CKA jednokrotnie zespół pracował wspólnie nad jednym zagadnieniem, jak np. nad rolnictwem we wsi Ciche, nad statystykami hodowlanymi itd. Badania zaplanowano na dwa lata, 1952 i 1953 r., po czym dopiero zespół miał przystąpić do ostatecznego opracowania materiałów. Plan w całości wykonano i już w końcu lipca 1953 r. zakończone zostały ze­ społowe prace terenowe, co nie wykluczało w przyszłości, w miarę p i ­ sania, organizowania wypadów w teren, mających na celu uzupełnienie prac badawczych. W wyniku badań uzyskaliśmy materiały etnograficzne z 13 wsi Pod­ hala oraz sporą ilość danych z szeregu innych wsi, do których robiono wypady (uwzględniono je na ogólnej mapie badań). Do dyspozycji ze­ społu zostały również oddane materiały prywatne z badań KowalskiejLe wieki ej oraz materiały Zakładu Etnografii U. Ł. i własne Kopczyńskiej-Jaworskiej, co zagęściło jeszcze sieć badanych punktów. Równolegle z badaniami etnograficznymi mgr Gołąb prowadził badania językowe. Przez cały czas trwania prac terenowych codziennie wspólnie oma­ wiane były rezultaty uzyskane w danym dniu. Dyskutowano metodę pracy terenowej, sposób opracowania materiałów i wreszcie układ oraz sposób ujęcia samej publikacji. Ponadto w 1953 r. miały miejsce dwie konferencje. Pierwsza w Krakowie 14 marca, sprawozdawcza, z udziałem etnografów krakowskich, łódzkich i zakopiańskich; druga wewnętrzna zespołu w Łodzi (18—20 grudnia), na której został ostatecznie ustalony plan publikacji. Od strony ilościowej rezultaty dwuletnich badań przedstawiają się następująco: 374 wywiady (2785 s. maszynopisu), 5 opracowań gwary podhalańskiej (112 s. maszynopisu), 722 teksty pieśni zapisanych przez nas oraz 432 teksty pieśni zapisanych przez dzieci szkolne, 883 zdjęć fotograficznych, 112 rysunków przeważnie narzędzi pracy, 320 przebi­ tek haftów i przedmiotów zdobionych drewnianych i metalowych, wre­ szcie 28 zdjęć architektonicznych. W trakcie badań zebrano, głównie we wsi Ciche, kilkadziesiąt dokumentów, m. in. testamentów, z których naj­ starsze sięgają lat 1750—1752. Zebrano też szereg listów z przełomu X I X / X X w. pisanych przez górali podhalańskich przebywających na emigracji. Gromadzi się również korespondencję, jaką zespół prowadzi z informatorami, a która dostarcza bardzo ciekawych materiałów. Do dorobku zespołu można zaliczyć własne kwestionariusze do pa­ sterstwa, rzemiosła ludowego, pożywienia, transportu i komunikacji, niektórych zagadnień społecznych oraz uzupełnienia i przeróbki szeregu 12 Etnograficzne badania na Podhalu, „Wierchy", R. 21: 1952, s. 225—226; B a ­ dania etnograficzne na Podhalu, „Wierchy", R. 22: 1953, s. 218—222; Sprawozdanie z działalności Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, ..Lud", t. 41: 1954, s. 1236—1245. �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU 255 istniejących już kwestionariuszy pbcych do pozostałych zagadnień związanych z gospodarką. Sprawozdania tymczasowe z badań były w czasie ich trwania publikowane . W styczniu 1954 r. został utworzony w Krakowie Zakład Etnogra­ fii Polski I H K M PAN. Znaleźli tu zatrudnienie trzej członkowie do­ tychczasowego zespołu PTL: mgr Iiena Nizińska, mgr Anna Zambrzycka-Kunachowiczowa i dr Anna Kowalska-Lewicka. Od 1954 r. prace nad Podhalem wykonywane przez wymienione osoby weszły w plan Za­ kładu i odtąd — obok prac związanych z Polskim Atlasem Etnogra­ ficznym i innych — zajmowano się nimi j u ż w ramach obowiązków instytutowych. Członkowie zespołu zajęci w PA.N przystąpili w oparciu o archiwum Oddziału Krakowskiego P T L do przygotowania do druku opracowań dwu podstawowych dziedzin produkcji: rolnictwa (KowalskaLewicka) i rzemiosła (Zambrzycka-Kunachowiezowa, która zajmowała się omawianym zagadnieniem w latach 1954 i 1955, a w 1956 r. prze­ szła do prac nad monografią Śląska). Mgr Nizińska w pierwszym roku istnienia Zakładu pracowała nad rolnictwem; już w 1955 r poświęciła się monografii Śląska. 1 2 Przerobiono przede wszystkim literaturę przedmiotu oraz zebrano materiał archiwalny i muzealny. W czasie opracowywania wszystkich danych wyłoniła się potrzeba badań uzupełniających. Zorganizowano więc w 1955 r. krótkotrwałe wyjazdy terenowe do wsi Ciche, Murza­ sichle, Chochołów, Ratułów i Kościelisko oraz badania nad rzemiosłem ludowym w Nowym Targu. W chwili bieżącej zarówno prace o rolnictwie, jak i o rzemiośle ludowym na Podhalu są już na ukończeniu. : Ann n Kon n .i te K a -.. I (.' u u u K a i J T H O r P A O I I H E C K M E M C C I E J\ O Ii A H M H li P A t t O H B B B. HOtfrAJlbH 1952 r . ćibui c o p r a n H . i O B a n aoKJiaaiHKOM KOJIJIGKTHB (A. KoBa.7if.ci;a-JIeBHu;Ka, u A. 3aM6pH<HD,Ka) c n e a b i o c H C T e w a T i m e c K o r o H3yieHHH KoniHHCKa-flBopcKa sTHorpacfiHH Ilo3,rajibH. llepnue ;iBa r o a a (1952—1953) KOJIUGKTHB BCJI pa6oTH irpeHMymecTuemio noneBŁie B CBHSH C ^ejjTe.abHOCTbio JTo.ibCKoro 06m,ecTBa Hapo«oBO«eiiHH. B cjie^yioinHft n e p n o A (1954—1957) KonJieKTHB BKjnoiiiacn B aejrrejibHOCTb MHCTiiTyTa •la^aiaM HcropHH MaTepHantnofi iipo;;ojiH<a.Ti p a i i b m e na'iaTyro KyjibTypH paPoT.y. H napanjienbno HOBŁIM Hay^HUM TeppHTopiiajibHoft óaaofl aTHorpa- ncc.Te«0BannH Ilo,irajib>i HBJIHGTCH patton HoBOTapcKoro CTapocTBa B r p a n n i i a x X I I I Bena. Hccie^oBanHHMił oxBaieH H c r o p H i e c K H i ł n e p i i o a c MoiaeHTa OTMeubi K p e n o c T H O r o n p a u a (1848 r.), no Hacrorimee Bpewn (1953). LTo *!HCTO T 6 X H H (})H4eCKnx 'lecKHM i; (B. cooópa?«eniinM, p a 3 p a ó o T K a coó]iaimb)x MaTepnaJiOB orpammHJiacb TonbKO (A. K o B a o i b C K a - J I e B H U K a ) , C K O T O B O A C T B a K o n M i t i i C K i i - f T B o p c K a ) . K . Y n r a p n o f t n p o m w m . i n m o n n (A. 3aM<5pjKmu.-«). BonpocaM: KpecTbHHCKoro 3eMnea,ejrnn �ANNA B nan iiTore 3aBepuieinibix KOWALSKA-LEWICKA pafloT IIom'ajTbe HB.iaeTCH c reorpaiJimieCKoii, Tai; h oTHOrpatfiii'iecKoil t o m k i i cnvioieiiHMM paiiOHOM. a p e i i H H . Paiioii u t o t coxpamiji pnji xapaKiepHtix i i p H M e x TpaannnonHoii Ky.iLTypw. OAiioBpeiuemio is paflone I I 0 3 ranbH, is C B H 3 H c co:!naiiiiieftcji ceibw n a i i i u x MOCTHocieii, c o T i i o c i i T e j i b i i o xopoimtM cooflmenweM i;ait 11 na noc.ie^uee npeMH p a s n n n a w m e f t c n n p o M i . n i i J i e i i H O C T b J O HaSjiw,u,aeTCH p o c r i i o b i . i x (|)opM o i ; o n o M i i q e c j s o f t m i m u i i . Kpoiie T o r o , n a rio,;raJii>e, w a i c x a p a K repnan qepra o k o i i o m h k h p a i t o n a , B b i c i y n a e x n a p n ^ y c -jpyuK o c h o b i i m m i i OTpac.iHMii c e n b C K O r o x o a n t t C T i i a n n on b i n e — iteM.-ie^enneM 11 c k o t o b o ^ c t b o m liiimiemioro TjinaTan>KO ^ u j i i u i i i o e , nan 11 nucoKoropnoc n a c x y n i e c T B o . B i i x o r e upoBe^eiiiitix paCor HayHHbiii KO.J.1CKTHB Bbi^Biiny.1 T a i o K P pji;i npe^nocu.'ioK 1; iiepno^ibsaniiu i s y . w r y p H o r o npoijecca n p a i i o n e no^ra.ni.jr. Anna Kowalska-Lewicka E T H N O G R A P H I C R E S E A R C H ON T H E P O D H A L E REGION Summary Field studies carried out with the aid of a grant from the Polish Ethnological Society were conducted in 1952 and 1953 by a team of research workers under the leadership of the writer. The work was first started in the village of Ciche, where two months' were spent, and afterwards research was extended to other localities. The assembled data were then studied and supplemented within the Departments of Ethnology of the Institute of the History of Material Culture of the Polish A c a ­ demy of Sciences in Cracow and Łódź. For technical reasons the work was restric­ ted in its scope to the following problems: agricultural production (A. KowalskaLewicka), animal farming (B. Kopczyńska-Jaworska), handicraft (A. Zambrzycka), although the problems of exchange and consumption were also included in so far as it was necessary for gaining a more complete picture of the topics studied. It was found convenient to accept as a basis of the delimitation of the region under investigation the X V I I t h century district of Nowy Targ (starostwo nowo­ tarskie). The Podhale region, which is geographically and ethnographically a homo­ geneous, and compact area, retained a number of common traits within its tradi­ tional culture. At the same time it is an area where, owing to several well deve­ loped holiday resorts, extensive network of communication, and its newly created industries, new forms of economic activity and life are coming into being, thus affecting the cultural landscape of the region. Finally, in addition to the two main lines of agricultural economy, characteristic of the plains i. e. plant and animal far­ ming, the Podhale region has a third one: the alps, that is to say, the lower and higher mountain pastures. The investigations covered the period from the abolishment of serfdom (1948) up to 1953 when the field survey was terminated. On the evidence assembled it was found convenient to divide this period into following three stages: a) the postfeudal period from 1848 to 1870—1880, b) the impact of Capitalism and emigration to Ame­ rica from 1870—80 to 1918, c) the interwar period and that of the second world war 1919—1945 when further capitalisation took place, though under different eco­ nomic and political conditions of the country, and d) the period of Socialism, making its way into the villages, from 1946. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66a0ecd3a986967bf7b86d0e237066a6.pdf 5de6103a1338988de5e7eab96e1a21b3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:375 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:336 Title A name given to the resource Materiały do rzemiosła ludowego w woj. kieleckim / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958, t.1, s.269-275 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klimaszewska, Jadwiga, Fryś, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text JADWIGA KLIMASZEWSKA I EWA FRYS MATERIAŁY DO RZEMIOSŁA LUDOWEGO KIELECKIM W WOJEWÓDZTWIE Badania rzemiosła ludowego woj. kieleckiego miały na celu prześle­ dzenie historycznego rozwoju poszczególnych rzemiosł na przestrzeni ostatnich 100 lat. Chodziło przede wszystkim o: 1. Zebranie w terenie danych z tradycji, w jakich gałęziach wytwór­ czości i do jakiego okresu indywidualne gospodarstwa były samowystar­ czalne, to znaczy zaspokajały swe potrzeby we własnym zakresie z su­ rowca uzyskanego we własnym gospodarstwie względnie zakupionego, a w jakich gałęziach mamy już do czynienia z tzw. przemysłem domowym (gdy mimo już zarysowującej się specjalizacji nie ma jeszcze rynków zbytu). 2. Przebadanie różnych kategorii rzemieślników, począwszy od rolni­ ków trudniących się ubocznie rzemiosłem, poprzez rzemieślników dwor­ skich, gromadzkich (np. w kowalstwie), w niektórych wypadkach (jak w kamieniarstwie czy gonciarstwie) wędrownych; pracujących samotnie, zatrudniających w swych warsztatach członków rodziny, uczniów lub pomocników najemnych aż do systemu nakładczego, a w ostatnich latach spółdzielczego. 3. Pełniejsze zebranie materiałów do zagadnienia rozwoju narzędzi rzemieślniczych i ich nazewnictwa. 4. Przebadanie procesów technologicznych w celu uchwycenia zmian w tym zakresie. 5. Ustalenie etapów rozwoju samych wytworów, ich formy, użytko­ wania, zdobienia itp. Jednym z głównych zadań było wykrycie przyczyn warunkujących zarówno obecny, jak dawny rozwój poszczególnych rzemiosł. Stąd dąże­ nie do ujęcia związku między stanem dawnego rzemiosła a stosunkami fizjograficznymi, gospodarczymi, ekonomicznymi, dziejami historycz­ nymi itp. Ostatnia kategoria badań wymagałaby jeszcze współpracy z h i ­ storykami, którzy mogliby opracować materiały znajdujące się w Pań­ stwowych Archiwach w Kielcach i Radomiu. �270 J. KLIMASZEWSKA i E. FKYŚ Badania terenowe rzemiosła ludowego woj. kieleckiego rozpoczęto w 1953 r. w Seminarium Etnografii Słowian U. J., po otrzymaniu zasiłku z Prezydium Rady Ministrów. Przystąpiono wówczas do zbierania mate­ riałów z zakresu obróbki żelaza, drewna, lnu, konopi i wełny oraz tkactwa. Celem wykrycia przyczyn warunkujących rozwój względnie upadek rze­ miosła zebrano w badanych ośrodkach szczegółowe dane o fizjografii, stosunkach demograficznych, gospodarczych i historycznych. W 1954 r. Zakład Etnografii I H K M w Krakowie, otrzymawszy na kontynuowanie tych badań 3000 zł, podjął opracowanie garncarstwa i obróbki żelaza na tym obszarze. Nadto zebrano ogólne dane o dawniej­ szym i obecnym stanie rzemiosł w woj. kieleckim oraz wypowiedzi lud­ ności miejscowej na temat przyczyny zaniku niektórych gałęzi wytwór­ czości ludowej. W 1954 r. pracowało w terenie 11 osób pod kierunkiem doc. dr J. K l i ­ maszewskiej. Poza dr Klimaszewską z pracowników Zakładu I H K M brała udział w badaniach mgr Anna Zamhrzycka. Poza tym pracowało 9 ma­ gistrantów Seminarium Etnografii Słowian Wszyscy ci pracownicy kon­ sultowali się, zwłaszcza przy opracowywaniu materiałów, u prof. dr K. Moszyńskiego. Mieli oni pokryte wyłącznie koszty podróży. Łącz­ nie przepracowano w bieżącym roku 132 osobodm. R. Nachmilner i B. Paszkowska zebrały materiały do garncarstwa w 6 ośrodkach, J. Boh­ danowicz i O. Mulkiewicz materiały do obróbki żelaza w 22 ośrodkach. Ponadto 5 osób opracowało w 20 wsiach ogólne wiadomości o rzemio­ słach. Prócz opracowań pisemnych zostało wykonane ponad 100 rysunków do garncarstwa i obróbki żelaza przez E. Kozakiewicz, I Płazaka i in. Zebrane materiały są obecnie opracowywane w Zakładzie. Poniżej podajemy przykładowo niektóre w y n i k i prac nad garncarstwem. W ramach prac nad rzemiosłem ziemi kieleckiej prowadzonych przez Zakład Etnografii I H K M P A N studentki I V roku H K M , B. Paszkowska i R. Nachmilner, zajęły się garncarstwem ludowym w kilku wybranych ośrodkach na tym terenie. Prace powyższe są wynikiem indywidualnych badań terenowych przeprowadzonych w latach 1954 i 1955, z wykorzy­ staniem dostępnej literatury. Mają one charakter monograficzny; mniej więcej równomiernie poruszają wszystkie zagadnienia związane z garn­ carstwem w omawianych ośrodkach, a więc przeszłość historyczną i ten­ dencje rozwojowe, technikę produkcji, wyroby i ich zbyt oraz stosunki gospodarczo-społeczne związane z tym rzemiosłem. Przede wszystkim jed­ nak każda z autorek podkreśliła najważniejsze i najbardziej charaktery­ styczne zjawiska dla omawianego przez siebie ośrodka czy grupy ośrod­ ków. Wszystkie zagadnienia ujęto w rozwoju, z podkreśleniem zmian, jakie zaszły na przestrzeni czasu objętego pamięcią informatorów. W większości wypadków jest to okres od początku X X w. do chwili �RZEMIOSŁO 1 LUDÓW : W KIELECKIEM obecnej, czasem tylko wykorzystano dane z o¬ statniego ćwierćwiecza ubiegłego wieku. O wcześniejszych dziejach ośrodków dają wyobra­ żenie nieliczne wiado­ mości historyczne. B. Paszkowska w pracy Porównanie roz¬ winiętego ośrodka garn­ carstwa we wsi Cha­ łupki i zamarłego o¬ środka w osadzie Pierz­ chnica zajęła się dwoma ośrodkami w Kielecczyźnie (ryc. 26). Od­ nośnie do osadyPierzchnica brak jest danych dotyczących genezy czy przeszłości garncarstwa. Wiadomo tylko, że przed I wojną światową było tam kilkunastu garncarzy zorganizowa­ Ryc. 26. Miska wykonana przez J . Głuszka. nych w cechu. Ilość ta Chałupki, pow. Kielce Rys. B. Paszkowska stale malała, a mniej więcej 20 lat temu ośro­ dek zamarł zupełnie. We wsi Chałupki obecnie pracuje 25 garncarzy, przed I wojną około 40, a przed 1900 r. było ich 45. Na ogół garncar­ stwem zajmuje się ludność uboższa, bezrolna i małorolna. Autorka w y ­ różnia tu garncarzy-rzemieślników i garncarzy-rolników w zależności od tego, czy garncarstwo jest dla nich jedynym głównym, czy też ubocz­ nym zajęciem. Terminowanie uczniów, jeszcze na przełomie X I X i X X w. ograniczane do jednego roku, obecnie nie istnieje w praktyce, ponieważ rzemiosło to stało się dziedziczne. Produkcja garncarza ulega w ciągu roku okresowym zmianom nasilenia. Najwyższy popyt zaznacza się wios­ ną i wczesnym latem, później spada. Wtedy garncarze-rolnicy zarzucają całkiem rzemiosło pracując przy żniwach. Zimą produkcja naczyń za­ miera zupełnie, a garncarze zajmują się wtedy kopaniem i zwożeniem gliny. Dokładnie została przepracowana przez autorkę technika produkcji i wypału naczyń. Jest tam w użyciu piec dwudzielny typu pionowego �272 J. KLIMASZEWSKA i E. FRYS z rusztem. Rozwinięty typ pieca posiada komin. Charaktery­ styczny dla ceramiki z Chału­ pek sposób zdobienia to r y t o motywach geometrycznych nazywany „bryzowaniem", na­ klejanie ozdób plastycznych formowanych ręcznie oraz ko­ lorowe szkliwa. Natomiast nie stosują tam wcale malowania, które prawdopodobnie było w użyciu w Pierzchnicy. Formy naczyń w obu ośrod­ kach były zbliżone, przeważa wśród nich ceramika użytkowa. W Pierzchnicy wyrabiano wię­ cej rodzajów naczyń i prawdo­ podobnie posiadały one wyższy poziom techniczny. Zbyt wyrobów do I wojny światowej organizowali Żydzi, Ryc. 27. Bańka wykonana przez G . Po­ letka w 1952 r. Kąty, pow. Iłża potem inni handlarze. Nie­ Fot. R . N a c h m i l n e r liczni garncarze sami sprze­ dawali swoje wyroby na tar­ gu. Obecnie 15 garncarzy należy do Spółdzielni Garncarskiej w Iłży (ryc. 27). Przyjęta przez autorkę metoda opracowania polega na równoległym omawianiu obu ośrodków według ustalonego schematu. Ostatecznym i podstawowym wnioskiem jest ustalenie przyczyn upadku garncarstwa w Pierzchnicy. Autorka uważa, że są to trudności techniczne (ciężki do obróbki surowiec, długi a przez to kosztowny wypał) powodujące duże uzależnienie finansowe od kupca wyrobów, który w końcu stał się na­ kładcą. Stopniowe, ale stałe ubożenie garncarzy odstręczało młodych od nauki tego rzemiosła. Przy t y m cech prawdopodobnie utrudniał wyzwa­ lanie się uczniów i nadawał garncarzom pewne organizacyjne obciążenia. Wobec tego garncarze przenosili się na wieś, m. in. do Chałupek, gdzie produkcja kalkulowała się taniej. Poważną przyczyną upadku było roz­ powszechnienie się naczyń fabrycznych, których sprzedażą zajęli się do­ tychczasowi odbiorcy ceramiki ludowej. R. Nachmilner w pracy Denków i okoliczne ośrodki garncarskie omawia Kąty Denkowskie, Koszary Denkowskie i Ćmielów. Za cel po­ stawiła sobie wykazanie zmian, które zaszły w rozwoju historycznym garncarstwa w omawianych ośrodkach w końcu X I X i pierwszej poł. �RZEMIOSŁO LUDOWE W KIELECKIEM 273 X X w. (do chwili obecnej) pod wpływem manufaktury cera­ micznej w Ćmielowie, W y ­ działu K u l t u r y WRN i CPLiA a także tych zmian, które w y ­ nikały z uzdolnień i przedsię­ biorczości wytwórców. Oprócz badań terenowych i literatury wykorzystała też autorka ma­ teriał archiwalny oraz zbiory muzealne w zakresie ceramiki szlachetnej i ludowej. O garn­ carstwie w Ćmielowie mówią wzmianki z X V I I w. W obu miejscowościach były samo­ dzielne cechy garncarskie. Są to więc ośrodki tradycyjne. Nato­ miast ośrodek garncarski w K ą ­ tach Denkowskich powstał w końcu X I X w., a do Koszar Denkowskich napływają garn­ carze dopiero po ostatniej woj­ Ryc. 28. Bańka wykonana przez F . Bąbla. nie. W końcu X V I I w. w Ćmie­ Koszary, pow. Iłża lowie założono manufakturę Fot. R . Naciimilner wyrobów glinianych i fajanso­ wych (obecna fabryka porcelany), w której zaczęli pracować miejscowi garncarze (ryc. 28). To przyczyniło się do zlikwidowania w Ćmielowie samodzielnych warsztatów garncarskich około 1880 r. Na terenie Denkowa przeciwnie, drobne manufaktury były zjawiskiem przejściowym, a garncarstwo chłopskie przetrwałe do dziś. Nawet teraz garncarze starają się przez krótki okres pracy w fabryce ceramicznej pogłębić swoje wia­ domości techniczne; należy więc sądzić, że na ich twórczość zarówno dawną, jak i obecną ceramika szlachetna wywarła duży wpływ. W zakre­ sie techniki produkcji na przykład zastosowano pewne ulepszenia (ślozy) w budowie paleniska w piecu garncarskim, podobnym poza t y m do pie­ ców ośrodków kieleckich. Również sposobu ochrony garnków przed znisz­ czeniem podczas wypału, przez przekładanie ich płytkami biskwitowymi (bakiery), nauczono się w ćmielowskiej wytwórni. Możliwe też, że tą drogą zapoznali się miejscowi garncarze z nowoczesnym szybkoobrotowym kołem na ruchomej osi, bo żywa jest tu tradycja koła sponowego. Najłatwiej uchwytne zmiany przeszły same wyroby. Szczególnie charakterystyczna dla omawianych ośrodków jest zgrzebna (niegl ażurowana) biała i czerEtnografia Polska 1 18 �274 Ryc. 29. J. K L I M A S Z E W S K A i E. FRYS Wazy na barszcz wykonane przez Kaczmarskiego w 1951 r. Denków, pow. Iłża Fot. R. NachTiilner wona ceramika, zdobiona skromnymi pasowymi motywami malatur, rytu lub sgraffito, na której glazura jest tu znana od koło 1900 r. Oprócz wy­ robów o formach tradycyjnych (jak dzbany, wodnicki, polewanice, bańki na olej, donice, miski i garnki) produkowane są przedmioty o formach wyraźnie naśladujących fajanse i porcelanę ćmielowską, a także z innych wytwórni, np. miski-salaterki, miski z mydelniczkami, konewki, czajniki, kufliki, maselniczki, wazy na barszcz, flakony (ryc. 29). Pewną rolę ode­ grały tu też inspiracje przygodnych amatorów ceramiki, którzy zama­ wiali kolekcję flakonów według własnych szkiców. Wiele z nich przeszło w stały zestaw miejscowych garncarzy. W 1950 r. garncarze z Denkowa i okolicy przystąpili do spółdzielni. Przez szereg zorganizowanych t u konkursów i wystaw Wydział Kultury WRN w Kielcach oraz CPLiA rozbudziły indywidualną twórczość i na­ dały jej właściwy charakter, eliminując stopniowo nieludowe formy i zdobnictwo. �RZEMIOSŁO îlABura K KauMameHCxa BOIlPOCy u 9BU LUDOWE 275 Ct>pi>ici, HAPOftHOrO 9Tiiorpa(JiHtieCKoe W KIELECKIEM PEMECJIA OT^icinie KEJIEUKOrO MuCTiiTyTa MaTepiiaubiioii BOEBO/JCTBA KyjlbTypu na nniaji c 1 9 5 3 r . aaHH.ijoCb p a a p a ô o T K o i i H C K O T o p b i x B o n p o c o B n o •iapiiOMy aeay i u o6pa6oTue mcaeaa B Ke.uenKOM BoeBOjtCTBe. HacTirraue m o r a p a f i o T n p e ^ C T a R ; i e n Ł i B n a c T o a m e J i C T a T b e . OTHOCHTCH OHH K 3 , e H T e ; i b H o C T n roHHapcKiix IT P . neHTpon. pa6oTH KOTopue Be.nicb Be.nncb TpyateHtiKaMH: B. BTHX neKOTopux LTauiKOBCKOû HflXMHJIBHep. IloneBbie » ITOJIPBHP KpaKOBe, B HapojinoMy roH- paôoTbi, onpe^ejiOHiiOM Hrcji.iOHCuoro Tpeimc CMHC;IO YuMBepciiTeTa (jiaKTopoB 6eHHi,iii naJKiiM B KpanoBe. o6ycjioBJiHBaioiH,iix peMec.iia n a npoTHwceHHH MiinyBniero HU H a y i e m i p paaBHTHH o6n?erTHPHHHx 8THorpa$HHeci»HM npo^ojiœeiineM TpynoB npoijecc oTiioinoHHii. Smorpa^Hii I l e j i b K ) H C C J i e ^ O B a H H t t JIBM-HOCL p a a B H T H H p a 3 i i t i x BH^OB CTOJI6THJI. B CBHSH w e H t j i y O T ^ e j i e H a e M , HBJIHIOTCH CeMHHapa ticcjie^oBaHHH cocTOHHiieM p,aHiioro CnaBHH paccMO- iiapo,T,noro 6 b M nojiojKeH pesiecjia oco- u XOROM ivaK II t f m a u o r p a i J n i H G C K H M i i .VCJIOBHHMH TeppH- TOpitH. Jadwiga Klimaszewska and E w a Frys M A T E R I A L S F O R T H E S T U D Y O F P E A S A N T C R A F T S IN T H E K I E L C E PROVINCE Summary The survey started in 1953 by the Seminar of Slavonic Ethnography of the J a giellonian University in Cracow aimed at tracing the development of various handicrafts during the last hundred years in the Kielce area and at showing factors conditioning their progress. Hence particular stress was laid on the connection with the existing physiographic conditions, economic and political factors and so on. Some of the problems (pottery, metallurgy) were taken over in 1953 by the Department of Ethnography, Institute of The History of Material Culture, Polish Academy of Sciences in Cracow. The results of some investigations, in particular those devoted to the pottery centres, carried out by B. Paszkowska and R. Nachmillner, have been included in the paper. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94515440db2bf94b8268a0b64ee053db.pdf 90557e41224ef87a8de92537f77f0a8b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:529 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:483 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7, s.441-502 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text К R О N OD 1 К А REDAKCJI Kronika tej czy innej dziedziny życia zbiorowego prowadzona na bieżąco ma to do siebie, że daje przegląd wydarzeń w miarę, jak one dojrzewają. W tym wypadku proces informowania sprowadza się przede wszystkim do ujawniania faktów w ich kolejności czasowej, do uwypuklania ich bliższych i dalszych związ­ k ó w oraz do próby określenia ich doniosłości. Sprawa nabierze innego charakteru, jeżeli wypadnie informować o wydarzeniach, które z y s k a ł y już na rozpędzie, skomplikowały się w swoim zasięgu i przejawach. Poszerzając w V I I tomie „Etnografii Polskiej" dział Kroniki o wydarzenia do­ tyczące rozwoju kultury ludów Afryki znaleźliśmy się w sytuacji bardzo specjalnej, wymagającej bodaj krótkiego omówienia. Zdajemy sobie sprawę, że podejmując się informowania o wydarzeniach, które zaszły lub zachodzą w kulturze ludów Afryki, wypadnie nam śledzić proces daleko już zaawansowany. Na tle w s p ó ł ­ czesnych przemian dokonywaj ących się w układzie politycznym kontynentu afry­ kańskiego, nie tylko bowiem rozkład składników starszych w kulturze społeczeństw afrykańskich uległ znacznemu przyspieszeniu, lecz — co więcej — także i w ze­ spole czynników, które dotychczas kształtowały kierunki jej rozwoju, zaszły zasad­ nicze zmiany i przegrupowania. Współczesny obraz kulturowy Afryki stał się wskutek tego o wiele bardziej skomplikowany, nawet w stosunku do niedawno minionej przeszłości. Ze splatania się tradycyjnych form życia ze zjawiskami nowymi, współczesnymi i z potrzeby regulowania tych procesów powstały sytuacje, które swym formatem nie mieszczą się już wyłącznie w ramach dociekań naukowych. Przesunęły się one w płaszczyznę polityki społecznej i kulturalnej, wyrażając się u ludów i narodów afrykańskich zorganizowanych we własnej państwowości przede wszystkim w postaci haseł i programów działania nad odbudową i budową w ł a s n y c h kultur. Toteż zawężając wypowiedziane uwagi do sposobu przedstawienia wydarzeń, które zaszły i zachodzą w kulturze Afrykańczyków, zdajemy sobie sprawę, że scalenie ich w jeden obraz nie będzie najlepszą postacią informowania. Na dobrą sprawę należałoby dążyć do podkreślenia odpowiedniego podziału środowiskowego i do informowania o prze­ biegu wydarzeń dla każdego środowiska oddzielnie. Mówiąc inaczej, dla wyraź­ niejszego uwypuklenia specyfiki kierunków rozwoju kultury ludów i narodów Afryki słuszniej byłoby prowadzić nie tyle kronikę wspólną dla całego kontynentu, co rubryki kronikarskie wydarzeń z omówieniem w y n i k ó w dynamiki przeobrażeń oddzielnie dla każdej wyodrębnionej już lub wyodrębniającej się społeczności. Za takim postawieniem sprawy przemawiałaby między innymi także okoliczność, że zainteresowania nauki ś w i a t o w e j sprawami rozwoju kultury ludów afrykań­ skich są również znacznie zróżnicowane. Dodajmy, że układ płaszczyzn tych za- �442 KRONIKA interesowań i ich wzajemny stosunek posiadają obecnie także szczególne znaczenie dla formowania się nowych prądów w Afryce. Przy sformułowaniu bowiem pro­ gramów polityki kulturalnej współczesnych państw afrykańskich w wielu wypad­ kach sięga się w zakresie dokumentacji i odtwarzania historycznej i aktualnej rzeczywistości kontynentu do dorobku naukowego badaczy europejskich i amery­ kańskich. Zdajemy sobie sprawę, że przedstawiony wyżej system informowania może b y ć wprowadzony tylko w środowisku o dużej tradycji badawczej problemów afrykańskich, dysponującym jednocześnie odpowiednią kadrą specjalistów. Brak tych w a r u n k ó w nie może jednak doprowadzić do całkowitego zastoju w śledzeniu wydarzeń zachodzących w kulturze ludów i narodów Afryki ani też do pozosta­ wania na uboczu w stosunku do światowych zainteresowań problematyką Afryki. Nie rezygnując na przyszłość z wprowadzenia w ł a ś c i w e g o systemu naukowej infor­ macji, zwłaszcza w odniesieniu do procesów, jakie kształtowały się w Afryce na przestrzeni trzech ostatnich generacji, musimy w tej chwili poprzestać na rozwią­ zaniach połowicznych. Zdajemy sobie sprawę, że jest to jedynie nikła próba niedopuszczenia do dalszego pogłębienia się deficytu na tym odcinku. K r o ­ nika, którą tu przedstawiamy, nie pretenduje do tego, aby pokazać pełny obraz współczesnej sytuacji Afryki w dziedzinie życia kulturalnego. Podejmujemy ją jednak przede wszystkim pod naciskiem potrzeb praktycznych. Obserwuje się bowiem w chwili bieżącej w Polsce nie tylko duże, ale także bardzo różnorodne zainteresowania Afryką. Wydaje się więc, że nawet w obecnej swej postaci kro­ nika ma s w ó j sens. Luki, jakie niewątpliwie przedstawia niniejsze prowizoryczne rozwiązanie kwestii kroniki, będziemy starali się w y r ó w n a ć przez odpowiednie działy kroniki zamieszczane w dalszych kolejnych numerach naszego czasopisma. Spodziewamy się bowiem, że w miarę dojrzewania i krystalizowania się zaintere­ sowań afrykanistycznych w Polsce specjaliści śledzący rozwój poszczególnych dziedzin kultury i poszczególnych krajów afrykańskich włączą się w przyszłości w opracowanie bardziej dojrzałego modelu kroniki. Należy również oczekiwać, że w przyszłości poszerzy się w naszej kronice dział informacji o polskich zainteresowaniach i pracach afrykanistycznych, jak również o działalności Polaków w Afryce i ich kontaktach z różnymi społeczeństwami afry­ kańskimi. Pozwoli nam to na w g l ą d w interesujące zagadnienie, a ' mianowicie sprawę widzenia nowoczesnej Afryki przez przedstawicieli społeczeństwa polskiego. Z KRAJU SESJA NAUKOWA Z O K A Z J I 50-LECIA T O W A R Z Y S T W A LUDOZNAWCZEGO W POZNANIU Założenie w roku 1910 Towarzystwa Ludoznawczego w Poznaniu i udostępnie­ nie w grudniu 1911 r. zbiorów etnograficznych stało się okazją do przypomnienia dziejów poznańskiego ośrodka i zaprezentowania niektórych aktualnie w nim prowadzonych prac. Celom tym posłużyła sesja naukowa zorganizowana w Pozna­ niu w dniu 19 maja 1962 r. przez Poznański Oddział Polskiego Towarzystwa L u ­ doznawczego przy udziale Katedry Etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza. W czasie sesji, której przewodniczyli prof, dr M. Znamierowska-Prüfferowa i prof, dr W. Hejnosz, wygłoszono szereg referatów i komunikatów. Dwa pierwsze referaty, prof. dr. J . Burszty .,Ruch ludoznawczy i badania �KRONIKA 443 etnograficzne w Wielkopolsce" i mgr. S. Błaszczyka „Dzieje poznańskich zbiorów etnograficznych", ściśle związane były z obchodzonym jubileuszem. Obok proble­ matyki historycznej znalazły w nich jednakże miejsce również sprawy dnia dzi­ siejszego, tematyka i formy współcześnie prowadzonych prac badawczych, a także prac z zakresu ochrony i wystawiennictwa z a b y t k ó w kultury ludowej. Tradycje ludoznawstwa wielkopolskiego sięgają, o czym m ó w i ł prof, dr J . Burszta, 1 połowy X I X w. Są one związane z działalnością towarzystw społeczno-kulturalnych i gospodarczych, tzw. Kasyn, w Ostrowie i Gostyniu oraz Towarzy­ stwa Zbieraczów Starożytności Krajowych w Szamotułach, założonego w 1840 r. J u ż w latach trzydziestych żywą działalność n a u k o w ą i pisarską rozpoczął R. Berwiński, w s ł a w i o n y opublikowanymi w roku 1854 Studiami o literaturze ludowej. Najdawniejszy zbiór wielkopolskich pieśni ludowych zebranych przez J . Lipiń­ skiego, pt. Piosenki ludu wielkopolskiego, ukazuje s i ę w roku 1842. W badaniach nad pieśnią i muzyką regionu wyprzedził Lipińskiego jednakże O. Kolberg swoim krótkim artykułem z roku 1837, Ułamek o muzyce wielkopolskiej, drukowanym w „Przyjacielu Ludu". Systematyczne badania etnograficzne przeprowadza O. K o l ­ berg w Wielkopolsce dopiero w latach 1867—1875. Dla początków X X w. godne zanotowania są badania terenowe J . i Z. S z e m b e k ó w i e n , których rezultaty opu­ blikowano w Przyczynkach do etnografii Wielkopolski, zamieszczonych w „Mate­ riałach Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych". Utworzenie 8 I I I 1910 r. Towarzystwa Ludoznawczego w Poznaniu zapoczątko­ wuje w Wielkopolsce zorganizowaną działalność ludoznawczą. Zarówno powstanie Towarzystwa, jak i zgromadzenie w ramach jego czynności zbiorów etnograficz­ nych, związane jak najściślej z nazwiskiem H . Cichowicz i jej córki Wiesławy, miało p o w a ż n e znaczenie nie tylko naukowe, ale w warunkach zaboru pruskiego również społeczne i polityczne. Okres m i ę d z y w o j e n n y nie przyniósł znaczniejszego wzrostu zainteresowań Wielkopolską ze strony fachowych etnografów. Kulturą l u d o w ą Wielkopolski zajmowali s i ę w ó w c z a s m.in. S. Ciszewski, B . Stelmachowska, Ł. Kamieński, J . Pietruszyńska i M. Sobieski. Natomiast c a ł y ten okres, jak stwierdza prof, dr J . Burszta, odznaczał się silnym rozwojem ruchu regionallstycznego, sprzyjają­ cym gromadzeniu materiałów etnograficznych. Dorobkiem okresu powojennego jest szereg prac z badań nad sztuką ludową, budownictwem, odzieżą, rzemiosłami wiejskimi i innymi działami kultury ludowej Wielkopolski. Podsumowaniem dotychczasowej wiedzy o kulturze ludowej regionu będzie trzytomowa Kultura ludowa Wielkopolski, której tom I ukazał się w roku 1960, a tom I I znajduje się w druku. Ośrodek prowadzi również badania nad procesami tworzenia się nowej kultury we wsiach Ziem Zachodnich i Północnych (w Koszalińskiem i na Ziemi Lubuskiej), a także nad społeczno-kulturalnymi prze­ obrażeniami w konińskim ośrodku przemysłowym. Mgr S. Błaszczyk skierował u w a g ę słuchaczy na sprawy muzealne. Zbiory Towarzystwa Ludoznawczego w Poznaniu, wystawione w grudniu 1911 r. w Muzeum im. Mielżyńskich, umożliwiły po I wojnie światowej utworzenie Działu Ludo­ znawczego Muzeum Wielkopolskiego. Dział ten w przededniu I I wojny ś w i a t o w e j liczył już około 3500 eksponatów. Wojna zniszczyła zbiór niemal w całości. Utwo­ rzony w roku 1945 Dział Kultury i Sztuki Ludowej Muzeum Wielkopolskiego, przemianowanego wkrótce na Narodowe, rozpoczął na nowo gromadzenie z całej Polski eksponatów, których jest już dzisiaj około 3700. Trudności lokalowe, z któ­ rymi dotąd borykało się kierownictwo Działu, mają zostać usunięte w najbliższym czasie. Na pomieszczenie zbiorów etnograficznych uzyskano zabytkowy budynek po �444 KRONIKA loży masońskiej, w y m a g a j ą c y jednak remontu i adaptacji. Przeniesienie zbiorów do nowego budynku związane będzie z przekształceniem dotychczasowego Działu w Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu. Wystąpienia dr T. Wróblewskiego, mgr J . Dydowiczowej, mgr J . Lisakowskiego i dr Z. Jasiewicza zapoznały uczestników sesji z problematyką prac podjętych w ośrodku poznańskim. Dr T. Wróblewski w referacie „Polsko-niemieckie pogranicze w świetle mate­ riałów etnograficznych" zajął się szeroką strefą wzajemnych oddziaływań mię­ dzy obszarem kulturowym polskim a niemieckim. Stwierdza w niej w y s t ę p o w a n i e mieszanych form kulturowych, m.in. w osadnictwie, budownictwie, odzieży, techni­ kach uprawy roli oraz zwyczajach rodzinnych i dorocznych. Autor poddał krytyce niemieckie atlasy etnograficzne, nieprzydatne w badaniach nad w p ł y w a m i kultu­ rowymi. Odpowiedni bowiem dobór tematyki kartogramów umożliwił twórcom atlasów wyeliminowanie z obszarów uwzględnionych na mapach form kulturowych słowiańskich i mieszanych. W komunikacie „Ze studiów nad zwyczajami dorocznymi ludu wielkopolskie­ go" mgr J . Dydowiczowa wiele miejsca poświęciła analizie wykorzystanych źródeł. Warte podkreślenia jest dążenie do historycznego ujmowania opracowywanego za­ gadnienia: przedstawienia genezy zwyczajów i przyczyn ich przekształceń. Mgr J . Lisakowski w komunikacie „Pieśń i muzyka ludowa ziemi kaliskiej'' zreferował wyniki swych badań w latach 1956—1962. Autor stwierdził liczne po­ wiązania pieśni kaliskich z pieśniami ludowymi innych części Wielkopolski. Prze­ prowadzona inwentaryzacja ludowych instrumentów muzycznych ujawniła w y s t ę ­ powanie w Kaliskiem nie znanych skądinąd dwustrunnych basów, drążonych w jednym k a w a ł k u drzewa. Kolejny komunikat, przygotowany przez mgr J . Dydowiczowa: „Opieka nad sztuką ludową w Wielkopolsce", informował o przedsięwzięciach Wydziału Kultury W R N podejmowanych w e s p ó ł z Poznańskim Oddziałem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Komunikat „Zderzenie się kultur grup osadniczych w świetle materiałów z Iwięcina w powiecie koszalińskim" zaznajomił z niektórymi wynikami prac pro­ wadzonych na Pomorzu Zachodnim w ramach zespołu kierowanego przez prof, dr J . Bursztę. Jako przedmiot rozważań obrano „zderzenie" kultur regionalnych przyniesionych przez 2 dominujące w życiu wsi grupy osadników: z powiatów Janów i Biłgoraj w Lubelskiem i z pow. Wieluń w woj łódzkim. We wnioskach autor stwierdza m.in., że „zderzenie" kultur to proces długotrwały i na terenie badanej wsi ściśle spleciony z procesami adaptacji i integracji. Proces ó w w swej początkowej fazie objął uzewnętrzniające się treści kulturowe: narzędzia i sposoby gospodarowania, niektóre potrawy, język, aby następnie wciągnąć w zasięg swego oddziaływania również i inne elementy kultury, m. in. zwyczaje towarzyszące obrzędom rodzinnym i dorocznym. W ożywionej dyskusji głos zabrali m.in. prof, dr M. Znamierowska-Prüfferowa (Toruń), doc. F . Kotula (Rzeszów), dr L . Malicki (Gdańsk), dr K . K w a ś n i e w ­ ski (Wrocław) i M. Jagła (Krotoszyn). Dyskutanci wydatnie rozszerzyli swymi wy­ stąpieniami problematykę referatów i komunikatów. Podsumowania dyskusji i zamknięcia obrad dokonał prof, dr J . Burszta. Przerwę w obradach wykorzystano dla zwiedzenia wystawy wielkopolskiej sztuki ludowej w Muzeum Narodowym. Uczestnicy sesji zaznajomili się również, dzięki wystawce zorganizowanej w sali obrad, z publikacjami dotyczącymi kultury ludowej Wielkopolski. �KRONIKA 445 D o s k o n a ł y m uzupełnieniem sesji była wycieczka naukowa w dniu 20 maja. Trasa wycieczki wiodła przez Szamotuły (muzeum i zabytki architektury oraz wy­ s t ę p y zespołów regionalnych: „Dzieci Szamotulskich", „Pieśni i Tańca Ziemi Sza­ motulskiej" i „Kapeli Orlików"), Słopanowo w pow. szamotulskim (kościółek drew­ niany z X V I I w.), Obrzycko w pow. szamotulskim, Czarnków, Marunowo w pow. czarnkowskim (chałupa z podcieniem narożnikowym i kuźnia), Chodzież, Sokołowo Budzyńskie w pow. chodzieskim (chałupa podcieniowa) i Wełnę w pow. obornickim (kościółek drewniany z I połowy X V I I I wieku). Zbigniew Jasiewicz DYSKUSJE O REGIONALIZMIE W wyniku inicjatywy Oddziału Warszawskiego Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego rozpoczęto dyskusję na temat znaczenia regionalizmu jako problemu teoretycznego i praktycznego. Punktem w y j ś c i o w y m dyskusji były referaty mgr S. Świrko i dr K . Pietkiewicza, wygłoszone na zebraniu Oddziału w dniu 7 lutego 1962 r. Na zebraniu, w którym uczestniczyło 33 osoby, rozgorzała burzliwa dys­ kusja na temat pojęcia „regionalizmu" oraz nad jego aspektem praktycznym w życiu codziennym. Na drugim z kolei zebraniu Oddziału, w dniu 21 lutego naświetlono problematykę regionalizmu poprzez sprawozdanie z konferencji regionalnej, jaka od­ była się na górze Św. Katarzyny w początkach lutego. Sprawozdawcami byli: dr W. Pomianowska i mgr Krzysztof Makulski. Po omówieniu g ł ó w n y c h tematów po­ ruszanych na konferencji zwrócono szczególną u w a g ę na istotę zagadnienia pracy terenowych działaczy kultury, którzy powinni mieć zasób podstawowych wiadomości etnograficznych. W toku dyskusji poruszono wiele palących zagadnień, do których należy m.in. ochrona wypieranej przez urbanizację kultury ludowej w najróżnorodniejszych jej przejawach. Jak wynikało z głosów w dyskusji, sytuacja w tere­ nie pod tym w z g l ę d e m pogarsza się w szybkim tempie. Wynika to m.in. z braku odpowiedniej literatury popularnej z tego zakresu. Rezultatem dyskusji było po­ stanowienie przygotowania odpowiednich postulatów na najbliższy walny zjazd P T L - u , który naświetliłby odpowiednio te problemy. Poza tym członkowie Od­ działu Warszawskiego postanowili wystąpić do kilku poczytnych gazet i czasopism z serią artykułów wskazujących na w a d l i w o ś ć polityki kulturalnej, która nie uwzględnia w wystarczającym stopniu zagadnień kultury ludowej. Krzysztof Makulski S E S J A P O P U L A R N O N A U K O W A W PŁOCKU W dniach 22—23 czerwca 1962 r. odbyła się w Płocku sesja popularnonaukowa zorganizowana z okazji Roku Ziemi Mazowieckiej przez Wojewódzką Komisję Obchodów Tysiąclecia P a ń s t w a Polskiego. Sesje i konferencje naukowe czy popularnonaukowe poświęcone poszczególnym regionom, a nawet oddzielnym miejscowościom Polski stały się ostatnio w naszym kraju zjawiskiem bardzo częstym. Czy oznacza to ponowne ożywienie ruchu regionalistycznego? N i e w ą t p l i w i e tak. Nasuwa się jednak pytanie, co różni ten ruch �446 KRONIKA od jego postaci z okresu międzywojennego. Nie sposób tu odpowiedzieć na to py­ tanie wyczerpująco. Ograniczymy się więc do wskazania jednej — jak się wydaje — podstawowej cechy. Otóż współczesny ruch regicnalistyczny jest częścią składową ogólnokrajowego programu aktywizacji gospodarczej, społecznej i kulturalnej c a ­ łego terytorium Polski. Znalazł on więc silną podstawę w polityce państwowej. W dziedzinie gospodarczej tendencja ta wyraża s i ę w postaci konkretnych pla­ n ó w regionalnych, a w dziedzinie kultury między innymi w wielkim programie Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego. Nowe zadania stojące przed dzisiej­ szym regionalizmem w y m a g a j ą nie tylko skoordynowanych działań, gdzie spotkać się musi i zjednoczyć w y s i ł e k miejscowej ludności, n a u k o w c ó w i działaczy-praktyków, aie także w ł a ś c i w e j hierarchizacji problemów danego regionu. Jest to więc działalność z pogranicza praktyki i nauki, gdzie poczynania praktyków opierać się muszą o diagnozy naukowe, a naukowcy podjąć muszą takie problemy badaw­ cze, które są najważniejsze bądź pierwszoplanowe dla praktyków. I jeszcze jedna ważna sprawa — ruch regionalistyczny nawiązuje z natury rzeczy do tradycji da­ nego terenu, do jego przeszłości i wszystkich tych cennych elementów, które pozo­ stawiła ona jako dziedzictwo współczesnemu pokoleniu. Musi więc w swoim pro­ gramie wyznaczyć odpowiednie miejsce dociekaniom nad przeszłością i jej ż y w y m i śladami we współczesności. Inaczej mówiąc, musi na nowo spojrzeć na wzajemny stosunek przeszłości i teraźniejszości pod kątem widzenia dnia jutrzejszego. Wydaje się, że sesja płocka była bardzo iymptomatyczna dla nowej postaci ruchu regionalistycznego. O jej doniosłości w skali kraju świadczy aktywne uczest­ nictwo Przewodniczącego Rady P a ń s t w a , Aleksandra Zawadzkiego, a o jej zna­ czeniu dla regionu — liczny udział miejscowej ludności. Na program sesji złożyły się w pierwszym dniu ohrad plenarnych następujące referaty, prof. W. Antoniewicza, „Uwagi o regionalizmie historycznym i współczesnym", prof.prof. A. Gieysztora, K. Dziewońskiego i S. Herbsta, ..Mazowsze, zakres nazwy i treść pojęcia na prze­ strzeni dziejów", oraz prof. J . Kwejta. „Ekonomiczne perspektywy rozwoju Ma­ zowsza". Po posiedzeniach plenarnych dalszy ciąg obrad odbywał się w sekcjach: archeologicznej, pod przewodnictwem prof. Antoniewicza, historycznej, pod prze­ wodnictwem prof. Herbsta, historii sztuki, zabytków i muzealnictwa, pod przewod­ nictwem prof. Lorentza, etnograficznej, pod przewodnictwem prof. Dynowskiego, ekonomicznej, pod przewodnictwem prof. Kwejta, językoznawczej, pod przewod­ nictwem prof. Doroszewskiego, oraz literackiej. Należy oczekiwać, iż w odpowiednich pismach specjalistycznych ukażą s i ę sprawozdania z obrad poszczególnych sekcji. T u przedstawimy obrady sekcji etno­ graficznej. Posiedzenie tej sekcji odbywało się pod przewodnictwem prof, dr W. Dynow­ skiego. Wygłoszono 10 referatów, których tematy wchodzą w zakres problematyki badawczej prac prowadzonych w Zakładzie Etnografii Uniwersytetu Warszawskie­ go, w Zakładzie Entografii Instytutu Historii Kultury Materialnej P A N , Muzeum Etnograficznego w Łodzi, Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, Z a ­ kładu Socjologii Szkoły Głównej Planowania i Statystyki. Punktem wyjścia dla problematyki obrad sekcji było w y s u n i ę t e w referacie prof, dr W. Dynowskiego, „Dawne i nowe w kulturze chłopskiej na Mazowszu", zagadnienie zmian zachodzą­ cych w życiu wsi zarówno w zakresie sił w y t w ó r c z y c h i struktury społecznej, jak i różnych dziedzin kultury, uchwycone w ramach ostatnich trzech generacji. Referat ten podkreślał, iż badania nad kulturą ludową mogą dać pełny jej obraz jedynie w ó w c z a s , kiedy ukażą iej linię rozwojową od tradycyjnych form życia po w s p ó ł ­ czesność kształtowaną w wielu dziedzinach życia przez planowanie p a ń s t w o w e . �447 Jednocześnie badania te m o g ą się okazać przydatne tylko wówczas, jeśli stanowić będą pomoc we w ł a ś c i w e j adaptacji ogólnych planów p a ń s t w o w y c h do istniejących w a r u n k ó w danego regionu. Przytaczamy poniżej fragment referatu prof. Dynowskiego: ,,W dzisiejszych zmienionych warunkach życia społecznego każda nauka uza­ sadnić musi sens swego istnienia i kierunek rozwoju jakiegoś rzędu służbą na rzecz społeczeństwa. W przypadku grupy nauk o człowieku — a w tej liczbie także etno­ grafii — w y m ó g ten nabiera szczególnej ostrości. Toteż przed naukami tymi w każ­ dorazowo zmienionych warunkach życia społecznego staje nie tylko zadanie obję­ cia spojrzeniem badawczym rodzących się zjawisk czy modyfikacji istniejących już, ale także trudne zadanie przezwyciężenia dawnych kanonów myślenia, dawnych n a ­ w y k ó w metodologicznych i warsztatowych, nie będących j u ż w stanie sprostać nowym zadaniom. Przedstawiając na niniejszej Sesji krótkie informacje z prowadzonych badań pod ogólnym hasłem »Dawne i nowe w kulturze chłopów mazowieckich-" dążymy do tego, aby nie tylko ukazać zjawiska kulturowe i ich przebiegi, ale także trud­ ności metodologiczne, jakie musieliśmy przezwyciężyć na drodze do nowego spoj­ rzenia na badane zagadnienia. Dzisiejsza etnografia polska nie może pójść ani po linii dowolnego wyboru atrakcyjnych teoretycznie problemów kulturoznawczych, ani też kontynuować emo­ cjonalnie zabarwionych, gloryfikujących przeszłość i na niej głównie skupiających u w a g ę refleksji ludoznawczych, u których podstaw niewątpliwie legło zaintereso­ wanie reliktem. Potrzeby aktualnego życia społecznego stawiają przed naszą dys­ cypliną nowe zadania. Nie może ona rezygnować z rozwiązań teoretycznych, jeśli nie chce stracić pełnoprawnej pozycji jako nauka, musi jednak spośród proble­ m ó w teoretycznych wyselekcjonować te, które są bądź to społecznie pierwszopla­ nowe, bądź też najpilniej w y m a g a j ą diagnozy naukowej i rozwiązania praktycz­ nego. Oznacza to więc ścisłe zespolenie z dniem dzisiejszym. Nie znaczy jednak, by zainteresowania 'przeszłością były nam całkowicie obce. Przeciwnie, są one nam bardzo bliskie z dwu głównie powodów: 1. W kształtowaniu nowego modelu życia społecznego i kultury korzystamy zawsze — mniej lub bardziej świadomie — z dziedzictwa przekazanego nam przez minione generacje. W przypadku przedmiotu etnografii, tj. kultury ludowej, spra­ wa ta nabiera dodatkowego znaczenia. Chodzi tu mianowicie nie tylko o ciągłość kulturową, ale także o poszerzenie treści kultury ogólnonarodowej przez wydo­ bycie, emancypację kultury ludowej i podniesienie jej najcenniejszych wartości do rangi dorobku kultury ogólnonarodowej. 2. Właściwe rozeznanie w charakterze reliktów, zasięgu ich w y s t ę p o w a n i a i ich sile społecznej jest nieodzowne w dobie, kiedy planowa przebudowa życia społecznego liczyć s i ę musi ze zróżnicowanymi regionalnie tradycyjnymi struktu­ rami kulturowymi, z c a ł y m ich bagażem nie tylko cennych wartości, o jakich m ó ­ w i l i ś m y w y ż e j , ale także elementów wyraźnie konserwatywnych, hamujących okres przemian". Dalej referent .podkreślił, iż studia nad całym Mazowszem zróżnicowanym kulturowo — zarówno w przeszłości, jak i obecnie — w y m a g a j ą systematycznych i żmudnych badań. Nie dysponując p e ł n y m materiałem dla całego Mazowsza przed­ stawiamy w tej chwili pełniejszy obraz tylko jednego z jego regionów, a miano­ wicie Kurpiowszczyzny, która była przedmiotem wieloletnich studiów Zakładu Etnografii U . W. oraz Zakładu Etnografii I H K M P A N i doczekała się opracowania 'w postaci publikacji pt. Kurpie. Puszcza Zielona. Na przykładzie Kurpiów bowiem �448 KRONIKA ze szczególną wyrazistością wychodzi na jaw złożona struktura pojęcia regionu. Do tego zagadnienia nie da się podejść za pomocą studiów zasięgu jednego wyznacz­ nika ani też całego ich zgrupowania. Dopiero śledząc występujące impulsy, siłę i kolejność ich działania w życiu wsi oraz całokształt działania warunków, które sprzyjały zjawisku lokalizacji w y t w o r ó w kultury lub traciły s w ą moc i ustępowały innym, zbliżamy się do zagadnienia regionu i regionalizacji na tyle, żeby móc mówić o zasadniczym znaczeniu i roli w s k a ź n i k ó w przestrzennych w studiach nad mechanizmem tworzenia się kultury. Przeobrażenia w życiu wsi i zmiany zachodzące w świadomości jej mieszkań­ ców, łącznie z elementami kultury tradycyjnej istniejącymi do chwili obecnej lub zachowanymi w świadomości ludzkiej, były zasadniczymi tematami następnych referatów, przy czym pierwsze z nich (dr T. Delimata i dr Lecha) dawały obraz stanu zachowania zabytków etnograficznych na Mazowszu. Bogaty materiał doku­ mentacyjny zebrany przez Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie i opracowany w formie atlasowej omówiony został w referacie dr T. Delimata. Pozwala on na prześledzenie zmian zachodzących w kulturze materialnej i spo­ łecznej w przekroju czasowym, jak również na określenie tempa tych zmian w po­ szczególnych częściach Mazowsza. Rejestracja stanu zachowanych zabytków wska­ zuje, na jakiej bazie materiałowej oprzeć można studia nad etapami rozwoju kul­ tury ludowej. Następne referaty dotyczyły przede wszystkim terenu północno-wschodniego Mazowsza i były próbą pełniejszego przedstawienia kultury wsi kurpiowskiej. Mgr K . Makulski w swoim referacie, pt. „Układy społeczno-gospodarcze na zie­ miach popuszczańskich jako wykładnik przekształceń kultury miejscowej ludności wiejskiej", scharakteryzował specyficzne warunki ekonomiczno-społeczne tej czę­ ści Mazowsza i ich rolę w kształtowaniu się miejscowej kultury ludowej. Rozwój stosunków gospodarczych ujęty w cztery zasadnicze okresy wskazuje na różnice w procesie rozwoju historycznego terenów Puszczy Zielonej, których próba w ł ą ­ czenia w układ gospodarki ogólnopaństwowej dopiero po I I wojnie światowej za­ czyna być realizowana. Sytuacja ta musiała w y w r z e ć znaczny w p ł y w na kształ­ towanie się kultury ludowej, nadając jej specyficzne cechy i powodując jej znaczną w stosunku do innych regionów, a naw?t części Mazowsza, zachowawczość. Na­ stępne referaty poświęcone były już szczegółowym zagadnieniom z zakresu kultury społecznej i materialnej, dając obraz coraz bardziej dynamicznych przemian w kul­ turze chłopskiej w konfrontacji z dniem dzisiejszym. W dziedzinie zagadnień spo­ łecznych problemy te zostały poruszone w referacie mgr D. Markowskiej, „Prze­ miany społeczne wsi kurpiowskiej na przestrzeni trzech ostatnich pokoleń", w któ­ rym referentka dokonując charakterystyki społeczności lokalnej w jej rozwoju hi­ storycznym oraz zmian zachodzących w życiu rodzinnym wskazuje na potrzeby i tendencje rozwoju współczesnej wsi w zakresie życia społecznego. Zagadnienia z zakresu kultury społecznej i duchowej były tematem dwu na­ stępnych referatów: mgr J . Olędzkiego, „Pierwiastki tradycyjne we współczesnym światopoglądzie ludności wiejskiej", oraz mgr H. Olędzkiej, „Ranga społeczna twór­ czości artystycznej na Kurpiach w przeszłości i współczesności". Poruszona w re­ feratach zagadnienia podkreślają elementy odrębności grupowej Kurpiów i ich silną więź lokalną. Na szczególną uwagę zasługuje sprawa twórczości artystycznej występującej jako czynnik wartościujący w układzie stosunków społecznych, jak i ro'a w a r u n k ó w ekonomicznych w jej kształtowaniu. Z zakresu kultury mate­ rialnej omówione zostały w referacie mgr W. Paprockiej zagadnienia rzemiosła ludowego i kierunków jego rozwoju, przy czym główny nacisk położony został na �449 KRONIKA sprawę znaczenia rzemiosł w gospodarce kurpiowskiej w poszczególnych okresach rozwojowych. Bogaty materiał dotyczący występowania e l e m e n t ó w kultury tradycyjnej we współczesnym życiu wsi mazowieckiej i podlaskiej stanowił temat referatu mgr M. Biernackiej. Na przykładzie szlachty zagrodowej ukazano różnorodność kultury społecznej wsi, występującą pod pozorną jednolitością układu społecznego. Dla zrozumienia tych różnic dokonano analizy procesu historycznego, kształtują­ cego odmienne warunki gospodarczo-społeczne szlachty zagrodowej i chłopów. Referentka wskazała również na siłę i żywotność tych różnic, z którymi dziś jeszcze trzeba się liczyć w procesie przebudowy wsi. Przejściem do zagadnień związanych z nowo formującym się układem sto­ sunków społecznych na wsi był referat mgr B . Bazińskiej, „Proces emancypacji pracującej zawodowo kobiety wiejskiej". Stanowił on pewne zamknięcie zasadni­ czego tematu obrad wskazując na elementy nowego w kulturze wsi, na kształto­ wanie się nowej rzeczywistości, poczynając od zmian zachodzących w podstawowym układzie społecznym, jakim jest rodzina. Po dyskusjach, jakie odbyły się w ramach poszczególnych sekcji, zwołane zo­ stało posiedzenie plenarne dla podsumowania całokształtu obrad. Posiedzeniu temu przewodniczył prof. W. Dynowski. Głos zabrali nie tylko przedstawiciele nauki, ale także miejscowi działacze, wskazując na celowość tego rodzaju sesji. Doświadczenie tej sesji przemawia za tym, że obecność i aktywny udział etno­ grafów w tego rodzaju przedsięwzięciach jest pożyteczny zarówno dla nich, jak i dla miejscowych działaczy społecznych. Wanda Paprocka, Danuta Markowska W Y S T A W A „AFRYKA N I E Z N A N A A B L I S K A " Warszawa wrzesień—październik 1962 Od czasu opublikowania przez sekretarza Związku Muzeów Angielskich S. F . Markhama w „The Museums Journal" (t. 31: 1931) znamiennego artykułu o sytuacji muzealnictwa ś w i a t o w e g o wiele uległo zmianie na lepsze. Obecnie chyba ryzykowne byłoby twierdzenie, że spośród tysięcy różnego typu muzeów rozsianych po świecie tylko niewiele więcej jak tuzin potrafi wyzyskać swe zbiory w sposób w ł a ś c i w y . W niewesołej refleksji Markhama na temat, czym są zbiory muzealne w ogóle i jak się je wykorzystuje w procesie wychowania i formowania kultury w s p ó ł ­ czesnej i narastającej generacji, zostało jednak poruszone niejedno zagadnienie, które również dzisiaj może posłużyć za punkt wyjścia do konstruktywnej wymiany zdań i działania. Węzłową kwestią dla Markhama jest znalezienie odpowiedzi na pytanie, jakim celom czy celowi mają służyć zbiory muzealne. Pytanie takie stawiano sobie za­ równo przed wypowiedzią Markhama, jak i dzisiaj. Jednakże Markham postawił to zagadnienie szczególnie ostro i w bardzo szerokiej, bo ogólnoświatowej skali. Można więc chyba śmiało powiedzieć, że problem ten staje równie wyraźnie przed każdą generacją i każdorazowo od nowa domaga się rozwiązania. Pytanie, czym są i jak należy w ł a ś c i w i e w y k o r z y s t y w a ć zbiory etnograficzne, stawiano bobie niejednokrotnie w różnych okresach, w różnych środowiskach i w różnych krę­ gach życia intelektualnego. Na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat w tym za­ kresie można odnotować znamienne wypowiedzi, zarówno wybitnych n a u k o w c ó w 2Я - Etnografia Polska T. V I I �450 KRONIKA Ryc. 1. Fragment sali wystawowej etnografów, jak i praktyków, pedagogów i działaczy społecznych. Kto wie, czy nie poprzez szukanie rozwiązań dla zbiorów etnograficznych w tych właśnie ś r o ­ dowiskach zdołano podejść stosunkowo najbliżej do prawd, które głęboko tkwiły w życiu społecznym pod koniec ubiegłego wieku, w okresie przed I wojną ś w i a ­ tową, jak i w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . Pytanie, jakiej problematyce naukowej i jakim celom społecznym mają służyć zbiory etnograficzne, można ponowić z r ó w ­ ną aktualnością także i dzisiaj. Jednakże udzielenie wyczerpującej odpowiedzi na to pytanie z pozycji potrzeb współczesnych w y m a g a ł o b y nie tylko gruntownego obrachunku z przeszłością, lecz także — i to przede wszystkim — właściwego ro­ zeznania w stosunkach społeczno-politycznych i ich nkładach w aktualnie formu­ jącej się rzeczywistości historycznej. Zdaje się nie ulegać wątpliwości, że w porów­ naniu z zespołem zjawisk społeczno-politycznych, zahaczających o krąg zaintere­ sowań etnograficznych z okresu międzywojennego, obecnie na czoło wysuwa się ruch wyzwoleńczy l u d ó w dotychczas całkowicie lub w znacznej mierze podporząd­ kowanych ustrojowi kolonialnemu. Sytuacja zmienia się pod tym względem radykalnie na naszych oczach. Ludy zwane niegdyś „pierwotnymi" przestały być biernym obiektem zainteresowań. B u ­ dują one dzisiaj świadomie zręby własnej kultury i szukają dróg powiązania spe­ cyfiki tradycji przeszłości z wymogami życia współczesnego. Zmienione warunki postawiły przed etnografią konieczność poszukiwania no­ wych koncepcji, nowych założeń metodologicznych w studiach nad procesami prze- �KRONIKA 451 Ryc. 2. Fragment sali wystawowej obrażeń kulturowych tych ludów. A to z natury rzeczy dotyczy również muzeal­ nictwa, będącego składową częścią naukowej działalności etnograficznej. Wydaje się, że spośród rozsianych po całym świecie i emancypujących się współcześnie tzw. niegdyś ludów pierwotnych na szczególną u w a g ę zasługują ludy afrykańskie. Narastające bowiem w sile od kilkudziesięciu lat ruchy narodowo­ w y z w o l e ń c z e doprowadziły dwieście kilkadziesiąt milionów mieszkańców Afryki kolonialnej do rozwiązań zasadniczych. Wychodząc zwycięsko z walk w y z w o l e ń ­ czych z ginącym systemem kolonialnym ludy Afryki jeden po drugim na naszych oczach przekształcają się w odrębne, nowocześnie rządzone ustroje p a ń s t w o w e . Nie ulega wątpliwości, że różne nurty ruchów narodowych afrykańskich i ich dzi­ siejsza postać stanowią już na tym etapie wyraźnie rysujące się przesłanki dla historycznego jutra całego kontynentu. Toteż zupełnie uzasadniony jest pogląd, ż e ten pęd Afryki ku nowemu jest jednym z naczelnych zjawisk we współczesnej hi­ storii zasadniczych przeobrażeń ludzkości. Z tych w i ę c względów, jak i ze względu na zupełnie specyficzny obraz, jaki w y t w o r z y ł się przede wszystkim w kulturze ludów Afryki Czarnej, na skutek łączenia dawnego z nowym, problematyka afry­ kańska winna być jak najbardziej wzięta pod u w a g ę i w hierarchii zainteresowań wysunięta na miejsce eksponowane. Nie jest w i ę c dziełem przypadku, że pierwsza wystawa w Polsce, obrazująca duży zespół tzw. ludów pierwotnych, podlegających rewolucyjnym przemianom kulturowym, zestala poświęcona właśnie Afryce Czarnej. Przedsięwzięcie to ze �Ryc. 6. Maska zwierzęca Senu (Sudan Zachodni) �KRONIKA 455 Ryc. 7. Maska Chińczyka (Afryka Wschodnia) cesu emancypacji politycznej, społecznej i kulturowej wszystkich ludów „pierwot­ nych" Afryki nie wolno zapominać o ukształtowanym historycznie zróżnicowaniu na w i ę k s z e i mniejsze zespoły oraz o czynnikach tego zróżnicowania, takich jak język, rasa, typ gospodarki i organizacji społecznej, stopień izolacji i wiele innych. Wystawa „Afryka nieznana a bliska" dała skrót historii tego kontynentu i obraz jego zróżnicowania na przełomie X I X i X X w., a w i ę c tego etapu rozwo­ jowego, który stanowi bezpośrednie dziedzictwo dzisiejszych pokoleń Afrykańczy­ ków. I tę koncepcję uznać należy za słuszną. Poprzez tak pomyślaną w y s t a w ę otrzymuje widz jakby pierwszy stopień wtajemniczenia, wprowadzający w naj­ bliższą przeszłość Afryki stykającą się z tą rzeczywistością afrykańską, jaką od­ biera on w formie fragmentarycznych notatek czy wzmianek prasowych lub ko­ mentarzy dziennikarskich. Eksperyment ten nasuwa myśl, że w wystawach stałych poprzez odpowiedni dobór środków oddziaływania na widza należałoby rozszerzyć tematykę o całą sferę współczesności, widzianą od strony antropologii społecznej, to znaczy struktury społecznej, mechanizmu więzi społecznej i przemian, jakim ulegają one w s p ó ł ­ cześnie. Silniej należałoby także zaakcentować w obrębie nowo powstałych p a ń s t w �Ryc. 8. Fragment wystawy poświęcony tańcom i maskom tanecznym �KRONIKA 457 Ryc. 9. Ksylofon z Ghany afrykańskich zróżnicowanie rasowe, językowe, religijne, gospodarcze, społeczne itp.. jak również proces wzrostu znaczenia tych plemion czy tych wartości kulturo­ wych, które bądź z racji ich dominowania, bądź też z racji stosunkowo dalekiego zaawansowania w procesie rozwojowym w y s u w a j ą się dziś na plan pierwszy w tych państwach i działają jako czynnik jednoczący. Z drugiej strony — przede wszystkim w celu ustalenia powiązań z bardziej odległą przeszłością kontynentu — należałoby także wyraźnie podkreślić charak­ ter kontrastów rozwojowych, szczególnie silnie występujących w kulturze niektó­ rych ludów afrykańskich. Mam na myśli kulturę Buszmenów, Hotentotów i ple­ mion pigmejskich, z jej również i we współczesności utrwalonymi przejawami ma­ łej dynamiki przeobrażeń. Toteż wydaje się, że w koncepcji wystawy stałej rzeczą jak najbardziej uzasadnioną będzie zwrócenie baczniejszej uwagi na paralele etnograficzno-archeologiczne, co zresztą jeżeli chodzi o Afrykę przestrzegane jest bar­ dzo skrupulatnie w muzealnictwie ś w i a t o w y m . Na gruncie tego doświadczenia można by również podjąć dyskusję nad spo­ sobem podkreślania faktów o zasadniczym znaczeniu dla afrykańskiego procesu historycznego. Można by się na przykład zastanowić, jak najwłaściwiej ująć w eks­ pozycji problem arabski i ekspansji Islamu na obszarze Afryki, ze szczególnym uwzględnieniem Afryki Czarnej. J a k przedstawić zagadnienie rożnych form nie­ wolnictwa i ich historię, sprawę pokojowej i zbrojnej polityki plemiennej, form organizacji militarnych, sposobów i środków prowadzenia wojen, s k u t k ó w klęsk i zwycięstw. �458 KRONIKA Ryc. 10. Wśród zwiedzających przeważała młodzież szkolna Z eksperymentu tego w y c i ą g a m y także wniosek co do miejsca, jakie w stałej wystawie etnograficznej zajmować winny wytwory twórczości artystycznej. Zgo­ dzimy się, że nie mogą one przesłaniać w y n i k ó w , utrwalonych w innych dziedzi­ nach działalności człowieka, przede wszystkim w dziedzinie działalności gospodar­ czej, jak również, że w wystawie o tym charakterze twórczość i działalność arty­ styczna nie może b y ć w żadnym wypadku potraktowana wycinkowo, jako kate­ goria samoistna, w odosobnieniu od całej stery życia duchowego i niezależnie od konkretnych układów stosunków społecznych. Można też podjąć dyskusję na temat, jaką rolę winna odgrywać oprawa pla­ styczna w ekspozycjach etnograficznych. Na przykładzie omawianej wystawy raz jeszcze można się przekonać, j a k wielkie może ona mieć znaczenie dla sugestyw­ nego unaocznienia zasadniczej koncepcji. Jest to ogromną zasługą Czesława Wielhorskiego. Dodajmy tutaj, iż udział tego artysty w wystawie poświęconej Mille­ nium walnie przyczynił s i ę do przekształcenia jej z ekspozycji okresowej w stałą. Eksperyment należy uznać za udany. I tu podkreślić wypada n i e w ą t p l i w ą z a ­ sługę dr Zofii Szyfelbejn-Sokolewicz, która przy pomocy szczupłego, ale odda­ nego sprawie zespołu współpracowników w bardzo krótkim czasie wypracowała koncepcję wystawy, czuwała nad jej realizacją, nad organizacją widowni oraz opracowała staranny, dobrze wprowadzający w w y s t a w ę katalog. Witold Dynowski �KRONIKA U W A G I NA T E M A T STUDIÓW A F R Y K A N I S T Y C Z N Y C H 459 W POLSCE Przebudzenie się Afryki, zdobycie (często dopiero po dłuższej lub krótszej walce z kolonializmem) niepodległości przez prawie 30 nowych państw, ż y w e sym­ patie narodu polskiego dla wszystkich ludów, które walczą o swą niezawisłość, szybki rozwój stosunków politycznych, ekonomicznych i kulturalnych z państwami afrykańskimi — oto najważniejsze czynniki determinujące rozwój studiów afrykanistycznych w Polsce. Studia te nie są u nas rzeczą zupełnie nową. Na uniwersytetach krakowskim i warszawskim od dawna już prowadzi się badania i nauczanie różnych j ę z y k ó w afrykańskich; badacze skupiają się na problemach antropogeografii Afryki, nad socjologią i etnografią ludów afrykańskich, nad ich historią, kulturą i sztuką. W niektórych instytutach naukowych Polskiej Akademii Nauk indywidualni bada­ cze zajmowali się również problemami afrykańskimi; w Polskim Instytucie Spraw Międzynarodowych działała komórka problemów afro-azjatyckich. Spośród tych wszystkich przedsięwzięć pragnąłbym zatrzymać się na dwu, które zorganizowałem i którymi kierowałem w ciągu kilku ostatnich lat. W Instytucie Orientalistycznym Uniwersytetu Warszawskiego, w ramach Katedry Semitystyki, zorganizowano kompleksowe studia afrykanistyczne polegające na nauce j ę z y k ó w amharskiego, haussa, swahili oraz etnografii, socjologii i historii Afryki. Pierwsi adepci tych studiów opuszczą mury uniwersytetu w 1963 r. Trzy lata temu utworzono w Polskiej Akademii Nauk Seminarium Afrykani­ styczne, które zgrupowało specjalistów różnych dziedzin: geografów, etnografów, ekonomistów, socjologów, lingwistów, p r a w n i k ó w itd. Właśnie dzięki temu Semi­ narium badacze-afrykaniści mogli lepiej poznać się nawzajem i nawiązać w s p ó ł ­ pracę. W ten sposób spełniało ono i spełnia dotąd rolę czegoś w rodzaju towa­ rzystwa naukowego. Ostatnio powołany został do życia na Uniwersytecie Warszawskim Ośrodek S t u d i ó w Afrykanistycznych, który spełniać ma dwa g ł ó w n e zadania: badanie i nauczanie. W dziedzinie badań chodzi o zaawansowanie i koordynację prac nau­ kowych dotyczących Afryki, prowadzonych na różnych wydziałach: geograficznym, geologicznym, filologicznym, socjologicznym, historycznym, prawnym, pedagogicz­ nym itd. Ośrodek działa jako centralna instytucja uniwersytecka nie związana z żadnym wydziałem i bezpośrednio podporządkowana rektorowi. Jednakże zgod­ nie z wnioskiem Ośrodka mogą być powoływani nowi pracownicy naukowi w r a ­ mach poszczególnych katedr w celu rozwijania badań afrykanistycznych. Tak więc omawiany ośrodek spełnia obecnie ważną rolę w dziedzinie integrowania badań afrykanistycznych prowadzonych przez poszczególne katedry w ramach jednego uniwersytetu, który (jak wszystkie współczesne uniwersytety podporządkowane prawom specjalizacji) mnoży ilość wydziałów, instytutów i katedr specjalistycznych. Ośrodek Studiów Afrykanistycznych powołano w celu rozwijania kontaktów z wszystkimi innymi instytucjami naukowymi i uniwersyteckimi w kraju i za gra­ nicą, zajmującymi się problemami afrykanistycznymi. Szczególny nacisk położony zostanie na podtrzymaniu kontaktów naukowych z uniwersytetami i instytutami badawczymi krajów afrykańskich. Ośrodek będzie dysponował specjalistyczną bi­ blioteką i będzie publikował swe prace w ramach wydawnictwa uniwersyteckiego. W celu spełnienia swych zadań dydaktycznych Ośrodek organizuje Studium Afrykanistyczne. Nauka trwać będzie tam 2 lata (4 semestry). Zadaniem tego Stu­ dium będzie dać swym adeptom podstawy współczesnej wiedzy o problemach afrykańskich w całej ich kompleksowości, i to zarówno w odniesieniu do prze- �460 KRONIKA szłości, jak i teraźniejszości. Chodzi tu przede wszystkim o osoby, które posiadają już dyplomy ukończenia studiów, a które chciałyby zdobyć dodatkowe wiadomo­ ści pozwalające im bądź lepiej w y p e ł n i ć swe zadania ekspertów powołanych do pracy w Afryce, bądź też lepiej przygotować się do ich zawodowych funkcji z w i ą ­ zanych z problematyką afrykańską w ramach administracji, handlu, dziennikar­ stwa, radia, telewizji itd. Studium to dostępne jest również dla pracowników naukowych w dziedzinie afrykanistyki: ekonomistów, l i n g w i s t ó w , historyków itd., którzy nie mieli okazji w czasie swych studiów specjalistycznych zgłębić dosta­ tecznie problematyki afrykańskiej; tak w i ę c np. lingwista będzie m ó g ł dopełnić z pożytkiem dla siebie w i e d z ę z zakresu geografii, etnografii, socjologii, historii politycznej, gospodarczej, kulturalnej itd. T a k samo dotyczy to i pozostałych pra­ c o w n i k ó w naukowych wyspecjalizowanych w innych dziedzinach i kierunkach, interesujących się Afryką. Studenci będą mogli również w czasie tych 2 lat po­ lepszyć s w ą praktyczną znajomość j ę z y k ó w obcych (francuskiego i angielskiego) oraz poznać podstawy jednego z j ę z y k ó w afrykańskich w y k ł a d a n y c h na Uniwer­ sytecie Warszawskiem. Uniwersytet ma nadzieję przyczynić się w ten sposób do ogólnego rozwoju studiów afrykanistycznych, do lepszej koordynacji badań oraz do lepszego przy­ gotowania kadr, których zadaniem będzie zajmowanie się problematyką afrykańską w ramach swych prac zawodowych, a które będą informowały nasze społeczeństwo o rozwoju kontynentu afrykańskiego lub które będą p o w o ł a n e przez rządy p a ń s t w afrykańskich i przez organizacje międzynarodowe do wypełniania swych zadań w samej Afryce. Stefan Strelcyn R E M A R Q U E S S U R L E S ÉTUDES A F R I C A I N E S E N P O L O G N E L'éveil de l'Afrique, la conquéte de l'indépendance par pres de 30 Etats nouveaux, souvent apres une lutte plus ou moins longue contre le colonialisme, les vives sympathies du peuple polonais pour tous les peuples qui luttent pour leur liberation nationale, le développement rapide des relations politiques, économiques et culturelles avec les Etats africains — voilä les facteures les plus importante qui déterminent chez nous le développement des études africaines. Ces études ne sont pas chose neuve en Pologne. Dans les Universités de C r a covie et Varsovie on poursuit depuis longtemps la recherche et renseignement de diverses langues africaines, des chercheurs se penchent sur des problémes de géographie humaine de l'Afrique, de la sociologie et de l'ethnologie des peuples africains, sur leur histoire, leur culture et leurs arts. Dans certaines institutions scientifiques de l'Académie des Sciences Polonaise des chercheurs isolés s'occupaient, eux aussi, de problemes africains; l'Institut Polonais des Relations Internationales avait une Section des Problemes Afro-Asiatiques. Parmi toutes ees initiatives, je voudrais m'arréter sur deux que j'ai organisées et dirigées au cours des demacres années. A l'Institut d'Etudes Orientales de l'Université de Varsovie, á la chaire d'Etudes S é m i t i q u e s un enseignement africaniste ocmplexe a été organise (langue amharique, haoussa, swahili, ethnographie, sociologie, histoire). Les premiers licencies acheveront ces études en 1963. II y a trois ans, fut fondé ä l'Académie des Sciences Polonaise un Séminaire Africaniste, groupant des spécialistes de différentes branches: géographes, ethnologiues, économistes, sociologues, linguistes, juristes etc. C'est sur la base de ce �KRONIKA 461 S é m i n a i r e que les chercheurs africanistes ont appris á mieux se connaitre et á collaborer entre eux. II faisait et i l fait encore, en quelque sortě, fonotion ď u n e société scientifique. J'en arrive maintenant au Centre d'Etudes Africaines qui vient d'etre fonde r é c e m m e n t á 1'Univérsité de Varsovie. Ce Centre poursuit parallelement deux buts essentiels, la recherche et l'enseignement. Dans le domaine de la recherche, i l est charge promouvoir et de ooordonner les travaux scientifiques concernant l'Afrique, poursuivis dans les différentes facultes, celle de Geographie et Geologie, de Philo­ logie, de Philosophie et Sociologie, d'Histoire, du Droit, de Pedagogie etc. L e Centre fonctionne comme une institution universitaire centrale, non attachée ä une faculté quelconque, soumise directement á M . le Recteur. Mais sur la proposition de ce Centre, des postes de chercheurs nouveaux peuvent étre créés dans les différents chaires pour développer les recherches africaines. Ainsi ce Centre joue des maintenant un role important dans 1'intégraüon des différentes branches de la recherche dans une universitě qui, comme toutes les universités contemporaineś soumises aux lois de la specialisation, multiplient les facultes, les instituís et les chaires spécialisées. L e Centre d'Etudes Africaines est appelé ä développer les contacts avec toutes les autres institutions scientifiques et universitaires, tant en Pologne qu'á l'étranger, s'occupant des problemes africains. U n effort particulier sera fait pour maintenir des relations scientifiques avec les universités et les instituís de recherches dans les pays africains. L e Centre disposera d'une bibliothěque spéoialisée et poubliera ses travaux par les soins des Editions de l'Université. Pour réaliser ses functions didactiques, le Centre organise un Cours Africa­ niste. L a durée des études y est de 2 ans (4 semestres). Ces études sont destinées á fournir les elements de base connaissances modernes des problemes africains dans toute oomplexité passée et présente ä toutes les personnes qui possédent déjá des diplomes universitaires (licencies, ingénieurs, médecins etc.), mais qui désirent acquérir des connaissances supplémentaires leur permettant soit de mieux remplir leurs fonctions d'experts en médecine etc. appelés ä travailler en Afrique soit de mieux s'acquitter de leurs taches professionnelles s'ils s'occupent des problemes africains dans radministration, dans le commerce, le journalisme, la radiotele­ visión etc. Cet enseignement est également destiné aux travailleurs scientifiques africanistes, aux économistes, linguistes, historiens etc. qui n'ont pas pu acquérir pendant leurs études spécialisées une connaissance de l'Afrique suffisamment large. Ainsi, par exemple, le linguiste pourra y completer utilement ses connais­ sances en géographie, en ethnographie et en sociologie, en histoire politique, é c o nomique et culturelle etc. II en est de m é m e avec les travailleurs scientifiques spe­ cialises dans d'autres branches et centres des problemes africains. L e s étudiants perfectionneront aussi durant ees deux années leurs connaissances pratiques des langues étrangeres (trancáis et anglais) et auront ä suivre un cours élémentaire d'une des langues africaines enseignées ä l'Université de Varsovie. L'Université espere contribuer ainsi au développement des études africaines en general, ä une meilleure coordination des recherches, ä une meilleurs prepara­ tion des cadres qui ont a s'oecuper des problemes africains dans leur travail professionnel, qui ont ä informer notre société sur le développement du continent africain ou qui doivent réaliser en Afrique m é m e des taches auxquelles ils seront appelés rfiu? le gouvernement des Etats africains ou par des organisations interna­ tionales. Stefan Strelcyn �462 KRONIKA MIĘDZYNARODOWE S Y M P O Z J U M A F R Y K A N I S T Y C Z N E W B I A Ł Y M S T O K U W dniach 22—23IX 1962 r. odbyło się w Białymstoku Sympozjum A f r y k a n i ­ styczne poświęcone antropologii (ze specjalnym uwzględnieniem rezultatów b a d a ń arabsko-polskich wypraw antropologicznych do Egiptu). Wzięli w nim udział wybitni afrykaniści i zaproszeni goście z zagranicy: prof, dr Ahmed Mahmoud E l Batrawi (Egipt), doc. dr Balazs Bugyi (Węgry), doc. dr Peter Boyev (Bułgaria), prof, dr Hans Grimm (Niemcy), prof, dr L a r r y P. K i r w a n (Wielka Brytania), prof, dr Olga Necrasov (Rumunia), prof, dr Georges Olivier (Francja), dr Evžen Strouhal (Czechosłowacja), doc. dr Jaroslav Suchý (Czechosłowacja) oraz uczeni polscy z prof, dr Janem Czekanowskim, prof, dr Kazimierzem M i c h a ł o w ­ skim i prof, dr Romanem Stopą na czele. Obrady pierwszego dnia Sympozjum obejmowały cztery referaty g ł ó w n e : w s t ę p ­ ny referat prof, dr Tadeusza Dzierżykray-Rogalskiego, pt. „Polskie badania antro­ pologiczne w Afryce", w którym została przedstawiona historia polskich wypraw i badań w Afryce, a następnie referat prof, dr Jana Czekanowskiego, „Perspek­ tywy badań antropologicznych w Afryce", nawiązujący do prac autora sprzed przeszło pół wieku na tamtejszym terenie. Ogromne zainteresowanie w y w o ł a ł y referaty g ł ó w n e dwóch wybitnych archeologów: prof, dr Kazimierza M i c h a ł o w ­ skiego, pt. „Archeologia doliny Nilu ze szczególnym uwzględnieniem badań pol­ skich", i prof, dr L a r r y P. Kirwana. W przerwie między obradami odbyło się otwarcie wielkiej wystawy fotograficzno--maląrskiej „Przez pustynie i oazy Egiptu" i wystawy polskich wydawnictw antropologicznych. Dalsze obrady poświęcone b y ł y referatom o tematyce ogólnoafrykańskiej. Spe­ cjalnie ciekawa była prelekcja prof, dr Romana Stopy „Buszmeńszczyzna a pre­ historia mowy ludzkiej", w której autor omówił genezę języka na tle prymityw­ nych dialektów afrykańskich. Tytuły pozostałych referatów przedstawiały się następująco: dr A. Coblentz (Paryż), „Contribution ä l'étude des populations sahariennes"; prof, dr Adam Wanke (Wrocław), „Typy kraniologiczne Afryki"; ks. mgr Czesław B i a ł e k (Toruń) „Stosunki antropologiczne Afryki Środkowej w świetle aproksymacji Wankego, z modyfikacją Czekanowskiego"; dr Josef Wolf (Praga), „Příspěvek к d ě j i n á m nejstaršiho osídleni Afriky"; dr Vladimir Kadlec (Praga), „Rzeźba sakralna Poli­ nezyjczyków i paralele zachodnioafrykańskie"; mgr Roman Raczyński (Praga) „ N i e ­ które problemy etnogenezy Malgaszów"; mgr Henryk Stolarczyk (Łódź), „Uwagi nad strukturą antropologiczną Cyrenajki"; mgr Lucyna Różbicka (Łódź), „ U w a g i nad strukturą antropologiczną ZulóW"; dr Andrzej Wierciński (Warszawa), „Analiza rasowa wczesnodynastycznej ludności z Heluanu ( I — I I dyn.)". Drugi dzień obrad poświęcony był pracom dotyczącym antropologii Egiptu. Większość z nich oparta była na materiałach arabsko-polskich wypraw antropolo­ gicznych. T y t u ł y tych referatów przedstawiają się następująco: prof, dr Eugenia S t o ł y h w o (Kraków), „Cechy opisowe u młodzieży egipskiej'; doc. dr B r o n i s ł a w Jasicki (Kraków), „Zmienność niektórych w y m i a r ó w i proporcji ciała u dzieci i młodzieży egipskiej"; dr Stanisław Panek (Kraków), „Wyrzynanie się uzębienia stałego u dzieci egipskich"; dr P a w e ł Sikora (Kraków), „Rozwój g ł o w y i twarzy młodzieży egipskiej"; dr Napoleon Wolański (Warszawa), „Rozwój proporcji ciała u dzieci egipskich na tle rozwoju dzieci z miast i wsi polskich"; prof. Ahmed Mahmoud E l Batrawi (Kair), „The Physical Traits of the population of Solium, Sidi Barrany and Siwah"; dr Waldemar Szwaykowski (Białystok), „Ciśnienie tętnir �KRONIKA 463 cze krwi mieszkańców Sidi Barrany, Solloum, Marsa Matrouh i Oazy Siwah"; prof, dr Mikołaj Olekiewicz (Lublin), „O pewnym ciekawym przypadku niespeł­ nienia się kryterium Bernsteina w Oazie Siwah"; doc. dr Balazs Bugyi (Budapeszt), „Some regularities and laws in the radiological development growth and matu­ ration of the skeletal system on children"; prof, dr Tadeusz Dzierżykray-Rogalski (Białystok), „Zagadnienie populacyjne Oazy Siwah na tle stosunków demograficz­ nych i zdrowotnych Pustyni Libijskiej" oraz „Długość trwania życia i przyczyny zgonów mieszkańców Marsa Matrouh"; prof, dr Ireneusz Michalski (Łódź), „Uwagi 0 strukturze antropologicznej Egiptu"; dr Evžen Strouhal (Praga), „Příspěvek к antropologii současného obyvatelstva středního a horního Egypta"; prof, dr Sta­ nisław Górny (Wrocław), „Charakterystyka budowy somatycznej ludności Pustyni Libijskiej", „Struktura antropologiczna Beduinów z Oazy Fajum" i „Struktura antropologiczna ludności zachodniej części Delty Nilu"; mgr Irena Szwaykowska 1 dr Waldemar Szweykowski (Białystok), „Uwagi o strukturze mieszkańców L u x o ru"; prof, dr Michał Cwirko-Godycki (Poznań) i prof, dr Tadeusz Dzierżykray-Ro­ galski (Białystok), „Grupy krwi współczesnej ludności Egiptu"; doc. dr Jaroslav Suchý (Praga), „Staroegyptské lebky v Hrdličkowě muzeum v Praze". Podsumowania obrad dokonal prof, dr Tadeusz Dzierżykray-Rogalski. Na zakończenie zebrani obejrzeli film dokumentalny „Ostatni ludożercy" o no­ wo odkrytym szczepie K u k u - K u k u w Nowej Gwinei. Sympozjum białostockie wykazało, że antropologia polska zdobyła sobie na terenie międzynarodowym w y s o k ą pozycję w zakresie badań afrykanistycznych. T. POWIĘKSZYŁY Dzierżykray-Rogalski EGZOTYCZNE EKSPONATY ZBIORY MUZEUM POMORZA ZACHODNIEGO W listopadzie 1961 r. do Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie wpłynęło szereg ciekawych eksponatów. B y ł a tam prymitywna łódź gwinejska, drążona w jednym pniu drzewa. Została ona zdeponowana w Dziale Morskim przez I ofi­ cera statku „Świdnica", A. Drapellę. Również w tym czasie zbiory etnograficzne powiększyły się o kilka ludowych instrumentów z okolic Konakry. Przebywający tam przedstawiciel Muzeum Pomorza Zachodniego, M. Wieprzewski, przesłał do Muzeum drewniane cymbały, zwane balofonem, oryginalną gitarę, m a ł y tamtam oraz naczynie do łuszczenia ryżu. K . M. D A N E S T A T Y S T Y C Z N E DOTYCZĄCE AFRYKI G ł ó w n y Urząd Statystyczny opracował materiał statystyczny dotyczący stosun­ k ó w afrykańskich (Afryka. Ważniejsze dane o rozwoju politycznym i gospodar­ czym krajów Afryki, dod. „Biuletynu Statystycznego", nr 1/49, Warszawa, styczeń 1961, s. 15). Zeszyt zawiera ważniejsze informacje o stosunkach politycznych, po­ wierzchni, ludności, produkcji i handlu zagranicznym krajów afrykańskich (z mapą). A. W. �KBONTKA 464 AFRYKA I AFRYKANISTYKA Polska P O L S K I E BADANIA ARCHEOLOGICZNE NA T E R E N I E PÓŁNOCNO-WSCHODNIEJ A F R Y K I Archeologiczne prace wykopaliskowo-rekonstrukcyjne w Egipcie i Sudanie sta­ nowią jedynie część badań prowadzonych przez polskich specjalistów w basenie Morza Śródziemnego *. Są one jednak bardzo interesujące i obfitują w odkrycia naukowe wykraczające daleko poza lokalne ramy. Badania te rozwinęły się sto­ sunkowo niedawno. Złożyło się na to szereg przyczyn. Utrata przez P o l s k ę w końcu X V I I I w. niepodległego bytu p a ń s t w o w e g o przy­ padła na okres największego rozkwitu archeologii śródziemnomorskiej na świecie. Półto-rawiekowa niewola przerwała obiecujące początki rozwoju tej dyscypliny w naszym kraju. Dość wspomnieć o pracach wykopaliskowych Stanisława Kostki-Potockiego . Po I wojnie światowej archeologia śródziemnomorska, tzw. kla­ syczna, w Polsce pod względem dorobku naukowego, samodzielnych badań, jak również odpowiednio licznej kadry naukowej nie mogła konkurować z innymi państwami, w których rozwój nauki przebiegał pomyślnie, bez zakłóceń natury politycznej. Dopiero w 1936 r. dochodzi do zorganizowania pierwszych polsko-francuskich wykopalisk archeologicznych na terenie Górnego Egiptu. Połączona ekspedycja Uniwersytetu Warszawskiego i Instytutu Francuskiego Archeologii Wschodu w Kairze rozpoczyna pod kierownictwem prof, dr Kazimierza Michałowskiego ba­ dania w Edfu. Trzyletnia kampania (1936—1939) przynosi w efekcie trzytomową p u b l i k a c j ę oraz liczne zabytki sztuki staroegipskiej, które mają po przewiezie­ niu do kraju stworzyć zalążek Działu Sztuki Egipskiej w Muzeum Narodowym w Warszawie. W ekspedycji tej biorą udział m. in. polscy archeolodzy, papirolodzy, architekci i antropolodzy: prof, dr J . Manteuffel, A. Czeczot, T. Górski i M. Żejmo-Żejmis. P o m y ś l n i e rozpoczęte prace przerwane zostają wybuchem I I wojny świato­ wej. Wznowienie badań na terenie Egiptu, tym razem całkowicie polskich, n a s t ę ­ puje dopiero w 1957 r. Wcześniejszy powrót na arenę międzynarodową jest przez szereg lat uniemożliwiony wskutek trudnych w a r u n k ó w zrujnowanego w o j n ą kraju, jak również skomplikowanej sytuacji międzynarodowej w okresie zimnej wojny. W 1957 r. ekspedycja pod kierownictwem prof, dr K . Michałowskiego rozpoczyna prace w Tell Atrib położonym na terenie Dolnego Egiptu. Z biegiem lat ilość 2 3 1 Por. polskie badania w Palmyrze — K . M i c h a ł o w s k i , Palmyre, „Fouilles Polonaises", 1959, Warszawa 1960, oraz Palmyre, „Fouilles Polonaises", 1960, War­ szawa 1962. K . M i c h a ł o w s k i , Stanisław Kostka-Potocki jako archeolog, „Rocznik Historii Sztuki", 1956, s. 503—513. „Fouilles Franco-Polonaises", Rapports, I Tell Edfou 1937, Kair 1937; „Fouilles Franco-Polonaises", Rapports, I I Tell Edfou 1938, K a i r 1938; „Fouilles Franco-Polonaises", Rapports, I I I Tell Edfou 1939, K a i r 1950. Por. K . M i c h a ł o w s k i , Zakład Archeologii Śródziemnomorskiej i prace wykopaliskowe na Bliskim Wschodzie w 1961 г., „Nauka Polska", R. X : 1962 nr 2(38), s. 75—94; t e n ż e , Polskie odkrycia w archeologii śródziemnomorskiej i ich znaczenie dla nauki i kultury polskiej, „Sprawozdania z Prac Naukowych Wydziału Nauk Społecznych", R. I : 1958 z. 3, s. 5—11. 2 :l �KRONIKA 465 stanowisk wykopaliskowych zwiększa się, obejmując dziś obok Tell Atrib, Dabod, Alexandrie i świątynię Hatszepsut w Deir el Bahari. To ostatnie stanowisko wiąże się z n o w ą formą naszej działalności archeologicznej, a mianowicie pracami z dzie­ dziny rekonstrukcji archeologicznych i projektowania konserwacji obiektów zabyt­ kowych. Do tej kategorii należy też projekt zabezpieczenia przed zalewem słynnej świątyni w Abou Simbel. Niezależnie od prac wykopaliskowych na terenie Egiptu, specjaliści polscy prowadzą (w ramach akcji U N E S C O ratowania zabytków Nubii przed zalewem w ó d Nilu) prace badawcze w Sudanie na terenie Faras — staro­ żytnego Pachoras. Powstała w 1960 r. w Kairze Stacja Archeologiczna Uniwersytetu Warszaw­ skiego staje się ośrodkiem kierowniczym licznych wykopalisk polskich, jak również spełnia rolę bazy wypadowej dla ekspedycji wyruszających w teren. Jest całkiem oczywiste, że prace prowadzone przez polskich archeologów, tak rozległe terenowo i tematycznie, są wykonywane przez zespół specjalistów z różnych dziedzin. W eks­ pedycjach biorą udział obok archeologów epigraficy, architekci i filolodzy odpo­ wiednio przygotowani do prac archeologicznych. Bogaty materiał kostny pocho­ dzący z wykopalisk opracowywany jest przez antropologów. Przystępując do omówienia poszczególnych stanowisk badawczych na terenie Egiptu i Sudanu ograniczymy się do badań po I I wojnie światowej pomijając wspomniane już wykopaliska w Edfu. Akcja wykopaliskowa na terenie starożytnego Athribis •', dzisiejszego Tell Atrib, rozpoczęła się w marcu 1957 r. i trwa do chwili obecnej. Już w okresie wyprawy Bonapartego zwrócono u w a g ę na olbrzymi zespół ruin Athribis, które potwierdziły antyczne zapiski, że u schyłku starożytności istniał tam kwitnący potężny ośrodek gospodarczy Dolnego Egiptu. Na terenie miasta kilkakrotnie po­ dejmowano próby wykopalisk, żadna jednak ekspedycja nie w y t r w a ł a dłużej niż rok. Tell Atrib jest terenem wykopaliskowym trudnym, w y m a g a j ą c y m precyzji obserwacji i wielkiej ostrożności w w y c i ą g a n i u w n i o s k ó w . Ciężkie warunki kli­ matyczne stwarzają dodatkowe przeszkody w kontynuowaniu badań. Polska misja pierwsza rozpoczęła systematyczne badania, które doprowadziły do w a ż n y c h od­ kryć naukowych. Podczas pierwszej kampanii wykopaliskowej przeprowadzono w s t ę p n e badania i sondaże. Odsłonięto interesujące konstrukcje z cegły suszonej, w y p e ł n i o n e piaskiem. Okazało się, że jest to konstrukcja wzniesiona dla króla Ah-mose w 2 połowie V I w. p.n.e. Do w a ż n y c h odkryć I I kampanii ' należą dwa depozyty fundacyjne, z których jeden zawierał m. in. modele toporka i dwie pla­ kietki fajansowe z kartuszem Amazisa (wspomnianego Ah-mose), drugi obejmował trzy złote plakietki również z kartuszem tego władcy. W czasie I I kampanii od­ słonięto budowlę z wypalonych cegieł łączonych zaprawą wapienną (II w. n.e.) two­ rzącą rodzaj niszy stanowiącej prawdopodobnie szczątki akweduktu rzymskiego lub innego rodzaju konstrukcji hydraulicznej. Unikatowym znaleziskiem w war­ stwach rzymskich były piece do wypalania wapna z okresu I — I I I w. n.e., któ­ rych doskonały stan zachowania umożliwiał prześledzenie szczegółów konstruk­ cyjnych. 1 Trzecia kampania wykopaliskowa 5 7 przeprowadzona w marcu i kwietniu 1959 r. Por. M i c h a ł o w s k i , Polskie odkrycia w archeologii śródziemnomorskiej... K . M i c h a ł o w s k i , Polskie badania archeologiczne na Bliskim Wschodzie w 1958 г., „Sprawozdania z Prac Naukowych Wydziału Nauk Społecznych". R. I I : 1959 z. 2, s. 41—45. Por. K . M i c h a ł o w s k i , Wyniki polskich badań archeologicznych na Bli­ skim Wschodzie w roku 1959 (Tell Atrib, Palmyra), „Sprawozdania z Prac Nauko­ wych Wydziału Nauk Społecznych", R. I I I : I960 z. 1, s. 35—38. 6 7 .15 - Etnografia Polska Т. V I I �KRONIKA 466 poświecona była głównie przebadaniu wspomnianego zespołu rzymskich pieców wapiennych. Po raz pierwszy można było odtworzyć proces wypalania wapna znany dotychczas jedynie dzięki antycznym źródłom filologicznym, jak prace K a ­ tona (De agricultura), Witruwiusza, Owidiusza, Pliniusza, Apolloniosa z Rodos . Rezultatem badań w 1959 r. było również odkrycie urządzeń typu kanalizacyjnow o d o c i ą g o w e g o z okresu rzymskiego. Z zabytków ruchomych zasługują na wzmian­ kę reliefy ptolemejskie z inskrypcjami, a także saickie z X X I dynastii ( V I I w. p.n.e.), naczynia ceramiczne, lampki oraz terakoty hellenistyczne i rzymskie. Czwarta kampania wykopaliskowa prowadzona przez polskich archeologów miała dla historii Athribis decydujące znaczenie. W czasie prac skoncentrowano bowiem u w a g ę na problemie ustalenia etapów rozwoju tego miasta. Opracowana została chronologia dotychczas odkopanych zespołów ruin — pochodzących z X X V I dynastii, epoki ptolemejskiej i czasów rzymskich. Celem uściślenia datowania tego ostatniego okresu ograniczono się do jednego zespołu architektonicznego — rzym­ skiej łaźni. P o d s t a w ę do uściśleń chronologicznych na terenie Athribis dostar­ czyły zarówno szczegóły konstrukcyjne budowli, jak układ stratygraficzny, przekrój ruin oraz monety. Stwierdzono, że w okresie julijskOnklaudyjskim nastąpił n a g ł y rozwój miasta, którego wyrazem była szeroka rozbudowa. Na ten okres przypa­ dają rnury z c e g ł y palonej, kładzione niekiedy bezpośrednio na kamiennym w ą t k u ptolemejskim lub w ą t k u z X X V I dynastii. W wątkach stwierdzono stosowanie nie przepuszczającego wody cementu oraz szalowanie deskami pokrywanych nim miejsc, czego dotychczas w Egipcie nie spotykano. Dalszy rozwój miasta nastąpił na prze­ łomie I i I I w., za panowania Trajana i Hadriana. Łaźnie zostały rozbudowane przy zachowaniu dotychczasowych osi budynku. Rozbudowę tę potwierdził odkryty uprzednio zespół pieców-wapienników, w których przetapiano elementy dawniej­ szych budowli na nowy m a t e r i a ł . . Okres panowania Antoninów charakteryzuje w Athribis rozbudowa urządzeń kanalizacyjnych. Na te czasy przypada zmiana zasadniczych osi budynku (łaźni) przypuszczalnie spowodowana trzęsieniem ziemi, a następnie odbudową pomieszczenia na innym założeniu architektonicznym. Przy­ puszczenie to potwierdza się na innych terenach miasta. W obrębie term znale­ ziono fragmenty dużych czar granitowych niewątpliwie pochodzących z sal łaźni. Ich charakter stylowy, profile, bazy pozwalają na datowanie najwcześniej na koniec I I I w. n.e. Ś w i a d c z y to, że nie było zasadniczych zmian w zabudowie term od p o ł o w y I I w. do końca I I I w., kiedy to nastąpiło ostateczne zniszczenie tej bu­ dowli. W poprzek zespołu architektonicznego dawnych łaźni przeprowadzono rowy, wykorzystane następnie pod fundamenty wielkich portyków kolumnowych. W koń­ cu I I I w. Athribis stało się jednym z trzech największych miast Egiptu. Potwier­ dzają to zarówno przekazy Ammianusa Marcelinusa, jak i rozbudowa i fortyfi­ kacja miasta. Athribis stanowiło wówczas, dzięki doskonałemu usytuowaniu, cen­ trum gospodarcze kraju oraz handlowe zaplecze portu w Alexandrii. 8 9 Kampanie wykopaliskowe w 1961 i 1962 r. w Tell Atrib stanowiły kontynuację poprzednich b a d a ń . Doprowadziły one do odsłonięcia wielometrowej długości w ą t k u muru z czasów X X V I dynastii oraz resztek portyku ptolomejskiego, który 10 0 M i c h a ł o w s k i , op. cit., s. 35. " Por. K . M i c h a ł o w s k i , Wyniki polskich badań archeologicznych na Bli­ skim Wschodzie w roku 1960, „Sprawozdania z Prac Naukowych Wydziału Nauk Społecznych", R. I I I : 1960 z. 5, s. 5—12. Por. K . M i c h a ł o w s k i , Polskie badania archeologiczne na Bliskim Wscho­ dzie w 1961 г., „Sprawozdania z Prac Naukowych Wydziału Nauk Społecznych", R. I V : 1961 z. 4(21), s. 5—11 (artykuł dotyczy tylko wykopalisk w 1961г.). 1 0 ��KRONIKA 468 w epoce rzymskiej został rozszerzony i otrzymał nadbudowę w postaci pierwszego piętra. Portyk ten był dekorowany freskami. Z czasów ptolomejskich pochodzą grafitty i freski utrzymane w pierwszym stylu pompejańskim, tzw. inkrustacyjnym. Malowidła z rzymskich partii portyku znajdują najbliższą analogię we fre­ skach willi L i w u przy Prima Porta w Rzymie. Odkrycia te rzucają światło na roz­ wój tej dzielnicy Athribis. Miała ona początkowo charakter mieszkaniowy i po­ wstała w epoce ptolemejskiej na miejscu dawnego nekropolu. W czasach rzym­ skich na terenie tym wyrósł wielki ośrodek przemysłowy, składający się z pieców wapiennych. N a s t ę p n y m polskim stanowiskiem archeologicznym o poważnym znaczeniu nau­ kowym jest A l e x a n d r i a . Brak dotychczas metodycznych wykopalisk w tym ośrodku spowodował, że ta trzecia po Atenach i Rzymie wielka stolica starożyt­ ności nie została dokładnie zbadana, plany dawnego miasta zaś, istniejące i po­ dawane obecnie w podręcznikach, dotyczą tylko epoki rzymskiej i są tworami supozycyjnymi nie odpowiadającymi w pełni antycznej rzeczywistości. Nowożytna Alexandria zbudowana została dokładnie na terenie miasta starożytnego. Fakt ten niezmiernie utrudniał prace archeologiczne. Lata ubiegłe nie wnosiły w i ę c wiele nowego do poznania topografii i architektury starożytnego ośrodka. Wyrywkowe badania, bez jakiejkolwiek koordynacji, prowadzone były przez specjalistów egip­ skich jedynie przy okazji budowy fundamentów pod nowe domy. W roku I960 egipska Service des Antiquités zaproponowała Stacji Archeologicznej Uniwersytetu Warszawskiego, aby z okazji niwelacji napoleońskiego fortu Kom el Dikka, poło­ żonego w centrum Alexandrii, przeprowadziła sondaże badawcze. Prace rozpoczęto w grudniu 1960 r. Odkrytych zostało szereg uwarstwień, które pozwoliły na prześledzenie zmian w topografii miasta. Po zdjęciu warstwy należącej do począt­ k ó w wieku X I X (nasypy z okresu Bonapartego) znaleziono pierwszy nekropol arabski z epoki Mameluków. Poniżej znajdowało się starsze cmentarzysko praw­ dopodobnie z X I I I i X I V w. Obecność tych nekropoli dowodziła, że były to tereny podmiejskie. W miarę zagłębiania się w niższe warstwy kulturowe napotkano konstrukcje należące do w ł a ś c i w e g o już miasta, którego obszar począwszy od cza­ sów antycznych poprzez epoki arabskie coraz bardziej się zmniejszał. Zjawisko to jest typowe dla wielkich starożytnych ośrodków na terenie Bliskiego Wschodu. il 12 Pod wspomnianymi już nekropolami znalezione zostały elementy obronne wska­ zujące na przebiegającą tam granicę miasta. Poniżej odsłonięto sklepione budowle przyparte do wielkiego muru arabskiego. Te podziemne konstrukcje stanowiące miejski system kanalizacyjny lub hydrauliczny okazały się najstarszymi zabytkami wczesncarabskiego budownictwa monumentalnego znalezionymi na terenie Ale­ xandrii. Datowane są na okres po islamizacji kraju, prawdopodobnie z końca V I I lub początku wieku V I I I . Z okresu arabskiego pochodzą również znalezione w cza­ sie wykopalisk piece do wytopu metali. Pod warstwami arabskimi znajdowały się typowe rzymskie łaźnie ze śladami malowideł ściennych i fragmentami precyzyj­ nych mozaik. Warstwa rzymska ustępuje z kolei pozostałościom okresu ptolemejskiego. Z tych czasów pochodzi pomieszczenie, w którym odkopana została cenna i piękna marmurowa głowa kobieca z I w. n.e.. z zachowaną polichromią oczu. brwi i włosów. Badania na terenie Alexandrii kontynuowane są niemal bez przerwy. Prowadzą je pod zwierzchnim kierownictwem prof, dr Kazimierza Michałowskiego archeo- Por. M i c h a ł o w s k i , op. cit., s. 7—8. M i c h a ł o w s k i , Zakład Archeologii Śródziemnomorskiejs. 88. �KRONIKA 469 Ryc. 4. Tell Atrib (Athribis). Teren kampanii wykopaliskowej w 1962 r. Resztki planie widoczny grób biskupa Johannesa i wejście do kaplic zawierających freski lodzy i architekci znajdujący się aktualnie w Stacji Archeologicznej Uniwersytetu Warszawskiego w Kairze. Przechodząc do krótkiego scharakteryzowania następnego polskiego stanowiska badawczego na terenie Egiptu — Dabod, należy słów parę powiedzieć o motywach, jakie skłoniły P o l a k ó w do rozpoczęcia tam pracy. Bezpośrednim bodźcem stała się akcja U N E S C O zmierzająca do ochrony starożytnych zabytków Egiptu i S u ­ danu, zabytków, które w niedalekiej przyszłości, w związku z budową nowej tamy w Assuanie, zalane zostaną spiętrzonymi wodami Nilu . Polska Misja jako jedna z pierwszych odpowiedziała na ten apel. W styczniu 1958 г., na zaproszenie egipskiej Service des Antiquités, udała się na objazd 17 stanowisk archeologicznych w Nubii, w rejonie od Szellal do Abou Simbel. Dokonano m. in. przeglądu Merie, El-Allaqi, Quarte, Sebua, Tonqala i Anibe. Zwiedzono jednocześnie kilka słynnych zatopionych częściowo świątyń, jak Gerf Hussein, Amada i Abou Simbel. Przegląd ten pozwolił na zastanowienie się nad wyborem metod i sposobów zabezpieczenia tych zespołów zabytków przed zato­ pieniem. Ze swej strony Misja zdecydowała się na samodzielne wykopaliska w Dabod, leżącym na terenie Nubii egipskiej, jak również wespół z technikami 13 1 3 Por. M i c h a ł o w s k i , Polskie badania archeologiczne na Bliskim dzie w roku 1961, s. 5; t e n ż e . Polskie badania archeologiczne na bliskim dzie w 1958 г., s. 42. Wscho­ Wscho­ �KRONIKA 470 egipskimi na demontaż tamtejszej świątyni. Na obszarze Nubii sudańskiej posta­ nowiono rozpocząć prace wykopaliskowe w Faras, starożytnym Pachoras. Wykopaliska w Dabod koncentrowały się przede wszystkim wokół problemu rampy wiodącej do świątyni oraz f u n d a m e n t ó w O d k r y c i e m , które bezsprzecznie należy uznać za najważniejsze, było znalezienie dwóch b l o k ó w z kartuszami faraona Setosa I I . Fakt ten dowodził, że na miejscu zdemontowanej świątyni z okresu ptolemejsko-rzymskiego znajdowała się monumentalna budowla, przypuszczalnie sakralna, pochodząca z czasów Nowego Państwa, z początków X I X dynastii. Wyko­ paliska w Dabod prowadzone są jedynie przez trzy miesiące letnie, przez pozostałe części roku obszar badań znajduje się pcd wodą. Na terenie Sudanu ośrodkiem zainteresowania Polskiej Misji Archeologicznej stało się starożytne Pachoras — dzisiejsze Faras będące w okresie Nowego Państwa jednym z największych centrów polityczno-kulturalnych tej części kraju. Przed 50 laty badania na stanowisku tym prowadziła cksfordzka ekspedycja prof. Griffitha. Terenem jej poszukiwań były obszary peryferyjne, nekropola i osiedla leżące poza w ł a ś c i w y m centrum starożytnego ośrodka. Ekspedycja polska, pod k'erownictwem prof. Kazimierza Michałowskiego, przystępując w 1961 r. do badań zmuszona była liczyć się z faktem, że za 3 lata Faras zalane zastanie wodami Nilu. Należało więc dokonać wyboru miejsca wykopalisk rokującego pracom n a j ­ większe powodzenie. Zdecydowano się na Kom, stanowiący centrum dawnego P a ­ choras. Stanowisko to nie było badane przez ekspedycję angielską. Wykopaliska prowadzone są z dwu stron wzgórza wznoszącego się na terenie wybranego Komu. W trakcie robót na stoku zachodnim odnalezione zostały znacz­ ne ilości bloków z inskrypcjami, stanowiącymi niegdyś ściany świątyni Totmesa I I I . Wschodni odcinek robót stanowił teren bardzo urozmaicony. Szczyt wzgórza zaj­ m o w a ł y ruiny rnonasteru chrześcijańskiego i arabskiej XVIII-wiecznej fortecy, tzw. cytadeli, pod którą znajdowała się konstrukcja starsza — wielowarstwowy mur kamienny. Posiadał on nadbudowę z cegły palonej i zaopatrzony był w okno z kratą kamienną będące pierwszym tego rodzaju zabytkiem znalezionym na tere­ nie Nubii. Pomiędzy murem a sąsiadującą z nim kopułową budowlą z cegły palo­ nej odkryto elementy budownictwa z cegły suszonej. B y ł y nimi dwie kaplice. Do­ konano w nich najcenniejszych odkryć pierwszej kampanii, odsłonięto wspaniałe freski przedstawiające Archanioła Michała i Madonnę z D z i e c i ą t k i e m oraz naj­ starsze wczesnochrześcijańskie inskrypcje. Odkrycia te, pomijając dużą wartość dla historii sztuki, pozwoliły po raz pierwszy na ustalenie chronologii dwu etapów budownictwa wczesnochrześcijańskiego na terenie Pachoras i umożliwiły prześle­ dzenie nie znanego dotychczas krótkotrwałego nurtu w sztuce wczesnochrześcijań­ skiej tych terenów. Styl fresku Michała Archanioła różni się zasadniczo od po­ dobnych zabytków sztuki koptyjskiej. Utrzymany jest w tradycjach klasycznych, które są zrozumiałe na terenie Nubii, gdzie chrystianizacja dokonywała się pod w p ł y w e m dworu w Konstantynopolu. W kaplicy, w której znajdował się fresk Madonny, znalezione zostały 4 komemoratywne stele pierwszych biskupów P a ­ choras. Najważniejsza z nich poświęcona była biskupowi Johannesowi, zmarłemu W 606 r. n.e. Pozostałe stele dotyczyły Petrosa (stela z 662 r.) i dwie późniejsze 16 <4 Por. M i c h a ł o w s k i , Polskie badania archeologiczne na Bliskim Wschodzie w 1951 г., s. 7. M i с h a ł o w s к i, op. cit., s. 5; oraz t e n ż e , Faras, „Fouilles Polonaise", 1961, Warszawa 1962. U N E S C O , „Le Courrier", t. 14:1961, octobre, s. 40; oraz K . M i c h a ł o w s k i , Peiutures chrétiennes ä Faras, „Bull, du Musée National de Varsovie", t. 3 : 1962. 1 5 1 8 �Ryc. 3. Tell Atrib (Athribis). Fragmenty •rzymskich urządzeń doprowadzających wodę (widoczna studzienka osadowa) �KRONIKA 472 biskupa Jesu i Georgiosa. Kaplice musiały powstać w początkach V I I w. w cza­ sach współczesnych biskupom. Freski mogą być datowane na połowę wieku V I I , Podczas drugiej kampanii wykopaliskowej wytyczne dla dalszych prac sta­ n o w i ł y najważniejsze odkrycia pierwszych badań, nasuwające szereg problemów do rozstrzygnięcia. Najważniejsze z nich dotyczyły ustalenia, czy Johannes rzeczy­ w i ś c i e był pierwszym biskupem Pachoras oraz jaki charakter miała budowla, której mur (z oknem) znaleziono w roku 1961. Wykopaliska 1962 r. potwierdziły słuszność hipotez odnośnie do pierwszeństwa Johannesa, jak również doprowa­ dziły, przy badaniu muru, do niezwykle interesujących odkryć. Po usunięciu blisko 8 tys. m piasku odsłonięto pod cytadelą arabską prostokątny budynek dawnego kościoła wczesnochrześcijańskiego, którego ściany zewnętrzne partiami wykonane były z wtórnie użytych bloków z budowli faraońskich. Odnaleziony kościół posiadał pięć naw, z których środkowa zakończona była absydą dekorowaną malowidłami. Malowidła ścienne znaleziono również w pobliżu południowego wejścia do kościoła. Przedstawiały one Michała Archanioła raz jako stojącego, raz jadącego na koniu wodza zastępów niebieskich walczących ze zbuntowanymi aniołami. W Nartexie zna­ leziono dalsze malowidła, z których zachodnie, znajdujące się po lewej stronie drzwi, przedstawiało patrona kościoła — Michała Archanioła — przychodzącego na pomoc „trzem młodzieńcom w płomieniach pieca ognistego". Udało się stwier­ dzić, że pod postaciami młodzieńców przedstawieni zostali trzej biskupi Pacho­ ras — Kalouthas, Aaron i Stefanos, których stele znajdowały się po drugiej stronie muru, w miejscach odpowiadających poszczególnym osobom malowidła. Fresk ten jest doskonale zachowany. Pod względem jakości wykonania należy n i e w ą t ­ pliwie do najwybitniejszych osiągnięć sztuki bizantyjskiej. Ściany kościoła ozdo­ bione są ponadto innymi malowidłami, z których część odsłonięto w czasie drugiej kampanii wykopaliskowej. Są one wykonane bądź techniką „al fresco", bądź „a tempera". Badania na terenie Faras kontynuowane będą w roku 1963. ;i Ostatnim problemem, jaki należy poruszyć przy omawianiu polskich badań na terenie północno-wschodniej Afryki, jest sprawa nie związana bezpośrednio z pracami wykopaliskowymi, zalicza się jednak do najpoważniejszych przedsię­ wzięć naukowych. Po pierwsze jest to zagadnienie konserwacji świątyni Abou Simbel, po drugie rekonstrukcja ś w i ą t y n i Hatszepsut w Deir el B a h a r i . Projekty zachowania świątyni w Abou Simbel zostały przedstawione przez dwa ośrodki techniczno-naukowe, włoski i francusko-amerykański. Obie propozy­ cje w y m a g a j ą wielkich nakładów finansowych. Projekt włoski zaakceptowany przez rząd egipski i U N E S C O przewiduje wycięcie świątyni ze skały, w której została wykuta, i podniesienie budowli o 60 m w górę, aby znalazła s i ę nad po­ ziomem wody. W rzeczywistości łączy się to z całkowitym zniszczeniem tej naj­ wspanialszej ze świątyń nubijskich pozbawiając ją charakterystycznego tła i dając w zamian t w ó r sztuczny i nieprawdziwy. Prof. К. Michałowski przedstawił rządowi egipskiemu projekt znacznie tańszy, który pozwoli zakonserwować ś w i ą t y n i ę Abou Simbel in situ, udostępniając ją jednocześnie zwiedzającym. Projekt ten, którego koncepcję opracował dr L . D ą ­ browski, powstał przy współpracy prof. R. Cebertowicza, dr L . Dąbrowskiego, inż. J . Teligi i rzeźbiarza A. Siemaszki. Przewiduje on zbudowanie przed świątynią małej tamy w rodzaju amfiteatru, którego scenę stanowiłaby fasada wielkiej świątyni. Mała świątynia, leżąca w pobliżu, zakryta zostanie wodoszczelną komorą 17 1 7 Por. M i c h a ł o w s k i , dzie w 1961 г., s. 10. Polskie badania archeologiczne na Bliskim Wscho­ �KRONIKA 473 Ryc. 4. Tell Atrib (Athribis). Teren kampanii wykopaliskowej w 1962 r. Resztki ptolemejskiego portyku kolumnowego. W głębi widoczne rzymskie urządzenia doprowadzające w o d ę ze szklanym dachem i połączona z otwartym teatrem dużej świątyni przy pomocy podwodnego korytarza. Projekt ten złożony został do dyspozycji rządu egipskiego. Ostatnim zagadnieniem jest sprawa rekonstrukcji świątyni królowej Hatszepsut. Władze egipskie zwróciły się do Stacji Archeologicznej UW w Kairze z propozycją objęcia nadzoru i przedstawienia koncepcji rekonstrukcji tego obiektu. Pracę tę prowadzi obecnie dr L . Dąbrowski — g ł ó w n y architekt Stacji — przy pomocy młodych polskich archeologów, egiptologów i architektów. Przewiduje się, że w ciągu trzech lat prace przy rekonstrukcji winny być ukończone. Polskie badania archeologiczne w Egipcie i Sudanie, w miarę jak na to po­ zwalają możliwości kadrowe i czasowe, wykazują stałą tendencję do rozszerzania się. Zaobserwować można równocześnie bardzo pomyślne zjawisko ogromnego wzrostu autorytetu nauki polskiej na tych terenach, wyrażające się coraz poważ­ niejszymi propozycjami współpracy ze strony miejscowych władz. Wiklor A. Daszewski �KRONIKA 474 LISTY Z KONGA Dzięki uprzejmości Pana Ignacego Radeckiego otrzymaliśmy szereg listów skie­ rowanych do niego przez polskiego lekarza, dr Leszka Aleksandrowicza, przeby­ wającego obecnie w Port Francąui w Kongu. Listy te są dowodem, że Europejczyk złączony z mieszkańcami tego kraju w walce ze wspólnym wrogiem —- w tym wypadku z chorobami — zaczyna widzieć i rozumieć o wiele lepiej te problemy, które z perspektywy kilku tysięcy kilometrów wyglądają na zagmatwane i nie­ jasne. Ponieważ szereg opisów i reflekcji przytoczonych przez dr Aleksandrowicza może rzucić ciekawe światło na problemy interesujące etnografów, i nie tylko etnografów, więc publikujemy poniżej szereg wyjątków z kolejnych listów. Zbędne jest przedstawianie dr Aleksandrowicza, który sam świetnie to czyni w liście z 18 IV 1961 r. Port Francąui, dn. 1 8 I V 1961 r ...Wśród czarnych ja, jedyny biały człowiek w szpitalu (poza siostrą z Misji Katolickiej), czuję się dobrze, bo sam wyczuwam ich wdzięczność i serdeczność za udzielaną pomoc. Jest to chyba najwyższa zapłata dla lekarza. Oczywiście cho­ roby tropikalne to nie jest mur do nieprzebycia, nawet dla chirurga-urologa, jednak nie może nie zaskoczyć każdego z nas lekarzy konieczność zupełnie nowego podejścia do leczenia tutejszych chorych ze względu na odmienny „specyficznie" przekrój spotykanych najczęściej chorób. Malaria, śpiączka, pasożyty przewodu pokarmowego, moc wtórnych anemii, zupełny brak ślepych kiszek, oto pierwsze z brzegu choroby, obok dużej ilości chorób wenerycznych i całej masy chorób skórnych — plagi tutejszej ludności murzyńskiej. A ponadto jest tu — w całym tego słowa znaczeniu — chmura wojenna, o typie chyba sprzed I wojny ś w i a t o w e j ; ofiar dostarczają nieustanne potyczki wojenne, wzajemne wybijanie s i ę w sposób bar­ barzyński i okrutny szczepów Baluba, Lulua czy Baskilele, walczących o prawo pierwszeństwa, prawo gospodarza bezwzględnego, niegościnnego, na własnej ziemi. Zrozumiałem tu, w Port Francąui, że spokój i przyszłość Konga, rozwiązanie zagmatwanej sprawy, nad którą biedzą się narody świata, leżą nie w New-Yorku, Genewie, nawet nie w Leopoldville czy też miasteczku pięknie położonym nad brzegiem morza, gdzie obecnie pracuję, ale chyba w samej dżungli, w umysłach samych Kongijczyków. Ktoś musi ich zjednoczyć. Według mnie federacjonizm jest zaprzeczeniem zrozumienia tej sprawy. O tym można się przekonać w broussie, czyli po tutejszemu w gęstwinie... Słuszność uwag zawartych w wypadków w Port Francąui, które tym fragmencie potwierdzają opisy znajdujemy w następnym liście. przebiegu Port Francąui, dn. 20 X I 1961 r. ...nie czuję się samotny w ogólnie przyjętym znaczeniu. Powiem w i ę c e j — bar­ dziej byłem samotny w Polsce niż teraz tu w Kongu. Kiedy przez trzy miesiące po wypadkach w Port Francąui przebywałem w Luluabourgu, to uczucie pewnego osamotnienia, kiedy rozmawiałem i stykałem się z Belgami, Grekami czy też Portugalczykami pozostałymi tutaj dla ratowania resztek fortuny — nie widzącymi budzącego się świata — to uczucie odżyło, kazało mi szukać bliższej styczności z ludźmi traktowanymi dotąd jak mizerna siła robocza i nic w i ę c e j . Zadawałem sobie często pytanie, dlaczego oni wszyscy zgodni są w odruchach rasizmu nie usprawiedliwionego żadnymi ludzkimi względami. Kiedy z n ó w znalazłem się w Port Francąui — jedyny lekarz na dwa szpitale — postanowiłem poprzez ich �KRONIKA 475 schorowane ciała zaglądnąć głębiej. Nie w sposób naukowy, jakiś socjologiczny, lecz inny, odpowiadający mnie samemu. Miałem świetną okazję. Tuż przed wypad­ kami operowałem w ukryciu Kongijczyka ze szczepu Lulua. To, że się nim zająłem bardziej niż innymi, wynika z mojej przekornej natury. B y ł rzeczywiście nie­ szczęśliwy, wiedząc, ilu w ó w c z a s Lulua ginęło w okolicach Port Francqui za to tylko, że to nie ich ziemia. W szpitalu bałem się go umieścić, gdyż w każdej chwili mógł być otruty przez Baluba — pielęgniarzy, stanowiących tu większość obok szczepu Baskilele. Tak więc w y l ę k n i o n e g o Filipa Mulandę wprost z sali operacyjnej (usunąłem mu rozległy guz w okolicy lędźwiowej) przewiozłem samochodem wyproszonym u Anglika z wojsk Ghany (wtedy jeszcze nie dyspono­ w a ł e m w ł a s n y m jeepem) do jego domku w dzielnicy murzyńskiej Port Francqui. Anglik był nawet trochę zdziwiony, czemu to tak troszczę się o chorego. Przecież po takiej operacji nic innego mu nie pozostawało, jak pójść piechotą do domu — przecież chodziło o Murzyna! Filip był jednak bardzo wzruszony moją troską o jego życie, bo w ten sposób nikt z pracowników szpitala nie miał do niego dostępu; gorąco pragnął żyć — miał dwie żony i pięcioro dzieci w domu. Przed pożegna­ niem ustaliliśmy, że sam mu usunę szwy, że ma zgłosić się wprost do mnie, do hotelu „Pod Palmami'", dn. 28 kwietnia o 3 p.p. Któż z nas wiedział wtedy, że będzie to bardzo niespokojny dzień, specjalnie tragiczny dla białych mieszkańców hotelu. I w ł a ś n i e w tym czasie, kiedy żołnierze kongijscy z hełmami przykry­ tymi trawą z brusu czaili się wokół hotelu, czekając na rozkaz natarcia, Filip (nie wiedząc o niczym i czując się już dobrze po operacji) zmierzał od strony rzeki Kasai wprost do hotelu. Kiedy czekałem na niego po skromnym obiedzie ze Szwe­ dami, pracującymi w Mouvement Control ONU, i w y s z e d ł e m ze swego pokoju na taras z rozległym widokiem na płynącą w dali rzekę i piękne palmy — uderzony zostałem denerwującą ciszą. Od rana było już wiadomo, ż e coś wisi w powietrzu i że hotel, zabrany do wyłącznej dyspozycji wojsk Ghany, stanowi kamień obrazy. W dodatku, jak na nieszczęście, przylecieli z Luluabourga dwaj ministrowie Lulua i widząc, co s i ę dzieje, ledwie zdołali się schronić do hotelu pod opiekę władz ONZ. Filip Mulanda tymczasem natknął się na ukrytych w brusie żołnierzy, prosząc ich o przepuszczenie go do doktora w hotelu. Żołnierzy się nie bał, bo to element niemiejscowy, a w i ę c neutralny wobec rozjątrzenia pomiędzy mniejszością Lulua a szczepami Baskilele i Baluba. Widząc, co się dzieje, i sam mając stracha, prosił tylko o jedno — o niezabijanie doktora, o którym wie, że jest przyjacielem wszystkich Murzynów, nie wyłączając żołnierzy. Muszę dodać, że — na moje szczęście — sporo m i a ł e m w tym czasie rannych żołnierzy w szpitalu, wielu ope­ r o w a ł e m i w ten sposób poprzez działania wojenne nawiązał się mój kontakt z pierwszymi pacjentami w Port Francqui. Co zdecydowało o tym, że zostałem potraktowany „nieszablonowo" — dotąd nie wiem na pewno. Przypominam sobie tylko, że padło pytanie: „gdzie jest doktor", i jakąś nagłą zmianę postawy poprzed­ niej wrogości połączonej ze strachem. Tak, b y ł e m uratowany w tych pierwszych momentach... to pewne... ...Dziś z Filipem jesteśmy oczywiście przyjaciółmi, prawie codziennie wpadam moim jeepem pod domek w dzielnicy murzyńskiej, bawię się z dziećmi Mulandy, rozmawiamy z Rosalie i Sophie — jego żonami (posługując się moim nędznym dialektem tshiluba — językiem tutejszym), wreszcie poznaję przyjaciół Filipa, gram z nimi w karty, piję nawet alkohol z palm..., nie czuję się osamotniony, odczuwam natomiast w o k ó ł siebie atmosferę serdeczności bardzo szczerej i bez­ pośredniej. Jeśli tylko mogę, służę moim przyjaciołom radą i pomocą. A jestem w tej szczęśliwej sytuacji, że m o g ę wiele! �476 KRONIKA Ryc. 1. Filip Mulanda Ryc. 2. Di' Aleksandrowicz w otoczeniu rodziny Mulandy Filipa A teraz, po tej nieco przydługiej opowieści o Filipie Mulanda i uratowanym doktorze, przystępuję do konkretnych odpowiedzi na pańskie pytania. Otóż jestem dotąd jedynym lekarzem pracującym w dwu szpitalach w Port Francąui (drugi szpital należy do spółki akcyjnej B . C . K . — Bas Congo — Katanga i obsługuję w zasadzie pracowników tegoż towarzystwa; pracuję tam oczywiście honorowo z własnej nieprzymuszonej woli) �KRONIKA 477 Ilość pacjentów, którymi się opiekuję, jest dość trudna do określenia, bo poza pacjentami szpitalnymi (łączna ilość łóżek 270) mam sporo ambulatoryjnych, wreszcie opiekuję się i odwiedzam rozsiane w brusie i dżungli „dispensairey" należące do szpitala i leżące w promieniu 50 — 100 — 150 km. Jest ich w sumie 8, z tego 2 nie są czynne po wypadkach z kwietnia i maja br. Praktycznie tzw. informierzy dostarczają mi najcięższe wypadki do rozstrzygnięcia — na szczęście są to dobrze wyszkoleni pracownicy służby zdrowia i sam właściwie w zakresie chorób tropikalnych wiele się od nich mogę nauczyć. Posługują się oni z dużą umiejętnością instrumentami i znają sporo zabiegów z zakresu pielęgniarstwa. To, co Pana zdziwi zapewne — to moje szerokie możliwości operowania tu na miejscu, w obu szpitalach. Korzystając z bardzo dobrego zaopatrzenia w instru­ mentarium, z umiejętnej pomocy siostry i asystenta Murzyna przeprowadzam dziennie 4 do 6 operacji, nie wyłączając bardzo ciężkich, jak np. usunięcie wola, operacje żołądka, kiszek, wszelkie operacje ginekologiczne, położnicze, nie w y ł ą ­ czając oczywiście mojej specjalności. Muszę dodać, że ludzie tutejsi znoszą ś w i e t ­ nie ciężkie nawet zabiegi — kobiety bezpośrednio po porodzie chodzą, „jak gdyby nic", a w dodatku ciało moich czarnych nie ma skłonności do ropienia. Powie­ działbym bardziej po lekarsku — pewne gatunki bakterii ropotwórczych „nie znoszą tego klimatu"!!! P.S. Mam prośbę do pana — o ile jest wykonalna. T u strasznie wierzą w ta­ lizmany — od tego ma zależeć szczęście. Mój przyjaciel Filip Mulanda prosi mnie bardzo, aby z Polski przysłano mu fetysz. Wiem, że będzie szczęśliwy, bo dotąd był zawsze „bity". Czy można coś przesłać, choćby w liście, pod moim adresem, że to jest dla Filipa Mulandy. Nie chodzi broń Boże o rzecz wartościową, lecz o c o ś , co by można nosić na szyi, mogą to b y ć bezwartościowe medaliki (bo porządniejsze ukradną) dla powieszenia w domku, ewentualnie dla obu żon. Wprost nie dają mi spokoju w tej głupiej sprawie. Chcą być szczęśliwi!!! Jak się dowiadujemy z następnych listów oraz ze słów pan Rad-ecki wysłał do Konga kilka naszyjników i wisiorków nych w warszawskiej CPLiA. A oto odpowiedź z Konga: samego ofiarodawcy, ze srebra, zakupio­ Port Francąui, dn. 19 I I 1962 r. Serdecznie dziękuję Panu za list i za paczkę z amuletami, która szczęśliwie doszła. A m u l e t ó w jeszcze nie wręczyłem, gdyż rodzina moich przyjaciół (tzn. Mulanda oraz dwie jego żony — Rozalia i Zofia) wyjechała na dwa tygodnie na wieś, korzystając z urlopu FUipa, i dopiero jutro zawita przypuszczalnie do Port Francqui z powrotem. Wyjazd był konieczny ze względu na konflikty rodzinne (ten je nazywa z francuska „disseution", co nie wyklucza rękoczynów) i na moją radę, że „trzeba się poradzić rodziców". Zresztą to nie b y ł mój w y m y s ł . T u rodzina z rodzicami na czele decyduje o „miłości", rozwodzie i wszystkich najważniejszych życiowych posunięciach dzieci. A sprawa jest i prosta, i skomplikowana zarazem. Rozalia jest żoną Filipa od blisko 10 lat — stadło to posiadało już czworo dzieci i wszystko byłoby dobrze, gdyby nie wypadki sprzed roku w Port Francqui, kiedy Lulua byli prześladowani i masakrowani przez Balubów. Wtedy to Filip postradany wiele na swojej majętności (4 pary spodni rozszarpanych przez żołnierzy, rozbite 3 krzesła i porwana garderoba żony) wysłał żonę wraz z dziećmi na w i e ś do rodziców Rozalii. Sam, będąc osamotniony, wyszukał ..konkubinę'' Zofię, którą pokochał na równi z żoną prawdziwą. Kiedy Rozalia wróciła z dziećmi, wszystko �478 KRONIKA się jakoś układało. Wedle zwyczaju każda mieszkała w innym domku, a poczciwy Filip z matematyczną ścisłością dzielił dni tygodnia (chodziło o noce) pomiędzy Rozalią i Zofią. Jedno było zmartwienie, z którego mi s i ę zwierzał, a na które b y ł e m bezradny: Zofia nie zachodziła w ciążę; a przecież mieć dzieci, i to naj­ w i ę c e j , to największe pragnienie każdego Kongijczyka. W dodatku z braku dzieci pozycja Zofii wobec Rozalii stawała się coraz słabsza... A Filip kochał uczciwie obie. Z drugiej strony Rozalia zaczęła się ostatnio dąsać, „coś się popsuło w p a ń ­ stwie duńskim". Wreszcie obie babki pobiły się z powodu walizek, które kupiliśmy z Filipem dla nich. Niestety, nie b y ł y tego samego koloru, zielona i czerwona. Każda z nich pragnęła mieć czerwoną. Potem Rozalia zaczęła w y m y ś l a ć , „zjechała z tematu g ł ó w n e g o ' , rzucając wyzwiskami na Zofię, o zgrozo, nie mającą dotąd dzieci. Biedny Fiiip — co tu mówić, jeden mężczyzna między dwoma babami — skręcał się z bezsilności, nawet rozpaczy. W końcu zadecydowaliśmy ten wyjazd i nie wiem, jaki wyrok zapadnie? Ważność oczywista tej rodzącej dzieci jest nieza­ przeczalna, ale Zofia ma lepszy charakter, jest bądź co bądź ś w i e ż y m nabytkiem, lecz trochę zanadto zazdrosna... J a k się rozwiąże ten w ę z e ł gordyjski? Całość tego splotu znam bardzo dobrze — powiem więcej — przeżywam go po swojemu, nie widzę w nim żadnych ponurych, obłudnych zakamarków, prócz pragnienia ludz­ kiego prostego wyjścia. Pragnę im dopomóc, a osoba Filipa stała mi się naprawdę bliską. Może dlatego bardzo intensywnie odczuwam przyjaźń tych ludzi, bo to odpowiedź, że mam codziennie w s p ó l n e wieczory, w s p ó l n e zmartwienia i troski... Port Francąui, dn. 20II 1962 r. Przyjechał Filip z żoną. Druga połowica pozostała jeszcze na tydzień u swej matki. Z tego powodu w r ę c z y ł e m talizman Filipowi, powodując jego nieukrywaną radość. Trudno mu wytłumaczyć, że droga do szczęścia i wszelkich radości nie jest taka prosta i nie zależy od mile świecących rzeczy zawieszonych na szyi. Ale ta niekłamana radość, wielka wdzięczność dla pana, nieznanego przyjaciela doktora z Polski, niech będzie panu i mnie również istotną zapłatą. Psychologicznie zresztą każdy optymistyczny bodziec znaczy wiele dla każdego z nas. Niech mu więc służy najlepiej. Co do Zofii i Rozalii, zdecydowaliśmy wspólnie wręczyć im talizmany, gdy będą razem, i trochę im pogrozić, że takie piękne rzeczy prawy małżonek odbierze, jeśli kłótnie powtórzą się. Co do wyniku rozmów, rodzice postanowili kontynuować obecne pożycie Filipa z Rozalią i Zofią polecając, aby gospodarstwo obie babki prowadziły oddzielna. Odbije się to oczywiście na mojej kieszeni, ale więcej będzie spokoju... Zresztą doświadczeni rodzice (i zwyczaj tutejszy — a jakże!) m a j ą w zanadrzu rozwiązanie rezerwowe: „Jeśli nic z tego nie wyjdzie, mamy dla ciebie — Filipie — nową, młodą żonę". Niestety, Filip nie zdążył jej przed odjazdem obejrzeć, co zresztą nie ma wielkiego znaczenia. A więc jakoś to będzie... Port Francąui, dn. 27II 1962 r. Znów upłynął tydzień. Przyjechała Rozalia / maleńkim Janem. Odbyła się uroczystość „amuletowania" przed odjazdem na tydzień Zofii. T a ostatnia odje­ chała do Luluabourga z powodu uroczystości żałobnych po ojcu, które trwają tu bez mała rok. Z tego powodu nosi, wedle obyczajów, najgorsze suknie, choć g ł o w y pcmimo „kartume" zgolić nie chce. Ma uczesanie w postronki — najcudniejsze. Sądzą, że to z w y k ł y babski wybieg: po prostu babki się nie znoszą. Amulety roz­ dane pod grozą i rygorem, może odniosą praktyczny skutek — bo inaczej biedny mój przyjaciel nie będzie miał spokoju. Zofia ma wrócić za tydzień. �KRONIKA 479 Do domku zaglądam codziennie i pilnuję porządku. To tu brudno, to czemu dziecko nie umyte, to czemu woda do herbaty nie była zagotowana? Jednym sło­ wem, czuję się jak u siebie w domu. A oni, i to łechce moje serce najbardziej, nie są zdziwieni, że się tak panoszę — dawno przeżyli wstrząs kontaktu z b i a ł y m i teraz wiedzą, że to z w y k ł a ludzka przyjaźń. To jest moja karta w s t ę p u do ich wszelkich tajemnic, do ich radości i smutków. Dla mnie znowu to jedyne w y j ś c i e w poznaniu tych ludzi, jedyna droga do normalnej pracy i dobrego samopoczucia... Dalszy ciąg historii amuletów pozwolił doktorowi Aleksandrowiczowi na sfor­ mułowanie głębszej refleksji na ten temat. W liście z dnia 20 II 1962 r. czytamy: Port Francąui, dn. 20 I I I 1962 r. ...Wracając do „fetyszów" — radość sprawił pan wielką, co tu s p ł y w a oczy­ wiście na moją osobę. C i ludzie mają zupełnie inną psychikę; do tych drobiazgów przywiązują przesadne znaczenie. Teraz się zorientowałem, jakie interesy na tej ich naiwności robią różni właściciele talizmanów zachodnich, rezydujący np. w B r u ­ kseli czy Agivnonie. Przysyłają tu katalogi i wydzierają tym biedakom ostatnie pieniądze. Wśród nich nie brak niestety księży... Na tym urywają się na razie listy Pana Aleksandrowicza. Pozostanie on w Kon­ gu zapewne jeszcze rok albo i dłużej. Liczymy, że nadejdzie od niego jeszcze sporo równie ciekawych listów. Nietrudno się zorientować, że zawierają one sporo cie­ kawego materiału dla etnografów. Może nie jest to materiał, który posłuży za pod­ stawę do pisania naukowych prac, ale w każdym razie może bardzo dobrze służyć do ilustrowania tez w nich zavoartych. Z drugiej strony tych parę kartek oryginal­ nego tekstu polskiego z Afryki jest dowodem tego, że najlepsze tradycje badaczyamatorów poznania tajemnic i istoty życia ludzkiego kontynentu afrykańskiego znajdują swoją coraz bardziej żywiołową kontynuację, która być może w niedługim już czasie zastąpiona zostanie przez systematyczne badania naukowe organizowane przez nasze i afrykańskie instytuty naukowe. Do druku opracował: Krzysztof Makulski ZSRR POSIEDZENIE A F R Y K A N I S T Ö W R A D Z I E C K I C H POŚWIĘCONE KOORDYNACJI BADAŃ PROBLEMOM Dnia 26 lutego 1957 r. w Instytucie Etnografii Akademii Nauk Z S R R odbyło się posiedzenie naukowe, którego celem było ustalenie planów naukowo-badawczych nad Afryką. Wzięli w nim udział przedstawiciele wielu nauk i dyscyplin, a w i ę c etnografowie, orientaliści, geografowie, ekonomiści i specjaliści od spraw m i ę d z y ­ narodowych. Obecnych było również wielu obserwatorów z innych dziedzin. Jeśli chodzi o reprezentacje środowiskowe, to najliczniejsze delegacje pochodziły z Mo­ skwy i Leningradu, choć nie brak było i przedstawicieli zakładów naukowych z innych miast. W słowie w s t ę p n y m wygłoszonym przez I. I. Potiechina podkreślono szcze­ gólną aktualność badań afrykanistycznych. O postępach tych badań świadczyły między innymi cztery referaty, które od­ czytano podczas pierwszej części obrad. B y ł y to: D. A. Olderoggiego, „Feudalizm ' �480 KRONIKA w Sudanie Zachodnim w X V I — X I X w.", I . I . Potiechina, „Problematyka badań nad składem etnicznym Afryki na tle załamania się systemu kolonialnego", G. S. Skcrowa, „Problem algierski", i I . P. Jastriebowej, „Sytuacja ekonomiczna i poli­ tyczna w Unii Południowoafrykańskiej". Drugą część poświęcono na omówienie planu badawczego na lata 1957—1960. G ł ó w n e punkty tego planu zostały zreferowane przez I . I. Potiechina, który zwrócił u w a g ę na wzrost zainteresowania się Afryką. Jak wynika z jego słów, do Rewo­ lucji Październikowej opublikowano w Rosji 294 pozycje dotyczące Afryki. Od 1917 do 1945 r. wyszło ich 113. W ostatnim zaś dziesięcioleciu obejmującym lata 1946— 1956 wydano ich r ó w n ą setkę. Jak łatwo z tego obliczyć, do roku 1956 ukazało się 507 pozycji. Jest to dorobek, którego we współczesnych badaniach afrykanistycz­ nych pominąć nie można. Naturalnie nie wszystkie wyliczone powyżej pozycje są oryginalnymi pracami uczonych rosyjskich czy radzieckich, ponieważ pewien pro­ cent stanowią tu tłumaczenia z języków obcych. Niemniej cyfra pozostaje nadal imponująca. Plan na najbliższe lata przewidywał opracowanie problemów zgrupowanych w V I I działach. Pierwszy z nich poświęcony był zagadnieniom historii Afryki do czasów kolo­ nizacji europejskiej. Szczególny nacisk położono tu na jak najszybsze opublikowa­ nie pozycji: Z historii kultury ludów Zachodniego Sudanu, Kolonizacja Afryki Wschodniej -przez Arabów, Ustrój społeczny Madagaskaru w XIX w. i Monomotapa. Poza tym zamierzano opublikować szereg źródeł arabskich do historii Afryki śred­ niowiecznej. W tym celu zespół prof. Olderoggiego uczynił już w y b ó r n a j w a ż n i e j ­ szych źródeł, których cztery tomy miały ukazać się do roku 1960. W ten sposób uczeni radzieccy pragną pomóc swym afrykańskim kolegom w pisaniu historii lu­ dów przez nich reprezentowanych. Drugi dział obejmował problematykę związaną z kolonizacją Afryki. Do naj­ ważniejszych planowanych pozycji zaliczyć trzeba: Konferencję berlińską 1884— 1885, Współzawodnictwo Anglii i Niemiec w Afryce Wschodniej w 2 połowie XIX w., Ekspansję francuską w Zachodnim Sudanie w 2 polowie XIX w., Zarys historii walk Zullusów i Kosa z anglo-burskimi kolonizatorami oraz Walkę Maszona i Matabele przeciw kolonizacji Rodezji. Skład etniczny poszczególnych państw afrykańskich stał się obiektem badań trzeciego działu. W planie przewidziane b y ł y publikacje na temat składu etnicz­ nego Konga (b. Kongo belg.), Nigerii, Tanganiki, Afryki Południowo-Zachodniej, Angoli i Mozambiku. Poza tym przewidywało się wydanie książek: Ludność Fede­ racji Rodezji i Niasy, Domy i osady ludów Bantu oraz Zarys etnografii współcze­ snej Etiopii. Na szczególne podkreślenie zasługuje inicjatywa wydania mapy etnicz­ nej Afryki, która już została zrealizowana. Najobszerniejszy okazał się dział ekonomiczno-społeczny, w którego ramach zamierzano w y d a ć 20 do 35 prac. A oto tytuły niektórych projektowanych prac: Rozwój ekonomiczny i walka ludów Nigerii z uciskiem imperialistycznym po II wojnie ś w i a t o w e j , Rozwój ekonomiczny i walka ludów Francuskiej Afryki Za­ chodniej z uciskiem imperialistycznym po II wojnie światowej, Liberia pod uci­ skiem monopoli amerykańskich, Ruch narodowowyzwoleńczy Ugandy po II woj­ nie światowej, Podstawowe problemy rozwoju społeczno-ekonomicznego Konga Bel­ gijskiego po II wojnie światowej, Ludy Maroka, Algieru i Tunisu w walce o nie­ podległość, Zmiany ekonomiczno-społeczne a kolonialna polityka Anglii w Afryce Brytyjskiej oraz Problem chłopski w Egipcie. Zdaniem I . I . Potiechina poprzednie prace na podobne tematy miały jeden w a ż n y mankament, mianowicie m ó w i ł y je- �KRONIKA 481 dynie o stosunkach łączących kolonie z ich metropoliami zapominając o zmianach, jakie zachodziły w obrąbie samych kolonii. Właśnie ten ostatni problem winien b y ć szczególnie dokładnie opracowywany przez uczonych radzieckich. Należy po­ rzucić tak nieostre pojęcia, jak np. „chłopstwo", ponieważ tym jednym określe­ niem nie wyczerpuje się złożoności stosunków społecznych panujących w ramach nawet poszczególnych wiosek. Poza tym pozostaje do opracowania proces rozwar­ stwiania klasowego społeczeństw afrykańskich. Prawidłowe odtworzenie tego pro­ cesu może być jedynie wynikiem ścisłej współpracy etnografów z ekonomistami. Historycy z kolei powinni większy nacisk położyć na badania zmian zachodzących w stosunku metropolii do swych byłych kolonii. Zaskakujący jest również fakt, że w Związku Radzieckim do 1956 r. nie ukazała się ani jedna praca, która omawia­ łaby problem pojawienia się nowej siły społecznej w Afryce, jaką stanowi klasa robotnicza. Brak jest również opracowań na temat dynamicznej warstwy inteli­ gencji. Wszystkie te zaniedbania powinny być, zdaniem referenta, w jak najszyb­ szym czasie nadrobione. W dziale piątym umieszczono przygotowanie dwu dużych publikacji, a miano­ wicie: Historii Republiki Sudańskiej oraz Ludy Złotego Wybrzeża w walce o nie­ podległość. Obie te pozycje miały być opracowane przez ośrodek leningradzki. Filologia, czyli dział szósty, miał się opierać na pracach grupy roboczej stwo­ rzonej przez Instytut również w Leningradzie. Została ona powołana w 1956 r. i zajmuje się badaniem j ę z y k ó w i literatur afrykańskich. W planie tej grupy wid­ niały m.in. książki: D. A. Olderoggie'go, Wstęp do badań nad językami afrykańskimi oraz Zarys folkloru i literatury południowoafrykańskich Bantu, O pochodzeniu i zasięgu języka suahilí i Zarys historii współczesnej literatury egipskiej. Prace Instytutu Geograficznego stanowiły siódmy i ostatni dział planu. Prze­ widywano w nim między innymi wydanie prac: Geografia fizyczna Algieru, Ma­ roko. Przyroda i gospodarka, Egipt. Przyroda i gospodarka oraz Federacja Rodezji i Niasalandu. Po przedstawieniu przez I. I . Potiechina tych ramowych p l a n ó w naukowych rozwinęła się ożywiona dyskusja, w której A. I . Sobczenko i E . N. Miasina pod­ kreślili potrzebę dogłębnych badań zróżnicowania etnicznego Afryki. W wyniku dyskusji uczestnicy obrad doszli do wspólnego wniosku, że w najbliższym czasie należałoby powołać kompleksową ekspedycję afrykanistyczną, w której skład we­ szliby geografowie, filolodzy, etnografowie, ekonomiści i historycy. Na zakończenie niniejszej notatki należałoby podkreślić, że wiele z tych ambit­ nych zamierzeń zostało już zrealizowanych. Niemniej przed afrykanistyką radziecką stoją jeszcze wielkie zadania rozszerzenia wachlarza swych zainteresowań i przy­ gotowania nowych opracowań, które nadążyłyby za niezwykle szybkimi przemia­ nami ekonomicznymi i kulturowymi, jakie mają obecnie miejsce w Afryce. K. M. E K S P O Z Y C J A ZBIORÓW E T N O G R A F I C Z N Y C H W ETIOPII Dział Afrykański Muzeum Etnograficznego w Leningradzie rozporządza bo­ gatymi kolekcjami zabytków etiopskich, które zebrali rosyjscy podróżnicy w końcu X I X v/, i na początku X X w. Większość tych przedmiotów przywieziona została 1 Zob. M. W. R a j t, Russkije ekspiedicii w Etiopii w sieriedinie XIX — naczale XX w. i ich etnograficzeskije matieriały, „Afrikanskij Etnograficzeskij Sbornik" (Trudy Instituía Etnografii im. Mikłucho-Makłaja), t. 34: 1956. 1 31 - Etnografia Polska T . V I I �KRONIKA 482 przez rosyjskich lekarzy, którzy pracowali w szpitalu w Addis-Abebie. Przyjazne kontakty z Etiopią, które były tradycją obu narodów, z e r w a ł y się w 1935 г., kiedy to Etiopia musiała ulec w walce z kolonialnymi zapędami Włoch. Jakby dla za­ dokumentowania przyjaźni wobec walczącego narodu w 1935 r. zorganizowano wielką w y s t a w ę etiopską w Muzeum Leningradzkim. Twórcą jej był D. A. Olderoggie. Wystawa informowała zwiedzających o głównych etapach rozwoju kultury etiopskiej, o historii tego kraju, jego geograficznych warunkach i ekonomice. Uka­ zało się w ó w c z a s w Związku Radzieckim kilka publikacji dotyczących Abisynii . Po I I wojnie światowej znowu zaczęły zacieśniać się serdeczne kontakty między Etiopią a Związkiem Radzieckim. W wyniku obustronnego zainteresowania M u ­ zeum Leningradzkie odwiedziło w 1960 r. szereg osobistości etiopskich reprezentu­ jących ministerstwo kultury. Goście pozostawili w formie darów wiele eksponatów charakteryzujących kulturę współczesnej Etiopii. Dzięki temu otwarta ostatnio wy­ stawa wyróżnia się bogactwem eksponowanych zabytków, których liczba sięga 200. Między innymi wystawione tam zostały rękopiśmienne modlitewniki, biblia i zwoje z tekstami magicznymi spisanymi w języku gez. Niedawno spore studium o nich opublikował profesor Uniwersytetu Warszawskiego, Stefan Strelcyn. Reprezento­ wane są również wydawnictwa i gazety w obecnym języku p a ń s t w o w y m , amharskim. Na wystawie pokazano poza tym wiele obrazów wykonanych przez tamtej­ szych artystów tradycyjnymi technikami malarskimi. Nie brak i malowideł ko­ ścielnych oraz przedmiotów kultu. Z działu uzbrojenia wyeksponowano między innymi wiele dzid, strzał, mieczów krzywych i prostych, kindżałów, łuków oraz tarcz. 2 Osobny dział poświęcono ubiorom. Do najbogatszych części wystawy należy ta, w której zebrano przedmioty domowego użytku, jak naczynia do wody, naczynia do przygotowania ciasta 1 piwa, garnki do gotowania mięsa lub sosu, filiżanki itp. Licznie reprezentowane są również wyroby ze słomy (głównie talerze i koszyki) oraz innych surowców, takich jak tykwa, róg, drzewo czy skóra. Ekspozycję k o ń ­ czą witryny pełne ozdób. Jak można się w i ę c zorientować, niniejsza kolekcja stanowić może ciekawe źródło badań dla tych etnografów, którzy nie mieli okazji odwiedzić osobiście Etiopii. K. M. Francja VI KONFERENCJA MINISTRÓW OŚWIATY N A R O D O W E J WSPÓLNOTY F R A N C U S K I E J KRAJÓW W dniach od 19 do 22 marca 1962 r. odbyła się w Dakarze V I Konferencja Ministrów Oświaty Narodowej Krajów Wspólnoty Francuskiej, w której uczest­ niczyło 13 państw. Na podkreślenie zasługuje fakt, że po raz pierwszy w historii tych Konferencji odbyła się ona w Afryce, a nie jak dotychczas we Francji. 2 M. in. D. A. O l d e r o g g i e , Wystawka abisyńskich oraz zbiór artykułów Abisynia (Etiopia), Moskwa 1936. kolekcji, Leningrad 1935, �KRONIKA 483 Na Konferencji przedyskutowano problemy stojące przed szkolnictwem tych krajów, jak również zagadnienie współpracy w tej dziedzinie z instytucjami o za­ sięgu międzynarodowym. Jak wynika ze sprawozdań, uchwalono, że Francja nadal zachowuje priorytet w pomocy szkolnictwu tych krajów drogą przysyłania kadr szkoleniowych. Poza tym przedyskutowano kwestię stosowania odmiennych programów kształcenia w po­ szczególnych krajach. Trzecim punktem programu było uchwalenie postulatu dal­ szego rozwijania kontaktów z U N E S C O z podkreśleniem niezbędności pomocy tej instytucji, która musi jednakże jeszcze lepiej odpowiadać potrzebom tych krajów niż dotychczas. Osobną grupę problemów stanowiło szkolnictwo wyższe. Zaproponowano, aby zastosować system specjalizacji uniwersytetów przy u m i e j ę t n y m zorganizowaniu podziału pracy, co mogłoby dodatnio w p ł y n ą ć na poziom naukowy afrykańskich szkół wyższych. Łączy się z tym zagadnienie lepszego przystosowania dotychczaso­ wych systemów studiów i programów do potrzeb poszczególnych krajów. Najważniejszy jednak nacisk położono na centralny problem szkolnictwa w y ż ­ szego, a mianowicie na lepsze powiązanie u n i w e r s y t e t ó w z życiem kraju. K. STYPENDYŚCI R Z Ą D U F R A N C U S K I E G O Z KRAJÓW NA S T U D I A C H W E F R A N C J I M. AFRYKAŃSKICH Jak w y k a z a ł y dane statystyczne zestawione na dzień 1 marca 1962 г., we F r a n ­ cji studiowało 3825 stypendystów, z czego 3087 stanowili chłopcy, a 738 dziewczęta. A oto jak się przedstawiają cyfry: Rodzaje szkół: dziewczęta Szkoły wyższe Wyższe szkoły techniczne Szkoły średnie (techniczne i. zawodowe) Szkoły średnie (medyczne i społeczne) Zawody wolne Szkoły średnie Szkoły podstawowe Ośrodki 148 2 234 235 7 24 55 chłopcy 1776 239 789 256 53 13 132 skupienia: Paryż Tuluza Caen Poitiers Bordeaux Montpellier Rennes Grenoble Strasbourg 1581 248 172 163 158 133 133 133 131 Lyon Aix Lille Nancy Dijon Clemont Besancon Alger 113 111 94 66 63 58 18 2 �KRONIKA 484 Dyscypliny studiowane: 1. Szkoły wyższe (3 kategorie) a) Studenci szkół w y ż s z y c h pochodzenia murzyńskiego 367 345 258 234 81 46 32 30 14 medycyna nauki ścisłe prawo nauki humanistyczne farmacja różne instytuty naukowe różno instytuty uniwersyteckie stomatologia teologia Razem 1407 b) Uczniowie tzw. Grandes Ecoles pochodzenia murzyńskiego lub zasymilowani Wyższa Szkoła Weterynaryjna Wyższa Szkoła Handlowa Akademia Sztuk P i ę k n y c h Wyższa Szkoła Wojskowa Wyższa Szkoła Administracyjna Wyższa Szkoła Dyplomatyczna Instytut Nauk Społecznych i Pracy Wyższa Szkoła Skarbowa Instytut Studiów Wyższych nad Krajami Zamorskimi Szkoła Celna i Wyższa Szkoła Studiów Handlowych 63 32 23 14 14 9 9 7 6 5 Razem 182 c) Uczniowie przygotowujący się do studiowania w tzw. Grandes Ecoles Szkoła Robót Publicznych Instytut Agronomiczny Wyższa Szkoła Inżynieryjna Wyższa Szkoła Agronomiczna w Tuluzie Szkoła Rolnicza Szkoła Weterynaryjna 29 18 16 15 14 13 Razem 105 2. Wyższe Szkoły Techniczne Szkoła Rolnicza Instytut Agronomiczny Szkoła Chemiczna Wyższa Szkoła Robót Publicznych Szkoła Zawodowa Rysunku Technicznego inne 34 20 20 12 10 12 • Razem 108 �KRONIKA 485 3. Szkoły średnie (techniczne i zawodowe) sekretariat rolnictwo handel licea techniczne chemia roboty publiczne i elektryfikacyjne 143 109 76 73 43 39 Razem 483 4. Średnie szkoły medyczne i społeczne pielęgniarstwo położnictwo tzw. assistence sociale wychowanie fizyczne dzieci organizacja ogródków dziecięcych inne 77 82 45 23 12 10 Razem 229 5. Pozostałe zawody wychowanie fizyczne muzyka dziennikarstwo film teatr notariat 28 9 7 5 3 1 Razem 53 K. M. S T U D I U M P R Z Y G O T O W A W C Z E DO B A D A Ń A F R Y K A N I S T Y C Z N Y C H P R Z Y V I S E K C J I ÉCOLE P R A T I Q U E D E S H A U T E S ÉTUDES W P A R Y Ż U W École Pratique des Hautes Études zostało otwarte w roku akademickim 1961/1962 studium badań afrykanistycznych, które organizacyjnie związane jest z sekcją V I , czyli sekcją Nauk Ekonomicznych i Społecznych. Przewidziane jest ono przede wszystkim dla studentów zapisanych na I rok 3 cyklu studiów, co odpowiada mniej więcej poziomowi dyplomantów wyższych studiów uniwersytec­ kich. Jego celem jest zaznajomienie m ł o d y c h n a u k o w c ó w z najważniejszymi pro­ blemami badań nad Afryką Czarną. W związku z szerokim zainteresowaniem tymi problemami studium to jest dostępne dla przedstawicieli wszystkich dyscyplin naukowych. W programie przewidziane są w y k ł a d y przygotowawcze do badań afrykanistycznych, ćwiczenia oraz seminaria dotyczące konkretnych problemów badawczych w następujących zakresach: antropogeografii, historii, lingwistyki, etnologii ogólnej, etnografii politycznej, etnografii ekonomicznej. �KRONIKA 486 Na zakończenie dodać należy, że jest to drugi z kolei kurs; pierwszy, który miał miejsce w roku akademickim 1960/1951, zgromadził około 30 studentów; / uczestników stanowili Francuzi. K. M. 2 я Afryka KONFERENCJA Zachodnia UNIWERSYTECKA AFRYKI ZACHODNIEJ W styczniu 1962 r. w Freetown (Sierra Leone) odbyła się konferencja przed­ stawicieli uniwersytetów zachodnioafrykańskich. W konferencji wzięli udział repre­ zentanci 12 uniwersytetów, jak również zaproszeni goście z Fundacji Carnegiego i Rockefellera. G ł ó w n y m motywem przewijającym się w dyskusji było szukanie odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób tworzy się „osobowość afrykańska". W jej kształtowaniu się niepoślednią rolę odgrywają w ł a ś n i e uniwersytety. Ale rola tych uniwersyte­ t ó w nie jest jeszcze zupełnie jasna. Stoi przed nimi wiele nie rozwiązanych pro­ blemów. Do najważniejszych z nich należą pytania: jakie będą cele Instytutów Studiów Afrykańskich, które zostały powołane przy kilku uniwersytetach, czy będą one wspólną bazą do kształcenia specjalistycznego i czy będą formacją obowiązko­ w ą dla wszystkich studentów pierwszego roku? Już na Konferencji zarysowały się dwa przeciwstawne punkty widzenia: według jednych dyskutantów studia afrykanistyczne są nową dyscypliną i mimo że wzięły one obiekt badań z innych dyscyplin (np. geografii, historii), zdobywają jednak prawo do samodzielności i nadają im nowe kierunki. Inni z kolei pod­ kreślali, żc wszystkie dyscypliny mogą i powinny być nauczane na przykładach lokalnych, lecz ich podstawy są jednakowe na całym świecie. W wyniku ożywionej wymiany zdań uzgodniono, że zasadniczym zadaniem Instytutów Studiów Afrykańskich powinno być koordynowanie badań i studiów różnych dyscyplin i czuwanie nad tym, by nie pominięto żadnego ważnego aspektu. Nie mogło być jednak mowy o podjęciu jakichś wiążących decyzji, które wyma­ gają przecież lat doświadczeń i dyskusji. Drugim w a ż n y m elementem dyskusji na omawianej konferencji było zagad­ nienie wolności akademickiej. Jak wiadomo, uniwersytety afrykańskie stworzone zostały dla konkretnych celów. Rzecz polega na tym, aby owe chwilowe zadania nie ograniczyły zbytnio swobody akademickiej uniwersytetów. Poza tym, jeśli uniwersytety będą zależały bezpośrednio od rządów, to zawsze będzie istniała możliwość wywierania w p ł y w u na nie przez osobistości je reprezentujące. Spośród wszystkich obecnych tylko dwaj przedstawiciele Ghany podtrzymywali tezę, że uniwersytety winny być kontrolowane przez państwo. Reszta opowiadała się za niezależnością, czyli za tym, że uniwersytety będą decydować o przedmiotach nauczania i jego sposobach. Dalsza dyskusja dotyczyła określania zasad samodzielności uniwersytetów, która polega na swobodnym wyborze studentów, nominowaniu i okresie aktyw­ ności personelu akademickiego oraz na niezależności w decydowaniu o podziale funduszów między różne wydziały. Wyniki tej dyskusji zostały uznane za poważny krok naprzód w rozwijaniu życia akademickiego Afryki Zachodniej. Konferencję zakończono uchwaleniem rezolucji w sprawie stworzenia stowarzy- �KRONIKA 487 szenia u n i w e r s y t e t ó w byłych terytoriów francuskich i angielskich w celu koordy­ nacji wspólnych w y s i ł k ó w w walce o podniesienie poziomu naukowego tych kra­ jów. K. M. Gwinea PIERWSZE CZASOPISMO W GWINEI Począwszy od wiosny 1961 r. w Gwinei zaczęto w y d a w a ć pierwsze czasopismo informacyjne zatytułowane „Horoya" („Godność"). Pismo to ukazuje się w języku francuskim trzy razy w tygodniu. W niedalekiej przyszłości zostanie ono zamie­ nione na dziennik gwinejski. A.W. Gabon NOWY P E R I O D Y K W GABONIE Od niedawna zaczął ukazywać się nowy dwumiesięcznik, „Réalités Gabonaise" („Sprawy Gabońskie"). Jest on wynikiem współpracy Biura Pedagogicznego i K u l ­ turalnego Ministerstwa Oświaty Gabonu z Komitetem do Spraw U N E S C O Gabonu. W czasopiśmie tym można znaleźć wiele informacji i artykułów na temat oświaty i kultury tego kraju. Wiele miejsca poświęca się tam również problemom historii Gabonu. A. W. Ghana ORYGINALNA TWÓRCZOŚĆ M U Z Y C Z N A GHANY Do ciekawych wydarzeń kulturalnych należy zaliczyć wystawienie pierwszej komedii muzycznej w Akrze. Komedię tę napisał M. G . Adali Mortty dając jej tytuł „Obadzeng". Treścią tej lekkiej komedii są przygody bohatera, który nie może zdecydować się, czy żyć według dawnych tradycji przodków, czy też przy­ stosować się do współczesnego życia miejskiego. Akcja ma charakter mimiczny, któremu towarzyszy angielski komentarz. Kompozytor muzyki, Sada Asquaye, który równocześnie reżyserował sztukę, czerpał z bogatego folkloru muzycznego Afryki. Stąd w y p ł y w a całkowicie afrykańska oryginalność omawianej komedii, która łączy w sobie elementy tradycyjnej muzyki ze współczesnymi treściami życia CZASOPISMO L I T E R A C K I E W GHANIE W Ghanie zaczął wychodzić kwartalnik literacki „Okeyame", wydawany przez tamtejszy Związek Literatów (Ghana Society of Writers, Accra). Pierwszy numer ukazał się 1 stycznia 1961 r. A. W. �488 KRONIKA Czad NOWY OŚRODEK N A U K O W Y W R E P U B L I C E C Z A D Z 1 stycznia 1961 r. Minister Oświaty Republiki Czad powołał do życia Ośrodek Badawczy, Centre Tchadien pour les Sciences Humaines. Pracami Ośrodka kieruje Rada, której przewodniczącym jest znany etnolog francuski, prof. Jean Paul Lebeuf z Centre National de Recherches Scientifiques w Paryżu. Zadaniem Ośrodka jest zbieranie i publikowanie danych dotyczących etnografii i etnologii, archeologii, historii, socjologii i języków l u d ó w wchodzących w skład Republiki. Chwilowo prowadzi się inwentaryzację ważniejszych zabytków, w projekcie jest utworzenie Muzeum Republiki Czadu. Anglia N O W E C Z A S O P I S M O POŚWIĘCONE H I S T O R I I AFRYKI Nakładem Cambridge University Press zaczął ukazywać się „An Journal of African History". Redaktorami tego periodyku, wydawanego dwukrotnie w ciągu roku, są: R. A. Oliver i J . D. Fage. Czasopismo obejmuje szeroki wachlarz specjal­ ności: etnologię, archeologię i historię. OSTATNIE SEMINARIA AFRYKANISTYCZNE Międzynarodowy Instytut Afrykanistyczny przy poparciu Fundacji Forda zor­ ganizował szereg seminariów o tematyce afrykańskiej. I tak w Makarere College (Uganda) omawiano w 1959 r. zagadnienia związane z procesami zmian we w s p ó ł ­ czesnej Afryce. Drugie seminarium w Leopoldville (Kongo) zostało poświęcone afrykańskim systemom władania ziemią. Trzecie odbyło się na uniwersytecie Rodezji i Nyassy (1960) i miało za zadanie omówić afrykańskie systemy myślenia, wierzeń i rytuałów. Ostatnie z tej serii seminariów ma się odbyć w 1962 r. w Dakarze i będzie poświęcone zagadnieniom historii etnicznej Afryki. A. W. Wiochy WŁOSKI I N S T Y T U T AFRYKANISTYCZNY L'Instituto Italiani per 1'Africa z siedzibą w Rzymie istnieje od 1906 r. Posiada filie w w i ę k s z y c h miastach włoskich. Prowadzi prace w czterech komisjach: gospo­ darczej, naukowej i kulturalnej, lingwistycznej i etnograficznej oraz euro-afrykańskiej. Posiada Muzeum, bibliotekę, kartotekę filmową, organizuje wystawy afrykanistyczne. Instytut prowadzi działalność wydawniczą. W 1958 r. wydano Afrykański prze­ wodnik handlowy w czterech językach (włoskim, francuskim, angielskim i arab­ skim). �KRONIKA 489 Instytut wydaje dwa czasopisma: „Le Voce dell'Africa", dwutygodnik p o ś w i ę ­ cony sprawom bieżącym, oraz „Africa", dwumiesięcznik o charakterze naukowym i dokumentacyjnym. UNESCO w Afryce R O L A R A D I A W D Z I E D Z I N I E OŚWIATY W AFRYCE TROPIKALNEJ W dniach od 11 do 16 września 1961 r. w Moshi w Tanganice obradowała kon­ ferencja poświęcona oświatowej roli radia w Afryce Tropikalnej. Zorganizowana przez Departament Informacji U N E S C O konferencja ta miała następujące cele: rozwinięcie dyskusji na temat zdefiniowania zadania radiofonii w dziedzinie szerzenia oświaty, zbadanie licznych problemów stojących obecnie przed radiofonią afrykańską itp. Jak wynikało z przemówienia ministra oświaty Tanganiki, radio może odegrać w dziedzinie oświaty ludów afrykańskich niezwykle w a ż n ą rolę, gdyż jest jedynym powszechnym środkiem instruktarzu, tam gdzie nie dochodzi prasa lub tam gdzie liczba analfabetów przekracza cyfrę kilkudzie­ sięciu procent, jak ma to miejsce w większości krajów afrykańskich. W sprawozdaniach złożonych przez uczestników konferencji reprezentującycb 26 krajów (działaczy oświatowych, dyrektorów rozgłośni radiowych i licznych obser­ watorów) na pierwszy plan wysunięto zagadnienie lepszej niż dotychczas współ­ pracy między władzami oświatowymi a obsługą radiową. P o w a ż n y m mankamen­ tem jest również brak odpowiednio wyszkolonego personelu technicznego. Winieton mieć nie tylko podstawy wiedzy radiotechnicznej, lecz orientować się również dobrze w potrzebach o ś w i a t o w y c h kraju. Zrozumiałe jest więc zdanie, które sły­ chać coraz częściej na afrykańskich konferencjach „nie chodzi już dziś o zastą­ pienie Europejczyka przez Afrykańczyka, lecz o zastąpienie Afrykańczyka przez innego Afrykańczyka, bardziej wykwalifikowanego". Do ważnych zadań trzeba również zaliczyć zaopatrzenie rynku afrykańskiego w odpowiednią ilość odbiorni­ ków, gdyż powodzenie radiowej akcji oświatowej zależy g ł ó w n i e od wielkości liczby słuchaczy. N a s t ę p n y m problemem poruszanym na konferencji w Moshi była sprawa sto­ s u n k ó w między rozgłośnią a słuchaczami. Obecni pracownicy rozgłośni bardzo mało wiedzą o swych słuchaczach. Po to, by program radiowy spełniał s w ą rolę, musi on odpowiadać zapotrzebowaniom społeczeństwa. W celu pomocy pracowni­ kom radia uczestnicy konferencji zwrócili się do U N E S C O z prośbą, by zbadała, jakie metody przeprowadzania an'.ciet najlepiej nadawałyby się do warunków afrykańskich. Wysunięto również postulat stworzenia afrykańskiego instytutu ba­ dań radiofonicznych oraz wystą yiono z p o m y s ł e m zorganizowania zjazdu pisarzy, poetów, dramaturgów i muzyków, którzy mogliby współpracować z radiem Zasygnalizowano również szereg problemów, które będą wiązały się z ewentualnym zastosowaniem telewizji w akcji oświatowej. Oczywiście jest to dopiero kwestia przyszłości. Reasumując wyniki konferencji w Moshi należy z c a ł y m uznaniem stwierdzić, ż e ewolucja życia kulturalnego kontynentu afrykańskiego przebiega bardzo szybko i rokuje jak najlepsze nadzieje, o czym świadczy m.in. także dobre zrozumienie roli radia w szerzeniu oświaty. A. W. �KRONIKA 490 Z A G A D N I E N I A OŚWIATY W A F R Y C E W maju 1961 r. odbyła s i ę w Addis Abebie zorganizowana przez U N E S C O konferencja państw afrykańskich, poświęcona zagadnieniom oświaty i nauczania na terenie Afryki. Dyskutowano następujące sprawy: 1. Nauczanie jako jedna z podstaw rozwoju gospodarczego i społecznego; 2. Współpraca międzynarodowa w dziedzinie oświaty; 3. Finansowanie nauczania w Afryce; 4. Planowanie, kształ­ cenie techniczne i zawodowe specjalistów; 5. Oświata dorosłych. U N E S C O opublikowała dokument sprawozdawczy z tej konferencji. A. W. PODRĘCZNIKI SZKOLNE W AFRYCE W stolicy Ghany, Akrze, niedawno utworzony został przez U N E S C O ośrodek badań pedagogicznych, który stanowi centrum dokumentacji i informacji. Ośrodek ten interesuje się programami i metodami nauczania, higieną szkolną, szkoleniem zawodowym i innymi aspektami społecznymi i pedagogicznymi nauczania. Zadaniem ośrodka będzie również opracowywanie i wydawanie podręczników szkolnych i materiałów pomocniczych (mapy, tablice ścienne itp.). Pracownicy tej instytucji będą udzielali rad autorom podręczników, jak również firmom wyda­ jącym je. Bazą tej działalności ma być m.in. specjalna biblioteka skupiająca naj­ lepsze dzieła z zakresu pedagogiki. Biuro w Akrze służyć będzie wszystkim mini­ sterstwom o ś w i a t y na terenie Afryki. Obecnie w ośrodku tym pracuje trzech ekspertów U N E S C O : z Danii, Indii i Wielkiej Brytanii. W 1962 r. liczba ich powiększyła się o trzech nowych w s p ó ł ­ pracowników. Koszty działalności biura pokrywane są z funduszów programu nad­ zwyczajnego pomocy U N E S C O dla Afryki. Miscellanea S T Y P E N D I A NA B A D A N I A T E R E N O W E W A F R Y C E Fundacja Forda przyznała na lata 1961/1962 17 stypendiów na różnego rodzaju badania (głównie terenowe) na obszarze Afryki. Ponadto przedłużono 15 uprzednio już przyznanych stypendiów. A. W. B A D A N I A N A U K O W E NA T E R E N I E AFRYKI East African Institute of Social Research, Maharere College, Kampale Ugande prowadzi badania na terenie wschodniej Afryki. Podajemy przykładowo problemy badawcze: 1. Społeczne i ekonomiczne skutki utworzenia Rezerwatu Kipsigi; 2. Społeczno-ekonomiczne studia nad kościołami Luo w prowincji Nyanza, Kenya; 3. Procesy urbanizacyjne wśród Kikuyu, zamieszkujących w Nairobi; 4. Etnogra­ ficzny przegląd małych plemion Tanganiki; 5. Przestępczość wśród ludności miej­ skiej Kampala (Uganda): 6. Społeczne i ekonomiczne aspekty produkcji b a w e ł n y w Ugandzie. A. W. �KRONIKA ZWIĄZEK MUZEÓW 491 AFRYKAŃSKICH Od niedawna muzea na obszarze Czarnej Afryki zrzeszone zostały w związek m u z e ó w afrykańskich (Association des Musées d'Afrique Tropicale). Pierwszym prezydentem związku obrany zastał znany archeolog dr Bernard Fagg, obecnie p r o w a d z ą c y prace wykopaliskowe w Nigerii. A. W. PRENUMERATORZY CZASOPISMA ..AFRICA' Ciekawe światło na rozwój zainteresowań afrykanistycznych rzuca ilość pre­ numeratorów „Africa", kwartalnika Międzynarodowego Instytutu Afrykanistycznego z siedzibą w Londynie. Ogólna ilość „Africa" wynosiła w latach 1960/1961 — 1632 egzemplarzy. N a j w i ę ­ cej prenumeratorów miały Stany Zjednoczone (403), Wielka Brytania (262), Nige­ ria (73), Unia Południowej Afryki (70), Francja (63), Belgia (62), N R F (45), Włochy (42), Ghana (41). Związek Radziecki miał 19 prenumeratorów. Polska znajdowała się w grupie państw poniżej 5 prenumeratorów. A. ETNOGRAFIA W KRAJACH W. SOCJALISTYCZNYCH Węgry WĘGIERSKIE BADANIA AMERYKI Amerykanistyka nie ma na Węgrzech zbyt wielkiej tradycji. Zaczątków jej szukać należy u Edera, który w X V I I I w. napisał pracę zawierającą wiele cennego materiału etnograficznego z terenu Peru i Boliwii. Z kolei w y m i e n i ć wypada Xántusa, który w X I X w. w czasie swej podróży po Ameryce Północnej zanoto­ wał szereg danych etnograficznych o Indianach. Jednakże systematyczne studia amerykanistyczne rozpoczęły się na Węgrzech dopiero po 1945 r. i wyraziły się podjęciem następujących prac: a) publikacja w ramach historii nauki rękopisów węgierskich podróżników (głównie misjonarzy) z X V I I I w. (Boglár 1952—1955) oraz opracowanie materiałów etnograficznych Xántusa (Sandor); b) publikacja muzeum etnograficznego w Budapeszcie, stanowiąca drugą część opracowania zbiorów ameryk anistycznych tego muzeum (Boglár 1954, 1956; Sandor 1957); c) w oparciu o dotychczasową literaturę przedmiotu prowadzi się aktualnie badania etnograficzne nad Ameryką Południową (Boglár 1950, 1958, 1959). Amerykanistyka węgierska wzbogaci się dzięki materiałom etnograficznym z zachodniej Brazylii, zgromadzonym przez ekspedycję L . Boglára. Materiały te są w toku opracowania. �KRONIKA 492 Publikacje amerykanistyczne: В o g l á r L . , Some More Data to the Spreading of the Blowgun in South Amerika, „Acta Ethnographica", t. 1 : 1950 z. 1—4, s. 121—137. XVIII-wieczni podróżnicy węgierscy po Ameryce Południowej (18th Century Hungarian Explorers in South Amerika), „Ethnographia", t. 63 : 1952 z. 3—4, s. 449—462. ° Skurczona, sfałszowana czaszka w Muzeum Etnograficznym (A Falsify ed Shrunken head from Ecuador in the Ethnographical Museum), ..Przegląd Etno. graficzny", t. 36 : 1954, s. 165—172. The Ethnographical Legacy of Einghteenth Century Hungarian Travellers in South America, „Acta Ethnographica", 1. 4 :1955 z. 1—4, s. 313—359. Smokingi Among Indians of America. „Przegląd Etnograficzny", t. 38 : 1956, s. 169—184. Ein endokannibalischer Ritus in Südamerika. Miscellanea Paul Rivet, t. 2, Mexiko 1958, s. 67—85. Urn Burial of the Brazilian Indians, „Acta Ethnographica', t. 6:1958 z. 3—4. s. 347—355. Some Notes to Burial Forms of the Brazilian Indians. Opuscula Ethnologica Memoriae Ludovivi Biró Sacra, Budapest 1959, s. 159—163. Nambicuara Vocabulary, „Acta Ethnographica", t. 9 : I960,, s. 89—117. Die Nambikuara — Indianer, „Wirtschaft und materiale Kultur" (MS), t. 1 : 1960 E d e r X . F . . Descriptio 1791. provincial Moxitarum in regno peruano. Budae, Budapest S a n d o r I., Pierwsza nasza wystawa, etnograficzna i Xántus Janos (Our first ethnographical exhibition and John Xántus). „Ethnographia", t. 62 : 1951 z. 1—2, s. 185—204. Początki naszej muzeologii etnograficznej ((The beginngs of hungarian ethno­ graphical museology), „Ethnographia", t. 62 : 1953 z. 3—4, s. 312—355. Janosz Kcantuc {John Xáutus). ..Acta Ethnographica", t. : 1953 z. 1—4, s. 233—288. Etnograficzne prace badawcze Xántus Jána w Ameryce (Die ethnographischen Forschungen von Xántus in Amerika), „Przegląd Etnograficzny", t. 39 : 1957, s. 159—181. X á n t u s J . , Listy z Północnej Ameryki (Red. I. Prepost), Budapest 1857. L. Boglár Czechosłowacja V K O N F E R E N C J A MIĘDZYNARODOWEJ K O M I S J I DO B A D A Ń K U L T U R Y L U D O W E J W K A R P A T A C H ( S M O K O W I E C 17—20X 1962 r.) Podobnie jak wszystkie poprzednie o d b y w a j ą c e się od roku 1959, organizo­ wane przez Polską i Słowacką (obecnie Czechosłowacką) Akademię Nauk, Między­ narodowe Konferencje do Badań Kultury Ludowej w Karpatach i ta ostatnia była w założeniu przede wszystkim roboczą konferencją organizacyjną. R ó w n o ­ cześnie jednakże, podobnie jak na wszystkich obradach dawniejszych, program �KRONIKA 493 trzechdniowych zajęć obejmował zarówno referaty sprawozdawcze (konfrontujące wyniki prowadzonych współcześnie prac badawczych dotyczących różnych dziedzin kultury ludowej z dawniejszym dorobkiem piśmienniczym w tych dziedzinach), jak i dyskusję dotyczącą celu i założeń badawczych aktualnej pracy oraz wyni­ kające z tej dyskusji wnioski co do terminów wykonania planów, a w i ę c realizacji uchwał podejmowanych na poprzednich konferencjach. W czasie obecnych obrad zmienił się zasadniczo wzajemny stosunek podsta­ wowych c z ł o n ó w konferencji. Nie była to już wstępna konferencja planująca (jak na pierwszych zebraniach w Krakowie, Warszawie i Bratysławie). Nie było rów­ nież mowy o dyskutowaniu i podważaniu ogólnych założeń metodologicznych po­ dejmowanych prac, jak to miało miejsce jeszcze przed dwoma laty na posiedze­ niach w tym samym Smokowcu. Mniej wagi przywiązywano również do strony formalnej, ustalania ram organizacyjnych działania Komisji Międzynarodowej, mimo że uchwalony przed dwoma laty projekt statutu tej Komisji nie został jeszcze ostatecznie zatwierdzony przez Akademie Nauk obu państw-założycieli: Polski i Czechosłowacji. Nie istniejąca formalnie Komisja — nie korzystająca wskutek tego zwłaszcza ze strony polskiej z przywilejów, jakimi cieszą się uznane instytucje międzynarodowe — stanęła jednakże wobec sytuacji, w której już w tym okresie organizacyjnym może poszczycić się poważnymi rezultatami nauko­ wymi prac podejmowanych z jej inicjatywy i organizowanych w ramach w s p ó ł ­ pracy między Akademiami państw-założycieli Komisji w m y ś l jednolitego, wspól­ nie ustalonego planu badawczego. Omawiane obrady Komisji w Smokowcu były pierwszymi, w czasie których wyniki takich w ł a ś n i e badań przedstawiła nie tylko delegacja polska (która była inicjatorką tych badań, rozpoczęła je w 1960 r. i przedstawiła pierwsza pod dyskusję projekt kwestionariusza wspólnych badań dotyczących aktualnie istniejących form zbiorowego wypasu górskiego), lecz przede wszystkim delegacja czechosłowacka prowadząca te prace w oparciu o kwestiona­ riusz polski, rozszerzony i dostosowany do specjalnej sytuacji pasterstwa i hodowli na południowych terenach Karpat. Poza Polską i Czechosłowacją spośród państw, zainteresowanych działalnością Komisji, reprezentowana była tym razem tylko J u ­ gosławia. Jej przedstawicielka z Muzeum Etnograficznego w Belgradzie, dr Persida Tomic, przedstawiła wyniki w ł a s n y c h badań terenowych we wsi pasterskiej gór bałkańskich oraz zapoznała Komisję z innymi pracami prowadzonymi jako prace zespołowe. Dyskusja, jaka w oparciu o przedstawione referaty podjęta została w ostat­ nim dniu obrad, dotyczyła w i ę c nie tylko zagadnień pasterstwa karpackiego, lecz również porównania obrazu tego pasterstwa po obu stronach Karpat (wykazu­ jącego niewątpliwie mirno podkreślanych różnic wiele cech wspólnych) z w y k a ­ zującą szereg uderzających odrębności w stosunku do znanych nam terenów Karpat gospodarką pasterską gór P ó ł w y s p u Bałkańskiego. W oparciu o niektóre przedsta­ wione na zjeździe referaty przedstawicieli licznej delegacji czechosłowackiej, w tym przede wszystkim znakomitych specjalistów zagadnień folkloru, prof. J . i A. Horaków, oraz historyka, prof. J . Maćurka, dyskusja zeszła również na tory zagadnień pochodzenia ludności pasterskiej Karpat, a w i ę c na temat ż y w o niegdyś dyskutowany w literaturze ś w i a t o w e j , a w literaturze polskiej reprezento­ wany przede wszystkim do lat ostatnich pracami prof. К. Dobrowolskiego. Królki stosunkowo czas trwania konferencji nie pozwolił jednakże na pełniejsze rozwinię­ cie się dyskusji, do której niewątpliwie powróci się jeszcze na jednym z planowa­ nych zjazdów międzynarodowych w oparciu o nowe wyniki zespołowych prac Komisji i przy udziale znacznie większego grona zainteresowanych tą dyskusją uczonych wielu krajów, etnografów i specjalistów dyscyplin pokrewnych. �494 KRONIKA Jak można ocenić bilans prac Komisji za pierwsze 3 lata jej prac organiza­ cyjnych i prac naukowych? Konferencja w Smokowcu pozwala dać na to pytanie niewątpliwie odpowiedź pozytywną. Pozwala również po raz pierwszy ocenić siły i porównać w k ł a d we wspólną sprawę obu partnerów organizatorów na dwu płaszczyznach: 1) jednakowej w założeniu i w e d ł u g jednakowych w zasadzie wy­ tycznych prowadzonej pracy badawczej w terenie; 2) realizacji nakreślonego w czasie poprzedniej konferencji w Smokowcu w 1960 r. przez delegację polską (prof. M. Gładysz) i przyjętego przez całą Komisję planu dotyczącego mobilizacji sił w kierunku podjęcia prac kompleksowych i skierowania do nich specjalistów innych dziedzin, jak również podjęcia prac wydawniczych (bibliograficznych, zbio­ rów, materiałów itp.). Szczegółowe sprawozdania z działalności w tych dwu kierunkach (będące zara­ zem sprawozdaniem z wykonania planu nakreślonego w 1960 r.) przedstawili ze strony delegacji czechosłowackiej dr J . Podolak z Instytutu Etnograficznego S ł o ­ wackiej Akademii Nauk w Bratysławie, ze strony polskiej dr Anna Kowalska-Lewicka z Zakładu Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. Ze sprawozdań tych wynika, że niezależnie od przy­ gotowywanych przez Czechosłowacką i Słowacką A k a d e m i ę Nauk monografii pasterstwa na terenach Zachodnich Karpat (dr A. Śtika) i Spiszą (dr J . Podolak) Komisja czechosłowacka podjęła pod kierunkiem dr. dr. Podolaka i Štiki i przy współpracy kierowników katedr etnografii w Pradze, Bratysławie i Brnie za wzo­ rem polskim prace terenowe (prowadzone w dużej mierze przez odpowiednio przy­ gotowane zespoły studenckie) w 74 wsiach całego kraju. Stwarza to duży materiał porównawczy w stosunku do w y n i k ó w takichże badań prowadzonych w Polsce przez zespoły w y k s z t a ł c o n y c h etnografów (Akademii, U n i w e r s y t e t ó w i muzeów) j u ż trzeci rok z rzędu w ok. 100 punktach naszych Karpat. Badania te dotyczą przede wszystkim rejestracji i opisu form występowania współcześnie istniejącego paster­ stwa górskiego, z tym że w badaniach polskich zostały rozszerzone w roku bie­ żącym zagadnienia budownictwa pasterskiego i magii, w czechosłowackich — jak wspomniano — zostały natomiast przede wszystkim połączone z badaniami całości zagadnień hodowli. Prace te mają zostać ukończone w ciągu roku 1963, a w latach 1964—1966 mają przynieść pierwsze opracowania monograficzne dotyczące zarówno wybranych regionów, jak i niektórych t e m a t ó w szczegółowych. Zagadnienie spo­ sobu udostępnienia materiału badań dla przygotowywania opracowań tematycz­ nych, opartych o materiał porównawczy dotyczący obu stoków Karpat, jest w chwili obecnej w stadium dyskusji. Na posiedzeniu stworzonej w Smokowcu w s p ó l n e j podkomisji zagadnień pasterstwa ustalono na razie udostępnienie w pierwszym rzucie materiałów dotyczących zagadnień organizacji pasterstwa, a to przez ich opublikowanie we wspólnym wydawnictwie pod redakcją pierwszej autorki w s p ó l ­ nego kwestionariusza, dr B. Kopczyńskiej-Jaworskiej z Uniwersytetu w Łodzi. Delegacja polska, w osobie przedstawiciela Instytutu Historii Kultury Materialnej prof. J . Pazdura, zaproponowała utworzenie w tym celu w Polsce w ramach wy­ dawnictw Instytutu specjalnej serii „Inventaria Carpatica". Jeśli chodzi o realizację planu współpracy etnografów z innymi specjalistami zagadnień karpackich (lub skierowanie specjalistów innych dziedzin do zagadnień kultury karpackiej), drogi Komisji polskiej i czechosłowackiej nieco się rozeszły. W obu wypadkach jednak można m ó w i ć o osiągnięciach. Ze strony polskiej uzy­ skano współpracę przede wszystkim z antropologami, archeologami i j ę z y k o z n a w ­ cami. Prof. Pazdur reprezentował na konferencji zainteresowania i żywą współpracę specjalistów historii kultury materialnej Polski średniowiecznej i n o w o ż y t n e j �KRONIKA 495 zgrupowanych w I I I Dziale I H K M P A N . W Czechosłowacji doszło do najściślejszej współpracy z folklorystami (wchodzącymi zresztą do tych samych instytutów A k a ­ demii, co etnografowie) i do utworzenia w związku z tym odrębnej podkomisji folklorystycznej, której przewodnictwo oddano dr Elžekowi z Instytutu Etnograficz­ nego Słowackiej Akademii Nauk. Prowadzone w zakresie folklorystyki prace cze­ chosłowackie na terenie Karpat w y k a z a ł y brak śladów obcych, pozasłowackich elementów kulturowych. Najwięcej możliwości uzyskania w s k a z ó w e k dotyczących udziału elementu obcego w kształtowaniu się kultury ludowej Karpat spodzie­ wają się znaleźć koledzy czechosłowaccy przede wszystkim w materiale doty­ czącym folkloru muzycznego. Z tych pozycji podjęli już na obradach dyskusję z historykami. Postulują zarazem utworzenie odpowiedniej podkomisji folklory­ stycznej w ramach Komisji Karpackiej Polskiej. Trzecią utworzoną w ramach Komisji Czechosłowackiej podkomisją specjali­ styczną — wymagającą paralelnego zorganizowania jej w Polsce — jest podko­ misja dla badań rzemiosła i przemysłu ludowego (dr J . Pátkova z S A N , prof. К. Fojtík i dr J . Staňkova z CAN). Ze strony polskiej postulaty pod adresem tej podkomisji w kierunku inwentaryzacji tradycyjnych urządzeń wodnych w y s u n ą ł prof. J . Pazdur. W zakresie wydawnictw Komisja ma na swoim koncie 2 zeszyty czasopisma informacyjnego „Carpatica", Komisja Polska ponadto inicjatywę poświęcenia dwóch tomów „Etnografii Polskiej" (t. V i V I ) zagadnieniom karpackim (w tym także artykułom powstałym w wyniku działalności Komisji), jak również wydanie bibligrafii polskich prac dotyczących kultury ludowej Karpat (1960). W przygotowaniu jest wydanie- w Czechosłowacji bibliografii słowackiej, w Polsce bibliografii karpackich przygotowanych przez Bułgarów, Jugoslawien i Węgrów. Konferencja przyjęła przedstawione przez obie delegacje plany prac Komisji narodowych jako realizujące program zatwierdzony przed dwoma laty. Jako plan wspólny na najbliższy rok przyjęła przygotowanie referatów na wspólną Komisję poświęconą zagadnieniom kultury ludowej Karpat na V I I Międzynarodowym Kon­ gresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, jaki ma odbyć się w 1964 r. w Moskwie. Wspólnemu przedyskutowaniu tych referatów poświęcona zostanie następna konferencja robocza Komisji, jaką postanowiono zwołać w listopadzie 1963 r. w Polsce, w Zakopanem. Postulatem Komisji jest zaproszenie na tę kon­ ferencję również przedstawicieli innych p a ń s t w mających przystąpić lub częściowo już współpracujących z Komisją, jak Bułgaria, Jugosławia, Węgry, Rumunia, ZSRR. Anna WIADOMOŚCI Kutrzeba-Pojnarowa BIBLIOGRAFICZNE PRZEGLĄD POLSKICH WYDAWNICTW O AFRYCE Rok 1962 jest dla polskiej afrykanistyki rokiem przełomowym. Nastąpiło w nim znaczne rozszerzenie i próba koordynacji badań naukowych, prowadzonych u nas nad różnymi zagadnieniami afrykańskimi. Realne także stają się wysiłki w kie­ runku ujednolicenia popularyzacji wiedzy o współczesnej i dawnej Afryce. Nie wchodząc w całość budzącego nadzieje zjawiska zajmiemy się jednym z jego aspektów — sprawami publikacji. Jest bowiem jasne, że zarówno rozwój w ł a s n y c h badań naukowych, jak i wzmożona popularyzacja wyrażać się będą m. in. z w i ę k - �KRONIKA 496 szoną ilością publikacji o Afryce. Zanim to jednak nastąpi warto, korzystając z „przełomowości" momentu, zdać sobie sprawę z powojennego dorobku polskiej afrykanistyki i tendencji na naszym rynku wydawniczym w dziedzinie publikacji 0 Afryce. Oczywiście nie będziemy się tu w d a w a ć w ocenę merytoryczną poszcze­ gólnych prac, tym bardziej że reprezentują one różne specjalności naukowe, po­ dobnie jak nie będziemy się zajmować relacją stanu badań w poszczególnych dzie­ dzinach polskiej nauki, lecz ograniczymy się do tego, co zostało opublikowane. Interesują nas przede wszystkim powojenne publikacje o Afryce. Zacząć należy od pozycji naukowych jako reprezentujących kontynuację okre­ ślonych zainteresowań i długofalowych badań. Prace etnograficzne wydane po wojnie wiążą się przede wszystkim z nazwi­ skami K . M o s z y ń s k i e g o i R. Stopy . Choć ilościowo jest to dorobek niewielki, rozpoczęte aktualnie prace etnologiczne rokują nadzieję, że szybko się on po­ większy. Dyscypliną n a u k o w ą o znacznym powojennym dorobku piśmienniczym jest na­ sza orientalistyka, w której ramach prowadzi się m.in. badania nad historią, języ­ kami i kulturą wybranych ludów afrykańskich. Trzeba tu przede wszystkim wymie­ nić książki i druki zwarte takich autorów, jak T. Andrzejewski , Jakobielski'', T. Lewicki , J . Mantel-Niecko'', I. Puszczykowa , S. Strelcyn ,. Poza książkami wy­ mienionych autorów wiele mniejszych rozpraw zarówno tych, jak i innych orientalistów (m. in. J . Bielawskiego) opublikowano w specjalistycznych periodykach: „Przegląd Orientalistyczny" i „Rocznik Orientalistyczny". Jeszcze chyba w i ę k s z y dorobek piśmienniczy mają polskie badania nad histo­ rią starożytną Afryki Północnej, zwłaszcza Egiptu, prowadzone w ramach papirologii, prawa antycznego i „czystej" historii starożytnej. Trzeba tu wymienić po1 2 3 5 1 7 s K . M o s z y ń s k i , Ludy zbieracko-lowieckie. Ich kultura materialna i pod­ stawowe wiadomości o formach współżycia zbiorowego, o wiedzy, życiu religijnym 1 sztuce (maszynopis powielany), Kraków 1951, s. 299; t e n ż e , Ludy pasterskie, ich kultura materialna oraz podstawowe wiadomości o formach współżycia zbiorowego, o wiedzy, życiu religijnym i sztuce (maszynopis powielany), Kraków 1953, s. 388. R. S t o p a , Hotentoci —• kultura, język, bajki, pieśni, Kraków 1949, s. 103; t e n ż e . Mali ludzie z pustyni i puszczy, Warszawa 1962, s. 288. Dla uniknięcia powtórzeń podaję tu prace i wszystkie druki zwarte T. A nd r z e j e w s k i e g o : Księga umarłych kapłana pisarza Neferhotop, Kraków 1951, s. 25; Księga umarłych piastunki Kai (papirus ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, nr 21884), Muzeum Narodowe, 1951, s. 96; Starożytny Egipt, Warszawa 1952, s. 102; Papirusy egipskie, Muzeum Narodowe, 1956, s. 4; Opowiadania egip­ skie (przełożył z egipskiego i opracował), Warszawa 1958, s. 359; Le papyrus mythologiąue de Te-hem-en-Ment, Musée National de Varsovie, nr 199628, Warszawa 1950, s. 74; Z egipskich wyobrażeń o życiu pozagrobowym, Muzeum Narodowe w Warszawie, 1959; Katalog rękopisów orientalnych ze zbiorów polskich (opracował dział egipski w tomie 4), Waiszawa 1960, t. 4, s. 65. S . J a k o b i e l s k i , Katalog rękopisów orientalnych ze zbiorów polskich (opracował dział koptyjski w tomie 4), Warszawa 1960, t. 4, s. 65. •j T. L e w i c k i , Etudes inédites nord-africaines, Warszawa 1955, s. 160. J . M a n t ę 1-N i e ć к o, N. P u s z c z y k o w a , Z czarnego Ladu. Przysłowia, opowieści, zagadki abisyńskie, murzyńskie, pigmejsko-khoisańskie, Warszawa 1958 s. 241. N . P u s z c z y k o w a , System czasownikowy języka hausa. Stosunki między kategoriami aspektu i czasu (wyd. po rosyjsku), Warszawa 1957, s. 107. S. S t r e l c y n , Prieres magiques éthiopiennes pour déiier les charmes, „Rocz­ nik Orientalistyczny", t. 18: 1955, s. 495; Szkice z dziejów polskiej orientalistyki (praca zbiorowa pod red. S. Strelcyna), Warszawa 1957, s. 260; Katalog rękopisów orientalnych ze zbiorów polskich (redakcja całości i opracowanie działu etiopskiego w tomie 4), Warszawa 1956, t. 4, s. 65. 3 3 4 15 T �KRONIKA 497 9 10 nownie książki Т. Andrzejewskiego (patrz przypis 3), dalej J . K o l e n d y , T. K o t u l i , J . Manteuffla , A. Ś w i d e r k ó w n y , R. Taubenschlaga . Wiele mniejszych roz­ praw wymienionych autorów, jak też C. Kunderewicza i H . Kupiszewskiego, opu­ blikowano także w specjalistycznych pismach: „Eos", „Journal of Juristic Paphyrology" i „Meander". Jeśli mowa o historii starożytnej, konieczne jest wymienienie polskich badań archeologicznych, prowadzonych m.in. w Egipcie, których opracowanie znajdzie czy­ telnik przede wszystkim w pracach kierownika tych badań, K . M i c h a ł o w s k i e g o . Najstarszy, bo datujący się od kilkudziesięciu lat, w k ł a d polski w afrykanistykę związany jest z nazwiskiem wybitnego antropologa J . Czekanowskiego . Konty­ nuacją jego badań w Afryce, choć prowadzonych na zupełnie innym terenie, bo w Afryce Północnej, były prace polskich antropologów po I I wojnie. W y n i k ó w ich prac należy szukać m.in. w rozprawach i artykułach pisanych przez T. Dzierżykraya-Rogalskiego. Badania socjologicznych aspektów rozwoju społeczeństw afrykańskich, rozpo­ częte u nas niedawno, posiadają już wartościowe osiągnięcia. Łączyć je należy z nazwiskami S. Chodaka i A. Z a j ą c z k o w s k i e g o . Także J . Chałasiński opubli­ kował kilka artykułów o socjologicznych i kulturalnych zagadnieniach w Afryce. Tyle, jeśli chodzi o najważniejsze publikacje naukowe. To wyliczenie można chyba zakończyć optymistycznym akcentem, że publikacji naukowych, i to z róż­ nych nowych dziedzin, będzie u nas coraz więcej. U podstaw tego optymizmu leży świadomość, że wiele ciekawych, choć nie publikowanych prac naukowych już u nas zrobiono, a następne posuwają się naprzód. Nasze publikacje o Afryce nie sprowadzają się oczywiście do prac naukowych. Prześledzenie tendencji w innych wydawnictwach, bardziej podlegających „mo­ dom" niż twórczość naukowa, może być nawet ciekawsze dla stwierdzenia, jak и 12 13 u 15 1 6 9 17 J . K o l e n d o , Kolonát w Afryce rzymskiej'w I—11 w. i jego geneza, War­ szawa 1962, s. 166. T. K o t u l a , U źródeł afrykańskiego separatyzmu w III w.n.e., Wrocław 1961, s. 133. J . M a n t e u f f e l , Ze świata papirusów. Obrazki z życia w Egipcie helle­ nistycznym, Wrocław 1950, s. 164. A. Ś w i d e r e k , Prywatny majątek ziemski w Egipcie Wespazjana i stoso­ wana tam technika rolna, Warszawa 1957, s. 125; t e n ż e , W „państwie" Apollouiosa. Społeczeństwo wczesnoptolemejskie Fajum w świetle Archiwum Zenona, Warszawa 1959, s. 448; t e n ż e , Kiedy piaski egipskie przemówiły po grecku, War­ szawa 1959, s. 235; t e n ż e , La proprietě fonciére privée dans l'Egypte de Vespasien et sa technique agricole, Wrocław 1960, s. 102. R. T a u b e n s с h 1 a g, The Law of Greco, Roman Egypt in the Light of the Papyri 332 B.C., 640 A D , Vol. 1, New York 1944, s. 488; Political and Administra­ tive Law, Vol 2, Warsaw 1948, s. 124, 2 edition, revised and enlarged, Warsaw 1955, s. 789; t e n ż e , Opera Minora, Warsaw 1959, t. 1, s. 639; t. 2, s. 845. K . M i c h a ł o w s k i , Ch. D e s r a c h e s , I . de L i n a g e , J . M a n t e u f f e l , M. Ż e m о - Ż e j m i s, Wykopaliska polsko-francuskie. Sprawozdania, Tell Edfou 1939, K a i r 1950, s. 388 + L I I I + mapy; К. M i c h a ł o w s k i , Kanon w architek­ turze egipskiej, Warszawa 1956, s. 52. J . C z e k a n o w s k i , W głąb lasów Aruwimi. Dziennik wyprawy do Afryki Środkowej, Wrocław 1958, s. 461. S. C h o d a k , Nigeria w przededniu wolności, Warszawa 1960, s. 75; t e n ż e , U progu wolności, Warszawa 1961, s. 211. A. Z a j ą c z k o w s k i , Plemię Aszanti — struktura władzy w okresie prze­ mian, „Studia Socjologiczne", nr 3 : 1961, s. 201. 1 0 11 1 2 13 1/1 1 3 i ü 1 7 32 - Etnografia Polska Т. V I I �KRONIKA 498 g w a ł t o w n y skok został u nas wykonany w ciągu ostatnich kilku lat w dziedzinie zainteresowania Afryką. Zacznijmy od wydawnictw typu informacyjnego, które najszybciej mogły zaspokoić potrzebę podstawowych wiadomości o budzących się krajach Afryki. Myślę tu przede wszystkim o pracach, jakie w y s z ł y staraniem Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych w ramach „Zeszytów Dokumenta­ cyjnych". Znalazły się tam opracowania Sz. Chodaka (patrz przyp. 15), L . D e m b i ń ­ skiego , J . P r o k o p c z u k a E . Szymańskiego i E . Vielrose , dotyczące najważ­ niejszych dla nas obecnie krajów afrykańskich. Prace te zawierają podstawowe wiadomości i literaturę dotyczącą omawianych krajów. Żałować jedynie należy, że nikłe nakłady (powielacz) czynią te prace mało dostępnymi dla szerszego ogółu, a przygotowana do druku kontynuacja ich w postaci serii małych monografii nie szybko ujrzy światło dzienne. 18 20 Podobnie i Polska Izba Handlu Zagranicznego w ramach „Monografii Krajów" wydała kilka opracowań krajów afrykańskich i zbiorowy informator Afryka. Z po­ wodu określonego przeznaczenia te ostatnie prace są znacznie bardziej jednostronne niż wydawnictwa PISM-u. Ten wysiłek „produkcyjny", zrobiony w krótkim czasie, trzeba ocenić jak najpozytywniej, podobnie jak i gromadzenie bogatych materia­ łów o Afryce w kilku bibliotekach warszawskich, zwłaszcza zaś w Instytucie Geo­ grafii U. W. Jeszcze jednym ośrodkiem, który w y d a ł kilka pozycji informacyjnych o Afryce, i to bardzo wartościowych, jest Polska Agencja Prasowa. Należy także wspomnieć o poważnych opracowaniach J . Prokopczuka (patrz przyp. 18), wydanych przez WSNS. Tak pokrótce . przedstawia się działalność wydawnicza najaktywniejszych pol­ skich ośrodków w dziedzinie dostarczenia aktualnych i szerokich wiadomości o bu­ dzących się krajach afrykańskich. Ostatnie z wymienionych prac wydano w formie powielanej, co oczywiście w p ł y n ę ł o na ograniczenie kręgu ich odbiorców — dostały się one przede wszystkim do rąk ludzi bezpośrednio zajmujących się sprawami afrykańskimi. Do znacznie szerszego kręgu odbiorców trafiły książki o Afryce, których w ostatnich latach wydano u nas wiele. Zatrzymajmy się najpierw na książkach autorów polskich, które w miarę możliwości autorów i wydawnictw podejmowały aktualną problematykę społeczno-polityczną krajów afrykańskich. Najwcześniejsze z nich to prace J . Balickiego, G. Jaszuńskiego i S. Rosnera, którzy w latach pięć­ dziesiątych podjęli próby szerokiego omówienia palących kwestii kontynentu. Ale dopiero okres ostatnich 5 lat, kiedy to wyzwolenie się krajów Afryki stało się pro­ blemem ś w i a t o w y m , powstało wiele polskich książek o Afryce, których autorzy zebrali materiał po dłuższych czy krótszych pobytach w krajach afrykańskich. Trzeba by tu wspomnieć książki J . Bocheńskiego, M. Brandysa, G . Czekały, B . Grzędzińskiego, A. Fiedlera, J . Halperna, B. Miazgowskiego, L . Zaręby — jako książki łączące walory reportażu z informacją społeczną i polityczną. Niedawno ukazała się książka J . Giedwidzia, będąca pierwszą polską książkową próbą pokazania w ę - l a L . D e m b i ń s k i , Ghana — problemy polityki wewnętrznej i zagranicznej, Warszawa 1960, s. 80. J . Pr о к o p с z u k, Gwinea i Mali. Zarys sytuacji politycznej i wybór mate­ riałów, Warszawa 1959, s. 55; t e n ż e , Niektóre problemy ruchu narodowowyzwoleń­ czego w Algierii, Warszawa 1960, s. 66; t e n ż e , Bliski i środkowy Wschód. Afryka Północna. Materiały i dokumenty 1945—1960, Warszawa 1960, s. 205; t e n ż e , Czarna Afryka. Materiały i dokumenty 1945—1961, Warszawa 1961, s. 120. E . S z y m a ń s k i , E . V i e l r o s e , Kongo, Warszawa 1960. ł a 2 0 �KRONIKA 499 złowych problemów gospodarczych współczesnej Afryki. Z tegorocznych polskich książek należy jeszcze w y m i e n i ć H . Turskiego, Lumumba i jego kraj, która to praca jest drugą, ipo książce Z. Szymańskiego o Algerii, naszą publikacją o współ­ czesnych zagadnieniach politycznych Afryki. Większość tych prac była w swoim czasie recenzowana, toteż nie chciałbym tu powtarzać sądów, dość zresztą niejednolitych. Można by do tych książek jeszcze dodać kilkanaście innych pozycji polskich autorów o charakterze znacznie bardziej przygodowym i podróżniczym, jakie ukazały się u nas po 1956 r. Nie ulega w ą t ­ pliwości, że zarówno jeden, jak i drugi typ książki są nadal bardzo potrzebne, choć zdaję sobie sprawę, że jest to nie tylko sprawa polityki wydawniczej, ale przede wszystkim możliwości wysyłania ludzi do tych krajów. Tą sprawą trudno się jednak tu obecnie zajmować. Warto natomiast zatrzymać się nad kwestią „polityki" przekładów. Kiedy się zgodzimy, że nawet przy najlepszych intencjach i wysiłku uruchomienia w ł a s n y c h badań naukowych nad problematyką Afryki uzyskanie w y n i k ó w w krótkim czasie nie jest możliwe, widoczna staje się rola, jaką mogą odegrać w ł a ś c i w i e dobierane przekłady z innych języków. Zobaczmy, jak te przekłady wyglądają u nas. Od 1956 r. przetłumaczono z róż­ nych j ę z y k ó w ponad 30 książek o Afryce. Nie sposób omówić tu każdej z osobna, toteż czytelnik zechce wybaczyć bardzo ogólną klasyfikację, którą dla uproszcze­ nia musiałem się posłużyć. Wśród tych 31 książek można wyodrębnić trzy grupy: przygodowe i podróżnicze — 14 tłumaczeń, dotyczące walki narodu algierskie­ go —-9; trzecia grupa jest bardzo różnorodna. Tom radzieckich prac o Afryce (z lat 1953—1955), wydany w 1956 г., obszerna praca amerykańskiego publicysty A. Ghuntera Afryka od wewnątrz, dwie prace postępowego publicysty angielskiego B. D a ­ vidsons (ostatnia: Staro Afryka na nowo odkryta). Są dwie podobne w zakresie i charakterze prace o zasadniczych konfliktach ekonomicznych i społecznych m i ę ­ dzy ludnością białą a afrykańską na terenie Afryki Wschodniej, Środkowej i Po­ łudniowej. Autorzy — Hunton i Woddis. Choć wymienione w y ż e j książki różnią się w pewnym stopniu postawami autorów, poruszanymi zagadnieniami czy oma­ wianym terenem, wydaje się, że mają p e w n ą cechę wspólną: mianowicie są to książki przede wszystkim publicystyczne, ukazujące często najbardziej dramatyczne wycinki życia afrykańskiego. Z konieczności w i ę c zarówno materiał opisowy, jak i pole widzenia tych prac ograniczone jest w określonym kierunku, a dobrany materiał ma przede wszystkim ilustrować określone tezy. Pewnym wyjątkiem jest tu książka Ghuntera o bogatym, lecz chyba przestarzałym materiale opisowym, i ostatnio wydana u nas praca Davidsana, poświęcona przypomnieniu i „rehabili­ tacji" przeszłości Afryki. Każdy jednak się zgodzi, że przy n i e w ą t p l i w y c h walorach tych publikacji nie zaspokajają one bynajmniej braku naukowych prac o życiu społecznym i gospo­ darczym dzisiejszej (i minionej) Afryki. Podobnie brak u nas publikacji pisarzy czy działaczy współczesnej Afryki. Jedynym wyjątkiem w pracach naukowych jest dotyczący Afryki Północnej przekład radzieckiej Geografii gospodarczej Egiptu L . Gordona (1957), a w politycznych autobiografia K . Nkrumaha (1958) i kilka książek działaczy algierskich. J a k na rosnące potrzeby popularyzacji rzetelnej wie­ dzy o Afryce jest to stanowczo za mało. Jan Milewski �500 KRONIKA R E V U E I N T E R N A T I O N A L E D E S S C I E N C E S S O C I A L E S z 1961 г., wydany przez U N E S C O , zawiera zbiór artykułów poświęconych stosunkom rasowym na te­ renie Afryki, w trzech obszarach geograficznych tego kontynentu: w strefie nadśródziemnomorskiej, czarnej strefie tropikalnej i części południowej kontynentu. Nawiązuje on do opublikowanych w „Revue" w 1958 r. ankiet na temat stosunków rasowych w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, N R F i Afryce Wschodniej. W numerze z 1961 r. znajdujemy między innymi artykuł Jacques Berque'a, profesora College de France, poświęcony Afryce na północ od Sahary, studium C. Frantza, analizujące wyniki badań przeprowadzonych w 1959 r. wśród ludności europejskiej Południowej Rodezji na temat jej stosunków z Afrykańczykami, oraz artykuł Michael Bautona, dotyczący stosunków rasowych oraz dyskryminacji „ w e ­ wnętrznej", tj. międzyplerniemnej, wśród ludności zamieszkującej Afrykę na po­ łudnie od Sahary. A. W. A F R I C A F R O M T H E P O I N T O F V I E W O F A M E R I C A N NEG-RO S C H O L A R S (red. John A. Davis, Presence Africaine, Paris 1960, s. X I I -4- 418) to ciekawy zbiór 23 artykułów, których autorami są Murzyni amerykańscy. Dotyczy on problemów afrykańskich oraz historii afrykańsko-amerykańskiej. Publikacja ta obrazuje potę­ gujące się na terenie Ameryki Północnej zainteresowanie Afryką — jej życiem i kulturą. Przypomnijmy, iż na terenie Stanów Zjednoczonych istnieje Towarzy­ stwo Kultury Afrykańskiej (Société Africaine de Culture) powołane w 1958 r. przez amerykańsko^murzyńską grupę intelektualistów. Towarzystwo to utworzyło się na I Międzynarodowym Kongresie Pisarzy i Artystów Murzyńskich, który odbył się w Paryżu w 1956 r. A. W. WYDAWNICTWA T H E INSTITUTE OF R A C E RELATIONS Spośród ciekawszych, nowszych publikacji Instytutu Stosunków Rasowych, powstałego w Londynie w 1958 г., napisanych przez specjalistów, lecz prze­ znaczonych dla szerszych kręgów czytelników, w y m i e n i ć należy: S. P i e n a r i A. S a m p s o n , South Africa — Two Views of Separate Development; S. W o o d , Kenya — The Tensions of Progress; P. C o l v o c o r e s s i , South Africa and World Opinion. Instytut wydaje periodyk „Race", ukazujący się dwa razy do roku, oraz mie­ sięcznik „ N e w Letter'". A. W. W Y D A W N I C T W A MIĘDZYNARODOWEGO I N S T Y T U T U A F R Y K A N I S T Y C Z N E G O W nowych wydaniach M. I. A. ukazały się ostatnio następujące prace: H. K u ­ p e r , An African Aristocracy; A. G. R i c h a r d s , Land, Labour and Diet in Nor­ thern Rhodesia; M. H u n t e r , Reaction to Conquest. Ponadto wydano serię tanich broszurowych edycji, a wśród nich studia Afri- �KRONIKA 501 con Systems of Kinship, z przedmową R. Radcliffe-Browna, oraz African Political System E v a n s-P r i t c h a r d a i F o r t e s a , African Worlds F o r d a , Black By­ zantium N á d e l a i West African City В a u t o n a. A. W. NOWA K S I Ą Ż K A K W A M E N K R U M A H A W Londynie (nakładem Heinemanna, 1961) ukazała się nowa książka prezy­ denta Ghany, K . Nkrumaha, I Speak for Freedom: a Statement of African Ideology (ss. X I V + 291, ilustracje, mapy). A. W. 's � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/80bd9d0e2ab5855315bdcc83b964259d.pdf d85a0dd3ffbb440013cc1a459d8a3bb9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:526 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:480 Title A name given to the resource Powindah, patańscy koczownicy Afganistanu i Pakistanu / ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7, s.363-396 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wolski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KRZYSZTOF WOLSKI POWINDAH — PATAÑSCY KOCZOWNICY I PAKISTANU AFGANISTANU WSTĘP W wielu krajach świata o b s e r w o w a ć s i ę daje powszechne zjawisko przechodzenia z gospodarki koczowniczo-pasterskiej do o s i a d ł o - h o d o w l a nej i rolniczo-hodowlanej. N a j p o w a ż n i e j s z e przemiany zaszły w ostatnich czasach w życiu k o c z o w n i k ó w na stepach azjatyckiej części Z S R R . Lecz nie tylko tam, nawet w krajach mniej zaawansowanych gospodarczo r ó w n i e ż m o ż n a z a u w a ż y ć to samo zjawisko. Składa się na to wiele róż­ norodnych przyczyn. Jedną z g ł ó w n y c h jest wzrost zaludnienia i koniecz­ ność przechodzenia do intensywniejszej gospodarki, a także branie pod u p r a w ę nowych t e r e n ó w . Często n a s t ę p u j e też zmiana z w i e r z ą t hodowla­ nych, maleje p o g ł o w i e zwierząt z w i ą z a n y c h z gospodarką e k s t e n s y w n ą , a wzrasta p o g ł o w i e zwierząt bardziej wydajnych. Czasami w z g l ę d y poli­ tyczne grają też p o w a ż n ą rolę w ograniczaniu koczownictwa. Już same granice, jeśli są dobrze strzeżone, utrudniają swobodne poruszanie się. J e ż e l i jeszcze w c h o d z ą w grę nie najlepsze stosunki polityczne p o m i ę d z y dwoma sąsiednimi krajami, wtedy granice tworzą p o w a ż n i e j s z e bariery. Jeszcze jest gorzej, gdy zasięg w ę d r ó w e k pasterzy wyznacza i de facto popiera roszczenia terytorialne w y n i k a j ą c e z tradycji historycznych i n ­ filtracji. W wypadku Afganistanu i Pakistanu odwieczne pretensje Afga­ nistanu do terytoriów B e l u d ż y s t a n u , a nawet P e n d ż a b u i Sindu, opierają s i ę obecnie m i ę d z y innymi na tym, iż na tych ziemiach rokrocznie prze­ b y w a j ą w porze zimowej obywatele Afganistanu jako pasterze, rzemie­ ś l n i c y i kupcy. Pretensje afgańskie do Pakistanu o tak zwany Pasztunistan o b e j m u j ą obszar około 490 000 k m , co stanowi około 60% terytorium Pakistanu Zachodniego (806 511 k m ) . Granicą w s c h o d n i ą spornych t e r e n ó w są po­ ł u d n i o w o - w s c h o d n i e krańce B e l u d ż y s t a n u , n a s t ę p n i e granica tzw. Pasztunistanu przebiega od Dżakobabadu przez Kaszmur, Indusem do Attok, 2 2 �KRZYSZTOF 364 WOLSKI kierując s i ę przez Rawalpindi do zachodnich rubieży Kaszmiru. A są to tereny, które przez długi czas p o z o s t a w a ł y bezpośrednio lub p o ś r e d n i o pod rządami w ł a d c ó w Afganistanu i dopiero w X I X wieku zostały przez A n g l i k ó w u s u n i ę t e spod politycznych w p ł y w ó w Afganistanu . D l a ­ tego też w ł a d z e pakistańskie starają się ograniczać w ę d r ó w k i patańskich k o c z o w n i k ó w do minimum. Koczownictwp Powindah powoli zanika. Z koczowniczym trybem życia w i ą ż e się na wielu terenach ś w i a t a po­ ś r e d n i c t w o handlowe. Ludy koczownicze w y s p e c j a l i z o w a ł y się w handlu tranzytowym. Jeżeli zaś jeszcze koczownicze ludy p a n o w a ł y na wielkim szlaku handlowym, z m i e n i a ł y się w k u p c ó w - g r o s i s t ó w , olbrzymimi kara­ wanami przerzucały duże partie towarów. Stolice tych l u d ó w , p r z e w a ż n i e wielkie oazy, z m i e n i a ł y się w s ł a w n e emporia handlowe, w k t ó r y c h roiło s i ę od cudzoziemskich k u p c ó w . T a k i m emporium handlowym na szlaku z Indii do Europy b y ł K a n ­ dahar, w starożytności s ł a w n y jako Aleksandria Arachoton (którą to na­ z w ę otrzymał w roku 329 przed n.e. od Aleksandra Wielkiego); b y ł g ł ó w ­ nym miastem A r a c h o z j i . Tutaj zbiegają s i ę szlaki z zachodu z Meszhedu, Heratu, w i o d ą c e u podnóży gór Pagman i p ó ł n o c n y c h k r a ń c ó w p u s t y ń Registanu i stąd rozchodzące się na p ó ł n o c n y w s c h ó d do K a b u l u i na p o ł u d n i o w y w s c h ó d do Kwetty, Szikarpuru i nad. dolny Indus. P o ł o ż e n i e na tak dogodnym i ruchliwym szlaku handlowym doprowa­ d z i ł o do daleko idącej specjalizacji zawodowej u z a m i e s z k u j ą c y c h te strony P a t a n ó w . Ich karawany, kafila, nabrały specjalnego w y g l ą d u . Karawany pasterzy różniły się od karawan k u p c ó w czy p r z e w o ź n i k ó w . C i ostatni prawie nie posiadali innych zwierząt poza jucznymi w i e l b ł ą ­ dami, byli zamożniejsi i poruszali się szybciej. Ich karawany docierały z towarami k u p c ó w z S z i k a r p u r u w głąb Persji i Turkiestanu, łącząc 1 2 3 4 1 Nie należy zapominać, że właśnie z plemienia Ghilzai, z którego głównie rekrutują się Powindah, wywodzili się w średniowieczu Ghaznawidzi, a w X V I I I wieku Mir Mahmud, pogromca perskiego państwa S e f e w i d ó w (zdobycie Isfahanu, 1722 г.). Również w armii Nadir-Szacha podczas wyprawy na Delhi (1739 r.) znaj­ dowało się sporo Ghilzai. Obyci z terenem podczas swych koczowniczych w ę d r ó ­ wek, spełniali doskonale rolę przewodników. Historia nowożytna krajów Wschodu [praca zbiór.], t. I, Warszawa 1954, s. 92—103. K w e t t ę (Szal-Kot) i przełęcz Bolan nabyli Anglicy w roku 1876 od beludżystańskich chanów Kalatu. Zagadnienia Pasztunistanu por.: F . В l e i b e r , Afgani­ stan und Paschtunistan, „Zeitschrift für Geopolitik", t. X X I V : 1953, s. 88—96. Szlaki handlowe omijały w starożytności i w czasach późniejszych zupełnie prawie bezwodną i pustynną Gedrozję, dzisiejszy Beludżystan. Miasto Szikarpur leży w dolinie Indusu, w północnym Sindzie. Zostało za­ łożone w 1617 г., odbierając po trosze znaczenie handlowe starszym miastom l e ż ą c y m nad rzeką Indusem — Bakkar, Rohri i Sakkar. Szikarpur posiadało s ł a w n e kryte bazary, dostosowane do użytku podczas gorącej pory roku (latem tempera3 3 4 �POWINDAH, KOCZOWNICY AFGANISTANU I PAKISTANU 365 te kraje z Indiami, a nawet czasem z n i e g o ś c i n n y m i w y b r z e ż a m i M a ­ krami nad Morzem Arabskim. T e n pradawny szlak karawanowy zaczął tracić na znaczeniu w cza­ sach n o w o ż y t n y c h w z w i ą z k u z odkryciem dróg morskich, n a s t ę p n i e przez powolne monopolizowanie indyjskiego handlu w rękach Kompanii Wschodnio-Indyjskiej, a n a s t ę p n i e w rękach kapitału angielskiego . Szlaki te jednak nadal nie straciły znaczenia dla r y n k ó w lokalnych i ościennych. Łączność l ą d o w a Persji północnej i wschodniej oraz T u r k ­ menii z doliną Indusu nadal przebiegała przez ziemie afgańskie i p o ś r e d ­ nictwo handlowe przypadało w udziale koczownikom, k t ó r y m bezpiecz­ niej b y ł o przechodzić przez swe ziemie plemienne niż ludziom obcym, n a r a ż o n y m na rabunek i trudy podróży w p ó ł p u s t y n n y m terenie. W X I X wieku Anglicy po dwu wojnach afgańskich (1838—1842 i 1878—1880) pozajmowali kolejno Sind, B e l u d ż y s t a n i rdzenne tereny afgańskie w Górach Sulejmana, dochodząc do posiadania n a j w a ż n i e j s z y c h s z l a k ó w i przełęczy B o l á n i Kodżak, Gomal i K h a j b e r . R o z p o c z ę t e zagospodarowywanie terenu dało tym stronom n o w ą linię k o l e j o w ą , w roku 1880 doprowadzoną do Sibi, w roku 1887 otwartą do Kwetty, a w roku 1892 doprowadzoną do Czamanu nad granicą afgańską w odległości 104 km od Kandaharu . W roku 1918 doprowadzono odga­ ł ę z i e n i e tej linii do Zahidanu w Persji. L i n i a kolejowa s t a n o w i ł a p o w a ż n ą k o n k u r e n c j ę dla karawanowego transportu t o w a r ó w . Interesy k o c z o w n i k ó w z a j m u j ą c y c h s i ę przewozem i handlem tranzytowym zostały p o w a ż n i e zagrożone. W trosce o te inte­ resy swych poddanych emir Afganistanu Abdurrahman (1880—1901) za­ bronił s w y m poddanym korzystać z tej k o l e i . 5 6 7 8 9 tura przekracza tutaj 50°C w cieniu). Por. A . C . L o t h i a n , A Handbook vor Travellers in India, Pakistan, Burma and Ceylon, London 1959, s. 478—480. Handlowe to miasto u schyłku X I X w. (1891 г.), liczące wtedy 42 000 mieszkań­ ców, zamieszkiwało około 60% Hindusów, a tylko 40% mahometan. Wybrzeża Makranu, tak perskiego, jak i pakistańskiego, posiadają w swoim najbliższym zapleczu wysokie i niedostępne góry, które utrudniają komunikację z lądem. Dalej zaś w głębi lądu znajduje się pas pustyń, potęgujący jeszcze złe połączenie z lądem. Por. Historia nowożytna krajów Wschodu, t. I , s. 413—416. Historia nowożytna krajów Wschodu, t. I , s. 396—404; t. I I , s. 290—305. Współczesna granica pomiędzy Afganistanem i Pakistanem została ustalona w ogólnym zarysie w roku 1893 w tzw. traktacie Duranda. L o t h i a n , A Handbook..., s. 480—482. Historia nowożytna krajów Wschodu, t. I I , s. 298. Podczas badań terenowych w ś r ó d P a t a n ó w w Bostan spotkałem s i ę z pieśnią, pochodzącą z tego okresu. W pieśni tej śpiewa dziewczyna: „Nie chcę ciebie, bo ty jeździsz koleją i jesteś zdrajcą mego kraju..." 5 9 7 8 9 �KRZYSZTOF 366 WOLSKI Nie p o m o g ł y zakazy emira. Wraz z p o s t ę p e m czasu na drogi Afgani­ stanu i Pakistanu w k r o c z y ł y samochody. Na g ł ó w n y c h szlakach w i e l b ł ą d y k o c z o w n i k ó w m u s i a ł y ustąpić przed n o w o c z e s n ą motoryzacją. Nowa tech­ nika transportu u s u n ę ł a dawnego pośrednika i przewoźnika, zbliżyła rynki zbytu, p r z y p i e c z ę t o w a ł a w X X wieku upadek handlu Powindah, roz­ poczęty w wieku X I X , zniszczyła leżące na starym szlaku miasta han­ dlowe, z a m k n ę ł a bazary, opustoszyła magazyny, zrujnowała stare k a r a wanseraje, w y l u d n i ł a s ł a w n e kupieckie grody. Typowym p r z y k ł a d e m jest miasto Szikarpur. Jeszcze przed stu laty swymi interesami handlowymi sięgało Turkiestanu, dzisiaj prawie puste. Straciło swe administracyjne znaczenie na rzecz s ą s i e d n i e g o Dżakobabadu, a handlowe na rzecz Sakkar i nawet dalekiego Karaczi. Hinduscy kupcy porzucili swe opustoszałe składy i pałacyki i po roku 1947 masowo w y ­ emigrowali do Indii. Ludność Szikarpuru z 62 746 w roku 1941 spadła do 45 386 w roku 1951 . 10 Podobny upadek przeżyło inne miasto handlowe, Dera Ismail K h a n , leżące nad ś r e d n i m Indusem, w zapleczu przełęczy Gomal. W okresie od 1941 do 1951 roku ludność tego handlowego miasta spadła o 18,8% . Dawniej Powindah byli często p r z e w o ź n i k a m i na u s ł u g a c h k u p c ó w z Szikarpuru, Sakkar, Tatty, Kandaharu, Heratu, Meszhedu, Kabulu, Peszawaru, Lahore czy Multanu. Przez ich ręce jako p r z e w o ź n i k ó w lub pośredników przechodziły produkty wschodniej Europy i zachodniej A z j i w drodze na Wschód i odwrotnie, towary indyjskie szły t ę d y drogą l ą d o w ą na rynki europejskie. Dzisiaj Powindah to epigoni ubocznych zajęć l u d ó w pasterskich, biedni, choć nie całkiem ubodzy kupcy, coraz rzadziej spotykani na swych pradawnych szlakach. Zanikają typy gospodarki, zmieniają się techniki transportu. Ginie koczownictwo nawet w krajach centralnej Azji, a Powindah stają się przeżytkiem. Podczas pobytu w Pakistanie w okresie od grudnia 1960 do p o ł o w y 1961 roku m i a ł e m jeszcze możność zebrania pewnych m a t e r i a ł ó w doty­ czących życia Powindah, s p o t y k a j ą c się z tymi ruchliwymi Patanami w B e l u d ż y s t a n i e , Pendżabie, Bahawalpurze i Sindzie, a także na ich g ł ó w n y m szlaku w i o d ą c y m z Afganistanu przez przełęcz Kodżak, K w e t t ę i przełęcz Bolan do Sindu oraz na mniej u c z ę s z c z a n y m szlaku przez prze­ łęcz Khajber m i ę d z y Kabulem (Dżalalabadem) a Peszawarem. u 1 0 Pakistan Statistical Yearbook; 1957, Karachi 1959, s. 24. Podobny upadek przeżywało więcej miast na szlakach, jak Peszawar, Kohat, Bannu, Dera Ismail Khan, Nowshera Kalan. W roku 1941 Dera Ismail K h a n liczyło 51306 mieszkańców, a w roku 1951 tylko 41 663. 1 1 �Ryc. 1. Uliczka w Kolpur na przełęczy Bolan, szlaku Powindah Fot. к. Wolski co OS �KRZYSZTOF 368 WOLSKI Wypadnie mi jeszcze złożyć serdeczne p o d z i ę k o w a n i e tym wszystkim, którzy radą i pomocą u ł a t w i l i mi przeprowadzenie badań. Przede wszyst­ kim P.P. Marii i Zbigniewowi Mikulskim z Kwetty. Niechaj p r z y j m ą r ó w n i e ż w y r a z y g ł ę b o k i e j mej w d z i ę c z n o ś c i P.P. Abdul Aziz K h a n P a nezai i M. Akram K h a n Panezai z Bostan, Hadżi Hafizullah K h a n Aczakzai, malík Gulistanu, Ghulam — Nabi K h a n Aczakzai z Gulistanu, nawab sardar Muhammad K h a n Dżogizai z K i l a Nawab Dżogizai w okręgu Zhob i ci wszyscy, u k t ó r y c h k o r z y s t a ł e m ze w s p a n i a ł e j wschodniej go­ ścinności i serdecznej życzliwości. I. N A Z W A P O W I N D A H I J E J ZASIĘG W p o n i ż s z y m szkicu p r a g n ą ł b y m poświęcić u w a g ę zanikającemu koczownictwu i handlowi o k r ę ż n e m u prowadzonemu na terenach Afgani­ stanu i Pakistanu g ł ó w n i e przez patańskie p l e m i ę Ghilzai z Afganistanu. Ludzi oddających się tym zajęciom i temu trybowi ż y c i a określa s i ę mianem Powindah . Wśród różnych grup k o c z o w n i k ó w na p o ł u d n i o w o wschodnich krańcach W y ż y n y Irańskiej, w Pakistanie i Afganistanie, Po­ windah są grupą najliczniejszą. Stąd też w opisach tych krajów, w mono­ grafiach gospodarczych czy o g ó l n y c h znajdują się w z m i a n k i o tej gru­ pie, przynależnej etnicznie do narodu P a t a n ó w , czyli P a s z t u n ó w , czyli 1 2 1 3 1 4 1 2 Głoska w w wyrazie Powindah jest wymawiana jako dźwięk pośredni m i ę ­ dzy w i i. K o ń c o w e h jest podobne do h przydechowego, bardzo lekko słyszalne. N . P e r r i n, L'Afghanistan, ou description géographique du pays théitre de la guerre, accompagnée de details sur les tribus de ees contraes, leurs moeurs, leurs usages etc., etc., Paris 1842; H . B . L u m s d e n , The Mission to Kandahar, Calcutta 1860; С. M. M a c G r e g o r , Central Asia, cz. I I : A Contribution towards the Better Knowledge of the Topography, Ethnology, Resources and History of Afghanistan, Calcutta 1871: Afghanistan, Oxford 1908; La structure économique de l'Afghanistan, Paris 1932; J . A. R o b i n s o n , Notes on the Nomad Tribes of Eastern Afghanistan, Gov. of India Publication 1935; P. S y k e s , A History of Afghanistan, London 1940; M. A h m a d , Pakistan and Middle East, Karachi 1948; K . D a v i s , The Populations of India and Pakistan, Princetown New Jersey 1951; W. K . F r a s e r - T y 11 e r, Afghanistan, London 1953; P. V i n c e n t , La popula­ tion du Pakistan, „Population", 1955, nr 3, s. 543—546; D. N. W i l b e r , Afgha­ nistan, New Haven 1956; S. M a r o n , Pakistan Society and Culture, New Haven 1957; O. C a r o e , The Pathans, London 1958; J . H u m l u m , La géographie de l'Afghanistan, Kobenhaven 1959. 1 3 1 4 Na terenach pakistańskich Patanie określają się prawie w y ł ą c z n i e n a z w ą „Patan". Są narodem należącym do wschodnioirańskiej grupy j ę z y k o w e j . Mówią j ę z y k i e m pasztu, czyli paktu. Zamieszkują tereny pograniczne Afganistanu i Paki­ stanu Zachodniego. P a t a n ó w żyje obecnie około 10—11 milionów, z czego około 50% mieszka w Afganistanie. �A R A B S K I E PAKISTAN Wyk. K. Wolski �POWINDAH, KOCZOWNICY AFGANISTANU I PAKISTANU 369 15 A f g a n ó w . Zainteresowanie się tymi koczownikami doprowadziło nawet do wydania w Kwetta pracy specjalnie p o ś w i ę c o n e j Powindah . Obecnie n a z w ą Powindah obejmuje się wszystkich k o c z o w n i k ó w patańskich , choć czasami u ż y w a n e bywa też inne określenie, oznaczające c z ł o w i e k a w ę d r o w n e g o , nomada. To drugie o k r e ś l e n i e brzmi koczy . Jednak określenie Powindah jest częstsze i powszechniejsze. Określenia tego u ż y w a s i ę też na terenach z a m i e s z k a ł y c h przez inne grupy etniczne, które nie rozumieją s ł o w a koczy, jako pochodzącego z języka pasztu. Inne grupy etniczne lub narody, u ż y w a j ą c e w ł a s n y c h j ę z y k ó w , posiadają swoje w ł a s n e określenia dla n o m a d ó w lub w ł ó c z ę g ó w : khanabadusz (urdu), belocz (beludżi). Nazwa Powindah jest pochodzenia perskiego. Perskie s ł o w o parvandeh, które d o s ł o w n i e oznacza „tłumok towarów", przyjęło się w Afganistanie jako powindeh , zaś na terenie Pakistanu jako powindah. Oznacza ono w ę d r o w n e g o kramarza, a także handlarza tandetą. Współcześnie jednak na terenie Pakistanu obejmuje się tą n a z w ą wszystkich patańskich ko­ c z o w n i k ó w z Afganistanu, p r z y b y w a j ą c y c h jesienią na zimę do P a k i ­ stanu, bez w z g l ę d u na ich z a w ó d czy uprawiane z a j ę c i e . 1 6 1 7 18 1 9 2 0 I I . E T N I C Z N A PRZYNALEŻNOŚĆ P O W I N D A H Powindah, w ę d r o w n i kupcy-kramarze, rekrutują s i ę na terenie Afga­ nistanu z k o c z u j ą c y c h r e p r e z e n t a n t ó w patańskiego plemienia Ghilzai . 2 1 15 Narody Afganistanu, [w:] Narody Pieriedniej Azii. Narody mira. Moskwa 1957. 1 6 R. B . R a i J a m i a t, Rough Notes on the Nasar, Kharot and other Afghan Powindahs, Kwetta 1922 (Wydawnictwo to obecnie jest rzadkością). Bardziej koczownicze są plemiona patańskie mieszkające w Afganistanie. Na 6 milionów Patanów w Afganistanie uważa się, że 2 miliony stanowią koczow­ nicy. Nomady zmówi oddaje s i ę g ł ó w n i e plemię patańskie Ghilzai. Zresztą nawet tam trzeba rozróżnić kilka rodzajów nomadyzrnu, od całkowitego po częściowy, połączony z czasową osiadłością, a nawet uprawą roli. S ł o w o kuczi (język pasztu), pochodzące od perskiego — kucz 'podróż', 'wędrówka', zna też K . F e r d i n a n d (autor rozdziału X I X : Les nómades, [w:] H u m l ů m , La géographie..., s. 277), który przeprowadzał badania etnograficzne wśród n o m a d ó w Afganistanu w latach 1953—1955. H u m 1 u m, La géographie..., s. 344. Spotykałem się w północnym B e l u d ż y stanie, na terenach patańskich (w Gulistanie), też z w y m o w ą powandah. Wśród P a t a n ó w spotykałem też określenie patańskich koczowników posia­ dających owce, kozy, wielbłądy i osły, trudniących się prawie wyłącznie wypasem swych trzód, nazwą maidar (Gulistan). Por. też H u m 1 u m, op. cit., s. 282. D. N. W i 1 b e r, Afghanistan, Country Survey Series. Yale Stations, New Haven 1956, s. 278. 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 24 - Etnografia Polska Т. V I I �KRZYSZTOF 370 WOLSKI Siedziby tego plemienia w Afganistanie rozciągają się na przestrzeni p o m i ę d z y górami Koh-i-Baba na północy, a zachodnimi pasmami Gór Sulejmana na południu; na zachodzie podchodzą do granic prowincji Kandahar, na wschodzie pod miasto Gardez, sąsiadując z plemieniem Sulejman-Khil i Waziri, zaś na p ó ł n o c o - w s c h o d z i e sięgają aż poza Ghazni do Sefid-Koh, sąsiadując na tym odcinku z plemionami Afridi i M a n g a l . A f g a ń s c y koczownicy, pasterze, zajmujący się r ó w n i e ż handlem, rekru­ tują się też z innych plemion patańskich, m ó w i ą c y c h różnymi narzeczami j ę z y k a pasztu . Plemiona Durrani (okolice Kandaharu), Slemankhil i K a kar (Góry Sulejmana) dostarczają też k o c z o w n i k ó w , lecz nie tak licznie jak G h i l z a i . Z dawna z t e r e n ó w Indii znani są ze swego handlu przed­ stawiciele patańskiego plemienia Sulejman-Khil. Powindah nawet na terenie z a m i e s z k a ł y m przez P a t a n ó w w Pakista­ nie różnią się od otaczającej ludności o s i a d ł e j . Różnice powodują stałe antagonizmy. Ludność osiadła nie lubi k o c z o w n i k ó w , nomadzi bowiem wyrządzają swymi trzodami szkody w zasiewach i sadach. Kradną plony. Często podczas przechodów rabują na drogach. Koczownicy też niejedno­ krotnie przywlekają epidemie oraz pomory na zwierzęta domowe. Powin­ dah nie posiadają własności nieruchomej. Zasadnicza różnica polega też na tym, że zamieszkują w n a m i o t a c h , a nie w lepiankach. Namioty ich są kształtu podłużnego. Jako pokrycia u ż y w a się wielkich czarnych płacht — kilimów, utkanych z koziej w e ł n y . Do przykrycia na22 2 3 24 2 5 2 0 2 2 Ośrodkiem plemienia Ghilzai jest twierdza Kalat-i-Ghilzai, leżąca około 120 km na północny wschód od Kandaharu. Język pasztu (wg wymowy P a t a n ó w z okolic Kwetty i Fort Sandeman oraz z Peszawaru) należy do wschodnioirańskiej grupy języków indoeuropejskich. Obec­ nie od r. 1936 wprowadza się pasztu jako język urzędowy Afganistanu, na miejsce używanego dotychczas perskiego. Por. Pakhtu, „Afghanistan News", London t. X I : 1958, nr 7, s. 8—10. Plemiona Durrani i Kakar mają ułatwiany handel i przemyt, bowiem sie­ dziby ich znajdują się po obu stronach granicy afgańsko-pakistańskiej, na odcinku od rzeki Lora-Piszin aż po tereny koło Fort Sandeman w Pakistanie. Kontakty, pomimo że są bliskie i częste, nie prowadzą do zacieśnienia sto­ sunków osobistych ani do zawierania związków rodzinnych. Odwieczne konflikty ludności osiadłej i koczowniczej dają się w y c z u w a ć przy każdej sposobności. Powindah zasadniczo nie zawierają z w i ą z k ó w małżeńskich z ludnością osiadłą, chyba że jakiś bogatszy koczownik kupi sobie żonę u któregoś z uboższych przed­ stawicieli ludności osiadłej. Sprzedaż córki jakiemuś Powindah spotkałaby się z taką dezaprobatą osiadłego otoczenia, że to prawie wyklucza możliwość podobnej transakcji. Koczownikom Afganistanu i ich namiotom oraz namiotom beludżystańskirn poświęcił K . Ferdinand specjalne studia. K . F e r d i n a n d , Nomadestudier i Afgha­ nistan, „Nenneskets mangfoldighed", Kobenhaven 1957; t e n ż e , Black tents of Baluchistan, and their Affinities in the Neighbouring Regions, „Journal of the Danish Etnographical Society", Kobenhaven 1959. 2 3 2 4 2 5 215 �POWINDAH. KOCZOWNICY AFGANISTANU I PAKISTANU 37] Ryc. 2. Namioty k o c z o w n i k ó w w dolinie rzeki Boi an (marzec 1961) Fot. к. Wolski miotu s ł u ż y pięć dużych płacht. N a j w i ę k s z a — to pokrycie górne, pozo­ s t a ł e to zasłony boczne. Do odkrywania przeznaczona jest jedna z dłuż­ szych ścian bocznych i płachta p o d w i n i ę t a ku górze. U wielu n o m a d ó w kręgu świata m u z u ł m a ń s k i e g o p ł a c h t y przykry­ w a j ą c e namioty są sporządzane z koziej w e ł n y . Z tej w e ł n y (czarnej) sporządza się r ó w n i e ż płachty namiotowe u Beni Cid H á m m a i Hamema, n o m a d ó w tunezyjskich . Zresztą przypuszcza się, że typ namiotu czar­ nego, z w i e l b ł ą d e m jako z w i e r z ę c i e m transportującym taki namiot, został wprowadzony z A z j i na tereny północnej Afryki dopiero od I V wieku n.e. Namiot czarny jest duży, w odróżnieniu od m a ł e g o owalnego na­ miotu Khanabadusz, przenoszonego przez osiołki (w Pakistanie). 27 2 8 Ten d u ż y typ namiotu w y r ó ż n i a Powindah od koczowniczego otocze­ nia też na terenie Afganistanu, gdzie spotyka się namioty — jurty (kibitka) i czworograniaste namioty (o mocnej drewnianej konstrukcji), 2 7 H. N a c h t i g a l , Beiträge zur Ethnographie der tunesischen Nomaden, „Baessler-Archiv", Neue Folge, Berlin t. I X : 1961, s. 164—167. E . R a c k o w i W. C a s k e l , Das Beduinenzelt, „Baessler-Archiv", Berlin t. X X I : 1938. s. 181—184 2 8 �KRZYSZTOF 372 WOLSKI Ryc. 3. Namioty koczowników na przełęczy Bolan (marzec 1961) Fot. к. wolski kryte r ó w n i e ż czarną derą. Obecnie coraz częściej widzi s i ę u Powindah namioty wprawdzie dawnego kształtu, lecz kryte już grubym 29 namiotowym , albo nawet takie namioty, jakich używają płótnem ekspedycje europejskie. odzieżą. W ich ubiorze p r z e w a ż a kolor czarny lub szary, podczas gdy u ludności Powindah wyróżniają się od otoczenia r ó w n i e ż osiadłej 3 0 kolor b i a ł y i barwy j a s n e . Odnosi s i ę to z a r ó w n o do ubioru m ę ż c z y z n , jak i kobiet. Mężczyźni 2 9 noszą czarne turbany—zawoje (patkaj), bez podkładania Grupa Powindah z plemienia Slemankhil z Chorasanu, wśród której pro­ wadziłem badania pod Kwettą w maju 1961 г., używała już namiotów krytych płótnem namiotowym, kształtu odbiegającego od dawnych typów. Odzież taką u Powindah spotykałem w Czamkani pod Peszawarem (luty 1961 г.), w Sadikabadzie, w Bahawalpurze (kwiecień 1961), w Sibi i Dadhar (styczeń 1961) i w środkowym Sindzie (marzec 1961). Podczas moich badań zwra­ cano mi stale u w a g ę na w y s t ę p o w a n i e czarnego koloru w odzieży koczowników. Jest to uwarunkowane brakiem możliwości częstego prania białej lub jasnej odzieży. Miałem jednak możność stwierdzenia, iż Powindah używają w męskiej odzieży koloru białego. B y ł y to odświętne, bogato zdobione haftem koszule (haft na man­ kietach i przodach) i -szarawary portug (haft na mankietach nogawic). 3 3 �POWINDAH, Ryc. 4. Bostan, KOCZOWNTCY styczeń AFGANISTANU 1 373 PAKISTANU 1961. Namiot mały Powindah Wewnątrz łóżko (kat) rzemieślników. Fot. к. wolski czapeczki ani kasku. Koniec m a t e r i a ł u ( b a w e ł n a , w y j ą t k o w o jedwab) z za­ w o j u spada na lewe r a m i ę (szambla). Koszule m a j ą z czarnego l u b szarego p ł ó t n a , o r ę k a w a c h długich, szerokich, w y j ą t k o w o t y l k o p o s i a d a j ą c y c h europejskiego k r o j u m a n k i e t y i k o ł n i e r z e . Koszule te są szerokie, w giezce namarszczane, z a p i n a j ą się na piersi po prawej stronie s z y i . S ą d ł u g i e do k o l a n l u b nawet dłuższe, o j a k i e ś 15 cm, po bokach rozcięte. Nosi s i ę j e wypuszczone na spodnie. Spodnie t y p u s z a r a w a r ó w są z podobnego m a t e r i a ł u j a k koszula; zdobione są h a f t a m i na mankietach. Serdak—kamizelka (sardyj) jest bo­ gato zdobiona o b r z e ż e n i a m i z g a l o n ó w szychowych i t a k i m i ż obszyciami czterech kieszeni z e w n ę t r z n y c h . Jako odzież zwierzchnia s ł u ż ą szale—za­ woje w e ł n i a n e , n a r z u t y w e ł n i a n e , w o j ł o k o w e , b i a ł e z rękawami (któ3 1 :i2 :H Nowsze koszule zapinają się, tak jak współczesne europejskie, na przedzie, na środku piersi. Białe kosej są charakterystyczne dla okręgu Kandahar w Afganistanie. Por. B. M a r k o w s k i , Die materielle Kultur des Kabulgebietes, Leipzig 1932, s. 66. 3 3 �Ryc. 5. Kwetta, mai 1961. Nowszy namiot Powindah. Na pierwszym planie siodła khata i kadziawa J Fot, K. Wolski �POWINDAH, KOCZOWNICY Ryc. 6. Bostan, styczeń 1961 AFGANISTANU I PAKISTANU Ubiory Powindah. Mężczyzna w białym stroju 375 odświętnym Fot. к. wolski 33 rych się nigdy nie używa), zwane kosej , lub amerykańskie wojskowe płaszcze z demobilu. Zimą noszą długie baranie kożuchy, zwane postin . Spotyka się je raczej na szlakach północnych, a nie w Beludżystanie i Sindzie, gdzie jest cieplej. Kożuchy te nie mają pokrycia. Są wypra­ wiane na kolor żółty. W obrzeżeniach miewają hafty żółtego koloru, wykonane przędzą bawełnianą lub lacetem. 34 3.1 w i e ś Szikhan, okręg Kwetta — Piszin, 7 I I 1961; por. rysunek bardzo stroj­ nego kosej z haftami obrzeżającymi i na rękawach w Narody Afganistana, [w:] Narody Pieriedniej Azii. Narody mira, Moskwa 1957, s. 87. Nazwa postin, określająca kożuch męski, w y s t ę p u j e też na terenie radziec­ kiej Turkmenii. G. P. W a s i 1 i e w a, Itogi roboty turkmienskogo otriada choriezmskoj ekspiedicii za 1948 д., [w:] Archieołogiczeskije i etnograficzeskije roboty choriezmskoj ekspiedicii 1945—1948, Moskwa 1952, s. 449, ryc. 9. 3 1 �KRZYSZTOF 376 Ryc. 7. Bostan, styczeń WOLSKI 1961. Kobiety Powindah rzemieślników Fot. к. wolsM Obuwie Powindah noszą trojakie: skórzane czarne sandały, zwane capiej , pantofle z z a g i ę t y m i k u górze noskami, zwane kapy, albo buty z a m e r y k a ń s k i e g o demobilu. Ubodzy Powindah pończoch ani skarpet nie używają. Bogatsi mają skarpety wyrobu europejskiego. Pierścienie noszą m ę ż c z y ź n i na serdecznych i m a ł y c h palcach obu rąk. 3S 3 6 Ubiór kobiecy jest w całości koloru czarnego. Spodnie—szarawary, koszula długa do kostek, suto marszczona w p o d w y ż s z o n y m stanie oraz s z a l — z a w ó j są koloru czarnego. 3 7 3 5 M a r k o w s k i , op. cit., tabl. X X I , dla tych sandałów podaje nazwę z okolic Kabulu: czepli, zaznaczając, że jest to obuwie górali afgańskich (Bergafghanen), czyli Patanów, w odróżnieniu od ludności miejskiej Kabulu. Pierścienie, zw. gutki, b y w a j ą przeważnie srebrne, z dużymi kamieniami półszlachetnymi z Afganistanu, szlifowanymi półokrągło. Giezka na przodzie jest bogato zdobiona (grewań) haftem i okrągłymi naszyciami (różami), zwanymi wotaj, które przyszywa się na narożach pokrytej haftem powierzchni giezki, a czasem i na ramionach. 3 6 3 7 �KOCZOWNICY A F G A N I S T A N U I POWINDAH, PAKISTANU 377 3 8 Koszula—suknia kobieca zwie się ghagra. Ma ona szerokie r ę k a w y , z ozdobionymi haftem mankietami, zw. hule. U dołu sukni przebiega haftowany szlak. Zimą wkładają kobiety długi watowany chałat. Spodnie szarawary b y w a j ą dwojakiego kroju. Pierwszy jest analogiczny do kroju m ę s k i c h portug. Tego typu szarawary noszą też dziewczynki. W drugim typie w y s t ę p u j ą w ą s k i e nogawki, sięgające od kostek do kolan, w y ż e j szarawary są fałdziste . W ą s k i e spodnie kobiece b y w a j ą wykonane często z materiału kolorowego w p o d ł u ż n e pasy czerwone i granatowe. Zasłony zwanej purdah, czyli burka, koczowniczki nie n o s z ą . Pantofle mają z p o d g i ę t y m i noskami, suto wyszywane szychem lub (pod w p ł y w e m beludżyskim) kolorową b a w e ł n ą . Bardzo obfita biżuteria, składająca się z b r a n s o l e t na rękach i nogach, n a s z y j n i k ó w , licznych pierścieni i kol­ c z y k ó w w uszach i nosie, u z u p e ł n i a ubiór. 3 9 4 0 41 4 2 Mężczyźni noszą w ł o s y p r z e w a ż n i e p r z y c i ę t e na w y s o k o ś c i dolnej części ucha. Kobiety zaplatają w ł o s y nad czołem w liczne drobne war­ koczyki, które n a s t ę p n i e półkolisto upinają po bokach g ł o w y . 4 i Ciemny kolor odzieży odróżnia Powindah od ludności osiadłej . O d ­ różniają się też ubiorem dzieci, wystrojone wedle afgańskich w y m o g ó w mody dziecinnej. Ubiór dzieci podobny jest do ubioru dorosłych z tą jedną różnicą, że bywa on częściej kolorowy. Dziewczynki mają dokładnie skopiowany 3 8 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, cz. 1: Kultura materialna, K r a ­ ków 1929, s. 448—449, nazywa ten typ koszuli suknią, zaznaczając, że w y s t ę p u j e on u Słowian wschodnich. Jako ubiór męski S a r m a t ó w widzi się go na pomniku Trajana w Rzymie. M. T i l k e (Studien zur Entwicklungsgeschichte des orientali­ schen Kostüms, Berlin 1923) zna go z Kaukazu i Persji. Kobiece szarawary mają nogawki u dołu węższe niż męskie i nie posiadają tak ozdobnych mankietów. Przy spodniach o wąskich nogawkach stosuje się wato­ wanie dolnej części, która dosyć ściśle przylega do łydek. Szal —• zawój kobiecy w języku pasztu nosi n a z w ę poruni, a w języku urdu zwie się dupata. Szerokie metalowe bransolety, przeważnie srebrne, nazywają s i ę bangrij. Są one do 20 cm szerokie. Dwie części, górna i dolna, są łączone w całej szerokości zawiaskami. Grube naszyjniki (przeważnie srebrne), przypominają polskie z wykopalisk archeologicznych, lecz obficie zdobione nacięciami i graniastymi guzami, zwą się łożej. Na szyi zawiesza się też amulety (tawiz, czyli tafiz). Są one prostokątne, skórzane lub srebrne, nieco podobne do beludżyskich (por. H . F i e l d , An Anthro­ pological Reconaissance in West Pakistan, Cambridge 1955, Massachusetts 1959, ryc. 64). Na szyi często zawiesza się kilka tawiz na sznurze paciorków lub ta­ siemce. Mężczyźni noszą tawiz na tasiemce na szyi lub w skórzanej opasce w o k ó ł bicepsa prawej ręki. Mężczyźni Patanie osiedli noszą koszule i spodnie białe. Podobnie ich kobiety, które wychodząc z domów o k r y w a j ą się długą do ziemi białą zasłoną, zw. purdah (urdu) lub burka (pasztu). 3 9 4 0 4 1 4 3 4 3 �KRZYSZTOF WOLSKI Ryc. 8. Bostan, styczeń 1961. Dziewczynka Powindah haftująca swój (dziewczynka 9-letnia) Fot. grywan K. Wolski strój kobiecy. Jedynie ghagra posiada mniej fałd. Nie noszą też przed dwunastym rokiem życia pierścionków i zbyt licznych naszyjników. Grywan dziewczynek jest bogato zdobiony haftem, a wotaj otoczony mu­ szelkami . Spodnie—szarawary noszą mniej fałdziste, a z a w ó j jest prze­ w a ż n i e czarny lub kolorowy, z kwiecistego perkalu. Czasami spotyka s i ę też spodnie z barwnego perkalu. Ubiór d z i e w i ę c i o l e t n i e g o chłopca składa s i ę z długiej koszuli kamiz, m a ł e g o serdaka sardyj, zawoju patkaj i czasami pantofli kapy. Z w y 4 4 4 5 'A Wykonawczynią haftów i ozdób sukien bywa przeważnie nosząca je właści­ cielka. Patkaj bywa wiązana tak jak męska lub znacznie ciaśniej. i s �Ryc. 9. Kwetta, maj 1961. Chłopcy w granatowych kamiz w czerwone pasy. sardyj i patkaj Fot. co к. Wolski -a �KRZYSZTOF 380 WOLSKI jątkiem sardyj, który jest w i e r n ą kopią m ę s k i e g o , kamiz i patkaj b y w a j ą kolorowe, z mocnego, b a w e ł n i a n e g o materiału w pasy (z naszywanymi ozdobami przy grywan i lastima). Kamiz i patkaj b y w a j ą szare lub czarne. Kamiz sięga do p o ł o w y łydek, a nawet kostek. Starsi chłopcy otrzymują spodnie. Mniejsi tej części odzieży nie noszą wcale. Małe dzieci ubiera się w kamiz (koszula) i kapturek. W tym stroju w y s t ę p u j ą n i e m o w l ę t a i dzieci do lat trzech. Kapturek ozdobiony bywa dwoma wotaj umieszczo­ nymi ponad skronianii dziecka. M i ę d z y wotaj nad c z o ł e m brzeg kapturka pokrywa s i ę haftem. M a ł y m dziewczynkom daje s i ę naszyjniki i liczne szklane bransoletki na obie rączki oraz kolczyki. Chłopcy tych ozdób nie noszą . W ubiorze kobiet z a c h o w u j ą s i ę nadal tradycyjne formy. Nawet w bi­ żuterii zachowane są jeszcze pradawne wzory, choć tylko w tej dziedzi­ nie można o b s e r w o w a ć w p ł y w europejskiej sztuki. Konserwatyzm kobiet m u z u ł m a ń s k i c h pozwala n a w y s u n i ę c i e twierdzenia, że d ł u g o jeszcze b ę ­ dzie się z a c h o w y w a ć u nich tradycyjna odzież. Powolne przemiany spo­ łeczne zachodzące w Afganistanie i Pakistanie chyba dopiero w ostatnim etapie dojdą do k o c z o w n i k ó w i b ę d ą m o g ł y d e c y d u j ą c o w p ł y n ą ć na ich sposób bytowania. Opisany p o w y ż e j ubiór Powindah spotkać m o ż n a jeszcze w s p ó ł c z e ś n i e na szlakach koczowniczych P a t a n ó w w Afganistanie i Pakistanie. Coraz częściej zanikają poszczególne części tradycyjnej odzieży, g ł ó w n i e w ubio­ rze m ę ż c z y z n , na rzecz kosmopolitycznych ubiorów europejskich. 4 6 I I I . T E R E N Y WĘDRÓWEK Terenem działalności i w ę d r ó w e k Powindah są wschodnie krańce W y ­ ż y n y Irańskiej i ziemie tym krańcom przyległe. Corocznie Powindah z t e r e n ó w Afganistanu, zaliczający się do tam­ tejszych P a t a n ó w m ó w i ą c y c h j ę z y k i e m pasztu, w ę d r u j ą przez przełęcze Gór Sulejmana, g ł ó w n i e przez przełęcz Kodżak (2100 m n.p.m.) w górach K w a d ż a Amran w pobliżu Czamanu i przez przełęcz Khajber (1030 m n.p.m.) p o m i ę d z y Dżalalabadem a Peszawarem w Pakistanie. Te dwa g ł ó w n e szlaki łączą najlepiej prowincje sąsiednich krajów. Szlak p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i łączy afgańskie prowincje Kandahar i F a r a h przez Spin Baldak, Czaman, przełęcz Kodżak, K w e t t ę w Pakistanie i da­ lej przez Spenzand i przełęcz Bolan (1750 m n.p.m.), Kolpur, Macz, Bibi Nani, Gokurt, Dadhar i Sibi z Szikarpurem w Sindzie i z terenami nad dolnym Indusem. Droga do Szikarpuru w X I X wieku nie zawsze była 4 6 Czasami mają tylko m a ł e koliste kolczyki. �POWINDAH, KOCZOWNICY AFGANISTANU I PAKISTANU 381 bezpieczna. Na odcinku p o m i ę d z y przełęczą B o l á n a Szikarpurem kara­ wany narażone b y w a ł y na napady wojowniczych plemion beludżskich Mari i Bugti, a także mniejszych Raisani, Magzi, L a h r i czy Dżamali. Stąd też w p o ł o w i e X I X wieku w ę d r o w a n o przez Kalat do p o r t ó w Morza Arabskiego i do Dolnego Sindu. O d g a ł ę z i e n i e przez przełęcz Lak, łączące K w e t t ę z Mastungiem i Kalatem, nie gra obecnie w a ż n i e j s z e j roli, bowiem szlak przechodzi przez pustynne tereny B e l u d ż y s t a n u i do komunikacji z Karaczi prawie nie jest u ż y w a n y . Jest to stara droga zwana Patan Vat . Wiodła ona dwoma szlakami z Karaczi do Kalatu . Szlaki te roz­ chodziły s i ę w Khuzdar, wschodni ( w ł a ś c i w y Patan Vat) w i ó d ł z Karaczi doliną rzeki Hab, przez Mahři i Gumbaz do Khuzdar, zachodni zaś z K a ­ raczi przez Uthal, Wiaro, Bela, Tharra, Wad do Khuzdar. J a k sama nazwa drogi wskazuje, b y ł to szlak Powindah (Patanów). Idąc tym szlakiem omijali p o ś r e d n i c t w o handlowe k u p c ó w z miasta Szikarpur w p ó ł n o c n y m S indzie. Omijali też trudną dawniej do przebycia płaską, bezwodną, gli­ niastą p u s t y n i ę Pat p o m i ę d z y Sibi a Dżakobabadem. Na terenie tej pu­ styni jeszcze obecnie Powindah starają s i ę nie przecinać jej w kierunku p o ł u d n i k o w y m z Sibi do Dżakobabadu, lecz obchodzić zachodnimi k r a ń ­ cami z Dadhar (omijając Sibi) do Bhag i na Mirpur Bibiwari do Usta Mohammad i Dżakobabadu. Wracając do szlaków ś r o d k o w o - b e l u d ż y s t a ń skich, stwierdzić trzeba, ż e z Mastungu i Kalatu prowadzące drogi do p o r t ó w Makranu b y ł y zawsze słabiej uczęszczane. Prawie zamarły ten szlak w dobie obecnej wiedzie od Kalatu do Surab, Dżanżal, Pandżżur i stąd przez Hoszab do m a k r a ń s k i e g o portu Pasni. Drugie odgałęzienie tego szlaku prowadzi z Hoszab przez Turbat do Santsar i stąd do G w a daru lub Dżiwani. 4 7 4 8 Druga, s ł a w n a historyczna przełęcz Khajber łączy tereny podnóża g ó r Koh-i-Baba i K a b u l w Afganistanie z P e n d ż a b e m . Szlak ten dochodzi do Rawalpindi, obecnej stolicy Pakistanu, do Gudżrat, do Lahore. Obecnie Lahore jest najdalszym punktem tego w a ż n e g o szlaku, lecz jeszcze przed podziałem Indii, w roku 1947, dochodzono t ę d y do wielkich nizin Hindustanu i do e m p o r i ó w handlowych delty Gangesu i Bramaputry. Szlakiem tym karawany Powindah docierały aż do Kalkuty. B y ł to bardzo ruchli­ w y i uczęszczany szlak ze w z g l ę d u na dogodne warunki terenowe. P u ­ stynie nie utrudniały tutaj komunikacji. Jedynie p o w a ż n i e j s z e niebez4 7 Odnośnie do dawnego Patan Vat (Szlaku Patanów) trzeba zaznaczyć, iż obecnie rząd pakistański planuje przeprowadzenie tędy z Karaczi przez Bela, Wad, Khuzdar, i Kalat do Kwetty autostrady omijającej Sind (znaczne skrócenie trasy przejazdu). ' Od s c h y ł k u X I X wieku datuje s i ę upadek Kalatu. Uspokojenie zaplecza przełęczy Bolan w y l u d n i ł o szlak Patan Vat. Linia kolejowa odebrała ruch osobowy. Z kilkunastu tysięcy ludności (szacunkowo) Kalat w roku 1Г51 spadł do 2009 głów ^Pakistan Statistical Yearbook, 1957, s. 21). ,8 �KRZYSZTOF 382 WOLSKI p i e c z e ń s t w a groziły na odcinku p o m i ę d z y Peszawarem i D ż a l a l a b a d e m od napaści rozbójniczych plemion patańskich Afridich, Mohmand i Orakzai. Szlaku tego strzegły w górach twierdze Landi Kotal, Dżamrud, P e szawar i Attok. Na tym szlaku, w odróżnieniu od poprzednich, odgry­ w a j ą bardzo poważną rolę w o ł y jako siła pociągowa. Nie wykorzystuje s i ę tu w o ł ó w jako zwierząt jucznych, lecz jako pociągowych, z a p r z ę g n i ę t y c h do olbrzymich w o z ó w transportowych. Karawany tych w o z ó w , ciągnię­ tych przez w o ł y , są charakterystycznym widokiem na drogach P e n d ż a b u . Przy transporcie praktykuje się tutaj przewozy nocne, zaś upalne dnie przeznacza się na odpoczynek dla zwierząt i ludzi. Transportem tym nie zajmują się Powindah, którzy najchętniej u ż y w a j ą jucznych w i e l b ł ą d ó w . Pomniejsze przełęcze i szlaki mają tylko lokalne znaczenie, są one bowiem w y ż e j położone i trudniej dostępne . Przełęcz Pajwar (na wys. 2600 m n.p.m.) w górach Sefid-Koh łączy przez Pajwarkotal afgański Gardez i K a b u l z Paraczinarem i Kohatem w Pakistanie . Drobne prze­ łęcze łączą tereny afgańskich prowincji Paktia i Ghazni z sąsiednimi górskimi ziemiami Pakistanu. Jedna z w a ż n i e j s z y c h tutaj dróg to trzystokilometrowy szlak z Kalat-i-Ghilzai w Afganistanie przez słabiej u c z ę s z ­ czaną obecnie przełęcz Gomal (wysoko położona i m a ł o bezpieczna) do Fort Sandeman w Pakistanie, a także do Dera Ismail K h a n . Dawniej tym szlakiem z Dera Ismail K h a n do Ghazni szedł znaczny handel indyjski, utrzymywany g ł ó w n i e przez Powindah. Szlak ten biegł w z d ł u ż koryta rzeki G o m a l . Charakterystyczne jest obecnie, ż e Powindah u s u w a j ą się coraz bar­ dziej na ustronne szlaki, na m a ł o i słabo uczęszczane boczne drogi. Daje się to o b s e r w o w a ć tak w rejonach nadgranicznych, jak i w e w n ą t r z k r a j u , gdzie na mniejszych rynkach, przy mniejszej podaży łatwiej im zbyć s w ó j j a k o ś c i o w o nie najlepszy towar. W ostatnim dziesięcioleciu dają się także o b s e r w o w a ć zmiany miejsc przechodu na przełęczach Gór Sulejmana. Ograniczenia handlu Powindah, po roku 1950 w Afganistanie i nieco później w Pakistanie, m i a ł y z w i ę k s z y ć dochody celne obu p a ń s t w w handlu oficjalnym. W w y n i k u zamknięcia g ł ó w n y c h szlaków barierami celnymi Powindah przechodzą obecnie ścieżkami granicznych gór, których praktycznie nikt nie jest w stanie ustrzec w tych dzikich pustynnych stronach. Powindah prak­ t y k u j ą t e ż inne sposoby w porozumieniu z nadgranicznymi sardarami 4 9 5 0 5 1 52 4 9 Stanowią za to idealne tereny dla przemytu. Gardez ma też połączenie przez Matun z Thal i Kohatem w Pakistanie. Po obu stronach granicy na tym szlaku, w pobliżu przełęczy Gomal, ma swe siedziby i ziemię plemię Sulejman-Khil, z którego zawsze rekrutowało się spare* Powindah. Por. H u m l u m, ba géogra.phie..., s. 344. 5 0 5 1 �POWINDAH. KOCZOWNICY AFGANISTANU I PAKISTANU 383 (naczelnikami szczepów). Przerzucają mianowicie towary w w i ę k s z y c h partiach przez granicę, składając je u sardara. G ł ó w n y zaś tabor z kobie­ tami i dziećmi przebywa granicę na wielkim szlaku, w i o z ą c towary w m i ­ nimalnej ilości i nie podlegające cłu. Potem dopiero do któregoś rozbi­ tego obozu dowozi się przemycony towar z meliny u sardara . W zasięgach w ę d r ó w e k również następują pewne zmiany. Przed po­ działem b. Indii Brytyjskich w r. 1947, Powindah zapuszczali się daleko w głąb ziem indyjskich. Obecnie ograniczają się raczej do t e r e n ó w P a ­ kistanu . Grają tu r ó w n i e ż p e w n ą i nawet znaczną rolę w z g l ę d y religij­ ne, Powindah bowiem są m u z u ł m a n a m i i na terenie Indii nie m o g ą ocze­ k i w a ć ż y c z l i w e g o przyjęcia. W Pakistanie Powindah docierają wszędzie, nawet do odległego Dol­ nego Sindu, omijają jedynie p o ł u d n i o w y i zachodni B e l u d ż y s t a n , ze w z g l ę d u na jego ubogi, pustynny, bardzo biedny i n i e g o ś c i n n y charakter. Powindah handlarze pozostają na obczyźnie dłużej niż pasterze, g d y ż nie m u s z ą się stosować do potrzeb trzód . Szlaki ich w ę d r ó w e k są nie­ stałe. Niekoniecznie co roku przechodzą przez te same miejscowości. G d y napotykają gdzieś trudności, w n a s t ę p n y c h latach omijają to miejsce. Powindah, jak wszyscy koczownicy, czują się ludźmi niezmiernie wolnymi, swobodnymi. Nie chcą uznawać nad sobą jakiejkolwiek w ł a d z y , która by mogła w n o s i ć choć cień p r z y m u s u . Z p o k ł o n e m do swoich sardarów jeżdżą tylko raz na kilka lat. Sardarowie ich reprezentują zwy­ kle osiadłą część plemienia, choć na bardziej nieurodzajnych terenach także koczują. Koczownicy ci związani są ściśle ze swymi malikami , to jest drob­ nymi naczelnikami, zazwyczaj koczującymi razem ze swymi w s p ó ł r o dowcami. Malikowie i sardarowie Powindah nie są bogaci (inaczej niż u plemion osiadłych). W rękach ich skupiają się wszystkie informacje potrzebne szczepowi, oni nawiązują kontakty w e w n ę t r z plemienia. Pia­ stują r ó w n i e ż w ł a d z ę sądowniczą. Niekiedy też organizują w ę d r ó w k i ko53 5 4 5 5 56 51 5 3 Gdy w marcu 1961 r. byłem w jednym takim punkcie koło Qila Saifullach, w okręgu Zhob w Pakistanie, zaproponowano mi wycieczkę z przemytnikami do Kabulu. Wg informacji Hadżiego Hafizullaha Khana Aczakzei molika Gulistanu. Jeszcze z końcem kwietnia i w maju spotykałem w okręgu Nawabszach W Sindzie Powindah kupców, ciągnących ze swymi wielbłądami po drogach i ścież­ kach kraju. Powindah z plemienia Slemankhil zapytany o siedzibę swego ¡tardara odpo­ wiedział, że nie ma sardara. Na uwagę, ż e jak nie ma sardara, to nie jest Slemanhil, tylko bezplemiennym wyrzutkiem, odpowiedział, iż sardar mieszka pod Kabulem i nie koczuje. Malik (słowo pochodzenia arabskiego), zarządca, naczelnik szczepowy, niższy w randze od sardara. Często też tylko naczelnik (dziedziczny) we wsi patańskiej. 5/1 Ъо 5 0 57 �KRZYSZTOF 384 WOLSKI c z o w n i k ó w . Ich o b o w i ą z k i e m jest opieka nad chorymi, starcami, siero­ tami i wdowami, które nie posiadają bliższej rodziny. Do przybycia z p o k ł o n e m do sardara skłania Powindah konieczność w c i ą g n i ę c i a nowo urodzonych chłopców do plemiennych rejestrów sardarskich. I V . ZAJĘCIA P O W I N D A H Jeżeli się będzie s k ł o n n y m przyjąć szerokie znaczenie, jakie obecnie posiada nazwa Powindah, n a l e ż y m ó w i ć o zajęciach Powindah, a nie o ich zajęciu. Określając wyrazem Powindah wszystkich k o c z o w n i k ó w patańskich, będzie ich trzeba podzielić na kilka specjalizujących s i ę grup. Wśród n o m a d ó w afgańskich w ę d r u j ą na z i m ę do Sindu ze swymi wielbłądami, osłami, owcami i kozami patańscy p a s t e r z e . Przy przejściu granicy z Afganistanem składają w ł a d z o m pakistańskim opłatę w w y s o k o ś c i 4 anna od owcy lub kozy . Pasterze mają stałe szlaki w ę ­ drówek. S t a ł y m i są też i ich zajęcia, tj. wypas trzód i wynajmowanie się m ę ż c z y z n do robót polnych z w i e l b ł ą d a m i i osłami. Kobiety zajmują się w tym czasie przygotowywaniem posiłków, praniem, naprawianiem lub ozdabianiem odzieży albo produkcją k i l i m ó w na l e ż ą c y c h przeno­ ś n y c h warsztatach. I n n y m zajęciom oddają się pasterze tylko ubocznie. Wędrują ze swoimi trzodami d o s y ć wolno. A b y nie m ę c z y ć zbytnio z w i e r z ą t , nie robią dłuższych m a r s z ó w niż około 15 k m na dzień. 5 8 5 9 6 0 Przejście tych pasterzy przez przełęcz Bolan odbywa się często tradycyjnymi szlakami. Koczownicy omijają n o w ą asfaltowaną szosę, ciągnąc ze swymi trzodami dawnymi ścieżkami, których obecnie nie u ż y w a się. Wąską ścieżką u podnóża skał idą sznurkiem wielbłądy, przy nich plączą się m ł o d e sztuki (przy wiosennym powrocie z Sindu), zw. dżiongej (wielbłądziątko), p r z y w i ą z a n e sznurkami z koziej w e ł n y do ogo­ n ó w lub n ó g matek. Obok, mniej u p o r z ą d k o w a n y m szeregiem maszerują o b ł a d o w a n e osiołki. Na osłach jadą dzieci, czasami m a ł e jagnięta i koźlęta, a trafia się, że i kury. Osobno, ł a w ą lub drobnymi grupkami, w ę d r u j ą kozy, bardziej zwartą grupą owce z.podrastającym p r z y c h ó w k i e m urodzonym w Sindzie. Z w i e ­ rzęta te idą dnem rzeki Bolan, tuż ponad w o d ą słabo sączącą się po 5 8 Pasterzy tych określa się w Afganistanie nazwą moldar. 4 anny równają się 0,25 rupii pakistańskiej. Jest to opłata stosunkowo wysoka. Ludność osiadła mówiąc o Powindah pasterzach stale podkreśla ich przy­ wiązanie do swoich zwierząt. Słyszałem nawet takie określenie, iż Powindah ko­ chają swoje zwierzęta tak jak swoje dzieci. 6 9 6 0 �POWINDAH, KOCZOWNICY AFGANISTANU I PAKISTANU 385 Ryc. 10. Bostan, styczeń 1961. Powindah rzemieślnik w sandałach Fot. capiej K. Wolaki szutrowym dnie. Trzoda ta goniona jest przez c h ł o p c ó w — p o d r o s t k ó w lub mężczyzn. Dalszą p o w a ż n ą grupą w ś r ó d patańskich k o c z o w n i k ó w odwiedzających corocznie wschodni i p ó ł n o c n o - w s c h o d n i B e l u d ż y s t a n oraz Sind są r z e ­ m i e ś l n i c y , specjaliści od robót wodno-kanalizacyjnych. C i bądź od­ bijają od grupy swych krewnych pasterzy i podróżują osobno, bądź po­ dążają wraz z nimi starym szlakiem odwiecznej w ę d r ó w k i . W określo­ nych miejscowościach w y n a j m u j ą się do pracy przy czyszczeniu karezów , zakładaniu (kopaniu) nowych karezów w Beludżystanie, czyszcze6 1 6 1 Karez, kanał podziemny łączący cały szereg studzien ciągnących się od podnóża skał w kierunku niższego dna doliny, coraz płytszych, i w końcu wypro­ wadzający w o d ę m a ł y m strumykiem na powierzchnię terenu. 25 - Etnogralia Polska T. V I I �KRZYSZTOF 386 WOLSKI niu k a n a ł ó w n a w a d n i a j ą c y c h w Sindzie lub czyszczeniu albo kopaniu nowych Rhat (nazwa w j ę z y k u brohui), Rahat (nazwa w j ę z y k u urdu), czyli szerokich studzien z k o ł o w r o t e m czerpiącym w o d ę , a poruszanym za pomocą kieratu ciągnionego przez w i e l b ł ą d y czy też w o ł y . R z e m i e ś l ­ nicy drobnymi grupami w y n a j m u j ą się do pracy w ł a ś c i c i e l o m urządzeń nawadniających. Zamieszkują wtedy u zamindarów . G d y zatrzymują się dłużej, wraz z nimi pozostają też ich ż o n y i dzieci, a nawet posiadane zwierzęta. Wynagrodzenie o t r z y m u j ą w g o t ó w c e i w n a t u r z e . W ł a ś c i w i Powindah to k u p c y . Znaczenie gospodarcze tego handlu i m o ż l i w o ś c i tych k u p c ó w dawno n a l e ż y c i e oceniano, a graniczne placówki celne dostarczały materiałów statystycznych . Wprawdzie kupcami s ą t e ż pasterze, lecz ci, zbyt uzależnieni od swych licznych trzód, mają mniejszy zasięg w ę d r ó w e k , a także ich nastawienie gospodarcze nie jest skierowane w y ł ą c z n i e na handel. W roku 1931 obliczano ilość Powindah k u p c ó w na około 20 000 głów. P o ł o w a z tej liczby docierała do Sindu i P e n d ż a b u . W ostatnich latach Powindah k u p c ó w , w ę d r u j ą c y c h po ziemiach zachodniego Pakistanu, b y ł o prawdopodobnie nieco w i ę c e j . K u p c y posiadający jedynie w i e l b ł ą d y docierają najdalej w swych w ę d r ó w k a c h , do serca Indii, a obecnie w Pakistanie aż do Dolnego Sindu, w okolice Hajdarabadu, Tatty i Karaczi, nie m ó w i ą c już o Multanie, Lahore czy Rawalpindi w Pendżabie. B y w a i tak, ż e pewne rodziny za­ t r z y m u j ą s i ę w r ó ż n y c h osadach na szlaku w ę d r ó w k i i tam pozostają aż do powrotu reszty k a r a w a n y . Wiosną wracają z karawaną do Afgani­ stanu. 62 63 6 4 6 5 6 6 67 6 3 Zamindar, właściciel ziemi (nazwa w językach pasztu d urdu od perskiego zamin — gleba, ziemia użyteczna rolniczo). Zamindar Abdul Aziz K h a n Panezai w Bostan, na północ od Kwetty, obli­ czał, iż yard wykopanego karezu kosztował w roku 1959 około 40 rupii pakistań­ skich (relacja ok. 5 rupii = 1 dolar USA). K u p c ó w tych K . Ferdinand określa nazwą tedżar, którą zna ze wschodniego Afganistanu, wspominając, i ż wędrują oni na tereny Pakistanu i Indii. Por. H u m l u m , La géographie..., s. 285. Np. plemię Lohani, oddające się w całości i zupełności koczowniczemu handlowi z Indiami, lato spędzało w Afganistanie a zimę w Indiach. W roku 1836 zarejestrowano 5140 wielbłądów, własności Lohani, przenoszących towary przez granicę. 40 000 wielbłądów tego plemienia przeszło granicę dźwigając tylko namioty i bagaże (a zapewne też ukryte towary). La structure économique de VAfghanistan, Societě d'Etudes et d' Informations éoonomiques, Paris 1932, s. 23. Spate O. H. K. India and Pakistan. A General and Regional Geography, London 1954, s. 427. Powody zatrzymania się bywają różne: doraźny zarobek, wykonanie jakiejś pracy rzemieślniczej, a często porody kobiet. Zatrzymują się wtedy Powindah w prywatnych karawanserajach, należących do różnych zamindarów. W swoich 6 3 6 4 6 5 6 6 6 7 �POWINDAH, KOCZOWNICY AFGANISTANU I PAKISTANU 387 Trzeba zaznaczyć, że kupcy ci odwiedzają raczej ustronne miejsco­ wości, m a ł e bazary poza g ł ó w n y m i szlakami, wsie i niewielkie osady nie posiadające w ł a s n y c h ośrodków handlowych . Do charakterystyki Powindah kupca n a l e ż y rys znamienny: brak po­ czucia wartości czasu. Wydaje się, jakby Powindah czas m i e r z y ł powol­ nym krokiem w i e l b ł ą d ó w . Nie efektywny czas, lecz nasycenie skromnego r y n k u zbytu jest dla niego miarą p o s t ę p o w a n i a i s y g n a ł e m n a k a z u j ą c y m p o d j ę c i e dalszej w ę d r ó w k i , w której nigdy s i ę nie spieszy. Jedynie u L o ­ hani, w ę d r u j ą c y c h na wielkim szlaku K a b u l — Peszawar, m o ż n a obser­ w o w a ć pewien pośpiech, spowodowany podażą i popytem na towary sezo­ nowo aktualne . Często Powindah w drodze w y n a j m u j ą się do transportu. Nawet obok s z l a k ó w kolejowych i samochodowych taniością swych u s ł u g potrafią k o n k u r o w a ć z nowoczesnymi środkami l o k o m o c j i . Po ostatnich utrudnieniach tak granicznych, jak w e w n ę t r z n o h a n d l o w y c h w Afganistanie i Pakistanie oraz zakazach handlu i przewozu pew­ nych t o w a r ó w (np. narkotyki) zaczął się specjalnie opłacać przemyt gra­ niczny. Powindah mieli wrodzone skłonności i najlepsze warunki do za­ jęcia się przemytnictwem , co też skwapliwie czynią. P o ś r e d n i c t w o Powindah i nadgranicznych sardarów zapełnia przemy­ canymi towarami bazary Peszawaru, Kohatu, Fort Sandeman, K w e t t y i Sibi. 6 8 6 9 70 71 V. T E C H N I K A H A N D L O W A P O W I N D A H Znajomość rynku i jego chłonności, specjalnie rynku m a ł e g o , ubogiego, wiejskiego, zaliczać można do tajemnic zawodowych w ę d r o w n y c h han­ dlarzy. namiotach trzymają wtedy swoje zwierzęta, które w danej chwili z nimi razem odłączyły się od karawany. Takich kupców-kramarzy spotkałem w Rodżan-Dżamali w okręgu Nazirabad we wschodnim Beludżystanie (w pobliżu Dżakobabadu) w marcu 1961 r. Zatrzymali się w karawanseraju mira Dżafar Khana Dżamali i tam rozprzedawali swe towary, wyroby afgańskie oraz wszelkiego rodzaju galanterię i pasman­ terię. Takimi towarami są skóry, wełna surowa, kożuchy, suszone owoce z Afga­ nistanu, a ryż, pszenica, wyroby b a w e ł n i a n e i herbata z Pakistanu. Np. w obrębie przełęczy Bolan biorą często towary od kupców z Sibi lub Dadhar i przewożą je do Kwetty. Oczywiście wtedy, gdy mają wolne wielbłądy transportowe. Dla Europejczyków są to środki transportu zbyt powolne. Przemycają też z Afganistanu do Pakistanu i vice versa wszystkie m o ż l i w e towary. G ł ó w n i e rzeczy z amerykańskich d a r ó w oraz towary rosyjskie, a także polskie. Najczęściej jednak starzyznę. 6 8 6 9 7 0 7 1 �KRZYSZTOF 388 WOLSKI Łatwość przerzucania się z miejsca na miejsce daje możność opłacal­ nego zaopatrzenia rynku, na k t ó r y m popyt jest nikły, a podaży nie ma wcale. Zbyt towaru Powindah u m o ż l i w i a fakt, że ci kupcy przyjąć są go­ towi zapłatę za towar w części w pieniądzu, a w części w naturze, w su­ rowcach czy półfabrykatach (np. motki włóczki), a także w ż y w n o ś c i dla siebie i swych zwierząt. P o w y ż s z e cechy handlu Powindah u m o ż l i w i a j ą im w e g e t a c j ę pomimo utrudnień, z jakimi jako koczownicy spotykają s i ę w Afganistanie, a spe­ cjalnie w P a k i s t a n i e . 7Z Towary Powindah są różne. Zależy to od kierunku szlaku. Z Afga­ nistanu wiozą dywany, rzadziej kilimy, skóry wyprawione i surowe, futra, k o ż u c h y , skórki karakułów, w e ł n ę o w c z ą i wielbłądzią, wyroby b a w e ł ­ niane, z Kandaharu czapki, wyroby miedziane z Ghazni, suszone owoce (rodzynki kandaharskie kisz-misz), suszone śliwki i morele, suszone morwy , m i g d a ł y , orzechy włoskie, orzeszki pistacji (Pistacia vera), k a ­ mienie szlachetne i p ó ł s z l a c h e t n e , biżuterię srebrną i posrebrzaną z Czarikaru (na p ó ł n o c od Kabulu) oraz cały liczny zestaw drobnych to­ w a r ó w nabywanych w Afganistanie, a dających się sprzedać i pożąda­ nych w Pakistanie . 7 3 74 7 5 Wśród licznych t o w a r ó w p r z e w o ż o n y c h przez Powindah z Afgani­ stanu trzeba b ę d z i e jeszcze w y m i e n i ć m u z u ł m a ń s k i e różańce tazbi ze s ł o ninowca. Tazbi sprowadzane są z Kandaharu, który s ł y n i e z tych w y ­ robów jubilerskich . 7 6 W powrotnej drodze z Pakistanu Powindah wiozą w i o s n ą do Afgani­ stanu materiały b a w e ł n i a n e , herbatę, cukier, owoce suszone (orzechy 7 2 Ostatnio tak władze afgańskie, jak i pakistańskie postanowiły osiedlić na roli choć cześć swoich nomadów. Suszone morwy przemielone na żarnach wraz z mąką służą na terenach patańskich do wyrobu ciastek zwanym talkhan. Przewożone s ą kamienie oszlifowane z grubsza półokrągło. Lapis-lazuli z Pamiru i Badakszanu, rubiny z Dżagdaliku na w s c h ó d od Kabulu i z okolic Kandaharu, beryle — akwamaryny z Nuristanu (czyli Kafiristanu), turmaliny z Hindukuszu, ametysty z gór Szah Maksud koło Kandaharu, liczne kryształy górskie z Gór Sulejmana i Koh-Baba oraz karneole, krwawniki, agaty, turkusy, granaty, jadeity (zielone, rnleczno-przejrzyste) i opale. Trzeba tu zaznaczyć, ż e między tym poważną rolę obecnie grają towary rosyjskie. Trafia s i ę w bagażach i opium, jeden ze znanych produktów Afganistanu, ścigany przez policję pakistańską. Opium przewożą przy sobie przeważnie kobiety, nie podlegające rewizji osobistej. Por. B . M a r k o w s k i , Die materielle Kultur des Kabulgebietes, Lipsk 1932, s. 73. Najcenniejsze tazbi wyrabiane są z bursztynu, który jest na Wschodzie surowcem droższym od złota. 7 3 7 4 7 5 7 8 �POWINDAH. KOCZOWNICY AFGANISTANU 1 PAKISTANU 389 г Ryc. 11. Przejście Powindah szosą pod Sibi w Beludżystanie w 1961 r. Fot. K. Wolski kokosowe i daktyle makrańskie), ryż, korzenie (ilaiczi, czyli kardamoń), rzadziej odzież (serdaki z Kwetty) lub obuwie (pantofle haftowane zło­ tem — z Mul tanu) oraz różne drobne towary nadające się do zbycia w drodze powrotnej lub w rodzinnych stronach. Powindah są prawie stale w drodze, bowiem nieliczne postoje nie p r z e r y w a j ą nigdy w ę d r ó w k i na czas dłuższy. Na wszystkich szlakach m o ż n a spotkać karawany. Szeregiem idą w i e l b ł ą d y . Do ogona w i e l b ł ą d a przodownika p r z y w i ą z a n y jest mocny sznur z koziej w e ł n y (często ozdo­ biony pomponami), zwany mahar, p r o w a d z ą c y do kołka przebitego przez nozdrza n a s t ę p n e g o wielbłąda. Tak połączony łańcuch karawany w i e l ­ b ł ą d ó w bywa zazwyczaj prowadzony przez m ę ż c z y z n ę lub chłopca idą­ cego przed w i e l b ł ą d e m przodownikiem. Pierwszy i ostatni z w i e l b ł ą d ó w karawany mają na szyjach metalowe dzwonki (zwane grandżioune), aby w nocy d a w a ł y znać o idącej karawanie. Wielbłąd przodownik bywa też kierowany przez c z ł o w i e k a siedzącego na nim. 7 7 Na w i e l b ł ą d a c h jedzie rodzina koczownika, jego mienie i towary. Wiel- Kołek ten zwie się w języku pasztu nathyj. �392 KRZYSZTOF WOLSKI Mleka dostarcza w ł a s n a trzoda: kozy, owce, a nawet wielbłądzice. M i ę s a — k o z y i owce. Tłuszcz s p o ż y w a j ą Powindah p r z e w a ż n i e z w i e r z ę c y (masło wtedy, gdy posiadają w i ę k s z ą ilość z w i e r z ą t hodowlanych). Tłuszcze roślinne (olej) n a b y w a j ą u ludności osiadłej. Z nabiału często spożywają krut, to jest wysuszony ser z maślanki. Z jarzyn najczęściej marchew i rzepę, nabywane u ludności osiadłej. Dziki czosnek i rabar­ bar mają uzbierany w i o s n ą w stepie. Powindah — kupcy nie posiadający trzód i k o c z u j ą c y spieszniej zaku­ pują ż y w n o ś ć u ludności o s i a d ł e j . Psy lub pies pozostają przy na­ miocie, także d z i e c i pozostają na miejscu. Na drugi dzień po zatrzymaniu się Powindah oferują na bazarze lub rzadziej po d o m a c h swoje towary oraz usługi transportowe swoich zwierząt. Na postojach zatrzymują się zwykle po kilka dni. Wielbłądy zarabiają na siebie i swoich właścicieli, a dochody handlowe są zyskami dodatkowymi. 8 4 8 5 8 6 87 88 VI. UWAGI KOÑCOWE Koczownictwo powoli zanika nawet na stepach A z j i Centralnej. Na szlakach mniej się j u ż widuje Powindah. Nie tylko jest ich mniej, lecz są już inni. Porzucają c z ę ś c i o w o s w ó j dawny ubiór, zaczynają nosić części u b i o r ó w europejskich, zatracają s w ó j charakterystyczny w y g l ą d . P o w a ż n i e utrudniają i m handel rozsiane stosunkowo g ę s t o celne punkty kontrolne. Na b e l u d ż y s t a ń s k i m szlaku w y s t ę p u j ą takie p l a c ó w k i k i l k a ­ krotnie. W Spin Baldak znajduje się afgański posterunek celno-graodbywa s i ę w ten sposób, że m ą k ę zarabia s i ę wodą i miesi na płachcie worka, następnie formuje się d u ż e placki przez rozklepywanie i rozciąganie. Rozgrzane w ognisku kamienie wyjmuje się z ogniska, oblepia ciastem placka i przysuwa do ognia. Ciasto wypieka się słabo od gorąca kamienia, a silnie (często przypala) od strony ognia. Sposób ten jest bardzo wygodny, bowiem w góry zabiera się tylko mąkę. Masło (raraka) wyrabia się przez kolebanie w worze z koziej skóry (gudij), powieszonym na sznurach z koziej w e ł n y na trójnogu z żerdek (derbalej). Tak postępują np. Lohani, podróżujący szybciej z towarami. C i Powindah doceniają znaczenie szybkości obrotu. Powindah miewają też ładne psy, płoworude, mocno zbudowane. Są one cenione jako stróże. Przeważnie psy Powindah są mieszańcami. Charakterystyczne jest, ż e dzieci Powindah nie zajmują się żebractwem, w odróżnieniu od dzieci Khanabadusz (innych k o c z o w n i k ó w pakistańskich). Handel Powindah jest handlem w ę d r o w n y m , ale nie domokrążnym. Miejscem sprzedaży t o w a r ó w Powindah jest bazar (rynek) miejscowości, w której s i ę za­ trzymano, lub obóz rozbity przez koczowników. 8 4 8 5 8(1 8 7 8 8 8 3 Pasterze, oddalający s i ę ze swymi trzodami w góry, nie zabierają nararaj. Wypiek placków z pszennej razowej mąki (przyniesionej wraz z solą w worku) �POWINDAH, KOCZOWNICY AFGANISTANU I PAKISTANU 393 niczny, w Czaman podobny pakistański, w drodze do Kwetty lotne straże, a przed wjazdem do K w e t t y od północnej strony posterunek celny, r e w i d u j ą c y p r z y b y w a j ą c y c h (na wszelkich środkach lokomocji), za K w e t t ą od strony p o ł u d n i o w e j w Sariabad znowu placówka celników. Utrudnienia celne po roku 1950 s k i e r o w a ł y Powindah na drogę prze­ mytnictwa. W razie złapania idą pod sąd jako przestępcy. Pogorszenie się s t o s u n k ó w m i ę d z y Afganistanem a Pakistanem na tle zatargu o P a s z t u n i s t a n od roku 1958 jeszcze bardziej zaogniło stan rzeczy. Powindah obok p r z e s t ę p s t w graniczno-celnych i paszportowych zaczęli b y ć posądzani też o szpiegostwo. B o ć przecież byli obywatelami Afgani­ stanu nie zawsze legalnie p r z e b y w a j ą c y m i na terenie Pakistanu. Chociaż oficjalnie rządy nie w y s t ą p i ł y otwarcie przeciw nomadyzmowi, to jednak c z ę ś c i o w e m u ograniczeniu uległo koczownictwo patańskie w P a k i s t a n i e oraz handel Powindah. W n i e k t ó r y c h dziedzinach nie odczuwa się tego ograniczenia handlu, a tym, co s i ę dzieje w m a ł y c h wsiach i osadach, nikt specjalnie s i ę nie interesuje. Jednak w pewnych branżach odczuwa się wybitne braki spowodowane tym ograniczeniem, np. w handlu klejnotami i kamieniami szlachetnymi panuje pewien zastój , a na rynku brak najpopularniejszych kamieni z Afganistanu. 89 90 9 1 R e a s u m u j ą c całość tych uwag powrócić trzeba do stwierdzenia, że odwieczny ruch n o m a d ó w m i ę d z y pogórzem irańskim a doliną Indusu ulega ograniczeniu, a m o ż e nawet częściowej likwidacji. B y ć może, że j e s t e ś m y ś w i a d k a m i ograniczenia i zahamowania od t y s i ę c y lat t r w a j ą ­ cego p ę d u ludności z Iranu w kierunku Indii. 8 9 The Pakhtunistan Problem and the Present Relations between Afghanistan and Pakistan, London, Press and Informations Section of the Royal Afghan Embassy; F r a n k D. S., Pakhtunistan. Disputed Disposition of a Tribal-land, „The Middle East Journal", Washington t. V I : 1952, s. 49—69. Jeden z moich korespondentów, Malikzada Ghulam-Nabi Aczakzai doniósł mi w kwietniu 1962 г., że przed sześcioma miesiącami został wydany zakaz w s t ę p u do Pakistanu dla Powindah i ich trzód, wskutek tego w i o s n ą 1962 było ich bardzo niewielu w Pakistanie, a ci nieliczni szybko wędrowali z powrotem do Afganistanu. Np. w Kwetcie w roku 1960 i 1961 d a w a ł się odczuwać brak kamieni szla­ chetnych i półszlachetnych, a kupcy-jubilerzy w y r a ź n i e stwierdzali, że ten brak jest spowodowany niedowiezieniem ich z Kabulu. 9 0 9 1 �394 KRZYSZTOF WOLSKI Krzysztof Wolski POWINDAH — T H E P A T A N NOMADS O F A F G H A N I S T A N AND P A K I S T A N Summary The author of this sketch had an opportunity — while staying in Pakistan from December 1960 to the half of 1961 — of collecting materials concerning the life of Powindah, watching these nomads in Baluchistan, Punjab, Bahawalpur and Sind, along their main tracts leading from Afghanistan through the Kodjak Pass, Quetta and the Bolan Pass to Sind as well as along the less frequented tract through the Khyber Pass between Kabul and Peshawar. Remarks concerning the Powindah are marginally scattered in literature referring to the area of Afghanistan, Pakistan and India (N. Perrin, H . B . Lumsden, C. M. Mac Gregor, J . A. Robinson, P. Sykes, M. Ahmad, K . Davis, M. G. P i kulin, M. Elphinstone, O. von Niedemayer, W. K . Fraser-Tytler, D . N. Wilber, O. Caroe, J . Humlum), often without mentioning them by name. Only once has this problem been dealt with exhaustively (by R. B . Rai Jamiat), but his book, published in Quetta in 1922 is now a rare library item. There is not even one short monograph on them in Polish. This sketch is therefore intended to fill up this gap. The name "powindah", given originally to the Patan transport workers, co­ vers nowadays also other groups of these nomads. The word itself is of the Persian origin. The Persian word "parvendah", meaning literally "a bag with goods", appears in Afghanistan as "powindah", and in Pakistan as "powindah". While denoting the wandering salesman, it is also given to all Patan nomads from Afghanistan, coming to Pakistan for winter, regardless of their trade or temporary occupation. Powindah come mainly from the Patan tribe Ghilzai, living i n the area between Koh-i-Baba mountains on the north and the Suleiman Mountains on the south, bordering with the Pakistan resident tribes Durrani-Achaksai and Kakar. The area occupied by the Ghilzai tribe reaches the borders of the Afghan province on the west and the town of Gardez on the east, bordering with the territory of Suleiman and Waziri tribes; on the Northeast the Ghilzai area reaches over Ghazni to Safed Koh mountains, bordering with lands of the Afridi and Mangal tribes, Powindah merchants descend also from the other Patan tribes. Three professional groups can be distinguished here: a) merchants, b) shep­ herds, c) artisans. Merchants were always the richest. They introduced a l l novelties borrowed from the neighbouring nations, e. g. light Indian linen tents instead of the former large barrel-like tents with black doors of goat wool. These merchants specialized also in cattle breeding, taking dromaders as transport animals in their trade journeys, leaving even goats, their milk-suppliers, behind, because of hurry. Powindah were often used for transporting goods by merchants from Shikarpur, Sukkur, Tatta, Kandahar, Herat, Kabul, Peshawar, Lahore or Multan. Through their hands as agents or transport workers passed goods from Eastern Europe and West Asia on their way to the East, and — conversely — Indian products going by land to the European markets. �POWINDAH, KOCZOWNICY AFGANISTANU I PAKISTANU 395 Powindah caravans went deeply into Iran and Turkestan with the Shikarpur merchants' goods, joining these two countries with India and even with the unhospitable banks of Makran along the Arabian Sea. Taking the northern tract from Kabul, they reached Lahore and Calcutta through Khyber Pass and Peshawar. These old caravan tracts lost their importance in the modern times, owing to the slow monopolisation of the Indian trade by the East India Company, and then by the English capital. For local and neighbouring markets they remained, never­ theless, important. Northern and Eastern Iran and Turkmenia have no other con­ nection with the Indus river valley but through the Afghan territory with Patan nomads acting as trade agents. In the X I X century the English conquered in two Afghan wars (1838—1842 and 1878—1880) Sind, Baluchistan and essentially Afghan territories in the Suleiman Mountains, with the most important tracts and passes (Bolan, Kodjak, Gomal and Khyber). The English started building a new railway line which reached Sibi in 1880, Quetta in 1887, and Chaman near the Afghan border, 104 kilometers from Kanda­ har. One of the side lines was directed to Zahidan in Iran. New methods of transport replaced the former agent and transport worker, brought the markets nearer, and finally caused the decline of the Powindah trade. Old merchant towns situated along the ancient tracts lost their importance, with their bazaars closed and old caravanserais destroyed. The most conservative group of the Powindah are the shepherds. A l l new things reach them with difficulty. Only among them are the old type tents to be found. They wander year by year with their herds of dromaders, goats, sheep, and even donkeys for winter into the Indus river valley to return to Afghanistan with newly born animals in the spring. When crossing the Pakistan border, they pay the authorities 4 anna for a sheep or goat. Due to various restrictions they leave the territory of Pakistan for good in 1961. Artisans and specialists in water and canalisation works form a separate group. Their work is very important. These Powindah either wander with the shepherds or separately. They keep small herds of domestic animals (sheep, goats, donkeys, rarely dromaders). Working at cleaning canals (in Sind) and at digging new canals and wells (in Baluchistan), they live with zamindars (land owners) by whom they are engaged. Owing to the custom restrictions after 1950, the Powindah trade begins to dwindle. Former merchants and transport workers turn into smugglers. Forced to omit the customs and control stations, they leave the main tracts and their trading abilities disappear. A l l these factors introduced important changes into the lives of these nomadic tribesman. Observation of the Powindah clothes show the disappearance of the traditional folk dresses: it is especially noticeable in mens dresses, where appea­ red ex-army coats and shoes. Powindah do not wear too tight trousers yet, regar­ ded as "indecent", nor too short shirts, also "indecent". Ex-army coats and army blankets replace the former tweed coats-blankets. Women's clothes are more conservative. There are no European type dresses. Gold adornments are the only exception, rings of the Powindah women, bought in the Afghan towns, often having the modern European shape. The women's clothes of Powindah are nearer to the women's clothes of Afghan type than to the Pakistan ones. Men's dresses are more similar (wide trousers, long shirts, tourbans). One of the characteristic features of the Powindah clothes is the prevalence of �396 KRZYSZTOF WOLSKI black and lately grey. Holiday clothes o í men aire white, and o í women and children — coloured. Being in constant touch with many tribes and nations, Powindah have accep­ ted some alien forms of dresses or adornment technique. E . g. from the people of Baluchistan they have taken small glass embroidery as well as the coloured embroidery on shoes. They buy these shoes at the Quetta bazaars while travelling through Baluchistan of Sind. The techniques and motifs of the neighbouringpeoples in dress adorning reach Powindah easier than the European ones. This is maintty due to the stronger and closer contacts of Powindah with the local population than with the Europeans, though Powindah often deal also in the Europeans goods, usually of very low quality. The same religion combined with the traditional antipathy to Europeans may also account for it. Concluding these remarks, one may say that the present-day Powindah are the epigones of nomadic tribes and the shepherd people, poor but not very poor merchants and shepherds, rare and rarer on their old travelling tracts. Only specialists have survived these historical changes. Their work in irriga­ tion of land has been and is still indispensable for Baluchistan and Sind agri­ culture. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a03cabc90e9f0a6b3d6cb970a581e3cc.pdf 0d2ca703affde78cab348903e5b169b1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:530 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:484 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7, s.503-554 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E C L A U D E L É V I - S T R A U S S , La pensée N Z J E sauvage, Paris 1962, ss. 295, i l . 24. Najnowsza praca znanego profesora College de France, Claude Lévi-Straussa, o którym — pozostający pod urokiem jego autorytetu naukowcy i organizatorzy ży­ cia społecznego różnych narodowości — wyrażają się z ogromnym uznaniem jako o „sztandarze" nauki francuskiej, a tylko nieliczni przeciwnicy naukowi odmawiają mu prawa do formułowania teorii socjologicznych, powinna i tym razem — jak wiele prac dawniejszych — w y w o ł a ć ż y w ą dyskusję i wiele sprzecznych ocen. Autor konsekwentnie podtrzymuje stanowisko, które zajął już w pierwszej swej największej pracy (drukowanej w 1949 r.) o podstawowych strukturach pokrewień­ stwa, rozciągając swoje poglądy o bogactwie i zróżnicowaniu m i ę d z y g r u p o w y m pier­ wotnych, wrodzonych człowiekowi form działania na całą dziedzinę kultury umysło­ wej. W podobny przy tym sposób, jak recenzowane poniżej studium o totemizmie (po­ zostające zresztą w bardzo ścisłym związku z obecną pracą), rzuca autor wyzwa­ nie wielu dawniejszym (i do dziś uznawanym) poglądom naukowym różnych szkół etnologicznych, usiłujących rozwiązać zagadnienie pierwotnej kultury i poziomu u m y s ł o w e g o pierwotnego społeczeństwa, zgodnie z przyjętymi a priori założeniami teorii rozwoju. Jednym z ostatnich autorów, który podjął ten właśnie temat, był bliski w s p ó ł ­ pracownik Emila Durkheima, a w i ę c przedstawiciel szkoły socjologicznej francu­ skiej, do której i Lévi-Strauss n a w i ą z u j e w swych pracach i której przypisuje ogromny w p ł y w na całą naukę światową, Lucien Levy-Brühl. Jego prace o duszy pierwotnej i o myśli prelogicznej człowieka pierwotnego odbiły się szerokim echem w literaturze naukowej lat trzydziestych X X w. Teoria Levy-Brühla (z której on sam po pewnym czasie prawie się wycofał) przeciwstawiająca podstawy logiczne współczesnej myśli naukowej brakom logiki rozumowania, charakterystycznym dla działalności człowieka pierwotnego, nie znalazła uznania u współczesnych autorowi historyków-ewolucjonistów 1 pol. X X w. W Polsce zwalczał ją m.in. na semina­ riach swych Kazimierz Moszyński. Podkreślał on w y s t ę p o w a n i e przesłanek logicz­ nych we wszystkich opisywanych przez Levy-Brühla przykładach działania ludzi „pierwotnych", opóźnionych w rozwoju gospodarczym i poziomie wiedzy. LéviStrauss tylko pozornie kontynuuje do pewnego stopnia m y ś l swego poprzednika. Uznaje, że „pierwotna" myśl jest inna niż nasza współczesna. Nie podtrzymuje jednak tezy L e v y - B r ü h l a o prelogiczności myślenia pierwotnego, a w i ę c jego niż­ szym etapie rozwoju. Wprost przeciwnie — jak gdyby na przekór zasadzie, przy­ jętej zarówno w ewolucjonizmie, jak i w innych kierunkach historycznych, roz­ woju od form prymitywniejszych ku bardziej rozwiniętym, wysoko wartościuje on w ł a ś n i e tę myśl pierwotną, „dziką", której ślad jakiś tkwi w nas po dzień dzi- �504 RECENZJE siejszy, ale której w ł a ś c i w ą domeną działania są przede wszystkim izolowane spo­ łeczeństwa prymitywne. Myśl „dziką" przeciwstawia Lévi-Strauss w swej pracy myśli „obłaskawionej" czy „udomowionej" (domestiquée), to znaczy temu systemowi rozumowania, który wykształciliśmy jako produkt naszej kultury. Na dnie jednakże naszego myślenia współczesnego tkwi również zawarta w podświadomości m y ś l pierwotna, naturalna, „dzika". Nie zawsze dopuszczamy ją dzisiaj do głosu, jest bowiem przytłoczona tym wszystkim, co zrobiliśmy, aby ją ująć w ramy świadomości budowane w opar­ ciu o narastający wciąż bagaż kulturalny. Jest jednakże wartością stałą, która bu­ dzi nasze zrozumiałe zainteresowanie naukowe. Jej poznanie nie tylko może się przyczynić do wzbogacenia wiedzy historycznej o początkach naszej „inteligencji" — jak wyjaśnia Lévi-Strauss w specjalnym wywiadzie, jakiego na temat swej najnow­ szej pracy udzielił przedstawicielowi czasopisma „Arts" (nr 871: 1962, s. 5) — lecz przede wszystkim zbliżać nas powinno do zrozumienia naturalnych praw przyrody. To zasadnicze przeciwstawienie pierwotnej natury i z niej emanującej nadbu­ dowy (jakbyśmy określili używając przyjętej u nas terminologii nauk społecznych) systemowi pojęć, wykształconemu w procesie historycznym rozwoju kultury (a więc będącemu w g ł ó w n y m zrębie również emanacją naturalnej, wrodzonej inteligencji człowieka), jest oczywiście jako podstawowa teza robocza warsztatu naukowego Claude Lévi-Straussa, etnologa, antropologa i filozofa kultury w jednej osobie, motywem przewodnim w omawianej pracy. Zadaniem pracy jest analiza struktu­ ralna śladów podstawowych systemów myśli pierwotnej w ich całym bogactwie i zróżnicowaniu grupowym i przestrzennym, co jest zdaniem autora jednym z w a ż ­ niejszych zadań antropologii społecznej i etnologii, uznanych przez niego za nauki ścisłe (utożsamiane przy tym z psychologią). Jaka jest pierwotna, „dzika" myśl człowieka? Aby móc to określić autor sięga do XIX-wiecznych opisów kultury różnych izolowanych społeczności prymityw­ nych. Mimo niedoskonałości tych wszystkich opisów, w y m a g a j ą c y c h ostrożnego z nich korzystania, autor czerpie w pracy pełną garścią z olbrzymiej kartoteki w y p i s ó w z literatury etnograficznej całego świata, jaka w formie kopii archiwum, groma­ dzonego od szeregu lat w uniwersytecie w Yale w Stanach Zjednoczonych, znaj­ duje się w Paryżu w kierowanym przez Lévi-Straussa Laboratorium Antropologii Społecznej. Na cytowanych z tych źródeł przykładach wykazuje autor, że m y ś l pierwotna jest przede wszystkim „wiedzą o konkrecie" (rozdz. I). Nie jest to jed­ nak wiedza wynikająca, jak chce Bronisław Malinowski i wielu innych, przede wszystkim z potrzeb praktycznych. Jest to natomiast wrodzone człowiekowi dąże­ nie do porządku i z tego wynikające klasyfikowanie i przeciwstawianie sobie przedmiotów i zjawisk, tworzenie systematyki — co zdaniem niektórych cytowa­ nych przez Lévi-Straussa autorów, z którymi on się zasadniczo zgadza, jest rów­ noznaczne z budowaniem teorii naukowych. Zainteresowania teoretyczne są wcze­ śniejsze od zainteresowań praktycznych. Trzeba na przykład poznać rośliny lecz­ nicze i ich właściwości, by móc potem dopiero stosować je w medycynie i znachorstwie. Różne mogą być jednak kryteria wprowadzania porządku w pojęcia. Może to być pierwotnie przy podziale na gatunki roślin, np. kryterium w y g l ą d u zewnętrznego, estetyczne itp. Wyborem tych kryteriów różni się myśl pierwotna, zwana też nieraz magiczną, od naszej współczesnej myśli naukowej. Charakterystyczna dla postawy naukowej Lévi-Straussa opozycja wobec zało­ żeń badawczych kierunku funkcjonalnego (który na przekór jego twórcom i wy­ znawcom uważa za kierunek dający przede wszystkim w k ł a d w historię, a nie teo­ rię natury), wyrażająca się w ucieczce od teorii potrzeb podstawowych jako naj- �RECENZJE 505 bardziej prymitywnego motoru działalności ludzkiej, tłumaczy się jego niechęcią do budowania w n i o s k ó w zbyt ogólnych, dotyczących właściwości natury ludzkiej, łączących między sobą wszystkie społeczeństwa. Tego rodzaju uogólnienia są po największej mierze truizmami. Zubożają one nasze spojrzenie naukowe o niedo­ strzeganie ogromnego bogactwa i zróżnicowania kultury — w wypadku omawianej pracy — pierwotnej wrodzonej, kultury u m y s ł o w e j i wiedzy o przyrodzie. Zamiast więc iść śladami Malinowskiego i szukać tego, co łączy odległe od siebie społecz­ ności, Lévi-Strauss woli doszukiwać się przeciwieństw. Jest to nie tylko, jak sam podkreśla, zastosowanie zapożyczonej od językoznawców metody analizy struktu­ ralnej, czy też w p ł y w Marksa, którego pracami entuzjazmował się w młodości i którego teorie chciałby uzupełnić na interesującym go odcinku badań empirycz­ nych i w n i o s k ó w dotyczących związków wszechrzeczy (superstructures), lecz w du­ żej mierze logiczne rozwinięcie wskazań i stwierdzeń metodologicznych zawartych we wcześniejszych pracach E . Durkheima, M. Maussa, F . Boasa, a także A. R a d cliffe-Browna. O nich wszystkich wspomina Lévi-Strauss w tej pracy. Cytuje rów­ nież J . J . Rousseau i H. Balzaka. Dedykuje pracę pamięci nieżyjącego M. MerleauPonty, z którym dyskusję na te właśnie tematy rozpoczął w 1930 r. W ostatnim rozdz'a'e (IX), zatytułowanym „Hisioire et dialectique", przeprowadza poienrukę z w y d a n ą przed dwoma laty Critique de la raison dialectique J . P. Sartre'a. Praca jest więc zarówno próbą charakterystyki myśli pierwotnej (po jej uprzednim orygina^ym zdefiniowaniu), przeprowadzoną w sposób zaskakujący w stosunku do ustalonych do tego czasu opinii uczonych w oparciu o bogaty materiał przykładów, jak w równej niemal mierze w y k ł a d e m metody i określeniem własnej drogi nauko­ wej w nawiązaniu do poprzedników i — w mniejszym stopniu — opozycjonistów. Wśród tych ostatnich trzeba jeszcze dodać profesora Sorbony, socjologa prawa (ucznia Polaka Leona Petrażyckiego przebywającego długie lata w Rosji), Georges Gurwitcha. Dyskusja z zarzutami G . Gurwitcha zajmuje szereg kart recenzowanej pracy Lévi-Straussa. Jakie są konsekwencje tych wszystkich dyskusji i wnioski, które w y c i ą g a autor z zastosowania zbudowanego przez siebie i, mimo oparcia o wspomniane wzory, w pełni oryginalnego w tym zastosowaniu warsztatu badawczego? Są też oryginalne i zaskakujące. Myśl pierwotna, „dzika", jest bogata, systematyzująca i teoretyzu­ jąca. Jest już na stopniu magii myślą n a u k o w ą (a w i ę c logiczną, wbrew twierdze­ niu Levy-Brühla), różniącą się od naszej myśli naukowej niemożliwością (i to nie zawsze) jej wykorzystania w praktyce, kształtującą się jednakże w analogiczny sposób, lecz w ściślejszym związku z intuicją, działaniem podświadomym natury ludzkiej. Jej mechanizm działania polega na klasyfikacji przedmiotów i pojęć przez ich przeciwstawianie (pary przeciwieństw) oraz ustalaniu s y s t e m ó w powią­ zań (przejść) pomiędzy kategoriami i grupami społecznymi („Logika klasyfikacji totemicznych", rozdz. I I , „Systemy transformacji" rozdz. I I I , „Totem i kasta" rozdz. I V ) , na wyróżnianiu kategorii, e l e m e n t ó w i liczb (rozdz. V), na uogólnia­ niu i dzieleniu (rozdz. V I ) , na przeciwstawieniu jednostki rodzajowi (rozdz. VII). Myśl „dzika" jest ponadczasowa. Wyraża się systemem symboli i zna­ k ó w (nazw), tworzy uproszczone (zmniejszone) modele rzeczywistości, aby le­ piej zrozumieć jej funkcjonowanie. Już D ü r k h e i m i Mauss w dawnych swoich pracach wskazali, że jest ona myślą wartościującą, jakkolwiek niewątpliwie jest w swoich początkach niejednokrotnie prowadzącą na manowce. Nie można jednak nie docenić wkładu, jaki od czasów wielkiej rewolucji okresu neolitu (której wiel­ kość porównać można tylko z naszą współczesną rewolucją przemysłową) wniosła w kierunku tłumaczenia (wyobrażenia) przyrody i jej wykorzystania w budowaniu �506 RECENZJE cywilizacji. Nie można również nie uznać roli, jaką ma do odegrania w skrzyżo­ waniu z współczesną m y ś l ą naukową, posuwającą s i ę po drodze przeciwstawnej — od wyobrażeń umysłu ludzkiego ku zrozumieniu niezależnego od tego u m y s ł u świata fizycznego. Anna C L A U D E LÉVI-STRAUSS, de France, Paris 1962. L e totemisme aujourd'hui, Kutrzeba-Pojnarowa Presses Universitaires Ostatnio na warsztacie Claude Lévi-Straussa znalazł się cały kompleks pro­ b l e m ó w związanych z zagadnieniem totemizmu. Nie ulega wątpliwości, że jako były profesor École Pratique des Hautes Études, gdzie miał katedrę porównawczą religii l u d ó w nie posiadających pisma, i jako obecny profesor College de France, wykładający zasady antropologii społecznej, jest on ogólnie uznanym autorytetem w dziedzinie zagadnień religioznawczych i społecznych, które predestynowały go do zabrania głosu w tak poważnej sprawie. Założeniem autora było w tej małej pracy przekazać wszystkie uwagi krytycz­ ne pod adresem tych uczonych, którzy kiedykolwiek zabierali głos na temat tote­ mizmu. B y ł o to zadanie, w e d ł u g autora, o tyle ważne, ż e jeśli współczesna antro­ pologia społeczna czy etnologia ogólna ma kiedykolwiek stanąć w szeregu nauk znajdujących się w stanie rozkwitu, to może to uczynić jedynie pod warunkiem uwolnienia się od nienaukowych teorii poprzedniego stulecia, które w y t w o r z y ł o Wiele m i t ó w ciążących na o g ó l n y m rozwoju omawianych nauk. Do takich w ł a ś n i e tematów należał problem totemizmu, który śmiało można by nazwać jednym z najpopularniejszych zagadnień, nie tylko X I X , ale i X X w. Ilość prac poświęcona temu zagadnieniu stworzyłaby wcale obfitą bibliotekę. Nie­ stety odkrywczość myśli etnologicznej w tej dziedzinie nie przyniosła największych i najbardziej rewelacyjnych osiągnięć. Wszelkie dotychczasowe próby rozwiązania tego problemu natrafiały na nie dające się pokonać trudności. Przyczynę takiego stanu rzeczy widzi Claude Lévi-Strauss w tym, że już samo założenie problemu totemizmu zawierało w sobie fałsz, co z kolei nie pozwoliło uczonym na rzeczy­ wiście naukowe podejście do tej sprawy. Pierwsze relacje dotyczące problemu totemizmu pojawiają się w literaturze o charakterze etnograficznym pod koniec X V I I I w. Z kolei rozkwit spekulacji na ten temat przypada na koniec X I X i X X w. I tak od pierwszego pseudonaukowego postawienia zagadnienia przez J . F . Mc Lennana w 1869 r. do roku 1920, w którym ukazała się syntetyzująca praca A . Van Gennepa, naliczono 41 teorii wyjaśniania tego zjawiska kulturowego, a przecież praca Gennepa bynajmniej nie stanowiła ostatniej publikacji na ten temat. Naturalnie wartość naukowa tych prac była bardzo różna. Szereg z nich spełniło w a ż n ą rolę jako przyczynki materiałowe po­ zwalające na w y j a ś n i e n i e pewnych fragmentów omawianego zagadnienia, niemniej tak manifestacyjne zajmowanie się tym zagadnieniem nie służyło lepszemu roz­ wojowi etnografii i religioznawstwa. B y nie popełniać tego samego błędu, Claude Lévi-Strauss powziął zamiar zlikwidowania jeszcze jednego mitu teoretycznego etnologii, jakim był mit totemiczny. Co prawda sam przy okazji zauważa, że „ak­ ceptacja jako tematu do dyskusji, kategorii, którą uważa za fałszywą, stanowi zawsze pewne ryzyko, gdyż poprzez uwagę, jaką się do niej przywiązuje, stwarza się pewne iluzje dotyczące jej realnego istnienia. Dyskusja jest w i ę c niejako hoł- �RECENZJE 507 dem dla tego pojęcia. B y ć m o ż e lepiej by było takie pojęcia pozostawić w zapo­ mnieniu. Z drugiej strony, jak m ó w i Arkell, historia nie stwarza faktów bezużytecz­ nych. Sam fakt, że utrzymywało się to pojęcie, świadczy o ludziach, którzy się nim posługiwali. Po to, by pójść nową drogą, warto zapoznać się ze starą, aby nie popełnić identycznych błędów". T a k w i ę c w omawianej pracy Claude LéviStrauss przytacza s ł o w o totemizm jedynie jako cytat, a nie jako pojęcie realne. Cała praca pomyślana jest jako przegląd najważniejszych teorii pochodzenia i znaczenia totemizmu w życiu ludów prymitywnych. W przeglądzie tym autor nie krępuje się ramami chronologicznymi, rezygnując z tego systemu na rzecz zgrupowania pewnych teorii i hipotez w e d ł u g zasad, jakie uczeni przyjmowali w celu w y j a ś n i e n i a przyczyn powstania tego zjawiska kulturowego. Już sam spis rozdziałów wprowadza nas w ten podział. Tak w i ę c po wstępie, w którym Claude Lévi-Strauss wyjaśnia potrzebę krytycznego ustosunkowania się do problemu tote­ micznego, następuje rozdział pierwszy poświęcony omówieniu iluzyjności samego terminu totemizm. B y nie wprowadzać niejasności autor podkreśla, że chodzi mu przede wszystkim o zdefiniowanie zjawiska poddanego badaniu jako stosunku m i ę ­ dzy dwoma lub wieloma określeniami realnymi lub teoretycznymi, następnie o skonstruowanie tablicy możliwych zamienności tych terminów oraz wzięcie tej tablicy za g ł ó w n y obiekt analizy. Jest to niezbędne ze względu na fakt, że termin totemizm obejmuje idealnie z a r y s o w y w u j ą c e się stosunki między dwoma światami: ś w i a t e m przyrody i ś w i a t e m kultury. Świat przyrody składa się z kategorii i jed­ nostek, zaś świat kultury z grup i z osób. "Wszystkie te określenia zostały wy­ brane arbitralnie w celu wyróżnienia w każdym z tych dwóch ś w i a t ó w dwu ro­ dzajów egzystencji: kolektywnego i indywidualnego, których me należy ze sobą mieszać. "Według autora te cztery terminy dadzą się połączyć w następujący sposób: 1 1 Przyroda j o 3 4 Kategoria Kategoria Jednostka Jednostka Grupa Osoba Osoba Grupa i Kultura i Każdej z tych czterech kombinacji odpowiadają zjawiska dające się za­ obserwować u jednego lub kilku ludów, a przez szereg uczonych włączane do kompleksu zjawisk, zwanych totemizmem. Ma to miejsce szczególnie w wypadku dwu pierwszych, gdyż dwie drugie włączone zostały do totemizmu jedynie pośred­ nio, jedna jako zarys, druga zaś jako ślad totemizmu. „Tak więc iluzja totemicz­ na — zdaniem Claude Lévi-Straussa —• polega przede wszystkim na wykrzywieniu pola semantycznego, na które składają się zjawiska tego samego typu. Pewne aspekty tego pola zostały uprzywilejowane kosztem pozostałych, w celu przypisania im oryginalności i egzotyczności, która wcale nie jest im właściwa. Jak z tego w i ­ dać, totemizm wynika z wadliwego podziału rzeczywistości". Rozdział drugi został poświęcony omówieniu nominalizmu australijskiego. Rze­ czą powszechnie znaną jest fakt, że w budowaniu większości hipotez na temat tote­ mizmu szczególne miejsce zajmował bogaty materiał australijski. Na szczególną u w a g ę autora omawianej pracy zasłużyła teoria A. P. Elkina, który do jej wypra­ cowania doszedł dzięki zastosowaniu metody empirycznej i opisowej oraz zasad analizy ustalonych przez Radcliffe-Browna. Dzięki swym studiom opartym na m a - �508 RECENZJE teriale australijskim Elkin doszedł do wniosku, że „egzogamia jest wynikiem, a za­ razem celem, połączenia ze sobą pewnych konkretnych społeczeństw, które bez tego nie w e s z ł y b y ze sobą w kontakt. Instytucja ta służy w i ę c wzmocnieniu spój­ ni, nie tyle między członkami klanu, co różnych k l a n ó w z całym społeczeństwem". E l k i n proponuje trzy kryteria dla zdefiniowania systemu totemicznego: f o r ­ ín ę, czyli sposób, w jaki totemy są rozdzielone między jednostki i grupy, z n a ­ c z e n i e , w e d ł u g roli, jaką gra totem dla jednostki (towarzysz, opiekun itd.), i f u n k c j ę , która odpowiada roli systemu totemicznego, jaką odgrywa w grupie. Poza tym Elkin wyodrębnia w Australii istnienie kilku rodzajów totemizmu, z których najważniejsze są totemizmy indywidualny (dzielący się na seksualny, dualistyczny, sekcyjny, podsekcyjny i klanowy) i kultowy (patrylinearny i tzw. koncepcyjny). Jak z tego wynika, koncepcja Elkina występuje przeciwko zbytnie­ mu generalizowaniu pojęcia totemizm, i to na pewno było pewnym krokiem na­ przód. Takie nastawienie badacza miało na celu udowodnienie słuszności tezy, że totemizm jako problem etnologiczny ma jak najlepszą podstawę do egzystencji teoretycznej i krytykując zbyt pochopne generalizacje zagadnienia, poprzez bogaty materiał i sumienną klasyfikację odmian totemizmu, pragnął przekonać specjalistów o tym, że zagadnienie to jest jeszcze bardziej skomplikowane, niż to się dotych­ czas wszystkim etnologom w y d a w a ł o . Jednakże Claude Lévi-Strauss bardzo słusznie zauważa, że hołdowanie tego rodzaju poglądom mogłoby zawęzić etnologię do ram nauki kolekcjonującej miliony heterogenicznych faktów kulturowych, których nie byłaby w stanie zintegrować w ramach jakiegoś ogólnego poglądu na kulturę. Na­ turalne chyba i zrozumiałe jest w tym wypadku powołanie się autora na w ł a s n e osiągnięcia w dziedzinie teoretycznych syntez objętych mianem strukturalizmu, który — zdaniem Lévi-Straussa — byłby w stanie wykorzystać zebrane przez E l k i ­ na materiały do stworzenia obiektywnego modelu kulturowego odpowiadającego realnie istniejącej kulturze australijskiej. Wiele więcej miejsca poświęca autor na analizę tzw. totemizmów funkcjonalistycznych. W rozdziale specjalnie temu problemowi poświęconym Lévi-Strauss roz­ patruje kolejno teorie Malinowskiego, Durkheima i tzw. pierwszą teorię RadcliffeBrowna opublikowaną przez niego w 1929 r. Malinowski, w e d ł u g autora, uznał realność totemizmu i bronił go poprzez uproszczenie schematu d jego integralne widzenie. Interpretacja tego zjawiska nosi u niego charakter naturalistyczny, uty­ litarny i afektywny. Tak więc Malinowski sięga do elementów bardziej biologicz­ nych i psychologicznych niż czysto etnologicznych. Na główny problem, dlaczego totemizm odwołuje się przede wszystkim do zwierząt i roślin, odpowiada Mali­ nowski w sposób bardzo prosty, mianowicie dlatego, że stanowią one dla człowieka podstawową bazę w y ż y w i e n i o w ą . Charakter kultowy totemizmu zrodził się z tego, że człowiek zawsze pragnął mieć kontrolę nad gatunkami, w celu zapewnienia so­ bie ich jadalności lub użyteczności. „Totemizm — pisze Malinowski — przedstawia się nam jako błogosławieństwo dane przez religię człowiekowi prymitywnemu w je­ go wysiłku, by uzyskać od przyrody to, co może być jemu przydatne, oraz w jego walce o życie". W ten sposób problem totemizmu jest podwójnie przedstawiony: totemizm nie jest już więc zjawiskiem kulturowym, lecz naturalnym wynikiem konkretnych warunków. Pochodzenie i jego przejawy znajdują swoje podstawy w biologii i psychologii, a nie etnologii. Nie chodzi o to, dlaczego totemizm istnieje tam, gdzie istnieje, chodzi tu raczej o to, dlaczego totemizm nie istnieje wszędzie. Przy takim postawieniu zagadnienia problem ten przestaje być problemem etnologicznym. W nieco inny sposób podszedł do totemizmu Radcliffe-Brown w 1929 г., którego �RECENZJE 509 poglądy na te sprawy zbiegały się w ó w c z a s nieco ze zdaniem F . Boasa. Zapropo­ nował on mianowicie, by termin totemizm zawęzić do szczególnego wypadku w i ę ­ zów między człowiekiem a gatunkiem przyrodniczym, jakie przedstawiają mity i obrzędy. Dotychczas bowiem, zdaniem Radcliffe-Browna, terminem -totemizm obej­ mowano zbyt wiele elementów. Wielką zasługą tego uczonego było stwierdzenie, że wszystkie systemy totemiczne łączy ogólna tendencja do charakteryzowania działów społeczeństwa przez połączenie każdego z nich z jakimś gatunkiem przy­ rodniczym lub z jakąś częścią natury. P o s t a w ę metodologiczną tego uczonego można określić jako próbę zastosowania metody indukcyjnej, wziętej z nauk przyrodni­ czych, do konkretnych badań historycznych. Dzięki takiej postawie można było za­ stanawiać się, czy totemizm nie jest szczególną formą pewnego uniwersalnego zja­ wiska charakterystycznego dla społeczeństwa ludzkiego i że w wyniku tego po­ jawia się on we wszystkich kulturach, lecz pod różnymi formami. Pierwsze tego rodzaju sugestie w y s z ł y spod pióra Durkheima, ale wadliwa analiza materiałów dokonana przez tego uczonego uniemożliwiła mu konsekwentne przeprowadzenie dowodu tej tezy. Według Durkheima dla podtrzymania porządku społecznego trzeba zabezpieczyć ciągłość, a solidarność może opierać się jedynie na odczuciach indywidualnych, które mogą s i ę manifestować tylko w postaci kolektywnej skiero­ wanej ku konkretnym obiektom. Tok rozumowania można by przedstawić w na­ stępującym schemacie: indywidualne odczucia przywiązania prowadzą do wytwo­ rzenia się postaw kolektywnych o charakterze obrzędowym, a te z kolei dopro­ wadzają do wyłonienia się obiektów reprezentujących grupę. T y m właśnie dałoby się m.in. wytłumaczyć słabość współczesnych społeczeństw do symboli (np. sztan­ dary, hymny itd.). Według Durkheima obiekty te muszą mieć charakter popularny, oczywisty i mobilizujący. Te proste symbole przedstawiane początkowo w postaci nieskomplikowanych rysunków zostały następnie zinterpretowane jako przedsta­ wienia zwierząt i roślin, na które przeniesiono cały dotychczasowy stosunek do symbolu. W krytyce tej hipotezy Radcliffe-Brown podkreśla fakt, że stosunek człowieka do zwierzęcia przekracza w sposób bardzo widoczny ramy totemizmu, który w nim musiał się wykształtować. Przecież szeregu społeczeństw, jak najbar­ dziej związanych z gospodarką zwierzęcą, nie można zaliczyć do społeczeństw totemistycznych. Pozostaje w i ę c pytanie, dlaczego większość ludów prymitywnych przyjmuje w swych zwyczajach i mitach p o s t a w ę rytualną w z g l ę d e m zwierząt i innych gatunków przyrodniczych. Według Radcliffe-Browna obiektem kultu ry­ tualnego staje się wszystko, co ma możność poprawy bytu materialnego. Jeśli do podziału społecznego wprowadza się nazwy gatunków zwierzęcych, to oznacza to, że przed powstaniem totemizmu zwierzęta były już obiektem rytualnym. Następuje w tym przypadku niejako włączenie natury w konkretny system społeczny. Jak z przytoczonych faktów wynika, teoria Radcliffe-Browna ma wiele wspólnego z teorią Durkheima, z którą łączy ją przede wszystkim teza, że zwierzę staje się „totemiczne", ponieważ jest jadalne. W krytyce tych teorii autor Le totemísme aujourďhui na pierwsze miejsce wysuwa argument, że w przypadku słuszności tezy obu uczonych hierarchia t o t e m ó w musiałaby opierać się na hierachii przydatności konkretnych zwierząt totemowych. A bynajmniej wcale tak nie jest, gdyż hierarchia totemów ma charakter socjolo­ giczny, to znaczy, że miejsce totemu w hierarchii wynika z ważności grupy, jaką totem reprezentuje. Poza tym znamy wiele totemów, których nie można nazwać ani jadalnymi, ani pożytecznymi. Do tych ostatnich należeć będą między innymi wszystkie zjawiska atmosferyczne, które przyjmowane są u niektórych l u d ó w za totemy. Poza tym większość prób wykazywania jadalności lub użyteczności paszcze- �510 RECENZJE gólnych totemów zakończyła się niepowodzeniem, wobec czego Claude Lévi-Strauss stwierdza, że nie tu należy szukać rozwiązania. B y rozszerzyć punkt widzenia i zintegrować zagadnienie totemizmu z innymi problemami kultury duchowej i społecznej l u d ó w prymitywnych, autor poświęcił parę stron na o m ó w i e n i e magii i jej miejsca w życiu tych ludów. Było to również podyktowane faktem, że referując poglądy Malinowskiego wyjaśniające rolę tote­ mizmu musiał on przedstawić i tę problematykę, która w pracach Malinowskiego łączy się z totemizmem, a więc i magię. Dla Malinowskiego — zdaniem autora omawianej książki — magia, a raczej jej istnienie, da się wytłumaczyć dzięki danym z zakresu psychologii ogólnej. Jest ona potrzebna tam, gdzie nie ma pew­ ności, jaki będzie wynik podjętego trudu. Magia miałaby więc zastosowanie prak­ tyczne i afektywne. Ale dla Lévi-Straussa postulowana przez Malinowskiego korelacja między magią a ryzykiem nie jest bynajmniej tak oczywista. W rzeczywistości każde przed­ sięwzięcie nosi w sobie elementy ryzyka. Poza tym jak ściśle naukowo określić, które z przedsięwzięć są ryzykowne, a które nie? Dodatkowym kontrargumentem jest jeszcze fakt, że u wielu społeczeństw szereg ryzykownych akcji nie ma nic wspólnego z magią, mimo że — według poglądów Malinowskiego — powinny im towarzyszyć czynności magiczne. J u ż Radcliffe-Browne omawiając te tezy Mali­ nowskiego wykazał, ż e podobne postawienie zagadnienia upoważniałoby do zbu­ dowania odwrotnego sylogizmu myślowego, który by afirmował, że n i e w y s t ę p o w a n i e obrzędów i związanych z tym wierzeń w p ł y w a ł o b y na n i e w y s t ę p o w a n i e u jednostki o b j a w ó w niepokoju. Stąd niedaleko już do twierdzenia, iż obrzęd istnieje po to, by w y w o ł a ć efekt niepewności i niebezpieczeństwa. „Jeśli więc jakaś teoria etnologiczna afirmuje, że magia i religia zapewnia człowiekowi bezpieczeństwo i dobre samopoczucie, to równie dobrze można by powiedzieć, że w y w o ł u j ą one u niego występowanie'- strachu i stanów lękowych, od których w przeciwnym wypadku byłby wolny". T a k w i ę c nie dlatego, że sytuacja jest niebezpieczna, przywołuje się środki magiczne, lecz dlatego, że posługując się magią, wytwarza się niebezpieczne sytuacje. Ta argumentacja przytoczona przez Lévi-Straussa służy mu jednocześnie do wykazania, że jej autor, Radcliffe-Browne, daleko odszedł od swych pierwotnych założeń teoretycznych, zawartych w tak zwanej pierwszej teorii totemizmu. Tego typu rozważania w y w o ł a ł y u autora omawianej książki refleksje na temat początków organizowania się życia społecznego. Można by przecież sądzić, ż e w owych czasach, a nawet jeszcze dziś, jednostki szczególnie podatne na niepokój przybrały postawy kompulsywne, podobne do tych, jakie dają się zaobserwować u psychopatów. Z tej wielkiej liczby wariacji jednostkowych w y t w o r z y ł b y się pewien rodzaj selekcji społecznej, która chroniłaby i utrwalała tylko przydatne dla przetrwania i utrzymania porządku społecznego grupy, eliminując całkowicie pozostałe. Lecz hipoteza ta, zdaniem jej autora, trudno sprawdzalna w czasach obecnych i całkowicie niesprawdzalna w odniesieniu do czasu przeszłego, nie przydaje пдс nowego do stwierdzenia, że obrzędy rodzą się i zanikają w sposób nieregularny. Reasumując te psychologiczne aspekty zagadnienia Lévi-Strauss stwierdza, że psychiatria, na którą powołuje się Malinowski, uczy, iż postawy chorych są symboliczne i że ich interpretacja wymaga pewnej gramatyki, tzn. pewnego kodu, który — jak każdy kod — jest ze swej natury pozajednostkowy. Postawom tym mogą towarzyszyć niepokoje, ale nSe można twierdzić, że niepokój je stwarza. �RECENZJE 511 Zasadniczą w i ę c w a d ą tezy Malinowskiego jest branie za .przyczynę tego, co w naj­ lepszym przypadku jest tylko konsekwencją. Generalnie rzecz biorąc, o d w o ł y w a n i e się szeregu uczonych do afektywności działania człowieka pierwotnego jest jedynie tłumaczeniem ignotum per ignotum, ponieważ jest to najsłabiej zbadana dziedzina działalności człowieka. P r z y k ł a d e m tego rodzaju prób jest teoria Freuda, przedstawiona przez niego w Totem und Tabu. Sugestiom tym uległ również i Dürkheim, który jednakże w swych późniejszych pracach oddzielił zjawiska społeczne od działań efektyw­ nych. Dla niego totemizm w y t w o r z y ł się w wyniku „intensywnej tendencji", która prowadzi „Ludzi o niższej kulturze [...] zjednoczonych we w s p ó l n y m życiu do ma­ lowania i rytowania tego, co przypomina im tę wspólnotę istnienia", a więc przed­ stawienia zwierząt. Kończąc rozdział „Totemizmy funkcjonalistyczne" Lévi-Strauss zupełnie wy­ raźnie stwierdza, że „w rzeczywistości impulsy i emocje nie wyjaśniają niczego, gdyż są one wynikiem bądź siły ciała, bądź słabości ducha. W obu przypadkach są one wynikami, nigdy zaś przyczynami. Tych ostatnich można jedynie szukać w organizmie, jak tylko to czynić potrafi biologia, lub w intelekcie, co jest jedyną drogą dostępną dla psychologii i etnologii". Już to jedno zdanie wprowadza nas w tok rozumowania przyjęty przez Claude Lévi-Straussa, który zasiadając do pisania omawianej pracy miał gotową kon­ cepcję mitu totemicznego. Przy przedstawianiu tej koncepcji autor przyjął zasadę, że dojść do obiektywnej prawdy można jedynie drogą konsekwentnego odrzucania ze wszystkich dotychczasowych teorii totemistycznych tego, co było tylko fałszywą interpretacją faktów. W ten sposób, likwidując kolejne odchylenia od — jego zda­ niem — słusznej linii rozumowania, dochodzi do sedna sprawy, które uważa za istotne i jedynie słuszne. Przy takim ustawieniu zagadnienia uzyskuje autor cie­ kawy efekt polegający na tym, że w końcowej partii książki, poświęconej o m ó ­ wieniu naprawdę naukowej teorii mitu totemicznego, czytelnik przekonuje się, że jest to od dawna reprezentowany przez autora pogląd na tę sprawę. Trudno zaprzeczyć sugestywności podobnego układu rzeczy. Ale przecież na dzieło naukowe składa się nie tylko materiał i reprezentowane poglądy, lecz również styl i sposób przedstawienia w ł a s n y c h osiągnięć. Ale od tej efektownej klamry dzieli nas jeszcze cały rozdział zatytułowany „W stronę intelektu". Już sam tytuł sugeruje, że od tłumaczeń typu utylitarnego lub afektywnego autor pragnie przejść do omówienia teorii totemizmu opartych na przekonaniu, ż e totemizm jest tylko koncepcją ludów prymitywnych w y n i k ł ą z wnikliwej obserwacji przyrody i z tendencji integrowania w swej myśli świata przyrody ze ś w i a t e m kultury. Mamy tu w i ę c przejście od świata potrzeb mate­ rialnych do potrzeb typu intelektualnego. Mit totemiczny odpowiadałby więc po­ trzebom światopoglądowym. Na podstawie badań M. Fortesa nad Tallensi stwierdzono, ż e zwierzęta tote­ miczne nie stanowią klasy ani w sensie zoologicznym, ani utylitarnym, ani nawet magicznym. J a k z tego wynika, tłumaczenie funkcjonalne, tak jak chciał to wi­ dzieć Malinowski, nie wystarcza do zrozumienia wierzeń i zakazów totemicznych. Nadal pozostaje pytanie: skąd ta dziwna predylekcja do zwierząt, która nawet nie da się w y j a ś n i ć utylitarnie. Zdaniem Fortesa, c a ł y system totemiczny służy człowiekowi do lepszego orien­ towania się w strukturze społecznej grupy, do której konkretna jednostka należy. Jako członek jakiegoś klanu człowiek posiada przodków w s p ó l n y c h i chronolo­ gicznie bardzo dalekich, symbolizowanych przez święte zwierzęta; jako członek �512 RECENZJE jednej linii rodzinnej ma on przodków bardziej bliskich symbolizowanych przez totemy; w końcu jako jednostka poszczycić się on może w ł a s n y m i przodkami, którzy w jakiś sposób decydują o jego osobistym losie i którzy mogą się objawiać w postaci zwierzęcia domowego lub jakiejś innej zwierzyny. Ponieważ nigdy nie można było przewidzieć postępowania przodków, tak jak nie można było odgadnąć zamiarów drapieżników, stąd więc przez analogię najczęściej zwierzętami totemowymi u Tallensi są te w ł a ś n i e zwierzęta. Tego rodzaju tłumaczenie, zdaniem Lévi-Straussa, ma tę wyższość nad rozumowaniem Malinowskiego, że nie jest ani tak oczywiste, ani tak arbitralne. Na przykładzie tej tezy widać kolejną próbę wy­ jaśnienia mitu totemicznego, który opierałby się teraz na zdolności do percepcji i osądu, czyli na domniemanym podobieństwie między zwierzętami a przodkami ludzi. Słabością tej tezy jest jednak to, że może ona być stosowana jedynie w od­ niesieniu do ludów, które oddzielają serie totemiczne od serii genealogicznych, a przecież na przykład Australijczycy wyraźnie wiążą je razem. Poza tym chodzi tu tylko o zwierzęta, a jak wyjaśnić przypadki, w których totemami są rośliny lub zjawiska atmosferyczne? Mamy tu w i ę c do czynienia z niedoskonałą próbą, która wskazała jednak prawidłowy kierunek dalszych poszukiwań. Snując dalej ten tok rozumowania Lévi-Strauss zwraca u w a g ę na fakt, że w przypadku cytowanym przez Fortesa, to nie podobieństwa, lecz różnice upo­ dabniają się. Następuje tu porównanie dwu światów: zwierzęcego i przodków (re­ prezentujących w tym przypadku ludzi), z których każdy posiada s w ą strukturę, czyli własne w e w n ę t r z n e zróżnicowanie. „Podobieństwa, jakie sugerują przed­ stawienia zwane totemicznymi, dotyczą podobieństwa między tymi dwoma syste­ mami różnic". By dojść do naukowego wyjaśnienia całego problemu, nie można jednak zatrzymać się na etapie analogii zewnętrznej, lecz należy uczynić następny krok, czyli przejść od analogii zewnętrznej do homologii wewnętrznej — konklu­ duje autor. Na drodze tej znalazł się w pewnym momencie Evans-Pritchard, pisząc swoje dzieło o religii Nuerów. Przytaczając przykład, w którym bliźniaki pod względem nomenklatury zajmują pozycję pośrednią między ludźmi a duchami reprezento­ wanymi przez ptaki, dochodzi do wniosku, że stosunek między ludźmi a ś w i a t e m zwierzęcym ma charakter metaforyczny (poetic methafors). Ciekawy jest fakt, że u N u e r ó w nawet zwierzęta są podzielone na działy wzorowane na działach spo­ łecznych. Stąd płynie teza Evans-Pritcharda, że „istota totemizmu nie może być wyjaśniona naturą totemu, lecz asocjacjami, jakie w y w o ł u j e w umyśle". Na szczególną jednak u w a g ę zasługuje, zdaniem autora omawianej książki, tzw. druga teoria Radcliffe-Browna z 1951 г., która nie tylko przyczyniła się do likwidacji problemu totemizmu, lecz postawiła problem na zupełnie innej płasz­ czyźnie i w dziedzinie zupełnie odmiennej terminologii. Całe zagadnienie sprowa­ dza się do odgadnięcia, dlaczego grupy społeczne lub części składowe tego spo­ łeczeństwa są wyróżniane jedne od drugich poprzez łączenie każdego z nich z kon­ kretnym gatunkiem przyrodniczym. Ten problem z kolei zawiera w sobie dwa inne: jak każde społeczeństwo pojmuje stosunek między istotami ludzkimi a innymi gatunkami przyrodniczymi i jak, z drugiej strony, grupy społeczne dochodzą do tego, że są identyfikowane za pomocą emblematów, symboli lub przedmiotów o charakterze emblematycznym lub symbolicznym. Takie postawienie zagadnienia rozszerza ramy totemizmu, i to jest w ł a ś n i e silną stroną teorii Radcliffe-Browna. Odtąd uczony ten zastanawia się nie nad tym, po co ludzie przywołują te wszyst­ kie gatunki przyrodnicze, lecz dlaczego te właśnie, a nie inne. Takie ujęcie jest, �RECENZJE 513 w e d ł u g Lévi-Straussa, szczególnie płodne, „gdyż reintegruje ono treść z formą i otwiera w ten sposób drogę do prawdziwej analizy strukturalnej, równie od­ ległej od formalizmu co i od funkcjonalizmu". Po rozpatrzeniu szeregu m i t ó w australijskich Radcliffe-Brown stwierdził, że mają one wiele wspólnego. Przede wszystkim podobieństwa i różnice są tam przed­ stawiane w terminach przyjaźni lufo konfliktu, solidarności lub opozycji. „Inaczej mówiąc, całość życia zwierzęcego jest przedstawiona w formie stosunków społecz­ nych, takich, jakie rządzą społeczeństwem Judzkim". Nic w i ę c dziwnego, że gatunki przyrodnicze są podzielone na przeciwstawne pary, a jest to możliwe jedynie w wy­ padkach wyboru gatunków, które posiadają co najmniej jedną cechę wspólną pozwalającą na porównanie ich. Tak w i ę c te przeciwstawne pary przedstawiają się jako „typ bardzo częstego wyjaśnienia pewnej zasady strukturalnej", polegającej na połączeniu t e r m i n ó w przeciwstawnych. Przy użyciu specjalnej nomenklatury uformowanej z terminów zwierzęcych i roślinnych totemizm wyraża jedynie na swój sposób korelacje i przeciwieństwa, które mogą być sformułowane inaczej (np. niebo—ziemia, pokój—wojna itd.). Totemizm sprowadza się w i ę c do specjal­ nego sposobu formułowania ogólnego problemu: czynić coś takiego, co opozycję zamieniałoby z przeszkody do integracji na czynnik ją ułatwiający". Tak więc zwierzęta nie zostały wybrane dlatego, że „są dobre do jedzenia", lecz dlatego, że „są dobre do m y ś l e n i a ' . Lévi-Strauss zastanawiając się nad ewolucją poglądów Radcliffe-Browna, który w końcu odkrył w ł a ś c i w y mechanizm funkcjonowania totemizmu, śpieszy wyjaśnić, że to właśnie w ciągu dziesięciu lat poprzedzających ogłoszenie owej drugiej teorii miało miejsce zasadnicze zbliżenie się antropologii i lingwistyki strukturalnej, która pierwsza wprowadziła do słownika nauk społecznych pojęcia opozycji i korelacji. Jak z tego wynika, główna idea, że cechą uniwersalną myśli ludzkiej jest s k ł o n ­ ność do operowania parami przeciwieństw, jest — zdaniem autora książki — niczym innym, jak zastosowaniem odkryć lingwistyki strukturalnej w dziedzinie antropologii społecznej. To w ł a ś n i e zdanie jest w Le totemisme aujourďhui pierwszym akordem finału całkowicie poświęconego strukturalizmowi, jego osiągnięciom i zadaniom. Natural­ nie referowanie tych zagadnień nie stanowi wyraźnie oddzielnej partii, lecz prze­ prowadzone jest niejako na marginesie ocen teorii Radcliffe-Browna. Charakte­ rystyczną cechą tych uwag są niezbyt jeszcze jasne sformułowania, świadczące o tym, że strukturalizm reprezentowany przez Lévi-Straussa nie jest systemem całkowicie skrystalizowanym i że sam ich autor nie jest całkowicie przekonany o słuszności swych tez. Taka postawa, dość rzadko spotykana w podobnych pra­ cach teoretycznych, wskazuje na oryginalność i obiektywizm naukowy, a nawet raczej na szerokość myślenia Lévi-Straussa, któremu obcy jest dogmatyzm i w u l garyzacja. Przechodząc do meritum sprawy najlepiej będzie zacytować omawianą pracę, gdzie czytamy: „Prawdą jest, że konsekwencją, zresztą jeszcze niezbyt jasno stwier­ dzoną, strukturalizmu nowoczesnego powinno być wydobycie psychologii asocja­ cyjnej z utraty zaufania, w jaką popadła. Asocjacjonizrn miał w i e l k ą zasługę na­ kreślając kontury tej elementarnej logiki, która jest jakby najmniejszym wspól­ nym mianownikiem całej myśli, i brakowało mu tylko rozpoznania, że chodzi tu o logikę oryginalną, czyli bezpośrednie wyrażenie struktury myśli (a za myślą bezsprzecznie i mózgu), a nie jakiegoś pasywnego wyniku w p ł y w u środowiska na świadomość typu amorficznego". Jeśli ten stopień generalizacji miałby ogarnąć całość procesu myślenia systemem asocjacyjnym, musi on wzbogacić się jeszcze 33 - Etnografia Polska T. VTI �RECENZJE 514 0 elementy strukturalistyczne, które — zdaniem Lévi-Straussa — miałyby charak­ ter przypominający algebrę Boola, czyli pewien kod logiczny. Z dalszych w y w o d ó w wynika, że dla autora omawianego dzieła forma jest nieodłącznym atrybutem treści, dla której nie stanowi powłoki zewnętrznej, lecz jej zasadnicze wnętrze. Tam więc, gdzie mamy do czynienia z analizą struktu­ ralną, badania nad formą nie stanowią środka do poznania rzeczywistości, ale do­ piero poznanie rzeczywistości prowadzi do zgłębienia formy. W podobnym rozumieniu nietrudno dopatrzyć się e l e m e n t ó w dialektyki, z czym zresztą autor się nie kryje. Omawiając m e t o d ę Radcliffe-Browna Lévi-Strauss całkowicie zgadza się z jego pojmowaniem rzeczywistości społecznej, która składa się z nawzajem przenikających się poziomów. Poznanie jednego poziomu jest w i ę c niezbędnym dopełnieniem, którego brak uniemożliwiałby zrozumienie innych poziomów, a co za tym idzie i rzeczywistości społecznej. Zwyczaje wiodą do wierzeń, te z kolei do technik, lecz poziomy te nie występują oddzielnie, należy w i ę c je poznać we wzajemnych relacjach opozycyjnych i korelatywnych: i n s t y ­ t u c j e , r e p r e z e n t a c j e i s y t u a c j e . W każdej z tych praktycznych prób antropologia wykazuje więc jedynie homologię struktury m i ę d z y myślą ludzką w działaniu a obiektem ludzkim, w odniesieniu do którego ją się stosuje. Wszystkie te uwagi upoważniły autora omawianej książki do wysnucia bardzo ważnego stwierdzenia, że „integracja metodologiczna głębi i formy w p ł y w a w swoisty sposób na integrację bardziej zasadniczą: integrację metody i rzeczy­ wistości". Jest to koronna teza wojującego strukturalizmu, w e d ł u g którego wyab­ strahowana forma zaczyna żyć życiem rzeczywistym i na tę rzeczywistość oddziaływającym. Po zakończeniu na sylwetce Radcliffe-Browna przeglądu teorii totemizmu i po w y ł u s k a n i u przysłowiowego ziarna prawdy w omawianej kwestii Lévi-Strauss raz jeszcze rzuca okiem wstecz, by dojść do wniosku, że najbliżej tej prawdy byli w swoim czasie nie etnolog Bergson i nie etnolog Rousseau. Pierwszy z nich mimo szeregu wadliwych tez zdawał sobie jednak sprawę z tego, że istota tote­ mizmu polega na jakimś dualizmie łączącym zwierzęta z człowiekiem. Dla tego filozofa gatunek zwierzęcy poznawał człowiek przez jednostkę, która stawała się dla niego symbolem gatunku. I b y ł tu rzeczywiście na tropie prowadzącym do prawidłowego pojmowania totemizmu, gdyż z tego stwierdzenia mogły w y p ł y n ą ć pozostałe sugerowane przez autora tezy. Na pytanie, w jaki sposób ten filozof ruchu doszedł do podobnych rozwiązań, autor odpowiada w sposób bardzo zaska­ kujący, lecz i bardzo prawdopodobny, zwracając u w a g ę , że elementy filozofii kosmogenicznej Bergsona, zasadzające się na rozróżnianiu dwóch aspektów rzeczy­ wistości: ciągłego (continu) i nieciągłego {discontinu), b y ć może pochodzą z pod­ świadomego przejęcia przez tego uczonego znanych mu zasad kosmogonii Indian Ameryki Północnej, dla których oba te aspekty rzeczywistości stanowiły uzupeł­ niające się perspektywy spojrzenia na świat. T a k w i ę c totemizm sprowadzałby się w tym wypadku do szczególnej próby uniwersalnego pogodzenia o p o z y c j i 1 integracji. Drugim uczonym, który rozumiał omawiany problem, i to w czasie, gdy nikt go jeszcze nie zasygnalizował, był J . J . Rousseau. W swoim dziele, Discours sur l'origine et les fondements de Vinegalité parmí les hommes (zdaniem L é v i - S t r a u s s a jest to pierwsze dzieło z zakresu antropologii społecznej), dał on wyraz poglądowi, że pogodzenie przez człowieka „specyficznej" struktury świata zwierzęcego i ro­ ślinnego stanowiło źródło pierwszych operacji logicznych, a następnie źródło dyferencjacji społecznej, do której m o g ł o dojść jedynie pod warunkiem uprzedniego �RECENZJE 515 zdania sobie z niej sprawy. Mamy tu więc pierwszą teorię przejścia człowieka od stanu natury do kultury. Mogło ono nastąpić tylko pod warunkiem wzrostu zaludnienia, gdyż ten czynnik zmusił ówczesną ludzkość do podzielenia się i do zapoznania z odmiennymi środowiskami przyrodniczymi. To z kolei doprowadziło do zróżnicowania trybu życia, czyli do zwielokrotnienia kontaktów z przyrodą. Lecz po to, by to zróżnicowanie i zwielokrotnienie mogło posunąć naprzód rozwój zmian technicznych i społecznych, musiało ono najpierw stać się dla człowieka obiektem i s p o s o b e m myślenia. Czy to ostatnie sformułowanie nie przy­ pomina nam w y ż e j już przytaczanej tezy struktualizmu przypisywanej Claude Lévi-Straussowi? J a k z tego widać, tezy tego uczonego nie zrodziły się w wyniku eksplozji genialnych p o m y s ł ó w jednego człowieka, lecz są renesansem wielkich hu­ manistycznych myśli epoki Oświecenia. Niedaleko stąd do stwierdzenia, że pozo­ staje przed nami jeszcze wiele do odkrycia w dziedzinie interpretacji słów dawnych mistrzów. Lévi-Strauss świetnie sobie z tego zdaje sprawę, i to stanowi jego siłę we w s p ó ł c z e s n y m świecie antropologii społecznej. J a k wynika z tego małego tomiku, źródło wielu nieporozumień w dziedzinie etnologii nie leży w braku ma­ teriałów czy w niezdolności do tworzenia syntez, lecz w zbytnim przywiązywaniu znaczenia do pochopnych interpretacji i w gubieniu zasadniczych e l e m e n t ó w w morzu drobnych i nie najważniejszych faktów kulturowych. Krzysztof CLAUDE s. 4 5 6 + X X X I I . LÉVI-STRAUSS, Smutek tropików, Makulski P W N , Warszawa 1960, Książka tak pełna nowych myśli, oryginalnych p u n k t ó w widzenia i wreszcie tak różnorodnego materiału faktograficznego, s ł o w e m tak wielowarstwowa, nastrę­ cza duże trudności recenzentowi. Nie jest to po prostu reportaż z podróży, jakkolwiek do tego gatunku najprę­ dzej można by ją było zaliczyć. Opisy przyrody, kraju, stosunków osadniczych, gospodarczych, politycznych, różnorodnych w y d a r z e ń z podróży zajmują n i e w ą t ­ pliwie bardzo dużo miejsca. Książka ma jednak równocześnie charakter pamięt­ nikarski — dowiadujemy się z niej wiele o kolejach życia autora, o cechach jego osobowości, o typie jego wykształcenia, o drodze, jaką doszedł do zainteresowań etnologicznych. Praca ta dotyczy bowiem również etnologii, w dużej części przede wszystkim etnologii (4 rozdziały poświęcone opisom prymitywnych kultur brazy­ lijskich). A wszystkim tym zagadnieniom towarzyszą zawsze refleksje filozoficzne bardzo ogólnej natury, które być może stanowią najistotniejszą treść tej książki. Zatrzymamy się zgodnie z naszymi zainteresowaniami na problemach ściśle etnologicznych. Aby zdać sobie sprawę ze specyfiki opisów etnograficznych zawartych w książce Lévi-Straussa, konieczne jest choćby pobieżne naszkicowanie sylwetki autora jako uczonego i drogi, jaką doszedł do etnografii. Trudno bowiem chyba o bardziej w y r a ź n y przykład rzutowania osobowości badacza na sposób ujęcia i interpretację badanej rzeczywistości społecznej. Dla Claude Lévi-Straussa etnografia stała się W pewnym momencie jego życia antidotum przeciwko filozofii. Stała się dla niego deską ratunku w momencie, gdy po 5 latach filozoficznych studiów na Sorbonie, które „ćwiczyły inteligencję, wysuszając umysł", i po późniejszym, niedługim zresztą okresie pracy pedagogicznej w tej dziedzinie — spostrzegł, że jego wiedza o rzeczywistości nie wzbogaciła się prawie zupełnie od chwili, gdy miał 15 lat, a poglądy n a świat pozostały niemal tak samo naiwne. Wszystko, czego nauczył się �516 RECENZJE w tym okresie, stanowiło jedynie wartość instrumentalną, rzemiosło, którego zna­ jomość dawała możność udowodnienia zgodnie z zasadami logiki każdej, nawet absurdalnej tezy, ale rzemiosło to przesłaniało prawdę i dążenie do niej. B y ł y też i bardziej osobiste przyczyny tego nagłego zwrotu do etnologii. Leżały mianowicie w specyfice umysłowości autora. Polegała ona, jak sam twierdzi, na niemożności powtórnego skoncentrowania się na tym samym przedmiocie. Wy­ głaszanie rokrocznie tych samych wykładów, powtarzanie tych samych pytań egzaminacyjnych stało się po pewnym czasie dla niego nie do zniesienia: „Było to tak, jakby tematy ulegały rozkładowi w moich oczach przez sam fakt, że kiedyś zastanawiałem się nad nimi". Między tą specyficzną cechą umysłowości a c y w i ­ lizacjami będącymi przedmiotem etnologii istnieje w jego mniemaniu jakieś po­ krewieństwo. B y ć może tu leżała przyczyna jego nieuświadomionej skłonności do tej nauki. „Brak mi zdolności do rozsądnego uprawiania terenu, z którego rok­ rocznie m ó g ł b y m zbierać plony. Mam inteligencję neolityczną. Na kształt pożaru w dżungli obejmuje ona p ł o m i e n i e m obszary często nie zbadane, zapładnia je być może po to, aby pospiesznie zebrać żniwo i pozostawić po sobie teren spusto­ szony" (s. 51). Etnografia była dla niego nie tylko ucieczką od dawnych zainteresowań, które uległy wyjałowieniu i przestały już wystarczać, ale zapewniła mu również nie­ wyczerpany przedmiot, bo dostarczający wciąż nowych przejawów rzeczywistości, stawiający w obliczu coraz to nowych form życia. Etnografia pozwoliła mu wciąż posuwać się dalej bez nieustannego powracania do tego samego: „Pogodziła m ó j charakter z moim życiem". We wszystkich przytoczonych tam opisach kultur prymitywnych zarówno nie widać skłonności do bardzo gruntownego i szczegółowego badania, a tym samym weryfikowania hipotez (niezwykle śmiałych, zaskakujących niejednokrotnie), jakie objawiają mu się stosunkowo szybko w niedługim procesie badawczym, jak też zarysowuje się wyraźnie, i tu może wbrew intencjom autora, owo „rzemiosło" filozoficzne, przed którym tak pragnął uciec. Lévi-Strauss nie przedstawia się nam tutaj jako w y t r w a ł y , systematyczny i metodyczny badacz terenowy. Nie przyta­ cza dokładnego i drobiazgowego rejestru detali, z których potem w sposób niejako samorzutny wyłaniają się powiązania i prawidłowości ukazujące mechanizm funk­ cjonowania danego zwyczaju czy badanej kultury. Sięga od razu do hipotez i uogól­ nień, nieuprawnionych często w świetle uzyskanego materiału (na pewno jednak uprawnionych w tego typu książce), jakże jednak p o m y s ł o w y c h i inspirujących. Jest rzeczywiście jak pożar w dżungli, który niszcząc wiele na swej drodze użyźnia jednak glebę. Kultury pierwotne są dla niego okazją do refleksji bardzo ogólnej natury, mających na celu zrozumienie człowieka w ogóle, a nie tylko przedstawiciela kon­ kretnej kultury. Postulat. ten w y r a ż a najlepiej w następujących słowach: „Nie wyłączając się ze społeczeństwa etnograf stara się zarazem poznać i osądzić człowieka z punktu widzenia dostatecznie wyniosłego i oddalonego, aby uczynić to w oderwaniu od cech przypadkowych, związanych z określanym społeczeń­ stwem lub z określoną cywilizacją". To sprowadzanie do wspólnego ogólnoludz­ kiego mianownika zaznacza się szczególnie wyraźnie w omawianej pracy, a zasłu­ guje zwłaszcza na podkreślenie jako jeden z zasadniczych rysów etnologioznej koncepcji Lévi-Straussa. �RECENZJE 517 Przytoczmy obecnie kilka wybranych hipotez autora dotyczących badanych kultur pierwotnych. Część piątą książki poświęca on brazylijskim Indianom K a diueo. Dziwaczna ta i zaskakująca kultura, o niezwykle oryginalnej i pięknej sztuce, wbrew pozorom nie może b y ć niezrozumiała i obca dla nas. Wprawdzie całokształt obyczajów każdego społeczeństwa tworzy pewien system o określonym odrębnym stylu, ale systemy te nie istnieją w nieograniczonej ilości. Istnieje pe­ wien ograniczony „repertuar", nazwijmy go „kulturowym" (tak, jak istnieje ściśle określona tabela pierwiastków chemicznych), z którego czerpią wszystkie społe­ czeństwa, stosując tylko różnego rodzaju kombinacje. W każdej kulturze jest w i ę c zawsze ooś, co nie jest nam obce, choćby przejawiało się tylko w naszych snach i marzeniach. I tak np. cywilizacja brazylijskich Indian Kadiueo przypomina w y i m a g i n o w a n ą przez nas w tradycyjnej grze w karty. Nie wchodząc w szczegóły tego porównania podkreślę tylko rolę, jaką odgrywa zasada symetrii i asymetrii zarówno w grze w karty: każda figura karciana odpowiada d w ó m wymaganiom — symetrii związanej z jej funkcją (służy w dialogu) i asymetrii odpowiadającej jej roli (jest przedmiotem, częścią całości), jak też we w s p a n i a ł e j sztuce zdobniczej Kadiueo, której rola i znaczenie w społeczeństwie tubylczym zwróciły szczególną u w a g ę autora. Indianie Kadiueo pokrywają sobie twarz i całe ciało pięknymi ornamentami 0 niezwykle bogatej skali m o t y w ó w : esy, spirale, krzyże, romby, woluty. Czym była dla nich ta sztuka i w czym leży tajemnica jej oryginalności? W dawnych czasach była ona przede wszystkim elementem wyróżniającym społecznie. Podzielone na endogamiczne kasty społeczeństwo (arystokracja, rycerze, plebs) uzewnętrzniało s w ą •hierarchię i segregację w odmiennych kompozycjach 1 stylu malowideł pokrywających ciała przedstawicieli różnych kast. Sztuka też była dla nich sposobem podkreślania człowieczeństwa — człowiek nie pomalowany nie różnił się od zwierzęcia. Ornamenty na ciele nadawały mu godność istoty ludzkiej. W ten sposób społeczeństwo Kadiueo wyrażało s w ó j wstręt do natury. Wreszcie zachowanie do dziś malowania twarzy u kobiet można tłumaczyć w z g l ę ­ dami erotycznymi i estetycznymi. Ustalenie tego nie wystarcza jednak, aby zdać sobie sprawę z oryginalnych cech sztuki tubylczej. Polegają one, zdaniem autora, na szczególnym sposobie kompozycji m o t y w ó w podstawowych. Metody kompozycji są tak wyrafinowane i pomysłowe, że znacznie przewyższają jakiekolwiek wzory europejskie, źródeł należy w i ę c szukać w specyficznych warunkach indiańskich. Sztukę Kadiueo charakteryzuje przejawiający s i ę na wielu płaszczyznach dua­ lizm: mężczyźni s ą rzeźbiarzami (sztuka przedstawiająca), kobiety — malarkami (sztuka zdobnicza, nieprzedstawiająca), kobiety uprawiają obok stylu kanciastego i geometrycznego także krzywolinijny i swobodny, dbając równocześnie o r ó w ­ n o w a g ę między motywem a tłem, które zawsze zajmują taką samą przestrzeń, wreszcie — co najistotniejsze — stosują w swych kompozycjach jednocześnie z a ­ sadę symetrii i asymetrii: przeciwstawianie rejestrów przeciętych na ogół ukośnie w jedną lub w drugą stronę. Jakie głębsze przyczyny kryje w sobie ten dualizm? Sięgnijmy jeszcze raz do struktury społeczeństwa Kadiueo: trzy hierarchiczne, a w i ę c asymetryczne, endo­ gamiczne kasty. Społeczeństwo zagrożone segregacją, aby zapobiec stałemu zmniej­ szaniu się liczby ludności, a równocześnie groźbie mezaliansu — ucieka się do adaptowania w r o g ó w i obcych, utrzymując w ten sposób na r ó w n y m poziomie s w ó j status ludnościowy. Żadnych klas czy grup, które ukonstytuowane byłyby na zasadzie symetrii i wzajemnego współdziałania. A przecież w każdym spo- �518 RECENZJE łeczeństwie obok tendencji do przeciwstawiania się i wyodrębniania istnieje ten­ dencja przeciwna: do współdziałania i wzajemności. T a druga tendencja nie znalazła jednak swego wyrazu w strukturze społecznej Kadiueo, w przeciwieństwie np. do pobliskich Indian Bororo, którzy podzielili całe swoje również kastowe społe­ czeństwo na dwie symetryczne połowy. Podczas gdy małżeństwa pomiędzy kastami były zabronione, w odniesieniu do obu połów istniało zobowiązanie odwrotne: m ę ż ­ czyzna z jednej p o ł o w y musiał się żenić z kobietą z drugiej. W strukturze spo­ łecznej Bororo znalazły więc wyraz zarówno zasada hierarchii, jak i wzajemności. Kadiueo nie rozwiązali swych sprzeczności przy pomocy sztucznych instytucji, jakimi są u Bororo dwie symetryczne współdziałające ze sobą połowy. Problem ten nie przestał ich jednak nurtować podświadomie — nie rozwiązawszy go W życiu dali mu wyraz w swej sztuce, gdzie dualizm, asymetria w połączeniu z symetrią, jest podstawową zasadą kompozycji. Sztuka kompensuje w i ę c nie­ jako braki struktury społecznej. Jest wizją społeczeństwa lepszego i doskonal­ szego, jakie Kadiueo mogliby posiadać, gdyby nie przeszkadzał temu ich fana­ tyzm i przesądy kastowe: „Zachwycająca cywilizacja, której królowe kreślą marze­ nia s w ą szminką: hieroglifami opisują nieosiągalny wiek złoty i czczą go ozdo­ bami, odsłaniając zarazem jego tajemnicę i s w ą własną nagość". Hipoteza jak widać zaskakująca. Wobec niezwykłej śmiałości takiego ujęcia pytanie, „czy słuszna?" wydaje się w pierwszej chwili niemal nie na miejscu. Ale jednak pobudza do myślenia, budzi w nas zainteresowanie nie tylko dla spo­ łeczeństwa Kadiueo, ale dla tajemnic sztuki w ogóle, skierowując nasze rozwa­ żania w dziedzinę filozofii sztuki. Indianie Bororo mają niezwykle rozbudowaną i skomplikowaną strukturę spo­ łeczną. Wieś podzielona jest na dwie egzogamiczne połowy wzdłuż osi wschód—za­ chód, drugi podział, którego znaczenia nie udało się dotychczas odkryć, dzieli w i e ś również na dwie części wzdłuż osi północ — południe. Niezależnie od tych symetrycznych podziałów Istnieje podział na klany, z których każdy dzieli się na endogamiczne stopnie: w y ż s z y , średni i niższy. Ponadto każdy klan dzieli się jeszcze na dwie podgrupy dziedziczne w linii żeńskiej, mianowicie rodziny „czerwone" i „czarne". Funkcja tego podziału nie jest również dokładnie wyjaśniona. Wreszcie klany dzielą się także na bogate i biedne, a ściślej: bardziej i mniej uprzywilejo­ wane, bo o bogactwie nie decydują dobra materialne, lecz kapitał mitów, tradycji, tańców, funkcji społecznych i religijnych. Mity te z kolei stanowią podstawę do różnorodnych przywilejów technicznych, związanych ze zdobnictwem najrozmait­ szych przedmiotów. Z tego punktu widzenia zaznaczają s i ę ogromne różnice po­ między klanami — jedne są pełne przepychu i wyrafinowania, inne bezbarwne i ubogie. Ta bardzo skomplikowana struktura dzieląca społeczeństwo na wiele mniej­ szych i większych części, określa wzajemne zachowanie ludzi, ustala ich przywi­ leje i obowiązki w z g l ę d e m siebie, wyznacza bieg ich życia, panuje nad nimi wszech­ władnie. To tkwi w świadomości Indian Bororo — w ich przekonaniach zaznacza się durkheimowski socjologizm: „człowiek nie jest dla nich jednostką, lecz osobą. Stanowi część świata socjologicznego: wsi", a „wsi nie tworzy ani ziemia, ani chaty, ale jej struktura społeczna". Lévi-Strauss nazywa ich socjologami bardziej zdecydowanymi niż Comte czy Dürkheim. I znowu sprowadzenie do wspólnego mianownika. U podłoża tej dziwacznie poszatkowanej struktury leży znany nam pogląd na społeczeństwo. Wśród dzikich l u d ó w Brazylii spotykamy durkheimistów. W przeciwieństwie do rozbudowanej struktury społecznej Bororo, u Indian �RECENZJE 519 Nambikwara organizacja społeczna jest niezwykle wątła i efemeryczna. Nie ma tu ściśle określonych grup społecznych o trwałej strukturze. Skład poszczególnych gromad jest niezwykle p ł y n n y — obserwuje się nader częste przechodzenie od jednej grupy do drugiej, oddzielanie się jednostek czy całych rodzin. Władza po­ lityczna u Nambikwara nie jest ani dziedziczna, ani autokratyczna. Sondowanie opinii publicznej • poprzedza zawsze ostateczną decyzję wyboru naczelnika. Bowiem jest on tym, który konstytuuje grupę, który ją dopiero tworzy, od jego osobistego talentu i umiejętności organizacyjnych zależy mniej lub bar­ dziej trwały charakter grupy. Spoczywa na nim bardzo wiele obowiązków: orga­ nizacja wymarszu, ustalenie drogi, etapów, czasu trwania postojów. W okresie, gdy grupa prowadzi osiadły tryb życia — ustala on miejsce na uprawę i kieruje ogrodnictwem. Musi dbać o w y ż y w i e n i e członków całej grupy, musi b y ć szczodrobliwy, p o m y s ł o w y , zręczny, pełen inicjatywy, musi umieć w odpowiednim momen­ cie zabawić wszystkich. W stosunku do jego dynamizmu gromada wydaje się być całkowicie bierna, zdana w y ł ą c z n i e na niego. W zamian ma tylko przywilej poli­ gamii, nieekwiwalentny w stosunku do ciążących na nim obowiązków. Czemu więc podejmuje się naczelnictwa? Lévi-Strauss szuka przyczyn w predyspozycjach psy­ chicznych: „ w każdej grupie ludzkiej znajdują się ludzie, którzy w odróżnieniu od innych lubią prestiż dla niego samego, których pociąga odpowiedzialność i którym samo zajmowanie się sprawami publicznymi daje zadowolenie" (s. 3 3 9 ) . A w i ę c ludzie są zróżnicowani nawet w społeczeństwach pierwotnych, które uważa się często za tak przytłoczone wszechmocną tradycją, że nie pozostawia ona już miejsca na różnice indywidualne. Tymczasem różnice te są równie w y r a ź n e i „tak samo starannie wyzyskiwane, jak w naszej cywilizacji, zwanej indywiduali­ styczną". Organizacja społeczna Nambikwara jest chyba jedną z najuboższych i n a j ­ prostszych na świecie. Wobec jej ubóstwa autor dotarł do czystego surowego ma­ teriału psychologicznego, który leży u podłoża wszelkich stosunków społecznych. „Poszukiwałem społeczeństwa sprowadzającego się do najprostszego wyrazu. Spo­ łeczeństwo Nambikwara było nim do tego stopnia, że znalazłem w nim tylko ludzi". Czasem jedno drobne wydarzenie skłania autora do tak dalekosiężnych reflek­ sji, jak np. funkcja pisma w aspekcie ogólnodziejowym. Zaprzyjaźniony z autorem w ó d z jednej z grup Nambikwara zorganizował specjalnie dla niego spotkanie z sąsiednimi i spokrewnionymi gromadami. Pragnąc zadziwić towarzyszy znajo­ mością jednej z najosobliwszych tajemnic białego człowieka — pisma, w y c i ą g n ą ł pokrytą krętymi liniami kartkę i zaczął udawać, że odczytuje listę podarunków, jakie jego biały przyjaciel ofiaruje każdemu z nich w zamian za najrozmaitsze przedmioty ich codziennego użytku. Incydent ten nie tylko nie wzbudził zadowo­ lenia w ś r ó d tubylców, ale wręcz przeciwnie, wprowadził ich w zdenerwowanie, spowodował brak zaufania, co w sumie niezbyt przyjemnie skończyło się dla sa­ mego autora, jak też naczelnika, który został opuszczony przez większość swych ludzi. Tubylcy zachowali się w ten sposób, jakby niejasno przeczuwali jakieś istotne niebezpieczeństwo wiążące się z pismem. Wypadek ten skłonił Lévi-Straussa do głębszego zastanowienia się nad rolą pisma w dziejach ludzkości. Przyjmowana na ogół teoria, że wynalezienie pisma było najpotężniejszym czynnikiem przejścia od barbarzyństwa do cywilizacji, ż e pozwoliło na akumulację wiedzy i doświadczeń w stopniu dotychczas nieosiągal­ nym, umożliwiając tym samym szybki rozwój cywilizacji — nie zadowoliła go zupełnie. Pismo nie było jedynym czynnikiem w tej dziedzinie i rola jego nie jest tu aż tak decydująca. Wszakże największej rewolucji w dziejach ludzkości — �520 RECENZJE rewolucji neolitycznej, której co do skutków może s i ę równać tylko rewolucja przemysłowa — dokonały społeczeństwa nie znające w ogóle pisma. Podając jeszcze szereg podobnych przykładów autor zmierza do udowodnienia tezy, że zasadnicza funkcja; pisma polega na wzmożeniu prestiżu tych grup, które go posiadają, i ustalenia władzy jednych nad drugimi. „Jeśli pismo nie wystarczyło do skonsoli­ dowania wiedzy, było może konieczne do utrwalenia panowania". T a k w i ę c wódz Namibifcwara przeczuł niejako korzyści, jakie w jego przewodnictwie może odnieść znajomość pisma, tak jak jego towarzysze przeczuli związane z nim niebezpie­ czeństwo przemocy. W podobny sposób Lévi-Strauss dotyka niemal wszystkich stron życia i kul­ tury. Porusza się swobodnie w obrębie ogromnej skali zagadnień, zadziwiając prze­ skokami i n i e z w y k ł y m i skojarzeniami, przemierza bez przeszkód przestrzenie, różne kultury i cywilizacje, odmienne epoki i style. Ukazuje nam kalejdoskop życia w nie znanych nam dotychczas i pięknych barwach, gdzie każdy fakt jest godny uwagi, każde pojedyncze wydarzenie zawiera w sobie coś z ogólnych prawidłowości i skła­ nia do refleksji. Wciągnięci w tajniki niezliczonych przejawów ludzkiego życia, pochłonięci ich kontemplacją i próbą zrozumienia, z pewnym zaskoczeniem przyjmujemy osta­ teczne już, k o ń c o w e uogólnienie autora. Jest to spojrzenie na świat z tak wiel­ kiego dystansu, że niemal wszystko, o czym dotychczas była mowa, traci nagle swój sens. „Świat zaczął isię bez człowieka i skończy się bez niego. Instytucje, obyczaje i zwyczaje na spisywaniu i poznawaniu których strawię życie, są przej­ ś c i o w y m wykwitem istniejącego świata i nie mają w stosunku do niego żadnego sensu, chyba ż e sens ten polega na tym, aby zezwolić ludzkości na odegranie w nim swej roli. Lecz rola ta nie wyznacza człowiekowi niezależnego stanowi­ ska!.." Bo człowiek ma, zdaniem Lévi-Straussa, ściśle określoną rolę do spełnienia, integralnie związaną z o g ó l n y m kierunkiem, w jakim posuwa się świat, zmierza­ jącym ku powszechnej zagładzie. Wszystkie społeczeństwa w sposób konieczny i wbrew sobie zmierzają do ostatecznej dezintegracji swych struktur, popychając tym samym „potężnie zorga­ nizowaną materię ku ustawicznie powiększającej s i ę bezwładności". Wszystko, co człowiek tworzy, wbrew pozorom konstruktywności i postępującej integracji, wiedzie ludzkość do całkowitej inercji, zawiera w sobie coś samounicestwiającego. Mimo naszych usilnych dążeń nie uda się odwrócić dziejowej konieczności. Ostatecznie jednak nie pozostawia nas autor całkowicie ogarniętych pesy­ mizmem tego kosmicznego fatalizmu. Bo jest jednak jakaś szansa wyzwolenia się z tej nieuchronnej konieczności; jest nią mianowicie kontemplacja istoty własnego gatunku, próba zrozumienia, „czym ten gatunek był i czym jeszcze jest". „To jego wytchnienie, przyjemność, odpoczynek i wolność, szansa konieczna dla życia, szansa wyzwolenia się (żegnajcie dzicy i podróże)..." Uświadomienie sobie tego fatalizmu nie jest też równoznaczne z przyjęciem passywnej postawy wobec spraw ludzkich i społeczeństwa: „...aby dojść do kresu jestem ustawicznie p o w o ł y w a n y do przeżywania sytuacji, z których każda czegoś ode mnie wymaga, muszę się oddać ludziom tak, j a k m u s z ę się oddać poznawaniu. Historia, polityka, ś w i a t ekonomiczny i społeczny, świat fizyczny i nawet niebo otaczają mnie koncentrycznymi kołami, z których nie m o g ę uciec m y ś l ą nie udzie­ lając każdemu cząsteczki mojej osoby. J a k kamień, który uderzając o powierzchnię wody w y w o ł u j e na niej kręgi, zanim wpadnie w głąb, by osiągnąć dno, trzeba, abym najprzód rzucił s i ę do wody". Autor, który ucieczki od filozofii szukał w terenie, który przemierzył tysiące �RECENZJE 521 kilometrów dżungli brazylijskiej w poszukiwaniu antidotum przeciw niej, na ko­ niec znów do tej filozofii powraca. Naturam expellas jorca... Barbara B A S I L D A V I D S O N , Afryka odkryta (Warszawa 1961). Olszewska-Dyoniziak budzi się (Warszawa 1957); Stara Afryka na nowo Wzrost zainteresowań Afryką w Polsce w y w o ł a ł wielkie zapotrzebowanie na książki, których tematem byłby ten właśnie kontynent. Wydawnictwa polskie, pró­ bując sprostać temu zadaniu, w y d a ł y ostatnio kilkadziesiąt pozycji o różnej war­ tości i różnym przeznaczeniu. Każda z tych pozycji spełnia jakąś konkretną rolę bądź to jako zbiór informacji, bądź też jako środek sygnalizujący pewne problemy czy kwestie, albo jako element kształtujący nasze s ą d y o procesach, jakie prze­ biegają lub niegdyś miały miejsce w Afryce. Dzięki takiej popularyzacji zagad­ nienia afrykańskie przestały nam być dalekie i nieznane, a są coraz lepiej rozu­ miane i bezpośrednio nas interesujące. Zjawisko to jest czynnikiem wtórnie w p ł y ­ w a j ą c y m na kształtowanie s i ę potrzeb czytelniczych z zakresu literatury o Afryce. Nie wystarczają już pozycje omawiające ogólnie problematykę kontynentu, minął już okres publikacji tylko o charakterze informacyjnym. Coraz częściej obznajomiony już z zasadniczymi problemami czytelnik polski sięga po książkę pogłębia­ jącą zakres jego wiedzy z wybranej przez siebie dziedziny życia Afryki. Sądzę, ż e takim zapotrzebowaniom odpowiadają obie omawiane prace angiel­ skiego dziennikarza Basila Davidsona. Mądrość tych książek nie w y p ł y w a jedynie z faktu, że ich autor zwiedził całą niemal Afrykę w czasach, kiedy był korespon­ dentem i członkiem redakcji „The Times", lecz z głębi przemyśleń i wnikliwości obserwacji oraz pewnej wrażliwości na wszelkie problemy społeczne, na wszelkie powikłania w stosunkach między ludźmi. Wyrazem tej pasji badawczej jest przed paru laty wydana książka pt. Afryka budzi się. Jest ona całkowicie poświęcona kwestiom społecznym Czarnego Lądu. Już sam tytuł brzmi jak hasło, którego znaczenie było o tyle jeszcze bardziej aktualne, ż e zabrzmiało kilka lat temu, kiedy wyzwolone dziś państwa afrykańskie wkraczały na drogę ruchów i walk narodowowyzwoleńczych, których wynik nie był tak łatwy do przewidzenia. Ś w i a d ­ czy to tylko o tym, że Davidson dzięki wnikliwości swego spojrzenia na zagad­ nienia społeczne i polityczne Afryki był w stanie przewidzieć przebieg kolejnych wydarzeń w ciągu najbliższych lat. Ale nie polityczny aspekt tej książki najbardziej nas interesuje, jej zasad­ nicza wartość dla etnografa polega bowiem na dostarczeniu mu ciekawych i boga­ tych materiałów dotyczących zagadnień przemian 'społecznych zachodzących na terenie Afryki Środkowej, a dokładniej w b y ł y m Kongu Belgijskim i Francuskim oraz w Angoli. Gdyby nie fragmenty opisowe tej książki i niekiedy pewien lekki styl, zdradzający profesję autora, można by sądzić, że Afryka budzi się napisana jest przez etnografa lub socjologa. Zjawisko podobne należy do niezwykle rzad­ kich, ponieważ uchwycić najistotniejsze elementy układu społecznego na terenach tak pod tym w z g l ę d e m Skomplikowanych jest niezwykle trudno dla zawodowego etnografa, a cóż dopiero dla człowieka, który odkrywa te zagadnienia dla siebie po raz pierwszy. Pozostaje do wyjaśnienia kwestia, w jaki sposób udało się to Davidsonowi. Wydaje się, że rzecz leży w doborze odpowiednich informatorów, którymi byli najczęściej działacze polityczni i gospodarczy tych terenów, dyrekto­ rzy koncernów przemysłowych regulujących rozwój przemysłu kongijskiego, admi­ nistratorzy, misjonarze, wreszcie szeregi anonimowych rozmówców pochodzących �522 RECENZJE 1 z różnych grup społecznych Konga. Wszystkie dane uzyskane w ten sposób autor uzupełnił wieloma dokumentami historycznymi i w ł a s n y m i obserwacjami, dzięki czemu mógł on obok rysu historycznego Konga zanalizować dokładnie ówczesną sytuację tej belgijskiej kolonii oraz pokusić się o p e w n ą próbę odpowiedzi na py­ tanie, jaka będzie przyszłość tych terenów. Takie ujecie awansowało tę książkę do szczególnej pozycji, albowiem nikt przed tym nie zdołał zebrać tylu materiałów i poddać ich tak dokładnej analizie. Nikt również nie potrafił poddać tak bezkom­ promisowej krytyce postępowania belgijskich kolonizatorów w z g l ę d e m proletariatu kongijskiego, jak i stanąć w obronie traktowanych przez Portugalczyków jak nie­ wolnicy mieszkańców Angoli. By lepiej zrozumieć współczesną sytuację Konga Davidson wraca myślą do czasów, kiedy państwo to rządzone przez w ł a s n ą dynastię królewską, której prze­ szłość sięgała czasów europejskiego średniowiecza, przeżywało okres rozkwitu, jaki mu na tym etapie zabezpieczał feudalny system organizacji społecznej. Dobrze zor­ ganizowany handel, życiodajność uprawnych pól i poszanowanie prawa zwycza­ jowego regulującego życie społeczne Królewstwa Kongijskiego doprowadziło do ustabilizowania się prosperity gospodarczej, która pozwoliła na rozwój oryginalnej kultury ludów wchodzących w skład tego wieloplemiennego państwa. Najlepszym dowodem rozkwitu gospodarczego i kulturalnego Konga w X V w. są pierwsze wiadomości notowane przez Portugalczyków, którzy wylądowali tam na swoich okrętach w ostatnich latach tego stulecia. Zaskoczenie Portugalczyków tym stanem rzeczy było tak wielkie, że nie śmieli oni podjąć żadnych kroków bez uprzedniego porozumienia się z w ł a s n y m królem, który niecierpliwie oczekiwał w y n i k ó w tej wy­ prawy. Ponieważ w okresie tym Europejczycy nie zdążyli jeszcze nabrać przekona­ nia o własnej wyższości kulturalnej nad innymi rasami i ludami, więc też pierw­ sze stosunki między Portugalią a Kongiem miały charakter przymierza i partner­ stwa gospodarczego podbudowanego handlem wymiennym i wzajemną kurtuazją dyplomatyczną. Niestety podobna sytuacja nie mogła trwać dłużej niż kilkadziesiąt lat. Rosnące apetyty portugalskie coraz trudniej było zaspokajać Kongijczykom bez naruszenia w ł a s n y c h interesów. Oto i źródło konfliktów. Ówczesny król Konga, Affonso I , rozumiejąc wytworzoną sytuację próbuje realizować politykę poszerzania horyzon­ t ó w poprzez wiązanie s i ę z Europą i szukanie pomocy u innych potęg. Dlatego też nie przeciwstawia s i ę akcji chrystianizacji arystokracji kongijskiej mając nadzieję, że zdobywszy w ten sposób prawo obywatelstwa w ó w c z e s n y m świecie wzmocni swą pozycję w obronie przed kolonizatorskimi zapędami przybyszów. Nie znał on jednak na tyle stosunków europejskich, by zrozumieć, że konflikt między jego krajem a Portugalią jest konfliktem między słabym, który posiada nieprzebrane bogactwa, a silnym i uzbrojonym, który na to bogactwo czyha. Wynik jest z góry przesądzony. Co prawda agonia Królestwa Kongijskiego trwała jeszcze ponad sto lat, ale w X V I I w. Portugalczycy, korzystając ze śmierci króla Alvareza I X , narzucili własnego kandydata zdobywając w p ł y w na wszystkie dziedziny życia go­ spodarczego tego kraju. Chodziło tu głównie o możność w y w o ż e n i a złota i pro­ duktów, a przede wszystkim niewolników. Byli oni w y w o ż e n i dziesiątkami tysięcy w ciągu roku. Na przestrzeni kilkuset lat panowania portugalskiego na kongijskich wybrzeżach Atlantyku wywieziono setki tysięcy, a nawet miliony czarnych nie­ w o l n i k ó w początkowo skierowywanych do Portugalii, a potem do Ameryki P o ł u ­ dniowej i Północnej. Kres temu haniebnemu wyniszczaniu ludności Czarnego Lądu kładzie dopiero nowa ekspansja europejska z końca X I X w., kiedy to Kongiem zaczyna się interesować Anglia, a w szczególności Belgia. �RECENZJE 523 Człowiekiem, który odkrył Kongo dla kapitalistycznej Europy, b y ł Stanley. Jego rola nie polegała jedynie na zasygnalizowaniu istnienia bogatej krainy, której wnętrze sam dobrze poznał w czasie dwuletnich wędrówek, lecz również na opra­ cowaniu planu jej ekonomicznego wyzysku. Zachęcony perspektywą milionowych zysków król belgijski, Leopold I I , zakłada Międzynarodowe Towarzystwo Afrykań­ skie, na czele którego staje osobiście. Stanley, tym razem jako tajny w y s ł a n n i k tego Towarzystwa, wraca do Konga, by spenetrować je pod k ą t e m organizacji eksploatacji. Od tego momentu Kongo wchodzi w nowy etap eksploatacji już nie tylko dóbr naturalnych, ale d siły roboczej. Najpierw polegało to na półniewolniczym systemie zbierania kauczuku przez ludność kongijską. Wyznaczono w ó w c z a s p e w n ą normę dla każdego mieszkańca wszystkich wiosek. Niedostarczenie odpo­ wiedniej ilości kauczuku w ciągu roku było karane chłostą lub ucięciem ręki. Przy tym systemie eksploatacji rosły szybko zyski Towarzystwa i proporcjonalnie do tego malała aktywność gospodarcza mieszkańców Konga. Proces ten pogłębił się szczególnie po roku 1885, kiedy to na Kongresie Berlińskim dokonano pierwszego podziału imperialistycznego Afryki. Mocą postanowień tego Kongresu Kongo zostało w y ł ą c z n ą własnością Międzynarodowego Stowarzyszenia Afrykańskiego, które fak­ tycznie było jedynie sztucznym tworem maskującym stan rzeczywisty, a miano­ wicie to, że w y ł ą c z n y m właścicielem tego olbrzymiego terenu był Leopold I I . Wspomniany wyżej system eksploatacji Konga wzbudził z biegiem czasu protest światowej opinii publicznej, a przede wszystkim burżuazji belgijskiej, która nie­ chętnie patrzyła na w y ł ą c z n y wyzysk Konga przez Koronę. W wyniku burzliwej dyskusji na forum parlamentu kongijskiego w roku 1908 uchwalono formalną aneksję Konga przez Belgię, otwierając w ten sposób następny etap historii tych terenów, polegający na ekspansji kapitału belgijskiego do Konga, na tworzeniu przemysłu i eksploatacji taniej siły roboczej, jaką stanowili czarni mieszkańcy tego kraju. Omówieniu procesu proletaryzaeji pewnego odłamu ludności kongijskiej i z a ­ gadnień wiążących s i ę z tym procesem poświęcił Davidson najlepsze — moim zda­ niem — stronice swojej książki. Obeznany dobrze z formami wyzysku kapitali­ stycznego w Anglii, autor śledzi to samo zjawisko w Kongu, zdając sobie jednak dobrze sprawę z podobieństw, jakie mogą zachodzić, i z różnic, jakie w y p ł y w a j ą z odmiennej rzeczywistości społecznej. Industrializacja, a w ślad za nią i urbaniza­ cja byłego Konga Belgijskiego, początkowo powolna, zaczęła nabierać rozpędu w cza­ sach poprzedzających I I w o j n ę ś w i a t o w ą po to, by osiągnąć swe szczyty w okre­ sie, w którym Davidson odwiedzał te tereny. Powstawanie szeregu dużych ośrod­ k ó w przemysłowych i kopalnianych wytworzyło charakterystyczny popyt na siłę roboczą. Mógł b y ć on zaspokajany jedynie drogą dopływu ludności z okolic, gdzie istniała n a d w y ż k a rąk do pracy, czyli z głębi kraju. Na pierwszym etapie było to zjawisko dość pomyślne, bo uwalniało w i e ś kongijską od nadmiernego ciężaru. Co prawda los robotników kontraktowanych najczęściej na długi termin b y ł nie­ zwykle ciężki, gdyż w zasadzie płaca była tak niska, że z ledwością starczało na chleb. A z pożywieniem było coraz trudniej. Zgrupowanie wielkiej ilości robotni­ k ó w w jednym mieście wprowadzało automatycznie trudności w aprowizacji, którą przejęli w swoje ręce biali, ciągnąc z tego ogromne zyski. Niemniej sam fakt zetknię­ cia się z innym światem, w którym przy dużym w y s i ł k u można było się czegoś nauczyć, co potem z kolei mogło wpłynąć dodatnio na choć znikome, ale zawsze widoczne polepszenie w a r u n k ó w materialnych, b y ł pierwszym krokiem na ,drodze szybkiej ewolucji społeczeństwa kongijskiego. Rozpoczął się proces migracji lud­ ności wiejskiej do centrów przemysłowych. Najpierw przełamano bariery prawa �524 RECENZJE zabraniającego sprowadzania przez zatrudnionych w przemyśle robotników człon­ k ó w rodziny. Potem do miasta zaczęli ciągnąć młodzi a silni mężczyźni, na k t ó ­ rych spadł zbyt duży ciężar prowadzenia gospodarstwa, w którym brakowało rąk do pracy. W ten sposób zaczęły wyludniać się całe wioski, co podcięło strukturę gospodarczą kraju. Próbowano zaradzić temu przez szybsze w y s y ł a n i e z powrotem na w i e ś jednostek starszych, nie mogących już wydajnie pracować w przemyśle. Naturalnie było to rozwiązanie połowiczne, ale odciążało w znacznym stopniu prze­ m y s ł , pozwalając mu na zatrudnianie jak najwydajniejszych roczników. Dzięki wszystkim tym posunięciom przemysł miał zabezpieczoną bardzo tanią siłę roboczą i mógł s i ę rozwijać niezwykle dynamicznie. Naturalnie wszelkie zyski były wywo­ żone przez właścicieli do Belgii, tak że w Kongu nie pozostawała nawet naj­ drobniejsza część dochodu. Wszystkie te przemiany o charakterze gospodarczym miały wielkie znaczenie w dziedzinie społecznej. Wprowadzenie przemysłu i powstanie zalążka klasy robot­ niczej — może nie tak typowej, jak w Europie, ale dość licznej — w p ł y n ę ł o na zmianę tradycyjnej struktury społecznej, opartej na rodowym lub feudalnym sy­ stemie organizacji. Wyludnianie s i ę wsi doprowadziło do zmian w zakresie orga­ nizacji gospodarki. Poznanie nowych w a r u n k ó w panujących w mieście i zetknięcie się z cywilizacją europejską, a przede wszystkim z osiągnięciami techniki, które coraz częściej były wyzyskiwane również i w głębi kraju, w p ł y n ę ł o w sposób za­ sadniczy na załamanie się tradycyjnego poglądu na świat, a co za tym idzie upadek tradycyjnego systemu autorytetów społecznych. U w y d a t n i a ł o się to szczególnie w y r a ź n i e w zmniejszeniu się znaczenia czarowników i kapłanów, k t ó ­ rzy zaczęli być anachronizmem w nowych warunkach. Pośrednio zachwiało to r ó w ­ nież władzą k a c y k ó w i innych zwierzchników plemiennych, na których opierali się kolonizatorzy w swoim systemie pośredniego rządzenia. Polegał on na tym, że administracja kolonialna utrzymywała k a c y k ó w na ich stanowiskach wykorzy­ stując ich do realizowania w ł a s n y c h rozporządzeń, często sprzecznych z interesami poszczególnych plemion. Sprzeczności te stały się siłą motoryczną rozwoju u ś w i a ­ domienia społecznego mieszkańców Konga. Zresztą w razie wyraźnie pogarszającej się sytuacji na terenie własnej wsi można było szukać wyjścia drogą emigracji do najbliższego ośrodka przemysłowego. Doprowadziło to do stanu, że zasadnicze centrum przemysłowe otoczone było przez namioty tych, którzy poszukiwali pracy. O ile emigracja naruszała w p o w a ż n y sposób tradycyjną strukturę społeczną Konga, o tyle można by mieć nadzieję, ż e centrum przemysłowe lub miejskie sku­ piające nowo przybyły element powinno być czynnikiem formującym jakąś inną strukturę zastępującą starą. I tu wchodzimy — zdaniem autora — w cały gąszcz zagadnień, które bynajmniej nie przedstawiają się tak jasno. Przede wszystkim n a l e ż y się zastanowić nad polityką administracji belgijskiej, która mogłaby ten proces przyśpieszyć lub opóźnić. W konkretnym przypadku Konga mamy tu do czynienia z konsekwentnym hamowaniem wszelkiego rozwoju społecznego czy prób doskonalenia s i ę w zawodzie albo w jakiejkolwiek pracy. Davidson, zastanawiając się nad przyczynami takiego ustosunkowania się do tych zagadnień, stwierdza zu­ pełnie jasno, że polityka belgijska w Kongu oparta była na zasadach paternali­ stycznych, uznających Kongijczyków za duże dzieci, których nie można wtajem­ niczać w rzeczy, z którymi na pewno nie dadzą sobie rady. Oczywiście sam autor ś w i e t n i e zdaje sobie sprawę z tego, że jest to tylko pokrywka dla polityki odcina­ jącej tubylców od możliwości zdobycia umiejętności technicznych, które wraz z w y ż s z y m i płacami zarezerwowane b y ł y dla białych. Identycznie rzecz się miała z oświatą i szkolnictwem wyższym. Młodzież kongijska, nawet najzdolniejsza, nigdy �RECENZJE 525 nie miała możliwości kontynuowania nauki poza szkołami misyjnymi, stąd w y p ł y ­ nęła okoliczność, że w chwili uzyskania niepodległości przez Kongo liczba K o n ­ gijczyków z ukończonymi w y ż s z y m i studiami nie sięgała nawet kilku dziesiątków. Ł a t w o się w i ę c zorientować, że celem polityki belgijskiej było u t r z y m y w a ć społe­ czeństwo kongijskie w jak n a j w i ę k s z y m zacofaniu społecznym, by tym łatwiej b y ł o udowodnić ś w i a t u niezbędność opieki nad tym terenem. Nie oznacza to bynajmniej, że społeczeństwo kongijskie nie ewoluowało. Sam fakt zgromadzenia w miastach tak wielkiej ilości ludzi pochodzących z różnych terenów Konga, reprezentujących odmienne systemy społeczne i zetknięcie s i ę tych ludzi z administracją europejską, a przede wszystkim z nowym systemem organi­ zacji społecznej wprowadzonej z przyczyn technicznych w przemyśle, był przyczyną wytworzenia s i ę nowej sytuacji społecznej, odmiennej od dotychczasowej. Proces ten b y ł dla Davidsona bardzo widoczny i jego opisaniu 'poświęcił on niejedną stronicę, zwracając szczególną u w a g ę na rodzenie się nowych potrzeb społecznych u sproletaryzowanych Kongijczyków w a l c z ą c y c h o prawo do kształcenia się zawo­ dowego, i nie tylko zawodowego, w dążności do nowych form rekresacji, w poczuciu własnej przebytej przez siebie ewolucji. Wszystkie te czynniki doprowadziły do tego, że Belgowie nie byli w stanie u t r z y m y w a ć dawnego systemu i że musieli iść na ustępstwa. Ustępstwa te nie były ustępstwami na rzecz samych Kongijczyków, w y n i k a ł y one po prostu z uwzględnienia w ł a s n y c h interesów. Paternalistyczny sy­ stem rządów nie zdawał egzaminu. Trzeba go było zastąpić czymś innym, ale no­ wych form w momencie pobytu Davidsona Belgowie jeszcze nie wytworzyli. Dla­ tego też niedwuznacznym wnioskiem w całej omawianej pracy tego angielskiego dziennikarza jest stwierdzenie, że albo Belgowie zmienią system, albo stracą Kongo, a z nim i wszystkie dochody. J a k wiemy, stało s i ę tak, j a k przewidywał Davidson, ale chyba on sam nie p r z e w i d y w a ł , że stanie s i ę to tak szybko. Ale nie na ten aspekt „jasnowidztwa" chciałem zwrócić uwagę. Świadczy to o logiczności rozumowania autora i o bystrości jego spostrzeżeń, ale w książce Afryka budzi się znajdujemy pierwiastki jeszcze dla nas cenniejsze, mianowicie nutkę zadumy nad człowiekiem, którego kultura przybrała różną postać, co dało w pewnym okresie rozwoju ludzkości asumpt do dzielenia ich na w y ż s z e i na niż­ sze, przy czym te pierwsze, z racji takiego układu rzeczy, uznały za konieczne rozciągnąć swe niszczycielskie o p i e k u ń s t w o nad drugimi. Właśnie tego rodzaju refleksje natchnęły Davidsona do napisania rozdziału zatytułowanego „Koniec szla­ chetnego dzikusa". Kwintesencja tych refleksji polega na stwierdzeniu, że mimo, iż pojawienie s i ę Europejczyków w Kongu stało się przyczyną wyginięcia setek tysięcy ludzi, zniszczeniem setek wiosek, rozbiciem tradycyjnej struktury społecz­ nej, wyzysku i pauperyzacji ludności tubylczej, niemniej stało s i ę również przy­ czyną postępu społecznego, co prawda drogo okupionego, ale bez którego społe­ c z e ń s t w o to e w o l u o w a ł o b y swym zwolnionym rytmem, stając s i ę przez to samo coraz bardziej zacofane w stosunku do pozostałych społeczeństw świata. Za po­ stęp, zdaniem Davidsona, płaci s i ę drogo, ale cena jest niczym w porównaniu ze skutkami. Od siebie dodać możemy, że Kongo płacić będzie jeszcze dużo, ale jednocześnie w bardzo szybkim tempie zdobywać będzie swoje miejsce w świecie, aktywizując swoje życie gospodarcze i społeczne. T a k w i ę c książka Davidsona jest b y ć może nawet nie m i m o w o l n ą ilustracją prawa dialektyki mówiącego, ż e walka sprzeczności jest motorem postępu. O ile tematem książki Afryka budzi się były zagadnienia współczesnych prze­ mian społecznych Afryki, a ściślej m ó w i ą c Konga i Angoli, o tyle g ł ó w n y m pro­ blemem drugiej pozycji Basila Davidsona stały s i ę kwestie dotyczące przeszłości �526 RECENZJE tego kontynentu. W czasie swoich długich w ę d r ó w e k po różnych regionach Afryki, w ę d r ó w e k mających charakter systematycznych studiów regionalnych, autor stykał się wielokrotnie z uczonymi badającymi zamierzchłe dzieje poszczególnych tere­ nów, którzy próbowali odtworzyć je bądź drogą studiowania dawnych dokumen­ t ó w historycznych, bądź poprzez wykopaliska archeologiczne. Ostatnie, rewela­ cyjne wprost wyniki tych wykopalisk stały się dla Davidsona podstawą do próby przedstawienia ich szerszemu ogółowi czytelników, którzy pragnęliby s i ę o nich dowiedzieć przed u p ł y w e m czasu potrzebnego na ich dokładne i ścisłe naukowe opracowanie, trwające niekiedy latami. W związku z tym zrealizowano pomysł napisania książki omawiającej historię Afryki przez głęboko rozumiejącego tę pro­ blematykę amatora, który nie musiałby brać odpowiedzialności za wszystkie suge­ rowane hipotezy oparte na niekompletnym jeszcze materiale. Niemniej, wychodząc z tego założenia, autor miał nadzieję dać jednak jak najwierniejszy obraz dotych­ czasowych zdobyczy dorzucając do nich w ł a s n e refleksje i uwagi, co do których zarzeka s i ę zresztą, ż e nie muszą s i ę one pokrywać z tym, co za lat kilka powiedzą uczeni. Niezależnie od tego, jak w y p a d ł a ta próba, trzeba podkreślić przede wszyst­ kim jej pionierskość i bogactwo cytowanych materiałów. Własne obserwacje i wia­ domości zdobyte w terenie autor uzupełnia danymi zaczerpniętymi z szeregu dzieł naukowych, jakie zostały opublikowane w ostatnim dziesięcioleciu. Cały w ten sposób zebrany materiał posłużył do nakreślenia obrazu przemian historycznych, jakie zachodziły na kontynencie afrykańskim od najdawniejszych czasów, aż do momentu przybycia Europejczyków. Od razu trzeba jednak zwrócić u w a g ę na fakt, że Davidson rozpoczynając pisanie tej książki miał już własną koncepcję historii Afryki, którą zilustrował tylko odpowiednimi materiałami. Polegała ona na prze­ śledzeniu roli pojawienia się żelaza i znajomości jego obróbki w przyśpieszeniu rozwoju kulturowego poszczególnych regionów i ludów afrykańskich. Kolejne roz­ działy omawiają ten proces w porządku geograficznym i chronologicznym. Punktem w y j ś c i o w y m dla omówienia tych kwestii stał się dla Davidsona pro­ blem zaludnienia Afryki. Nie można bowiem m ó w i ć o kulturze bez uprzed­ niego zapoznania się z charakterystyką ludów tę kulturę wytwarzających. Najdaw­ niejsze znaleziska archeologiczne świadczące o istnieniu w Afryce form praludzkich datowane są przez najostrożniejszych uczonych na okres około 600 000 lat p.n.e. Ostatnio odkrycia L . Leakeya potwierdzają tę tezę dodając do niej znak zapyta­ nia, czy nie mamy tu do czynienia z formami jeszcze starszymi. W każdym bądź razie można z dużą dozą prawdopodobieństwa stwierdzić, ż e znajdywane na terenie Afryki narzędzia kamienne mogą należeć do najstarszych tego rodzajów wytwo­ rów na świecie. Rzutuje to jednocześnie na zagadnienia dawności rodzaju ludz­ kiego na tym kontynencie, a co za tym idzie i na długość procesów historycz­ nych, jakie na nim przebiegały. Ponieważ w całej pracy Davidson wiele miejsca poświęca najdawniejszym eta­ pom historii Afryki, mieliśmy nadzieję, ż e nie ominie on choćby pobieżnego o m ó ­ wienia zagadnień najstarszych etapów rozwoju kultury ludzkiej na tym kontynen­ cie. Mamy tu na myśli przede wszystkim bardzo długi okres trwania kultur k a ­ miennych, znanych już archeologom na podstawie zebranych przez ostatnie trzy­ dzieści lat materiałów archeologicznych z całej niemal Afryki. W ciągu pięciuset kilkudziesięciu tysięcy lat poprzedzających pojawienie się w dolinie Nilu cywili­ zacji egipskiej na terenie Afryki żyło wiele ludów, które pozostawiły po sobie je­ dynie narzędzia kamienne i rzadkie pochówki. Systematyczne przekopywanie jaskiń i śmietnisk muszlowych, jak też wiele narzędzi znalezionych na powierzchni ziemi �RECENZJE 527 pozwoliło archeologom europejskim i afrykańskim na ustalenie pewnych ram chronologicznych i typologicznych, które wprowadzają nas w historią długiej ewo­ lucji kulturowej poszczególnych regionów. Właśnie ta ewolucja jest najorygi­ nalniejszym podłożem kształtowania s i ę kultury następnych pokoleń, z k t ó ­ rych z biegiem czasu pod w p ł y w e m grup przybyłych spoza kontynentu afrykań­ skiego w y e w o l u o w a ł a ta kultura, jaką znamy z opisów historyków i etnografów. Niestety być może autor nie miał czasu lub możliwości zapoznać się z bogatą lite­ raturą dotyczącą tej problematyki, w i ę c wolał nie zabierać głosu w tej sprawie. Niemniej sądząc po tytule czytelnik miał prawo oczekiwać naświetlenia tej kwe­ stii i nadaremnie jej będzie szukać w omawianej książce. Jest to mankament tym dotkliwszy dla polskiego czytelnika, że niestety poza kilkoma uwagami zamieszczo­ nymi w skrypcie Włodzimierza Antoniewicza pt. Historia sztuki najdawniejszych społeczeństw, gdzie znajdujemy o m ó w i e n i e niektórych kultur archeologicznych Afryki, w literaturze naukowej naszego kraju nie znajdujemy ani jednej pozycji, w której omówiona zostałaby interesująca nas tutaj problematyka. Jest to dział jeszcze zupełnie u nas nie tknięty. Przechodząc do okresów nieco późniejszych autor zastanawia się nad przebie­ giem migracji, które ukształtowały współczesny obraz etniczny Afryki. Rozróżnia on trzy główne etapy zaludnienia tego kontynentu. Na od dawna zamieszkały element autochtoniczny Afryki, którym — zdaniem Davidsona — mogli być Brabuszmeni, nałożyły s i ę kolejne fale migracji, najpierw Murzynów, a potem Chamitów i Semitów. J a k twierdzą archeologowie, antropologiczny typ murzyński pojawia się w Afryce w piątym tysiącleciu przed naszą erą, a typ chamicki odpo­ wiednio później. Nie wchodząc w szczegóły tego bardzo generalnego wprowadze­ nia warto jedynie podkreślić kwestię dla autora najważniejszą, którą sam David­ son sumuje w następujących słowach: „Źródłem ewolucji i postępu w Afryce, jak wszędzie na świecie, są nie okoliczności rasowe, lecz środowiskowe i nic nie wska­ zuje na to, że Murzyni, gdyby żyli w Afryce Północnej zamiast w Centralnej, nie osiągnęliby r ó w n i e dużo — albo równie mało — co chamiccy Egipcjanie czy Ber­ berowie w dolinie Nilu lub nad Morzem Śródziemnym". Trudno nie zgodzić się z tą sugestią, która choć może nie nosi piętna zbyt naukowego sformułowania, nie­ mniej oddaje istotę zagadnienia, przeciwstawiając się pewnym założeniom rasi­ stowskim od kilkudziesięciu już lat pokutującym w nauce o człowieku, a szcze­ gólnie w literaturze o Afryce i jej ludności. Po krótkim zapoznaniu czytelnika z ostatnimi odkryciami malowideł skalnych na Saharze, które stanowią rodzaj historii ikonograficznej tych terenów w ostat­ nich tysiącleciach przed naszą erą, Davidson przechodzi do dokładniejszego o m ó w i e ­ nia w y n i k ó w wykopalisk archeologicznych na terenie niegdyś potężnego państwa Meroe, leżącego na południe od starożytnego Egiptu. Teren ten jest chyba najbo­ gatszym terenem wykopaliskowym Afryki, a nawet świata. Niestety w tej chwili zaledwie jedna dziesiąta jego powierzchni jest w przybliżeniu znana archeologom. Reszta zaś pozostaje jeszcze do zbadania. Mamy tu w i ę c do czynienia z terenem, który niemal sam przez swoją specyfikę i wielkość narzuca ideę kompleksowych badań archeologicznych, w których mogłyby, wziąć udział ekipy wielu krajów. Niezależnie od tego, co można zrobić tam na podstawie tego, co już tam uczyniono, można sądzić, że Meroe odegrało znaczną rolę w rozwoju kultury ludów zamiesz­ kujących te tereny, a nawet poprzez utrzymywanie licznych kontaktów z nieraz bardzo odległymi krajami Afryki Zachodniej w p ł y n ę ł o również na przyśpieszenie rozwoju kultury i na tamtych terenach. Żywotność tego ośrodka i jego znaczenie cywilizacyjne polegało na tym, że był to obszar, gdzie krzyżowały się w p ł y w y Azji �528 BECENZJE Przedniej, starożytnego Egiptu, a nawet Chin, z którymi Meroe utrzymywało ż y w e kontakty handlowe. Tutaj też, jak można sądzić po zwałach szlaki, rozwinęła się produkcja i obróbka żelaza, którego część na pewno musiała być eksportowana do innych regionów Afryki. Tak w i ę c obok Egiptu Meroe stało się drugim cen­ trum rozprzestrzenienia się żelaza w Afryce. Następny rozdział książki Stara Afryka na nowo odkryta poświęcony został o m ó w i e n i u kultur Zachodniego Sudanu. Na terenie tym koniec kultur kamiennych przypada na okres między I X w. p.n.e. a rokiem 200 n.e. Zasadnicze zmiany za­ szły tu dopiero w wyniku ekspansji arabskiej, która przypada na V I I w. Do cie­ kawszych odkryć archeologicznych dokonanych na tych terenach zaliczyć trzeba badania nad kulturą Nok, charakteryzującą się dokładnie opracowaną ceramiką i ciekawą sztuką. J a k się okazuje, niektóre elementy w s k a z y w a ł y b y na to, że twórcami kultury Nok byli przodkowie pewnych plemion współcześnie żyjących w Afryce Zachodniej. Daje to asumpt Davidsonowi do szeregu uogólnień na temat historii tej części Afryki. Opiera się ona głównie na źródłach arabskich. J a k z nich wynika, od dawna istniały już więzy handlowe między doliną Nilu a doliną Nigru. Ta stała wymiana handlowa, a za nią i kulturowa odegrała bardzo w a ż n ą rolę w rozwoju Afryki Zachodniej, nic w i ę c dziwnego, że wielu etnografów wskazuje na szereg e l e m e n t ó w kultury duchowej l u d ó w sudańskich podobnych do swych egipskich odpowiedników. Podobne stanowisko reprezentował swego czasu Leo Frobenius snując dość trudno sprawdzalne hipotezy na temat wspólnoty tych dwu k o m p l e k s ó w kulturowych. W tej chwili trudno jest powiedzieć coś konkretnego na temat tego rodzaju poglądów, ale nie sposób zaprzeczyć, że istnieją pewne podsta­ wy do podobnego traktowania tego zagadnienia. Naturalnie nie oznacza to, by D a ­ vidson miał ochotę r e a k t y w o w a ć wszystkie poglądy tego uczonego, których chyba nawet w całości nie poznał, ale pisząc podobne słowa w swojej książce mimo­ wolnie zwraca naszą u w a g ę na prace, które od kilkunastu już lat zaliczone zostały jedynie do historii zagadnienia. Pozostaje w i ę c problem ewentualnej rewizji poglą­ d ó w w tym zakresie po to, by raz na zawsze definitywnie rozwiązać kwestię przy­ datności materiałów zebranych przez tego wielkiego przedstawiciela poważnie się Afryką interesującej szkoły kulturowo-historycznej. Skoro jesteśmy już przy materiałach, na których można oprzeć badania nad przeszłością kultury zachodnioafrykańskiej, to warto podkreślić p o z y t y w n ą stronę omawianej przez nas książki, która przynosi szereg bardzo cennych danych za­ czerpniętych z kronik i opisów arabskich. O ile wiedza europejska o Afryce, a zwłaszcza o jej wnętrzu, sięga co najwyżej X V w., o tyle wiedza arabska ma tradycję znacznie dawniejszą. Nie zapomnijmy, że pierwsze opisy Afryki publiko­ wane w Europie są niczym innym, jak wyzyskaniem z a p i s ó w arabskich, które róż­ nymi drogami dostały się w posiadanie ówczesnych d w o r ó w królewskich, szcze­ gólnie zainteresowanych w rozwijaniu handlu z bogatą w ó w c z a s Afryką. Są to wiadomości dosyć słabo znane w Polsce, stąd pionierska w tym zakresie rola książki Stara Afryka na nowo odkryta. Zakreślając ogólne ramy historii Afryki Zachodniej Davidson stwierdza: ,,Ale ważniejsze dla rozwoju społeczeństwa w krajach położonych na południe od pustyni były prawdopodobnie sposoby użytkowania metalu, a już obróbka żelaza odegrała na pewno rolę najważniejszą. Ludy Afryki Zachodniej poznały żelazo i jego obróbkę zapewne na przełomie er albo dzięki północy (ludy berberyjskie), albo wschodowi (Meroe). Z końcem pierwszych w i e k ó w ery chrześcijańskiej znajomość żelaza rozprzestrzeniła się na południe daleko poza brzeg lasów. Daty te posiadają ogromną w a g ę : oznaczają początek współczesnej Afryki". Niestety ta właśnie �RECENZJE 529 „współczesna Afryka'' stała się obiektem kolonizacji europejskiej, przed którą nie uchroniła jej ani znajomość, ani obróbka żelaza. Snując dalej tę refleksję mia­ łoby się chęć podjąć dyskusję nad oczywistością faktu, że żelazo było czynnikiem, któremu danym było a w a n s o w a ć kultury ludów Afryki w hierarchii rozwoju aż do rangi kultur współczesnych, ale takie postawienie sprawy w y l e w a ł o b y przy­ s ł o w i o w e dziecko wraz z kąpielą. Niemniej zbyt częste podkreślanie roli żelaza w rozwoju kultury afrykańskiej nie może zaciemniać faktu, że współczesność tej kultury nie jest wyłącznie wynikiem tego przełomu, o którym m ó w i Davidson, lecz również — a chyba i przede wszystkim — wynikiem konfrontacji tradycyjnej kultury kontynentu z kulturą i osiągnięciami technicznymi kolonizatorów, którzy wprowadzając nowe porządki sami przyśpieszyli ewolucję społeczeństw afrykań­ skich w kierunku osiągnięcia podobnego poziomu kulturowego, jakiego model przynieśli z sobą. T ę oczywistą prawdę Davidson uczynił m y ś l ą przewodnią swej pierwszej książki Afryka budzi się, a następnie usunął na plan drugi w swej kolejnej pracy Stara Afryka na nowo odkryta. Naturalnie zawsze można polemi­ zować, że tematem tej drugiej pozycji jest daleka przeszłość kontynentu, a nie jej ostatnie wieki, niemniej czytelnik, który ma okazję poznać jedynie tę ostatnią, może być narażony na pewne zniekształcenie poglądów w tym zakresie. Tak w i ę c zbyt słabo chyba Davidson podkreśla fakt, że poznanie żelaza było p r z e ł o m o w y m etapem, ale w przeszłości, i że dla współczesności decydującego znaczenia mieć nie mogło. Następne stronice omawianej książki poświęcone są historii kolejno pojawia­ jących się i rozpadających się państw Afryki Zachodniej, jak Ghana, Mali, Kanem, czyli B o m u i Songhaj. Trudno jest ze w z g l ę d u na rozmiary tej recenzji anali­ zować dokładnie treść tych rozdziałów, raczej warto tu tylko zasygnalizować, że są to strony pełne barwnych opisów życia kwitnącego w tych państwach, życia opartego na dobrze zorganizowanym handlu i licznych podbojach. Właśnie te aspekty historii AEryki doprowadziły autora do pewnych refleksji na temat eko nomiki tych krajów. Trzeba z całą satysfakcją przyznać, że uwagi Davidsona n;> ten temat są drugim bardzo pozytywnym elementem jego książki. Ten ekonomiczny podtekst czujemy odtąd we wszystkich kolejnych rozdziałach omawianej książki Davidsona. Dotyczy to głównie zarysu historii kolejnych państw Afryki Zachodniej, a w następnej partii pracy i p a ń s t w Afryki Wschodniej i Po­ łudniowej. Najważniejszym elementem tych studiów jest zwrócenie uwagi na dwa g ł ó w n e zagadnienia: roli niewolnictwa w zahamowaniu rytmu przemian kulturo­ wych na interesujących nas terenach oraz roli więzi handlowych, jakie łączyły wschodnie wybrzeża Afryki z kontynentem azjatyckim. Chodzi tu przede wszystkim 0 handel arabski i chiński. Liczne znaleziska, których pochodzenie wskazuje na Arabię, P ó ł w y s e p Hinduski i Chiny, dowodzą, że kontakty te musiały być ż y w e 1 korzystne dla obu stron. Jak możemy się domyślać, na handlu tym opierało się bo­ gactwo państw wschodnioafrykańskich, ponieważ owe importowane przedmioty nie zostawały na wybrzeżu, lecz w ę d r o w a ł y daleko w głąb kontynentu afrykańskiego przynosząc niezłe dochody pośrednikom i kupcom tych terenów. T a sprawnie zorga­ nizowana sieć handlowa świetnie funkcjonowała do okresu pojawienia się Europej­ czyków, którzy zamiast w k o m p o n o w a ć się w ten system, jak czynili to na początku, swą rabunkową polityką doprowadzili do całkowitej jego likwidacji, na czym sami sporo stracili. W tym przypadku miraże szybkiego wzbogacenia się kolonizatorów przysłoniły im możliwości zorganizowania o wiele wydajniejszego systemu eksploa­ tacji opartego na równomiernie rozłożonych podatkach i cłach. Ale o tym swoim U — Etnografia Polska T . v u �530 RECENZJE błędzie przekonali się dopiero Europejczycy w momencie, gdy kwitnące kraje Afryki Wschodniej zamieniły się w podupadłe faktorie. Zanik handlu z Azją doprowadził do dużych zmian gospodarczych nie tylko w krajach położonych na wybrzeżach Afryki Wschodniej, lecz pośrednio przy­ czynił się również do zachwiania r ó w n o w a g i ekonomicznej organizmów p a ń s t w o ­ wych z wnętrza kontynentu. Wiele z nich opierało s w o j ą egzystencję na zyskach w y p ł y w a j ą c y c h z pośrednictwa handlowego, więc z c h w i l ą zaniku handlu musiały podzielić losy państw wschodnioafrykańskich. Niestety Europejczycy niszcząc starą, tradycyjną strukturę ekonomiczną podbitych krajów afrykańskich nie narzucali im żadnej innej, krępując jednocześnie wszystkie inicjatywy w kierunku stworzenia nowego modus vivendi. W zasadzie ówczesną politykę europejską w Afryce można określić jako rabunkową eksploatację bez perspektyw, która miała na celu w jak najkrótszym czasie wzbogacić niezbyt zamożne metropolie na starym kontynencie. Naturalnie tego rodzaju postępowanie doprowadziło jedynie do szybkiego wy­ eksploatowania omawianych krajów i do ogólnego zubożenia Afryki, która w ś r ó d zainteresowań kolonialnych spadła w związku z tym na dalszy plan. I trzeba przy­ znać, ż e okres X V I I i X V I I I w. jest okresem osłabienia eksploatacji kolonialnej w Afryce, która odrodziła się dopiero z początkiem X I X w., a więc w epoce roz­ wijającego się kapitalizmu, szukającego nowych złoży surowcowych i nowych ryn­ k ó w zbytu. Jeśli chodzi o niewolnictwo, którego rozkwit przypada w Afryce na wieki od X V do X I X , to stało się ono czynnikiem poważnie hamującym dalszy postęp kul­ tury afrykańskiej. Zdobycie niewolników w celu ich sprzedania Europejczykom nie stanowiło dla szeregu plemion afrykańskich najmniejszych trudności. Wystar­ czyło umiejętnie zorganizować w y p r a w ę wojenną, z której przyprowadzano dzie­ siątki, jeśli nie setki mężczyzn czy kobiet. Z ich przekazaniem do najbliższego portu także nie było specjalnych kłopotów, ponieważ zawsze mogli zająć się tym Arabowie, ciągnący bajeczne zyski z pośrednictwa w handlu niewolnikami. Tak w i ę c łatwość, z jaką przychodziły zyski ze zdobywania niewolników, stała się główną przyczyną rozkwitu niewolnictwa w Afryce. Nastąpił okres demoralizacji plemion i ludów wnętrza Afryki, które w pogoni za ł a t w y m zyskiem wyniszczały plemiona sąsiednie, zagrażając nawet dalszym. Wynikiem tego było p o w a ż n e naru­ szenie tradycyjnej struktury plemiennej, co natychmiast, znalazło odbicie w zaostrze­ niu się s t o s u n k ó w między poszczególnymi ludami. Ten permanentny stan wojny domowej lub zagrożenia wojennego doprowadził do ruiny handlu i w ogóle każdego konsekwentnego systemu gospodarczego. Poza tym wprowadził do psy­ chiki ludów afrykańskich nie znane im dotąd elementy drapieżności, których n a j ­ lepszym przykładem będą cytowane przez Davidsona opisy Beninu. Okres niewol­ nictwa b y ł więc dla Afryki podwójnie druzgocący, albowiem zniszczył nie tylko tradycyjną ekonomikę, lecz też w p o w a ż n y m stopniu naruszył i r ó w n o w a g ę mo­ ralną, jeśli można tu użyć tego niedoskonałego wyrażenia. To w ł a ś n i e okres nie­ wolnictwa przyczynił się głównie do tego, że Afryka ma w tej chwili tak wiele do odrobienia. Mimo tych wszystkich ujemnych w p ł y w ó w cywilizacji europejskiej kultura ludów Afryki zachowała wszystkie najważniejsze składniki, które umożliwiają jej rozkwit w czasach obecnych charakteryzujących się podjęciem dawnych tradycji zsynchronizowanych z potrzebami nowoczesnego życia i kultury. Podobny układ rzeczy możliwy jest tylko dzięki faktowi, że tradycyjna kultura afrykańska nie była kulturą prymitywną, jak próbowano nas o tym przekonać jeszcze kilka­ naście lat temu, ale posiadała w ł a s n ą postać i d y n a m i k ę rozwoju, opartą jedynie �RECENZJE 531 na innych podstawach niż kultura ludów europejskich. Właśnie temu problemowi poświęcił autor ostatnie rozdziały swojej książki. W tytule Stara Afryka na nowo odkryta zawarta jest aluzja nie tylko do w y n i k ó w ostatnich wykopalisk archeolo­ gicznych, a!e również do nowej sytuacji kulturowej kontynentu, który odkrywa w ł a s n ą tradycję i historię, by czerpać z niej jak ze skarbca w okresie budowy nowej gospodarki i nowej kultury. Przykładem niech będzie Ghana, która celowo przyjęła n a z w ę starożytnego państwa Afryki Zachodniej, chcąc w ten sposób oddać hołd osiągnięciom swych przodków i podjąć ich trud budowy naprawdę niezależ­ nego państwa. Okrycie tej prawdy i jej podbudowanie materiałem dowodowym jest chyba największą zasługą Basila Davidsona i dlatego jego pozycje są tak cenne dla tych, którzy chcą zapoznać się z najistotniejszymi problemami nurtującymi współ­ czesną Afrykę. Krzysztof Makulski 12. R. L E A C H , Pul Eliya Kinship, London 1961. — A Village in Ceylon, A Study of Land Tenure and Północna część Centralnej Prowincji Cejlonu (North Central Province) była ogniskiem poważnej cywilizacji, która kwitła pomiędzy I I I w. p.n.e. a X I I w. n.e. Obszar ten jest położony na suchej płaszczyźnie i uprawa roślin jest tam możliwa tylko przy pomocy systemu irygacji; wsie obecnie tam egzystujące stosują tę samą technikę irygacji, co dawne antyczne. Książka Leacha poświęcona jest szczegółowej analizie, w jaki sposób w czasach obecnych ziemia uprawna w tym kraju, w jednej z tamtejszych wsi (Pul Eliya), staje się przedmiotem własności, jak jest użytkowana i dziedziczona przez kolejne generacje. Książka ma charakter monografii, w której główna uwaga jest poło­ żona na zagadnienia związku pomiędzy stosunkami pokrewieństwa a własnością i zasadami użytkowania ziemi; jest ona również przyczynkiem do teorii i metodyki współczesnej „social anthropology". Pul Eliya jest w s i ą leżącą na terenie powiatu (District) Nuvarakalaviya, ок. 12 mil na północ od miejscowości Anuradhapura, dawniej centrum królestwa syngaleskiego. Ludność m ó w i językiem syngaleskim i należy do kasty Goyigama; w okolicy większość wsi posługuje się językiem syngaleskim, lecz na południowym zachodzie u ż y w a n y jest język Tamil, a mieszkańcy tamtych wsi są Koslem (marskkal — to przynależność religijna), zaś na północnym zachodzie są wsie Hindu Tamil. Cały ten obszar jest niesłychanie bogaty w zabytki archeologiczne, lecz badanie historii jest utrudnione ze względu na brak pisemnych przekazów. Wielka świetność dawnej przeszłości nie ma kontynuacji w teraźniejszości. Klasyczne kró­ lestwo syngaleskie było charakterystycznym przykładem cywilizacji, którą można nazwać hydrauliczną (jak to określa Wittfogel) przez to, że region z natury biedny, dzięki zastosowaniu skomplikowanej inżynierii irygacyjnej, przerodzony został w kraj kwitnący bogactwem. W X I I I w. nastąpił upadek tej cywilizacji. Obecni mieszkańcy wsi są przekonani, że system ich organizacji pozostał nie­ tknięty od najdawniejszych czasów. Tej opinii nie można jednak potwierdzić doku­ mentacją historyczną, ponieważ nie wiadomo nic o organizacji życia wsi w okresie antycznej cywilizacji syngaleskiej. Wiadomo natomiast, że — jak w starożytności — współcześnie stosowane prace nawadniające dzielą się na dwa rodzaje: lokalne w obrębie poszczególnych wsi (małe zbiorniki) i wielkie centralne związane kana­ łami, pod nadzorem centralnych władz. W ekonomice tego kraju jest bardziej �532 RECENZJE istotny brak wody niż brak ziemi i ten fakt odbija się wyraźnie w stosunkach społecznych. Zarówno bezpośrednie otoczenie wsi P u l Eiiya, jak i cały obszar North Central Province jest bardzo zróżnicowany pod w z g l ę d e m j ę z y k o w y m , religijnym i kastowym. Lecz w obrębie poszczególnych wsi populacja jest jednorodna. To jest cechą charakterystyczną tej części Cejlonu. System kastowy wyraża się w przy­ należności do tzw. variga (związek, rodzaj — ang. kind, variety). Variga dotyczy kategorii zarówno lingwistycznych, jak religijnych czy socjalnych lub kulturowo^rasowych: Tamil tworzą variga w oparciu o język; Moslem tworzą variga na podstawie przynależności religijnej; „Pracze" i „Pośrednicy" to variga kategorii socjalnej; Vedda — variga kategorii kulturowo-rasowej. Prawowici mieszkańcy jednej wsi są członkami tej samej variga. Tylko variga mają prawo do korzystania ze zbiornika wodnego należącego do danej wsi. Istotną cechą tego systemu kastowego jest endogamia w obrębie poszcze­ gólnych variga, a więc w obrębie jednej wsi. Małżeństwa z członkami innych variga są surowo zakazane. Konsekwencją tego jest wzajemne p o k r e w i e ń s t w o wszystkich mieszkańców danej wsi. Pul Eliya jest zamieszkana przez członków variga Goyigama (uprawiających rolę), kasty syngaleskiej, którzy stale podkreślają s w ą ekskluzywność, nawet W odniesieniu do innych syngaleskich variga, tym niemniej obecnie członkowie tych innych grup regularnie uczestniczą w rytuałach Pul Eliya i biorą udział w uprawie pól w Pul Eliya. Ten intervariga kontakt jest bardzo specyficznym fenomenem w stosunkach kastowych. System kastowy ma bowiem jako całość dwa zasadnicze aspekty: z jednej strony jest to zasada endogamii, której rezul­ tatem jest tworzenie małych ekskluzywnych lokalnych grup, których członkowie posiadają to samo socjalne znaczenie jako przynależni do variga, z drugiej zaś strony członków jednej kasty wiążą rytualne związki i tradycje służebne powin­ ności. W tym drugim przypadku stosunki więzi obejmują sferę ekonomii, religii i polityki —• z wykluczeniem jednak pokrewieństwa. Tradycja i rytuał ma swoje odpowiedniki w nazwaniach poszczególnych syngaleskich grup. „Goyigama", „Pra­ cze", „Pośrednicy", „Tancerze" — są w gruncie rzeczy wszyscy rolnikami. Tak było w przeszłości, tak jest i teraz. W dawnej feudalnej hierarchii jednak po­ szczególne te grupy były obowiązane do wykonywania pewnych służebnych czyn­ ności przy różnych okazjach i jednocześnie z tego tytułu przywiązane były do określonego kawałka ziemi. Była to w ł a ś c i w i e zasada pańszczyzny. Obecnie „Pra­ cze" są tylko rytualnymi praczami, „Tancerze" tylko rytualnymi tancerzami itp. W pracy swojej Leach obrazuje fakty z życia P u l Eliya na podstawie stanu zaobserwowanego w czasie badań z 1954 r. Cała populacja wsi w tym czasie wynosiła 146 osób, a całość pól znajdujących się pod irygacyjną uprawą równała się ok. 135 akrom (1 akr = ok. 4000 m ). Autor stwierdza, ż e jest to w i e ś na ogół podobna do innych wsi w jej sąsiedztwie, zastrzega się jednak przed sugestią, jakoby miała to być jakaś wieś typowa albo w jakimś sensie statystycznie prze­ ciętna. Autor jest przeciwnikiem używania tego rodzaju terminologii. Pracę Leacha można uznać za nowatorską od strony metody. Sam autor przed­ stawia ją jako traktującą w nowy sposób sprawy, które — w odniesieniu do Cejlonu czy nawet do tej części kraju — były poruszane już przez poprzednich tutejszych badaczy. Te poprzednie prace były przede wszystkim w j a k i m ś stopniu syntetyczne. 2 Praca Leversa (1899) to sprawozdanie oparte częściowo na terenowych obser­ wacjach, lecz głównie na raportach angielskich administracji, odnoszących się do �RECENZJE 533 dekady 1870—1880, i chociaż Levers — zdaniem Leacha — wykazuje w niektórych partiach niezrozumienie własnych źródeł, to sprawozdanie ma wartość, jeżeli od­ niesiemy je generalnie do wsi tamtego czasu. Codrington (1838) interesował się więcej przeszłością niż współczesnością, trochę w ł a s n y c h obserwacji robił około 1909 г., a źródłami sięga aż po I X w. n.e. Pieris (1956) opiera się głównie na Leversie i Codringtonie i chociaż dodaje dużo dokumentarnego materiału — jego praca jest tego samego rodzaju co po­ przednia. Odmienna jest praca Ryana (1953). W tym studium nad syngaleską kastą poświęca Ryan parę dziesiątek stron na opisanie wsi, którą nazywa pseudonimem „Vanniaveva" — mówiąc o niej, że jest podobna w swojej ekologii i społecznej strukturze do setek innych skupisk wiejskich na północnym zachodzie i północy Centralnej Prowincji. Ryan nie przeanalizował jednak dokładnie stosunków pokre­ w i e ń s t w a i stosuje w swej książce uproszczenia zniekształcające zupełnie rzeczy­ wisty stan rzeczy. Leach jest zdania, że jego studium nad Pul Eliya nie daje się porównać z żadną ze wspomnianych prac, gdyż jego główną troską jest nie przedstawianie generalnej charakterystyki, lecz pokazanie w szczegółowy sposób mechanizmu dzia­ łania społecznego systemu, na konkretnym przykładzie jednej wsi. Leach podkreśla — co jego zdaniem jest często zapominane — że takty spo­ łeczne, które są przedmiotem zainteresowania socjologów, rozpadają s i ę na dwie różne klasy, w y m a g a j ą c e różnych technik badawczych. Po pierwsze są to fakty statystyczne, tu się zawiera to, co jest związane ze studiami ekonomistów i demo­ grafów (będą to w i ę c stosunki urodzin, zgonów, stosunki produkcji, konsumpcji, cen, standartów życia itd.), gdzie technika wymierzania i statystyczna generalizacja są podstawowe. N i e w ą t p l i w i * jest całkiem nienaukowe robienie w takim wypadku studiów nad jedną w s i ą , by potem na podstawie szczegółowych f a k t ó w przedstawić jakieś generalne wnioski. To może być niekiedy stosowane tylko dla jakichś administracyjnych praktycznych celów. I wtedy określanie tą drogą f a k t ó w jako przeciętnych czy typowych może nawet nie być fałszem. Ale generalizo­ wanie na podstawie wielu porównań zawsze będzie miało naukowy sens. Jest jednak druga klasa faktów, gdzie dzieje się inaczej, gdzie decydują szczegóły. Na przykład w dziedzinie prawa generalne reguły są zawsze ważne, ale decydu­ jące są interpretacje w szczegółowych instancjach. Zwykle stwierdzenie istnienia jakiejś reguły, obstawanie przy tym, że „jest taki i taki obyczaj" — m ó w i nam o tym problemie w n a j w y ż s z y m stopniu za mało; my chcemy zaobserwować, m ó w i Leach, w szczegółach zastosowanie reguły, przejawianie się obyczaju. Dlatego to, co dali w swoich pracach Levers, Codrington, Pieris — to opisy jakiegoś idealnego typu organizacji wsi. Dali bardzo kompetentne opisy o b o w i ą ­ zujących zasad we wsiach północnej części Central Province, lecz żadna z tych prac nie ukazuje rzeczywistego obrazu faktów. Leach w swojej książce o P u l E l i y a stara się zastosować oba wspomniane typy analizy. Ewidencja f a k t ó w jest tu potraktowana bardzo drobiazgowo, ale jednocześnie ze w z g l ę d u na to, że ekologiczne tło P u l E l i y a m o ż e mieć paralele w innych częściach świata — niektóre aspekty tej analizy mają, zdaniem autora, znaczenie ogólne. Pozornie „nadmierną" drobiazgowość autor tłumaczy tym, że poprzez nią ma na celu ustalenie, jak dalece antropologiczne koncepcje struktucy społecznej mają się do empirycznych faktów. Oto ogólne założenie teoretyczne tej pracy. Generalną tezę autor formuje w ten sposób: „chcę stwierdzić, że w syngale- �534 RECENZJE akiej W i s i Pul Eliya zasada terytorialna (locality) bardziej aniżeli zasada pocho­ dzenia (descent) jest tym, co tworzy p o d s t a w ę do w i ą z a n i a się w zrzeszone grupy (the basis o í corporate grouping)". W latach 1935, 1954 prace o zasadniczej wartości w brytyjskiej antropologii dotyczyły problemu unilinearnych grup pochodzenia (unilineal descent groups). Zdaniem autora Pul Eliya w tym czasie powiększyło się tylko niezrozumienie istoty i znaczenia unilinearnych grup pochodzenia. Pochodzi to bezpośrednio z serii teoretycznych dzieł- z tego zakresu Radcliffe-Browna i wiąże się z w p ł y w e m Evans-Pritcharda. Jednak, jak wszystkie zwycięskie teorie, także teoria „of uni­ lineal descent groups" stworzyć musiała swoje antytezy. Poprzez wszystkie prace Radcliffe-Browna wyraża s i ę jego przesada w ujmowaniu znaczenia systemu unilinearnego jako przeciwieństwa do systemu bilateralnego (kognatycznego, tzn. obustronnego) w odniesieniu do dziedziczenia. Podkreśla on również nadmiernie prawne aspekty stosunków pokrewieństwa, przejawiające się w zasadach dziedzi­ czenia i spadku — w przeciwieństwie do ekonomicznych aspektów przejawiają­ cych się we współdziałaniu przy pracy. Rodowód, a nie rodzina, są w centrum uwagi Radcliffe-Browna. Pokrewieństwo u Radcliffe-Browna występuje jako rzecz sama w sobie. Leach jest zdecydowanym przeciwnikiem takiego ujęcia. Społeczeństwo Pul Eliya rządzi się co prawda ustalonymi regułami prawnymi, lecz również przede wszystkim egzystuje w określonym środowisku ekologicznym stworzonym przez człowieka. Układ terenu, klimat, warunki naturalne, ale i to, co stworzył sam człowiek — domy, drogi, pola wytyczone pod uprawę, zbiorniki wody, zasoby kapitału — oto co najbardziej determinuje, w jaki sposób odbywać się będzie interpretacja idealnych s y s t e m ó w prawnych. Nie można nigdy zapominać, że przymus ekono­ miczny jest wcześniejszy niż przymus norm moralnych i praw. Pokrewieństwo nie jest więc jakąś samą rzeczą w sobie. Koncepcja pochodzenia i spowinowacenia jest w Pul Eliya wyrazem stosunków własności. Małżeństwo wiąże, dziedzictwo dzieli — ale własność trwa. System pochodzenia jest oświetleniem procesu dziedziczenia własności. Jaka jest różnica pomiędzy prawnymi a ekonomicznymi stosunkami więzi —• to drugi problem, który Leach stawia w swej pracy. Leach informuje na w s t ę p i e swej pracy, że stosuje w niej metodę „case-history". Metoda ta, praktykowana przez Malinowskiego i jego przeciwników, jest w ostat­ nich latach modna. Jej wartość bezsporna polega na tym, że opis faktów sam przez s i ę daje obiektywny obraz. Zwykle jest tak, że antropolog kierując się w ł a s n ą intuicją stawia pewne hipotezy ogólne, a potem ilustruje je szczegółowymi przy­ padkami. Minusem tej metody jest niemożność uniknięcia subiektywizmu w przed­ stawieniu faktów. Interpretacja dokumentacji staje się w gruncie rzeczy interpre­ tacją autora. Leach zdaje sobie sprawę, że ma to miejsce i w jego książce. U w a ż a jednak za właściwe, żeby fakty m ó w i ł y same za siebie, a kwalifikowanie materiału pozostawić należy czytelnikowi. Jadwiga K A R L A. W I T T F O G E L , Oriental despotism. Power, Yale University Press, New-Haven 1957. A Comparative Kowalik Study oj Total „Szczęśliwy wiek. Wiek optymizmu. Z ufnością czekał, kiedy wschodzące słońce cywilizacji'rozproszy ostatnie mgły despotyzmu, które przesłaniają ścieżkę postępu" — pisze o X I X stuleciu K a r l A . Wittfogel. Wtedy to — jak twierdzi — oszołomieni wolnościami konstytucyjnymi europejscy socjologowie i historycy �RECENZJE 535 zrezygnowali na ogół z analizy zjawiska despotyzmu. Absolutyzm, obalony nie­ dawno w Europie zachodniej, przestał być interesujący. I to nie tylko absolutyzm zachodnioeuropejski, lecz również ten, który panował w innych częściach naszego globu. Świetnie zapowiadające się XVIII-wieczne studia nad szczególnie złośliwą formą samowładzy, wschodnim despotyzmem — przerwano lub zaniedbano. Co w i ę c e j , sporo uczonych badających dzieje społeczeństw pozaeuropejskich zaczęło się w nich mechanicznie doszukiwać schematów rozwojowych opartych na historii zachodniej Europy. Tego rodzaju metody badawcze ostro krytykuje Wittfogel w swym dziele Orientalny despotyzm. Studium porównawcze totalnego mocarstwa. Autor, uczony niemieckiego pochodzenia, były więzień jednego z hitlerowskich obozów koncentracyjnych, jest obecnie profesorem na uniwersytecie w Waszyngto­ nie, gdzie w y k ł a d a historię Chin. Omawiane tu dzieło traktuje Wittfogel jako swego rodzaju prolog do badań nad istotą nowoczesnej dyktatury totalnej. Napi­ sanie Orientalnego despotyzmu poprzedziły 30-letnie studia nad tym zagadnieniem. W ich efekcie powstało dzieło liczące 556 stron, zawierające setki przypisów i pozycji bibliograficznych i analizujące szczegółowo istotę starożytnego despo­ tyzmu. Czymże jest bowiem ów „orientalny" despotyzm? We w s t ę p i e Wittfogel w y ­ jaśnia, że tym terminem określano tradycyjny, najbezwzględniejszy i wszech­ obecny ucisk despotyczny. Niesłusznie natomiast — ciągnie dalej — w i ą z a n o go tylko z krajami Wschodu. Prawda, że tu w ł a ś n i e , w Mezopotamii, Egipcie, Indiach czy Chinach, istniało najwięcej tego rodzaju ustrojów s p o ł e c z n o - p a ń s t w o w y c h . Ale takie same w zasadzie systemy znamy również ze Środkowo-Wschodniej Afryki, z dawnego Peru, Jukatanu, Meksyku, basenu Rio Grande, a także z H a w a j ó w . O c z y w i ś c i e poziom zaawansowania cywilizacyjnego był różny, ale zasadnicze cechy te same. I w ł a ś n i e z uwagi na te w s p ó l n e cechy wprowadza Wittfogel nowy termin „despotyzmu hydraulicznego". Ażeby ten termin wytłumaczyć, musimy w skrócie zapoznać się z teorią autora. P o c z ą t k ó w omawianego przez siebie ustroju doszukuje się Wittfogel w epoce neolitu, w której część ludzkości porzuciła zbieraczo-myśliwską, w ę d r o w n ą gospo­ darkę i podjęła uprawę roślin. Bez przesady można powiedzieć, ż e ten wynalazek był błogosławiony w skutkach, dając pierwotnym rolnikom i kopieniaczom nie­ z w y k ł e m o ż l i w o ś c i rozwoju gospodarczego i demograficznego. Człowiek zaczął się uniezależniać od k a p r y s ó w przyrody. Osady rolnicze rosły w liczbę mieszkańców. Wzrastało też zapotrzebowanie na coraz to nowe tereny pod uprawę. Ale do tej uprawy potrzebny był szereg czynników, jak odpowiednia gleba, klimat i na­ wodnienie. Jedne obszary obfitowały w liczne rzeki i strumienie, miały klimat wilgotny, o znacznej ilości opadów. B y ł y jednak i inne, w których d e s z c e padały niezmiernie rzadko, a życiodajne wody nielicznych rzek nasycały w i l g o c i ą za­ ledwie w ą s k i pas ziemi wzdłuż obu brzegów. I w ł a ś n i e tego w ą s k i e g o , urodzaj­ nego pasa czepiały się dziesiątki osiedli ludzkich. Nie zrażały ich nawet groźne, okresowe powodzie, których przyczyn nie znano, a s k u t k ó w — przynajmniej początkowo — nie potrafiono unikać. Ale o krok dalej, w głębi lądu, gdzie nie sięgała w i l g o ć rzek, rozciągały się puste, suche obszary. Ich gleba jednak była częstokroć równie żyzna, jak nad brzegami w ó d . Brakło jej tylko wilgoci. I tu, w krajach o ciepłym, p ó ł p u s t y n n y m klimacie i żyznych potencjalnie glebach, rodzi się wynalazek sztucznego nawodnienia. Wynika on z dążenia do powiększenia uprawnego obszaru, a więc chęci ekspansji i zysku, oraz z lęku przed okreso­ wymi powodziami życiodajnych wprawdzie, lecz „dzikich" rzek. W niektórych krajach, takich jak np. Chiny czy Syjam, chodzi obok zapobiegania powodziom �536 RECENZJE nie o nawodnienie suchych terenów, lecz o rozszerzenie uprawy ryżu, w z r a s t a j ą ­ cego d o s ł o w n i e w wodzie. To w ł a ś n i e bowiem w o d ą , spośród szeregu nieodzow­ nych do uprawy roślin czynników naturalnych, można było najłatwiej operować mimo prymitywnych środków technicznych. Decydując się na b u d o w ę systemu tam i k a n a ł ó w pierwotni rolnicy Egiptu, Mezopotamii, Indii czy Chin pragnęli polepszenia swych w a r u n k ó w życiowych. Ale w y b ó r gospodarki irygacyjnej, jakiego dokonała ta część — i tylko część •— uprawiającej rośliny ludzkości, posiadał swe dalsze konsekwencje. Rychło zorien­ towano się, że gospodarka irygacyjna uprawiana w obrębie jednej rodziny czy grupy sąsiadów daje stosunkowo niewielkie wyniki. W każdym razie o wiele bar­ dziej imponujące efekty osiąga się przez m a s o w ą współpracę w skali powiedzmy szczepu czy nawet całej grupy szczepów. Szczególnie w y r a ź n i e wystąpiło to w czasie okresowych w y l e w ó w . T u Wittfogel doszukuje s i ę genezy ustroju hydraulicznego despotyzmu. Na razie w tych prymitywnych społecznościach szczepowych despotyzm oczywiście nie istnieje. Ale zasadą działania staje s i ę już zorganizowana akcja masowa i podział czynności. Tak w i ę c obok indywidual­ nej uprawy roślin na w ł a s n y c h polach co pewien czas cała społeczność wiejska podejmuje w s p ó l n e prace typu przygotowawczego, jak irygacje, i ochronnego, zmierzające do kontrolowania okresowych powodzi. Wspólne te roboty zsynchro­ nizowane są z podobną akcją przeprowadzaną przez mieszkańców innych wsi na całym obszarze. Kiedy jednak dziesiątki, setki, a potem i tysiące ludzi mają kopać przemyślny system k a n a ł ó w , wznosić tamy - i sypać ochronne groble, jest rzeczą jasną, ż e muszą oni działać w e d ł u g szczegółowego, jednolicie opracowa­ nego planu. Powstaje w i ę c sprężyste kierownictwo robót z wodzem i sztabem inżynieryjnym oraz z hierarchią nadzorców utrzymujących dyscyplinę i odpowie­ dzialnych za każdy odcinek robót. Scentralizowany sztab f a c h o w c ó w rozwija stop­ niowo badania nad okresowością w y l e w ó w . Układa kalendarz robót przygotowaw­ czych i ochronnych, rozwijając takie nauki, jak astronomia i matematyka. Rzecz charakterystyczna, że wiedza ścisła kapłanów egipskich czy babilońskich m a g ó w Kniewiele m i a ł a w s p ó l n e g o z uprawianymi nieraz w Europie „czysto naukowymi" rozważaniami. Przeciwnie, były to dociekania utylitarne, a z wartości ich prak­ tycznej zdawano sobie na ogół s p r a w ę doskonale. Toteż w miarę rosnącego dystansu między wodzem i sztabem jego pomocników z jednej strony, a resztą społeczeństwa z drugiej zdobyte wiadomości naukowe pilnie strzeżono przed pospólstwem, widząc w nich jeden z i n s t r u m e n t ó w władzy. Struktura powstającego społeczeństwa hydraulicznego zmienia s i ę radykalnie. Rozpada się dawny ustrój szczepowy. Masowe prace podporządkowane jednolitym planom i jednemu kierownictwu p o w o d u j ą integrację szczepów i plemion. Władza dawnego szczepowego wodza wzrasta ogromnie. Inni szczepowi przywódcy albo tracą c a ł k o w i c i e znaczenie, albo też stają się tylko funkcjonariuszami aparatu nadzorczego władzy. P a ń s t w o hydrauliczne opiera s w ą gospodarkę na rolnictwie. Okresowe mobilizacje wszystkich dorosłych m ę ż c z y z n przeprowadza s i ę w celu wykonania robót o znaczeniu o g ó l n o p a ń s t w o w y m . Tylko że teraz o rodzaju pracy, czasie, miejscu i wysokości ewentualnej zapłaty decyduje władca za pośrednic­ twem swoich urzędników. Do takich robót hydraulicznych monarcha woli użyć przymusowo swych wolnych poddanych niż n i e w o l n i k ó w . W rezultacie jest to o wiele tańsze, jeżeli w e ź m i e m y pod u w a g ę częste uchylanie się od zapłaty lub traktowanie jej dość symbolicznie. A ż e b y jednak m ó c dobrze planować, władca musi znać szczegółowo możliwości ludzkie i m a t e r i a ł o w e swego kraju. Stąd też zarówno w Egipcie i Chinach, jak również w państwie I n k ó w prowadzi s i ę �RECENZJE 537 ścisłą e w i d e n c j ę m i e s z k a ń c ó w i wszelkich zasobów. To z kolei umożliwia opodat­ kowanie każdego członka hydraulicznej społeczności. Aparat nadzorujący okre­ sowe roboty p a ń s t w o w e zostaje przystosowany do nadzoru podatkowego. I nie tylko podatkowego. W starożytnych Chinach czy Indiach każdy ojciec rodziny jest wobec niej reprezentantem samego w ł a d c y , odpowiedzialnym za lojalność swej żony i dziecii Każdy w ó j t odpowiada za posłuszeństwo chłopów swej wioski. Podobny system spotykamy w dawnym Peru. Dotychczas omawiane prace p a ń s t w o w e dotyczyły zabezpieczenia elementar­ nych potrzeb ż y c i o w y c h całego społeczeństwa hydraulicznego i polepszenia jego gospodarki. Ale jak wiemy, angażowano do nich setki i tysiące, a później nawet setki tysięcy ludzi. D y s p o n u j ą c tak liczną i tanią siłą roboczą w ł a d c y hydrauliczni raz po raz zaprzęgają ją do coraz to innych zadań. P o w s t a j ą w i ę c olbrzymie miasta-stolice, akwedukty i rezerwuary wody do picia, kanały żeglugowe, drogi. Rosnące bogactwo hydraulicznego państwa budzi nieraz chciwość ościennych barbarzyńców. Toteż hydrauliczni królowie rzucają setki przymusowych najmi­ tów do budowy m u r ó w i fortec. Operując systemem totalnej mobilizacji z ł a t w o ­ ścią formują krociowe armie, które wprawdzie duchem bojowym i wyszkoleniem stoją niżej od w o j o w n i k ó w np. starożytnej Grecji czy feudalnych armii ś r e d n i o ­ wiecza lub japońskich samurajów, ale liczbą, dyscypliną i sprężystością dowo­ dzenia biją ich często na głowę. To w ł a ś n i e hydrauliczne Chiny s t w o r z y ł y doktrynę w o j s k o w ą , którą później wykorzysta D ż y n g i s - c h a n . W miarę wzrostu w ł a d z y rosną ambicje hydraulicznych d e s p o t ó w i służącej im kasty urzędniczej. Stąd więc znów tysiące poddanych wznosi „cyklopie pałace" i grobowce. Władca spokrewniony jest teraz ściśle z bogami. Czasem jest po prostu jednym z nich. A zatem budowa ogromnych ś w i ą t y ń to też przejaw jego prestiżu. Przepych i monumentalizm to cechy ustroju hydraulicznego. Są one nie tylko m i ł y m dla warstwy rządzącej luksusem, lecz również instrumentem w ł a d z y . Mają budzić podziw, przestrach, bezradność. Mają obezwładniać każdą m y ś l targnięcia się na potęgę, która je wzniosła. Rzecz jasna, że taką dyscyplinę totalnej pracy i totalnego opodatkowania, nie­ raz bardzo wysokiego, m ó g ł narzucić tylko ustrój, w którym p a ń s t w o było silniej­ sze od społeczeństwa. Aby to osiągnąć, hydrauliczny despota opierał s w ą w ł a d z ę na c a ł k o w i c i e od siebie uzależnionym biurokratycznym aparacie. W hydraulicz­ nym mocarstwie nawet najpotężniejszy urzędnik w każdej chwili utracić m ó g ł wszystko wraz z życiem. Celowo utrzymywana atmosfera n i e p e w n o ś c i jutra jeszcze bardziej uzależniała od władcy i skłaniała do posłuchu. Zresztą miarą wartości mieszkańca Egiptu, Persji, Chin czy Peru była przede wszystkim jego przydatność dla króla. Jedną z żelaznych zasad hydraulicznych despotów było nie­ dopuszczanie do uzyskiwania w i ę k s z e j niezależności gospodarczej przez jakiekol­ wiek ugrupowania społeczne. Władca kontrolował lub brał bezpośrednio udział we wszystkich w a ż n i e j s z y c h przedsięwzięciach gospodarczych. Tylko wybrani przez w ł a d c ę kupcy i przedsiębiorcy otrzymywali koncesje. Seniorzy lokalnych zrzeszeń i spółek kupieckich stawali się automatycznie funkcjonariuszami aparatu urzędniczego, odpowiedzialnymi za lojalność swych k o l e g ó w po fachu. Podobnie traktowano i rzemieślników. R ó w n i e ż i wielka własność ziemska nie miała w tych rolniczych państwach w i ę k s z e g o znaczenia politycznego, gdyż stan posiadania wiązał się dla każdego posiadacza z piastowanym urzędem p a ń s t w o w y m . Z chwilą jego utraty następowała nierzadko konfiskata majątku. W ogóle w ł a d c y hydrau­ liczni chętnie posługiwali się metodą konfiskaty majątku wobec zbyt zamożnych, a tym samym niebezpiecznych poddanych. Oczywiście ten system bynajmniej nie �538 RECENZJE wykluczał dziedziczenia majątku, a nawet i stanowiska w hierarchii urzędniczej. Jednakże to nie posiadanie bogactwa, lecz w ł a ś n i e urząd, służba w ł a d c y były źródłem dobrobytu i znaczenia hydraulicznych warstw rządzących. Ażeby dobit­ niej w y k a z a ć powiązania w ł a s n o i c i prywatnej z aparatem p a ń s t w o w y m despoty, Wittfogel wprowadza terminy „biurokratycznego kupiectwa" i „biurokratycznego ziemiaństwa". Nie trzeba chyba dodawać, że szerokie rzesze pospólstwa w mia­ stach i na wsi nie miały w tych państwach żadnego znaczenia politycznego. Kluczem do struktury społecznej imperium hydraulicznego jest stosunek każdego mieszkańca do aparatu p a ń s t w o w e g o . Widzimy tu w i ę c po jednej stronie w ł a d c ę z jego dworem, w a r s t w ę w y ż s z y c h urzędników uzależnionych wprawdzie od k a p r y s ó w tyrana, lecz tymczasem ciesząca ch się znacznymi dochodami, przywi­ lejami i władzą, oraz szeregowych funkcjonariuszy, poborców podatkowych, nad­ zorców, szpicli, żandarmów itp. C i ostatni, wyzyskiwani i pomiatani przez dygnitarzy, przecież jednak cieszą się tym minimum p r z y w i l e j ó w i władzy, jaką mają nad p o s p ó l s t w e m . Dlatego i ich zalicza Wittfogel do klasy rządzącej. Po drugiej stronie sto;'ą rządzeni, „wolny" poddany nie pełniący żadnych funkcji urzędniczych i niewolnik, którego rola w gospodarce hydraulicznej jest stosun­ kowo niewielka. W społeczeństwie tym roi się od antagonizmów. Władca chętnie widzi te antagonizmy, zwłaszcza jeśli istnieją między jednostkami czy gru­ pami jednostek. Rozbijając jednak społeczeństwo despota stara się nie dopuścić do żadnych poważniejszych rozruchów czy konfliktów. Stagnacja — to jego cel. W społeczeństwie hydraulicznym a w a n s o w a ć można w y ł ą c z n i e z łaski w ł a d c y , a zwrócić na siebie przychylne oko króla czy jego urzędnika tylko jedną zaletą — służalczością. Jest rzeczą charakterystyczną, że hydrauliczni despoci chętnie ota­ czali się eunuchami, wszelkiego rodzaju zaufanymi niewolnikami i w y z w o l e ń ­ cami. Tego typu ludzie, których kariera całkowicie zależała od łaski króla, pia­ stowali nieraz n a j w y ż s z e funkcje p a ń s t w o w e . Budzili najmniej obaw despoty, gdyż nie byli potencjalnymi pretendentami do tronu. Za znienawidzonymi przez urzędniczą kastę faworytami nie stał nikt. Cbck fizycznych metod całkowitego podporządkowania sobie społeczeństwa w ciągu tysięcy lat istnienia wypracowano w monarchiach hydraulic-nych odpo­ wiednie metody oddziaływania psychologicznego. Do nich należał terror. Hydrau­ liczni despoci n'e ufali nikomu. Zakładali, że tylko strach wstrzymuje ich w s p ó ł ­ rodaków od zawładnięcia tronem i bogactwami króla. Otaczano się w i ę c nimbem groźnej tajemnicy, stosowano skomplikowany system szpiegostwa. Publiczne egzekucje i tortury uzupełniano celowo rozsiewanymi w i a d o m o ś c i a m i o okrop­ nościach k r ó l e w s k i c h więzień. Poddany, który narażał się na niełaskę władcy, był w tym społeczeństwie momentalnie osamotniony. Opowiada o tym szeroko jeden ze starodawnych h i s t o r y k ó w chińskich, Su-ma Czien. On sam miał to nieszczęście, że znalazł się w rękach cesarskiego wymiaru sprawiedliwości. Nikt nie ośmielał s i ę mu nie tj lko pomóc, lecz nawet współczuć w l ę k u o w ł a s n ą głowę. Ofiara w poczuciu całkowitego osamotnienia stawała przed obliczem władcy, który był jej oskarżycielem i sędzią zarazem. Inną metodą psychologicznego obezwładnienia był mit dobrego despoty, rozumnego tyrana, mądrego samodzierżcy. Miał on odległy rodowód. W ciągu w i e k ó w oszukał on wielu pobieżnych obserwatorów hydraulicznych społeczeństw. Ale nie dla cudzoziemców ro~s:ewano go uporczywie, lecz z m y ś l ą o w ł a s n y c h poddanych. I rzeczywiście wielu hydrauliczn} eh myślicieli i filozofów w i e r z y ł o w e ń , nic wyobrażając sobie lepszego ustroju. Taki na przykład Konfucjusz kreśli w dobrej wierze obraz mądrego cesarza i rozsądnych biurokratów, spra- �RECENZJE 539 wiedliwie kierujących (!) losami prostaczków. Krytyka hydraulicznych pisarzy nie godziła w podstawy ustrojowe. Chcieli tylko propagować wśród warstw rzą­ dzących zasady rozsądnego umiaru. Tymczasem hydrauliczni autokraci rządzili za pośrednictwem swoich urzędników nie krępując się żadnymi ograniczeniami kon­ stytucyjnymi, religijnymi — prawie zawsze piastowali najwyższe godności reli­ gijne — ani tzw. prawami natury. To oni i ich urzędnicy mieszkali we wspania­ łych rezydencjach. Ich armie i orszaki m a s z e r o w a ł y ś w i e t n y m i drogami. Znako­ mity system poczt, tak często opisywany przez cudzoziemców, służył także w ł a d c y , wprzągnięty w jego system wywiadu i kontrwywiadu. Olśniewające dwory orien­ talne byiy w istocie jaskrawym przykładem, kto jest „użytkownikiem" cudownie działającej machiny p a ń s t w o w e j i w ;'akim kierunku obraca się jej g ł ó w n y w y ­ siłek. Istniejący w ciągu tysięcy lat na różnych kontynentach hydrauliczny despotyzm przejawiał zadziwiającą stagnację, mimo że niekiedy pod naciskiem sił zewnętrz­ nych cofał się, a innym znów razem ekspandował. Ekspandowały jednak przede wszystkim wypracowane w hydraulizmie zasady koncentracji władzy i środków, a nie formy irygacyjnej uprawy roli. Niejednokrotnie pasterskie ludy „barbarzyń­ skie", o pierwotnie szczepowym ustroju, podbijając p a ń s t w o hydrauliczne przejmo­ w a ł y jego despotyczne formy władzy i rozprzestrzeniały je później w innych re­ gionach. Tak np. było w przypadku czterech inwazji koczowników z północy, któ­ rym uległy Chiny. Innego rodzaju przykładem ekspansji ustroju hydraulicznego było „zarażenie się" nim imperium rzymskiego po podboju hellenistycznego Wscho­ du. Rzymianie zresztą podzielili w tym przypadku los Greków i Macedończyków. Model tradycyjnego despotyzmu przejęli również pasterscy Mongołowie, Arabowie i Turcy. Istnieją poszlaki, że dominował on w starożytnych kulturach minojskiej i mykeńskiej i dopiero w czasach historycznej Grecji cofnął się na Bliski Wschód. Ale obalenie hydraulizmu następowało :z reguły dopiero pod w p ł y w e m sił zewnętrz­ nych. Pozostawiony bowiem we w z g l ę d n y m spokoju, trwał on dziesiątki w i e k ó w przeżywając tylko od czasu do czasu przewroty pałacowe czy najazdy barbarzyń­ ców. Wstrząsy te jednak powodowały tylko zmiany dynastii i personelu urzęd­ niczego, niejako odnawiając i wzmacniając państwo. Zasada ustrojowa pozosta­ wała ta sama. Tezy Wittfogela w y w o ł y w a ł y i w y w o ł u j ą nadal sporo dyskusji naukowych. Problem analizy despotyzmu nie jest przecież nowy. Szczególnie wielu oponentów znajduje Wittfogel w swych teoriach nowoczesnej dyktatury. Nas jednak winna zainteresować nakreślona pi zez tego uczonego teoria rozwoju starożytnych rol­ niczych cywilizacji i pólcywilizacji, w których wzrosła kultura ogromnej ilości ludów zamieszkujących Ziemię. Hydrauliczny model władzy to coś chyba odręb­ nego od wypracowanych schematów na podstawie historii społeczeństw zachodnio­ europejskich. Trudno negować rolę, jaką odegrał on w kształtowaniu się kultury setek milionów mieszkańców naszego globu. Dlatego też orientalny despotyzm niewątpliwie zaciekawi każdego, kto bada dzieje społeczeństw i ewolucję ich kultury. Leszek Dzięgiel R A Y M O N D F I R T H , We, the Tikopia (London 1957, s. X X I I + 605, George Allen & Unwin Ltd.); Social Change in Tikopia (London 1959, s. 360, George Allen & Unwin Ltd.). z Badania nad organizacją pokrewieństwa u ludów pierwotnych były jednym zasadniczych przedmiotów brytyjskiej etnografii czy antropologii społecznej �540 RECENZJE od samych jej początków. Wystarczy wymienić tu nazwiska Taylora i Mac L e n nana. Oczywiście w ich pracach, podobnie jak i u Morgana, analiza systemu po­ k r e w i e ń s t w a była raczej narzędziem służącym rekonstrukcji czy też konstrukcji odpowiedniego obrazu kultury, stanowiła punkt wyjścia dla szerszych koncepcji rozwojowych. Zainteresowanie problemem pozostało jednakże i w późniejszych l a ­ tach, w ó w c z a s gdy powstały nowe prądy teoretyczne badań nad społeczeństwami pierwotnymi. System pokrewieństwa przykuwał u w a g ę najpoważniejszych antro­ pologów, niezależnie od roli, jaką nadawali mu oni w ogólnym obrazie kultury czy organizacji społecznej. Antropologia społeczna, kładąc akcent na badanie struktury społecznej wy­ warła bardzo poważny w p ł y w na dalszy rozwój antropologii angielskiej prawie niezależnie od afiliacji teoretycznych jej przedstawicieli. Atrakcji konstruowania z e s t a w ó w lub w z o r ó w zachowań międzyjednostkowych i międzygrupowych u ludów pierwotnych jako zadania docelowego ulegli tak Malinowski i Radcliffe-Brown, Evans-Pritchard, jak też inni zbliżeni do nich uczeni. Wówczas również system pokrewieństwa pozostał chyba najpopularniejszym z badanych aspektów struktury społecznej. Wyjaśnić to można tym, że pokrewieństwo czy też wyobrażenia o tym, jak ono powinno funkcjonować, w połączeniu z jego odpowiednikami semantycz­ nymi stanowiły najłatwiejszy w obserwacji zespół reguł spośród tych, które etno­ graf chciał widzieć jako kierujące życiem społecznym badanego ludu. Na dodatek inne kryteria wyodrębnienia prawidłowości w stosunkach społecznych, jak płeć, wspólnota terytorialna, pozycja społeczna itp., były w bliski sposób powiązane właśnie z pokrewieństwem, jako jedną z pierwotnych podstaw zrzeszania się jed­ nostek w grupy społeczne. Mechanizm działania pokrewieństwa, czy raczej zachowania ludzkie, których przyczynę można widzieć w postulatach wynikających z określonego systemu po­ krewieństwa, stały się przedmiotem pracy Firtha. W kręgu jego zainteresowań znajdowała się przede wszystkim Oceania, gdzie przed 33 laty — na wyspie Tiko­ pia — przeprowadził badania tegoż zagadnienia. Podtytuł wydanej po raz pierwszy w 1936 r. książki (stanowiącej prezentację rezultatów tych badań) We, the Tikopia brzmi: Socjologiczne studium pokrewieństwa w prymitywnej Polinezji. Zawarta jest w nim reakcja na dotychczasowe metody badań problemu, sprowadzające się do uabstrakcyjniania pokrewieństwa, poszukiwania reguł organizacji i ich genezy. Podtytuł uzasadniony jest faktem, że autor przedstawia analityczne studium dzia­ łań ludzkich dla wykrycia wzajemnych relacji między członkami rodziny oraz w szerszym aspekcie: między grupami społecznymi i między jednostkami a gru­ pami. Jak bowiem twierdzi Firth, pokrewieństwo jest „reinterpretacją, w termi­ nach społecznych, faktów prokreacji i regularnego związku płciowego''. Płynie stąd przekonanie, że „naukowa definicja w i ę z ó w pokrewieństwa pomiędzy jednostkami oznacza nie tylko specyfikację genealogicznej więzi między nimi oraz terminów językowych użytych dla nazwania tych więzi, lecz także klasyfikację ich zacho­ wania w wielu aspektach życia" (s. 577). W części wstępnej autor przedstawia metody badań pokrewieństwa. T a k w i ę c wymienia podejścia: 1. rezydencjonalne — przez związki przestrzenne do poznania więzi p o k r e w i e ń s t w a ; 2. alimentárně — analiza wzajemnych świadczeń w sferze pomocy materialnej, pracy produkcyjnej, rytuału itp.; 3. poprzez kulturę mate­ rialną — badanie więzi ekonomicznych i produkcyjnych, zasad systemu własności, dziedziczenia, reguł obiegu i użycia dóbr materialnych w obrębie grupy krewnych; 4. lingwistyczne — analiza nazewnictwa jako punktu w y j ś c i o w e g o do określenia zasad wzajemnego postępowania w grupie krewnych; 5. biograficzne — k o n č e n - �RECENZJE 541 trujące się na tej części procesu socjalizacji jednostki, która polega na adaptacji do określonych reguł zachowania obowiązujących w grupie krewnych. Siłą rzeczy nie są i nie mogą to być podejścia wyłączające się, a jedynie punkty wyjścia kierunkujące dalszą interpretację na wybranym materiale źródłowym. Autor, jak twierdzi, wybrał pierwszą z wymienionych metod, chociaż nie ogranicza się tylko do niej jednej. Firth chciał stwierdzić, jak przestrzenne zgrupowanie Tikopia w do­ mach i wsiach jest skorelowane z ich związkami pokrewieństwa. Jako źródła służyły mu, w w i ę k s z y m lub mniejszym stopniu, plany domów i wsi, plany dy­ strybucji ziemi, genealogie i podania historyczne, terminy pokrewieństwa i roz­ mowy pomiędzy krewnymi, obserwacje i relacje z życia gospodarczego, rytual­ nego itp. Wyjściowe pytanie badawcze brzmiało: w jakich grupach żyją Tikopia, jakie są podstawowe zasady ich lokalnego grupowania się? Celem jego było m.in. wy­ izolowanie „podstawowej jednostki pokrewieństwa"', którą jest zgodnie z wnio­ skiem Firtha rodzina elementarna zamieszkująca w s p ó l n y dom rodowy. Wniosek ten, identyczny zresztą z wnioskami z prac terenowych Malinowskiego i Radcliffe-Browna, doprowadził później autora do przekonania o odwieczności tej formy rodziny. Dalsze badania poszły w kierunku poznania stosunków pomiędzy człon­ kami rodziny a członkami innych grup krewnych. Celem ich było wykazanie związku pomiędzy konkretnymi więzami genealogicznymi a zachowaniami w życiu codziennym — od strefy produkcyjnej aż po sytuacje zabawowe. Na marginesie warto zwrócić u w a g ę na interpretację często w Oceanii spotykanego zjawiska awunkulatu. Firth wyjaśnia go jako manifestację tendencji zwiększającej bezpie­ czeństwo kobiety w małżeństwie, specjalne zaś obowiązki wuja mają konserwo­ w a ć więzy dzieci z grupą matki, ponieważ umacnianie w i ę z ó w pokrewieństwa ma swoją konkretną funkcję służenia dobrobytowi społecznemu. Kolejnym zagadnie­ niem interesującym autora są stosunki między grupami krewnych (lineaże, klany) widziane poprzez pryzmat zachowań się ich przedstawicieli. Grupa rodowa u Tiko­ pia nie zawsze stanowi grupę lokalną. Można zatem o b s e r w o w a ć zjawisko rozpadu organizacji rodowej. Firth stwierdza, że wskutek małżeństw m i ę d z y k l a n o w y c h wyrasta współpraca gospodarcza i społeczna, która czyni wiezie wspólnoty teryto­ rialnej silniejszymi od więzi pokrewieństwa. Na koniec analizuje się stosunek jednostek i grup do podstawy gospodarczej ich bytu, mianowicie ziemi, ich reak­ cje na biologiczny aspekt płci. stosunek do wydarzeń o wartości ogólnogrupowej (małżeństwo, inicjacja). Firth skupił w i ę c swoją u w a g ę na działaniach członków społeczeństwa, na ich korelacji z innymi działaniami oraz na stopniu ich dostosowania do w y m o g ó w systemu pokrewieństwa (w tym ostatnim wypadku często stwierdza postępowania nonkonformistyczne, czego unikał Malinowski). Takie ustawienie badanego proble­ mu, porzucenie interpretacji instytucji rozumianych jako teoretyczne potrzeby ludz­ kie — o których można przecież wnioskować na podstawie obserwacji działań człowieka, nazwane zostało przez Daryll Forde'a funkcjonalizmem empirycznym. Firth stwierdza w konkluzji, że Tikopia wyraźnie opierają się na w i ę z a c h po­ krewieństwa dla wyjaśnienia określonych stosunków pomiędzy ludźmi, a także stosunku ludzi do rzeczy (tworzenie grup terytorialnych, stosunek do gerontów i wodzów, zasady władania ziemią itp.). Ten stan rzeczy służyć ma konformizacji do obowiązujących reguł życia społecznego. Jest to teza będąca wnioskiem logicznie w y p ł y w a j ą c y m z zaobserwowanej sytuacji, że tak organizacja terytorialna Tikopia, jak też organizacja życia gospodarczego oparte są w p o w a ż n y m stopniu (choć nie całkowicie) na kryterium pochodzenia rodowego. Autor zdaje sobie sprawę z tego, �542 RECENZJE że oprócz poczucia wspólnoty krwi stabilność organizacji społecznej broniona jest także przez inne zespoły idei reprezentowanych w społeczeństwie, np. system wie­ rzeń religijnych i magicznych, organizacja polityczna. Ograniczenie się więc do pokrewieństwa czy obowiązków przezeń nakładanych jako motywu działań w róż­ nych sferach życia, jeśli niekiedy nie prowadzi do symplifikacji obrazu życia spo­ łecznego, to zawsze pozostaje analizą jednego tylko jego aspektu. Firth widzi także równoległe działanie innych elementów struktury społecznej, co w p ł y w a na sposób sformułowania jednego z k o ń c o w y c h wniosków. Stwierdza on, że wiezie pokrewień­ stwa u Tikopia „służą jako kanały do komunikowania się członków społeczeństwa, jako ramy współpracy gospodarczej i społecznej oraz jako czynnik stabilności przerzucający most pomiędzy przeciwstawnymi interesami materialnymi" (s. 578). Ogólność tego wniosku, trudność w zrelatywizowaniu roli pokrewieństwa w speł­ nianiu wymienionych funkcji w stosunku do innych czynników, które je również pełnią, ogranicza możliwość zrozumienia stopnia i zakresu funkcjonowania pokre­ w i e ń s t w a jako regulatora stosunków społecznych. Stąd konieczność użycia nie­ ostrych pojęć przy formułowaniu wniosku. T y m niemniej studium Firtha jest interesujące jako reakcja na niekiedy zbyt formalne traktowanie pokrewieństwa w historii badań etnograficznych i demonstracja zdyscyplinowanego postępowania naukowego. Przekonanie Firtha, że system społeczny posiada swój termostat regulujący wszelkie odchylenia i utrzymujący stan stabilizacji (jak np. pokrewieństwo u T i ­ kopia), uległo zachwianiu po jego drugiej wizycie na wyspie w 1952 r. Zasada samoregulacji, jak i znane twierdzenie Malinowskiego o stosunku wzajemności mogły być podane w wątpliwość przez jego ucznia dopiero, gdy ten podjął się badania przemian społecznych u Tikopia w y w o ł a n y c h zderzeniem z kulturą euro­ pejską. Rezultaty tych badań przedstawił w drugiej recenzowanej pracy, której podtytuł brzmi: Ponowne studium społeczności polinezyjskiej po upływie generacji. Przez zmiany społeczne pod w p ł y w e m zderzenia kultur rozumie się zmiany w strukturze społecznej. Bowiem niedopasowanie do niej zachowań jednostkowych nie stanowi jeszcze zmiany rozumianej jako „social change", a jest jedynie wskaź­ nikiem jej nadejścia. Dopiero wprowadzenie i zinternalizowanie przez większość społeczeństwa nowych zasad zachowania się wobec ludzi i rzeczy oznacza taką zmianę. Jest nią np. przekształcenie się podstawowej grupy społecznej opartej na pokrewieństwie z wielkiej rodziny w elementarną. Nie znaczy to jednak, że sam termin może być rozumiany jednoznacznie. Przybiera on tak różne konotacje, jak wiele jest definicji struktury społecznej. Publikacja w y n i k ó w drugich z kolei badań terenowych wśród Tikopia nie stanowi zasadniczej zmiany zainteresowań autora w porównaniu z poprzednią. Z a ­ interesowanie aktywnością społeczną ludzi nie ustąpiło tu miejsca analizie struk­ tury. Stało się to dzięki położeniu przez Firtha akcentu na zdefiniowanym przez siebie aspekcie „social change", mianowicie „przemieszczeniu społecznym" (social movement), które związane jest nie tyle ze zmianą struktury, ile organizacji spo­ łeczeństwa (w znaczeniu, jakie tym terminom nadaje sam Firth). „Przemieszczenie społeczne" obejmuje dwa zagadnienia — ekologię społeczną i kadry ludzkie speł­ niające pewne role społeczne. Tak więc Firth badając zmiany w rozsiedleniu ludzi stwierdza przestrzenną ekspansję rodu, jego dezintegrację w wyniku oddzielnej rezydencji młodych małżeństw. Taki stan rzeczy (którego przyczyny są w książce problemem marginesowym) powiększa społeczną odległość pomiędzy składowymi grupy stanowiącej dawniej całość gospodarczo-obrzędową. Z drugiej strony wskutek „naturalnej sukcesji" następuje zamiana osób wypełniających pewne zinstytucjo- �RECENZJE 543 nalizowane funkcje bez zmiany ich samych. Nie jest to jednakże, jak się wydaje, tylko wymiana personelu, gdyż np. nowy przywódca — zastępując starego — wpro­ wadza w ł a s n e koncepcje stosunków społecznych. Te koncepcje wyrosły w warun­ kach zmieniającego się systemu wartości wskutek ożywienia kontaktów ze ś w i a t e m zewnętrznym. W omawianym przypadku autor usuwa w cień te kontakty twierdząc, że proces „przemieszczenia społecznego" jest wynikiem działania sił w e w n ę t r z n y c h . Toteż wyodrębnienie go jako oddzielnego aspektu „social change", być może po­ żyteczne z punktu widzenia metody badań, zaciemnia w gruncie rzeczy obraz prze­ mian społecznych w y n i k ł y c h ze „zderzenia kultur". Firth dał porównanie podobieństw i różnic dla dwu punktów czasowych w hi­ storii społecznej Tikopia. Jest to zatem studium dwusynchroniczne raczej, a nie diachroniczne. Tak więc kierunki rozwoju społecznego w okresie dzielącym badania mogą być jedynie odgadywane. Książka w gruncie rzeczy daje inwentaryzację indywidualnych faktów oraz ich porównanie ze stanem poprzednim. Co prawda fakty te ilustrują stopniowe internalizowanie przez członków społeczeństwa nowych zasad zachowania się, co jest fragmentem zjawiska zmiany, tym niemniej pozostają one tylko ilustracją procesu, który musi jeszcze otrzymać swoją specyfikację. Dla okresu dzielącego badania terenowe autor nie dał bardzo potrzebnego zestawu wy­ darzeń historycznych, dotyczących bezpośrednio życia Tikopia i ich kontaktów zewnętrznych. Mogłyby one posłużyć za podstawę do wykrycia regularności pro­ cesu zmian, który zachodził w tym czasie. Zanotowane przez Firtha wydarzenia wskazują jednakże na to, że organizacja społeczna Tikopia ulega pewnym powolnym i — w okresie pomiędzy ekspedy­ cjami — stale trwającym przekształceniom. Przede wszystkim w i ę c daje się zauważyć utratę kontroli rodu nad w s p ó l n ą ziemią. Indywidualizacja interesów ekonomicznych prowadzi do stratyfikacji społecznej opartej o posiadany areał uprawy. Proces rozwarstwiania społecznego, jak można się z materiału zoriento­ wać, jest skomplikowany, lecz niedostatecznie wyjaśniony. Wiadomo jedynie, że część przywódców rodowych znalazła się w grupie uprzywilejowanej. Status spo­ łeczny jednostek zaczyna być mierzony w e d ł u g ich stanu posiadania. Wprowadzenie administracji kolonialnej sprawiło, że instytucja przywództwa powoli traci swoje sankcje tradycyjne, zastępując je sankcjami administracji. Ekspansja pieniądza narusza dotychczasowy system wymiennej gospodarki towarowej. Autor jednakże nie daje odpowiedzi na to, w jakim stopniu to zaszło i jak się ten proces odbywa. Zajmuje się natomiast behawiorystyczną obserwacją stosunku Tikopia do pie­ niędzy, ich trudnościami w ocenie wartości monet, wreszcie samą czynnością k u ­ powania. Firth sygnalizuje też tendencje do rozszerzenia produkcji, eksportu towa­ rów i siły roboczej oraz ilościowy i asortymentowy wzrost popytu na dobra kon­ sumpcyjne. Nadal jednak są to zjawiska, które notuje się jako fakty społeczne równoważne pozostałym. Na zakończenie pracy w sposób w ł a ś c i w y antropologii stosowanej autor punk­ tuje najważniejsze zmiany, jakie były sygnalizowane na innych terenach przez podobne wydarzenia jak te, które stwierdził u Tikopia. Sformułowane one są w sposób użytkowy dla praktyków kolonialnych. Zjawisko „social change" jest niczym innym, jak procesem społecznym. I jako taki (jeśli się go widzi w kategoriach historycznych) ma swoje przyczyny, prze­ bieg oraz obserwowalne czy przypuszczalne rezultaty. Firth ograniczył się w za­ sadzie do analizy niektórych aspektów środkowego etapu tego procesu. B y ł o b y to do przyjęcia z metodologicznego punktu widzenia, gdyby traktował ten etap jako zjawisko ciągłe, produkujące swoje skutki, będące z kolei zaczynem nowych �544 RECENZJE zjawisk. Jeżeli jednakże — jak w przypadku recenzowanej pracy — analiza do­ tyczy zamkniętego okresu historycznego, który był w i d o w n i ą zmian strukturalnych, organizacyjnych i ideowych, nie można unikać opisu historycznego lub mówiąc innymi słowy — dynamicznego. Formy stosunków między ludźmi nie są trwałe (na tym przecież polega zjawisko zmiany), a zatem wszelkie zachowania się jedno­ stek, jeśli mamy je uważać za fakty społeczne podlegające analizie naukowej, muszą być relatywizowane do konkretnie istniejącej sytuacji historycznej. Niewystarczające jest powiedzenie, że zmiany następują jako rezultat „westernizacji", co w tym kon­ kretnym wypadku zawiera w sobie także pojęcie chrystianizacji. Polski termin „zderzenie kultur" już sam przez się narzuca konieczność postawienia sobie pyta­ nia: przed jakimi nowymi, nie znanymi sobie zjawiskami postawiona została spo­ łeczność pierwotna; w jaki sposób te zjawiska weszły w kontakt z kulturą tra­ dycyjną? „Westernizacja" to w ł a ś n i e rezultat kontaktu z tymi zjawiskami, z eko­ nomicznymi, politycznymi i religijnymi ideałami i celami obcej kultury. Jeśli nie znamy formy tych kontaktów, również znaczenie terminu „westernizacja" w tym szczególnym wypadku pozostanie dla nas niezrozumiałe. Nie tylko chodzi tu o kon­ takty. Zetknięcie się dwu s y s t e m ó w wartości tworzy konflikty. Zanim system ekonomicznie lub politycznie słabszy ulegnie, uruchamia i wprowadza do walki cały zespół tradycyjnych sił społecznych, które w tym wypadku m o ż e m y nazwać siłami konserwatywnymi. Firth przytoczył kilka przykładów konserwatywnej reak­ cji na wprowadzane zmiany, nie dostrzegł jednakże zjawiska walki, która — można to założyć — miała na pewno miejsce. Podobne do powyższych zarzuty stawiano już funkcjonalistom niejednokrotnie. T y m niemniej znaczna ich część pozostaje nadal aktualna, jeśli badając kulturę społeczeństw ludzkich patrzymy na jednostkę przede wszystkim jako na część składową społeczności rozwijającej się w zasadzie zgodnie z prawami historycz­ nymi. Rezygnując jednak z postulatu, aby przedstawiciele tej szkoły porzucili swój sposób widzenia społeczeństwa jako przedmiotu badań, uznać należy, że obie prace Firtha stanowią cenny merytorycznie i interesujący metodologicznie wkład do wiedzy o roli systemu pokrewieństwa w organizacji i funkcjonowaniu grup spo­ łecznych. Sławoj Szynkiewicz I . I . P O T I E C H I N : Formirowanije nacjonalnoj obszcznosti jużnoafrykańskich Bantu, „Trudy Instituía Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja". Nowaja Sierija, Moskwa 1955, t. 39. Praca ta powstała w związku ze wzrostem zainteresowań problemami afrykańskimi w etnografii radzieckiej, niejako na marginesie redagowania t o m ó w „Narody Afriki". Stanowi ona próbę wykorzystania dotychczas opublikowanych materiałów dotyczących Unii Południowej Afryki oraz protektoratów Suazi, Basuto i Beczuana i ustawienia ich w myśl założeń marksistowskich. Problem wysunięty przez autora: kształtowanie się jednolitego narodu bantuańskiego w procesie przemian gospodarczo-ustrojowych, jakim podlegała Po­ łudniowa Afryka, jest szczególnie skomplikowany. Terytorium to stanowi bowiem mozaikę nie tylko rasową, ale i etniozno-językową. Uprzemysłowione p a ń s t w o kapi­ talistyczne o rozwiniętym systemie administracyjnym spotyka się tu z pozostało­ ściami organizacji plemiennej, a wielkie obszary ziemi będące własnością planta­ torów niejednokrotnie sąsiadują z ziemiami będącymi we w s p ó l n y m użytkowaniu miejscowych plemion. �RECENZJE 545 P o d s t a w ą teoretyczną, na której oparł Potiechin swoje rozważania, jest stali­ nowska definicja narodu. W myśl tej definicji naród wyznaczają cztery najistot­ niejsze czynniki: wspólnota terytorium, życia ekonomicznego, języka i tzw. składu psychicznego, przejawiającego się w specyfice cech kultury narodowej. Jedynie k a ­ pitalizm stwarza warunki dla rozwoju wszystkich tych c z y n n i k ó w jednocześnie i stąd zgodnie z teorią marksistowską naród kształtuje się w okresie rozwoju stosun­ k ó w kapitalistycznych. Definicja ta — wyrosła z analizy stosunków europejskich — posłużyła autorowi za punkt wyjścia w analizowaniu zjawisk związanych z kształto­ waniem się narodu w specyficznych warunkach kapitalizmu kolonialnego. Omó­ wieniu tej specyfiki poświęca autor obszerne stronice. Kapitalizm w swojej wy­ kładni kolonialnej nie jest wynikiem organicznego rozwoju społeczeństwa miej­ scowego, lecz zjawiskiem sztucznym, narzuconym przez kolonistów europejskich W celu uzyskania nowych źródeł surowców, r y n k ó w zbytu i taniej siły roboczej. Nie musi też zdaniem autora u każdego z ludów podległych wykształcić poczucia świadomości narodowej. Należy więc każdorazowo poznać specyfikę w a r u n k ó w miejscowych. Analiza procesu kształtowania się świadomości narodowej wśród Bantu za­ mieszkujących Unię Afryki Południowej i sąsiednie protektoraty brytyjskie poprze­ dzona została kilkoma ważnymi rozdziałami wprowadzającymi do kwestii formowa­ nia się narodowości w ś r ó d poszczególnych plemion oraz charakterystyki społeczno- gospodarczej omawianego terytorium. Do pierwszej p o ł o w y X I X w. wśród plemion Bantu proces rozkładu w s p ó l n o t y pierwotnej i zróżnicowania społecznego poczynił już znaczne postępy. Można więc za­ obserwować wzbogacenie się w o d z ó w i starszyzny rodowej, początki zależności feu­ dalnej, wreszcie rozpad w s p ó l n o t y plemiennej na rzecz organizacji terytorialnej i tworzenie się w ł a d z y scentralizowanej. Dowodzą tego reformy podjęte przez wodza Zulusów, Czaki, oraz podboje zuluskie, które znacznie w p ł y n ę ł y na rozbicie jed­ ności plemiennej, mieszanie się plemion i języków, a w następstwie doprowadziłyby zapewne do wytworzenia się scentralizowanego państwa Zulusów. Proces ten za­ hamowała kolonizacja bursko-angielska w początkach X I X w., która zapoczątko­ w a ł a w ś r ó d plemion miejscowych długotrwały okres walk o niepodległość zakoń­ czony ich całkowitą klęską. Rugowanie Bantu przez kolonizatorów z ich ziem, masowe przemieszczania ludności, rozbicie dotychczasowych terytoriów plemien­ nych przez wielkie plantacje przyspieszyły rozkład pierwotnej jednolitości plemion. Część ludności zatrudnionej na plantacjach, fermach i w kopalniach utraciła wiezie ze swoimi plemionami. W rezultacie przemian X I X w., stworzenia granic kolonial­ nych i rozpadu wspólnoty plemiennej wykształciły się wśród Bantu zamieszku­ jących Południową Afrykę następujące narodowości o różnym zresztą stopniu skon­ solidowania: Zulu, Ksosa, Basuto, Beczuana i Pedi. Charakter stosunków społecznych panujących wśród tych plemion określa Potiechin jako feudalny, a poszczególne rezerwaty jako księstewka feudalne, których wodzowie stali się urzędnikami i pod­ ległymi reżymowi kolonialnemu. R e ż y m ten stworzył trudne i przeciwstawne m o ż ­ liwości dla dalszego rozwoju etnicznego Bantu. Ekonomiczno-Społeczną analizę Unii Afryki Południowej przeprowadza autor w oparciu o szczegółowe informacje statystyczne oraz ilustruje ją licznymi mapami i diagramami. Podkreśla rolę Anglo-Afrykanderów jako dwóch rządzących naro­ d ó w (posiadających w swoim ręku większość najurodzajniejszych ziem, przemysł, górnictwo, cały system handlu zagranicznego i w e w n ę t r z n e g o , transport), które mimo wzajemnych antagonizmów okazują absolutną zgodę w polityce rasowej dyskryminacji. Ludność tubylcza zgromadzona w rezerwatach, odczuwająca ogrom33 - Etnografia Polska T. V I I �546 RECENZJE ny brak ziemi masowo szuka pracy przede wszystkim w kopalniach i na planta­ cjach. Dyskryminacja Bantu uznana ustawowo przeniknęła we wszystkie dzie­ dziny życia publicznego i ma za zadanie ścisłe odgraniczenie czarnych od białych zarówno społecznie, jak i terytorialnie. Omawiając kolejno różne grupy etniczne zamieszkujące Unię Afryki Południowej {Anglików, Afrykanderów, tzw. koloro­ wych, tj. Hotentotów, Buszmenów, Hindusów, wreszcie Murzynów Bantu), autor każdorazowo stara s i ę nie tylko zobrazować ich wzajemny układ hierarchiczny, ale również podział społeczny w ramach każdej z grup oddzielnie. Opartą na powyższych podstawach dalszą analizę kształtowania się narodu wśród Bantu ustawia autor konsekwentnie na definicji stalinowskiej, rozpatrując kolejno każdy z jej członów. Stwierdza więc istnienie pewnego określonego terytorium Bantu, którego pro­ cent zaludnienia przez Murzynów jest największy na obszarach północnych i za­ chodnich omawianego terytorium. Pomimo znacznego przemieszania się różnych plemion łatwo wyodrębnić można określone terytoria etniczne Zulu, Ksosa, B a suto, Beczuana i Pedi. Wiele z tych terytoriów rozdzielają granice między Unią a protektoratami. Wspólnota ekonomiczna, następująca w ślad za wspólnotą terytorialną, jest w myśl teorii marksistowskiej czynnikiem decydującym o formowaniu się narodu. Wspólnota ekonomiczna tworzy się w procesie jednoczenia się r y n k ó w miejscowych we w s p ó l n y rynek narodowy, co w dalszym rozwoju pociąga za sobą specjalizację gospodarczą poszczególnych regionów, podział na w i e ś i miasto, wysoki rozwój gospodarki towarowej oraz stworzenie sieci komunikacyjnej, scalającej różne obszary kraju. Ilustrując powyższe zagadnienia konkretnymi danymi, autor udowadnia wspól­ notę ekonomiczną całego p a ń s t w a — Unii Afryki Południowej. Wszystkie terytoria etniczne łącznie z protektoratami znajdują się w stanie trwałej więzi ekonomicz­ nej i razem składają się na kapitalistyczny system gospodarczy. Specyfikę miej­ scowej sytuacji stanowi fakt, że system ten stworzyła nie miejscowa burżuazja bantuańska — nieliczna i bez w p ł y w ó w , lecz burżuazja należąca do zupełnie innej grupy rasowej i narodowościowej niż podstawowa masa robotników. Istnienie oddzielnych języków literackich każdej z grup narodowościowych nie prowadzi n a razie k u wytworzeniu się jednolitego bantuańskiego języka lite­ rackiego. Niemniej przewaga języków angielskiego i afrikaans jako j ę z y k ó w urzę­ dowych, nauczania itp. nie sprzyja również rozwojowi literatury w językach miej­ scowych, oo związane jest z małą liczebnością miejscowej inteligencji. Bliskie kontakty między przedstawicielami różnych narodowości w ośrodkach przemysło­ wych wskazują na to, że dalszy rozwój języków Bantu następuje raczej w kie­ runku ich zbliżenia niż oddalenia. Problem w s p ó l n o t y kulturalnej, tak istotny jako w y k ł a d n i a ideologiczna dla każdego formującego się narodu, został przez Potiechina potraktowany raczej w postaci zasygnalizowania niektórych problemów niż ich analizy. Wspólna kul­ tura narodowa zarówno dla wszystkich Bantu, jak i oddzielnych ich grup nie istnieje. Można jedynie zaobserwować w s p ó l n o t ę wielu cech kultury tradycyjnej, wyrosłej z gospodarki pastersko-kopieniaczej. W omówieniu w s p ó l n y c h cech kul­ tury tradycyjnej autor ogranicza s i ę jedynie do podania kilku najważniejszych zjawisk z zakresu kultury materialnej. W p ł y w y współczesnej kultury burżuazyjnej silne w ośrodkach miejskich przenikają stopniowo i do rezerwatów. Kultura w s p ó ł ­ czesnych Bantu przeplata w i ę c elementy współczesnej cywilizacji z przeżytkami �RECENZJE 547 przeszłości. Autor sygnalizuje również proces tworzenia się w ośrodkach przemy­ s ł o w y c h specyficznej kultury robotniczej. Rozdział dotyczący świadomości narodowej wykracza poza podstawę teore­ tyczną niniejszego studium i świadczy o zrozumieniu przez Potiechina, że naród to nie tylko grupa powiązana w s p ó l n y m terytorium, systemem ekonomicznym, językiem, kulturą, ale przede wszystkim świadomie deklarująca swoją przyna­ leżność narodową. Świadomość narodowa Bantu, rozwijana głównie przez miejscową inteligencję i drobną burżuazję, kształtuje się przede wszystkim w walce z białymi o równość społeczną i prawa polityczne, a co za tym idzie również o swobodę działalności ekonomicznej. Dążeniom tym przewodzą organizacje miejscowe, jak Afrykański K o n ­ gres Narodowy (zał. w 1912 г.), Związek P r z e m y s ł o w c ó w Handlowych (1919), Liga Praw Afrykańczyków (1929), wreszcie Komunistyczna Partia Afryki. Działalność tych organizacji w c i ą g a stopniowo pewne rzesze robotników. Odgrywają one do­ niosłą rolę unifikującą, gdyż w y s t ę p u j ą w imieniu wszystkich Bantu. Niestety autor nie jest w stanie odpowiedzieć na najważniejsze dla studium o kształto­ waniu się narodowości pytanie: w jakim stopniu poczucie wspólnoty wszystkich Bantu przeniknęło do szerokich mas ludowych. Sugeruje on, że odrębność naro­ dowościowa w rezerwatach sprzyja separatyzmowi regionalnemu. Ideologia w s p ó l ­ noty rozprzestrzenia się, brak jednak d o w o d ó w na to, że stała się ona własnością ogólną. Wnioski k o ń c o w e prowadzą ku n a s t ę p u j ą c y m stwierdzeniom: Współczesną spo­ łeczność Bantu stanowi społeczeństwo burżuazyjne z charakterystyczną dla struk­ tury społecznej krajów kolonialnych liczną klasą robotniczą i słabą burżuazja, przy w s p ó ł w y s t ę p o w a n i u przeżytków feudalizmu i ustroju rodowo-plemiennego. W ramach państwowości Unii Afryki Południowej nie ma żadnych danych ku temu, by utworzył się jeden naród złożony z Anglo-Afrykanderów, tzw. koloro­ wych i Murzynów Bantu. Normalny rozwój narodowości Bantu utrudnia dyskry­ minacja rasowa, odgórna polityka zachowywania dawnych form struktury spo­ łecznej oraz istnienie granic protektoratów rozdzielających jednolite terytoria etniczne. Czynnikami przemawiającymi za utworzeniem się jednolitego narodu bantuańskiego s ą : w s p ó l n e terytorium powiązane ekonomicznie w jedną całość, podobień­ stwa j ę z y k ó w i tradycji kulturalnych. Względy j ę z y k o w e mogą s i ę jednak przyczy­ nić do wyodrębnienia dwóch narodów — jednego mówiącego językiem suto (Basuto, Beczuana i Pedi) oraz drugiego m ó w i ą c e g o językami nguni (Zulu i Ksosa). Dotychczas w i ę c Bantu nie wykształcili jednolitego narodu. Łączy ich głównie wspólnota interesów w walce o równouprawnienie. Wyżej o m ó w i o n e studium łączy w sobie wady i zalety pracy powstałej w wy­ niku przestudiowania dużej ilości literatury oraz od charakteru tej literatury za­ leżnej. Stopień jej wykorzystania łączy się też ściśle, z założeniami teoretycznymi pracy. Rzuca s i ę w oczy szczegółowe opracowanie zagadnień ekonomicznych, przede wszystkim gospodarki p a ń s t w o w e j Unii Afryki Południowej, kapitalistycznego wy­ zysku różnych grup narodowościowych, systemu dyskryminacji rasowej. O wiele skromniej, zarówno w zakresie poruszanych w nich zagadnień, jak i materiału dowodowego przedstawiają się rozdziały poświęcone kulturze Bantu oraz ich wewnętrznej strukturze społecznej. Ogromna rola miasta i środowiska robotniczego jako bezpośrednio przejmującego tzw. kulturę burżuazyjną jest nie­ wątpliwa. Nasuwa s i ę jednak szereg pytań: w jakiej skali robotnicy murzyńscy są w stanie przyswoić elementy tej kultury, jak intensywne są kontakty m i ę d z y �548 RECENZJE ludnością wiejską a miejską, jak w p ł y w a na to gęstość zaludnienia, system komu­ nikacyjny, w jakim stopniu żywotne i dominujące są elementy tradycyjnej kultury i struktury społecznej, w jakim stopniu kultura Bantu jest kulturą bierną, jaki charakter ma proces uniformizacji kultury, wreszcie jak przejawia sie a k t y w n o ś ć kulturalna i społeczna inteligencji bantuańskiej? Jedynie odpowiedź na te pytania może bliżej wyjaśnić, czy można mówić o kształtowaniu się jednolitej kultury Bantu i w jakim kierunku proces ten przebiega. Szczegółowszych badań wymaga również problem kształtowania się świadomości narodowej. Stosunkowo mała ilość współczesnych studiów nad ludami Bantu, krytyczny stosunek autora do osiąg­ nięć naukowych szkoły funkcjonalnej w p ł y n ę ł y na to, że pomimo szerokiego wachlarza poruszonych w niej zagadnień praca ma charakter spojrzenia niejako „od zewnątrz" na szereg problemów, bez możliwości głębszego wniknięcia w ich istotę. Praca niniejsza zawiera w sobie również ciekawy problem teoretyczny, po­ stawiony przez autora na początku, a nie znajdujący swojej konkluzji we wnio-. skach końcowych: czy stosunki kapitalistyczne zawsze prowadzą do kształtowania się narodu? Według tez stalinowskich wspólnota ekonomiczna odróżnia naród od narodowości. Na omawianym terytorium występują narodowości powiązane ze sobą wspólnotą ekonomiczną w ramach jednego państwa. Nie wykształciły się w rezultacie ani jednolity naród, ani też kilka narodów bantuańskich. Przytoczony przez autora materiał jasno dowodzi, że prawa rządzące rozwojem społeczeństw europejskich mają odmienny charakter w wypadku społeczeństw kolonialnych. Jedynie uwzględnienie materiałów p o r ó w n a w c z y c h prowadzić może do bardziej generalnych w n i o s k ó w teoretycznych. Praca Potiechina jest ciekawym i cennym przyczynkiem do problemu kształtowania się narodu u współczesnych l u d ó w Afryki. Joanna Maciejewska N I E O P U B L I K O W A N Y M A N U S K R Y P T P R O F . К. MOSZYŃSKIEGO Kiedy w roku 1951 nakładem P a ń s t w o w e g o Wydawnictwa Naukowego ukazał się skrypt prof. Kazimierza Moszyńskiego, Ludy zbieracza-łowieckie, a stosunkowo w niedługim czasie potem wydano następny, poświęcony pasterzom, oczekiwaliśmy z niecierpliwością ostatniego z serii, omawiającego kulturę ludów uprawiających rośliny. M ó w i ę tu przede wszystkim o słuchaczach Studium Historii Kultury Ma­ terialnej U J , którzy w ó w c z a s zetknęli się z tymi zagadnieniami na w y k ł a d a c h i seminariach profesora. Niestety oczekiwana trzecia część serii skryptów nie uka­ zała się nigdy. Złożyło się na to szereg przyczyn, a wśród nich najważniejsza •— śmierć prof. Moszyńskiego. Ponieważ na kilka lat przed zgonem prof. Moszyński zlecił mi opracowanie redakcyjne owej trzeciej części skryptu, czuję się zobowią­ zany do napisania notatki informacyjnej na ten temat. Planowano opublikowanie 4 monograficznych opisów kultur egzotycznych z róż­ nych części świata. Miały one ilustrować rozmaite fazy rozwojowe tego stanu kultury, w którym człowiek przestał być koczownikiem i osiadłszy na jednym miejscu czerpie zasoby życiowe z uprawy roślin. Widzimy tu więc bardzo stosun­ kowo prymitywnych Indian z puszcz dorzecza Xingu, których gospodarka w dużej mierze jeszcze opiera się — obok kopieniactwa — na rybołówstwie i myślistwie. N i e w ą t p l i w i e w y ż s z e stadium stanowi szeroko rozbudowana i skomplikowana, choć oczywiście pierwotna kultura izolowanych w górzystej dżungli Papuasów. Dalej autor daje opis życia górali Assamu, plemion Naga, których wysokogórska kultura �RECENZJE 549 ulegała nieraz, w p ł y w o m cywilizacji Indii i Burmy. Na koniec mamy wreszcie obszerną monografię tradycyjnej kultury Murzynów Ewe i ich sąsiadów, żyjących od w i e k ó w pod przemożnym w p ł y w e m murzyńskich półcywilizacji Afryki Zachod­ niej. Monografie te oraz szereg podobnych, lecz dotyczących pierwotnych łowców, zbieraczy i pasterzy, miały niegdyś w e j ś ć w skład przygotowywanego przez prof. Moszyńskiego obszernego dzieła, omawiającego prymitywne kultury l u d ó w róż­ nych kontynentów. Wskutek wielu niezależnych od autora przyczyn w całościowej formie ukazał się jedynie wstęp, pt. Człowiek. Wspomniane na początku skrypty dotyczące zbieraczy, ł o w c ó w i pasterzy zawierają materiał przy krojony do ó w ­ czesnych programów Studium Historii Kultury Materialnej, a w i ę c pozbawiony większości rozważań na temat kultury społecznej i duchowej opisywanych prymi­ t y w ó w . T a reszta materiału pozostała w rękopisach nie wykorzystana. Pominięto też z konieczności ogromny materiał bibliograficzny. Inaczej jednak miało być z monografiami pierwotnych rolników i kopieniaczy. T u projektowano opublikowanie pełnego materiału zawartego w rękopisach łącznie z przypisami, uwzględniając wszystkie działy kultury. Każda z czterech prac u ł o ­ żona została w e d ł u g systematyki Kultury ludowej Słowian. Dzielą się więc one na trzy zasadnicze części: kulturę materialną, społeczną i duchową. Każdą z mono­ grafii otwiera w s t ę p , z reguły omawiający stan dotychczasowych badań nad daną kulturą i literaturą etnograficzną, wykorzystaną przez autora. Dalej następują ogólne charakterystyki środowiska geograficznego, stosunków językowych, antro­ pologicznych itp. omawianego obszaru. Najszczuplejsza objętościowo jest praca na temat kultury Indian z dorzecza Xingu w Ameryce Południowej. Pisząc ją autor w pierwszym rzędzie oparł się na dziele Karola von dem S t e i n e n a, Unter den Naturvoelkern Zentral-Brasiliens, wydanym w roku 1894, oraz M. S c h m i d t a , Indianer Studien in Zentralbrasilien, z roku 1905. O wiele obszerniejsza od poprzednich jest monografia kultury Papua­ sów. Omawia ona jedynie mieszkańców dawnych posiadłości niemieckich na tej wyspie oraz tereny należące do Australii. Do najważniejszych dzieł, na których oparł s i ę autor pisząc swe studium, należą: O. R e с h e g o, Der Kaiserin Augusta Fluss, wydane w roku 1913, rozprawa R. T h u r n w a l d a , Die Gemeinde der Banaro, z lat 1920—1921, H . D e t z n e r a , Vier Jahre unter Kannibalen, z roku 1921, dalej W. B e h r m a n n a , Im Stromgebiet des Sepik, z roku 1922, P. W i r z a, Daemonen und Wilde in Neuguinea, z roku 1928, rozprawy H . N e v e r m a n n a , wydane w latach 1939—1941, Die Kanumirebe und ihre Nachbarn i Die Sohur, a w pierwszym rzędzie monografia H . A u f e n a n g e r a i G. H o e t k e r a , Die Gende in Zentralguinea. Vom beben und Denken eines Papua-Stammes im Bis­ marck-Gebirge, wydana w roku 1940. Monografia P a p u a s ó w daje m. in. szereg niezmiernie ciekawych przykładów bogatego życia psychicznego tych ludów pry­ mitywnych, żyjących do ostatnich czasów w stadiach neolitycznej kultury. Z uwagi na ich olbrzymią izolację kultura P a p u a s ó w dostarcza szczególnie interesujących analogii dla archeologów. R ó w n i e interesujących analogii dostarcza trzecia z kolei monografia dotycząca kultury N a g ó w z Assamu. M. in. rzuca ona światło na genezę tzw. kultur megalitycznych. T u autor przede wszystkim wykorzystał prace austriackiego uczonego i podróżnika Chr. von Fuerer-Haimendorfa, zwłaszcza zaś jego książkę Die nackten Nagas, w y d a n ą w roku 1939, oraz szereg rozpraw Szwaj­ cara H . E . Kaufmanna, publikowanych w latach 1935, 1938 i 1939 w numerach „Zeltschrift für Ethnologie". Całość jest objętościowo nieco szczuplejsza od Papuasów. Największa ze wszyst­ kich jest monografia kultury M u r z y n ó w Ewe i ich sąsiadów. Posiada ona znacz- �550 RECENZJE nie rozszerzony wstęp. Autor zawarł w nim bowiem ogólne rozważania etnologiczne na temat stanu badań afrykanistycznych oraz typów kultur i półcywilizacji Czar­ nego Lądu. Zresztą również w czasie szczegółowego opisu kultury E w ó w wielo­ krotnie spotykamy nawiązania do dawnych p a ń s t w murzyńskich, jak Aszanti, Joruba, Benen czy Dahomej. Literatura, z której korzystał autor, jest szczególnie obszerna. Wymienię tylko parę najczęściej cytowanych dzieł. A w i ę c mamy tu książkę misjonarza J . S p i e t h a , w y d a n ą w roku 1906, Die Ewees. Schilderung von Land und Leuten in Deutsch-Togo, opracowane przez D. W e s t e r m a n n a życio­ rysy pięciu Murzynów z Togo i Beninu, Afrikaner erzählen ihr Leben, wydane w roku 1939 Togo-Erinnerungen R. К ü a s a, Togo R. B ü t t n e r a, D. W e s t e r ­ m a n n a Züge aus der Geschichte des Reiches Dahome, z roku 1941, Heeresge­ schichte der Voelker Afrikas und Amerikas A. von P a w l i k o w s k i e g o - C h o 1 e w y i wiele innych. W dobie dzisiejszej, kiedy ilość prac etnograficznych dotyczących różnych lu­ d ó w świata z roku na rok g w a ł t o w n i e s i ę powiększa, nie wydawane przez szereg lat prace niejednokrotnie „starzeją się". Prof. Moszyński zdawał sobie sprawę, że jego monografie napisane w latach czterdziestych w y m a g a ł y rozszerzenia i uzupeł­ nienia. Nie mogąc tego uczynić wskutek obiektywnych trudności, postanowił je opublikować w formie materiałowych skryptów. Jestem przekonany, że skrypt taki, z uwagi na starannie zebrany, usystematyzowany i naukowo naświetlony materiał przykładowy, miałby i dziś wielką wartość, w pierwszym rzędzie dla studentów etnografii i archeologii. Trudno bowiem o zrozumienie mechanizmu kultury bez znajomości podstawowego materiału faktycznego. Dostarczają go naturalnie etno­ grafowi i archeologowi mniej lub bardziej prymitywne kultury ludów egzotycz­ nych i tzw. tradycyjne kultury ludowe społeczeństw europejskich. Dobrze, jeżeli ó w materiał podstawowy potrzebny nam w danej chwili znajdujemy w jednym lub kilku opisach. Na ogół jednak rozsiany jest on w dziesiątkach monografii, arty­ kułów, rozpraw i notatek, w różnojęzycznej literaturze etnograficznej. Niejedno­ krotnie wyszukanie odpowiednich informacji wymaga nie tylko znajomości języ­ ków, lecz również — i to przede wszystkim — znacznej orientacji i wprawy. Umiejętności te student dopiero stopniowo opanowuje. Tymczasem omawiane tu monografie s t a n o w i ą ś w i e t n y zbiór materiałów zebranych z bardzo rozległej lite­ ratury. Gdyby doczekały s i ę wydania w formie skryptu, p o w s t a ł b y podręcznik b y ć może nieefektowny, „nienowoczesny", ale w rzeczywistości pożyteczny, a dla tych, którzy stawiają pierwsze kroki w dziedzinie etnografii i archeologii — ze wszech miar potrzebny. Leszek Dzięgiel É T U D E S R U R A L E S (revue trimestrielle ďhistoire, géographie, sociologie et économie des campagnes), Paris 1961, nr 1—3 (École Pratique des Hautes Etudes, Sjxiěme Section). Wśród wielu francuskich czasopism naukowych, które omawiają problemy inte­ resujące etnografów, należy zwrócić u w a g ę n a stosunkowo młode wydawnictwo (od 1961 r.) „Études Rurales", podjęte przez V I S e k c j ę École Pratique des Hautes Études paryskiej Sorbony, poświęcone historii, geografii, socjologii i ekonomii wsi. W skład Komitetu redakcyjnego czasopisma wchodzą znani w Polsce naukowcy francuscy: M. J . Berque, M . J . Brunhes-Delamarre, R . Boutrouches, F . Braudel, P. Coutin, R. Dumont, E . Julliard, J . Klaitzmann,M. Maget, A. Saurv, historycy, ekonomiści, etnografowie. Redaktorami czasopisma są profesorowie u n i w e r s y t e t ó w �RECENZJE 551 w Aix-en-Provenee i w Tuluzie, Georges Duby i Daniel Faucher. Sekretarzem redakcji jest bliski współpracownik znanego w Polsce antropologa i etnologa, pro­ fesora College de France, Claude LévinStraussa, kierownik prac w École Pratique, Isaac Chiva. W rozmowach z naukowcami polskimi zgłaszał on gotowość poświę­ cenia jednego lub nawet dwóch n u m e r ó w czasopisma zagadnieniom wsi polskiej. Z założeniami czasopisma i jego profilem zapoznajemy się we wstępie do pierwszego zeszytu, podpisanym przez obu redaktorów. Wysuwają oni przyjętą dziś również przez naukę polską zasadę badań kompleksowych. Czasopismo ape­ luje w i ę c do historyków, geografów, ekonomistów, socjologów, psychologów i do agronomów o połączenie w y s i ł k ó w poświęconych studium wsi, grup społecznych żyjących bezpośrednio lub pośrednio z pracy na roli. Redaktorzy nie zamierzają ograniczać tematyki „Études" do zagadnień wsi francuskiej, zamierzają udostęp­ nić ł a m y czasopisma naukowcom Europy Zachodniej, krajów śródziemnomorskich i w miarę możliwości rozszerzać grono swych autorów na dalsze kraje. Czasopismo ma b y ć organem dyskusji i spotkań n a u k o w c ó w francuskich z zagranicznymi ce­ lem skonfrontowania metod pracy i materiałów. Ma ono uwzględnić w swym programie wydawniczym zarówno t e m a t y k ę historyczną, współczesną, jak i wnioski perspektywiczne. Redakcja uwzględnia w swych założeniach jak najobszerniejszą bibliografię krytyczną i materiały informacyjne, zamierza inspirować nowe tematy badań i w s k a z y w a ć na środki ich realizacji. Z artykułów zawartych w 3 pierwszych zeszytach kwartalnika z 1961 r. zainte­ resować mogą etnografów artykuły następujące: E. J u 11 i a r d, Urbanizacja wsi w Europie pagnes en Europe occidentale), z. 1. Zachodniej (L'urbanisation des cam- M. M o s c o v i с i, Osobowość dziecka i środowisko rolnicze (Personnalité de 1'enfant et milieu rural), z. 1. M. D a u m a s, Gospodarstwo pasterskie we wschodnim Wysokim Aragonie (Le re­ gime pastoral du Haut-Aragon oriental), z. 3. P. I d i a r t, Dzierżawa i ustrój rolny w okręgu Faguibine (Métayage et regimes fonciers dans la region du Faguibine), z, 2—3. Wymienienie tych artykułów nie wyczerpuje zagadnień interesujących etnografa-historyka wsi zawartych w pozostałych artykułach wydawnictwa. Wymie­ niam je jedynie z uwagi na ich ogólny charakter i materiał p o r ó w n a w c z y z za­ kresu metodologii badań. E . Julliard, jeden z najlepszych w tej chwili na terenie Francji specjalistów zagadnień osadnictwa wiejskiego, profesor tzw. géographie humaine na uniwersy­ tecie w Strasburgu, podjął się oświetlenia palącego problemu urbanizacji wsi, wska­ zania najwłaściwszych dróg, na jakie powinna ona wkroczyć dla zapewnienia roz­ woju rolnictwa. W tym celu przeprowadza zaraz na w s t ę p i e swego artykułu klasy­ fikację t y p ó w ewolucji stosunków między miastem a wsią. Wyróżnia przykładowo trzy: 1. miasto żyjące z dochodów z ziemi, charakterystyczne dla południowej F r a n ­ cji, dla zachodniej Nadrenii i przede wszystkim dla nizinnej Langwedocji; 2. mia­ sto „wyspowe" bez przedmieść, jak współczesna Ankara czy starożytny Rzym, jak również miasta Ameryki Południowej nie m a j ą c e żadnego w p ł y w u na rozwój ich zaplecza terytorialnego; 3. miasta „urbanizujące" stanowiące centrum i źródło im­ pulsów gospodarczych i społecznych dla okolicznych wsi. Tylko ten trzeci typ urbanizacji charakterystyczny np. dla Szwajcarii stwarza system trwałych p o w i ą ­ zań pomiędzy urbanizuj ącymi s i ę osadami wiejskimi i najlepiej prowadzi do po­ stępu gospodarczego, do odzyskania w nowych warunkach gospodarczych i społecz­ nych zachwianego systemu równowagi pomiędzy różnymi ośrodkami miejskimi �552 RECENZJE a urbanizującą się wsią. Muszą być jednak zachowane dwa warunki: 1. istnienie silnego ośrodka dyspozycyjnego w stolicy regionu dla przekazywania do całego regionu najrozmaitszych usług; 2. przyjęcie dzięki takiemu układowi stosunków przez ludność wsi ogólnej kultury i zawodu, który układa 'Stosunki między tą lud­ nością a ludnością miasta na zasadzie równości. W przyswojeniu nowego stylu życia może przyjść z pomocą odpowiednia poli­ tyka ekonomiczna, poprzedzona szczegółową analizą sytuacji procesu przemian. T u ­ taj geograf może odegrać swoją rolę. M. Moscovici porusza się w kręgu zagadnień bardzo charakterystycznych dla zainteresowań nauki zachodniej. Są to zainteresowania problemem kształtowania się osobowości i jej powiązań z życiem środowiska społecznego i obrazem jego kultury. Zagadnienia te w y s t ę p u j ą c e od dawna w literaturze antropologicznej (tzw. antropologii społecznej i kulturalnej), zwłaszcza w nauce amerykańskiej, nie są obce również nauce francuskiej. W popularnych w tej chwili dla wielu dziedzin nauki francuskiej (etnografia, antropologia społeczna i kulturalna, tzw. géographie humaine) monografiach terenowych wsi i miasteczek rozmaitych regionów bardzo często prócz etnografa bierze udział przede wszystkim psycholog. W Polsce brak nam w tej chwili tak ścisłych powiązań pomiędzy etnografią a psychologią. O wychowaniu dziecka w środowisku wiejskim pisano u nas stosunkowo częściej w okresie międzywojennym. M. Moscovici n a w i ą z u j e do prac podjętych w Stanach Zjednoczonych A. P. na temat tzw. persannalité de base w stosunku przede wszyst­ kim do społeczeństw prymitywnych i do niektórych prac monograficznych francu­ skich, w tym zwłaszcza monografii L . Bernot i R. Blanehard poświęconej wsi francuskiej, Neuville. Przedstawia zagadnienia stosunku dziecka i środowiska spo­ łecznego, w jakim wzrasta w okresie pierwszych lat życia, okresie przedszkolnym, szkolnym — szkicując w bardzo ogólnych zarysach sytuację istniejącą we F r a n ­ cji, omawia również kilka przykładów szczegółowych i wysuwa postulat podjęcia studiów w tym właśnie zakresie. Artykuł M. Daumas wprowadza w metody pracy nad zagadnieniem specjalnie żywo interesującym w tej chwili środowisko naukowe polskie — pasterstwa gór­ skiego, zachowanego do dziś na terenie części Pirenejów. Interesują go zagadnie­ nia praw własności pastwisk (samorządowe, prywatne), rola organizacji pasterskich na terenie dolin oraz specjalny system powiązania rytmu uprawy położonych w gó­ rach pól ;z pasterstwem. Ostatnia z wymienionych prac umieszczona w dwu kolejnych zeszytach (arty­ kuł P. Idiart) dotyczy charakterystycznych dla niektórych okręgów rolniczych Su­ danu, a obcych innym terenom Afryki, starych s y s t e m ó w dzierżawy roli przynie­ sionych zapewne tutaj wraz z islamem. Jest przykładem jednego z kierunków, w jakim idą francuskie studia afrykanistyczne starające się odtworzyć istniejący stan prawny posiadania ziemi i strukturę społeczną wsi afrykańskiej (opartą m.in. również na zwyczajach różnych grup etnicznych) w przededniu zaplanowanego zagospodarowania opisywanych regionów. Pozostałe, nie omówione tutaj artykuły, zamieszczone w 3 zeszytach „Études Rurales" przedstawiają dużą mozaikę tematów, związanych z historią wsi różnych okresów historycznych i różnych regionów. Artykuły tego typu zamieszczone w z. 1: D. F a u с h e r, L'assolement triennal en France, P. de S a i n t - J a c o b , Mutations économiques et sociales dans les campagnes bourguignonnes á la fin du XVI s„ o m ó w i o n e zostały w recenzji J . Leskiewiczowej w „Kwartalniku H K M " (R. 10: 1962, n r 1—2, s. 209—211), podobnie jak dwa artykuły poświęcone zagadnieniom metodyki pracy, granicom stosowalności kalkulacji ekonomicznej do rolnictwa i fo- �RECENZJE 553 tografii lotniczej (J. K l a t z m a n n , Les limites du calcul économique en agricul­ ture i R. C h e v a l l i e r , Un document fundamental pour l'histoire et la géographie agraires: la Photographie aérienne). Zeszyt 2 przynosi artykuł G . D u b y dotyczą­ cy terenu poł. Alp w X I V w. (La seigneurie et l'économie paysanne. Alpes du Sud, 1938), J . A n n a e r t charakterystykę stosunków we współczesnym rolnictwie Belgii, nawiązującą zresztą do stosunków dawniejszych od X V I I w. (Repartition géographiąue des modes de faire — valoir en Belgique) oraz I. С. G . C l o s s - A r c e d u c o niszczeniu gajów (Sur la destruction du boccage). W z. 3 autorzy cofają się do problemów kolonizacji rzymskiej, R. C h e v a l l i e r , La centuration et les proble­ mes de la colonisation romaine, R. B o y e r , Un habitat rural gallo-romain ä SaintHermentaire (Commune de Draguignan, Var), m ó w i o uprawie oliwki na wsi Tunisu (G. G a l y , L e paysan et la technique en agriculture sěche: l'olivette de Sfax) i zno­ wu fotografii lotniczej w zastosowaniu do konkretnych studiów (na przykładzie bagna —• R. d ' H o l l a n d e r , Le marais poitevin). Uzupełniają rocznik ciekawe recenzje, noty bibliograficzne i informacje o działalności różnych ośrodków badań nad wsią (m.in. socjologii i ekonomii wsi holenderskiej i etnografii rolniczej w Nie­ mieckiej Republice Demokratycznej). Anastazja Kojdecka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d9d1b04bd103bc07005bb3f491565b1c.pdf 88ba135944695ab38e1621823ea136c8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:531 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:485 Title A name given to the resource Indeksy / ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7, s.555-582 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IND.EKS Y Wykonała Aurelia Podgórska INDEKS OSOBOWY Aaron, bp egipski 472 Abd ar-Rahman ibn Habib ibn Abi 'Ubajda 38 Abdul Aziz K h a n Panezai 368, 386 Abdurrahman, emir Afganistanu 365 Aboulféda (zob. też Abu Г-Fida) 46, 58, 62, 73, 83, 91, 95, 107, 112, 114—116, 118, 120, 136, 141, 144, 146, 148, 149, 162, 163, 166, 168, 176, 186 Abu 'Abdallah Muhammad ibn Baghano ( X I I I / X I V w.) 47, 145 Abu '1-Fida ( X I I I / X I V w.) 45, 47, 57, 62, 73, 83, 91, 95, 107, 112, 114—116, 118, 136 Abu Hamid ail-Andalusi 136 Abu 'il-Hasan Ali 137 Abu Ishák al-Farisi el-Istakhri patrz al-Istaehri Adali Morty M. G . 487 Adanson 59, 62, 67, 92, 103, 108, 111, 114, 121, 123, 142, 143, 160, 165, 166. 185, 186 Afenanger H . 549 Affonso I, król Konga ( X V / X V I w.) 521 Afrykańczyk Leon patrz Leon A f r y k a ń ­ czyk, także ai-Hasan ibn Muhammad al-Wazzan az Zajjati Agudvié J . 428 Ahmad M. 368, 394 Ah-moise (też Amazis), władca Egiptu (VI w. p.n.e.) 465 Alimen H. 274, 278-н281, 283 , 284, 287, 290 Almorawidzd 40, 41 Alvarez I X , król Konga 552 Amazis patrz Ah-mose Ammianus Marcelinus 466 Andrzejewski T. 496, 497 Annaert J . 553 Anton у Ferrandiz M. 428 Antoniewicz W. 212, 446, 527 ApoMonios 466, 497 Arfoousset T. 239 Arensberg С. M . 360 Arkell A. J . 35, 100, 122, 186, 507 Armstrong R. G . 59, 70, 89, 98, 128, 149, 188 Askia Muhammed 42, 48 Aujas L . 186 - al-Aiziza, władca Egiptu 45 Baines Т. 202, 230 Baker H . G . 52, 56, 60, 71, 89, 91, 102— 105, 152, 186 al-Bakri (el-Bekni) 37, 3 9 ^ 2 , 45, 47, 53—55, 62—64, 73, 77, 78, 84, 85, 99, 104, 110, 111, 114, 116—118, 120, 121, 123, 125—127, 129, 131, 136, 142—144, 150, 156, 158—160, 163—165, 167, 169, 170, 175, 177, 182, 183 Balicki J . 498 Bailsan F . 213, 214 Balzak H . 505 Baradiaran J . M. de 428 Barrow J . 195, 196, 239 Barth H. 42, 56—59, 64—66, 68—70, 72—75, 78, 79, 81, 82, 85, 89, 90, 92—39, 103— 106, 108—111, 114—119, 128, �556 INDEKSY 130—132, 135, 138—140, 143, 144, 148, 149, 152, 155—158, 161, 163, 164, 169, 172, 175, 177—182, 186 Baaciom W. R. 85, 87, 89, 101, 109, 127, 136, 144, 145, 149, 171, 186 Bastian 426 el-Batrawi A. M. 462 Baumann H . 68, 71, 87—89, 91, 92, 127, 129—132, 136, 137, 161, 178. 186, 199, 212 Bauton M. 500, 501 B a s i ń s k a B . 449 Behrmann W. 549 Berger F . 199 Bergson 514 Bernatzik H . A. 414 Bernat L . 552 Berque M. J . 500, 550 Bertin G . 196, 197 Berwiński R . 443 Białek C. 462 Bielawski J . 496 Biernacka M. 449 Blanehard R. 552 Bleek W. 196, 201, 209, 210, 228 Bleek W. H . G . 198 Bleiber F . 364 Błaszczyk S, 429, 443 Boas F . 24, 505, 509 Bocheński J . 498 Boglár L . 491, 492 Bois D. 85, 87, 89, 91, 93—96, 100—105, 108—110, 112,—118, 121, 123, 173 Bolivar J . 428 Bonaparte Napoleon I 465, 468 Bool 514 Bougainville 25 Boule M. 200, 201, 210 Boutrouehas R. 549 Bovill E . W. 37, 43, 187 Boyer R. 553 Boyev P. 462 Brandys M. 498 Braudel F . 550 Braun G. 414, 415 Breuil H . 274, 288 , 428 Briggs L . C. 64, 75—77, 113, 115, 124, 132—138, 147, 148, 151, 159. 169, 175, 176, 187 Birockelmann C . 44—48 Broom R. 198, 274 Broussaiis E . O. 112 Brown P. 59, 89, 98 Brunhes-Delamarre M. J . 550 Bugyi Z. 462, 463 Burkitt M. C. 198, 274 Burszta J . 442—444 Büttner R. 549 Cailié R. 90, 97, 101—103, 108, 111—113, 124, 127, 128, 130—132, 136, 145, 147— —150, 153, 154, 157, 158, 161, 167, 171. 173, 176—178, 180, 182, 187 Caille M. de la 238 Campbell A. 402 Campbell J . 239 Caroe O. 368, 394 Caskel W. 371 Caton-Tompson G . 290 el-Cazwini patrz al-Qazwini Cebertowicz R. 472 Chaldun patrz Ibn Chaldun Chałasiński J . 497 Chapelle J . 75—77, 99, 112, 113, 120, 140. 187 Charuzin N. 414 Chevallier R . 553 Chętnik A. 435 Chiva I . 551 Chodak S. 497 Christo! F . 195, 199 Cichowicz H. 443 Cichowicz W. 443 Ciszewski S. 443 Clapperton 55, 74, 76, 78, 93 , 96, 98, 99, 105, 107, 115, 116, 119—122, 130, 143, 162, 171, 187 Clark J . D. 206, 207, 236, 239, 274, 275, 278, 288, 290, 294 Closs-Arceduc I . C . G. 553 Coblentz A. 462 Cobley L . S. 56, 60, 71, 85—87, 89, 91, 96, 104, 105, 116, 152, 157, 163, 165, 187 Codirington 533 Cole F . C . 24 Colin G . S. 56, 91, 93, 95, 101, 102, 104, 108, 112, 113, 117, 122, 123, 173, 190 Coloimbani F . M. 110—112, 139, 141, 187 Colvocoresd P. 500 Comte 518 Conant F . P. 59, 70, 72, 109, 111, 135, 136, 162, 188 �INDEKSY 557 Cooke H. В. 274, 280 Coolłey W. D. 43 Coután P. 550 Czakł 545 Czeczot A. 464 Czekałło G. 498 Czekanowski J . 210, 462, 497 Dynowski W. 15, 446, 449, 458 Dziekoński Т. 429 Dzierżykray-Rogaisiki Т. 462, 463, 497 Dziewoński К. 446 al-Dżanahani al-Maghribi A l i 47, 67, 158. 160, 167 Dżyngis-Chan 537 Cwirko-Godycki M. 463 Eder X . F . 491, 492 Edrisi patrz al-Idrisi Elbo J . G. 410 Elkin A. P. 506 Ellenberger V. 194, 196, 201, 202, 214, 221. 222, 235, 236, 239, 244, 270 Elphistone M. 394 Elsěk 495 Enequist G. 407, 408 Engels F . 19 Épaulard A. 49, 189 Erikson 213 Evans-Pritchard E . E . 301. 303, 358, 359, 501, 511, 534, 539 Exell A. W. 162, 188 Dalziel J . M . 32, 71, 72, 85, 86, 89, 90, 92, 95, 101—103, 105, 108—110, 112, 113, 115, 117, 118, 121, 152, 153, 155, 157, 162, 164, 173, 174, 187 Dart 274 Daszewski W. 473 Daumas M. 551, 552 Davidson В . 499, 521—531 Davis J . A. 500 Davis K . 368, 394 Dąbrowski L . 472, 473 Delaforsse M. 43, 187 Delimat T. 448 Dembiński Т. 498 Demetrykiewicz W. 429 Demoiugeot E . 37 Denham 55, 74, 76, 78, 93, 98, 99, 105, 107, 115, 116, 119, 120, 122. 130, 143. 162, 171, 187 Desmoulines 196 Desraches Ch. 497 Detzner H. 549 ad-Dimaszqui Abdallah Mahommed (ed-Dimichqui) 47, 54, 62—64, 74, 76, 77, 84, 111, 118, 119, 125, 126, 148, 155, 156, 177, 187 Dobrowolski К. 493 Dornan 234 Doroszewski Т. 446 Dozy R. 56—58, 77, 95, 104, 109, 113, 114, 172, 187 Drapella A. 463 Duby G. 551, 553 ad-Dukkali A l i 47,-143 Dulcerto Angelino 40 Dumont R. 550 Dunn E . J . 229, 232, 234, 239, 242, 246, 250, 254, 262, 2,66, 270, 272, 276 Dürkheim E . 503, 505, 508—511, 518 Düben G . 414 Dydowiczowa J . 444 Fage J . D. 41, 43, 52, 74, 188, 488 Fagg B. 491 Fagnan E . 56, 58, 62, 64, 73, 77, 94, 126. 136, 156, 164, 188 Farda Sulajman 179 Fatima patrz ibn Fatima Fatymidzi dyn. 45 Faucher D. 551, 552 al-Faizari 31, 39, 41 Ferdinand К. 369, 370, 386 Fernandes Valentini (1500—1507) 36, 37, 58, 74, 75, 80, 84, 100, 105, 112, 123, 133—135, 141, 144, 145, 151, 166—168, 170 Feurer-Haimemdoirf Ch. von 549 Fiedler А. 498 Field H. 377 Firth R. 359, 539—544 Fischer 202 Fojtík К. 495 Forde D. 59, 70, 89, 98, 128, 149, 188, 358, 359, 501, 540 Fortes M. 301, 303, 333, 358, 501, 511, 512 Francoi 202 F r a n k D. S. 393 Frankowska M. 429 Frankowski E . 425—439 �INDEKSY 558 Framtz С. 500 Fraser-Tytler W. К. 368, 394 Freud 509 Fritsch G. 202, 209, 228, 230 Frobenius L . 199, 212, 293, 528 Gabe 202 Gajek J . 434 Gady G . 553 Gama Vascio da patrz Vasco da Gama Gamble D. P. 58—62, 67, 72, 82, 89, 92, 93, 97, 101, 103, 108, 111, 113, 115, 127, 146, 149, 158, 173, 175, 176, 181, 183, 188 Gardner 274 Gaudefroy Demombynes 109, 186 Gennep A. Van patrz V a n Gennep A. Georgios, bp 472 Ghunter A. 499 Giedwidź J . 498 Gieysztor A. 446 . Gjessing G . 401, 413, 417 Gluckman M. 358 Gładysz M. 494 Goeje M. J . de 187 Golberry S. M. X . 51, 121, 127, 158, 160, 177, 180, 181, 188 Gomes Diego 117 Goodwin A. J . 198, 274, 280, 281, 284, 286, 289 Gordon L . 499 Górny S. 463 Górski Т. 464 Grabowska Z. 429 Grabowski J . 433 Graebner 197, 202, 212 Griffith 470 Grimm H. 462 Grzędziński B . 498 Gsell S. 37, 38, 128, 188 Gunn H . D. 58, 59, 70, 72, 89, 93, 98, 109, 111, 130, 132, 135, 136, 162, 188 Gurwiitch G. 504 Gusinde M. 213 Gustaw Waza, król szwedzki 407 Haddon 198 Hadrian 466 Hadżi Hafizullah 383 Hadżib 137 Khan Aczakzai 367, Hahn Т. 228 Halpern J . 498 Hannon 36 al-Hasan ibn Muhammad al-Wazzan az-Zajjati patrz Leon Afrykańczyk Hatszepsut 472 Heckscher E . 408 Hejnosz W. 442 Herbst S. 446 Herodot 37, 96, 100, 118 Herskovits M. J . 359, 400, 423 Hoebel E . A. 359 Hoeppen E . C. N. 198, 276 Hoetker G. 549 Hogbin H . I. 21 d'Hollander R. 553 Hołub E . 229 Horak A. 493 Horak J . 493 Houdas O. 188 Houtema M. T. 186 Humlum J . 368, 369, 382, 386, 394 Hunter M. 500 Hunton 499 Hurwitz 213 Hutchinson J . 102, 103, 112, 121, 188 Ibn Bajtar 101 Ibn Battuta (ibn Batoutah) 40, 42, 48, 54, 57, 64, 68, 69, 71—74, 81—83, 85—88, 90, 92, 104—107, 110—114, 119—122, 126, 127, 129, 130, 133—139, 142, 145, 147, 148, 151, 154, 155, 158, 160, 161, 167—170, 172, 174—179, 181, 163—185. 188 Ibn Chaldun (Ibn Khaldoun) 156 Ibn Chordadhbeh 44 Ibn Dżuzajj 48 Ibn Fadl Allah al-'Omari patrz al-'Omari Ibn al-Fagih al-Hamadhani (Ibn a l - F a kih) 35, 44, 46, 52, 57, 63, 68, 90—92, 94, 95 Ibn Fatima 36, 46, 94, 148, 162 Ibn Hauqal (Ibn Haukal) 45, 117, 133, 165, 170, 176 Ibn Salid 43, 46, 47, 56, 83, 94, 104, 107, 115, 116, 119, 120, 141, 144, 146, 148, 149, 156, 162—166, 168 Ibn Wadhih (patrz ,al-Ja'qubi) 186 Idiart P. 551, 552 al-Idrisi (Edrisi) 46, 62, 64, 65, 69, 73, 77, �INDEKSY 80, 83, 97, 100, 103, 105, 106, 115, 119, 120, 131, 133, 135, 140, 145—149, 151, 156, 159, 166, 172, 175—177, 181, 182, 187 Immenroth 2й0 al-Isitachri (eł-Istakhri) 44. 45 Itkomen I. T. 398 Jackowski A. 433 Jackson 57 Jacobs M . 359 Jagła M. 444 Jakofoielski S. 496 Jan I I , król portugalski 35 al-Ja'qubi (Ibn Wadhih) 40—42, 186 Jaqut (Jacut) 45 , 46, 53, 57 , 62, 63, 65, 73, 75, 76, 91—95, 116, 118, 119, 122, 126, 131, 135, 165, 168, 170, 180, 189 Jasicki B. 462 Jasiewicz Z. 444, 445 Jastrdebowa 480 Jaszuński G. 498 Jesu, bp egipski 472 Jeziorkowska-Kołodziejska В. 429 Johannes, bp egipski 469, 470, 472 Johnson 202, 276 Jolly К . 290 Jones N. 274, 278, 280, 290 Julien Ch. А. 18 Julliard E . 550, 551 Kadlec V. 462 Kalouthas, bp egipski 472 Kamieński Ł. 443 al-Karkari, sułtan 148 Karol I X , król szwedzki 407 Katon 466 Kaufmann H. E . 549 Kcantuc J . patrz X á n t u s J . Kessing F . M. 359 Kimball Т. J . 360 King 274 K i r w a n L . P. 462 Klatzmann J . 550, 553 Knox 196 Kočka W. 399 Kojdecka A. 553 Kolberg О. 443 Kolenda J . 497 Konfucjusz 538 Kopczyńska-Jaworska В. 494 559 Korabiewicz W. 452 Kosibowicz E . 210 Kostka-Potoeki S. 464 Koswien M. O. 18 Kotula F . 444 Kotula T. 497 Kowalewski M. 357 Kowalik J . 534 Kowalska-Lewicka A. 494 Kraczkowski A. J . 44—49, 189 Krajewska J . 429 Kramers J . H . 189 Krige 274 Kroeber A. L . 358 Krzywicki L . 209, 233, 429 " Kutobel L . J . 42, 44, 52, 57, 91, 189 Kunderewicz C. 497 Kuper H. 358, 500 Kupdszewskl H. 497 Kutrzeba-Pojnarowa A. 435, 495, 506 Küas R. 549 Kühn H. 198 K w a ś n i e w s k i K . 444 Kwejt J . 446 Laibouret H. 39—41, 51, 87, 92, 108, 127, 130, 132, 158, 189 Laforgue P. 44 Lagercrantz S. 138, 189 Lajaille G. 111, 134, 188, 189 Lamplugh G . W. 276 Lamprey 196 Leach E . R. 531—534 Leakey L . 239, 526 Lebeuf J . P. 488 Lebzelter V. 213 Leca N. 82, 100, 127, 129, 189 Lech 448 111, Lennan Mc J . F . 506, 540 Leon Afrykańczyk (Jean-Leon rAfricain, al-Hasan ibn Muhammad al-Wazzan az-Zajjati) 31, 42, 48, 49, 53—55, 63, 65, 68, 69, 75, 83, 84, 98, 103—107, 116— —128, 130, 132—134, 137, 141, 143, 147, 150, 151, 158, 161, 164, 165, 167, 170— —173, 175, 176, 180, 181, 183, 189 Leon X , papież 49 Leopold I I , król belgijski 523 Leprieur 67 Lepsius R. 196 Lera 25 �560 INDEKSY Leroi-Gourhan A. 203, 204, 237 Laskiawiczowa J . 552 Lévail'lant F . 195, 239 Levers 532, 533 Levin M. G . 105 Lévi-Strauss С. 24, 25, 358, 503, 506—520, 551 Levy-Brühl L . 503, 505 Lewicki Т. 31, 38, 46, 191, 496 Lewiński J . 210 Lichtenstein H . 239 Linage J . de 497 Linton R. 400 Lipiński 443 Lisakowiski J . 444 Livingstone D. 202, 230 Lloyd L . C. 198 Lorentz S. 446 Loth J . 210 Loth L . 452 Lothe H. 189 Lothian A. C. 365 Lowe R. C. van 198, 274, 280, 283, 284, 286, 287, 357 Lumsden H . B . 368, 394 Lumumba 499 Lund P. S. 360 Luschan F . van 202 Mac Gregor С. M. 368, 394 Mac Guckin de Siane patrz Siane de Macartney 195 Macůrek J . 493 Maget M. 550 Maigret J . 141, 169, 189 Mair L . P. 369 M. Akram K h a n Panezai 367 Makulski K . 192, 445, 448, 479, 481—487, 515 Malan B. D. 274, 280 Malfante 155, 159 Malicki L . 429, 435, 444 Malinowski В. .21, 357, 400, 403, 428, 504, 505, 508—512, 534, 540—542 Manker E . 402, 404, 405, 413—416, 419 Mansa Musa 47, 137, 138 Mansa Sulajman 83, 177 Mantel-Niećko J . 496 Manteuffel J . 464, 497 al-Maqrizi 58, 114, 120, 135 Marensky A. 228 Markham S. F . 449 Markowska D. 448, 449 Markowski В . 373, 376, 388 Marks К . 505 Maron S. 368 Marquart J . 35, 38, 40, 43, 44, 120. 189 Marschal-Thomas E . 213 Martin C. J . 299 Martini F . H. W. 186 Marty P. 33 al-Masudi 31 Matwiejew W. W. 42, 44, 52, 57, 91, 189 Mauny R . 32, 42, 44, 46, 51, 56, 60, 61, 67, 71, 72, 76, 90, 100, 115. 117, 118, 155, 157, 159, 162, 164, 171, 172, 185, 189 Maurizio A. 66, 67, 82, 86, 179—181, 189 Mauss M. 505 Mehren M. A. F . 187. 189 Meinhof 196 Menghin O. 199 Meirleau-Ponty M. 505 Meysner-Roztworowska M. 429 Miasina E . N. 421 Miazgowski B . 498 Michalski J . 483 Michałowski К. 462, 464—466, 468—470, 472, 497 Mikulscy M. i Z. 368 Milewski J . 49.9 Milewski T. 210, 241 al-Miljani (al-Multani) 47 Mir Mahmud 464 Mischlich A. 70, 90, 104, 117, 125, 128, 130, 132, 149, 153, 159, 169, 173, 176, 189 Moffath R. 239 Monduit J . 204 Monod T h . 189 Monteil Ch. 68, 93, 106, 111—155, 183, 190 Morgan L . H . 426, 540 Moscovici M . 551, 552 Moszyński K . 210—212, 217, 220, 226, 377, 426, 496, 503, 548, 550 al-Muhallabi 43, 45—47, 53, 57, 62, 63, 65, 73, 91, 93, 95, 112, 114, 118, 131, 135, 170, 180 Muhammad ibn Jusuf ibn al-Warraqa 45 Mulanda F . 475—478 al-Multani patrz al-Miljani �INDEKSY Murdock G . P. 41, 52, 56, 60, 71, 89, 91, 95, 103, 108, 109, 152, 190, 357 Münzer 171 Nachtigal G. 58—61, 65, 70, 74—81, 85, 89, 90, 93, 94, 96, 99—101, 104, 109, 111—116, 119, 123, 128, 130—133, 135, 137, 138, 140, 142, 143, 147, 149, 150, 152, 154, 157, 162, 164, 165, 169, 173, 174, 177, 179, 181, 182, 190 Nachtigall H. 371 Nadel S. F . 358, 359, 501 Nadir-Szaeh 364 Neerasov O. 462 Neferhotop 496 Nevermann H . 548 Neville 274 Nickul K . 399, 411, 415 Niedemayer O. von 394 Nkrurnah K . 499, 501 Obare Nyaruoth 309, 312, 321, 330, 333 Oberg K . 359 Obenmeier H . 198 Ochanda 339 Olderogge D. A . 196, 197, 4 7 9 ^ 8 2 Olekiewicz M. 463 Olędzka H . 448 Olędzki J . 448 Oliver R. A. 488 Olivier G. 462 Olszewska-Dyoniziak B . 520 al-'Omari 40—12, 47, 48, 53—55, 63, 65, 68, 70—73, 76, 79—81, 87, 88, 92, 95— —97, 100—104, 107—110, 114—116, 119—121, 125—127, 129, 131—135, 137—140, 143—145, 153—155, 159, 163, 168, 170, 174, 175, 183—186 Oqby ibn Nafi' 37 Othman al-Kanemi 70 Oudney 55, 74, 76, 78, 93, 96, 98, 99, 105, 107, 116, 119, 120, 122, 130, 143, 162, 171, 187 Owidiusz 466 Paine R. 398, 401, 408 Palgrav W. C. 231 Panek S. 462 Paprocka W, 449 Park Mungo 80, 82, 114, 145, 147, 149, 153, 155, 171, 182, 183, 190 Passarge S. 229, 231 36 — Etnografia Polska, Т. V I I 561 Pátkova J . 495 Paulhan F . 432 Pawlikowski-Cholewa A. von 550 Pazdur J . 494, 495 Pehrson R . 401, 408, 413, 417, 420 Peringuey 200, 274, 286 Perrier de la Bathie 87 Perrin N. 368, 394 Petrażycki L . 505 Petras bp 471 Philip J . 239 Piddington R. 358 Pienar S. 500 Pieris 533 Pietkiewicz К. 445 Rietruszyńska 443 Pikulin M. G. 394 Puszczykowa I . 496 Pittard E . 200 Pliniusz 93, 121, 466 Podolak J . 494 Poirier J . 203, 204, 207 Pomianowska W. 445 Poniatowski S. 429 Porteres R. 32, 56, 61, 66, 71, 190 Potiechin I . I. 231, 479—481, 544—548 Poutrin 202 Poutzin 202 Pöch 202 Prokopczuk J . 498 Ptolomeusz 37, 38 al-Qalqaszandi 48, 76, 103, 115, 116, 137, 138, 162—164 al-Qazwini (el-Cazwini) 47, 63, 67, 92, 140, 158, 160, 167, 168, 170, 176, 187 Rackow E . 371 Raczyński R. 462 Radoliffe-Brown A . R. 333, 358, 501, 505, 507—510, 512—514, 534, 540, 541 Rai Jamiat R. B . 368, 394 Rajt M. W. 481 Ratzel F . 196 Reche O. 549 Redfield R. 400 Rehman A. 209, 211, 213, 229 Reinaud M. 46, 101, 102, 166, 186 Reinhardt R. 56, 60, 72, 75, 84, 85, 88, 91, 94, 96, 100, 101, 105, 108, 112, 115, 162, 164, 182, 190 �562 Renaud H. P. J . 56, 91, 93, 95, 104, 112, 113, 117, 1212, 123, 173, 190 Revo! 33, 144, 146, 149, 190 Richards A. G . 500 Richards A. J . 202, 358, 359 Rippen В. van 229, 235 Rivers W. H . R. 357 Rivet P. 492 Riviere G. J . 431 Roberty С. 105, 106, 108, ПО, 112, 115, 119 Robinson J . A. 368, 394 Roger I I , władca sycylijski 46 Rolfs G. 70, 74, 75, 99—101, 104, 107, 111, 119, 128—133, 138, 149, 163, 173, 190 Roosevelt T h . 25 Roquette-Pinto 25 Rosner ,S. 498 Rouch J . 41, 69, 72, 74, 82, 92, 97, 125, 142, 143, 147, 161, 190 Rousseau J . J . 313, 503, 514 Różbicka L . 462 Ruong I. 413, 417—419 Russell T. A. 56, 85, 89, 190 Ryan 533 INDEKSY 108, 113, 109, 169, 114, Sada Asquaye 487 Sa'id patrz ibn Sa'id Saint Jacob P. de 552 Saint Perier R. de 200 Sampson A. 500 Sanchez у Sanchez D. 428 Sandor I . 491 Saurv A. 550 Schapera I . 198, 200, 210, 213, 214, 229, 236, 239, 358, 359 Schebesta P. 203 , 204 Schefer Ch. 49 SchManter 202 Schmidt M. 549 Schmidt P. W. 202—204, 207 , 210 Schoefield J . F . 274, 286, 290, 291 Schweinfurth G. 60, 66, 202, 228 Sefania Abungu 330 Seligman C. G . 198, 210 Sergeev M. A. 405 Setos I I , faraon 470 Seweryn Т. 435 Shapiro Н. 358 Shrubsall F . 196 Siemaszko A. 472 Sikora P. 462 Skorow G . S. 480 Slane de 142, 186 Snowden J . D. 60 Sobczenko A. J . 481 Sobieski M. 432 , 443 Solías 200, 274 Souithall A . W. 359 Spanrmann A. 238 Spleth J . 549 Sprengel M. C . 189 Staňkova J . 495 Stanley H. M. 523 Stanton W. R. 56, 61, 71, 91 Stefanos, bp egipski 472 Steinen К. von den 2,5, 549 Stelmachowska В. 443 Stenn В. J . 359 Stolarczyk H. 462 Stołyhwo Е. 462 Stopa R. 209—211, 213, 462, 496 Stawę G. 197, 198, 209, 210, 229, 234, 235, 239 Strabon 67 Strelcyn S. 460, 461, 482, 496 Strouhal E . 462, 463 Suchý J . 462, 463 Su-ma Czien 538 Sychta B. 435 Sykes P. 368, 394 Szams ad-din ad-Damaszqi 47 Szczurkiewicz T. 357 Szolc-Rogoziński 452 Szwaykoiwska I. 463 Szweykowski W. 462, 463 Szyfelbejn-Sokolewicz Z. 458 Szymański E . 498 Szymański Z. 4,99 Štika A. 494 Świirko S. 445 Taczanowski W. 452 Talko-Hryncewicz J . 426 Tanner V. 403, 407 Taubenschlag R. 497 Taylor 540 Tegengren H. 402, 406 Teliga J . 472 Theal M. 241 �INDEKSY Thevet 25 Thomas E . 225, 226 Thompson L . 246 Thurnberg Ch. P. 239 Thurnwald R. 549 Thurnwald S. 68, 7.1, 87—89, 91, 92, 127. 129—132, 136, 137, 161, 178, 186 Tilke M. 377 Tin Hinan, królowa egipska 118 • Tobias P. V. 204—206, 213—216 Toemen M. J . 213 Toit A. L . du 274, 276 Tołstow S. P. 21 Tomic P. 493 Tonder P. W. van 290 Toupet Ch. 92, 118. 177, 190 Trajan 466 Trever 213 Trochain J . 62 Turanówna J . 429 Turski H. 499 Tylor 426 563 Waligórski A. (też: W. A.) 299, 487—492, 500 Wanke A. 462 Warner W. L . 360 Wasiliewa G. P. 375 al-Watwat 47 Wells L . H. 206, 207, 2,13, 247, 280, 290 Wespaizjan 497 Westermann D. 41, 44, 68, 71, 87—89, 91, 92, 127, 129—132, 136, 137, 161, 178, 186, 190, 199, 549 Whitaker I . 401, 413, 420, 421 Wieprzewski M. 463 Wierciński A. 462 Wilber D. N. 368, 369, 394 Williams 213 Wilks I . 36, 190 Wilson M. 358 Wirza P. 549 Wissman 202 Witruwiusiz 466 Wittfogel K . A. 531, 534—539 Wood S. 500 Urvoy Y . 44 Xántus J . 491, 492 Van Der Stele 238 Van Gennep A. 506 Vasco da Gama 37, 236 Vasilevic G . M. 405 Vavilov N. I . 60 Vendeix M. J . 68, 190 Verneau R. 200, 201 Vielrose E . 498 Vincent P. 368 Y v e r G. 37, 42, 43, 190 Zajączkowski A. 358. 497 Zaręba L . 498 Zastow 231 Zawadzki A. 446 ZnamierowiSka-Prüfferowa M. 442, 444 az-Zuhri 45, 162—164 Wagner G . 310, 359 Waitt A. W. 85, 87, 190 INDEKS Zemo-Żejmis M. 464, 497 NAZW GEOGRAFICZNYCH Abalessa, m. w krainie Hoggar (Algieria) 118 A b e c h é m. patrz Abesze Abesze, m. w krainie Wadaj (Rep. Czad) 99, 100 Abisynia 60, 66, 121, 284, 452, 480—482 Abou Simbel (Abu Simbel) m. nad Ni­ lem, w Egipcie, p o w y ż e j Assuanu 465, 469, 472, 473 Abzar m. i(Rep. Czad) 147 I ETNICZNYCH Achipawa patrz Aczipawa (też Atshefa) Aozipawa (Achipawa, Atshefa) m. na pn. wschód od ś r o d k o w e g o biegu rz. Nigru 59, 136 Adamaua (Adamawa) kr. (Nigeria) 66, 90, 104, 178 Adamawa patrz Adamaua Addis-Abeba m. (Abisynia) 482, 490 Adrar (mauretański) góry, zwane też Bafur lub Baffor, wg źródeł arabskich �564 INDEKSY Dżabal Lamťuna (Mauretania) 33, 74, 75, 80, 84, 118, 140, 141, 151, 162, 168 Afganie 369, 370 Afganistan 363—366, 368—371, 373, 376, 380—382, 384, 386—388, 393 a-Farwijin (wg al-Bakriego kraina w Za­ chodniej Afryce) 170 Afridi, ,pl. w Afganistanie 370, 382 Afryka 31—360, 449—491, 495—501, 521—531, 544—548 <zob. też Bilad as-Sudan) — Południowa 192—298, 499, 500, 529, 544 — Południowo-Zachodnia (teryt. manda­ towe ONZ pod administracją Unii Pd. Afryki) 230, 480 — Północna 31, 37, 3 9 ^ 1 , 45, 48, 72, 73, 75, 84, 85, 95, 99, 199, 211, 212, 371, 496—499 — Północno-Zachodnia 31—191, 486, 527—531, 549 — Środkowa 60, 86, 89, 91, 104, 210, 497, 499, 521, 527 — Wschodnia 36, 102, 199, 211, 212, 284, 292, 294, 306, 351, 355, 455, 480, 499, 500, 529, 530 Afrykanerzy (Afrykanderzy) 227, 545—547 Afrykańczycy 345, 351, 441, 489, 500 Agades m. i okolica (Rep. Niger) 59, 79, 122, 123, 126, 128, 132, 169, 179, 181 Agadez kr. i okolica, królestwo berber­ skie w X V I w., też A i r (Rep. Niger) 122, 132 Agisymba kr., wg Ptolemeusza (Rep. Czad) 37 Ahafo m. (Ghana) 35 Ahaggar płaskowyż, zob. też Hoggar {Algieria) 64, 98, 124, 147, Air (Hajr, Hir lub Kahir, czasem Aga­ dez — od miasta tej nazwy) (Rep. Niger) 33, 42, 48, 55, 59, 64, 65, 74, 107, 126, 132, 134, 143, 144, 148, 175 Aix m. (Francja) 483, 551 Ajuni, p ó ł w y s e p u ujścia rz. Senegal (Fed. Mali) 125, 129, 144 Akan, grupa pi. w Gwinei (zob. też Anyi oraz Aszanti) 88 Akjoujt okolica (Mauretania) 38 Akra m. (Ghana) 487, 490 Akżużt patrz Akjoujt Aleksandria m. (Egipt) 465, 466, 468 Aleksandria Arachoton m., n. hist., patrz Kandahar Alexandria patrz Aleksandria Algier m., kr. (dzis. p a ń s t w o Algieria) 33, 37, 121 — m. obecne (Algieria) 483 Algieria (też Algeria) 74, 93, 94, 109, 120, 480, 481, 498 Alicadale, ni. w K r a j u P r z y l ą d k o w y m (Związek Pd. Afryki) 286 Almeria m. (Hiszpania) 145 Alpy góry 553 Amada, m. w Nubii (Egipt) 469 Ameryka 21, 26, 32, 51, 87, 185, 399, 500; zob. też Nowy Świat — Południowa 185, 491, 522, 548. 549, 551 — Północna 491, 522 Amerykanie 401 Anbija, kr. w zachodniej Saharze (n. hist.) 41 Anglia patrz Wielka Brytania Anglicy 195, 198, 364, 365, 401, 475, 546 — osadnicy 194, 545 Angola (kol. portugalska) 238, 452, 480, 521, 522, 525 Anibe, m. nad Nilem w Nubii (Egipt) 469 A n j i pl. patrz Anyi Ankala pl., mieszk. Kanem (Rep. Czad) 135 Ankara m. (Turcja) 551 Anuradhapura m. i(Cejlon) 531 Anyi pl., należą do grupy Akan (Gwinea) 88 Aouker patrz Aukar Arabia 112, 529 Arabowie 34, 37, 38, 46, 56, 72, 73, 77, 78, 81, 86, 94, 97, 99, 101, 108, 115, 117, 120, 128, 162, 163, 172, 173, 291, 300, 480, 530, 539 — Szua 78 Arabskie Morze 364, 381 Arachozja kr. (Afganistan) 364 Araon patrz Araouan Araouan (Araon, Arawan) rn. i płasko­ wyż, w Zach. Sudanie (Fed. Mali) 84, 133, 141, 150, 171 Arawan (zob. Araouan) 172, 180 Arguem (Arguin), wyspa u w y b r z e ż y �INDEKSY Mauretanii (na południe ad Capo Blanco) 36 Arguin patrz Arguem Aribinda rn. (Górna Wolta) 59, 96 Aruwimi rz. (Kongo) 497 Asben, góry w Air (Rep. Niger) 179 Assam okolica (Libia) 548, 549 Assuan m. (Egipt) 479 Aszanti pl. (Gwinea) 88, 171, 497, 550; zob. Akan Ateny m. (Grecja) 468 Athribis m. (n. staroż.), zaplecze gospo­ darcze starożytnej Aleksandrii (Egipt) 465, 466, 471 (zob. też Tell Atrib — n. obecna) Atlantyk patrz Ocean Atlantycki Atshefa patrz Aczipawa Audaghast, m. na płaskowyżu Rkis (Ma­ uretania) 41, 54, 57, 58, 62, 73, 74, 85, 91, 104, 107, 112, 114, 118—121, 125, 129, 133, 141, 160, 165 — p a ń s t w o 41, 54, 63, 95, 129. 175 Audzila patrz Augila Auelimmidzi (Auelimmiden, Iullimiden) grupa pl. tuareska w rejonie Tad­ mekki (Algeria) 57, 61, 69, 74, 78, 79, 84, 98, 106, 108, 169, 177; zob. Berbe­ rowie Auellimidzi patrz Auelimmidzi Auen, pl. buszmeńskie z okolic jez. Ghanza (Związek Pd. Afryki) 204 , 205, 213, 215, 216 ' Augham, rn. w Zach. Sudanie (Fed. Mali) 64 Augila т . , oaza w pd. Cyrenajce (Libia) 67 Aukar kr., najstarszy ośrodek polityczny hist, państwa Ghana, na pograniczu dzis. Algierii i Zach. Sudanu (Fed. Mali) 39 Aulil (Ulil) т . w pobliżu ujścia Senega­ lu, na wybrzeżu morskim (Fed. Mali) 144, 146, 165, 166; zob. też Gandióle Aulliminden patrz Auelimmidzi Australia 26, 428, 508, 549 Australijczycy 212, 512 Avignon т . (Francja) 479 Aizelick rn. (Zach. Sudan) 42 Azeneghes (Azenegues, Azenegowie) pl., mieszk. pogranicza pd. Mauretanii 565 z Senegalem i Sudanem Zach. 58, 75, 144; zob. też Zenaga Azja 23, 26, 48, 66, 95, 96, 100, 104, 105, 201, 208, 292, 371, 430, 530 — Południowa 32, 51 — Południowo-Wschodnia 36, 51, 171 172, 185, 200 — Północna 23 — Północno-Wschodnia 23 — Przednia 117, 199, 528 — Środkowa (Centralna) 46, 392 — Wschodnia 86, 116 — Zachodnia 199, 366 Badabuni (Badamuni) т . , oaza (Rep. Niger) 172 Badakszan kr. (Afganistan) 388 Badamuni patrz Badabuni Baele, mieszk. Rep. Czad na pograniczu z Rep. Sudan 78, 112, 131, 133, 135, 182 Baele kr. (Rep. Czad, pogranicze sudańskie) 93, 109; zob. też Ennedi Baffoir góry (zob. Adrar mauretański) 75, 80, 84, 118, 151 Baffor (Bafur), mieszk. gór o tejże na-, zwie (Mauretania) 33 Bating rz., lewobrzeżny dopływ Senega­ lu (Gwinea) 51, 63, 180 Bafur góry i pl. patrz Baffor Baghena kr., wchodziła 'w skład hist, państwa Ghana (pd.-zach. Sahara) 66, 68, 139 Bagirmi kr. (Rep. Czad) 59, 66, 78, 96, 99, 109, 111, 157, 164, 182 Bahawalpur m. (Pakistan) 366, 372 Bahr al-Ghazal, kr. i ,rz. tej nazwy przez nią płynąca — lewobrzeżny dopływ Białego Nilu (Rep. Sudan) 66, 120 — rz., wpada do jez. Czad (Rep. Czad) 100 Bajot, lud zachodnioafrykański 161, 178 Bakkar m. (Pakistan) 364 Baluba, mieszk. Kassai (Rep. Kon­ go — Leopoldville) 474, 475, 477 Baluchistan patrz Beludżysrtan Bałkański P ó ł w y s e p 493 Bambara, z grupy pl. Mande w Zach. Sudanie (Fed. Mali), patrz Mande Bamibata, grota w Rodezji Pd. (Fed. Rodezji i Niasy) 280, 289 �566 INDEKSY Bambuk, kr. zwana też przez podróżni­ ków arabskich K r a j e m Złotego Pias­ ku, Bambuko lub Gangaran (Zach. Sudan na pograniczu z Senegalem i Gwineą) 51, 63, 90, 127, 158—160, 176, 180 Bambuko kr. patrz Bambuk Bani, rz. w Zach. Sudanie (Fed. Mali) 93, 97, 111 Bantu, grupa pl. murzyńska 225, 227, 231, 240, 2,41, 243, 266, 284, 290—292, 299, 300, 304, 306, 310, 318, 324, 352, 480, 481, 544—548 — Basutowie 237, ,244, 545—547 — Beczuana 545—547 —• Kawango 310 — Ksosa 480, 545—547 — Marama 310 — Pedi 545—547 — Zulu 462, 480, 545—547 Bardama (Berdama), lud berbenski z Zach. Sudanu (Fed. Mali), patrz Berberowie Barisa, m. w Senegalu (Fed. Mali) 83, 166 Barkami (Borkama, Tukama), mieszk. pogranicza Wadaju i Darfum (po­ granicze Rep. Czadu i Rep. Sudanu) 119, 120 Baskilele pl. (Rep. Kongo — Leopoldville) 474, 475 Baskowie (Hiszpania) 428, 431 Basuto, pl. bantuskie Afryki Południo­ wej, patrz Bantu Basutoland (też Basuto) kol. bryt. 236, 241, 244, 270, 288, 289, 544 / Bathurst (Bauczi) p ł a s k o w y ż '(Nigeria) 35, 59, 93, 121, 128, 132, 149 — m., zwane dawniej Garo-n-Bauczi (Nigeria) 109, 116, 117 Bayot patrz Bajot Beczuana kr., bryt. protekt. 544 — pl., patrz Bantu Beduíni, koczownicy Afryki Płn. 463 Bedża kr. 31 Begho m., dziś nie istniejące (Ghana) 35, 36 Bela m. (Pakistan) 381 Belgia 491, 522, 524, 552 Belgowie 474, 525 Belgrad m. (Jugosławia) 493 Beludżystan kr. (Pakistan) 363, 365, 366, 369, 375, 377, 381, 383, 385, 387, 389 Benin pl., m. (Nigeria) 530, 550 Beni Cid H á m m a , koozawnicy-pasterze (Tunezja), patrz Berberowie Bentija, wpa na Nigrze poniżej Gao, dzis. prow. Dendi w Zach. Sudanie (Fed. Mali) 41 Berbería kr. (Afryka Pn.) 95, 165 Berberowie, koczownicy (Afryka Pn.) 37, 38, 73, 136, 139—141, 148, 150, 157, 165, 171, 174—178, 527 - Auellimmidzi 57, 61, 69, 74, 78, 79. 84, 98, 106, 108, 169, 177 — Bardama 175, 178 — Beni Cid H á m m a 371 — Dżuddala 148 — Garamantowie 37, 38, 146 — Guenziga 184 — Hamema 371 — K a k a a m 125 — Kell-UUi 131 — Lamta 42, 184 — Lamituna 41, 84, 125, 176 — Maddasa 41, 64, 126, 147 — Massufa 133, 167, 174, 176 — Tazukaght 125 — Terga (Berberzy tuarescy) 184 — Tuaregowie 42, 50, 64, 65, 74, 75, 79. 81, 98, 106, 124, 125, 128, 131, 133, 137, 147, 155, 175, 176, 178 — Zenaga (Zanaga) 33, 58, 75, 84, 110, 120, 133, 141, 150, 171, 184 Berdeua 150, 184; zob. też Teda Besancon m. (Francja) 483 Bhag m. (Pakistan) ЗЙ1 Białystok m. (Polska) 462, 463 Bibi m. (Pakistan) 380 Bilad as-Sudan (tzn. K r a j Czarnych — określenie ze źródeł arabskich) 31, 38, 44, 57 Biladat-tibr (tzn. K r a j Złotego Pias­ k u — zob. Bambuk) 39, 63, 91, 92, 111, 127, 168, 171, 176, 180 Bilbao m. (Hiszpania) 429 Bilma, m. w pobliżu oaz K a w a r (Rep. Niger) 169 Biłgoraj m. (Polska) 444 Birma (Burma) 321, 365, 549 Birni-n-Kebibi m. (Nigeria) 98 Bizantyńczyey 37 �INDEKSY Bliski Wschód 464—466, 468—470, 472, 539 Bobo-Diulasso m. (Górna Wolta) 35 Bolan przełęcz (granica Afganistanu z Pakistanem) 364—367, 372, 380, 381, 384, 387 — rz. (Pakistan) 371, 384 Boliwia 491 Bombaj m. (Indie) 123 Bordeaux m. (Francja) 483 Borkama patrz Barkami Borku kr. (Rep. Niger) 37, 53, 59, 74, 99, 120, 123, 140 Bornu (Borno) kr. (Nigeria) 43, 46, 48, 53, 55, 59, 61, 65, 66, 70, 73—81, 85, 89, 90, 93, 94, 96, 99, 101, 103, 104, 107, 109, 111—116, 119, 126, 128, 130—132, 134—138, 140, 142—144, 148, 150, 152, 157, 161—164, 169, 171—173, 175, 177—179, 181, 184, 529 Bornuańczycy 163 Boscop, m. w Afryce Pd. 198, 203, 294 Bastan, m. na pn. od Kwatty (Pakistan) 365, 368, 373, 375, 376, 378, 385, 386, 389 Botnicka Zatoka (Bałtyckie Morze) 402, 406, 408 Bozo, pl. mieszk. nad ś r o d k o w y m Nig­ rem, patrz Mande Brakną patrz Maurowie Bramaputra rz. (Indie) 381 Brazylia 24, 25, 517, 519 Brebisch prow. (Mauretania) 145 Brno m. (Czechosłowacja) 494 Brong m. (Ghana) 35 Bruksela m. (Belgia) 479 Budapeszt m. (Węgry) 463 , 491 Budża, kr. znana podróżnikom arabskim (Afryka Pn.-Wsch.) 31 Bugiti, pl. beludżskie i(Pakistan) 381 Bulgeda (Bulguda) pl. (Rap. Czad) 53, 131, 133, 135, 149 B<uliguda patrz Bulgeda Bułgaria 179 Bułgarzy 494 Bure m., okolica (dawn. K r a j Złotego Piasku — dzis. Gwinea) 111, 171 Burma patrz B i r m a Burowie, osadnicy burscy (Pd. Afryka) 194, 227, 231, 235, 262 567 Biurrum, kr. w Zach. Sudanie (Fed Mali) 69 Busa, emirat w prow. llorín (Nigeria) 135, 136 Bushmanland, kr. w K r a j u Przylądko­ wym (Związek Pd. Afryki) 229, 254. 262 Buszmeni (Związek Pd. Afryki i Afryka Pd.-Zach.) 192—298, 457, 546 — Auen (okolica jez. Ghanza) 215 — Hedkun 214 — Kindige 210 — Khoisan (Khoin) 210 — Ma Sarwa (pastuchowie) 214 — Nairon 214, 215 —• północni 213 — Prabiuszmeni 212, 292—294. 527 — Rzeczni 213, 216 — znad jez. Chrissie 213 Buszmeńszczyzna 462 Cabra m. pod Timbuktu (hist, państwo Mali w Zach. Sudanie — dzis. Fed. Mali) 125, 147; izob. też dzis. Kabara Caen m. (Francja) Calcutta m. patrz Kalkuta Cane kr. (Nigeria) 55, 69, 116, 128, 130; zob. też Kano Cape Flats, przylądek i(Kraj Przylądko­ wy — Związek Pd. Afryki) 205, 206. 248, 286 Capetown m. (Związek Pd. Afryki) 198, 240, 280 Capo Blanco, przylądek (Mauretania) 36, 162 Casena kr. patrz Kateena Ceylon (Cejlon) 365, 531—539 Chaman m. 395; zob. też Czaman Chamici 527 Chiny 96, 195, Э28, 529, 535—537, 539 Chińczycy 196, 455 Chodzież m. (Polska) 445 Chorasan m. i okolica (Pakistan) 372 Chrissie jez. (Afryka Pd.) 213 Clermont m. (Francja) 483 Cyganie (Europa) 438 Cyrenajka kr. (Libia) 67, 122, 462 Czad jez. (jego basen, okolica) 31, 33, 35, 38, 43, 50, 53, 60, 65, 66, 70, 71, 74, 77, 78, 93, 94—101, 112, 114, 116, 119—122, 140, 147—149, 163, 169, 184 �568 INDEKSY Czad rep., niezależna od sierpnia 1960 r. (Afryka Centralna) 488 Czaman (Chaman) m. (Pakistan) 365, 380, 393 Czamkani m. (Pakistan) 372 Ozarikari, m. na pn. od Kabulu (Afga­ nistan) 388 Czarnków m. (Polska) 445 Czechosłowacja 462, 492—495 Czerwone Morze 31 Dabod, m. w Nubii (Egipt) 465, 469, 470 Dadhar m. (Pakistan) 372, 380, 381, 387 Dadżo (Tadżo) pl., mieszk. Wadaju (Rep. Czad) 120 Dahomej (niezależne państwo od sierpnia 1960 r. — Afr. Pn.-Zaeh.) 121, 452, 550 Dakar m. (Fed. Mali) 482, 488 Dakhurst m., koło m. George, K r a j Przylądkowy (Związek Pd. Afryki) 280 Damaraland kr. (Związek Pd. Afryki) 236 Damaszek m. (Syria) 46 Damerghu kr. (Rep. Niger) 59, 128 Dania 490 Dar'a т . , oaza w pobliżu Sidżilmasy (Maroko) 120 Darier (Dar-Fur) kr., w y ż y n a (Rep. S u ­ dan) 53, 59, 66, 100, 101, 113, 116, 120 135, 157, 164 Daza pl., mieszk. pasma górskiego od Tibesti do Wadaju (Rep. Niger i Rep. Czad) 53, 131, 133, 149, 177; zob. też Tubu Deir el Bahari, dolina obok Doliny Królów (Egipt) 465, 472 Delhi m. (Indie) 364 Dendi, prow, w Zach. Sudanie (Fed. Mali) 41; zob. Bentija, K u k i j a Dera Ismail K h a n m. (Pakistan) 366, 382 Dialonke pl. mieszk. nad środkowym biegiem Senegalu, patrz Mande Digou m. (rejon jez. Czad) 119 Dijon m. (Francja) 483 Diula pl., mieszk. nad górnym biegiem Nigru (Zach. Sudan — Fed. Mali), patrz Mande Djenne m. patrz Dżenne; też Ghinea Djeriba m. patrz Dżeriba Dormaa m. patrz Wam Drakensberg, góry (Transwall — Zwią­ zek Pd. Afryki) 286 Durrani pl. patańskie, koczownicy (Af­ ganistan i Pakistan) 370 Dyula patrz Diuła Dżabal al-Larnma (Mauretania) 162; zob. też dzis. Capo Blanco Dżaibal Lamtuna masyw górski 118, 140; zob. też Baffor, Adrar Dżaibal Nafuisa góry (Libia) 38 Dżadżau m. 41; zob. też Gao Dżagdalik m. (Afganistan) 388 Dżakobabad m. w Beludżystanie (Pa­ kistan) 363, 366, 381, 387 Dżalalabad m. (Afganistan) 366, 380, 382 Dżamali pl. beludżsfcie (Pakistan) 381 Dżamrud m. (Afganistan) 382 Dżanżal m. (Pakistan) 381 Dżarma (staroż. Garama) m. (Libia) 37 Dżenne (Jenne, Jyni, Djenne, Ghinea) m. (Zach. Sudan) 35, 68, 75, 83, 84, 90, 97, 101—103, 106, 108, 113, 120, 125, 127, 130, 132, 138, 147, 158, 161, 173, 175, 178, 180, 182 Dżerama patrz Dżarma Dżerawa pl., mieszk. Bauczi (Nigeria) 59, 72 Dżeriba (Jeriba, Djeriba), m. w Zach. Sudanie (Fed. Mali) 40 Dżerid prow. (Tunezja) 115 Dżimi (też Ngigmi) т . , stolica Kanem (Rep. Niger) 115, 116, 119, 163 Dżiwani m. (Pakistan) 381 Dżuddala pl. (Mauretania) patrz Berbe­ rowie Edfu (Tell Edfou), m. w pobliżu Luksoru (Egipt) 464, 465 Egipcjanie 527 Egipt ( G ó r n y i Dolny oraz Nubia) 41, 45, 48, 58, 60, 67, 72, 75, 76, 91, 94—96, 99—101, 103—105, 114—118, 121, 162, 179, 319, 452, 462—473 , 480, 481, 496, 497, 527, 528, 536—537 El-Allaqi, m. w Nubii nad Nilem (Egipt) 469 El-Faszer-eI-'Obejd (Faszoda) т . , okolica (Rep. Sudan) 174 �INDEKSY El-Hodh (Hodh) kr. (Algieria) 66, 68 Elmina m. (Ghana) 35, 36, 173 Ennedi (Baele) kr. (Rep. Czad) 77, 113 Es-Suq, n. ruin dawniej Tadmekki m. (Algieria) 41 Etiopia kr. (w pojęciu średniowiecznych autorów arabskich) 164; zob. też Abi­ synia Etiopowie-Troglodyci (wg Herodota) 37, 146 Europa 17, 18, 21, 36, 48, 63, 119, 165, 192, 199, 200, 204, 207, 208, 210—212, 352, 364, 366, 397, 430, 431, 522, 528, 535, 536 Europejczycy 19, 21, 55, 101, 151, 216, 221, 225, 227, 277, 300, 306, 345, 349, 350, 387, 489, 522, 525, 526, 529, 530 Ewe pl., zamieszk. Ghanę i Togo 548— —550 Fajum m., oaza (Egipt) 463, 497 Faleme rz., dopływ lewobrzeżny Senega­ lu 51, 63, 180 Faleme Dolne, kr. w Senegalu (Fed. Mali) 39, 63; zob. Gangaran, Bam­ buk Farah m., prow. (Afganistan) 380 Faras (staroż. Pachoras), m. za 2 kata­ raktą Nilu, w Nubii (Rep. Sudan) 465, 467, 469, 470, 472 Fa.uresmith m. w Oranii (Związek Pd. Afryki) 280 — przemysł fauresmithski (kultura ar­ cheologiczna) 280 Federacja Mali (powstała 20 V I I 1960 r. z połączenia autonomicznych repub­ lik Zachodniego Sudanu i Senegalu, ze stolicą w Dakarze) 173, 498 Federacja Rodezji 1 Niasy 480, 481, 488 Felome kr., patrz Faleme Dolne Fennoskandia kr. (pn. część P ó ł w y s p u Skandynawskiego i Finlandii) 407 Fez m. (Maroko) 48, 122 Fezzan kr. (Libia) 37, 43, 76, 83, 94, 101, 114—116, 118, 146, 164, 169 — okolica 37 Finlandia 397, 398, 410, 412, 413 Finnmark kr. (Norwegia) 398, 408, 416, 417 Finowie 399, 401, 406, 408, 412, 416 569 Fish rz., Kraj Przylądkowy (Związek Pd. Afryki) 241 — przylądek, K r a j Przylądkowy (Zwią­ zek Pd. Afryki) 290 Fort Sandeman m. (Pakistan) 370, 382, 387 Francja 93, 431, 462, 482, 483, 491, 551 b. Francuska Afryka Zachodnia 480 b. Francuska Gwinea 35, 71; zob. też Gwinea b. Francuski Sudan 52, 58; zob. też Sudan Zachodni (Fed. Mali) Francuzi 486 Freetown m. (Sierra Leone) 486 Fulbe pl. (Fed. Mali) 42, 71, 78, 81, 86, 90, 122, 125, 155, 173 Futa Dżallon, płaskowyż, kr. w Senegalu (Fed. Mali) 111 Gabes (Qabis, n. hist.) m. (Tunezja) 115, 164 Gabon (od 1960 r. niezależne państwo) 173, 452, 487 Gadiaro (Ghijaro, Ghujaro, Ghajaro) m. w Senegalu (Fed. Mali) 41 Gago kr. (n. hist, państwa Songhajów w Zach. Sudanie) 54, 69, 83, 103, 104, 130; zob. też Gao, Songhaj Gagu pl., n. hist. (Afryka Pn.-Zach.) 129, 130 Gambia rz. (Afryka) 35, 67, 80, 82, 108, 117, 121, 160 — (od 1961 r. niezależne państwo afry­ kańskie) 59, 62, 89 Gandióle m. w Senegalu (Fed. Mali) 146, 166; zob. też Aulil Gando m. (Nigeria) 98 Gangaran kr. 39; patrz Bambuk, Faleme Dolne Ganges rz. (Indie) 381 Gao, m. w Zach. Sudanie (stolica hist, państwa Songhajów) 35, 41, 48, 54, 64, 69, 74, 76, 77, 79, 83—85, 104—106, 114, 115, 119, 126, 130, 142, 144, 146, 147, 155, 157, 158, 161, 170, 175, 177—179; zob. też Kaukau, Gogo, G a ­ go — też n. hist, państwa Songhajów 42, 54, 64, 82, 108, 130, 132, 137, 163, 164, 178; zob. też Songhaj �570 INDEKSY Gaoga kr., n. hist. (Rep. Czad) 48; zob. też Wadaj Gararna т . , п. hist., patrz Dżarma Garamantowie, mieszk. Garamy (Libia) I 37, 38, 146; aob. też Berberowie Gardez m. (Pakistan) 369 — m. (Afganistan) 382 Garo-n-Bauezi т . , п. hist. 109; zob. też Bauczi Gaw, klan Songhajów, Zach. Sudan (Rep. Mali) 140 Gällivare okręg (Szwecja) 417, 418, 421 Gdańsk m. (Polska) 444 Gebir kr. patrz Gober Gedrozja kr., dzis. Beludżystan (Paki­ stan) 364 Gem m. koło Ngi'ya (Kenia) 312 Genewa m. (Szwajcaria) 474 Genueńczyk 155, 159 George т . (Związek Pd. Afryki) 280 Gerf Hussein т . w Nubii (Egipt) 469 Ghadames т . , п. hist. (Libia) 76, 101 Ghajaro т . patrz Ghijaro Ghana т . , п. hist., obecnie ruiny Kumbi Saleh (Mauretania) 38-^10, 64, 110, 168 — najstarsze historyczne państwo w Zach. Sudanie (dzis. teren Fed. Mali), ze stolicą Ghana 35, 39—41, 52—54, 57, 58, 63, 64, 67, 68, 73, 91, 92, 94, 106, 110, 141, 166—168, 170, 182, 529 — obecnie niezależne p a ń s t w o w Afryce Pn.-Zach., na obszarze tzw. Złotego Wybrzeża. Powstało w 1957 ,r. (z na­ zwy jest n a w i ą z a n i e m do hist. Ghany) 173, 452, 457, 475, 486, 490, 491, 498, 501, 531 Ghanza jez. (Afryka Pd.) 204, 205, 213, 215' — okolice 215 Ghast kr. 41; patrz Audaghast Ghazni m. (Afganistan) 370, 388 — prow. 382 Ghijaro (Ghajaro, Ghujaro) т . , п. hist. 41, 133; zob. też dzis. Gadiaro Ghilzai, pl. patańskie (Afganistan) 364 368—370 Ghinea т . (Zach. Sudan) 68, 75, 83, 84, 106, 120, 125, 147, 161, 175; zob. też Dżenne Ghujaro т . patrz Ghijaro Gidimaka kr. patrz Guidimaka Gober (Gebir, Gobir, Guber, Kubar) kr. (Nigeria) 42, 55, 69, 128, 130, 161 Gobir kr. patrz Gaber Gogo m. 169; patrz Gao Gokomore m. w Rodezji Pd. (Fed. Rodezji i Niasy) 289 Gokurt m. (Pakistan) 380 Gomal przełęcz (Pakistan) 365, 366, 382 — rz. (Pakistan) 382 Gostyń m. (Polska) 443 Górna Wolta (od sierpnia 1960 r. niezal. p a ń s t w o afrykańskie) 68 Grecja 537, 539 Grecy 474, 539 Grenada m. (Hiszpania) 46, 48 Grenoble m. (Francja) 483 Grikwaland Zachodni kr. (Związek Pd. Afrylki) 280 Groot Vaal Heuwel m. w Bushmanlandzie (Związek Pd. Afryki) 254 Guaden (dzis. Wadan, Ouadane) т . , hist, stolica Adraru mauretańskiego (Mauretania) 118, 176 Gualata т . , oaza (Zach. Sudan) 63, 65, 119, 120, 125; zob. też Walata, Iwa­ latan Guber kr. patrz Gober Gudżrat m. (Pakistan) 381 Guenziga (Wenziga) pl. patrz Berberowie Guet N'Dar т . w Senegalu 127, 129, 157 Guidimaka kr. w Pn.-Zach. Afryce 110. 111, 114, 139—141 Gulbi-n-Kaba rz. (Afryka Pn.-Zach.) 55 Gulistan kr. (Pakistan) 368, 369, 383 Gumbaz m. (Pakistan) 381 Gunda K a k i rz. koło Ngi'ya (Kenia) 308 Gurma, prow, w Zach. Sudanie 161 — pl. 78 Gwadar m. (Pakistan) 381 Gwinea (od października 1958 r. nie­ zależne państwo afrykańskie) 36, 121, 152, 157, 171—173, 185, 487, 498 Gwinejska Zatoka 35, 89, 101 Hab rz. (Pakistan) 381 Habasza, n. hist. kr. w Afryce Pn.-Wsch. 31 Hajdarabad m. w Smdzie (Pakistan) 386 Hajr kr. patrz Air Haimema pl. w Tunezji 371 �INDEKSY Hausa (Hausin) pl. z pogranicza Nige­ rii i Rep. Niger 39, 42, 58, 59, 65, 69, 70, 72, 74, 98—100, 104, 106, 110, 113, 115—117, 119, 125, 126, 128—130, 132, 134, 138, 149, 152, 155, 159, 161, 164, 169, 173, 175, 176, 179; zob. też Kontagora, Zuru Hausin patrz Hausa Hawaje wyspy 535 Härjedalen kr. (Szwecja) 398 Heikun (Związek Pd. Afryki) patrz Buszmeni Heluan m. pod Kairem (Egipt) 462 Herat m. (Afganistan) 364, 366 Herero, mieszk. środkowej części Afry­ ki Pd.-Zach. (terytorium mandatowe ONZ, pod administracją Związku Pd. Afryki) 230 Hindukusz, system górski i kr. (Afgani­ stan) 388 Hindusi 108, 345, 365, 546 Hinduski P ó ł w y s e p 529 Hindustan k r . (Indie) 60, 381 Hir patrz Air Hisn al-Milh m. 168; patrz Taghaza Hiszpania 40, 45, 101, 145, 162, 288. 428—431, 436—439 Hoggar 230; patrz Ahaggar Holandia 553 Horyń rz. (U.S.R.R.) 437 Hoszab m. (Pakistan) 381 Hotentoci, mieszk. Afryki Pd.-Zach. 194—196, 200, 203, 204, 209, 225, 227, 228, 231, 240, 241, 243, 262, 272, 292, 457, 546 Iberyjski P ó ł w y s e p patrz Pirenejski Pół­ wysep Ibo pl. (Nigeria) 88 Idjil sebkhe m. patrz Ygild Idżil kudjat patrz Ygild Idżil sebcha m. patrz Ygild Ifrigiya patrz Berbería llorín prow. (Nigeria) 59, 109, 135, 136, 162 Imperium Rzymskie 38 Imragen (Imraguen) pl. (Mauretania) 33, 144, 146, 149, 152 Imraguen pl. patrz Imragen Inari jez. (Finlandia) 398 571 Indianie (Ameryki Pd.) 24, 25 — Bororo (Brazylia) 24, 518 — z dorzecza Xingu 548, 549 — Kadiueo (Brazylia) 24, 517, 518 —• Nambikwara (Brazylia) 24, 519 — Tupi-Kawahib 24 — (Ameryki Pn.) 491, 514 Indie 364—366, 368, 370, 381, 383, 386, 393, 490, 535—537, 549 — b. Indie Brytyjskie Зе^ Indus rz. 363—366, 380, 39d Iran (Persja) 46, 393 Irańska Wyżyna 368, 380, 393 Irasni m. w Zach. Sudanie (Fed. Mali) 131 Isar pustynia patrz Nisar Italia 116 Iullimiden 69, 169; patrz Auelimmidzi Iwalatan m., oaza, n. hist.. 57, 67, 71, 81, 82, 89, 92, 105, 107, 110, 111, 113, 119. 122, 129, 137, 139, 145, 160, 168, 170, 172, 174, 176, 181, 181; zob. też Wa­ lata Janów, m. na Lubelszczyźnie (Polska) 444 Jasper, góry w Grikwalandzie Zach. (Związek Pd. Afryki) 280 Jat m., oaza na pd. od Fezzanu (Libia) Jämttand kr. (Szwecja) 398, 421 Jenné m. patrz D ż e n n e Jerawa pl. patrz Dżerawa Jeriba m. patrz Dżeriba Jnyanga — cywilizacja archeologiczna Pd. Rodezji 290 Johannesburg rn. (Związek Pd. Afryki) 198, 290 Jokkmokk m. (Szwecja) 412, 415, 422 Joruba pl. (Nigeria) 85, 87, 89, 101, 127, 136, 138, 144, 145, 149, 153, 171, 550 Jufi kr. patrz Nupe Jugosławia 493 Jugosłowianie 495 Jukatan, p ó ł w y s e p w Ameryce Środko­ wej 535 Jukkasjärwi, osada lapońska (wraz z okolicą), która została włączona do obszaru nowo p o w s t a ł e g o w 1948 г., ogromnego powierzchniowo, miasta Kiruny (Szwecja) 416—418, 421 Jyni m. patrz D ż e n n e �572 INDEKSY Kabara m. pod Timbuktu (Fed. Mali) 69, 97, 105, 125, 127, 130, 132, 138. 147, 151, 158, 164 Kabul m. (Afganistan) 364, 366, 376, 381—383, 387, 388, 393 Kabyle pl. (Algieria) 94 Kadiueo pl. (Brazylia) patrz Indianie Kafiristan kr. patrz Nuristan Kafrowie, mieszk. Oranii (Związek Pd. Afryki) 209, 262 Kagoro, pl. z grupy Katab (Nigeria) 136 K a h i r k r . 42, 148; patrz A i r K a i r m. (Egipt) 48, 137, 462, 464, 465, 469, 473 Kakamas rn. (Związek Pd. Afryki) 204, 206, 207 Kakar, pl. patańskie (Pakistan i Afgani­ stan) 370, 394 Kakdam pl. (Mauretania) patrz Berbe­ rowie Kalahari pustynia (Afryka Pd.) 213, 214, 226-^229, 231, 233, 241, 279 Kalat m. (Pakistan) 364 , 381 Kalat-i-Ghilzai m. (Afganistan) 370, 382 Kaledon rz., dopływ Oranii (Związek Pd. Afryki) 244 Kaliskie (Polska) 444 Kalkuta m. (Indie) 381 Kamerun (od stycznia 1961 r. niezależna rep. afrykańska) 452, 454 Kampale m. (Uganda) 490 Kandahar (Aleksandria Arachoton, n. staroż.) m. (Afganistan) 364—366, 368, 370, 373, 380, 388 — prow. 369, 380 Kanem kr. (Rep. Czad) 37, 43, 46, 53, 59, 65, 70, 78, 80, 101, 104, 107, 114— 116, 119—121, 135, 148, 164, 529 Kanem-Bornu kr. (przez pewien okres tworzyły jeden organizm państwo­ wy) 43, 53, 65, 70, 77, 99, 107, 114, 116, 119, 131, 163 Kanembu, mieszk. Kanem (Rep. Czad) 99 Kano kr. (Nigeria) 42, 55, 59, 69, 70, 74, 93, 98, 99, 105, 116, 117, 119, 128, 130, 132, 162 Kanuri, mieszk. oaz K a w a r (Rep. Niger) 58, 101, 133, 147, 173 Kanyango, klan pl. Luo (Kenia) 339 Karaczi m. (Pakistan) 366, 381, 386 Karasjok m., okręg w Finnemarku (Nor­ wegia) 412, 415, 417 Karesuando m., okręg (Szwecja) 412, 416, 420, 421 Karpaty góry 492, 493 Karroo, w y ż y n a (Związek Pd. Afryki) 248, 262 Kartagińczycy 115 Kasai rz. (Rep. Kongo — Leopoldville) 475 Kaszmir kr. (Indie) 364 Kaszmur m. w Pasztunistanie (Pakistan) 363 Kaszubi (Polska) 437 Kaszuby kr. (Polska) 434 Katab, mieszk. Nigerii 89, 93, 130, 136 Katanga kr. (Rep. Kongo — Leopold­ ville) 476 Katsena kr. (Nigeria) 42, 59, 65, 75, 76. 105, 116, 122 Kaukau m., stolica p a ń s t w a S o n g h a j ó w (Zach. Sudan) 35, 41, 43, 54, 64, 69, 74, 142, 147, 169, 170, 175, 177; zob. też Gao Kaukaz 377 Kavirondo kr. (Kenia) 308, 339 — P o ł u d n i o w e 312, 315 Kawango pl. (Kenia) patrz Bantu K a w a r (Kuwar) oazy (Rep. Niger) 37, 38, 43, 104, 112, 114, 119, 123, 133, 147, 164, 169 Kel-Ulli, pl. tuareskie z okolic Timbuk­ tu, patrz Berberowie Kenia 286, 288, 299, 306, 307, 452, 490, 500 Khajber (Khyber Pass), przełęcz (Paki­ stan) 365, 366, 380, 381, 396 Khoin (Khoisan), grupa pl., patrz Busz­ meni Khuzdar m. (Pakistan) 381 Khyber Pass patrz Khajber Kiffa m. (Mauretania) 41 K i j an Veld, w y ż y n a (Związek Pd. Afry­ ki) 258 K i k u y u pl. (Kenia) 490 K i l a Nawab Dżogizai rn. (Pakistan) 368 Kilimandżaro góra (Afryka Pd.-Wsch.) 210 �INDEKSY Kimberley m. w Grikwalandzie Zach. (Związek Pd. Afryki) 288 Kindige, pl. buszmeńskie w okolicy Wielkich Jezior (Afryka) 210; patrz Khoin Kipsingi pl. (Kenia) 300, 490 K i r u n a m., okręg górniczy w Laponii (Szwecja) 418 Kita, prow, w Zach. Sudanie (Fed. Mali) 68, 130, 155, 166, 173, 183 Kochinchina 162 Kodjak przełęcz patrz Kodżak Kodżak (Kodjak) przełęcz (Pakistan) 365, 366, 380 Kohat m. (Pakistan) 366, 382, 387 Koh-i-Baba góry (Afganistan) 369, 381, 388 K o l a półwysep (ZSRR) 397—399 Kolonia Kap (Kolonia Cap) patrz Kraj Przylądkowy Kolpur m. (Pakistan) 367, 380 K o m el-Dikka, fort napoleoński w Alek­ sandrii (Egipt) 468 Konakry m. (Gwinea) 463 Kong m. (Wybrzeże Kości Słoniowej) 35, 90 Kongijczycy 474, 475, 478, 522, 524, 525 Kongo (państwo hdst.) 522, 523—525 Kongo — Brazzaville (b. Kongo Francu­ skie) 521 Kongo — Leopoldville (b. Kongo Bel­ gijskie) 87, 452, 474—479, 480, 488, 498, 521—525 Konińskie (Polska) 443 Konstantynopol m. 48, 470 Kontagora, mieszk. Nigerii 59; zob. też Hausa Kordofan kr. (Rep. Sudan) 66 Korongoy, klan Songhajów 147 Koro Toro, m. nad rz. Bahr el-Ghazal (Rep. Czad) 100 Koszalińskie (Polska) 443 Koszary, w i e ś w Limanowskiem (Pol­ ska) 433 Kraina Wielkich Jezior (Afryka) 197, 200, 201, 204, 240, 294 K r a j Czarnych patrz Bilad as-Sudan K r a j Przylądkowy (Capland, Kolonia Kap) kr. (Związek Pd. Afryki) 195, 209, 227, 241, 262, 279, 286, 288 573 Kraj Złotego Piasku patrz Bilad at-tibr; zob. też Bambuk Kraje Wspólnoty Francuskiej 482 K r a k ó w m. (Polska) 426, 429, 462 Kreda pl. (Rep. Czad) 53, 131, 133, 135 Krotoszyn m. (Polska) 444 Ksosa pl. (Związek Pd. Afryki) patrz Bantu Kubar patrz Gober Kugha m. w hist. Ghanie (dzis. Zach. Sudan) 166 K u k a (Kukaua) m., dawna stolica Bor­ nu (Nigeria) 70, 74, 76, 85, 116, 119, 120, 128, 144, 163 Kukija m. na wyspie Bentija, stoi. średniow. państwa Songhajów (Fed. Mali) 41; patrz Bentija K u k u m. 74, 126, patrz Kaukau; zob. też Gao K u k u - K u k u , szczep, w Nowej Gwinei 463 Kulad, m. w Kanem (Rep. Czad) 119 Kumbi Saleh patrz Ghana m. Kunene rz. (Afryka Pd.) 210 Kurpie, mieszk. Kurpiowszczyzny (Pol­ ska) 448 Kurpiowszczyna (Polska) 434, 439, 447 Kuszyci, mieszk. okolic Wielkich Jezior 210 Kuwar patrz Kawar oazy Kuwwar patrz K a w a r oazy K w a , grupa pl. (Nigeria) 61 Kwadża Amran góry (Pakistan) 380 Kwetta (Quetta, Szal-Kot) m. (Pakistan) 364—366, 368—370, 372, 374, 375, 379— 381, 386, 387, 389, 391, 393 Lagos m. (Nigeria) 117 Lahore, m. w Pendżabie (Pakistan) 366, 381, 386 Lahri, pl. beludżskie (Pakistan) 381 Lainiovuoma, m. w okr. Karesuando (Szwecja) 420, 421 Lak, przełęcz (Pakistan) 381 Lamta pl. (Algieria) patrz Berberowie Lamtuna pl. (Mauretania) patrz Berbe­ rowie Landi Kotal m. (Afganistan) 382 Langwedocja kr. hist. (Francja) 551 Laponia (Lappmark, Lappland) kr. (Fin- �574 INDEKSY landia i Szwecja) 401, 407, 408, 414, 419 Lapończycy 397—424 Lappland kr. patrz Laponia Laippmark 'kr. patrz Laponia Lemta (Lanita) pl. patrz Berberowie Leningrad m. (ZSRR) 479, 481 Leopoldville m. (Rep. Kongo) 474, 488 Leptis Magna, m. staroż. w Trypolitanii {Libia) 37 Liberia 452, 480 Libijozycy 128 Libijska pustynia (część egipska) 463 Libtako m. (Górna Wolta) 78, 79, 96 Lille m. (Francja) 483 Limanowskie (Polska) 433 Limpopo ,rz. (Afryka Pd.-Wsch.) 241, 290 Liptako patrz Libtako Lodea prow. (Mauretania) 145 Lodowaty Ocean 397, 404, 406, 410, 416 Logone m. (okolica jez. Czad) 82, 157, 162 Lohani pl. (Afganistan) 386, 387, 392 Londyn m. (Anglia) 60, 491 Lokshoek F a r m (Kromeeleboog Sprint) m. (Związek Afryki Pd.) 280 Lora-Piszin rz. (Pakistan i Afganistan) 370 Louangwa m. (Rodezja Pn.) 289 Lubelskie (Polska) 444 Lublin m. (Polska) 463 Lulua pl. (Rep. Kongo, w prow. Lulua) 474, 475, 477 Luluabourg, m. w Kassai (Rep. Kongo) 474, 475, 478 Luo, pl. nilockie (Kenia) 299. 300—362, 490 Luxor m. (Egipt) 463 Lyon (Lion) m. (Francja) 483 Łotysze 82, 181 Łódzkie woj. (Polska) 444 Łódź m. (Polska) 446, 462 Macedończycy 539 Macz m. (Pakistan) 380 Madagaskar wyspa (Rep. Malgaska) 480 Maddasa pl. (Sudan Zach.) patrz Berbe­ rowie; zob. też Sanhadża — m. 69 Madera wyspa 162, 163 Madryt m. (Hiszpania) 428, 430 Maghreb kr. (Algieria, Maroko, Tunezja) 38, 45, 101, 106, 140, 160, 162, 167, 168 Magzi, pl. beludżskie (Pakistan) 381 Makran kr. (Iran i Pakistan — wybrze­ że) 364, 365, 381 Malaje kr. 290, 291 Malgasze, mieszk. Madagaskaru (Rep. Malgaska) 462 Mali (Mallei, Melel, Melli), n. hist, pań­ stwa w Zach. Sudanie (nad górnym Nigrem) 35, 40—43, 47, 48, 51, 53, 54, 63, 68, 71, 72, 79, 87, 89, 91, 95—97, 100—103, 105, 107—110, 114, 125, 127— 129, 131—138, 140, 143, 146, 151, 159, 161, 168, 170, 171, 175, 176, 183—185, 529; też Mallei — państwo współczesne; patrz Federa­ cja Mali — (Mallal, Maili, Mallil) т., stolica hist, p a ń s t w a Mali 40, 48, 54, 57, 58, 67, 73, 75, 81—85, 87, 89, 92, 111, 113, 127, 134, 138, 142, 148, 154, 160, 168, 170, 172, 174, 177; patrz Ghinea; zob. też Niani (n. obecna). Malinkę pl. (Zach. Sudan); patrz Mande Mallal m. 40, 54, 127, 146, 175; patrz Mali m. Mallei, т . , państwo 54, 146, 148, 175; patrz Mali m. Maili m. 54, 127; patrz Mali m. Mallil m. 40; patrz Mali m. Mandara т . w Bornu (Nigeria) 70, 115, 164 Mande (Mel), grupa pl. w Zach. Sudanie (nad rz. Gambią, Senegalem i górnym Nigrem) 34, 39—42, 51, 66, 68, 78, 80, 82, 86—88, 92, 94, 97 , 99, 100, 103, 108—111, 124, 127, 129, 131, 134—136, 147, 149, 158, 166, 171, 176, 180 — Bambara 71, 78, 82, 90, 97, 136, 153, 156, 164, 166, 171, 173, 176, 182, 183 — Bozo 68, 93, 97, 106, 111, 142, 147, 155, 183 — Dialonke 147, 149 — Diuła (Dyula) 35 — M a l i n k ę 40, 58, 71, 88, 100, 134, 136, 138, 146, 157, 166 — Mandingo (Mandeng, Mandi, Man- �INDEKSY ding, Mane, Maneng, Mani, Melli, Mellit) 34, 41, 67, 82, 90, 101, 106, 127, 132, 134. 136, 143, 156—158. 171, 173, 180, 182, 183 Mande Soninke 39 — Susu 86 Mandingo pl. patrz Mande Mapungubwe m. (Pd. Rodezja) 291 Marama pl. patrz Bantu Mari, pl. beludżskie (Pakistan) 381 Marokańczycy 47, 48, 74 Maroko 33, 37, 38, 40. 41, 48, 50, 74, 91, 93, 96, 101, 109, 117, 121, 122, 133, 136, 145, 150, 155, 156, 163, 167, 168, 171, 172, 176, 183, 184, 452, 480, 481 Marsa Matrouh m. (Egipt) 463 Marunowo, pow. Czarnków (Polska) 445 Masa (Ma-ssa) m. (Nigeria) 164 Masena, kr. zamieszkana przez Mande (Zach. Sudan) 78 Masina patrz Masena Ma-ssa patrz Masa Massajowie pl. (Kenia) 300, 310, 322 — Uashin Gishu 310 Massufa pl. patrz Berberowie Massufijczycy 125, 174; zob. też Massufa Mästung m. (Pakistan) 381 Matun m. (Afganistan) 382 Mauretania 33, 36, 38, 40, 41, 46, 47, 50, 52, 54, 58, 59, 74, 75, 80, 84, 91—93, 95, 110, 112, 118, 120, 124, 125, 133, 134, 139—141, 144, 145, 148, 150—152, 158, 159, 166, 167, 176, 177, 182 Mauretańezyey 141 Maurowie 39, 105, 114, 123, 141, 148, 158. 168, 185 — Brakną 148, 150 Mazowiecka ziemia patrz Mazowsze Mazowsze (Polska) 445—449 Mekka m. (Arabia) 48 Meksyk 439, 535 Mel pl. patrz Mande Mel el kr. 54, 175; patrz Mali Melli kr. 54, 125; patrz Mali Mellit pl. 40; patrz Mandingo Melly kr. 168; patrz Mali Merie, m. nad Nilem w Nubii (Egipt) 469 Meroe, p a ń s t w o hist. 527, 528 Meszhed m. Iran 364, 366 Mima m. (Zach. Sudan) 134, 142 575 Mirpur Bibiwari m. (Pakistan) 382 Mohamad, pl. patańskie (Afganistan) 382 Mombasa m. (Kenia) 307 Mongołowie 539 Montpellier m. (Francja) 483 Moshi m. (Tanganika) 489 Moskwa (ZSRR) 479 Mossel Bay m. i zatoka (Związek Pd. Afryki) 280 Mossi kr. (Górna Wolta) 42 Mozambik 196, 279, 290, 452, 480 Mpika m. (Rodezja Pn.) 289 Muli m. patrz Muri (n. obecna) Multan m. (Pakistan) 366, 386, 389 Mumbwe grota (Rodezja Pn.) 289 Muri (Muli), m. w pobliżu Niamey nad Nigrem (Rep. Niger) 42 Murzuk m. (Libia) 116 Murzyni 500, 527, 546—550 Musgu kr. (Nigeria) 161; zob. też Bornu Nachiikoufou, grota niedaleko Mpika (Rodezja Pn.) 289 Nadrenia kr. (Niemiecka Republika F e ­ deralna) 551 Nalana (Ghana) 35 Naga pl. (Libia) 548, 549 Nairobi m. (Kenia) 490 Nakuru m. (Kenia) 307 Namaqua pl. (Afryka Pd.-Zach.) 230 Namib pustynia (Afryka Pd.-Zach.) 233 Nancy m. (Francja) 483 Nandi pl. (Kenia) 299, 300, 318, 322 Nani m. (Pakistan) 380 Naron, pl. buszmeńskie z okolic jez. Ghanza (Afryka Pd.) 204, 205, 213— 215 Narwik m. (Norwegia) 418 Natal kr. (Związek Pd. Afryki) 262 Navarra prow. (Hiszpania) 436 Nawabszach okręg (Pakistan) 383 Nazirabad okręg w Beludżystanie (Paki­ stan) 387 Nej m. w Kanem (Rep. Czad) 115, 116, 163 Nemadi pl. (Mauretania) 50, 139, 140, 148 Nepe kr. (Rep. Niger) 59 New-York m. (USA) 474 Ngami jez. (Beczuana — prot. bryt.) 230 Nigégimi m. 119; patrz Ngigmi Ngigmi (Ngégimi) т . , stolica Kanem �576 INDEKSY (Rep. Niger) 59, 99, 115, 116, 119, 163; zob. też Dżimi Nigi'ya m. (Kenia) 308, 321 Ngumi pl. (Rodezja) 290 Niamej (też Niamey) m. (Rep. Niger) 42, 43 Niani (Nyami, Nyéni) m. 40, 48, 84; zob. też Mali m, Niekern — cywilizacja archeologiczna Pd. Rodezji 290 Niemcy kr. 480 Niemcy 198, 426, 462 Niemiecka Republika Demokratyczna (NRD) 553 Niemiecka Republika Federalna (NRF) 491, 500 Niger rz. 31, 33, 35, 39—43, 50, 53, 54, 58, 59, 64—66, 68, 69, 71, 74, 81, 83, 87, 92—94, 96—98, 100, 101, 104—108, 111, 115, 121, 124—126, 130, 131, 135, 136, 142, 143, 147, 149, 155, 157, 158, 161, 163, 164, 166, 168, 169, 172, 173, 175, 177, 179, 184, 528 — (niezależna republika od 1961 r.) 140 Nigeria (republika niezal. od 1961 r.) 33, 59, 452, 480, 490, 497 Nigryci pl. (pk. 1500 r. p.n.e. stworzyli cywilizację nad środkowym Nigrem) 66 Nil rz. (delta) 31—33, 35, 72, 147, 463, 465, 469, 470, 526—528 Niloci, grupa pl. (Afryka Środkowa) 299—301, 310 Nimba góry (Gwinea) 35 Nioro m. koło Walaty (Zach. Sudan) 105, 106, 108, 110, 112, 113, 115, 119 Nisar (Isar) pustynia (Mauretania) 141, 145, 151 Norrbotten kr. (Szwecja) 398, 407—409, 420, 421 Norwegia 397—399, 404, 406. 408, 410, 413, 415, 419 Norwegowie 412 Norweskie .Morze 397 Nouakchott m. w Senegalu (Fed. Mali) 146 Nowa Gwinea wyspa (Archipelag Malajski) 463, 549 Nowogród W. (ZSRR) 406 Nowshera Kalan m. (Pakistan) 366 Nowy Świat patrz Ameryka Nsalou m. (Rodezja Pn.) 289 Nuba kr. 31; patrz Nubia Nubia kr. (Rep. Sudan i Egipt) 33, 75, 76, 100, 116, 120—122, 164 Nubijczycy 100 Nuerowie, mieszk. kr. Bahr al-Ghazal (Rep. Sudan) 66, 303, 512 Nufi patrz Nupe Numidia kr. (na północnej Saharze) 120, 165 Nupawa pl. (Nigeria) 142 Nupe kr. (Nigeria) 42, 89, 128, 136, 149, 153, 156 Nuristan (Kafiristan) kr. (Afganistan) 388 Nuvarakalaviya m. (Cejlon) 551 Nyani m. patrz Niani Nyanza prow. (Kenia) 308, 490 Nyarongo m. (Rodezja Pd.) 289 Nyéni m. patrz Niani Oakhurst m. (Związek Pd. Afryki) 286, 288, • 289 Obrzycko, pow. Szamotuły (Polska) 445 Ocean Atlantycki 33, 36, 67, 167, 241, 522 — Indyjski 280, 286, 291 — Lodowaty 397, 404, 406, 410, 416 Oceania 26, 540, 541 Offaran (Ufaran) m. na Saharze (Maro­ ko) 167; zob. też Wadi Nun Okavango jez., zlewisko (Beczuana) 216 Orakzai, pl. patańskie (Afganistan) 382 Orania, kraj wchodzący w skład Związ­ ku. Pd. Afryki 227, 228, 244, 262, 281, 286, 288, 289 — rz, 241, 244, 250, 254, 290 Oslo m. (Norwegia) 401 Ostrów Wlkp. (Polska) 443 Ouadane m. (Adrar, Mauretania) 33, 118, 141, 168; patrz Ouaden, Guaden, Wadan Oualete patrz Walata Ouargla patrz Wargla Ouassoulo, m. w pobliżu Bure, Kraj Zło­ tego Piasku (Zach. Sudan) 111 Oulasso m. koło J e n n é (Zach. Sudan) 103 Pachoras m., n. staroż. (Egipt) 465, 470, 472; zob. też Faras (n. obecna) Pagnian góry (Afganistan) 364 Pajwar przełęcz (Afganistan) 382 �INDEKSY Pajwarkotal m. (Afganistan) 382 Pakistan 60, 363, 365, 366, 368—371, 380— 384, 386—388, 393 Paktia prow. (Afganistan) 382 Palermo m. (Wiochy) 46 Palestyna 112 Palmyra m. (Egipt) 464 Pamir kr. (część pd. w Afganistanie, wsch. w Chinach, większość w Z S R R ) 388 Pandżur m. (Pakistan) 381 Panhalonga — cywilizacja archeologicz­ na Pd. Rodezji 290 Papuasi (Nowa Gwinea) 548, 549 Paraczinar m. (Pakistan) 382 Paryż m. 26, 49, 194, 452, 483, 485, 500, 504 Pasni m. (Pakistan) 381 Pasztunistan kr. (Pakistan) 363, 364, 393 Pasztunowie patrz P a ł a n i e Pat pustynia (Pakistan) 381 Patanie, mieszk. Afganistanu i Pakistanu 364—366, 368—370, 376, 377, 380, 381, 383, 393 Pedi pl. patrz Bantu Pendżab kr. (Pakistan) 363, 366, 381, 382, 386 Persja 123, 364, 365, 377, 537; zob. też Iran Perska zatoka 118 Peru 491, 535—537 Peshawar m. 394; patrz Peszą war Peszawar m. (Pakistan) 366, 370, 372, 380, 382, 387 Petsamo okręg (Finlandia) 407 Pigmeje (Afryka Środkowa) 201—204, 210, 457 Pireneje góry 552 Pirenejski (Iberyjski) P ó ł w y s e p 428—431, 436, 437 Płook m. (Polska) 445 Podlasie kr. (Polska) 449 Podor m., n. obecna dawnego Takruru (Zach. Sudan) 39, 106, 160 Poitiers m. (Francja) 483 Polacy 442, 452, 505 Polesie kr. (ZSRR) 426, 428, 431, 435, 437 Poleszucy (ZSRR) 437 Polinezja 86, 540 Polinezyjczycy 462 37 — Etnografia Polska, T. V I I 577 Polska 17, 18, 22, 177, 209, 435-438, 442, 445, 446, 462—174, 477, 478, 493, 521, 528 Pomory (Pomorcy), mieszk. terenów nadbałtyckich R F S R R 397, 408 Pomorze kr. (Polska) 444 Pondoland k. w K r a j u P r z y l ą d k o w y m (Związek Pd. Afryki) 286 Port Francqui m. (Rep. Kongo — Leopoldville) 474—477 Portugalczycy 35, 51, 58, 100, 101, 117, 162, 163, 171, 428, 430, 431, 522 Portugalia 100, 185, 428, 430, 431, 522 Poznań m. (Polska) 425, 429, 433—435, 437, 442—444, 463 Prabuszmeni patrz Buszmeni Praga (Praha) m. (Czechosłowacja) 462, 463, 494 Przylądek Dobrej Nadziei 238, 241, 242 —• Zielony patrz Zielony Przylądek Pul Eliya m. (Cejlon) 531—539 Puszcza Zielona, region na Kurpiowszczyźnie (Polska) 447, 448 Qabis m. 164; patrz Gafoes Qastilija m. 136; patrz Tuzer Qila Saifullach m. w okręgu Zhofo (Pa­ kistan) 383 Quarte m. w Nubii (Egipt) 469 Quetta m. patrz Kwetta Quri Mansa m. (Zach. Sudan) 134, 13Я Raisani, pl. beludżskie (Pakistan) 381 Ramba m. (Kenia) 322 Rawalpindi m. (Pakistan) 364, 381, 386 Registan kr. (Afganistan) 364 Rennes m. (Francja) 483 Rio Grande rz. (Meksyk) 535 Rio-Nenez rz. (Pn.-Zach. Afryka) 111 Riverview Estates, pod Johannesburgiem (Związek Pd. Afryki) 290 Rkis płaskowyż (Mauretania) 41 Rodezja (Fed. Rodezji i Niasy) 290, 291, 452, 480 — Pd. 227, 279, 280, 289, 290, 500. — Pn. 278, 279, 289, 500 Rodos wyspa (Grecja) 116, 466 Rodżan-Dżamali m. (Pakistan) 387 Rohri m. (Pakistan) 364 Rosja patrz Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich �578 INDEKSY Ruanda (państwo w Afryce Środkowej) 452 Rumunia 179, 462, 495 Rybacki P ó ł w y s e p (drugorzędny p ó ł w y ­ spu Kola) 398 Rzeszów m. (Polska) 444 Rzym m. (Włochy) 377, 468, 488, 551 Rzymianie (jako narodowość, n. hist.) 37, 539 Sadikabad m. (Pakistan) 372 Safed-Koh m. patrz Sefid-Koh Saghawa patrz Saghwa Saghwa pl., odgałęzienie ludu Zaghawa (Rep. Sudan) 65, 74, 135, 159 Sahara 41, 45, 46, 50, 54, 57, 59, 62, 63, 66, 72—77, 80, 83, 84, 101, 104, 105, 107, 112, 118, 120, 124, 125, 133, 134, 136, 142, 146, 148, 150, 158, 159, 160, 161, 163, 165, 169, 172, 175—178, 500, 527 Sahel, kr. na pograniczu saharyjsiko-sudańskim 66, 76, 106 Sai (Say) m. (Rep. Niger) 59, 98, 113, 157 Saj m. (Nigeria) 59, 81 Safckar m. (Pakistan) 364, 366 Salum rz., m. (Senegal) 62 Sama kr. 41; patrz Samaqanda Samaqanda (Samaquanda) т . , kr. (Zach. Sudan) 41, 155, 156 Samotjedzi (Półwysep Skandynawski) 399 Sanhadija 41; patrz Zenaga Sanhadża 41, 141; patrz Zenaga Sankarani rz. (Afryka Pn.-Zach.) 54 Sansándi (Sansanding) rn. (Zach. Sudan) 97 Santsar m. (Pakistan) 381 Sarakolle pl. 39; patrz Soninke Sardabad, m. w pobliżu Kwetty stan) 393 Sarmaci 377 (Paki­ Sawmills т . (Rodezja Pd.) 289 Say т . patrz Sai Sebua т . w Nubii (Egipt) 469 Sefid-Koh m. (Pakistan) 370, 372 — góry (Afganistan) 382 Sego m. (Zach. Sudan) 90, 97 Semici 527 Senegal rz. 31, 33, 35, 39, 41, 50, 66, 67, 71, 82, 92, 100, 103, 105, 106, 108, 111, 112, 114, 123, 125, 127, 129, 131, 133, 134, 142, 143, 146, 149, 158, 160, 165, 166, 168, 180, 185 — (rep. autonomiczna. Od 1961 r. wraz z Zach. Sudanem utworzyły Federa­ cję Mali) 36, 38, 39, 59, 62, 72, 73, 83, 89, 92, 96—99, 103, 105, 111, 113, 120, 121, 131, 133, 140, 145, 146, 149, 152, 153, 160, 175, 452 Senegalczycy 82, 149 Senegamtoia kr. 66, 101, 108, 111, 115, 173, 181, 183 Senu pl. (Zach. Sudan) 454 Scnufo pl. (Górna Wolta) 35, 68, 87, 183 Sererowie pl. (pogranicze Senegalu i Zach. Sudanu) 39, 59, 62, 67, 127, 146, 149 Sersou т . , okolica (Algeria) 93 Seszele, wyspy na Oceanie Indyjskim (kol. bryt.) 321 Shikarpur m. patrz Szikarpur Siaya rn. (Kenia) 322 Sibi m. (Pakistan) 365, 372, 380, 381, 387, 389 Sidi Barrany (Egipt) 462, 463 Sidzilmasa m. (Maroko) 38, 48, 73, 76, 101, 102, 106, 120, 121, 141, 145, 165, 167, 168 Siedlce m. (Polska) 426 Sierra Leone 71, 173, 486 Silla т . (państwo hist, nad Senegalem) 39, 62, 96, 127, 129, 131, 133, 142, 146 Sind kr. (Pakistan) 363—366, 372, 375, 380, 381, 383—386 Sindcr m. (Afryka Pn.-Zach.) 59, 81 Siwah oaza (Egipt) 362, 363 Skandynawia 402, 404, 408 Skandynawski P ó ł w y s e p 397, 399, 406, 410, 412 Skandynawskie Góry 398, 408 Skildergat, grota na przylądku Fish (Związek Pd. Afryki) 290 Skoltowie, pl. lapońskie zamieszk. na P ó ł w y s p i e Rybackim 398 Slemankhdl, pl. patańskie (Pakistan) 370, 372, 383 Słopanowo, pow. Szamotuły (Polska) 445 Słowianie Wschodni (Europa) 377 Smithfield m. w Oranii (Związek Pd. Afryki) �INDEKSY Smithfield, przemysł smithfieldzki (kul­ tura archeologiczna) 207, 211, 279— 281, 283, 284, 286, 291, 292, 294 Smokowiec m. (Czechosłowacja) 492—494 Sokna (n. hist. Waddan) oaza (Libia) 115 Sokołowo Budzyńskie, pow. Czarnków (Polska) 445 Sokoto m. (Nigeria) 59, 70, 82, 98, 99, 105, 113, 115, 117 Solium (Solloum) m. (Egipt) 462 , 463 Somali 452 Somani pl. (Nigeria) 142, 147 Songhaj (państwo średniowieczne ze sto­ licą Gao) 41, 42, 48, 54, 64, 69, 74, 83, 106, 114, 119, 126, 128, 130, 137, 142, 157, 161, 169, 176, 181, 529; patrz Gao Songhajowie 39, 44, 72, 74, 80, 82, 85, 92, 97—99, 101, 125, 132, 138, 147, 177— 179; patrz Sor ko Soninke pl. 39, 40; patrz Sarakolle; zob. też Mande Sorko, należą do pl. Songhajów 142, 143 Soso pl. w dorzeczu rz. Gambii 67 Spenzand m., kr. (Afganistan) 380 Spin Baldak m., prow. (Afganistan) 380, 392 Stany Zjednoczone A.P. 491, 500, 504, 552 Stary Ś w i a t 19, 60, 91; patrz Europa S. Thome patrz Wyspa św. Tomasza Still B a y zatoka (Związek Pd. Afryki) — przemysł stillbajeński (kultura arche­ ologiczna) 278, 286, 289 Stormberg m. i góry w K r a j u Przyląd­ kowym (Związek Pd. Afryki) 248, 254, 262 Strandloioperzy (czyli „ludzie śmietnisk"), grupa ludzka kultury archeologicznej Afryki Pd. 242, 287 Strasbourg m. (Francja) 483, 551 Suazi, bryt. protekt. 544 Sudan, kr. geogr. w Afryce na pd. od Sahary 300, 301, 306, 307 — rep. (na pd. od Egiptu, w ś r o d k o w o -wschodniej Afryce; od 1 I 1956 r. niezależna republika) 53, 59, 66, 75, 100, 101, 113, 116, 119, 120, 135, 157, 164, 174, 464—467, 4 6 9 ^ 7 3 , 481 — Zachodni (republika autonomiczna Od 1960 r. z Senegalem utworzyła 579 niezależne państwo — Federację Ma­ li) 33, 34, 36, 38—40, 42, 44—49, 52, 53, 56, 58, 59, 62, 63, 67, 71—77, 79—89, 94—98, 100, 102—115, 118—122, 127— 138, 142—144, 147—149, 151, 153—161, 163, 166—185, 480, 528 — b. Sudan Francuski patrz Sudan Z a ­ chodni Sudańczycy 78, 83, 120, 133, 139, 143, 178, 184 Suenjel okręg (Finlandia) 407 Sukkur m. 394; patrz Sakkar Sulejmana Góry (Pakistan) 365, 369, 370, 380, 382, 388 Sulejman—Khil, mieszk. Gór Sulejmana (Pakistan) 370, 382 es-Suq (n. ruin m.) 41; patrz Tadmekka Surab m. (Pakistan) 381 Sus m. (Maroko) 38, 117 Sus al-aqsa m. pod Samaqanda (Maro­ ko) 155, 156, 183 Susu, z pl. Mande (Zach. Sudan) 86 Syberia (ZSRR) 179 Sycylia (Włochy) 46, 117, 162 Syjam 535 Syria 46 Szah Maksud góry (Afganistan) 388 Szal-Kot m. 364; patrz Kwetta Szama, kr., pl. na pn. wsch. od Gao (Rep. Czad) 146, 149, 151; patrz Z a ­ ghawa — Teda — Daza Szamotuły m. (Polska) 463 Szari rz. (Rep. Środkowej Afryki, dawn, teryt. Ubangd — Szari) 93, 104, 143 Szczecin m. (Polska) 463 Szellal m. powyżej Assuanu, w Nubii (Egipt) 469 Szikarpur (Shikarpur) m. (Pakistan) 364, 366, 380, 381, 395 Szikhan m. pod Kwettą (Pakistan) 375 Sztokholm m. (Szwecja) 402 Szua pl. 78; patrz Arabowie Szwajcaria 551 Szwecja 397—399, 402, 406—413, 415, 416, 418, 419, 423 Szwedzi 402, 412, 415, 475 Śródziemne Morze 36, 67, 72, 96, 116, 430, 464, 527 Św, Katarzyny góra 445 100, �580 INDEKSY Tadmekka т . , dzis. ruiny es-Suq (na pn. wsch. od Gao) 41, 42, 64, 76—79, 107, 126, 134, 169, 175, 177 — kr. 54, 55 Tadmekket m. 41, 69; patrz Tadmekka Tadżo pi, (n. hist.), patrz Dadżo Tafilelt kr., oaza (Maroko) 101, 102, 167, 180 Tagant т . , kr. (Mauretania) 92, 118 Taghara m. 167; patrz Taghaza Taghaza, (n. hist.: Hisn al-Milh oraz Tatental), m. w Zach. Sudanie (nad granicą algierską) 59, 120, 133, 148, 167—169 Taghaza Ackhalla m. 167; patrz Taghaza Tagidda n-Tessu (Taguidda-n'Tessou, Teguidda n'Tesemit) т . (Rep. Niger) 42, 169 Taherta m. (Algieria) 38 Takadda (Takedda, Tegidda), т . , hist. ' królestwo sudańskie na zach, od Air (Zach. Sudan), dzis. ruiny w Azelick m. 42, 48, 64, 74, 126, 131, 148, 155, 158, 175, 177, 178 Takedda m. patrz Takadda Takrur т . , państwo (Zach. Sudan) 39, 41, 42, 62, 67, 83, 84, 86, 96, 129, 131, 133, 140, 142, 146, 158, 160, 161, 166, 167, 177; patrz Podor m. — pl. 39; patrz Tukulor, Tucuroěs Tallensi pl. (Górna Wolta) 303, 333, 511, 512 Tamanrasset m. (Rep. Niger) 169 Tamtoucutu rn. 168; patrz Timbuktu Taimourt en Naaj 92; patrz Tamurt en-Na'aż Tamurt en-Na'aż dolina (Mauretania) 92, 118 Tanganika jez. 66 — teryt. powiernicze bryt. 306, 452, 480, 489, 490 Tangaza m. patrz Taghaza Tao m. (Libia) 78. Taqa т . , prow. (Zach. Sudan) 41, 110 Tararzas (Tarazas) т . , czyli stara Tag­ haza, w pobliżu starej Sidżilmasy 167; patrz Taghaza Tatental m. 167; patrz Taghaza Tatta m. (Pakistan) 366, 386 Tawat oazy patrz Tuat Tazukaght pl. (Mauretania) patrz Ber­ berowie Teda, mieszk. kr. Tibesti (Rep. Niger i Czad) 37, 58, 64, 75, 78, 112, 113, 124, 131, 133, 135, 137, 146, 148—150, 176, 177 Teda—Daza 43, 50, 77, 80, 113; patrz Tubu Teda—Daza—Zaghawa, mieszk. Tibesti i Ennedi (Rep. Niger, Czad i Sudan) 83 Tegaza rn. 167; patrz Taghaza Tegidda m. 42; patrz Takadda Teguidda n'Tesemit т . patrz Tagidda n-Tessu Tell Atrib (Athribic) m. (Egipt) 464—466, 471, 473 Tell Edfou m. (Egipt); patrz Edfu Temne pl. (Sierra Leone) 71 Tenda pl. (Gwinea) 71 Terga pl. 184; patrz Berberowie Tessaua rn. (Zach. Sudan) 81, 113 Thal т . (Pakistan) 382 Tharra m. (Pakistan) 381 Tibesti т . , kr. (Rep. Niger na pograni­ czu z Libią) 37, 59, 75, 77, 78, 93, 96, 104, 112, 113, 115, 124, 131, 133, 135, 146, 150 Tichitt (Tiszit) m. (Zach. Sudan) 33, 168, 170 Tikopia wyspa i pl. (Oceania) 539—543 Timbuktu (Tambueutu, Tombutto) m. (Zach. Sudan) 35, 48, 54, 59, 64, 68, 76, 79, 93, 97, 99, 103, 108, 115, 124, 125, 127, 128, 131, 134, 135, 138, 141, 142, 144, 147, 151, 155, 158, 161, 164, 167, 169, 170—173, 177—180 Timé т . (Gwinea) 90, 153, 154, 157, 173 Tintellust т . (Rep. Niger) 59, 132 Tirekka m. patrz Tirka Tirka rn. (Zach. Sudan) 144 Togo (niezależna republika od 1960 r.) 452, 550 Tombutto m. 54, 106, 127, 167; patrz T i m ­ buktu Tonqala т . w Nubii (Egipt) 469 Torne (Torno) rz., jez., też okolica (Szwecja) 407 Toruń m. (Polska) 444, 462 Tozeur m. patrz Tuzer �INDEKSY Transwal (Związek Pd. Afryki) 227, 262 Triobrandzkie Wyspy (Oceania) 428 Tryipolitania kr. (Libia) 33, 37, 38, 81, 116, 164, 169 Tuaregowie pl. (Zach. Sudan) patrz Ber­ berowie Tuat (Tawat) oazy (Algieria) 48, 148, 155 Tubu, pl. zarnieszk. w Tibesti 37, 43; patrz Teda—Daza Tubu—Reszade, pl. z Tibesti 113, 150 Tucuroes pl. 39; patrz Tukulor, Takrur Tukama pl. patrz Barkami Tukulor (Takrur, Tucuroes) pl. (Fed. Mali) 39, 86, 111 Tulup (Afryka Pn. Zach.) 161 Tuluza m. (Francja) 483, 484, 551 Tunezja 115—117, 123, 136; zob. też T u ­ nis kr. Tunis kr. 33, 37, 38, 41, 48, 81, 164, 553; patrz Tunezja Tunis m. 46, 99, 114, 116 Turbat m. (Pakistan) 381 Turcja 179 Turcy 539 Turkiestan kr. (ZSRR) 365, 366 Turkmenia kr. (ZSRR) 365, 375 Tutak prow. (Rep. Niger) 169 Tuzer (Tozeur; Qastilija, n. hist.) m. (Tunezja) 117, 123, 136, 164 Twi, grupa pl. (Gwinea) 88 Twito m. (Ghana) 35 Tzitzikarna, grota, K r a j Przylądkowy (Związek Pd. Afryki) 205, 206, 288 Ubangi—-Szari kr. (obecnie niepodległa Republika Środkowej Afryki) 66 Ufaran m. patrz Offaran Uganda (kol. bryt.) 307, 452, 480, 488, 490 Uholo m. (Kenia) 310, 330 Uhrcza rz. (USRR) 437 Ulil m. patrz Aulil Umar kr. w Afryce Pn.-Zach. 70, 74, 132, 173 Umgarana m. w Pondolandzie, K r a j Przylądkowy (Związek Pd. Afryki) 286 Unia Południowej Afryki (Związek Po­ łudniowej Afryki) 227 , 228, 289, 290, 294, 480, 491, 544—547 Usta Mohammad m. (Pakistan) 381 Uthal m. (Pakistan) 381 581 Vaal rz. w Oranii (Związek Pd. Afryki) 279 Västerbotten kr. (Szwecja) 398, 409, 421 Vilhelmina okręg w Västerbotten (Szwe­ cja) 416 Wad m. (Pakistan) 381 Wadaj kr. (Rep. Czad) 31, 43, 48, 53, 59, 66, 78, 80, 93, 99—101, 112, 113, 116, 120, 131, 133, 135, 157, 164, 179, 182 Wadan (Ouadane) m. (Mauretania) 33, 118, 141, 168, 176; patrz Guaden Waddan oaza patrz Sokna Wadi Nun m. (Maroko) 167; patrz Offa­ ran Walata (Oualete; n. hist.: Gualata, Iwa­ latan) oaza (Zach. Sudan) 33, 39, 48, 56—59, 63, 65, 67, 71, 81, 82, 89, 92, 105, 110, 111, 113, 119, 125, 129, 133, 137, 139, 145, 160, 162, 167, 168, 170, 172, 174, 176, 181, 184; patrz Oualete Walo, prow, w Senegalu (Fed. Mali) 166 Wam (Dormaa) m. (Ghana) 35 Wangara 39; patrz Bilad at-tibr (oraz hist. Ghana) —• też określenie ludu 39; patrz Mande Waram państwo (Mauretania) 39 Wardżlan kr. 106; patrz Wargla Wargla (Ouargla) m., kr. (Algieria) 38, 74, 106, 120 Warszawa m. 425, 429, 431, 433, 446, 448, 462, 498 Waszyngton m. (USA) 535 Waziri pl. (Pakistan) 370, 394 Wełna, pow. Chodzież (Polska) 445 Wenziga patrz Guenziga Węgry 462, 491, 495 Wiaro m. (Pakistan) 381 Wielka Brytania (Anglia) 462, 480, 488, 490, 491, 500, 522, 523 Wielkie Jeziora (Afryka Środkowa) patrz Kraina Wielkich Jezior Wielkopolska kr. (Polska) 435, 443, 444 Wieluń m. (Polska) 444 Wiktorii jez. 210, 299, 301, 306, 307, 312 Wilton m. pod Alicadale, K r a j Przyląd­ kowy (Związek Pd. Afryki) 286 — przemysły w i l t o ń s k i e (kultura archeo­ logiczna) 207, 211, 278, 280, 282, 284, 286—292, 294 �INDEKSY 582 Wolne P a ń s t w o Orania patrz Orania (Związek Pd. Afryki) Wolof, p a ń s t w o hist. (Fed. Mali) 39 Wolofowie pl. (Fed. Mali) 39, 58, 59, 61, 62, 67, 71, 82, 89, 92, 97, 101, 103, 106, 108, 111, 112, 114, 128, 146, 149, 152, 156—158, 165, 173, 175, 177, 181, 183 Wolta rz. (Afryka) 42, 173 — kr. 78, 87, 98; zob. też Górna Wolta Wołyń kr. (USRR) 435 Wonderwerk, grota w Grikwalandzie Zach., K r a j Przylądkowy (Związek Pd. Afryki) 280 Wrocław m. (Polska) 444, 462, 463 Wybrzeże Kości Słoniowej (państwo) 453 Wyspa św. Tomasza 100 Wyspy Seychellskie patrz Seszele — Zielonego Przylądka 162, 163 Xingu rz. (Brazylia) 548, 549 Yale m. (USA) 504 Ygild (Idjil sebkhe, Idżil sebcha, Idżil kudjat) m. (Mauretania) 134, 135, 168, 170 Zab kr. (Algieria) 120 Zabu m. (Algieria) 106 Zafgu m. (Fed. Mali) 176, 182 Zaghard m. (Zach. Sudan) 57 Zaghawa kr. (Rep. Czad, na pograniczu z Rep. Sudan) 43, 53, 120 — grupa pl. 43, 53, 65, 75, 93, 131, 135, 149, 159, 177, 180, 182 Zaghawa—Teda—Daza 151, 177 — Szama 146, 149, 151 Zahidan m. (Iran) 365 Zambezi rz. w Afryce 210, 240, 289 Zanaga pl. patrz Berberowie Zanfara kr. (Nigeria) 55, 65, 69 Zanzibar 102 Zaria kr. (Nigeria) 42, 72, 89, 162 Zawiła m. w Fezzanie (Libia) 77, 83, 149; patrz Zulla Zegzeg kr. (Nigeria) 55, 107 Zenaga pl. (Azeneghes, Sanhadża, Zana­ ga, Znaga) patrz Berberowie Zhob okręg w Pendżabie (Pakistan) 368, 383 Zielony Przylądek 71 Ziemia Lubuska (Polska) 443 Zimbabwe m. (Rodezja Pd.) 275, 290 Złote Wybrzeże (Ghana) 481 Znaga 33; patrz Zenaga (Berberowie) Zuila m. 149; patrz Zawiła Zulu (Zulusi) pl., mieszk. Związku Pd. Afryki; patrz Bantu Zuru pl. (Nigeria) 59; zob. też Hausa Związek Południowej Afryki patrz Unia Południowej Afryki Związek Socjalistycznych Republik R a ­ dzieckich (ZSRR, też Rosja) 397, 406, 408, 439, 479—481, 491, 505 Zyrianie, pl. lapońskie (Finlandia) 407 Żytomierz m. (USRR) 426 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/19616ab63d421d137d11b5f533e6b6b5.pdf 523a0f9b44152b5cc0a022b49d8e31dc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2263 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2099 Title A name given to the resource Oblicza folkloru. Folklor polityczny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2, s.15-19 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łysiak, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wojciech Łysiak OBLICZA FOLKLORU - FOLKLOR POLITYCZNY Wkraczanie z aparatem n a u k o w y m w j a k ą k o l w i e k dziedzinę rzeczywistości społecznej, w k a ż d y m w y p a d k u jest p e w n y m naruszeniem proporcji w niej f u n k c j o n u j ą c y c h i p r a w i d e ł jakimi się rządzi. Ingerencja taka w p e w n y m s t o p n i u p o w o d u j e prze­ kształcenie tej rzeczywistości. T a k j e s t między i n n y m i z f o l k l o r e m . O t o utarła się maniera o m a w i a n i a f o l k l o r ó w „ w ł a ś c i w y c h " r ó ż n y m g r u p o m s p o ł e c z n y m , z a w o d o w y m i w i e k o w y m . M ó w i się przecież o folklorze g r u p przestępczych, o folklorze żołnierskim, marynarskim, g ó r n i c z y m , garncarskim, m ł y n a r s k i m (chociaż t e n z w y k l e d o t y c z y treści o m ł y n a c h i młynarzach, p o m i j a się zaś w o p r a c o w a n i a c h treści realizowane przez s a m y c h m ł y n a r z y ) , m ó w i się też o folklorze dzieci, młodzieży i d o r o s ł y c h . W pracach p o d e j m u j ą c y c h analizy t a k i c h w ł a ś n i e f o l k l o r ó w k u r c z o w o trzy­ m a n o się j e d y n i e t y c h reguł, które w przekonaniu a u t o r ó w „ w ł a ś c i w e " były o d p o w i e d n i e j grupie. P o m i j a n o na o g ó ł fakt p o w s z e c h n e j o b e c n o ś c i niektórych zjawisk f o l k l o r u w e w s z y s t ­ kich w a r s t w a c h p o l s k i e g o s p o ł e c z e ń s t w a . M ó w i ę o t y m d l a t e g o , gdyż nie w y o b r a ż a m sobie sytuacji ( b o w i e m takiej nie m a ) , by np. d z i e c i o m p o s ł u g u j ą c y m się podczas z a b a w y w y l i c z a n k a m i , nie znane były szorstkie niekiedy kawały młodzieży starszej, by garncarze nie znali bajek z n a n y c h w ś r o d o w i s k u c h ł o p s k i m , a m a r y n a r z o m linii o c e a n i c z n y c h o b c e były piosenki r e z e r w i s t ó w W o j s k a Polskiego. Każdy podział p r z e j a w ó w f o l k l o r u ( m o w a t u o c z y w i ś c i e o j e g o w a r s t w i e s ł o w n e j ) d o k o n y w a n y przy z a s t o s o w a n i u kryterium z a w o d o w e g o lub w i e k o w e g o jest p o d z i a ł e m s z t u c z n y m , najczęś­ ciej nie o d d a j ą c y m p r a w d z i w e g o obrazu folklorystycznej rzeczy­ w i s t o ś c i . Spostrzeżenie t o d o t y c z y także kryterium t e m a t y c z n e g o . J e d n a k ż e t u t a j , zdaje się w y ł a n i a ć p e w i e n precedens. M y ś l ę b o w i e m o „ f o l k l o r z e p o l i t y c z n y m " , tj. części f o l k l o r u reagującej i interpretującej bieżące w y d a r z e n i a polityczne, g o s p o d a r c z e i społeczne, której o b e c n o ś c i d o tej pory jakby nie z a u w a ż a n o , p o m i j a n o , a przecież z n a k o m i t a większość naszego społeczeńst­ w a , czy t e g o chce, czy też nie, uczestniczyła i uczestniczy w j e g o o b i e g u . Jest t o w m o i m przekonaniu f o l k l o r interspołeczny, funkcjonujący z r ó w n y m powodzeniem w e wszystkich grupach w i e k o w y c h , z a w o d o w y c h i innych. „ F o l k l o r p o l i t y c z n y " nie jest o c z y w i ś c i e zjawiskiem n o w y m , w y k r e o w a n y m na g r u n c i e w y d a r z e ń zaistniałych p o II w o j n i e ś w i a t o w e j . Z n a n y i u p r a w i a n y był znacznie wcześniej. T a k i m w ł a ś n i e f o l k l o r e m były przecież kąśliwe a n e g d o t y o Francuzach z c z a s ó w kampanii n a p o l e o ń s k i e j , kiedy w o j s k a te dopuszczały się na ludności wiejskiej i miejskiej licznych g w a ł t ó w i n i e p r a w o ­ ści, a sam N a p o l e o n u z n a w a n y był przez ludność w i e j s k ą za antychrysta. Jest przecież folklor k o m e n t a r z e m bieżącego życia \ jest ż y w y m g ł o s e m t e r a ź n i e j s z o ś c i - jak pisali radzieccy uczeni. 2 W t a k i c h w ł a ś n i e kategoriach r o z p a t r y w a ć należy cały ó w folklor s k i e r o w a n y p r z e c i w zaborcy pruskiemu w W i e l k o p o l s c e i na Śląsku. O p o w i a d a n i a o starym Frycu, generałach W r a n g l u i Deoflingerze nosiły p i ę t n o p o l i t y c z n e . P o d o b n i e rzecz się miała z a n e g d o t a m i o hakatystach, o pruskiej Komisji L i k w i d a c y j n e j , o r u g a c h pruskich. P o d o b n i e należy patrzeć na folklor zrodzony na g r u n c i e s t r a j k ó w dzieci wrzesińskich, a wcześniej na w p r o s t n i e p r a w d o p o d o b n y ł a d u n e k ironii, szyderstwa jaki w y m i e r z o n y był w „ Ż e l a z n e g o kanclerza". Odpisy z satyrycznymi u t w o r a m i d o t y c z ą c y m i O t t o Bismarcka krążyły w ś r ó d młodzieży szkolnej, a ze szkół trafiały na wieś. W popularnej w W i e l k o p o l s c e piosence l u d o w e j z lat o s i e m ­ dziesiątych XIX w i e k u w s p o m i n a n o : Bismarck nieboraczek, Za to Wielkopolska Wiwat B n i ń s k a g o nie chciała odpokutowała Polska! w i w a t C o nie c h c i a ł a j u n k r a baba! szwaba! W e d ł u g krążących p o w s i ó w c z e s n e j w i e ś c i , o w e j Bnińskiej (nie w i a d o m o , o której m o w a ) miał się o ś w i a d c z y ć m ł o d y Bismarck, lecz dostał kosza. Z t e g o p o w o d u p o d o b n o mścił się później na całej W i e l k o p o l s c e . G d y zmarł w roku 1 8 9 8 odżył folklor z n i m z w i ą z a n y ( o d roku I 8 9 0 z a p o m n i a n o o Bismarcku w z w i ą z k u ze z d y m i s j o n o w a n i e m kanclerza). O p o w i a d a n o sobie w ó w c z a s , że o n , j a k o znany n i e d o w i a r e k , nie wierząc w istnienie nieba, po. rozstaniu się z ziemią, p o m a s z e r o w a ł w p r o s t d o piekła. Przybywszy d o bramy nie zapukał, lecz o t w o r z y ł ją i w s u n ą ł s w ą łysą g ł o w ę . Z a u w a ż y ł ją d i a b e ł - f u r t i a n , a nie spostrzegłszy na niej trzech sterczących w ł o s ó w , p o m y l i ł ją z o d w r o t n ą częścią ciała i na taki piekłu w y r z ą d z o n y despekt, z a w y ł w r o g o , k o p n ą ł g o i w y r z u c i ł z piekła. Tak Bismarck zamieszkał na przedpieklu, gdzie w czasie c o d z i e n ­ nego zamiatania bacznie rozgląda się za k u p k ą czarciego łajna. Chce nim s m a r o w a ć s w ą łysinę, w m n i e m a n i u , iż t o przyczyni się d o p o n o w n e g o porostu w ł o s ó w , w następstwie czego w p u s z c z ą g o d o piekła i przydzielą należne m u miejsce. Na przedpieklu jest p o d w ł a d n y m s ł y n n e g o k o w a l a Kurzawy z K w i e c i s z e w a na Kuja­ w a c h , a zamiatając bruk, klnie siarczyście Verflucht. O b o k t e k s t ó w p o w s t a ł y c h niejako s a m o r o d n i e , niekiedy w o b i e g społeczny w p r o w a d z a n e były tekstu autorskie, które w w y n i k u szybkiej folkloryzacji ulegały t a k i e m u przekształceniu, by w w i e l u w a r i a n t a c h toczyć s w ó j f o l k l o r y s t y c z n y byt. M y ś l ę t u przede w s z y s t k i m o t w ó r c z o ś c i literackiej księdza W o j c i e c h a K o z ł o w s k i e g o z W i e l k i e g o Sławska na K u j a w a c h , k t ó r e g o satyryczne wiersze w okresie „ K u l t u r k a m p f u " cieszyły się n i e b y w a ł ą p o p u l a r n o ś c i ą , jak w s p o m i n a j ą ś w i a d k o w i e t a m t y c h w y d a r z e ń . Wiersz pt. Sen polityczny, który ukazał się w roku 1 8 9 0 na ł a m a c h strzelińskiego „ N a d g o p l a n i n a " s z y b k o trafił na w i e ś k u j a w s k ą i t a m się rozprzestrzenił w licznych w a r i a n t a c h . J e d e n z n i c h pt. Sen Kujawiaka, czyli przygoda w niebie p r z y p o m n i a ł Jerzy W o j c i e c h Szulczewski w i n o w r o c ł a w s k i m „ P i a ś c i e " , już p o odzyskaniu n i e p o d l e g ł o ś c i . 3 Nie s p o s ó b tu o c z y w i ś c i e o m ó w i ć , czy n a w e t wskazać na wszystkie przejawy ó w c z e s n e g o f o l k l o r u p o l i t y c z n e g o , nie o t o t u zresztą c h o d z i . Jest jednak rzeczą p e w n ą , iż towarzyszył o n s p o ł e c z e ń s t w u p o l s k i e m u na każdej j e g o d z i e j o w e j drodze. Tak b o w i e m b y ł o podczas akcji p l e b i s c y t o w y c h , tak b y ł o podczas p o w s t a ń śląskich i p o w s t a n i a W i e l k o p o l s k i e g o . Treści f o l k l o r y s ­ tyczne zrodziły się na g r u n c i e w o j n y polsko-radzieckiej 1 9 1 9 / 1 9 2 0 roku. Z w i ą z a n e były z w s z y s t k i m i prezydentami D w u d z i e s t o l e c i a , nie oszczędziły też Józefa Piłsudskiego. Szcze­ g ó l n e g o w y r a z u nabrał folklor p o l i t y c z n y w przededniu i podczas II w o j n y ś w i a t o w e j . Nieustannie zmieniająca się rzeczywistość niesie c o d z i e n n i e pakiet w y d a r z e ń , które w w i ę k s z y m czy mniejszym s t o p n i u zahaczają o ś w i a d o m o ś ć j e d n o s t k i , s t o s o w n i e d o jej m o ż l i w o ś c i p e r c e p c y j n y c h . T o w ł a ś n i e o w e w y d a r z e n i a i potrzeba c h w i l i s t y m u l u j ą treści folklorystyczne. Tak b y ł o w przeszłości, tak jest i dzisiaj. M i ę d z y i n n y m i d l a t e g o , by nie g m a t w a ć zagadnienia, s w e refleksje będą przede w s z y s t k i m i l u s t r o w a ł w y b r a n y m i faktami f o l k l o r y s t y c z n y m i jakie p o j a w i ł y się p o roku 1 9 4 4 . Cały ó w folklor, który ze w z g l ę d ó w p r a k t y c z n y c h , jak i p o d e ­ j m o w a n y c h przezeń treści, n a z w a ł e m p o l i t y c z n y m , jest n i e z w y k l e r o z b u d o w a n y i rozległy, wręcz n i e m o ż l i w y d o c a ł o ś c i o w e g o ogarnięcia j a k i m k o l w i e k w a r s z t a t o m b a d a w c z y m . S p o d k o n t r o l i , nie t y l k o folklorystycznej, w y m y k a się s w ą efemerycznością. Ale m i m o t o jest ze w s z e c h miar g o d n y u w a g i . W ł a ś c i w y c h m u t e k s t ó w nie będę p r ó b o w a ł zaszeregować d o z n a n y c h sys­ tematyk, nie będę rozstrzygał o ich przynależności d o różnych gatunków folkloru. M ó w i ą c o foklorze p o l i t y c z n y m m a m na myśli u t w o r y nie t y l k o l u d o w e j p r o w e n i e n c j i , lecz, jak już w s p o m n i a ł e m , całokształt literackiej reakcji na c o d z i e n n ą rzeczywistość, która z założenia z o r i e n t o w a n a jest na ustny o b i e g , b o w i e m towarzyszy jej s w o i s t y przymus a n o n i m o w o ś c i . 15 �Zrozumiałą musi się w y d a ć w ą t p l i w o ś ć , czy cały ó w material literacki mieści się w kategoriach f o l k l o r u . Czy np. piosenka p o w s t a ł a w w i ę z i e n i u w r o n e c k i m spełnia w a r u n k i jakie przy­ s ł u g u j ą u t w o r o m literatury l u d o w e j , czy w p o d o b n y s p o s ó b można m ó w i ć o p o l s k i c h d o w c i p a c h i w y l i c z a n k a c h z w i ą z a n y c h z eksplozją w C z e r n o b y l u . W y d a j e się, ze cały ó w obszar sztuki s ł o w a , o k t ó r y m piszę, f u n k c j o n u j e na zasadach w ł a ś c i w y c h f o l k l o r o w i , d l a t e g o będę o b s t a w a ł przy t a k i m r o z u m i e n i u s p o ł e ­ cznej, nieprofesjonalnej i profesjonalnej t w ó r c z o ś c i literackiej reagującej na bieżące w y d a r z e n i a życia p o l i t y c z n e g o , g o s p o d a r ­ czego i społecznego. O c z y w i ś c i e t r u d n o poprzestać na takich a p r i o r y c z n y c h roz­ strzygnięciach, skoro w i a d o m o , iż granica między f o l k l o r e m a t w ó r c z o ś c i ą literacką profesjonalną w w a r u n k a c h konspiracji, nadanej z g ó r y a n o n i m o w o ś c i , jest n i e m o ż l i w a d o u c h w y c e n i a . Kwestie te n i e z w y k l e rzetelnie o m a w i a ł o n g i ś Jerzy Ś w i ę c h w pracy Twórczość okupacyjna a folklor*. O r t o d o k s y j n a folklorystyka, w i d z ą c tekst w postaci ustnej i a n o n i m o w e j zadawala się w zupełności t a k i m stanem, uznając g o za przedmiot s w o i c h badań. W przypadku badania f o l k l o r u p o l i t y c z n e g o zaistniałego p o roku 1 9 4 4 kwestie w e r b a l n o ś c i i a n o n i m o w o ś c i nie mają w i ę k s z e g o znaczenia. G o d n y m u w a g i jest natomiast społeczna percepcja i aprobata t y c h treści, j a k o j e d y n a p r a w d z i w a , nieprzekłamana, p o z b a w i o n a k o n k u r e n c j i . A n o n i m o w o ś ć podlega tu tym samym ocenom, bowiem „autora nie ma w dziele f o l k l o r y s t y c z n y m nie t y l k o d l a t e g o , że nic o n i m nie w i e m y , ale i d l a t e g o , ze w y c h o d z i o n poza poetykę f o l k l o r u , nie jest p o t r z e b n y z p u n k t u w i d z e n i a struktury d z i e ł a . " Dlatego, ze „ t w ó r c z o ś ć w o l n a o d t w ó r c y p r ó b u j e żyć w ł a s n y m , s a m o d z i e l ­ n y m życiem. T w ó r c z o ś ć l u d o w a j a k b y w i e r z y w m o ż l i w o ś ć p o w t ó r z e n i a się zdarzeń przez samo ich o p o w i a d a n i e . " 5 6 Także w i o s n ą t e g o s a m e g o roku w W i e l k o p o l s c e w rytm znanej kolędy ś p i e w a n o : Dzisiaj w Betlejem, dzisiaj w Betlejem, wesoła nowina, że trzy bombowce, że trzy bombowce lecą d o Berlina. Berlin się Niemcy pali przegrali. Hitler na d a c h u . Pierdzi ze strachu, A Hitlerowa Pierdzi jak krowa. W latach 1 9 4 5 - 1 9 4 7 w o k o l i c a c h L u b l i n a znana była n i e z w y k ­ le r o z b u d o w a n a fabularnie ballada, której przytoczę t u t y l k o fragment: Pójdźcie o dziatki, pójdźcie wszystkie Za Lublin, p o d stup, na T a m przed Stalina klęknijcie obrazem, po rusku z m ó w c i e Folklor p o l i t y c z n y , a raczej j e g o szczególne, z a k o n s p i r o w a n e w a r u n k i egzystencji m i m o o c z y w i s t e j j a w n o ś c i całej masy reper­ t u a r o w e j , w rzeczywistości w y d z i e d z i c z y ł a u t o r ó w t e k s t ó w z ich a u t o r s t w a . W takich to w a r u n k a c h każdy autorski tekst p u s z c z o n y w o b i e g , usamodzielnia się, stając się w ł a s n o ś c i ą p u b l i c z n ą . U t w o r y r y m o w a n e , a t o : wiersze, pieśni, ballady i d r o b n e w i e r s z o w i d ł a , w t y m kontekście zawsze p r z e m a w i a ł y na korzyść w i a r y g o d n e g o ś w i a d k a - w y k o n a w c y , „ k t ó r y relacji o j a k i m ś w y d a r z e n i u n a d a w a ł i n d y w i d u a l n y kształt s ł o w n y , nasycił b a r w ą s w e g o g ł o s u , wyraził s w ó j b ó l , radość, pragnienie zemsty. W sytuacji, g d y autor został ' u b e z w ł a s n o w o l n i o n y ' , czytelnik p r z e j m o w a ł w jakiejś mierze k o m p e t e n c j e a u t o r s k i e . " 7 Po r o k u 1 9 4 4 w z m i e n i o n y c h w a r u n k a c h g e o p o l i t y c z n y c h f o l k l o r , o k t ó r y c h m o w a , trysnął taką l a w i n ą f o r m i treści, iż nikt p r a w d o p o d o b n i e nie u c h w y c i ł całego j e g o obszaru. Folklorys­ tyczne w i d z e n i e „ n o w e j " rzeczywistości zaczęło się jeszcze p o d c z a s działań w o j e n n y c h . Z jednej strony folklor ó w d o t y k a ł działań f r o n t o w y c h i roli A r m i i C z e r w o n e j , z drugiej zaś rodzących się na jej zapleczu przeobrażeń. W t e d y w ł a ś n i e , w i o s n ą 1 9 4 5 r o k u dzieci na z n i s z c z o n y c h w a r s z a w s k i c h ulicach ś p i e w a ł y : i trwodze. W s z ę d z i e na ustach A n d e r s y na drodze. Nic nie p o m a g a i Bory i pełno A k o w c ó w N y s y p r o p a g a n d a ni o d b u d o w a Wszędzie grasuje N S Z - b a n d a Pól Polski tobie niesiemy w G d y tak w Warszawy, plugawy. darze i resztę, g d y z e c h c e s z tego. reakcyjnego! największej wszyscy pokorze noc odprawiają błagalną Pędzi reakcja lądem i m o r z e m z g u b ę im niosąc fatalną. Nagle straszliwy obłok powstaje t a m na g o ś c i ń c u ku I w i d a ć na n i m pędzącą zgraję, reakcja m a h e r s z t ó w miastu dwunastu. Groźne ich miny, straszne nazwiska, d o l a r ó w pełne ich Srebrny im w ę ż y k na czapce błyska i orzeł w królewskiej Nie m o g ą uciec jak pepeery, w s z y s c y jak szczury w dłonie. koronie. potrzasku. Rzucają gwiazdy, sowieckie ordery, pełno tam krzyku i wrzasku. ręku m k n i e jak B ó g zemsty ku D r u g i O s ó b k ę w i e s z a na sęku, a trzeci z W a n d z i ą Roli, swawoli. Bór R z y m o w s k i e m u gardło sznurem dławi, Bieruta topi w strumyku, G o m u ł k a jak wieprz zraniony k r w a w i , pełno t a m wrzasku i krzyku... Pieśni t e g o rodzaju, p o w s z e c h n i e w ó w c z a s z n a n y c h , b y ł o bardzo dużo. W i e l e z niech s k u p i a ł o się w o k ó ł u k r y w a j ą c y c h się po lasach o d d z i a ł ó w A r m i i Krajowej ( n p . pieśń My Akowcy, bandyci..., z roku 1 9 4 5 ) czy też s k i e r o w a n y c h b y ł o w n o w ą socjalistyczną rzeczywistość ( n p . Rota Pepeerowców, z roku 1946). Folklor p o l i t y c z n y przełomu lat czterdziestych i pięćdziesiątych o g n i s k o w a ł się przede w s z y s t k i m w o k ó ł p r z e ś l a d o w a ń społecz­ n y c h , w o k ó ł rodzącego się terroru p o l i t y c z n e g o oraz w o k ó ł o s o b y J ó z e f a Stalina. Trzeba dziś przyznać, że m a ł o kto był w ó w c z a s s k ł o n n y podzielić się d o w c i p e m o generalissimusie, czy też o ó w c z e s n e j sytuacji w Z S R R . Z wielkiej liczby k a w a ł ó w p r z y t o ­ czę t u takie, które p o ś r e d n i o r z u t o w a ł y na sytuację g o s p o d a r c z ą ó w c z e s n e j Polski. O t o z paczki p a p i e r o s ó w „ S p o r t " , a raczej z s a m e g o napisu o d c z y t y w a n o : Stalin prosi o resztę tłuszczu, a znany był także wierszyk: Mięso i słonina pojechały do Stalina, a skóry i flaki jedzą Polaki. F u n k c j o n o w a ł a też w o w y m czasie cała masa d o w c i p ó w o Stalinie, k t ó r y c h sens i p o e t y k a w y r a ż a n e b y ł y w języku rosyjskim. Była t o j e d n a z artystycznych m e t o d w y w o ł y w a n i a śmiechu. Z p o c z ą t k i e m lat pięćdziesiątych, kiedy sytuacja społeczna w kraju z d o m i n o w a n a była przez o d p o w i e d n i e , w y s p e c j a l i z o w a ­ ne o r g a n y k o n t r o l u j ą c e życie niemal każdego o b y w a t e l a , p o ­ wstała piosenka, którą ś p i e w a n o na m e l o d i ę Nie dbam jaka spadnie kara: S o w i e t był 16 i rząd l o n d y ń s k i T y l k o nas ratuj c z e r w o n y carze o d rządu prokuratorem, Volksdojcz w y r o k dał Rozkwitały jabłonie i gruski, Uciekł Niemiec, wpierdolił się ruski... paciorek. N a r ó d nas nie chce, ranki i w i e c z o r y w e Izach t r w a m y W t e m pierwszy A k o w i e c z siekierą w Z a t e m w ł a ś n i e taki folklor w s z e d ł d o w s z y s t k i c h niemal ś r o d o ­ w i s k s p o ł e c z n y c h . J a k o j e d y n y z całego obszaru tematycznie przynależnego folklorystyce, z a g w a r a n t o w a ł sobie p o w s z e c h n ą , a c z k o l w i e k efemeryczną o b e c n o ś ć nie t y l k o na ulicy, p o d strze­ c h ą , ale i w urzędniczych salonach. Z n a m i o n a tej t w ó r c z o ś c i , jak już w s p o m n i a ł e m , a n o n i m o w o ś ć , w a r i a n t o w o ś ć , z u n i f o r m o w a ny styl o p a r t y na stałych s z a b l o n a c h i f o r m u ł a c h , oralność, s ł o w e m w s z y s t k o , c o m i m o iż nie zawsze s p r e c y z o w a n e i mgliste, czasami zaś zupełnie p o z b a w i o n e odniesień d o f o l k l o r u jest dla o d b i o r c ó w przykładem t w ó r c z o ś c i z o r g a n i z o w a n e j p o prostu na p o d s t a w a c h i n n y c h niż literatura „ o f i c j a l n a " . W s p o s o b i e k o n t a k ­ t o w a n i a się ze s ł o w e m „ k o n s p i r a c y j n y m " f o l k l o r u , j e g o p o c h o d n e f u n k c j o n u j ą j a k o m o d e l t w ó r c z o ś c i najbardziej o d p o w i e d n i d o agitacji w w a r u n k a c h g d y literatura n a r o d o w a na skutek w i a d o ­ m y c h o g r a n i c z e ń przestała być s o b ą i nie znajduje społecznej akceptacji. razem. wzgórek. surowy, A Ż y d bronił nas z h u m o r e m , Ot i cały sąd ludowy. �„ W czasie jakiejś k u r s o k o n f e r e n c j i , gdzieś w m a l o w n i c z e j n a d ­ Paradoksy dobrze Są mądrością znacie. To unikaj morskiej o k o l i c y , d w o j e działaczy zapłonęło ku sobie g w a ł t o w n ą społeczeństwa. Jeśli chcesz być bezpieczny, namiętnością. B y ł o t o p r a w d z i w e c o u p d e f o u d r e , w i ę c bez s ł o w a bracie. poszli d o łóżka. W c h w i l i , kiedy akt m i ł o s n y zbliżał się d o zenitu, Bezpieczeństwa... Z tych samych w z g l ę d ó w w wroneckim więzieniu w roku 1 9 5 0 zrodziła się nieco h u m o r y s t y c z n a , nieco dramatycz­ na pieśń, ś p i e w a n a na melodię Więc pijmy zdrowie, podchorążo­ wie: d z i e w c z y n a poczuła, że ma k o c h a n k o w i coś n i e z w y k l e w a ż n e g o d o z a k o m u n i k o w a n i a . W y d u k a ł a tedy: T o w a r z y s z u , możecie nie uważać...". Obszar folklorystycznej rzeczywistości zataczał coraz szersze kręgi. Wkraczał f o l k l o r natychmiast w n o w e dziedziny życia, w p i s y w a ł m o m e n t a l n i e w n o w e dziedziny n a u k i , d o t y c h c z a s Niech nikt nie p o w i e bracia więźniowie, że n a m w e W r o n k a c h tu b y ł o nieznane, kiedy w rok p o w y c z y n i e Łajki, k o s m i c z n y bezkres źle. Lepiej t u m a m y niźli u mamy, Nikt z nas na w o l n o ś ć n i e r w i e się. Bo na w o l n o ś c i same zaczęli p o d b i j a ć r ó w n i e ż ludzie, w Krakowie o p o w i a d a n o taki o t o d o w c i p : „ D w ó c h s t a r u s z k ó w przechadza się p ó ź n y m w i e c z o r e m przykrości, g ł ó w n ą arterią miasta. Patrzą na g w i a z d y i g a w ę d z ą : A jednak, L u d z i e p r a c u j ą , p o t k a p i e z lic. M y tutaj dniami w górę Leżymy, nie r o b i m y Niechaj frajery robią Przodują w panie radco, ten Gagarin, nie ma c o ! Poleciał taki ś w i a t d r o g i brzuchami, nic. i w r ó c i ł ! W i e l k a s ł a w a , w i e l k i e n a z w i s k o : Kapitan Gagarin.... grób. i p o r u c z n i k ó w krąży b e z i m i e n n i e ! " Racja, mecenasie, racja. Ale proszę pomyśleć, iluż t a m s i e r ż a n t ó w kariery. pracy, frajerom N a m bez o b a w y d a d z ą c h l e b , kawy. Przypomnieć t u trzeba także, iż t o w ł a ś n i e p o d koniec Buraki, brukiew, zupę z krup. pyski. pięćdziesiątych zrodziła się seria k a w a ł ó w , której bohaterami byli W l e w a j m y kryształ tych czystych wód. zawsze Polak i Rosjanin, a czasami dla t o w a r z y s t w a p r z y p i s y w a ­ górę miski, w Szumi z daleka nam Warta Więc w o d y tutaj m a m y L e c z p r z y j d ą c z a s y , że te rzeka, n o im Niemca lub A m e r y k a n i n a . W następnej dekadzie d o w c i p y wbród. o s n u t e w o k ó ł t y c h trzech, zawsze przedstawicieli r ó ż n y c h nacji, kutasy. C o dzisiaj strzegą w i ę z i e n n y c h Przyjdą nas zmienią, siądą w w y k p i w a ł y każdą niemal u ł o m n o ś ć s ą s i a d ó w zza miedzy, a t y m wrót, s a m y m s t a n o w i ł y o polskiej m e g a l o m a n i i n a r o d o w e j . więzieniu I będą wtrajać zupę z krup. Kiedy d o b i e g a ł y k o ń c a lata sześćdziesiąte, na fali wzrastają­ A zamiast miski wzniesiem kieliszki, B ę d z i e m y pić w ó d z i ę miast kryształ Szumi z daleka nam Warta Że niedaleki już ten c y c h n i e p o k o j ó w s p o ł e c z n y c h p o j a w i ł o się w i e l e t e k s t ó w interp­ wód. retujących t e n właśnie rzeka. niej m i l u t k ą t w a r z Nie żałuj Radkiewicza. wypowie. A d u s z e w i d z ą c z n a n y ryj, w r z a s ł y z g o d n y m akordem, Piotrusiu w e ź ż e kij, z w a l na zbitą c h w i l i t e j , aż się ze z ł o ś c i I będąc wierna doli swej, poleciała d o A tam poznała w Stanąwszy w A w Zjazdu. Po roku 1 9 7 0 d u ż y m p o w o d z e n i e m cieszyły się w i w a t y na brzmiał: niego. Różańskiego. g ł ą b n a t k n ę ł a się na d y m i ą c e g o drabie tym poznała z n ó w generała R a n o serek, w i e c z ó r draba strasznym p i e c u , to nie sen, z o b a c z y ł a serek. N i e c h n a m żyje Edzio Ochaba. G d y się patrzyła na w i d o k ten, d r g n ę ł a w niej r z e w n a nuta, W Władziu, pojazdu, bardzo d u ż o i nie s p o s ó b t u w s z y s t k i c h przytoczyć. J e d e n z n i c h wściekła, piekła. dym do Jacka Gomułka. cześć t a k i c h czy i n n y c h p o s t a c i życia p o l i t y c z n e g o . Było ich mordę. diable t y m , c o wpuszczał ją d o Żydowski pysk p o d o b n y w oto kółkach, M o ż e dojedziemy d o VI Mokotowie, W s k a z u j ą c d r a n i a p r o s i ł i c h , n i e c h k a ż d y się Krzyknęła dusza w była taka Józek, Ciągnij, ciągnij oblicza, Z a w o ł a ł zaraz d u s z e t y c h , c o byli w Święty z nich wozy. Na g u m o w y c h Ciągnie go O b u d z i ł się Piotr ś w i ę t y s a m i w y j r z a ł przez j u d a s z a . I się ze z g r o z y z a t r z ą s ł aż n a w i d o k jej Jadą, jadą siedzi na n i c h ciemną noc do nieba bram pukała cicho dusza, Bo poznał w stan. J e d n y m piosenka: cud. W t y m s a m y m roku w M o k o t o w i e ś p i e w a n o w nieco innej konwencji: Raz w lat rozśmiane Więc w Bieruta. Gierek. Natomiast w roku 1 9 7 9 na g r u n c i e niepokojącej społeczeńst­ R a d o ś n i e s w ó j w y t ę ż a w z r o k , r a d o ś ć jej pierś rozpiera, w o sytuacji g o s p o d a r c z e j , totalnej beznadziejności oraz e m i t o ­ Bo w w a n e g o w ó w c z a s serialu t e l e w i z y j n e g o Korzenie każdym diable ma co krok z КС T a k się s p o t k a ł o d r a n i ó w s t u w I pijąc smołę tęskni d o L u d o w e j pezetpeera. piekielnej restauracji Demokracji. W i e l k ą p o p u l a r n o ś c i ą f o l k l o r y s t y c z n ą , cieszyli się w przeszłości i cieszą się nadal z niesłabnącą m o c ą liderzy organizacji politycz­ n y c h , m ę ż o w i e s t a n u , czy też s z e f o w i e r e s o r t ó w s t o p n i a central­ nego. Charakterystyczne jest przy t y m , że " m o c " p o j a w i ł się czterowiersz: skupionych w o k ó ł nich t e k s t ó w nie ogranicza się d o r e g i o n u p o s t a c i o m t y m w ł a ś c i w e g o , a znane są niemal wszędzie. S m u t n y jesteś, nos na C z u j e s z się jak K u n t a kwintę, Kinte, Nic się nie m a r t w . Gierek zrobi, Że p o c z u j e s z się jak T o b i . Folklorystyczna p o p u l a r n o ś ć Edwarda Gierka znalazła w y r a z w i n n y c h jeszcze f o r m a c h . Rezerwiści W o j s k a Polskiego o p u s z ­ Po roku 1 9 5 2 p o j a w i ł o się takie o t o h u m o r y s t y c z n e o p o w i a d a ­ nie, przy czym w i e l u t w i e r d z i ł o , że p o l e g a o n o na prawdzie: czający koszary w k w i e t n i u 1 9 7 8 roku na s w y c h c e n t y m e t r o w y c h „ f a l a c h " mieli między i n n y m i taki d w u w i e r s z : „Trzech p a n ó w siedzi w w i ę z i e n i u . J e d e n pyta d r u g i e g o : Za c o pan siedzi? T a m t e n : Za G o m u ł k ę . Bo p o w i e d z i a ł e m , że t o zdrajca Chociaż Gierek człowiek i s o w i e c k i agent. Pierwszy: A kiedy pan t o powiedział? T a m t e n : J u ż nie zmieni n a m W roku 1 9 4 6 . Po c h w i l i t a m t e n pyta pierwszego: A za c o pan siedzi? Pierwszy: Też za G o m u ł k ę . prawdziwy B o p o w i e d z i a ł e m , że t o Polak i d o b r y patriota! T a m t e n : A kiedy pan t o powiedział? Pierwszy: W roku 1 9 5 2 . W o b e c czego obaj zapytali trzeciego: A pan może też siedzi za G o m u ł k ę ? Trzeci: Nie, ja t o właśnie Gomułka". wielki. cyferki. Z c z e r w c a t e g o s a m e g o roku p o c h o d z i p r o g n o s t y c z n y d w u ­ wiersz z o k o l i c M i ł o s ł a w i a w W i e l k o p o l s c e : Nie ma masła, ani serka. Wyrzucimy pana Gierka. O b o k t e g o w y ś m i e w a n e były „ n o w e " sytuacje, „ n o w y " styl O p o w i a d a n o też w ó w c z a s o n i e z w y k ł y c h t a l e n t a c h p o l i g l o t y c z - życia, „ n o w e " w a r t o ś c i , „ n o w e " f o r m y g r z e c z n o ś c i o w e . Któż nie n y c h Pani Stanisławy. O p i n i e te p o w s t a ł y na k a n w i e jej rozlicz­ pamięta o w e j absurdalnej f o r m y „ w y " , którą p o s ł u g i w a l i n y c h , acz k r ó t k o t r w a ł y c h p o d r ó ż y zagranicznych. M ó w i o n o , że przeróżni funkcjonariusze. Jej nieszczęsny byt w się ówczesnej polszczyźnie stał się po 1 9 5 6 roku p r z e d m i o t e m licznych ż a r t ó w : na przykład znała cztery s ł o w a w języku a n g i e l s k i m : „ M e t r o , G o l d w y n , M e y e r [i] aaaaa...". 17 �Szczególnego r o z m a c h u nabrała f o l k l o r y s t y c z n a t w ó r c z o ś ć p o sierpniu 1 9 8 0 roku kiedy odżyły nadzieje s p o ł e c z e ń s t w a p o l ­ skiego na zmianę d o t y c h c z a s o w e j sytuacji. Nie s p o s ó b t u o m ó ­ w i ć f o l k l o r y s t y c z n e j reakcji na o w y c h szesnaście bezpreceden­ A w radiu w ó d z sam. O b w i e ś c i ł , że stan w o j e n n y jest Od tego poranka codzienne Szalała w bezsilnej Na piaskach w wściekłości. Studziankach, s o w y c h miesięcy w dziejach Polski. Próby takie, o w o c n e , a c z k o l ­ Zrobiono w i e k bezskuteczne A l o s ó w p o r z ą d e k w y ł a n i a się podejmował R o b o t y c k i . J e g o Sztuka zebranymi niemal a vista na bieżąco Czesław posługująca się przykładami 6 podczas s i e d e m n a s t o d n i o w e g o strajku w gdańskiej w y r a ż a j ą c y m i a n o n i m o w ą t w ó r c z o ś ć stoczni literacką tymi w y d a r z e n i a m i i n s p i r o w a n ą , b y ł o pierwszą bodaj t e g o t y p u próbą w polskiej e t n o l o g i i . A u t o r d o w o d z i ł , iż t a m , gdzie z a w o d z i logika ciasno p o j m o w a n y c h analiz e k o n o m i c z n y c h i s o c j o l o g i c z n y c h , Nowego wprowadzony. łapanka internat dla c z ł o n k ó w n a m trza Solidarności. nowy. Robezpiera, By obciął te łapy, co władzę brać To hasło n o w e g o chciały, premiera. N i e c h idą na spacerek, w i e c z o r e m A l b i n a zaś d u m a N i e c h siedzi rowerek, rozpiera. ekstrema. P o ż y t k u z niej nie m a . My Polskę z b u d u j e m o d zera. w i n n a w k r o c z y ć analiza e t n o l o g i c z n a . Kolejną w i e l k ą inspiracją f o k l o r y s t y c z n ą b y ł o w p r o w a d z e n i e stanu w o j e n n e g o . J u z 13 g r u d n i a 1 9 8 1 r o k u napisy ze ścian krzyczały: W t y m s a m y m czasie na P o d h a l u Górale na „ s w o j s k ą śpiewali: C h o ć b y ś W o j t u ś sto d e k r e t ó w wyrychtowoł. Gdybyś wszyćkich śwarnych chłopców W r a c a j Eda b ę d z i e m L e p s z y złodziej niż W góralskiej bandyta. dziedzinie, Nie ty będziesz nam góralom harnasiowoł. G i e w o n t o w e obudzone staną wojska. Na chorągwiach Porusenstwe Duje juz o d Panienecka orla WRONa Tater Polski nas D o b r ą radą dej Ojczyźnie zratowanie, Godne Żeby Polska w siłę rosła ślebode Pani Jasnogórskiej królowanie. Z r o z u m i a ł y m się zatem w y d a ć musi, że „ w y d a r z e n i e " i t o Trzeba w o d z a a nie osła. warunkach Polska. Hetmanie, przewodem Ziści n a m lub też: W Z ziemi włoskiej w r ó ć do Za T w o i m Częstochowska wiater Ś l e b o d n a sie z n i e w o l e b u d z i pokona haresztowol. Solidarność nie zginie, kwita. Zdarzały się hasła bardziej o g ó l n e , będące szeroką interpretacją zaistniałego s t a n u , w k t ó r y c h wyrażała się u f n o ś ć w m o c s y m b o l i n a r o d o w y c h , ufność w e w ł a s n e siły: Nie nutę" „ w y d a r z e n i e " niepośledniej miary jest najefektywniejszą f o r m ą „folklor k r e a t y w n ą f o l k l o r u . To w ł a ś n i e w s y t u a c j a c h bezprecedenso­ p o l i t y c z n y " m o ż n a t y l k o odnieść d o zjawisk s t a n o w i ą c y c h jądro naszej rzeczywistości sens pojęcia w y c h , d z i w n y c h i g r o t e s k o w y c h , a czasem p o w o d u j ą c y c h c h w i l e s p o ł e c z n y c h odczuć. C z ł o w i e k czy też g r u p a ludzi czytająca na refleksji rodzą się treści folklorystyczne. Zaprezentuję tu kilka ścianie w y m a l o w a n y tekst: takich w y d a r z e ń , które doczekały się folkloryzacji. Przed w y b o r a ­ mi d o Rad N a r o d o w y c h w 1 9 8 5 roku w Lublinie napisy na murach donosiły: Siekiera, m o t y k a . Smok wawelski, Przegra Głupi wojnę. Kto g ł o s u j e na malarz ten za lub też: Generale, może historia Ci ale ja ci PRON, won, Don. W z w i ą z k u ze strajkami m a j o w y m i 1 9 8 8 p o j a w i ł o się szereg wybaczy, przypierdolę, haseł, w t y m i takie: Gienek w i e d z i a ł a , że jest o n u l o t n y i niestały, że istnieje j a k o j e d y n y , A na d r z e w a c h zamiast a zatem nie zależy o d w o l i w y k o n a w c ó w . O c z y w i ś c i e , c o w c a l e wisieć będą nie jest paradoksalne, w s z e l k i e g o rodzaju napisy na m u r a c h liści komuniści. Podczas s t r a j k ó w s t u d e n c k i c h w 1 9 8 8 r o k u : a d r e s o w a n e były nie d o w i a d o m e j postaci życia p o l i t y c z n e g o , wszak ta nie czytała t y c h t e k s t ó w w miejscu ich nadania. Nie taka Więcej chleba i leków, była intencja a n o n i m o w e g o autora. Napisy t e g o rodzaju z o r i e n ­ mniej Z O M O t o w a n e były na r o z ł a d o w a n i e ponurej atmosfery, na p o p r a w ę s a m o p o c z u c i a i podkreślenia, że d u c h w narodzie jeszcze żyje. Napisy t e g o rodzaju, p o d o b n i e jak np. transparenty kibiców s p o r t o w y c h , przeznaczone są zawsze dla o d b i o r c ó w z tej samej strony barykady. Po w p r o w a d z e n i u stanu w o j e n n e g o , a n o n i m o w a t w ó r c z o ś ć literacka o ż y w i ł a się w s t o p n i u d o t ą d n i e n o t o w a n y m . Jej pełna d o k u m e n t a c j a sięgnęłaby p r a w d o p o d o b n i e setek, a może tysięcy t e k s t ó w . By z o b r a z o w a ć skalę zjawiska, przytoczę kilka. W War­ szawie na melodię z o k u p a c y j n y c h „ z a k a z a n y c h p i o s e n e k " śpie­ wano: Ekstrema już śpi, szczekają gdzieś Ktoś do drzwi g w a ł t o w n i e łów, łomota. ref.: Z i e l o n a w r o n a , d z i u b w Kto nie da drapaka. Kto nie chce Ten będzie Grudniowy wstał Nie wiedział nikt Milczały jak g r ó b 18 zakrakać. internowany. świt. nic, telefony, wężyk dziecka W z w i ą z k u z akcją w y p r z e d a ż y części sprzętu w o j s k o w e g o i n n y m działom gospodarki: Sprzedam czołg, Wojtek. Obrady " o k r ą g ł e g o s t o ł u " poza o g r o m n ą liczbą kawałów p o z o s t a w i ł y p o sobie także taki o t o fakt f o l k l o r y s t y c z n y : Wałęsa - kolaborant - dezodorant, same zaś obrady, n o i mebel w d o b i e izauryzac/i wykreowanej przez serial t e l e w i z y j n y W kamiennym kręgu n a z w a n e zostały "Kamiennym stołem". psy sobota. W y r u s z y ł sznur suk, j a d ą c y c h na dobrotyt Armia Radziecka z Tobą od Miodowicz i k o ń c z y się w o l n a i SBków. Naszą celą jest szamerowany Obok wydarzeń politycznych, gospodarczych i społecznych, w f o l k l o r y s t y c z n e j rzeczywistości w a ż n e miejsce zajmują p o ­ stacie tę rzeczywistość kształtujące. W s p o m n i a ł e m t u już W ł a d y ­ s ł a w a G o m u ł k ę , Józefa Stalina, Edwarda Gierka i i n n y c h . W o s t a ­ t n i c h latach w c e n t r u m folklorystycznej u w a g i znaleźli się: g e n . Jaruzelski, Jerzy U r b a n , A l b i n S i w a k i inni. �Jeszcze w roku 1 9 8 1 o p o w i a d a n o sobie taki d o w c i p : „ B r e ż ­ n i e w , Jaruzelski i W i n n e t o u pojechali na p o l o w a n i e d o S t a n ó w . z p o c z u c i e m wyższości idzie satyra w y m i e r z o n a w t o , c o w y ­ szydzenia g o d n e : Rozbili o b ó z i weszli d o lasu w p o s z u k i w a n i u zwierzyny. J a r u z e l ­ ski c h o d z i cały dzień, ale żadna zwierzyna p o d lufę m u się nie Za t y m w i e l k i m s t e p e m p a ń s t w o jest n a w i n ę ł a . Cały dzień zmarudził po lesie i w k o ń c u p o s t a n o w i ł żółty człowiek t a m nachalnie ostrzy w r ó c i ć d o o b o z u . Przy o g n i s k u zastał W i n n e t o u piekącego na w wojownik zachował milczenie i t y l k o skinął g ł o w ą . bombę, na jej w i d o k ciekły łzy. Nie o d d a m y C h i n o m Związku Głodny Nie o d d a m y C h i ń c z y k o w i i w y c i e ń c z o n y c a ł o d n i o w y m marszem generał, grzejąc d ł o n i e przy o g n i u , zapytał, czy może się p o c z ę s t o w a ć noc bezsenną on ulepi w i e l k ą by czerwonym rożnie m i ę s i w o . Zapytał, czy może się przysiąść. W i n n e t o u j a k o ogromne, kły, Radzieckiego, Kraju Rad. Zdrastwuj Wania, jakby doszło co do pieczystym. my czuwamy, w y możecie W i n n e t o u milcząc się zgodził. Jaruzelski, g d y już zabierał się d o Z Gorbaczowa jedzenia, by zagaić r o z m o w ę p o w i e d z i a ł : Wiesz, W i n e t o u , ja t e g o Tichonowi Breżniewa tak nie lubię! - T o nie j e d z ! " Zdrastwuj nikt nie zrobi już nikt nie będzie w Litwo z wami balona, oczy pluł. przecież jest Korona, C h i ń s k i c h bajek nikt nie będzie w i ę c e j Po p a m i ę t n y m w y s t ą p i e n i u J e r z e g o Urbana na konferencji czego, spać. plótł. p r a s o w e j , kiedy ogłosił akcję p o m o c y p o l s k i e g o s p o ł e c z e ń s t w a Nikt nie zrobi z M o s k w y dla b e z d o m n y c h N o w e g o J o r k u p o j a w i ł y się d o w c i p y o g o t o w o ­ i na Kremlu nikt nie będzie saki ści zmiany p r y w a t n e g o M - 4 na ś p i w ó r w t y m ż e mieście. W i ę c R o s j a n i e już nie uczcie się c h i ń s k i e g o , język polski w Jeśli d o w c i p y tyczące się o b u w s p o m n i a n y c h o s ó b były, j a k b y p o w i e d z i e ć , w w y w a ż o n y m tonie, t o te, k t ó r y c h inspiracją był W tym konkretnym pólka ryżowego zupełności starczy pił. wam. przypadku w a ż n a jest nie t y l k o sama A l b i n Siwak, j e g o o s o b o w o ś ć , rozległość j e g o przemyśleń i za­ t e c h n i k a retoryczna, ale przede w s z y s t k i m treść o w y c h dziwiająca e l o k w e n c j a , atmosfery takiej już nie miały. O p o w i a d a ­ swazyjnych sformułowań ukrytych pod powierzchnią opiekuń­ per­ no b o w i e m , że „ p r z y c h o d z i S i w a k d o lekarza i m ó w i : Panie czego z pozoru tekstu, k i e r o w a n a w rzeczywistości s a m y m sobie. d o k t o r z e m a m migrenę. Panie Siwak, c o mi pan tu o p o w i a d a , na Tak o t o w n a j w i ę k s z y m skrócie przedstawia się f o l k l o r politycz­ migrenę t o przed w o j n ą c h o r o w a ł a arystokracja, a p a n u t o p o ny, czyli ta część folklorystycznej rzeczywistości, która najżywiej prostu g ł o w a n a p i e r d a l a " . reaguje na c o d z i e n n o ś ć . Niebagatelny, t e m a t y c z n i e W s p o m n i e ć t u jeszcze należy o w y d a r z e n i a c h , które w w i d o c z ­ ny s p o s ó b w y z w a l a ł y n o w e treści f o l k l o r y s t y c z n e w niezwykle r o z b u d o w a n y , a jednak i g n o r o w a n y , p o m i j a n y w p u b l i k a c j a c h . dniach Z całą jednak p e w n o ś c i ą zasługuje na p r e z e n t o w a n i e , b o w i e m t o referendum o n w s p ó ł c z e ś n i e m ó w i najszerzej i najczytelniej o s p o ł e c z n y c h p r z e p r o w a d z o n e jesienią 1 9 8 7 roku i reforma gospodarcza z m o ­ o d c z u c i a c h , a i czas najwyższy w y r w a ć się z zaklętego obszaru zołem w p r o w a d z a n a przez Rząd Z b i g n i e w a Messnera, szczegól­ t e m a t ó w t a b u . S k o r o w i ę c m a m y m ó w i ć o rzeczywistości, w t y m o s t a t n i c h miesięcy. Najważniejszymi z nich były: nie zaś jej t z w . II etap. P o d o b n i e b y ł o z o b r a d a m i „ o k r ą g ł e g o o rzeczywistości folklorystycznej, t o trzeba ją brać taką jaka jest. s t o ł u " . Wydarzenia te zasługują na o s o b n e f o l k l o r y s t y c z n e o m ó ­ W y d a j e się, że w ł a ś n i e te teksty s ł o w n e w wienie. o b i e g u mają n i e z w y k ł ą m o c k s z t a ł t o w a n i a n a s t r o j ó w . D l a t e g o tak J a w i się też w folklorze p o l i t y c z n y m s w o i s t a megalomania n a r o d o w a , ta sama, o której o n g i ś tak zajmująca pisał S t a n i s ł a w Bystroń, a c z k o l w i e k dzisiaj w zmienionej Jan zupełnie sytuacji społecznej, inne są nieco p u n k t y odniesienia, a i w parze nieskrępowanym pilną potrzebą staje się dziś badanie nie t y l k o o g ó l n e j retoryki k u l t u r y m a s o w e j , ale r ó w n i e ż s z c z e g ó ł o w e j retoryki folkloru w s p ó ł c z e s n e g o , który w m a s o w y m o b i e g u posiada olbrzymie, w c i ą ż jeszcze nie rozszyfrowane d o k o ń c a m o ż l i w o ś c i . PRZYPISY. M . A z a d o w s k i j , Besedy sobiratelja. O sobiranii i zapisywani/ pamiatnikow ustnogo tworczestwa, Irkuck 1 9 2 4 , s. 3 5 . J . S o k o ł ó w , Czto takoje folklor, M o s k w a 1 9 3 5 . J . W . S z u l c z e w s k i , Sen Kujawiaka, czyli przygoda w niebie, „Piast. Dodatek Niedzielny O ś w i a t o w o - s p o ł e c z n y Dziennika K u j a w s k i e g o " , 9 l u t e g o 1 9 3 6 , R.VI, nr 6, s. 6. J . Ś w i ę c h , Twórczość okupacyjna a folklor, ( w : ) Literatura 1 2 3 4 ludowa i literatura chłopska. Materiały z ogólnopolskiej sesji folklorystycznej 16-18.11.1973, Lublin 1 9 7 7 , s. 1 2 9 - 1 3 7 . D.S. L i c h a c z o w , Czas artystyczny w folklorze, „Literatura L u d o w a " , 1 9 7 2 , R. X V I , nr 2, s. 4 0 . Tamże, s. 4 0 . J . Ś w i ę c h , op. cit., s. 1 3 3 - 1 3 4 . Tekst ten p u b l i k u j e m y w niniejszym numerze. 5 6 7 8 19 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e4461ce8f379d0b3e4645c37ff9de682.pdf 887983223cb13298a9fbc6987e642a5c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2260 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2096 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2, s.2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa T R A D Y C J A - WSPÓŁCZESNOŚĆ, K U L T U R A Ś R O D O W I S K NIEELITARNYCH PROBLEMY A N T R O P O L O G I I KULTURY POLSKA l AKADEMIA NAUK 0 INSTYTUT SZTUKI * ROK XLIV ф 1990 # Nr 2 �CONTENTS Z b i g n i e w Raszewski I n t r o d u c t i o n t o t h e T h e o r y of J o k e Aleksander J a c k o w s k i The F o l k - l o r e of C o n t e s t a t i o n 10 W o j c i e c h Łysiak The 15 A k o s Engelmayer „ W e D e m a n d D i s t o r t i o n W i t h o u t S o c i a l i s m ! " History of Wojciech Miszczuk Piotr K o w a l s k i Folk-lore „ T h e Orange A l t e r n a t i v e " , i.e. O n t h e Socialism Surrealism 20 " W e ' r e Sorry For B e i n g S o r r y " 27 Scribo Ryszard Ciarka Political 3 et decoro (Cracow, 3 April 1989) ergo sum. S o m e Remarks o n t h e M e a n i n g of t h e T o w n Graffiti 29 Graffiti o n Walls a n d t h e E t h n o g r a p h y of C o n t e m p o r a r y City 33 J a c e k Olędzki Consolation 35 Krzysztof Sabak " T h e Sofas Are Yours, The Walls Are O u r s " 41 44 Czesław R o b o t y c k i The A r t of a Vista. T h e Folk-lore of Strikes Jerzy S z c z e p k o w s k i Initiation in t h e A r m y a n d Jail 50 LETTRES TO THE EDITOR: Czesław R o b o t y c k i t o L u d w i k S t o m m a L u d w i k S t o m m a t o Czesław R o b o t y c k i 60 60 Michał Buchowski: „The Golden G o u g h " on the „Triobrand" 61 S u m m a r y of t h e Articles 63 N u m e r w y d a n y dzięki d o t a c j i M i n i s t e r s t w a Kultury i Sztuki R E D A K C J A : Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z (z-ca red.), Aleksander J a c k o w s k i (red.), Ewa Korulska, A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , S ł a w o m i r Sikora (sekretarz redakcji). R A D A R E D A K C Y J N A : Jerzy Bartmiński, Tadeusz C h r z a n o w s k i , M a r c i n C z e r w i ń s k i , Ewa Fryś-Pietraszkowa, Franciszek M i d u r a , Jacek Olędzki, M i e c z y s ł a w Porębski, R o m a n Reinfuss, Czesław R o b o t y c k i , Zofia S o k o l e w i c z , L u d w i k S t o m m a , Roch Sulima. W S P Ó Ł P R A C O W N I C Y R E D A K C J I : Zofia Bisiak, J a n Ś w i d e r s k i . TŁUMACZ: Ludwik Wiewiórkowski R E D A K T O R T E C H N I C Z N Y : Krzysztof N a l e w a j k o Adres Redakcji: Instytut Sztuki P A N , ul. D ł u g a 2 8 , 0 0 - 9 5 0 W a r s z a w a , skr. poczt. 9 9 4 , tel. 3 1 - 3 2 - 7 1 / 4 , w e w n . 227. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7f1883f7cd84469efe3d578ebef6c48f.pdf 20b76c3a88d2d2c276ff65e9bcc263f2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2261 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2097 Title A name given to the resource Wstęp do teorii kawału / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2, s.3-9 Creator An entity primarily responsible for making the resource Raszewski, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Raszewski WSTĘP DO TEORII KAWAŁU 1. Jest rzeczą g o d n ą u b o l e w a n i a , że kawał, o d g r y w a j ą c y tak i w ś w i a d o m o ś c i o s ó b bardzo w y b r e d n y c h z a c h o w u j e o d c i e ń w i e l k ą rolę w życiu dzisiejszej Polski, nie doczekał się d o t y c h c z a s grubiański. T y m t ł u m a c z y się p r a w d o p o d o b n i e u ż y w a n i e delikat­ o s o b n e g o o p r a c o w a n i a . Brak t a k i e g o o p r a c o w a n i a jest jednak niej brzmiących s y n o n i m ó w „ k a w a ł u " lub o p a t r y w a n i e g o za­ f a k t e m i nic d z i w n e g o , że s a m o p o c h o d z e n i e k a w a ł u n a s u w a tyle strzeżeniem „ t a k z w a n y " . S z w e y k o w s k i , ścisły jak z w y k l e , obrał w ą t p l i w o ś c i . Z y g m u n t S z w e y k o w s k i uznał g o za g a t u n e k litera­ tę d r u g ą metodę. M ó w i ł o t z w . kawale. Osoby w y ż e j ceniące cki i w s p o m n i a ł g o w z n a k o m i t y m w y k ł a d z i e delikatność niż ścisłość w o l ą m ó w i ć o „ d o w c i p i e " , c o jednak systematyce g a t u n k ó w poświęconym literackich, w y g ł o s z o n y m na Uniwer­ sytecie Poznańskim w 1 . 1 9 4 5 - 4 7 . W w y k ł a d z i e t y m S z w e y k o w ­ w y d a j e się niedopuszczalne w b a d a n i a c h n a u k o w y c h . Pojęcie d o w c i p u ma n i e w ą t p l i w i e i n n y zakres niż pojęcie ski wyraził przypuszczenie, że poprzedniczką dzisiejszego k a w a ł u k a w a ł u . Zakresy t y c h pojęć w p r a w d z i e się przecinają, jednak nie była fraszka. Przypuszczenie t o t r u d n o uzasadnić. W ś r ó d dzisiej­ p o k r y w a j ą się ze sobą, g d y ż d o w c i p n e b y w a j ą także inne u t w o r y , szych k a w a ł ó w przejawia się tyle i tak r ó ż n o r o d n y c h tradycji, że i nie t y l k o u t w o r y ( b o także ludzie b y w a j ą d o w c i p n i ) . Co w i ę c e j , t y l k o bardzo d o k ł a d n e kawał, c h o ć zawsze ma r o z b a w i ć słuchaczy, niekoniecznie musi badania m o g ł y b y s p r a w ę wyświetlić. Słuszne w y d a j e się za t o t w i e r d z e n i e , że m a m y tu d o czynienia z o d r ę b n y m g a t u n k i e m literackim, przynależnym zresztą d o litera­ być d o w c i p n y . (I nie zawsze jest.) Zatem z n a u k o w e g o punktu widzenia „dowcip" nie jest tury, która p o w s t a j e bez p o m o c y pisma, przeznaczona nie tyle dla s y n o n i m e m „ k a w a ł u " . Nie jest n i m r ó w n i e ż „ a n e g d o t a " . Wiele c z y t e l n i k ó w , ile dla słuchaczy. Po f r a n c u s k u t e g o rodzaju t w ó r ­ osób czość n a z y w a się literaturą m ó w i o n ą , litterature orale. Badacze z a u w a ż y ć , że t o w p ł y w rosyjski, g d y ż w języku rosyjskim t o samo zgadzają się na o g ó ł c o d o t e g o , że literatura m ó w i o n a z n a m i o n u ­ zjawisko, które nasz język nazywa k a w a ł e m , oznacza się s ł o w e m je w c z e s n e etapy c y w i l i z a c j i i w y p r z e d z a literaturę pisaną, toteż „ a n e g d o t " . Stąd też w Polsce s ł o w o „ a n e g d o t a " w znaczeniu nazywa wprawdzie kawały anegdotami, ł a t w o jednak c i e k a w y w y d a j e się fakt, że w Polsce, jak zresztą w e w s z y s t k i c h ' k a w a ł ' słyszy się przeważnie z ust starszych o s ó b p o c h o d z ą c y c h krajach socjalistycznych, zaszedł o s t a t n i o o d w r o t n y proces. Kraje z b. zaboru rosyjskiego, zwłaszcza z Kresów. te miały już bogatą literaturę pisaną, g d y nastąpił w p o n o w n y r o z k w i t literatury m ó w i o n e j , d o której nich Czysta polszczyzna naszych c z a s ó w d o k ł a d n i e rozróżnia „ a n e ­ niewątpliwie g d o t ę " i „ k a w a ł " j a k o n a z w y d w ó c h różnych zjawisk. M ó w i się: należy k a w a ł . Nie s p o s ó b t u d o c i e k a ć przyczyn t e g o zjawiska. „ o p o w i e m ci a n e g d o t ę , a p o t e m k a w a ł " , c o znaczy, że o p o w i a d a ­ Wystarczy jący najpierw zamierza przytoczyć p r a w d z i w e zdarzenie, z j a k i c h ś stwierdzić, że idzie o n o w parze z oczywistymi z m i a n a m i , jakie zaszły i nadal z a c h o d z ą w pisanej literaturze k r a j ó w socjalistycznych. W Polsce zmiany te dały się już zaobser­ wować podczas w o j n y , która też z a p o c z ą t k o w a ł a przyczyn g o d n e u w a g i , a p o t e m krótki u t w ó r oparty na w y d a r z e ­ niu f i k c y j n y m . dzisiejszy Należy stwierdzić, że o b a g a t u n k i cieszą się dzisiaj d u ż y m r o z w ó j k a w a ł u . W a r t o j e d n a k zaznaczyć, że prócz w a r u n k ó w , p o w o d z e n i e m . A n e g d o t a ma n a w e t s w o i c h u l u b i o n y c h b o h a t e ­ które zarysowały się w kraju poczynając o d 1 9 3 9 roku, r o z w o j o w i r ó w , czasem żyjących (Tadeusz P r z y p k o w s k i ) , częściej nieżyją­ k a w a ł u m o g ł y r ó w n i e ż sprzyjać dawniejsze tradycje i w ł a ś c i w o ś c i c y c h (Franz Fiszer, Leon Schiller), ale - w o d r ó ż n i e n i u o d k a w a ł u naszej kultury, np. u p r z y w i l e j o w a n e miejsce r o z m o w y . Kawał - z a w s z e p r a w d z i w y c h . Zawsze też t w i e r d z i , że o p i e w a p r a w ­ często, jak się zdaje, p o w s t a j e podczas r o z m o w y i w i e l e zdaje się d z i w e czyny s w y c h b o h a t e r ó w i s ł o w a , które oni zawdzięczać r o z m o w i e , g d y c h o d z i o środki w y r a z u , a na o g ó ł p o w i e d z i e l i , podczas g d y k a w a ł może mieć p r a w d z i w y c h b o h a t e ­ uważa się, i c h y b a słusznie, że w Polsce, p o d o b n i e jak w Rosji, r ó w , jak np. Bierut, Dzierżyński, C y r a n k i e w i c z , ale w y d a r z e n i a naprawdę r o z m o w i e p o ś w i ę c a się w i ę c e j czasu niż w krajach z a c h o d n i c h . i słowa W o g ó l e w i ę c e j się m ó w i . prastarymi m o t y w a m i literackimi w rodzaju historii przyszłości czy 2. S ł o w o „ k a w a ł " j a k o n a z w a g a t u n k u literackiego musiało wejść w użycie nie tak d a w n o t e m u . S ł o w n i k warszawski nie zna jeszcze t a k i e g o znaczenia w haśle K A W A Ł . Rejestruje t y l k o : sam sobie t w o r z y , nieraz posługując się przy tym r o z m o w y umarłych. N a w e t w t e d y , kiedy cały sztafaż jest ściśle realistyczny, k a w a ł chętnie ucieka się d o fantastyki, jak w n a s t ę p u j ą c y m przykładzie. „ K a w a ł e k przen. rub. figiel, psikus, sztuczka, żart, psota, farsa, szpas: w z i ą ć k o g o na K. ( = w y p r o w a d z i ć w pole, zakpić, zadrwić, Lotnik o b s e r w u j e z helikopteru sztuczny zalew na D u ­ w y s t r y c h n ą ć na d u d k a , urządzić psikusa, zażartować, oszukać; najcu. Na falach w i d z i kapelusz góralski, który j e d n a k zażyć z m a ń k i , pokazać gruszki na wierzbie, o t u m a n i ć ) . Stary lis w p e w n y m m o m e n c i e zawraca p o d prąd, p o t e m z n ó w bierze ludzi na kawał. Brać ludzi na K. Zap. Ten c z ł o w i e k ma s w o j e zdaje się płynąć z p r ą d e m i z n ó w zawraca kursując bez kawały ( = w y b i e g i , k o n c e p t y , d o w c i p y ) . " Bruckner w przerwy na t y m s a m y m o d c i n k u . G ł ę b o k o z d u m i o n y , lotnik s ł o w n i k u e t y m o l o g i c z n y m t w i e r d z i , że znaczenie ' f i g i e l ' w tym wypadku p i e r w o t n e . ( S ł o w o ma p o c h o d z i ć swym było zdaniem Brucknera z d o l n o n i e m i e c k i e g o „ k a v e l " ) . pyta m i e j s c o w e g o sołtysa, c o by t o m o g ł o znaczyć. - A t o Cisoń - o d p o w i a d a Sołtys. To t w a r d y c h ł o p . M ó w i , że w d... ma z a l e w i dalej orze s w o j e pole. Otóż t o znaczenie utrzymuje się jeszcze w dzisiejszej polszczyźnie. M ó w i się: zrobić k o m u ś k a w a ł . Często m a się w t e d y na myśli to, c o A n g l i c y nazywają practical jocks. O b o k t e g o znaczenia fest j e d n a k w p o w s z e c h n y m użyciu drugie, tu opisane. O p o w i a d a się k a w a ł y , słucha się k a w a ł ó w . S ł o w n i k D o r o s z e w s k i e g o w i e już o t y m i w haśle K A W A Ł przytacza zdanie: „ S t a ś przyniósł dziś n o w y k a w a ł " . Rzecz z n a m i e n n a , że w t y m s a m y m haśle rejestruje s ł o w o „ d o w c i p " j a k o s y n o n i m „ k a w a ł u " . („Słyszałem dziś parę dobrych d o w c i p ó w politycznych.") P o d o b n i e ujmuje sprawę s ł o w n i k w y r a z ó w b l i s k o z n a c z n y c h S k o r u p k i . Także w y m i e n i a „ d o w c i p " j a k o s y n o n i m „ k a w a ł u " . Otóż w y p a d a stwierdzić, że taka w y m i e n n o ś ć „dowcipu" i „kawału" istotnie występuje w naszym obyczaju j ę z y k o w y m . P o c h o d z i t o c h y b a stąd, że s ł o w o „ k a w a ł " nie ma jeszcze p e ł n y c h p r a w w języku literackim Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że d o m e n ą k a w a ł u jest fikcja literacka, c o m o c n o się już zakorzeniło w ś w i a d o m o ś c i * j ę z y k o w e j o g ó ł u , gdyż zdarza się, że p o w y s ł u c h a n i u jakiejś n i e p r a w d o p o d o b n i e brzmiącej historii, którą o p o w i a d a j ą c y podaje za p r a w d z i w ą , słuchacze m ó w i ą : „ t o n i e p r a w d a , t o k a w a ł " . Ten fakt, o p e r o w a n i e fikcją literacką w celu r o z b a w i e n i a słuchaczy, każe zaliczyć k a w a ł d o dziedziny t w ó r c z o ś c i , a zara­ zem o d r ó ż n i ć g o o d a n e g d o t y . Co d o „ f r a s z k i " , s ł o w e m t y m oznacza się dzisiaj u t w ó r pisany, najczęściej w i e r s z o w a n y , podczas g d y k a w a ł może być najwyżej z a p i s a n y (a p o w s t a j e , jak się rzekło, bez użycia pisma) i przeważnie jest prozaiczny. D o w y j ą t k ó w należą w i e r s z o w a n e k a w a ł y w rodzaju s t w i e r d z e n i a : 3 �Czy się robi, ani na emigracji nie ma d o t y c h c z a s dobrej a n t o l o g i i k a w a ł u , a ze czy się leży, w z g l ę d ó w wyżej wyrażonych tysiąc z ł o t y c h n a w e t taka a n t o l o g i a p o w s t a ł a , n i e w i e l e by się z niej można się należy. d o w i e d z i e ć o naturze k a w a ł u . Kto c h c e zrozumieć, skąd bierze się u nas p o w o d z e n i e A l b o zwięzłe relacje z p r a w d z i w y c h zdarzeń, np. ze śmierci należy się o b a w i a ć , że g d y b y kawałów, ten nie p o w i n i e n ich czytać. P o w i n i e n słuchać. 4. Fakt, że k a w a ł o b y w a się bez pisma, a w i ę c musi być Bieruta w M o s k w i e w 1 9 5 6 : p o w i e d z i a n y z pamięci, d y k t u j e m u małe rozmiary, c h o ć trzeba Pojechał w f u t e r k u . przyznać, że w y t r a w n i kawalarze m i e w a j ą w repertuarze r ó w n i e ż W r ó c i ł w kuferku. długie utwory o zawiłej, szkatułkowej kompozycji, od razu zdradzającej w s c h o d n i e p o c h o d z e n i e . Przykład. U t w o r y te są przeważnie l u d o w e g o p o c h o d z e n i a i z różnych przyczyn (o k t ó r y c h dalej) w i n n y być zaliczone d o pogranicza W d n i u przeznaczonym na p r z y j m o w a n i e skarg i zażaleń p e w i e n Ż y d , d r o b n y w y t w ó r c a , zjawia się w M i n i s t e r s t w i e kawału. W o l n o zatem twierdzić, że k a w a ł jest k r ó t k i m u t w o r e m literac­ kim, w zasadzie o p a r t y m na w y d a r z e n i u f i k c y j n y m ( c o odróżnia g o o d a n e g d o t y ) , m ó w i o n y m , najczęściej prozaicznym ( w o d r ó ż ­ n i e n i u o d fraszki). Handlu Wewnętrznego. Prosi o audiencję u ministra. Szefuncia nie ma - oznajmia w o ź n y . Ż y d z n ó w w y c h o d z i , znów wraca i c i e r p l i w i e czeka. Po g o d z i n i e zaczyna o p o w i a d a ć w o ź n e m u następujące zdarzenie. W W i d z e w i e Na zakończenie d o d a m y , że s p o t y k a się jeszcze inne n a z w y t e g o zjawiska, jak np. „ w i c " (z niem. W i t z ) , z d e c y d o w a n i e jednak ustępujące miejsca „ k a w a ł o w i " , które t o s ł o w o w y d a j e się o b e c n i e najpopularniejszą a zarazem najtrafniejszą n a z w ą o m a ­ w i a n e g o g a t u n k u , c o s p r a w i a , że będziemy się n i m tutaj p o ­ s ł u g i w a l i nie bacząc na j e g o brzmienie. żył przed laty kupiec Majer, k t ó r e m u zrobił się d u ż y w r z ó d S ł o w o „ k a w a ł " rzeczywiście brzmi nieelegancko. Cóż z t e g o , grzebać. Kiedy się g r o b y o t w o r z ą w d n i u Sądu Ostatecz­ skoro sam przedmiot nie jest pachnący. na siedzeniu. Chirurg stwierdził, że trzeba t u wyciąć kawałek ciała, c o Majera bardzo z a k ł o p o t a ł o . Był p o b o ż n y i troszczył się o t o , że w d n i u Sądu O s t a t e c z n e g o m ó g ł b y z m a r t w y c h w s t a ć tak w i d o c z n i e oszpecony. Chirurg p o r a ­ dził m u na t o , by część odciętą podczas operacji po­ nego - t ł u m a c z y ł M a j e r o w i - z j e d n e g o g r o b u w s t a n i e sam 3. Na charakter k a w a ł u duży w p ł y w zdaje się w y w i e r a ć sztuka t z w . kawalarzy, a w i ę c o s ó b o p o w i a d a j ą c y c h kawały, jakby Majer, z d r u g i e g o odcięta część, obie połączą się ze s o b ą i z m a r t w y c h w s t a n i e o d b ę d z i e się w s p o s ó b p r a w i d ł o w y . r a p s o d ó w naszej e p o k i . Osoby te zawsze b a w i ą s w o i c h słuchaczy Majer, c a ł k o w i c i e u s p o k o j o n y p o d w p ł y w e m t y c h per­ w s p o s ó b b e z i n t e r e s o w n y nie pobierając za t o żadnej opłaty, są swazji, zgodził się na operację, pogrzebał o d c i ę t ą część, w i ę c w ł a ś c i w i e a m a t o r a m i , w y r ó ż n i a j ą się j e d n a k jak m u poradził c h i r u r g , i w r ó c i ł d o interesów. W jakiś czas szczególną „ p a m i ę c i ą d o k a w a ł ó w " , m i e w a j ą bogaty, nieraz oszałamiająco później r ó ż n o r o d n y repertuar, a n a d t o odznaczają się w ł a ś c i w o ś c i a m i zatonął, a ciało Majera spoczęło na dnie o c e a n u . Nadszedł naśladowczymi rolę dzień Sądu Ostatecznego. G r o b y się o t w i e r a j ą , w i e r n i w litteratureorale. Z ł a t w o ś c i ą udają jąkanie, m ó w i ą z rosyjska lub z m a r t w y c h w s t a j ą . Pan B ó g liczy ich i pyta: A gdzie jest odgrywającymi zwykle pierwszorzędną musiał p o p ł y n ą ć statkiem d o A m e r y k i . Statek zawołanych Majer z W i d z e w a ? Szukać M a j e r a ! A n i o ł o w i e latają w o b e c działaczy i u r z ę d n i k ó w . Kawał zdaje się liczyć na t o . Wyraźnie daje t e g o , trąbią i w o ł a j ą : Majer z W i d z e w a ! Co jest? Sąd k a w a l a r z o m pole d o p o p i s u w y p e ł n i a j ą c nieraz całe u t w o r y g w a r ą Ostateczny! Nic. Z n ó w latają. Z n ó w trąbią. Aż t u , niech z c h ł o p s k a , trafnie naśladują maniery retoryczne lub j ą k a n i e m . Chętnie stosuje r ó w n i e ż - tak w a ż n e w w y p a d k u pan sobie w y o b r a z i - k o ń c z y Ż y d s w o j ą o p o w i e ś ć z w r a c a - u t w o r ó w w y g ł a s z a n y c h - nagłe zmiany intonacji i natężenia jąc się d o zasłuchanego w o ź n e g o - w y c h o d z i skądś k a w a ł g ł o s u . Przykładem może być j e d n a z o d p o w i e d z i radia Erywań. d... i m ó w i : szefuncia nie ma. Pytanie: Dlaczego w a s o s t a t n i o tak źle słychać? O d p o w i e d ź ( s z e p t e m ) : B o m y już m ó w i m y z Kamczatki. Trzeba jednak stwierdzić, że k a w a ł y tak d u ż y c h rozmiarów słyszy się dzisiaj rzadko. Na o g ó ł dzisiejsze k a w a ł y bywają m i n i a t u r a m i literackimi, c h o ć w k a ż d y m w i e l k ą , c h y b a zasadniczą Zdarza się, że p r a w i d ł o w a interpretacja k a w a ł u w y m a g a w y d a ­ w a n i a d ź w i ę k ó w n i e a r t y k u ł o w a n y c h , np. sapania, w z d y c h a n i a , d m u c h a n i a , jak w n a s t ę p u j ą c y m k a w a l e . rolę o d g r y w a zaskoczenie. Im t r u d n i e j przewidzieć, c z y m się k a w a ł skończy, t y m większe z a d o w o l e n i e słuchaczy. W y b i t n y kawalarz stara się jeszcze p o w i ę k s z y ć t o zaskoczenie. Sam n i g d y się nie śmieje, przy p o m o c y głosu i gestu stara się utrzymać klimat Pewien dyrektor doznaje zadziwiającego uczucia. p r a w d o p o d o b i e ń s t w a , póki nie dojdzie d o szokującej p o i n t y . To S t w i e r d z a , że staje się lżejszy o d p o w i e t r z a i w z n o s i się na także - jak się zdaje - p o b u d z a t w ó r c ó w d o s w o i s t e j w y s o k o ś ć c z w a r t e g o piętra. W ó w c z a s spostrzega piękną konstrukcyjnej, w kobietę, która uśmiecha się d o n i e g o z b a l k o n u i prosi t w ó r c z y polega na o p r a c o w a n i u p o i n t y . o nadęcie d z i e c i n n e g o balonika. Dyrektor spełnia jej której największy, czasem j e d y n y pracy wysiłek Niemałą rolę o d g r y w a j ą w t y m w y p a d k u w y r a z y n i e p r z y z w o i t e , prośbę - a p f u , a p f u , a p f u - lecz w ł a ś n i e w t e d y budzi się z w y k l e p o j a w i a j ą c e się w zakończeniu niespodzianie. p o d s u r o w y m w e j r z e n i e m sekretarza POP. p o j a w i e n i e się t a k i e g o w y r a z u często idzie w parze z operacją, - Cóż t o , t o w a r z y s z u - m ó w i sekretarz - nie dość że śpicie na zebraniu p a r t y j n y m , t o jeszcze się nadymacie? Nagłe która w y d a r z e n i a o p i s y w a n e w gazetach w s p o s ó b w z n i o s ł y i - z d a n i e m kawalarzy - nieścisły s p r o w a d z a na g r u n t rzeczywis­ tości znanej s ł u c h a c z o m z d o ś w i a d c z e n i a . P o d o b n i e ma się Przykłady te pozwalają poznać, d o j a k i e g o s t o p n i a w y m o w a s p r a w a z k o n c e p c j a m i n a u k o w y m i , które uczeni w y k ł a d a j ą z kate­ dobrego dry, a w k t ó r y c h kawalarze d o p a t r u j ą się n a i w n o ś c i . I w t y c h w y k o n a n i a z a p e w n i a p o w o d z e n i e , ale s p r a w i a , że n a w e t najlep­ w y p a d k a c h atakuje się teorię n a u k o w ą przy p o m o c y niespodzia­ k a w a ł u zależna jest o d interpretacji, c o w w y p a d k u szy k a w a ł blednie p o zapisaniu. nej p o i n t y , przedstawiającej s p r a w ę z p u n k t u w i d z e n i a z d r o w e g o Trzeba zresztą zaznaczyć, że n i e w i e l e k a w a ł ó w się zapisuje. Kawalarze z reguły recytują je z pamięci. Czasopisma k r a j o w e d r u k u j ą k a w a ł y , lecz t y l k o te, które puszcza cenzura, a w i ę c z w y k l e najsłabsze. Emigracyjna „ K u l t u r a " d r u k u j e o d p e w n e g o czasu k a w a ł y polityczne. Rozporządza jednak małą częścią krajo­ w e j t w ó r c z o ś c i , u t w o r y dobiera w s p o s ó b n i e w y b r e d n y , a zapisu­ je n i e f a c h o w o zacierając ich m ó w i o n y charakter. A n i w kraju. rozsądku, często operującej w y r a z e m n i e p r z y z w o i t y m . Po s t w i e r d z e n i u tych faktów posuniemy się t r o c h ę dalej w analizie k a w a ł u i s t w i e r d z i m y , że najczęściej jest t o prozaiczna m i n i a t u r a literacka, przeznaczona d o w y g ł o s z e n i a w o b e c n o ś c i słuchaczy, najsilniej oddziałująca przy p o m o c y p o i n t y . 5. P o c h o d z e n i e k a w a ł ó w , jak w s z y s t k o , c o d o t y c z y genezy t y c h u t w o r ó w , jest niejasne. Większość o b e c n i e k o l p o r t o w a n y c h �k a w a ł ó w jest n i e z a w o d n i e p r o d u k c j i k r a j o w e j . I m p o r t w tej Audycje te znajdują w Polsce c h ę t n y c h słuchaczy, choć dziedzinie, przed w o j n ą i podczas w o j n y o d g r y w a j ą c y p o w a ż n ą w i ę k s z e g o w p ł y w u na r o z w ó j p o l s k i e g o k a w a ł u zdaje się nie rolę, dziś jak się zdaje, maleje. Jeszcze podczas w o j n y i m p o r ­ w y w i e r a j ą . Polski k a w a ł rzadko b y w a aż tak zwięzły. Na o g ó ł ma t o w a l i ś m y z Niemiec k a w a ł y o Hitlerze, G o e r i n g u , Goebbelsie. większą r o z l e w n o ś ć , z n a m i e n n ą dla r o z m o w y , która w y d a j e się O b e c n i e nie ma c h y b a k a w a ł ó w i m p o r t o w a n y c h z Niemiec. Tuż p o d s t a w o w ą strukturą j ę z y k o w ą naszego k a w a ł u . p o w o j n i e Polacy b a w i l i się a b s u r d a l n y m i k a w a ł a m i angielskimi, Jeśli jest coś takiego jak klasyczny k a w a ł polski drugiej p o ł o w y p r a w d o p o d o b n i e p r z y w i e z i o n y m i przez z d e m o b i l i z o w a n y c h żoł­ XX w i e k u , t o j e g o strukturę j ę z y k o w ą z p e w n o ś c i ą nierzy p o l s k i c h z Z a c h o d u . W latach czterdziestych napłynęła d o f r a g m e n t r o z m o w y , poprzedzonej k r ó t k i m w s t ę p e m lub t y l k o Polski cała seria czeskich k a w a ł ó w o G o t t w a l d o w e j . A l e t o był informacją, kto d o k o g o m ó w i . stanowi o d o s o b n i o n y w y p a d e k . O s t a t n i o stały i m p o r t m a m y c h y b a t y l k o Obie o d m i a n y zilustrujemy na przykładach, przy czym szcze­ ze W s c h o d u . M o w a o c z y w i ś c i e o o d p o w i e d z i a c h radia Erywań. g ó l n ą u w a g ę czytelnika trzeba z w r ó c i ć na pierwszy z n i c h . Jest t o Są t o , jak z a p e w n i a j ą z n a w c y , autentyczne p r o d u k t y ormiańskie, k a w a ł w rodzaju, który p u b l i c z n o ś ć z w y k ł a określać a docierają d o nas przeważnie z M o s k w y , gdzie d o w c i p ormiański „ z a b ó j c z y " , „ m o r d e r c z y " , „ p i e k i e l n y " . Powstał w jest o d d a w n a c e n i o n y . U t w o r y te mają o d r ę b n y klimat, t e c h n i k ę , i - jak na k a w a ł - odznacza się skrajnym realizmem. C e n y są t u k o m p o z y c j ę . Są bardzo zwięzłe, na o g ó ł mają postać jednej prawdziwe, audycji składającej się z pytania i o d p o w i e d z i . D o (Najniższa pensja w wyjątków należą cykle a u d y c j i . Przykład. wysokość pensji Polsce w najzupełniej mianem roku 1965 prawdopodobna. 1 9 6 5 roku w y n o s i ł a 7 5 0 zł miesięcznie.) O t o treść t e g o u t w o r u , który w p r a w d z i e n i k o g o nie rozbawił, za t o w s z y s t k i c h zastanowił: Audycja 1 Pytanie: J a k i e jest najpiękniejsze miasto świata? O d p o w i e d ź : Erywań. zł miesięcznie. Niestety - o d p o w i a d a k a n d y d a t - muszę Audycja 2 mieć 1 6 2 0 zł miesięcznie. Dlaczego akurat 1 620? - d z i w i Pytanie: Ile potrzeba b o m b a t o m o w y c h Erywania? do zburzenia O d p o w i e d ź : Najpiękniejszym miastem świata jest Tbilisi. O d p o w i e d z i radia Erywań nie są na o g ó ł tak drastyczne, jak polskie k a w a ł y . Przeważnie odznaczają się bardzo r z e c z o w y m t o n e m . O c z y m może zaświadczyć audycja „ n a d a n a " tuż p o z e r w a n i u Chin z Rosją. się referent. - T o bardzo proste. M a m żonę, matkę i d w o j e dzieci. M i e s z k a m y kątem u brata, w i ę c na mieszkanie nic nie w y d a j e m y . Nie liczymy na t o , b y ś m y sobie m o g l i kupić b u t y a l b o ubranie. Wszędzie c h o d z i m y p i e c h o t ą . M o j a matka nie jada śniadań ani kolacji. J a t y l k o o b i a d , o b i a d w s t o ł ó w c e , jak się przekonałem, kosztuje 10 zł. A w i ę c 5 x 10 = 5 0 zł. Tyle c o d z i e n n i e m u s i m y mieć na o b i a d y . Na Pytanie: Czy o b ó z socjalistyczny nadal się rozwija? O d p o w i e d ź : Tak. J u ż są d w a . śniadanie j e m y - żona, dzieci i ja - po suchej bułeczce i p o p i j a m y w o d ą . Bułeczka kosztuje 5 0 gr. A w i ę c 4 x 5 0 gr = 2 zł. Tyleż kosztuje nas kolacja. A w i ę c dziennie na D u ż o w n i c h a u t o i r o n i i , np. z a b a w y z w r o d z o n e j O r m i a n o m dyskrecji. Tuż po o b a l e n i u C h r u s z c z o w a radio Erywań „ n a d a ł o " taką audycję: utrzymanie rodziny muszę mieć: 5 0 zł + 2 zł + 2 zł = 5 4 zł. A w i ę c jeśli się m a m y utrzymać przy życiu - jedząc w p o ł u d n i e o b i a d , zaś rano i w i e c z ó r p o suchej bułeczce - t o p o w i n i e n e m zarabiać 5 4 zł x 3 0 = 1 6 2 0 zł miesięcznie. Pytanie: Czy możecie p o w i e d z i e ć , c o się dzieje z Chruszczowem? O d p o w i e d ź : A kto t o taki? Uderzający jest szacunek radia Erywań dla nauki, która w y ­ stępuje w j e g o o d p o w i e d z i a c h j a k o najwyższy autorytet. Przy­ kład. Pytanie: Czy d w ó c h mężczyzn może mieć z sobą dziecko? O d p o w i e d ź : Nauka nie rozwiązała jeszcze t e g o p r o b l e m u , lecz p r ó b y w c i ą ż są c z y n i o n e . N a u k o w y charakter miała także audycja p o ś w i ę c o n a C z a j k o w ­ skiemu. Pytanie: Czy t o p r a w d a , że C z a j k o w s k i był homoseksualis­ tą? O d p o w i e d ź : P r a w d a , ale c e n i m y g o nie t y l k o za t o . Dużym zainteresowaniem D o H u t y " W a r s z a w a " zgłasza się k a n d y d a t na urzęd­ nika. Referent personalny p r o p o n u j e m u posadę za 1 6 0 0 darzy radio Erywań teoretyczne p r o b l e m y k o m u n i z m u , nie wyłączając najdonioślejszych, a zara­ zem najtrudniejszych zagadnień p o s t a w i o n y c h przed k o m u n i s ­ t a m i przez Lenina. Pytanie: Czy m o ż n a z b u d o w a ć k o m u n i z m w,państwie o t o c z o n y m przez p a ń s t w a kapitalistyczne? O d p o w i e d ź : M o ż n a , ale p o co? N i e o b c y jest r ó w n i e ż t y m a u d y c j o m - nieznany k a w a ł o w i - t o n filozoficznej z a d u m y . Pytanie: Czy jest życie na Marsie? O d p o w i e d ź : Też nie ma. polskiemu A t o przykład d r u g i e g o t y p u : A m e r y k a ń s k i reporter d o p o l s k i e g o dygnitarza: - Ile w y n o s i najniższa pensja p o l s k i e g o robotnika? Odpowiedź: - A w y gnębicie murzynów. 6. Szczególna rola d i a l o g u zdaje się c h w i l a m i u p o d o b n i a ć nasz k a w a ł d o d r a m a t u . Jest t o jednak z p e w n o ś c i ą p o w i e r z ­ c h o w n e p o d o b i e ń s t w o . J a k na dramat, k a w a ł jest s t a n o w c z o zbyt j e d n o s t r o n n y . ( J e d n o s t r o n n o ś ć należy bodajże d o p o d ­ s t a w o w y c h c e c h k a w a ł u , idzie w ślad za j e g o w p ł y w a m i i stąd c h y b a tyle jej w u t w o r a c h d r a m a t y c z n y c h M r o ż k a , które są w g r u n c i e rzeczy m o c n o r o z b u d o w a n y m i kawałami.) D i a l o g k a w a ł u , tyle zawdzięczający r o z m o w i e , nie w y w o d z i się c h y b a z teatru. Raczej z satyry, w której o d n i e p a m i ę t n y c h c z a s ó w o d g r y w a ł zasadniczą rolę. ( D o ś ć zajrzeć d o naszych satyr z X V I I I w., by się o t y m przekonać.) Także g d y c h o d z i o t e c h n i k ę , m o t y w y , k o m p o z y c j ę , kawał, tyle- mający w s p ó l n e g o z satyrą, w y d a j e się g a t u n k i e m z g r u n t u e p i c k i m , i t o n a w e t w t e d y , kiedy brak w n i m relacji z jakiegoś w y d a r z e n i a , g d y ogranicza się d o d i a l o g u . Epickiego p o c h o d z e n i a są w każdym razie t y p o w e m o t y w y k a w a ł u , np. w z m i a n k o w a n e t u t a j obrazy przyszłości czy r o z m o w y umarłych. Należy jeszcze zaznaczyć, że prócz w ł a ś c i w e g o k a w a ł u m a m y dziś d o czynienia z u t w o r a m i , które by można uznać za p o g r a n i c z e k a w a ł u , b o c h o ć pełnią j e g o f u n k c j e nie ma w nich ani zdarzenia, ani n a w e t d i a l o g u ( b o nie ma p o s t a c i ) . Otóż w y d a j e się rzeczą z n a m i e n n ą , że t u także rozpoznajemy tradycje epickie w s t o s o w a ­ niu t a k i c h t e c h n i k jak np. zagadka czy list. Najczęściej na t y m p o g r a n i c z u s p o t y k a się c h y b a zagadki zaczynające się o d s ł ó w „ C o jest szczytem?" ( n p . n i e p r a w ­ d o p o d o b i e ń s t w a , bezczelności, p o d e j r z l i w o ś c i ) . A l b o - jeszcze �częściej - o d p y t a n i a , jaka jest różnica p o m i ę d z y t y m lub o w y m P o d o b n i e ma się s p r a w a szmoncesu, a w i ę c k a w a ł u ż y d o w s ­ z j a w i s k i e m . Przykład. kiego, który przed w o j n ą s t a n o w i ł b u j n ą dziedzinę t w ó r c z o ś c i będącej zresztą dziełem s a m y c h Ż y d ó w . Wraz z zagładą Ż y d ó w - Jaka jest różnica p o m i ę d z y k o m u n i z m e m i kapitaliz­ p o l s k i c h ź r ó d ł o tej t w ó r c z o ś c i w y s c h ł o . W o b i e g u u t r z y m u j ą się stare szmoncesy. mem? - W kapitalizmie m a m y ucisk c z ł o w i e k a przez c z ł o w i e ­ Nowych prawie nie ma. O t o ostatni, jaki o p o w i a d a n o w Warszawie w lutym 1966. ka, a w k o m u n i z m i e jest o d w r o t n i e . D o rabina przychodzi Ż y d w średnim w i e k u . - Rabbi, w s z y s t k o już z r o z u m i a ł e m , t y l k o jednej rzeczy jeszcze nie m o g ę zrozumieć: jaka jest różnica między materializmem h i s t o r y c z n y m a dialektycznym? Elementem, który łączy w ł a ś c i w y k a w a ł z j e g o p o g r a n i c z e m , jest n i e w ą t p l i w i e p o d s t a w o w a rola p o i n t y , też charakterystyczna dla epiki, a ściślej m ó w i ą c dla miniatur e p i c k i c h ( n p . dla bajki zwierzęcej a l b o dla n o w e l i ) . Rabin myśli d ł u g o , coraz bardziej zasępiony. - Wiesz, j a k a k o l w i e k by była, t o stąd lepiej w y j e c h a ć . W s z y s t k o t o każe n a m zaliczyć k a w a ł polski d o m ó w i o n y c h miniatur e p i c k i c h . Często są k a w a ł y o Polakach, z z a b a r w i e n i e m a u t o i r o n i c z n y m . 7. D o k ł a d n a klasyfikacja k a w a ł u nie jest m o ż l i w a , p o prostu d l a t e g o , że n a w e t najlepszy kawalarz nie zna w s z y s t k i c h u t w o ­ Przykład. r ó w z dziedziny s w o j e j specjalności. M o ż n a t y l k o z grubsza podzielić wszystkie kawały na dziełka ściśle r o z r y w k o w e oraz W Ghanie, gdzie p r z e b y w a o b e c n i e w i e l u e k s p e r t ó w przejawy literatury zaangażowanej o charakterze mniej lub w i ę c e j p o l s k i c h , minister s p r a w z e w n ę t r z n y c h kategorycznie za­ p o l i t y c z n y m . W pierwszej g r u p i e zakres t e m a t ó w b y w a na o g ó ł bronił zjadać P o l a k ó w i w y b r a ł się w p o d r ó ż p o kraju, by tradycyjny (dzieci, kobiety, księża, pederaści, żołnierze, jąkały, s p r a w d z i ć czy zarządzenie t o jest przestrzegane. Nie uje­ wariaci). Tradycyjne chał daleko, g d y ujrzał ś p i ą c e g o p o d palmą, w y r a ź n i e bywają również w tej g r u p i e motywy, o b j e d z o n e g o M u r z y n a . Budzi g o tedy i w o ł a : czasem bardzo stare, jak np. r o z m o w y zwierząt. Przykład. - Zjadłeś Polaka, przyznaj się! - Nie zjadłem! D w i e pchły w y c h o d z ą z teatru. towarzyszki - p ó j d z i e m y p i e c h o t ą czy w e ź m i e m y psa? - Taki piękny w i e c z ó r - m ó w i małżonek d o swojej - Znać t o p o t o b i e , zjadłeś, nie w y p i e r a j się! - Nie zjadłem, przysięgam! (Z repertuaru W a c ł a w a Z a w a d z k i e g o , z w a n e g o Puchat­ - Chuchnij! kiem.) Z a w r o t n ą karierę w p o l s k i m kawale p o w o j e n n y m zrobili Ros­ Zwierzęta w y s t ę p u j ą n a d t o w k a w a ł a c h o tematyce erotycznej (kury, k o g u t y ) . Przykład. r o z r y w k o w y c h . W zasadzie wyrażają o n e p o l i t y c z n e nastawienie a u t o r ó w , kawalarzy i p u b l i c z n o ś c i , w i ę c w t y m rozdziale w s p o m i ­ S a m o c h ó d M i k r u s przejechał kurę. Po c h w i l i kura w s t a ­ je i m a m r o c e : - Szatan nie k o g u t . namy je t y l k o dlatego, by nie w r a c a ć w i ę c e j d o kręgu t e m a t y c z ­ nego d o t y c z ą c e g o r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i . Prócz wielkiej ilości uderza t u jeszcze niesłychana d o s a d n o ś ć wyrażająca się m.in. w d o b o r z e t a k i c h m o t y w ó w i s ł ó w , że w i e l u W a r t o w t r ą c i ć , że k a w a ł y na tematy erotyczne s t a n o w i ą o s o b n ą p o d g r u p ę w g r u p i e k a w a ł ó w r o z r y w k o w y c h . Najśmielsze z nich, najmniej dyskretne, noszą w języku p o t o c z n y m n a z w ę „ ś w i ń s ­ kich k a w a ł ó w " . Trzeba także zaznaczyć, że kręgi tematyczne są w p r a w d z i e tradycyjne w tej grupie, ale same tematy ciągle się o d n a w i a j ą , c o zrozumiałe, gdyż charakterystyczną cechą k a w a ł u jest szybka, czasem w r ę c z b ł y s k a w i c z n a reakcja na aktualne janie. Kawały na temat Rosjan t r u d n o jednak zaliczyć d o u t w o r ó w wydarzenia i p r o b l e m y . Stąd np. w u t w o r z e p o ś w i ę c o n y m żołnierzom, którzy z d a w i e n d a w n a b y w a j ą b o h a t e r a m i k a w a ł u , tak aktualne dzisiaj zagadnienie testu i badań t e s t o w y c h . P e w i e n kapral p o s t a n o w i ł zbadać żołnierzy przy p o m o ­ cy testu. W y c i ą g n ą ł w t y m celu c h u s t k ę d o nosa i pytał p o kolei p o d k o m e n d n y c h , z czym się im c h u s t k a kojarzy. - Z matką - o d p o w i e d z i a ł pierwszy. - Dlaczego z matką? - B o kiedy szedłem d o w o j s k a , matka w y s z y ł a na m y c h c h u s t k a c h moje m o n o g r a m y . - A tobie? - Z narzeczoną. - Dlaczego? - B o na peronie p o w i e w a ł a mi chusteczką. - A tobie? - Z d... - Dlaczego z d...? - Bo m n i e się w s z y s t k o z d... kojarzy. Ponadto można zaobserwować znamienną ewolucję, gdy c h o d z i o proporcje, jakie mają dziś poszczególne kręgi tematycz­ ne w g r u p i e k a w a ł ó w r o z r y w k o w y c h . Wyraźnie zanika np. żart z przywar r ó ż n y c h n a r o d ó w . Kawały na temat s k ą p s t w a S z k o t ó w , częste jeszcze w latach czterdziestych, dziś już c h y b a zanikły. u t w o r ó w na t e m a t y rosyjskie w p r o s t nie s p o s ó b n o t o w a ć . M o ż n a t y l k o stwierdzić, że niektóre z nich osiągnęły o g r o m n ą p o p u l a r ­ ność p o z o s t a w i a j ą c n a w e t ślady w języku p o t o c z n y m . (Np. T o n k u j u aluzju poniała, Po w s i e c h , p o w s i e c h ! , Puszkina z n a jesz?, A ty - dzierżiś!) W p i e r w s z y c h latach p o w o j n i e n a j w i ę c e j u w a g i p o ś w i ę c a n o w tych kawałach samym R o s j a n o m , ich charakterystycznym o b y c z a j o m , reakcjom i n a w y k o m . Przykład. W r o k u 1 9 4 5 żołnierz rosyjski pyta p r z y p a d k i e m n a p o t ­ k a n e g o Polaka: - Słuchaj pan. Tyle hałasu z w a s z e g o p o w o d u . Czy w a s n a p r a w d ę tak dużo? - No, d o s y ć d u ż o . - To ilu w a s jest? - Jakieś dwadzieścia pięć m i l i o n ó w . - I t o ma być dużo? U nas tyle w łagrach siedzi! Inny przykład. W roku 1 9 4 6 żołnierze rosyjscy w o p r o w a d z i ć p o Zoo. Polsce każą się - Co t o jest? - pytają p r z e w o d n i k a . - Żyrafa. - U nas też są, t y l k o większe. A to? - Lampart. - U nas też są, t y l k o większe. A to? - Struś. - U nas tez są, t y l k o większe. A to? - pytają wreszcie przed klatką ze s ł o n i e m . - Wesz - o d p o w i a d a z n u d z o n y p r z e w o d n i k . - Popatrz, popatrz - d z i w i ą się żołnierze - u nas w s z y t o nie większe o d pięści, ale za t o m n o g o , m n o g o ! �W późniejszych latach polski k a w a ł interesował się raczej C. ( O k o ł o roku 1 9 5 3 . ) ustrojem i zasadami rządzenia w Rosji niz Rosjanami. Ślad t a k i c h W dużej fabryce p r z o d o w n i c a pracy ma otrzymać n a ­ zainteresowań znać w g ł o ś n y m kiedyś kawale o m u m i i . grodę. Załoga, pełna n i e n a w i ś c i d o koleżanki, która p o d ­ bija normy, śledzi przebieg uroczystości. Kiedy w y c h o d z i W Egipcie znaleziono m u m i ę , której uczeni z a c h o d n i nie umieli z i d e n t y f i k o w a ć . Zwrócono się w o b e c tego na j a w , że n a g r o d ą jest k o m p l e t dzieł Lenina, z sali o d z y w a do się m ś c i w y głos: M o s k w y . M o s k w a zgodziła się zbadać m u m i ę p o d w a r u n ­ Dobrze jej tak! kiem, że otrzyma ją na sześć t y g o d n i d o swojej w y ł ą c z n e j d y s p o z y c j i , c o też nastąpiło. Po sześciu t y g o d n i a c h m u m i a D. w r ó c i ł a na Z a c h ó d z karteczką: T o jest Ramzes X I I I . A l e jak Na j e d n y m z zebrań, o ż y w i o n y c h coraz śmielszą p o ­ s t a w ą l u d n o ś c i , d y s k u t a n t usiłuje w p r a w i ć partyjnego prelegenta w zakłopotanie. d o t e g o doszliście? - zdziwili się uczeni. - Sam się przyznał. - Proszę pana - pyta - a jak t o w ł a ś c i w i e b y ł o z t y m C u d e m nad Wisłą? Jeszcze później weszły na w o k a n d ę zagadnienia p o l s k o - r a ­ dzieckiej w s p ó ł p r a c y gospodarczej. Ten temat o p r a c o w a n y jest w kawale pt. Szczyt n i e u f n o ś c i . Co jest szczytem nieufności - zapytali któregoś dnia kawalarze. - Nie b y ł o ż a d n e g o c u d u - cedzi przez zęby prelegent. Nasi dali Ruskim w d... i tyle. E. - W y w i e r c i ć dziurkę w ( O k o ł o roku 1 9 5 6 . ) ( O k o ł o roku 1 9 6 0 . ) Rurociągu Przyjaźni, aby się - T o w a r z y s z u M a j e w s k i , dlaczego nie byliście na ostat­ przekonać, w którą stronę t o płynie. n i m zebraniu? - O, g d y b y m wiedział, ze t o ostatnie, t o b y m przyszedł. 8. P o w o j e n n y k a w a ł p o l i t y c z n y jest p r o b l e m e m niewyczer­ p a n y m juz t o ze w z g l ę d u na n i e w i a r y g o d n ą o b f i t o ś ć p r o d u k c j i Częste w kręgu realistycznym są r ó w n i e ż scenki r o d z a j o w e , (może o n a w y n o s i ć ok. 1 0 0 0 u t w o r ó w r o c z n i e ) , już ze w z g l ę d u w k t ó r y c h skuteczność p o i n t y polega na jakiejś aluzji albo grze na w i e l k ą d y n a m i k ę tej o d m i a n y . s ł ó w . Te k a w a ł y umierają najszybciej, żyją t y l k o w pewnych Nie ulega w każdym razie najmniejszej w ą t p l i w o ś c i , że k a w a ł o k o l i c z n o ś c i a c h . S t o s u n k i p o m i ę d z y ZSRR i C h R L muszą być np. p o l i t y c z n y przytłumił o b e c n i e wszystkie inne o d m i a n y , osiągnął bardzo napięte, a sytuacja PRL bardzo delikatna, by rozchodził się najwyższy p o z i o m i w y k a z u j e największą ż y w o t n o ś ć p r z y s w a j a ­ k a w a ł o klientce, która prosi w sklepie o herbatę. jąc sobie w s z y s t k i e m o ż l i w e t e c h n i k i i m o t y w y , n a w e t dialogi zwierząt. Przykład. ( K a w a ł p o w s t a ł y ok. 1 9 5 7 . ) - Jakiej pani sobie życzy herbaty, chińskiej czy radziec­ kiej? D w a psy spotykają się na g r a n i c y polsko-czeskiej. Polski - T o ja już poproszę o k a w ę . pies idzie d o Czech, czeski d o Polski. Po c o idziesz? - pyta czeski polskiego. K a w a ł y na temat s t o s u n k ó w p a ń s t w a z Kościołem, tak w a ż ­ - Po buty. A ty? nych w dzisiejszej Polsce, zawierają się, rzecz c i e k a w a , przeważ­ - Poszczekać. nie w kręgu realistycznym. Ś w i a d c z ą o t y m następujące przy­ G d y c h o d z i o p o s t a w ę w o b e c świata i życia, polski k a w a ł jest w zasadzie n e g a t y w n i e n a s t a w i o n y d o o b o w i ą z u j ą c e j filozofii, ideologii, panującego ustroju, zasad rządzenia i w ł a d z y . Do kłady. Pierwszy z nich obrazuje nastawienie l u d n o ś c i d o oficjalnej i d e o l o g i i (ok. r. 1 9 4 9 ) . w y j ą t k ó w należy kawał, w ł a ś c i w i e p r o r z ą d o w y . Dwóch warszawiaków spotyka się na ulicy. Skąd idziesz? - pyta j e d e n . - Z r-r-radia. M ó w c a przybyły na w i e ś d ł u g o o p o w i a d a zebranym o z g u b n y m w p ł y w i e W a t y k a n u na losy Polski, p o czym o t w i e r a dyskusję. Po c h w i l i milczenia zgłasza się najstar­ szy, p o w a ż n y c h ł o p . - Ty z radia? A cóżeś tam robił? - Prosę, cy m o g ę o c o ś zapytać? - Brałem udział w k - k - k o n k u r s i e . - Ależ naturalnie, po t o jest dyskusja. - Bój się B o g a , w jakim? - To ja b y m się chciał d o w i e d z i e ć , dlaczego k r o w y robią - Na s p - p - p i k e r a . p l a c k a m i , kozy b o b k a m i , a kunie p u n c k a m i ? - No i co, przyjęli cię? - A cóż t o ma d o rzeczy? - Nie, t y l k o p - p - p a r t y j n y c h przyjmują. - Jak się pytać, t o się pytać, ja b y m t o chciał w i e d z i e ć . - Ależ ja się na t y m nie z n a m . Inny podział p o w s t a j e , g d y za zasadę rozróżnienia w e ź m i e m y - Słysyta chłopy? mówi na t o starzec z t r i u m f e m rodzaj w y d a r z e ń , o których kawalarz o p o w i a d a . W ten s p o s ó b o d w r a c a j ą c się d o g r o m a d y - na g w y o d r ę b n i a j ą się d w a zasadnicze kręgi: realistyczny i fantastycz­ a o papizu c h c e gadać. to się nie zna, ny. W kręgu realistycznym bardzo często t e m a t e m b y w a zebranie: p r o p a g a n d o w e , partyjne, s z k o l e n i o w e ( t z w . szkolenie i d e o l o g i ­ czne). Przykłady. A. ( O k o ł o roku 1 9 4 6 . ) O b y w a t e l e ! - w o ł a prelegent d o z g r o m a d z o n y c h - ten orzeł t o obraz tej Rzeczypospolitej. Ta g ł o w a t e g o orła t o jest t e n nasz prezydent. T o lewe skrzydło t o jest ta Polska Partia Socjalistyczna. Głos z sali: - A ta pierzato d... t o ty. B. Drugi przykład d o t y c z y nastawienia l u d n o ś c i d o działaczy (ok. r. 1 9 5 3 ) . ( O k o ł o roku 1 9 5 0 . ) Prelegent na w s i przez w i e l e g o d z i n m ó w i o Karolu Marksie i j e g o nauce, p o czym o t w i e r a dyskusję. Proszę pana - pyta pierwszy d y s k u t a n t - a czy t o p r a w d a , że na t y m Marksie żyją ludzie? Stara c h ł o p k a , której zdechła k r o w a , g ł o ś n o m o d l i się przed ołtarzem o 8 0 0 0 zł na k u p n o n o w e j k r o w y . Przed kościołem zatrzymuje ją sekretarz partyjny. - W i d z i c i e m a t k o - m ó w i t o n e m ł a g o d n e j perswazji - ten wasz Pan B ó g to w a m nic nie da. Nasza partia nie może w a m dać całej sumy, ale 4 0 0 0 t o w a m da. I wręcza jej pieniądze. C h ł o p k a natychmiast w r a c a przed ołtarz i m ó w i : - Dziękuję Ci Panie Boże za w y s ł u c h a n i e mojej m o d l i t ­ w y . W p r a w d z i e ten sekretarz zatrzymał sobie p o ł o w ę , ale dobre i to. �W trzecim przykładzie m a m y obraz c o d z i e n n y c h s t o s u n k ó w na - O d w e t za zburzenie S o b o r u na Placu Saskim.* w s i , być może zaskakujący dla k o g o ś , kto w i e d z ę o dzisiejszej Polsce czerpie w y ł ą c z n i e ze źródeł d r u k o w a n y c h (ok. r. 1 9 6 5 ) . Najzłośliwsze, najbardziej sarkastyczne b y w a j ą epitety. Przy­ kład: G r u p a działaczy p a r t y j n y c h p r z y b y w a d o wiejskiego proboszcza i prosi o w y p o ż y c z e n i e sali parafialnej. Pro­ - W a n d a W a s i l e w s k a : M a t k a Boska Katyńska. boszcz nie c h c e się na t o zgodzić. - Nie da ksiądz sali? - pytają działacze z p o s ę p n y m i Inny przykład: m i n a m i . - T o m y nie będziemy nosić b a l d a c h i m u na Boże Ciało. - W i t o l d Filier: Eichman h u m o r u . - A, nie będziecie nosić baldachimu? - w o ł a ksiądz, niesłychanie d o t k n i ę t y - t o ja w a m nie będę pisał s p r a w o ­ zdań p a r t y j n y c h . 9. T r u d n o dociec, kto jest g ł ó w n y m t w ó r c ą p o l s k i c h k a w a ł ó w , p r o d u k o w a n y c h w kraju. W bardzo nielicznych w y p a d k a c h znani - Nie będzie ksiądz pisał sprawozdań? - krzyczą roz­ są autorzy. Np. a u t o r e m d w u w i e r s z a pt. N a g r o b e k Jaszcza na g n i e w a n i działacze - t o my się nie będziemy s p o w i a d a ć p e w n o jest i g... ksiądz będzie wiedział, c o się w partii dzieje! większość k a w a ł ó w p o w s t a j e w Warszawie. S t w i e r d z o n o w każ­ p. Szczepkowski, aktor. Na o g ó ł sądzi się, że d y m razie, że poza W a r s z a w ą n o w e k a w a ł y p o j a w i a j ą się z p e w ­ Kawały na temat polityki zagranicznej i międzynarodowej n y m o p ó ź n i e n i e m . O d o s ó b w y j e ż d ż a j ą c y c h d o stolicy w spra­ obracają się często, c o też c i e k a w e , w kręgu f a n t a s t y c z n y m . Tu w a c h s ł u ż b o w y c h żąda się p o p o w r o c i e także n o w y c h k a w a ł ó w . w ł a ś n i e często s p o t y k a się obrazy przyszłości i r o z m o w y umar­ W W a r s z a w i e za kuźnię n o w y c h k a w a ł ó w u w a ż a się k a w i a r n i e ł y c h . Trzeba j e d n a k przyznać, że także s p r a w y p o l i t y k i w e w n ę t r z ­ uczęszczane przez literatów, u s y t u o w a n e przeważnie w o k o l i c y nej, szczególnie g o s p o d a r c z e j , p o j a w i a j ą się w obrazach przy­ K r a k o w s k i e g o Przedmieścia. Jest t o przypuszczalnie słuszne. szłości. Ś w i a d c z ą o t y m d w a przykłady. Pierwszy. Kawał j a k o g a t u n e k literacki na p e w n o w i e l e zawdzięcza starym t r a d y c j o m l u d o w y m i t o najoczywiściej zwiększa j e g o Dziadek d o w n u c z k a : u n i w e r s a l n e o d d z i a ł y w a n i e , gdyż pasjonują się nim - Widzisz maleńki, t u ludzie zadeptali babcię w kolejce. p r o f e s o r o w i e u n i w e r s y t e t u jak r o b o t n i c y , ale r e d a g o w a n y jest - W jakiej kolejce, dziadziu? z p e w n o ś c i ą przez jakichś pisarzy. - Kolejki p o w s t a w a ł y , g d y ludzie ustawiali się p o mięso. zarówno Z n a w c y p r z e d m i o t u w y m i e n i a j ą w i e l u pisarzy, którzy mają być autorami najlepszych k a w a ł ó w . Rzecz g o d n a u w a g i , że d r u k o w a ­ - A c o t o mięso? ne u t w o r y t y c h pisarzy odznaczają się przeważnie daleko p o s u ­ niętym k o n f o r m i z m e m i uderzającą niedbałością k o n s t r u k c j i , c o I drugi. n a s u w a podejrzenie, że ich t w ó r c z a energia w y ł a d o w u j e się A n d e r s i Mikołajczyk, n o w i w ł a d c y Polski, idą z Bel­ w e d e r u na miasto. W o k o l i c a c h A g r i k o l i zwraca ich u w a g ę stary żebrak w ł a c h m a n a c h . Ależ t o G o m u ł k a ! - w o ł a A n d e r s - no, t e g o nie p o w i n n o być. W p r a w d z i e to k o m u n i s t a , ale zasłużony, p o w i n i e n mieć jakąś rentę. w m ó w i o n e j miniaturze epickiej nie mając siły na w y p e ł n i e n i e - Tak o d p o w i a d a M i k o ł a j c z y k - ja już n a w e t m ó w i ł e m je się w y s o c e p r a w d o p o d o b n e , niestety, s p r a w d z i ć je t r u d n o , o t y m p r e m i e r o w i , ale t e n C y r a n k i e w i c z taki zawzięty, nie intelektualną i artystyczną tkanką t a k i c h k o n s t r u k c j i , które by m o g ł y u d ź w i g n ą ć jakieś bardziej s k o m p l i k o w a n e p r a w d y o ś w i e ­ cie i życiu, a w i ę c z natury rzeczy m u s i a ł y b y być większe i nie m o g ł y b y się z a d o w o l i ć błyskami p o i n t y . Przypuszczenie t o w y d a ­ g d y ż kawał, jak się rzekło, jest z reguły a n o n i m o w y . M a też wszelkie c e c h y s p o n t a n i c z n e j t w ó r c z o ś c i a n o n i m o w e j . chce się zgodzić. W k o l p o r t a ż u n i e w ą t p l i w i e ulega deformacji, często zamierzonej, G o d z i się zaznaczyć, że C y r a n k i e w i c z bardzo często w y s t ę p u j e w dzisiejszych k a w a ł a c h jako premier polski p o d gdyż w y b i t n i kawalarze d o s t o s o w u j ą poszczególne u t w o r y d o wszelkimi s w o i c h u p o d o b a ń i m o ż l i w o ś c i interpretacyjnych. Nikt nie ma m o ż l i w y m i rządami. ( N a w e t p o d p a n o w a n i e m C h i ń c z y k ó w j a k o 0 t o d o n i c h ż a d n y c h pretensji. Kawały z d e z a k t u a l i z o w a n e bez Ju-Tsy-Ran.) ceremonii d o s t o s o w u j e się d o n o w y c h o k o l i c z n o ś c i . Pojęcie o r y g i n a ł u nie ma tutaj z a s t o s o w a n i a , p o d o b n i e jak w innych D o k a w a ł ó w p o l i t y c z n y c h należy wreszcie zaliczyć w s z e l k i e g o rodzaju parodie n a p i s ó w , n a g r o b k i , epitety, zagadki, przekorne g a t u n k a c h literatury m ó w i o n e j . Nikt nie oczekuje o d kawalarza r o z w i ą z y w a n i e s k r ó t ó w , d o b i e r a n i e s ł ó w , które brzmią jak n a z w y w i e r n o ś c i a u t o r o w i , natomiast w s z y s c y żądają o d niego absolut­ cudzoziemskie. w (Przykład: J a p o ń s k a nazwa sklepu Polsce L u d o w e j : Nagie Haki.) Niektóre z t y c h mięsnego nej aktualności utworów, twórczość i nowości. Kult nowości, całego ś w i a t a , najjaskrawiej przenikający przejawia się dziś chyba należących t y l k o d o pogranicza k a w a ł u , ale najoczywiściej peł­ w p o l s k i m kawale. Nie ma większej o b e l g i dla kawalarza, jak niących j e g o funkcje] w y d a j ą się ze w s z e c h miar g o d n e u w a g i , jak posłyszeć z ust słuchaczy w y r z u t : stary k a w a ł ! np. f i k c y j n y napis na transparencie n i e s i o n y m w pochodzie p i e r w s z o m a j o w y m (ok. r. 1 9 6 0 ) : 10. Funkcje dzisiejszego kawału, jakkolwiek doniosłe, nie w y d a j ą się zbyt r ó ż n o r o d n e . J e d n ą z n i c h spełniała d a w n i e j prasa, a p o części także teatr i literatura d r u k o w a n a . O b y w a t e l u ! Żyjąc powiększasz d e f i c y t p a ń s t w a ! Polega o n a na t y m , że kiedy w gazetach p o j a w i się dzisiaj jakaś o p i n i a , która nie przekonuje p u b l i c z n o ś c i , a n a w e t budzi jej Dar Stalina, Pałac Kultury i Nauki w z n i e s i o n y w centrum W a r s z a w y przez a r c h i t e k t ó w rosyjskich, w y w o ł a ł całą serię k a w a ł ó w - k o m e n t a r z y . O t o niektóre z n i c h . sprzeciw, w k r ó t c e na t e n sam t e m a t p o w s t a j e jakiś kawał 1 natychmiast obiega stolicę, a p o t e m cały kraj. Tę f u n k c j ę m o ż n a by nazwać polemiczną. D a w n i e j j e d n a gazeta polemizowała z d r u g ą . Dziś wszystkie gazety piszą t o samo, a p u b l i c z n o ś ć - Koszmarny sen p i j a n e g o cukiernika. Broniewskiemu.) (Przypisywane polemizuje z nimi przy p o m o c y k a w a ł ó w . D r u g ą funkcję, którą dziś pełni kawał, można by nazwać piętnującą: ludzi, s t o s u n k i , kariery. Obie f u n k c j e nadają k a w a ł o w i w i e l k ą d o n i o s ł o ś ć s p o ł e ­ - Mały, ale g u s t o w n y . ( T o - zdaniem kawalarzy - miał powiedzieć Gerard Philippe podczas swego czną i p o l i t y c z n ą i d e c y d u j ą o j e g o p o w o d z e n i u dziś. Publiczność pobytu z w y k ł a o c z e k i w a ć s p r a w i e d l i w o ś c i o d k a w a ł u , toteż n i e p o k o i się, Warszawsko-Wiedeńskiej * Sobór p r a w o s ł a w n y na Placu Saskim z b u d o w a l i Rosjanie w I. 1 8 9 4 - 1 9 1 0 . M i a ł o n nadać ś r ó d m i e ś c i u charakter rosyjski. Rozebrano g o w I. 1 9 2 4 - 2 6 . w Warszawie.) - Dawny dworzec w stanie erekcji. 8 Kolei �g d y jakieś gorszące w y d a r z e n i e d ł u g o nie w y w o ł u j e o c z e k i w a n e j riposty. Cóż, nie ma k a w a ł ó w ? - w y p y t u j ą w t e d y słuchacze. Nie ma - o d p o w i a d a j ą z a w s t y d z e n i artyści. Z j a w i s k o takie b y w a k o m e n t o w a n e na r ó w n i z klęskami ż y w i o ł o w y m i . Kolportaż n o w e g o k a w a ł u w y w o ł u j e w takiej c h w i l i ł a t w o w y c z u w a l n e uczucie ulgi jak p i o r u n p o u p a l n y m d n i u . epickiej, a p u b l i c z n o ś ć przyzwyczaja się zaspokajać przy p o m o c y t e g o g a t u n k u tyle potrzeb d u c h o w y c h , każe się lękać, że m i m o ś w i e t n e g o r o z w o j u k a w a ł nie u d ź w i g n i e j e d n a k w s z y s k i c h zadań, jakie w n o w o c z e s n y c h s p o ł e c z e ń s t w a c h s p o c z y w a j ą z w y k l e na barkach literatury. 1966 Nic d z i w n e g o , że kawalarze, którzy m i e w a j ą najświeższe k a w a ­ ły, zajmują u nas w y s o k i e s t a n o w i s k o w hierarchii społecznej i towarzyskiej. Tak jest zresztą w e w s z y s t k i c h krajach socjalistycz­ nych. W W a r s z a w i e m ó w i się, że na o s t a t n i m zjeździe p r a c o w n i k ó w radiofonii w M o s k w i e p o s ł o w a c h „ p r o s i m y na t r y b u n ę przed­ stawiciela radia E r y w a ń " na sali rozległy się b u r z l i w e b r a w a . Zdaje się jednak, że był t o j e d y n y tak o t w a r c i e w y r a ż o n y h o ł d , z ł o ż o n y t w ó r c o m k a w a ł ó w . Na o g ó ł nie m o g ą oni liczyć i nie liczą na p u b l i c z n e uznanie. S ł a w ę zagarniają za nich z reguły kawalarze kolporterzy, którzy nie b y w a j ą a u t o r a m i . K o l p o r t o w a n i e k a w a ł ó w , p o d w z g l ę d e m materialnym zupełnie bezinteresowne, daje d u ż o z a d o w o l e n i a i, jak się rzekło, w y s o k i e miejsce w hierarchii społecznej i towarzyskiej. Nie zawsze b y w a ł o bezpieczne. Za czasów Stalina groziło za t o aresztowanie, n a w e t obóz koncentracyjny, co upamiętniono w o s o b n y m kawale: - Kto z b u d o w a ł kanał W o ł g a - D o n ? - Anegdotcziki. Dziś kolportaż m ó w i o n y nie natrafia na t r u d n o ś c i . Fakt t e n t ł u m a c z y się bardzo prosto. S t w i e r d z o n o , że d o najwdzięczniejszych słuchaczy k a w a ł u należą c z ł o n k o w i e Biura P o l i t y c z n e g o s t a n o w i ą c y najwyższą w a r s t w ę g r u p rządzących. Wiele k a w a ł ó w p o l i t y c z n y c h p o w s t a j e p o d o b n o w sferach w y s o ­ kich d y g n i t a r z y p a r t y j n y c h . 1 1 . Przegląd w s z y s t k i c h z a g a d n i e ń tutaj p o r u s z o n y c h n a s u w a następujące w n i o s k i . ( 1 ) Kawał, będąc w zasadzie nielegalną dziedziną t w ó r c z o ś c i , najlepiej, jak się zdaje, spełnił wszystkie postulaty, jakie na p r o g u Polski L u d o w e j p o s t a w i o n o naszej literaturze: stał się - j a k o j e d y n y ! - g a t u n k i e m m a s o w y m , pas­ j o n u j ą c y m wszystkie w a r s t w y s p o ł e c z e ń s t w a , a d o t e g o na w s k r o ś w s p ó ł c z e s n y m , b o ściśle w y n i k a j ą c y m z naszego życia i skrajnie z a a n g a ż o w a n y m . U p o d o b a n i e , jakie budzi w sferach rządzących, zdaje się ś w i a d c z y ć , że spełnił s w o j e zadanie w s p o ­ sób c a ł k o w i c i e zaspokajający o c z e k i w a n i a i aspiracje literackie o b e c n y c h m e c e n a s ó w literatury. ( 2 ) J u ż z u w a g i na t o k a w a ł bezspornie p o w i n i e n się stać p r z e d m i o t e m badań n a u k o w y c h . ( 3 ) Potrzeba badań w y n i k a także stąd, że k a w a ł stał się w Polsce L u d o w e j n a j ż y w o t n i e j s z y m g a t u n k i e m literackim p o d w z g l ę d e m a r t y s t y c z n y m . Jest - t o nie ulega najmniejszej w ą t p l i w o ś c i - znacznie bardziej zajmujący o d dzisiejszej n o w e l i czy p o w i e ś c i polskiej, a w c a l e nie jest o d nich bardziej o r d y n a r n y . Dlatego też badacze dobrze by uczynili p o ś w i ę c a j ą c k a w a ł o w i c h o ć część tej i n w e n c j i b a d a w c z e j , którą p o ś w i ę c a j ą współczesnej prozie d r u ­ k o w a n e j . ( 4 ) Znaczenie, jakie k a w a ł zyskał w dzisiejszej Polsce, budzi r ó w n i e ż p e w n e o b a w y . Fakt, że t y l u t w ó r c ó w zdaje się w y c z e r p y w a ć energię t w ó r c z ą w niepisanej, ulotnej miniaturze POST S C R I P T U M O d kiedy istnieje w Polsce Drugi Obieg? Należy sądzić, że o d c h w i l i , w której tekst uchylający się o d k o n t r o l i cenzora był w stanie docierać d o różnych ś r o d o w i s k c z y t e l n i c z y c h . A r c y przykład: Biuletyn K O R u , p r z e p i s y w a n y na z w y k ł e j maszynie d o pisania, za t o w takiej ilości, że m ó g ł spełnić o b a w y l i c z o n e w y ż e j warunki. W i e l k i e przełomy m i e w a j ą s w o i c h s k r o m n y c h p o p r z e d n i k ó w . D r u k o w a n y t u Wstęp do teorii kawału m o ż n a d o t a k i c h poprze­ d n i k ó w zaliczyć. G d y się p o j a w i ł na p r z e d w i o ś n i u 1 9 6 6 , był czytany i d y s k u t o w a n y w j e d n y m t y l k o ś r o d o w i s k u . Za t o napisany był już bez myśli o cenzorze. ( C o zresztą jasno z j e g o treści w y n i k a . ) Liczba o d b i o r c ó w nie zawsze rozstrzyga o d o n i o s ł o ś c i z j a w i s ­ ka. W i d z i m y t o na przykładzie d r u k o w a n e g o t u t e k s t u . W r o k u 1 9 6 6 miał o n n i e w i e l u c z y t e l n i k ó w , za t o - trzeba przyznać - w y j ą t k o w o k o m p e t e n t n y c h . Recenzję j e g o pierwszej wersji napisał dr Jerzy T i m o s z e w i c z ( k t ó r e m u na t y m miejscu w y r a ż a m gorące p o d z i ę k o w a n i e ) . Wersja d e f i n i t y w n a , przepisana na m a ­ szynie i w ł ą c z o n a d o większej całości, została p o p r a w i o n a p o d w p ł y w e m u w a g dr. T i m o s z e w i c z a . O d c h w i l i u k o ń c z e n i a tej wersji u p ł y n ę ł o bez mała ć w i e r ć w i e k u . W t y m czasie k a w a ł literacki żył jeszcze i n a w e t w z b o g a c i ł się o n o w e arcydzieła ( b y w s p o m n i e ć c h o ć b y z n a k o m i t y cykl l e n i n o w s k i ) , nie d o t r w a ł j e d n a k d o k o ń c a ancien r e g i m e ' u , w y p a r t y p o d koniec m i n i o n e j epoki przez żart r y s u n k o w y . ( W tej c h w i l i osiągający przypuszczalnie a p o g e u m s w e g o r o z w o j u . ) Fakt t e n stawia autora w szczególnej sytuacji. H i s t o r y c z n y jest już dziś b o w i e m i temat, i j e g o ujęcie i - m ó w i ą c j ę z y k i e m u r z ę d o w y m - „ s p o s ó b r o z p o w s z e c h n i a n i a " , charakterystyczny dla życia i n t e l e k t u a l n e g o p e w n y c h g r u p inteligencji polskiej lat sześćdziesiątych naszego w i e k u . A t r a k c y j n o ś ć tekstu zmniejszyła się przez t o . N i e może o n już dziś tak b a w i ć , jak czynił t o w c h w i l i s w e g o p o w s t a n i a . N i e p o ­ strzeżenie natomiast stał się z a b y t k i e m , w z b u d z a j ą c zaintereso­ w a n i e czasopisma n a u k o w e g o w y d a w a n e g o przez Polską A k a ­ d e m i ę Nauk. Ten ostatni w z g l ą d z a d e c y d o w a ł o s p o s o b i e j e g o w y d r u k o w a ­ nia. O p u s z c z a m y w n i m dzisiaj j e d e n kawał, z u w a g i na t o , że m ó g ł b y zabrzmieć n i e s p r a w i e d l i w i e . Resztę p o z o s t a w i a m y bez z m i a n , w przekonaniu że najważniejszy dla dzisiejszego c z y t e l ­ nika może się okazać charakter zabytku, d r o b n e g o w p r a w d z i e i p o k r a c z n e g o , ale też przez t o w ł a ś n i e z n a m i e n n e g o dla t a m t y c h czasów. ZR W a r s z a w a , 1 5 listopada 1 9 8 9 „ Ś w i ę t o W i o s n y " , W a r s z a w a 1 9 8 9 . F o l . : Krzysztof S a b a k 9 �Fot.: Erazm C i o ł e k ty 4 1 ...'j. V Fot.: Krzysztof S a b a k -.* ft .v � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/82c0c75d6a29ddb44ad659f8be9a2930.pdf 3658eeaaebc839094587394fde9b0c06 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2258 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2095 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1, s.63-64 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M A R I E S # P E 3 K ) M E SUMMARY OF ARTICLES J o a n n a T o k a r s k a - B a k i r — INTERPRETATION, THAT IS ON THE ART OF ANTHROPOLOGY The article presents the author's view on the crisis of ethnolo­ gy. The analysis is based on the papers published in the „Current Anthropology" and the editorial discussions presented in this journal in 1976—1985. The recurring themes are emphasized. This also concerns the author's proposals to overcome the crisis through the so-called interpretative trend of American anthropo­ logy derived from the tradition of German hermeneutics on the one hand and related to Michel Foucault's ideas and contempo­ rary studies on literature on the other. In the second part of her article the problems of contemporary ethnology are presented. The author also quotes The Introduction to Cliford Geertz's Local Knowledge as a telling example of good interpretative methods. A n d r z e j H e m k a , J a c e k O l ę d z k i — MIRACULAR SEN­ SIBILITY The authors are interested in the anthropology of miraculous events in a broad meaning of the term, including the events that are not officially recognized by the Church. They focus their attention on contemporary events of the kind in Poland (1945—1975). The presented material concerns, first and fore­ most, three great miracles, that is in Zdziar Wielki (1954 or 1955), Warsaw in Nowolipie street (autumn 1958), and Radziejów (1958 or 1959) with some thousand participants in each. The authors are of the opinion that the studies on miraculous events can be of help in understanding the sensibility and the way of thinking of various contemporary social groups. The fact is that the events of miraculous character are thought to originate in the need of God's intervention in man's worldly existence. They bear testimony to a strong cult of the Virgin in Poland (Her frequent appearances). Initiated often by an indivi­ dual, the events are soon joined by crowds of people. It is stated that miraculous events are recapitulation rather than foreshado­ wing of social tragedies and strifes (1945, 1956, 1 9 6 8 — 7 0 , 1981—85). W a n d a D r a b i k — FOUR SEASONS (ON THE CORRELA­ TION BETWEEN ANNUAL AND FAMILY RITES) Rite practising is related to the model of the Universe in which the order of nature and the social order are interdependent and subject to one supernatural law. Any change, whether in nature or society, disturbs the settled relations, producing chaos. The rite participants recreate a mythic scheme of the creation, enriching it with a current situation and it is through magic techniques that a newly- born order is controlled. Therefore, the moment of change in the presentation of time that is periodically being exhausted and revived is at the same time the end and the beginning of the world. The rites paralleling changes in nature not only controll their right course but also govern social relations. Through family rites new members are accepted in a community, marriages are contracted, the dead excluded from a community and, what is more, the eternal rhythm of nature is maintained. Birth, marriage, and death are events in one's life (they are of definite historical dimension); they are also events in the community's life, which like nature should be constantly revived in new generations. Annual and family rites are complementary to form a rite year of a given community. Practically, their synchronization is not always possible, for only the dates of weddings can be scheduled in advance. Hence the time appropriate for the rite has been set individually in particular European communities. Annua­ lly, by the end of the wedding, all the unmarried are reprimanded and submitted to special procedures; at the same time, the successive age-groups of the young ready for marriage achieve the status of maiden and bachelors. A new annual wedding cycle begins during which rite contacts between the sexes are being intensified to the very moment when signs foreshadowing a future wedding are exchanged. Annual and family rites make a whole in which particular events are defined not only by their form, contents ascribed to them but also by their position among other rites. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — INTUITION PRAISED In his article the author tackles the problem of amatour art. Its essence is seen in the satisfaction people gain when practising art (e.g. compensation of failures in other spheres of life). If their work is to be called artistic it should propose something new rather than merely copy the repeated models. According to A. Jackowski, new values spring from intuition whose great role is seen in the work of naive and Art Brut artists. However, this art is affected by the crisis caused, for example, by the death of old artists. Therefore, it is high time to think how their work could be protected. The author is against the stimulation of the amatours' unreasonable ambitions, frequently imagined ones, and the need to compete, resulting from the careless cultural policy (e.g. some competitions). He is of the opinion that they should also be presented with new ways of artistic activity (e.g. in the sphere of handicraft) and provided with new forms of protection (in small groups under the instructor's supervision). M a c i e j S z c z y r b u ł a — NIKIFOR ONCE AGAIN. FACTS, SUPPOSITIONS AND LEGENDS A Lemko living in Krinica, Nikifor was one of the greatest naive painters in the world. His life and work, particularly in the interwar period, has grown up in many a legend; all the more, various publications about the artist often present us with contradictory facts. The author has assembled numrous proofs to confirm many suppositions, eg., the artist's name (Epifaniusz Drowniak) and his biography. Nonetheless, many theses presented in the article are still but merely hypotheses. S t a n i s ł a w C i c h o w i c z — WHERE DOES THIS CANON COME FROM? The autor discusses the complex relation between artistic creativity and the external world. When creating the artist subordinates himself to the canons. Who sets the canon? They originate in the artist's atelier. This is true, yet one should remember that the atelier has also windows. The metaphor of the window helps to illustrate the dialectics of privacy and openess, essential in artistic work. A very interesting AUTOBIOGRAPHY of S t a n i s ł a w Ż y w o l e w s k i , a naive artist (painter and sculptor) living in Hajnówka, focuses on his own work and its relation to his fascinating inner life. The artist's great self-consciousness and sincerity of expression ought to be emphasized here. A d a m B a r t o s z — RUDA DZURKO, A GIPSY ARTIST Dzurko, a Gipsy self-taught artist from Slovakia, began his artistic activity with scupting in sandstone and wood. However, it was only pictures made of glass pieces of various size and colour glued on glass that brought him success and fame. His pictures mostly concern various aspects of the Gipsy culture. 63 �РЕЗЮМЕ И о а н н а Т о к а р е к а - Ба к и р — И Н Т Е Р П Р Е Т А Ц И Я И Л И О ИСКУССТВЕ АНТРОПОЛОГИИ Настоящий текст это голос по вопросу кризиса этнологии. Основой д л я представленных здесъ наблюдений являются публикации в „Current Antropology" и дискуссии редакции, помещенные вэтом же журнале в 1976—1985 годах. Особое внимание обращается на возвращающиеся тематические мотивы и те предложения выхода из кризиса, имеющие связь с так называемым интерпретационным течением, раз­ вивающимся главным образом в американской антрополо­ гии, берущим свое начало в традиции с одной стороны в немецкой герменевтике, а с другой стороны родственым мыслям Мишеля ф у к о и современному литературознанию. Самоэкземплификацией проблем современной этнологии, а одновременно удачной попыткой интерпретационных ре­ шений является поступление к Local Knowledge К л и ф ф о р д а Геерца, рассматриваемых во второй части статьи. А н д ж е й Х е м к а , Яцек О л е н д з к и — МИРАКУЛЯРНАЯ ВПЕЧАТЛИТЕЛЬНОСТЬ Авторов интересует антропология событий, имеющих чудотворный характер (это широкое понятие, поскольку ни власти, ни католическая Церковь не приняли их во внима­ ние). В своих исследованиях авторы концентрируются на современных событиях такого рода, происходивших на тер­ ритории П о л ь ш и ( 1 9 4 5 — 1 9 7 5 ) . Авторы считают, что иссле­ дования над миракулярными, чудотворными явлениями это важный источник познания способов восприятия и мышле­ ния разных современных социальных сред. Существование чудотворных явлений берет свое начало в потребности поляков в сильном культе Богоматери (а часто Явления Богоматери). Такого рода события, инициированные едини­ цами, быстро подхватывает толпа. Авторы считают, что чудотворная, миракулярная впечатлительность является скорее рекапитуляцией, чем предвестием трагедий и общес­ твенных конфликтов (1945,1956,1968—1970, 1981—1985). Настоящий материал касается прежде всего трех чудотвор­ ных явлений такого типа: в Здзяже Бельком (1954 или 1955), в Варшаве в квартале Новолипе (осень 1958), а также в Радзееве (1958 или 1959); в них участвовало от нескольких сотен д о сотен тысяч л ю д е й . В а н д а Д р а б и к — ЧЕТЫРЕ В Р Е М Е Н И Г О Д А ( О В З А И ­ МОЗАВИСИМОСТИ ЕЖЕГОДНЫХ И СЕМЕЙНЫХ ОБРЯ­ ДОВ) Практика обрядов восходит к модели Вселенной, где взаимно зависят от себя порядок натуры и общественный порядок. Всяческие изменения, как в природе, так и общест­ ве, нарушают традиционные корреляции, вводят хаос. Участ­ ники обрядов воссоздают мифическую схему создания, включая вэто актуальную ситуацию, а с помощью магичес­ ких техник управляют ново возникшим порядком. Момент изменения в понимании циклически исчерпывающегося и возрождающегося времени является одновременно концом и началом мира. Обряды, совершаемые в условиях измене­ ний, наблюдаемых в природе, не т о л ъ л к о руководят их правильным процессом, но также регулируют обществен­ ные отношения. С помощью семейных обрядов общество принимает новых членов, связывает пары супружескими узами, прощается с умершими, а одновременно следует извечному ритму натуры. Рождение, супружество и смерть это события в жизни личности, а одновременно в жизни общества, которе, как природа, д о л ж н о постоянно возрож­ даться в следующих поколениях. Ежегодные и семейные ритуалы взаимно дополняются и совместно образуют о б ­ рядовый год данного общества. В практике их синхрониза­ ция не всегда возможна, ибо т о л ь к о сроки свадъб можно планировать заранее, и поэтому каждое европейское обще­ ство определило определенное время. В его конце, во время ежегодных обрядов, д е л а л и с ь напоминания незамужним и неженатым, а одновременно м о л о д е ж ь очередных возрас­ тов получала статус девушек и кавалеров. Начинался новый, ежегодный свадебный цикл, во время которого становились более тясными контакты между представителями разного пола вплоть д о обмена знаками, предвещающими свадьбу. Ежегодные и семейные обряды неразделимы, а значение отдельных ритуалов определяет-не т о л ь к о форма и суть, но также их позиция среди остальных ритуалов. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и й — ПОХВАЛА ИНТУИЦИИ Автор занимается проблемой любительского творчества. Его суть он усматривает в удовлетворении, какое дает такое творчество людям (например как возмещение неудач в иных жизненных сферах). Если их искусство, кроме того, можно охарактеризовать как художественное, оно д о л ж н о вносить нечто новое, а не только повторять готовые образцы. Базой для этого нового является интуиция художника: ее огромную роль автор статьи открывает в творчестве круга наивных мастеров и А р т Брут. В настоящее время их творчество переживает кризис, связанный с кончиной старых мастеров. Это соответствующий момент, чтобы еще раз подумать о опее над такого рода творчеством. Одновременно автор является противником культивирования среди любителей излищнего, часто мнимого честолюбия, потребности соперичества и т.д., к чему приводит не осмысленная культурная политика, например некоторые конкурсы. Автор подчеркиват, что необходимым было бы также раскрытие этим людям иных возможных творческих путей, например в границах ремесла, а также создание новых форм опеки, в небольших группах, под руководством опытного инструктора. М а ц е й Щ и р б у л а , ЕЩЕ О Н И К И Ф О Р Е . Ф А К Т Ы , Д О М Ы ­ СЛЫ И ЛЕГЕНДЫ Никифор (живший в Крынице лемко) принадлежит кчису наиболее выдающихся польских наивных живописцев. Его жизнь и творчество, особенно довоенного периода, овеяны многими легендами. Автор приводит многочисленные д о ­ воды, подтверждающие, в частности, что настоящей ф а м и ­ лией Никофора была Епифаний Дровняк, атакже ряд фактов его жизни и творчества. Многие положения автора носят, однако, гипотетический характер. С т а н и с л а в Ц и х о в и ц — О Т К У Д А ЭТОТ КАНОН? Автор затрагивает проблему сложных корреляций между художественным творчеством и внутренним миром. Созда­ вая, художник подчиняется канонам. Кто устанавливает ка­ ноны? Ведь они рождаются в мастерской художника. Э т о правда, но следует помнить, что мастерская художника имеет окна. Метафора окна позволяет отобразить диалекти­ ку частности и искренности, необходимых в творчестве. В необычайно интересной А В Т О Б И О Г Р А Ф И И С т а н и с ­ л а в а Ж и в о л е в с к о г о , живущего в Хайнувке художника круга наивного искусства (живопись, скульптура), затраги­ ваются прежде всего темы, связанные с его собственным творчеством и его зависимость от богатой внутренней ж и з и автора. Особого внимания заслуживает факт сильного самосознания художника, а также откровенность высказы­ ваний. А д а м Б а р т о ш — РУДАДЗУРКО — ЦЫГАНСКИЙ Х У Д О ИК Дзурко — цыганский х у д о ж н и к - л ю б и т е л ь начал свою художественную деятельность со скульптуры из песчаника и дерева. Однако успехом и популярностью он обязан карти­ нам, имеющим вид стеклянной плиты, на поверхности кото­ рой уложены осколки стекла разной величины. Тематика его картин свяазана прежде всего с рефлексией о цыганской культуре. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb32a54066c2fe036cc3d89802f339d8.pdf 82d48f904d5c30d698ab18a84af730a5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2255 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2092 Title A name given to the resource Ruda Dzurko - cygański artysta plastyk / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1, s.59-60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Bartosz RUDA DZURKO — CYGAŃSKI ARTYSTA PLASTYK W tradycji cygańskiej twórczość plastyczna była nader uboga. Kolorowe wozy — to wytwory stosunkowo późne i nie przez samych Cyganów wykonywane. Do dziś przypadki uprawiania twórczości plastycznej wśród Cyganów nie są częste, a twórców, którzy tematyką nawiązują świadomie do cygańskiej historii i kultury jest bardzo niewielu. Rudolf Dzurko jest jednym z bardziej znanych artystów, który zyskał sobie uznanie nie tylko w Czechosłowacji, gdzie mieszka, ale i poza granicami kraju. Pochodzi z cygańskiej osady ze Słowacji, gdzie urodził się 1 lipca 1941 r. Tutaj, w Pavlovicach koło Preszowa, wychował się jako jeden z siedmiorga rodzeń­ stwa. Matka utrzymywała dom żebrząc po okolicznych wsiach, ojciec wyplatał koszyki, czasem zarabiał muzykując. Rudolf mając szesnaście lat ożenił się z Cyganką, miał z nią d w ó c h synów, po czym opuścił ją i zamieszkał z białą kobietą. Ruda Dzurko, nie mając żadnego wykształcenia, chcąc zarobić na utrzymanie rodziny, zajmował się najprostszymi robotami. Plótł z ojcem koszyki, był murarzem, szewcem, tokarzem, palaczem, rzeźnikiem, pracował przy wykopach ziemnych, zarabiał graniem. W wieku trzydziestu kilku lat zainteresował się rzeźbieniem. Począt­ kowo w kamieniu (piaskowcu), potem w drewnie — rzeźbił głowy i popiersie. Właściwy kierunek w twórczości znalazł nieco później. W okolicy Usteku, gdzie mieszkał przez wiele lat, jest wiele hut szkła, odpady szklane w rozmaitych kolorach można tu bardzo łatwo pozyskać. Właśnie barwne okruchy szkła stały się natchnieniem artystycznym Dzurki. Technikę, jaką wykonuje swoje kompozycje, stworzył sam. Tworzywem jest drobno tłuczone szkło, które dawniej miażdżył w prasie na okruchy różnej wielkości od miału szklanego po drobiny wielkości drobnych koralików. Obecnie udaje mu się pozyskać z hut gotowe kruszywo o różnej gradacji. Używa też większych fragmentów szklanej stłuczki. Te różnej grubości i rozmaitej barwy okruchy komponuje w zarys odpowiedniego obrazu. Podstawę obrazu stanowi gruba płyta szklana (dla wzmocnienia skleja szyby podwójne) pokryta klejem (żywicą). Na nią nanosi się najpierw odpowiedni rysunek ułatwiający potem wypełnianie odłamkami szkła o odpowiedniej wielkości i kolorze. W efekcie obraz nie jest zupełnie płaski, ale ma powierzchnię lekko sfałdowaną, chropowatą, z wypukłościami. Kiedy ma ostre kontury, jest nieco podobny do mozaiki; kiedy indziej kontury rozpływają się na skutek bardzo płynnego przechodzenia jednych kolorów w inne, co uzyskuje się poprzez mieszanie okruszków szkła o różnych kolorach w miejscu styku barw lub nakładanie warstw tworzywa o różnej grubości. Niektóre obrazy wyglądają z daleka jak grubo tkany gobelin. W takiej manierze utrzymane są ostatnie jego prace. Tematyka prac Ruda Dzurki obraca się głównie wokół refleksji nad cygańską kulturą. Nawet jeśli są to tematycznie inne wątki (Ukrzyżowania, Pieta), to bez trudności w rysunku przedstawio­ nych osób dopatrzeć się można postaci Cyganów i Cyganek. Obrazy Dzurki, bardzo ciężkie (gruba szyba, czasem p o d w ó j ­ na), zamknięte są najczęściej białymi, drewnianymi ramami, które 59 �ostro wydzielają z przestrzeni ich intensywnie kolorowe powierz­ chnie. Powierzchnie te, aczkolwiek chropowate, są jednocześnie połyskujące blaskiem szkła, tam zaś gdzie pokryto je najdrobniej­ szymi okruchami są całkiem matowe. Dla urozmaicenia płaszczy­ zny Ruda stosuje w rysunku większe pojedyncze fragmenty szkła, a także gotowe koraliki lub rurki szklane w różnych kolorach. Dzurko zaczynał od obrazów o wielkim formacie. Z czasem, gdy jego twórczość poczęła interesować coraz szersze grono odbiorców, wykonuje też obrazy tańsze, o mniejszym formacie. Z dawniejszych prac w swoim obecnym praskim mieszkaniu ma zaledwie kilka. Niektóre z nich od nowa skomponował kolorysty­ cznie. Na już gotowe powierzchnie obrazów naniósł w odpowie­ dnich miejscach klej i pokrył je od nowa drobniejszą tłuczką szklaną. Przy tym zatarł pierwotną ostrość rysunku, uznając tę nową formę za lepszą. Dzurko powrócił również do rzeźby w drewnie. Jego prace mają ogromny popyt, aczkolwiek ich poziom jest bardzo mizerny. Popyt ten wynika z braku konkurencji na czeskim rynku sztuki nieprofesjonalnej, gdzie tradycje rzeźby w drewnie są znikome. To jednak malowane szklanymi okruchami obrazy sprawiły, że Ruda Dzurko jest najwybitniejszym twórcą plastykiem wśród Cyganów w Czechosłowacji i, obok zmarłego niedawno Janosa Balazsa z Węgier, jednym z najlepszych artystów-samouków, jacy wyrośli w tym środowisku. Jest on postacią bardzo interesującą nie tylko od tej strony. Znany jest także jako narrator zajmujących opowieści, bajek oraz znawca spuścizny ustnej swego narodu. Fot. A. Bartosz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/968ff31150738beb236d94e924aa017b.pdf 3537a4dbc596f4f6a680c8ea7ede7f30 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:174 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:150 Title A name given to the resource Różne/ LUD 1957 t.44 Description An account of the resource LUD 1957 t.44, s.599-632 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 598 WYKAZ WYDAWNICTW Budownictwo Architektura (Warszawa) Filmowa Agencja Wydawnicza (Warszawa) IHKM Instytut Historii Kultury Materialnej (Warszawa) Instytut Zachodni (Poz:lań) Iskry (Warszawa) Ks. i W. Książka i Wiedza (Warszawa) Nasza Księgarnia (Warszawa) LSW Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza (Warszawa) Oss. Zakład im. Ossolińskich (Wrocław) PAN Polska Akademia Nauk PIW Państwowy Instytut Wydawniczy (Warszawa) PTL Polskie Towarzystwo Ludoznawcze (Wrocław) I ICH SKRO TY R o z N E PWG Polskie Wydawnictwo Gospodarcze (Warszawa) PWM Polskie Wydawnictwo MuzYcZ::le (Kraków) PWN Państwowe Wydawnictwo Naukowe (Warszawa) JAN CZEKANOWSKI PWR i L Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne (Warszawa) PZWL Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich (Warszawa) BALTIKUM PZWS Państwowy Zakład Wydawnictw Szkolnych (Warszawa) Śląsk przy Wydawnictwie Górniczo-Hutniczym (Katowice) Sp. i T. Sport i Turystyka (Warszawa) Wiedza Powszechna (Warszawa) Wyd. Praw::l. Wydawnictwo nicze (Warszawa) Praw- '., UND SKANDlNAVIEN Die B'; l t i s c h e E x p e d i t i a n, das grosse wissenschaftliche Unternehmen des Miklucho-Maklay Etnographischen Institutes der Akademie del' Wisse::lschaften - aus dem sich die Institute fur Geschichte und Recht der Akademie der Wissenschaften Littauens, das Institut fUr Ethnographie und Folklore del' Akademie del' Wissenschaften Lettlands und des Institutes fur Geschichte und des Eth::lographischen Museums del' Akademie d~r Wissenschaften Est1ands beteiligt haben - hat ein so grosses und wertvolles anthropologisches Beobachtungsmaterial gesammelt und in del' Bearbeitung von N. N. Czeboksarow veroffentlieht, dass es moglich geworden ist eine allgemeine Orientierung bezuglich der anthropologisehen Struktur der Bevolkerung des Baltisehen Gebietes zu gewinne::l. Bekanntlich hat del' erste in dieser Richtung von Sophie Ehrhardt gemaehte Versuch zu keinen exakt prazisierten Ergeb::lissen gebracht. E::st die Anwendung des analytisehen Apparates del' polnisehen Anthropologie gestattete die mit versehiedene:l Methoden gemach ten Beobachtungen auf das Niveau der Schweizerischen Aufnahme zu reduzieren und die analytisehen Ergebnisse zu prazisieren. Die erzielten Ergebnisse habe:l gezeigt, dass die Esten und Val' allem die Liven in anthropologischer Beziehung so stark von den Skandinavischen Nordgermanen beeinflusst worden sind, dass sie diesen :lahel' kommen aIs die kontinentalen Deutsehen. Das veransehaulieht die beigefugte Karte der Konzentration des nordisehen anthropologisehen Elementes. Die ganz unerwartete Feststellung, dass die Beimisehung del' ftir die fillllisehen Voeker charakteristisehen palaoasiatisehen Kompenente bei den Letten starker ist, aIs bei den Esten sprieht dafi.ir, da ss die Periode des letto-finnisehen Kontaktes alter ist, aIs der Kontakt der Fi:lnen und Norclgermanen und noch im Inneren des KO:ltinentes stattgefunden hat. Nieht weniger wiehtig ist die Feststellung, dass bei den Esten, dem grossen A:lteile des nordisehen Elementes zum Trotz, die Beimisehung des lapponoiden (alpinen) Elementes starker ist, aIs die Beimischung des mediterranen, wodurch sie sic h von den Nordgermane::l unterscheiden. Das gestattet zu sehliessen, dass von den Esten autachtone Lappen assimi- �600 liert wurden, we:1n auch die Hauptmasse dieser Autochthonen in slidlicher Richtung abgedriingt wurde. Das Vorhandensein der fruher nicht priizisierten anthropologischen Unterschiede zwischen Littauer:1, Letten, Esten und Liven, und der enge Zusammenhang der letzteren mit den Skandinaviern veranschaulicht das beigefUgte Diagramm. Es wird dart gezeigt, dass die Esten von de:1 Inseln und die Letten aus der Umgebung von Libau sich in anthropologischer Beziehung von den Liven :J.icht unterscheiden. Die Ekspansion der Liven hat sehr stark die west1ichen Letten und westlichen Littauern beeinf1usst. Es unterliegt keinem Zweifel, dass die Lette:1 eine von den Finnen beeinflusste Randformation des letto-littauischen (baltischen) Volkes darstellen. Die Anwendung der Methode der quantitativen a:1thropologischen Analyse hat gezeigt, dass die anthropologische Gegenwart des Baltikums aIs ein Ergebnis des Zusammenprallens der Fin:1en mit den Balten und Germanen aufgefasst werden muss, wobei die Ostseekuste von den Letten vor den Littauer:J. und spiiter aIs von den Finnen erreicht wurde. Die strittige Frage ob' die Finnen an der Kuste vor den Gennanen erschienen sind; werden erstei:1gehende kraniologische Untersuchungen entscheiden konnen. .. WACŁAW PETSCH THE VISTULA-DELTA AND THE PROBLEM OF EAST PRUSSIA THE PEACE CONFERENCE IN 1919 AT The aim of this work is to show that a rigorous application of the theoretic theses of the Peace Conference concerning the State frontiers (principle of ethnographic borders) can evoke catastrophic conseque:1ces and to draw attention to the faults of the method applied for a realization of those. principles in practice. The errors of the method consisted in the fact that data falsely repre~ se:1ting the demographic state of relations have been used as a basis. The interpretation of these data also evoked many doubts. A typical example of a great political meaning (because it has been connected with the problem of Gdańsk) was the question of the VistulaDelta. The actual work gives details of the German demographic registration in 1910 in the following districts: Kwidzyna, Susz, Malborg and Sztum interpreted in the light of the scientific conceptio:ls of Polish ethnography between the two World Wars. (W. Wakar, K. Smogorzewski). The Commission for Polish Affairs (Cambon's Commission) which had to present the High Council a project of the solution of above question calculated the total amount of Germa:lS in this territory to be about. 200.000 people. This figure has no confirmation even in official statistics. Thus, the amount of Poles in the Kwidzyna and Susz districts has been evaluated only as 700\l agai:1st 73000 Germans. whereas the German registration of 1910 gave an amount of about 30.000 Poles, i. e. 23,291; of the whole population. A school registration of 1911 quoted by the Polish Delegation evaluated the number of Poles in that territory to be 37,000 people, i. e. 29,4:[; of the population. A very important thing to form a proper idea of the demographic statistics of that territory is th'e percentage of German population which was r:mplayed 1:1 the administration service and therefore could not be considered as permanent population. For the territory of Pomerania this percenb6e umounted to 22,7 of the whole German population. As we see, the interpretation of statistical data plays a very important role. We must also remember that the demographic registration of 1910 �603 602 was tendentious and carried out in conditions of severe oppression of the Polish population, as it has been known to the whole world. That is why the author allows himself to quote the opinion of a scholar of world reputation, prof. dr Eugene Rome"r, representative of the Polish Delegation at the CO:lference: ••...all the above mentioned quantities of Poles and Germans are based on official registrations being more or less falsified .. " Another expert, prof. dr Kazimierz Nitsch made the following statement: the war being lost by Germany the eleme:1tary justice requested to joi:1 to Poland the Sztum district without any formalities ..." Thus, a paradoxal situation arose, both contradictory suggestions in 1hc question of Vistula - Delta made at the Conference by the Commission for Polish Affairs (supported three times) - to adjudge the 'listula-Delta to Poland and by Lloyd George to make out of it a plebiscite territoryconcerned an area vvith quite a different demographic configuration th<:n the one imagined by those who had to decide in that question. Now. this very demographic situation had to be the decisive factor of the expected . )lution. It is to be noted that the spec:ial1y important for the Polish independence factor of the geographic situation of that territory has not been taken into cO:1sideration. As example of tragic results due to wrong rigorous application of theoretic principles in the rna tter of fixing borders on the CO:1ference the problem of East Prussia has been chosen *). In this article the attention is drawn to the contradictions occurbg between the consequences of the right of nations to self-determination (of the ri~ht to a separate independant organization of the State) and, on the other hand, between the ethnographic principle of delimiting State boundaries which is sometimes carried Qut too dogmatically. When creating conditions of independe:1cy for a new State one should not fix its frontiers in a way that would expose it to constant da:lger from the side of its more powerful neighbours or to economic or transit restrictions, implicitly paralysing its economic and politic independence. This very element of the CO:lference activity - the disregard of the security of small new- created States for the fiction of a quasi common- security system was probably one of the most tragic faults in the work of the Supreme Council. The cause mostly contributing to the rise of such shocki:1g errors was probably the fact that there wasn't any representation at the Conference, sufficiently powerful and authoritative, which knew a:1d could defend the interests of Eastern Europe, a dangerous disproportio:l in dealing with security- problems of West and East Europe being the result of it. * In an other work projects cO:lcerning the have been systematically reviewed. That work the Polish access to the sea and the principle tiers on the Peace Conference at Paris b 1919 Przegląd Zachodni N. I in 1958. Polish access to the sea entitled: The que~tion of of the ethnographIc fronhas been published in the The Polish Delegation at the Peace Conference being aware of the proper role and character of East Prussia-this aggressive Germ~n colo.ny In East Europe aimed to neutralize its offensive functions proposIng to ll1~orpora te same within the boundaries of Poland as an autonomous provInce or to submit it to the sovereign power of the Ligue of Nations. The Delegation poi:1ted at the same time to the danger of halfway solutions in this very question, because the cession of Pomerania (West Prussia) to Poland, leaving East Prussia to Germany would create, no matter how right the principle of ethnographic frontiers could be, a permane:lt fire- brand territorial conflicts in this part of Europe. The Germans would constantly aim to reconquer Pomerania and to create a territorial co:mection with East Prussia. Besides, such policy has been unequivocally announced 111 the Bemerkungen del' Deutschen Delegatio:l zu den Frieclensbedingunge!1 in the passage conserning the solution of the Danzig problem. The danger was so much the greater in view of the force disproportion of both countries and because of the illusions as to the efficiency of the projected security system. Nevertheless, considerations important for the Briti~h Empire prevailed, that Power having the last word in this respect, as It became elear later. The annection of the Germa:1 colonies, and of the German commercial navy togeth'er with the reparations seemed to be a more valuable acquisition than the stabilization of relations in Eastern Europe. So much the more that Lloyd George, being aware of the energy and expansion potential of Germa:ly, thought it would be more advisa?le to make greater concessions in the East and to show more understandll1g fo~ German int.erests in this very region. In this way, the greatest aspIratIOn of the il1ternational community-the World Peace became an object of play betwee:1 the Great Powers representing their own egoistic interests. As trace of the historical attitude that Prussia should demilitarize we have the Report of the Commission for Polish Affairs dated February 12 th, 1919 a respective passage oI it being: ••...East Prussia ~ill be reconstituted under conditions guaranteed by the League of NatIOns to secure its complete demilitarization" ... (D. H. Miller, V. VI, p. 350 and further). :)f H. WILCZEWSKI ABOUT THE ETHNOGRAPHIC PROBLEM OF THE BALTIC SEASHORE The postulate of the Polish naval ethnography 3:1? the. be~inning of work as has been planned by the Committee for the ll1vestlgatIOn of the development of technics, science, art. tradition and socjal life of seamen, for the elaboration of a naval ethnographic atlas with dictionary and ~r~ation of naval museumsi:1 other words- the realization of the declslOn �605 604 taken at the I. International Congres of Naval Ethnography in 195'! at Naples does not request a more ample explanation. Whe:1 scrutinizing the existing literature about the art of building boats and ships, these most important instruments of work and fight at sea, we must explicitly separate the Scandinavia::l schooners because according to A. Koster the German tribes settled in the delta of the Elbe employed till the first century A. D. in navigation on the sea big hollowed boats and of course could not challenge the Roman fleet. They also were not fishermen which stayed teo long, because they prefered to lease the sea - take to a Roman comI;any. Kuster thought. that the continental navigation has been later taken over by the Germans from the Roma::ls or perhaps from the Celts. As to the Scandinavian schooner navigation it probably has a common genesis with the Slavonic shipping on the Baltic sea. The Germa::l continental tribes pressing forward towards the Slavonic population settled by the Elbe were probably also taking over the Slavonic schooner joiners. It is also known that after the defeat of the Veletic a::ld Obotritic federation the :3' wonic sea corsairy maintained oneself and developed further. It is worth while to quote the remark of prof. K. Gorski (in his workPoland in the basin of the Baltic) that b Rostock there is even left a street called Wokrenterstrasse (the Slavonic word okręt, wokrent, meaning ship). The Germans proceeded to develop their shipbuilding only in the Ha::lseatic period and in addition with the participation of Slavonic joiners. Our most ancient naval schoo::1erbuilding developed on basis of our native primitive forms which were known already since the neolithic period and the Łużyce maritime group was well acquainted with the sea as well as the posterior groups of Vendic culture which administered almost the whole southern coast of the Baltic leaving traces in the toponomastics of ancient harbours and ports among which a very striking name is Lipa. Lepa, connected not only with a name of a tree (lipa means lime- tree) but rather with the adjective "Lepy-" (feans, nice, beautiful). The presence of Kashubian fishermen stations on the Vistula-Mouth Shallow already in the XIIIth century shows that the boats discovered eastward from the Vistula mouth were rather Slavonic and the conception of their Prussian ori~~in is not sufficiently proved, because it ~s known that there remained a Slavonic populatio::l under the Prussian rule. The boats known from Gdańsk-Orunia, discovered in 1933 and described by U. Lienau are in principle similar to boats previously discovered in Mechlinki, Charbrow and Łeba and the way how their covering is connectad wita their coupling aiso does not differ [raf that of boats found eastward from the Vistula. The rivers Łeba and Radunia and the waters of the Vistula and the Nogat deltas formed a comfortable communication system and the last investigations of VV. Lęga prm'ed that the old islands of these delts were constantly settled by Slavs. It was Lienau who ::loticed that the discovered boats are different than the ones used by the vikings. They ware not boats of open sea, rather continental boats adapted to navigation in protected waters, especially in the waters of the delta and Vistula- bay. On the basis of materials elaborated up to the present time, it is possible to state that the Pomera:lian sea and Vistula-Delta fishing of the period preceding the Teutonic Order colonization, has been active in the Vistula Shallow. (It is worth while to quote the words of a Gdańsk scientist, R. J. Selika, who admitted that even in the beginning of the XXth century the inhabitants of fishermen settlements eastward from the Vistula mouth had Slavonic features. At the Vistula bay coast in small pictuI'esque fishnermen ports have been working shooner joiners who built without drawings, in a traditional way, specific boast and sailing- ships. (e. g. Modersitzki, the schooner-maker in Tolkmick) which were carefully described by Szymanski, origbating from Tolkmick in his German works. In the material culture of the Elbląg province, as well as in the whole Warmia province, many relics are still found, especially of village dwellings and it is know:l that the German scientist Dittrich stated that the Slavonic log-huts were cemmO:l on this territory even in the XIXth century. RYSZARD GANSINIEC THE EUCHARIST IN BELIEFS AND PRACTICES OF THE FOLK The example of Eucharist is used here as a proof that the beliefs and practices which were later believed to be superstitio::1s, have been originally official church practices or at least approved by the main Christian circles, viz: monks, bishops, and clergy; these were their authors and from them only they soaked through to the folk. Next is presented the creative role of the, Latin mediaeval era during which became finally crystallized the beliefs and folk practices ruling till to day. The material is divided mio two big groups: L Church practices, thus approved and reccomended ones, II. Practices prohibited by the Church although exerted by monks, bishops and priests. The Eucharist for dead people is applied in two ways: a) as a sacrament when the Eucharist was put in the mouth of the dead. This practice is only known through the prohibitio:ls of councils since the vth century; as those prohibitions wele constantly repeated till the Carlovingian epoch we ca:l state that this custom has been deeply rooted and that the folk has been very attached to it. It is undoubtedly due to the fact of late baptism because almost up to the XIth century only adults prepared by catechumenical schools had been baptized. Therefore if somebody died suddenly he was baptized O::l the �607 deathbed, confirmed and received the Eucharist as it was normally applied to living persons. b) another functio~1 had Eucharist when it was put on the chest of the dea.d as if it were a viaticum for the way to the other world. This practice comes from the most ancient, antechristian tradition of Greeks and Egyptians to provide the death with food and dri:1k. We find that tradition in the practices of Egyptian monks from which adapted it for himself bishop Basil ordering to put the sacred host into his coffin. The custom passed later to the Benedicti:1es and further to the high clergy educated by them. This observance influenced the ceremony of altar consecration and outlasted here and there in the cerem:>ny of Good Frida:". More recent legends about people wanting to have the Eucharist in their graves refer to the above mentioned custom. 2. The Eucharist in Christian therapeutics: numerous data prove that sL1ce the II nd century, i. e. almost from the beginning of Christianity the Eucharist has been used as medecine and amulet. Up to the modern times a so called benediction of senses after the Mass has been recommended; it consisted i'1 an overlaying of the corporale on the face. This custom gave the beginning to folk-practices. The largest expansion in medical cure (as talisman against demons, sicknesses and vermin) had the Euch2.rist buried in garde:ls and fields to make everything grow well. It has been given as drug not only to sick people but to animals also. 3. Purga.tio canonica is an eucharistic ordcal which did not come to life before the Merovingian era. The bishop gave the Eucharist to the accused who did not cO:lfess his fault, in a very ceremonial form, after a special 8dmonition- if the latter was guilty he died within a year. The Church sanctio:led this ordeal by including it in the Ecclesiastical law as a disciplinarian means of justificatio::J. for monks, bishops and priests in case of a serious charge. 4. The Eucharist protection of life and property. The talisman character of the Eucharist is confirmed and emphasized by bishop Ambrose and by pope Gregory the first; to those who are carrying the Host it secures safety. The fields which are consecrated by the Eucharist during a processio:1 are protected from damages like hail, drought, mice, insects etc. anel the crop is secured. Against storms and thunders a priest with Eucharist is aetive everywhere, the Eucharist or corporale casted into w3ter or fire is a check for any calamity. This practice existed since the Xth century till the modern times. II. Practices prohibited by the Church. The authors and ad vacates of those practices had also been monks, priests a::ld seminarists from winch they passed to the folk. I. The Eucharist as talisman of property. Sewed into a dress the Eucharist protects from misfortune and guarantees success. Since the XIIth century shepherds having the Eucharist protect themselves and their flocks a:ld herds against pest and wolves. The Eucharist sewed into a net always secures a rich catch, thrown into a barrel of wine brings the publican ma~y customers. Vegetables sprinkled with Eucharist grow better and are free from caterpillars. Foresters and hunters used the Host in order to be sure to hit: this was a German practice. II. The Eucharist in love magic is uninterruptedly known since the XlIIth century up to the present day in various form: kissing with Eucharist in the mouth, blowing in the face of the belowed person after having taken the communion. 1:1 Italy and in other places the Eucharist has been added to the food. III. The Eucharist and foretelling: has been met o::J.lyin legends. IV. The Eucharist as protection against the devil and witches: casted into fire or water the Eucharist destroys machinations and infernal delusio:1s and unmasks the witches. V. The Eucharist in noxious spell: was applied in a decomposed state (put under bed or treshold); powdered by means of a pestle evokes storm and hail; added with feces to sheep food causes pest. (France). The possession of Eucharist was considered in France and less freque::J.tly somewhere else, to be a proof against a witch. Ale these practices and beliefs died out under a new intellectual current- the deism, spreading from England (Scot) through Holland (Bekker, van Dale) to France (Fo:1tenelle) and from here to other countries. From the beginning of the fashion for occultism and magic (1450) originating and cultivated in princely and ecclesiastic dignitaries' courts, and passing afterwards to the middle class and folk- the i:lquisition court the confessional and the pulpit contributed in a high degree to the pop~larization of magic practics and beliefs. When the activity of above mention~d factors ceased the magic mirage diminished and fi:lally stopped. MARIAN GOTKIEWICZ RELIGIOUS FIGHTS IN SONGS AND LEGENDS OF SPIŚZ AND ORAWA The land between the chain of Magura Spiska and the Dunajec river called Zamagurze Spiskie belonging today partly to Poland and partly to Czecho-Slovakia is bhabited since the most ancient time by a Polish population of Roman- Catholic faith whose number is estimated to be 15.000. Besides, there are in that place 3 villages inhabited by Lemki which are of Greek- Catholic faith. Those villages lay on the Czecho-Slovakian side and have a population of about 2700 inhabitants speaki::J.g the Ruthenian dialect. They were founded in the XVth and XVIth centuries in con::J.ectio::J.with a wave of Wallachian colonization. �609 608 The legends registered in Łapsze Wyżne in the Zamagurze Spiskie trents of a contention which arose about the right to a village between its Catholic population and the Greek- Catholic Łemki. This would show that the village being today quite Catholic could co:!tain for some time a group of 'Lemki new- comers who either assimilated with the Polish autochtons or left the above village· migra ting somewhere else. In the period of the counter- reformation in some villages of the Zamagurze Spiskie which belonged at this time to Hungary it came to quarrels about the possession of churches between the Catholic populatio:! and groups of protestants protected by their feudal superiors. As an illustration of those relations we can quote a legend registered i:1 Krempachy, a village in Zamagurze belonging to the Protesta:lt family of Horwath Stanchits de Gradec. According to this legend, on base of a mutual agreement of both disputing sides, the verdict had to proclame that the owner of the church would be the part which first presented a new bar:! baby of male sex. Luck was on side of the Catholics and they have got the church. The religius antagonisms in the period of Reformation and Counter- Reformation found also reflectio:l in songs and legends of Garna Orawa which is a land between the Tatras and the Babia Gara where Protestantism was forced upon the Polish population by the lords of the Orawa Castle. In the second part of the XVIIth century Catholicism won a defi:lite victory in Orawa. Most songs and legends based on the religious fights date of that time. Some of those legends and songs outlasted till today; their texts collected within the last few years are given in the present article. WOJCIECH One of the disciplines that get much profit out of the investigatio:1s carried into effect by ethnology is the jurisprudence. The latter gains when ethnography investigates the history of law as well as when it deals with problems of living law, applied today. It is easy to u:lderstand this connection when we think that almost every branch of law has its beginning in the common law which contbues to playa more or less important role even then, whe'n the written law is already developing, because then this law appears mainly in the character of folk's common law. It is importa:Jt to know this law when working at codification problems, or in normative questions of law administration a:ld it plays a certain role in the action of " . colonization, especially when primitive folks are concerned. In our Junsprudence the great importance of ethnographic i:!vestigations for the understanding of the history of Polish law has been recognized a long time ago because the latter had a prevaliant common law character. To prove this statement it is e:lough to quote the works of such connoisseurs of that law as M. Borzyński, O Balzer, P. Dąbkowski, W. Abraham. Besides law ćustoms have a meanbg not only for a better uderstanding of the history of law but they are also connected with living law and k:!owing them it is ofen much easier to understand the conditions of today's life. this fact being of great importance for the legal practice. The author concludes with the observatio:! that a matter of interest for the ethnographists is also the problem ofsocial and cultural phenomena, such as proverbs, legends, fairy- tales, folk-songs etc, which often contain valuable information about ethical a:1d legal creeds, the proof being the rich collection of O. Kolberg. Lawyers ought to pay more attention to ethnographic investigation than they do it now. , HEJNOSZ ETHNOGRAPHY AND THE LAW The author begins with the remark that ethnography has an ample range of investigatio:1s and therefore is in a rather strict connection with other sciences, especially with history. When dealing with remote past ethnography meets with archaeology which in its turn bases the researches mostlyon relics of material culture rivalling, in a certain degree with a:l actually developing new science, i. e. with the history of material culture. In spite of this competition with the above mentioned sciences ethnography reserves for itself almost exclusively a certain domain of social life phenomena i. e. researches in the sphere of social ideology viz. beliefs, superstitions, customs a:ld rites. We can state that such investigations interested the ethnology almost since the beginning of its activity, whereas the methods of research work applied by this science secure the same a dominant role. WINCENTY STYŚ ECONOMIC MOTIVES OF PEASANT MARRIAGES This article is based on a:1 inquiry conducted in 20 villages of Southern Poland in 1948, during which information on 4950 married couples has been collected. The area of land owned by men and wome:1 when marrying was used as the criterion of their relative wealth. The manner they chose each other was taken as the sign of their economic motives. The average size of allotments give:! by the parents to their children at the moment of their marriage was the same for both sexes. However, there was a greater proportion of landless boys and a smaller proportion of girls who have got the bigest allotments. 37,5;~ of men married women with allotments of the same size as the:i.r own. 37,7 '1<., married richer and 26,8 % poorer wome:J than themselves. But only in 24,3 % of all cases the differences of property between the partners. , I ! -3Y.,Lud", t. XLIV. �610 611 were great. This proves that the policy of marrying people of more or less the same standing predominated. Anyhow i:l 62,59b of all cases smaller or greater differences existed and acted as a levelling force on the agricultural structure, the more so, as poor people succeeded in many cases to marry rich partners, whereas rich often ventured to marry poor but very attractive perso:ls. JOZEF GAJEK AIMS AND METHODS OF THE POLISH ETHNOGRAPHIC ATLAS The work on the Polish Ethnographic Atlas, which has been carried on since 1954 by the IVth Department of the Institute of Material Culture History - Polish Academy of Ściences, (IHKM-PAN) was initiated in 1947 by the Polish Ethnographic Society, which settled the basic cartographic principles of this publicatio:l. The years 1954-1957 proved to be a period, of intensive work rn, the Atlas carried on in the Chair of Ethnography in Wrocław under the supervision of Prof. J. Gajek. An atlas confere:lce has been organized there in June 1955, over 40 ethnographes, philologists, historians and archaeologists taking part. About 170 maps, made by 17 authors have bee:1 exposed in 7 rooms and the basic principles of the Atlas as weil as methods of work were discussed during three days. Some maps will be included in the trial issue and in further issues of the Polish Ethnographic Atlas. This publication is at the present time one of the main problems of the Polish ethnography; as it is proved by the enclosed bibliography the • problem of above Atlas has already a fairly rich literature. The article e:ltitled "Aims and Methodes of the Polish Ethnographic Atlas" deals in 9 chapters with the main problems connected with the work on the Polish Ethnographic Atlas, viz: 1. basic thesises concerning the subject and the aims of ethnography, 2. problems and possibilities of the cartographiceth:lographical method, 3. the carthographic method and its relation to the system of cultural facts, 4. the problem of time in the ethnographic cartography (the question of dynamism), 5. Problem of quantitative defining of cultural phenomena i:l the work on the Ethnographic Atlas, 8. The question of the liaguistic carthography of the Ethnographic (the complexity pri:lciple). 7. Problems of historical processes and of geographic environment in the work on the Polish Ethnographic Atlas. 3. The question of the linguistie carthography of the Ethnographic Atlas. 9. Some problems con:1ected with the cartographic technique. I:l those chapters the author puts a stress on the necessity of givmg a definition of ethnography, stating that it is a historical discipline and as such not 0:11y looks for general genetic laws and names them but is also interested to investigate the evolution of these laws in respective conditions of folks and nations. Ethnography, defined i:l this way aims, like history, to concrete investigations concerning the developme:lt of definite iolks and their culture. Such a standpoint gives in consequence the impulse to researches whether a folk (or a tribe) differs b a given period from its neighbours and what elements constitute a community binding a group of people into a deffinite ethnic unit. When i:lvestigating contemporaneity the ethnographer does not limit his acti vity only to searches of relics and cultural phenomena of relic character but investigates the culture i:l its full context and by means of a quantitative determination of occuring changes learns the directio:1 of its evolution. Thus the present is a point of issue for ethnographic investigations of the past. At the same time, the contemporaneus material used for those investigations ca:l provide suggestions to the reconstruction of bygone historical processes, to the interpolation of materials in case of ambiguity or when sources are missi:lg; the above material serves also to complete the picture of the development of peasant and proletarian culture, to evaluate contemporaneus 'processes and to discover evolutional tende:lcies in a culture of an investigated nation In further chapters the author discusses the possibilities of elaboration and interpretation of ethnographic investigatio:ls by means of a cartographic-ethnographical method . MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFE.ĘWWA MUSEUIvIS AND ETHNOGRAPHIC SECTIONS IN POLAND 1. Actual requirements and summary of the present state. Protection of folklore relics of the past. The authoress describes the actual requirements of ethnographic museums and draws attention to the historical and social value of folklore relices of the past and relics of art. She str~sses that they are greatly imperiled, this state being especially dangerous in view of the fact that Poland has bee:l much more devastated by the war than any other country and is extremely poor as far as folklore relics of the past are concerned. The aim of the article is to analize the shortcomi:lgs and the requirements of the Polish ethnographic musem science in order to mobilize efforts preventing further irreparable losses in that line. She makes appeal to 39' • �612 authorities, cultural and educational social insitutions underlining the i:J.significant investigation possibilities of ethnographic ce:1tres. 2. Summary of the present state a) the quantity of ethnographic collectio:J.s is quoted in the review of museum assemblage amenable to the Ministry of Culture and Art; the above review deals with collections of Polish origin within the limits of 17 provinces, the quantitative data being of the year 1954 (because of editorial difficulties the article has been issued with a delay of few years). As per quantity of collections the first place belongs to the Ethnographic Museum in Cracow, which owed in 1954 over 21.000 objects against about 22.027 L, 1958; next is the Museum of Culture and Folk-Art in Warsaw, owner of about 20000 objects in 1954 against about 21.339 in 1958; then comes the Ethnographic Museum in Lodź, which had about 11.000 items. The enclosed map gives a certain idea of the special dislocation of the ethnographic collectio;1s in Poland in 1954. European and other continents collections in Poland are further described the greates .. number of the latter being, in the Museum of Culture and Folk- Art in Warsaw. The inventory of ethnographic collections of Polish origin gives a certain idea of the collection specification according to such sections as: hunting, fishing, shepherding, bee- keeping, cultivation of plants, mining, architecture (models of huts) sculpture, folk-woad-carving, fretwork, all sorts of implements, especially gingerbread forms, wicker-work, netting, furniture, painting on glass, cuttings a:J.d labels, tissues, printing blocks for tissues, dyeing with dyer's weed and animal dye-stuff, embroideries and lace-work clothes and folk-dress, decoration and workbg-up of rawmaterial in the line of pottery, tile manufacture, working-up of skins, metals and amber; next come articles of rite such as Christmas marionettes, mO:J.sters, Easter-eggs, pastry-products, podłaźniki (spider~like ceiling decorations) toys, models illustrating folk-dances, musical instruments, therapeutics, legal customs (measures, signs, emblems, fishermen marks). Beside the collections ame:J.able to the Ministry of Culture and Art, ethnographic assemblage amenable to other institutions are also described here. c) Outdoor museums. Here are enumerated the few remaining on place or removed relics of folk- architecture in the provinces of Gda:J.sk, Cracow, Olsztyn and Katowice. The administrative structure of museums follows further and provinces having the richest ethnographic collections of Polish origin or from other countries of Europe are mentioned in successive order. (In 1958, i:1 CO;1nection with the new decentralization policy, the majority of museums in Poland is passing under the supervision of local administrative authorities). 3. Requirements of the ethnographic museums in Poland. A coordination of museum work with other scientific institutions is requested. It is also necessary to specify as soon possible the character of museums and ethnographic sections and to define the range of their scientific i:J.vestigation activity embracing a chosen region. Moreover, it is necessary to fix a plan for the development of museums, taking in consideration their specifity in particular branches of culture, e. g. hunting, fishing, folk-art or its chose:J. sections etc. At last, the matter of planned gathering of collectiorls has been discussed, the question of scientific documentation based on simultaneous i:1Vestigations, as well as the problem of difficulties and shortcomings, resulting from unsufficient credits for researches, money for buying objects etc. Some museums have already proved to be successful thanks to sporadic collaboration with various scientific institutions, viz. !:J.stitute for History of Material Culture-Polish Academy of Sciences, Universities, State Institute of Ar1;- Scientific Societies, etc. A very urgent matter of exchanging items with foreign museums and the necessity of organizing or completion of Polish folk-culture exhibitions abroad have been emphasized; It is also necessary to make a:1 inventory of ethnographic collections in Poland as per special sectio:J.s and territories in order to complete them in a planned manner. In connection with that, systematic catalogs of exhibits and geographic catalogs should be introduced, if wanting. For this purpose it is necessary to agree upon a conventional systematization of collections. Very urgent problems for the majority of Polish museums are those of adequate buildings, sufficient staff, tech:J.ical equipment of laboratories for conservation and photography and especially a great shortage of technical foreign literature. The after-war difficulties in the line of suitable premises make the question of organizatio:J. of display storages particulary important. (Written in 1955). TADEUSZ SEWERYN EXPOSITION METHODS AND IDEOLOGICAL STRUCTURE ETHNOGRAPHIC MUSEUM OF AN RESlJME Three main types of museum expositions' developed in the XXth century: the storage type, the decorative type and the sC2ntific one. The first system wants to impose O:J.the visitor by the multitude, the second by the decorative arrangement of exhibits. Both types of exposition are obsolate today, although the fashion for decorativeness has not been yet everywhere surmounted. The characteristic feature of the scientific method of expo- �614 stion is the priority of essence before the form. This essence is assigned by the social aim of the museums. The scientific exposition ought not avoid beauty. We consider to be beautiful such system oi exposition which being organized in a matter-of-fact-way gives the visitor also an aesthetic satisfaction. 615 of photos successively presel)ting a plastic head of a mannequin clad in a folk- dress was a trial demonstration of the principle that the main purpose of presenting such non- individual uniform shape of the head is to turn away the attention of the spectator· from the face of the manequin towards the very object of the exposition, i. e. towards the dresses. The voices of specialists at the conference organized by the Board of that museum voted for the trial head III. The problems how to expose figured folk-carving (socles, columns, shelves, grates, niches), embroideries, tissues, and pottery has been later discussed, as well as the problem of construction of show- cases for a permanent exhibition of folk- dresses and their rhythm in the system. It has been stated that standard museum implements of universal application do not exist, because they are subject to changes in dependence of the object and character of the exhibition (which can be permanent, temporary, touring, representative). Finally the problem of labels and inscriptions has been emphasized, their laconism, intelligibility to everybody and strict connection with the theme of the object being postulated. ~ Projectors of exhibitions in museums arranged in a modern style have to their disposition principles of symmetry, equilibrium and uniformity of the order; they can also apply a system of interpenetrating and intercutting forms by means of colour, dynamics of line and gravity of lump, examples of such methods being found in objects of modern art. On the other hand no innovation system should be applied which would be unconvincing for the spectators or distroing the matter- of- fact- order by advancing aestetic factors to the first place. An important aim of expositions in an ethnographic museum is to teach how to think historically. In the Ethnographic Museum in Cracow three elements of folk- material culture have been presented in a historic order: I} how a ma;]. got his food 2} how he dressed and 3} how he dwelled. A supplement to the presentation of the material culture is the exhibition of the history of villages showing the development of social and production relations in a Polish village. Only after taki:lg notice of production tools, productive forces and relations in production in historical scale the spectator passes to the exposition of folk- art, one of the main features of which is a strict co:>tact with everyday life requests. The range of such a structure of exhibitions depends of the special plan, the latter being not an improvisation but a product of a long creative work .. This plan regulates the possibilities of fulfilling the fundamental problems of the museum, the rational circulation of the public in the premises of the museum the social function of the storages which should be accessible not only for the scientists, the best administration of the space; the avoiding of improvised lavishness in dislocation of exhibits etc. In the realization of exhibitions all sorts of problems are combined: the style of work of the museum staff divided into working sections and the participation of country manufactures in the arrangement of exhibitions, e. g. such as joiners, potters, fullers, ove:1- fitters, oilmakers etc.; the Skansen type exposition fitted in the museum building and performed by the conservator, architect and joiner a:J.d the exposition of folk-dances made by the sculptor, costumer and choreographer; appeal to the sense of sight and to the sense of smell in the perception of the objective truth of the expositions as well as problems of light and of engagbg naturalistic elements (pulled out of nature) to modern exposition- to say the truth in a definite proportion - to the space occupied by the cultural products. An important problem IS the question of exposition of folk costumes. The series .~ �617 11. IiI. (1937) - Ay:lb C OCTpOBa BOp~IC. 12. H. rll:Ib BBII)l;y Jl Hoca, IlPHBA:ITHK_-\ Bn:I'I'I1ll:cKaH m!. rp.aq)l1J{ c SriCn8;\HlIlIfl, II aH'rpOrrO::IOrIlII H. H. Mya88M peay:IbTaTbl AllTpono.'IOrlneCKlBl cllIH B .il WT 18 OB II e n HepeTCI\O~I, 512, aa)l;a'lH II Be.1IOpYCOB Pa60Ta Tome 100, CTO n COiflllH (1939), JlIITepaTypLl, TbllliCKllX )l;OBoeHrrJ,IX rry6mUWI.\llit, 12 1. cJle.lYJOIl\IlX IiI. EP ° npIIBO;{II'T cepllit H H a OII 516, B pafloHax: He HO nil IlcKOBCI\oJt 06:IacI'1l BHalOll\OH: rrOt[bCKott HeMellIOlX, aHTpOrrO:lO- aCTOIICHIIX II ;;Ia- ;1J\HJlble nOBBO,LRIOT lIcnO.Lb30BaTh ua6:IIO;:{OHlItl: (188:1) -.60 :mTOJJlle13 Hono-Ai1eHCaH;:\p013CIWrO yea!!;a. 2. Bo6ep (1810) - 60 :r,n-blllieH 3. H. Hepy}l II '1'. _\1. BIlTO:IbC H3 OIipeCTlIOCTeit (HJ28) - 143 JI1l6aDhl. :IUTMlIlett H3 3eCBereH B BeH ;::(eHcriO}1 yc:qo. 4. II. 5. C. Clwro 6. BII:Ib;.{O Srprap;\T Renno. (DC.TIllJ[' 820 :)CTOlIql'H (DC.L:llIHCI:Ofl) ~'c:ua. 114,) ;)eI'OHIIOH (:'ly;'j"IHll Il ;~ieHLlIIlH) aHulIa OCTpOll'\ KO rJIa3a 13 -16 -O. T. II AY:lL (1n:32)- ]:38.i SC':'I:nllil (.\I.\';'.h'IHH II ai'.'JIIl\IlH) OCf1I1'JH II. P. Bll.L,Ll'\IC (192(j) - (q'W,LO ]:LjO :lCT')IICliIlX nplDbIBHI>IX c ~[;lTt'- 10. P. B][:I:InIc (1~)2Il) _. 1.ifl ::Wf(l][Ch][X IlI'Jl:ibIJJllhIX e l'CTpOBOB. Ta6. 'ITO Ba:ITHi"ICIW.fl II IIBeT a c.2:30), B a Uli C, 'ITO Bu:r'rniicliaH pa60Ta:III 1J1lleill\<lpcrm([ lIClIpaBIlO, a R, nTopoH 'I'O:lb· ć\ WI'Opot'I - nOilaHHble IIpllMelleHllII no A B Ta6. HOHCTaHT ;::(JIH IllBell:lIap- PC~3YJIbTaTaJl pcay.LbTaTbl Slicne;:J;Ill\HR yponellb a, Pa· TO;R;.{eCTJJeHHOCTI>orrpe):leJle. 06p,:V10~1 YTocIlIHIOIl\IlX HaCOi1CIllUl (I) II III e p D TO~I, 'ITO CBe· a, onpeilo.LeHHblx nO'-ITn rrOJlnurr 3TIlX onpo):\e.1Ill:la IllHa:rO coc'rom' nplI onyÓJH1- IIO OT IIa3IlOHa. :'ITO OTTeH!>1l A - npOJleHllO TO HLUle (1928) 6bI.~U 1I0,Ly'-IeHbl peay.l.bTC(TbI, oECIDlal\l!eH paape- CpanHeHllc 1\1apTlIH nIl,aabl ;:I.o BaHll tt, C'he~IKa C'beJu.;H BapeHCJ{oro, cTapott 6ponot!, nepe· HCIIO:Ih30BaIl0 II C'bihmot'l 16 nepnoH IlOJIY'IOHHaH cml):\eTe:lLC'TnYCT, TaM S Kcne;VlllllH nOJIOC no lipaR 12 - no.'IOCLl HeO;J;IUIanOBIDI I. Gbemm. COCTaBa " nonpoc ;~BYX nCCJle· CIW li X u IlOJII,CKaH nepenoilU paapPIlICIl BnO:lHe Ha6:l10- AHTporro- IlX cIIlC:rOBblX Y.lOn:IeTBOpIl- I'e:'IbHO. Tao. IV II VII Ha Haill - 'l'. l~eIlTb[' ;:{aHbl ]H~ay.Lf,T,\Tbl OCIlOnalIlllIl! ;J;eiflOp~IIlpoBaHhl npJDICCIl I,ll J\ i.l. no- AII'I'pOnO:lornqec· HH Mhl!!;;;IHpcr;lIit II liInollllapCI;ott annp rrpIIBbIBnblx. :l,~eCb Ha .\Iooll. no- aTIIX pe.lYhl\IIll -BelllfeHCliOrO OT HIl;RHero (1954, Ha Ha :JTa p T II H OM tITO Tpy;{HbIM: nonpoc AIITpOnO:lOrlI'leclioH :'IT)' paaHIIl~r, BhI'lIIC:lenhl :rorIl'IeCIiaH pCIlleHlle HCC:l8;::(onalllI(1 npOlpeccopOM Hurt C(IITpOnO;JOrI-I'IeCHOro .leHllii, PC3YJlb' 'Yil.a'lHOe AIlTporrO;;IorlltleCliOll: SClIeilHlIlloll. B y Ha E a CBeT,LhIe 'IeliaHoDcRoro CHIlX V. II IIO:lbCIWioi JIBJlHeTCJl paltoHOB IloJlbcKoi1 IIo:Ihcfioit 'YqUTbIBaH OHU ):\JlH nepBOM: :'ITO HO:'Iepa IllBCiIl1apIl"I3 II. qTO CXeJ'le Melli;!;y VIble BbICO'!'Y :llllla n BO:'lOCLI, nplllliJlOCb Bcex Toro, S[;CnejJ;IlllIlIl mBCIIl~apCnOii: JIIII.\a 1[:J}lcpR:Ia H3Be;l;CIlHhlX ;) le:ll>. 8. .; B (103;») -AY:I l> (H12fl) ypoBellb BaJITlIttcJ{ot\: no II 2/5). amTe:IeiI Ha6:I10;::(eHIl(r. D Ta6. pe3Y:lbTaTbl ):\OIiaaaTeJlbCTBO~1 OC:'IO;'KHeHO TeM, rJIf\a BhlCOTy ;r8,llHbIX (1924) - 189 II:YP:IHIU:CnllX i1HBOB. (1!):~:1)- lO! ,)CTOlllpn npllxoJ,,\ B. y03"a. H. AY:lb 'i. II. a FhIXBI1CKOM II IlJIp- pai10He peayJlbTaTbl lIB8T SCTOI!- r:laaa HUO:IJO,J;PHlltt. PeayJILTaThl BaJlTHitcKot-i JWB<\JI pe3YJlbTaThI pcayJlbTaTOB CBeT:IbIe nO;Iall (ncex 1l3)lOpR.Lll cTaGllJIIl3HpOBaHHotl Yil.ODJIeTBOpHTeJlbHO IlCC:lep;OBaHHbIX Kam;J;an: II BH:IRHCIiOM; BnOJIHe OÓCTOHTeJIbCTBO, BBpOC:IbIX ~lym- patlORe. C~lOprORCKO)I IIlell PYHe SCTOHIUI II VI. HarJIfl;J.JIbnl IiOll: Cbe~1HH Ha alITpO- :JfapHa.}lllO:'lbCIWM, JI aTblIlleH III BO)l;f\ HaO:lIO)J;eHIlJI (1954). '[enOneli TarracKoM, OCTpOBCI{O}[ SI' p I' ap).lT 1845 CTa BapeHCKO~[, TapTycr{OM, n rll'leCIWll :IlIllib MeHee PaKI1lliKCKOM; EH l.J:e6oKcapoBblM 06XBa'-IeHO Ile O'lOIlb BHCT- oCTpoBa a.HTpOnO:lOrll'I8CliIIX rrepenecTII rrplI~leHeHllll cencpo-3ana;::(1l0ll. paa:IIl'lHO pa60Tbl aUTpono:rorll'leCKIIX ;.(aHbI B Ta6. COBMeCTHO cep, IllBe;IbI B TeXHlllie rr03Bo:rIlJIO npl1 TeXHIlKH HHCTH'TyTOM !feTopuH II )J;06eJlbClwM,JIuM6amcHoM IletlOpcKoM, BemmopycoB 6bl!IO CCCP SCTOHC/iOi1 CCP. H. H. no S'THorpa- HHCTIITyTO}1 STHO- JIu'roBcKott CCP HaYK HnOH'leHeKOM, II pa60Tbl Hayri Hayr.; JIa.TnHiłcKOtl '1IICJlJUlIlIX Re:Ib~leC[,;o~1 AtlCnyTcHo"l, n paflOHax: ByCRO;\!; AK,~;!;emlH ony6mnwBaHbl B pail0.:ax: nO:I8BhI8 opraHllaoBaHa Af{age:HIlll 06C:'le!!;OnaHIIeM 615, cnOll 6bI:Ia AI{a)J;8~mH MeCTHblX rpynnax, HpeTIlHI'CHO;\I, l\en II ITpana II iflOJIlmopa II S1'HOrpaiflH'IOcr';!D1 1l0::I0l'rPleCIUle r., :JTlm:lyxo-l\1a.K;:rafl HHCTHTyTOM HeToplHI 'T.n'O~1 STHorpaqnm IIa'laBlliafl 1952 :I81'OM 1(926) - IlCC:Ie;IOBaTe:lII paaHIn~u ,LyqaeMble qnm ~(elI 'ITO STOt'! nOil.rOTOBIl1'e.Lbllot1 :noil: II CRAH;J;HHABBIT IUJJO;rOB 1I3 a TO;Re HeO;::(lllIal{OnO BbqO:lH:l1l BbIJICHIITb TaT Toro, 117 ;{aHlibrX BC:IeilCTBUC Toro, He llbL'!,,:1![:l cpe;:J:Hae)1IlL)~I')PC1;l!i\ SrID! y OO'bRCIlfleTCH :I [\Tblllieii. IH13Ha'lIITl'.l:bl'lI.l n Y1. rHO([CTnl'Hllol[ UU,IbChOit m.I'IllC:IeHUH, OIllI 110 Heil, IH1a)(rpLI nPJ'lOHTIIOCTll He Ii aH[\:rH3Y On S.LP}ICHT, nOBbIlIHlJI IIOBblIUeHIlC. rr:ICMc" pH3;:1.C:ICH IlX npo· cpC,J;Jr:3e)lHcnropCnOll na.Lroa:JIlUTcliofr ill)X(l;(flT lIpO' H03Hf\'1IlTeJlhHO yrpO'lpIlllChlDI ~~llTpOnO:JOrllll. II :lRrr.)1l011;J:HLlit JHraJ;O'IHOC C,\';lR II 110 Hcri\ TIm,\ III 'iTO :,ICTO;.{,npncnocoó:rCHHblii npIDll'CJT. IT. na:reOU31I<nCnl'!fU alla.l.llTI!'[OChlIX Tao. ;:1.0. G. npllMeeIl TC'}1 Ile ~leHe8 �619 618 OHa npOIlD:IReTCI1 paCIlHlpeHI1C)1 BOCTO'lHOli: paCCbl CBpOnl1~Hoft 11. lleBeI.\nHMI1 Il0<ly'leHl1e TJtl%cKue a nOJlOrll'leCnOMy CTp:n;Type nOha':lblBąeT aJlCMeHTa. COBceM y ~leHee llenTa:'lbHoro THna, npe):lrrOJIaraTb, T. 8TO TeCHUlI '1a,IOTCR 'lCCHlItI 'rOM )leiHiJ,y OHa JlaTblIUłI Ha OT JllIBOD. ROTopalI O ,l\1llaX, ełl\e Ha O'leHb CBH):leTejJb- ;::\0 HX allTponoBl>ICOlmi1 npOl\eH'r :JaIWIO'IlITb, \popMal\1111 npUMeCb 'ITO OHH JIIłTOBl\aMlI OHpeCTlIoCTCH MO;HHO rrpu JIaTblllll1 TOBl.(eB Ił IT03me ItJlM OaJl'raMn, ~lIHHOB. tPIUllIbl, KpaHHO:JorM'IeCHOrO JIUTDlIlI oOJlee II mBeAaMH npll'leB aCTOHl\aMH O'leHb rrOBJllIRJla JHl,TbIWn ~lIIICKlIM OCTpO- He OTJIHnpl1 \popMa- ;::IJlI1 Il0.'bum nepBoro KacaeTCfI hO}lIIccnett 3Ha}IPJIHTOII 19. 1919 He rrO:Jy'lHJIU, ITI IIOJIbCliott Mepe .TJ:e•• eral\IlH, TeppllToplIR 6h1.'1a HeMO~H,\lI, CQlITU:Ja R3hIH, O):(Hal;O, ;J:a;HC :)I>CrrepTbI reorpu\p, TCpplITOpUH B 'lTO CTOJlKHOBeHIIR 3aHI1JI Il0.'bCnan: ):I06lfTbCR He rOllopn ;::Ie"eral~IHi npH"lHalłlllI npo ee Ha Talmx .:\IHpHot"! rpaHHl\ IlCTO!)J[4BCt;lle IlPYCCl1lI B hOH\pcpeHl\UII HU npaIla, 3arra;::le, IlacyIl{HbHI HI19 rrpo~. H. E. onn pa"IICb CITIICHaX IVf(~pbI II rrOJlflHOD O n Ha HO a IipafiHett 'ITO Óy :lTO CTopOHa HH3hIBa.'.!o, pO;J,HbIM. 'ITO IIPYCC- 3IIa~IeJIHTbIli: CI;a3aTh, 'ITO HOJlH'IeCTBe Hace ••eHI1II He TaIIJlII, HUlli Bce y'leHUtt rrplllleAeHHbIe npOIKI1BalOIl\HX OO.'IbHICI1 H:JH MeHblllett BceM ObI aTU ropMunCHaH li OHa 3liCrrepTOB 'ITO 60'lbllIIUICTBO HOH\pepeHI.\HII lIMe.'.! CMeJlOCTb O)J.lllI Il0'lblIle j,pHTepHeM Ha COBe- CrrpaBe;.l:JHBOCTII. nO:lb:30BaJlOCb COI03HIlhOB BC:Je;:J;cTBHe :)'fHX :W)IC.'b łH~ (PanTe, BC;;JO):lCTDue Toro, I1aCeJleHUe POMep npl1'łIIaHlIlO BepXOBIIoro I1HTIlI, rrpll3HaHne ;:J;UHHbIe TeH;:J;eHl\1I03Hbl, HeMl\eB TepplITopnll IlOJlbCROrO 8eMenb Il0BIICJIlłfl rOCY;:J;apCTBB 1919 B npooJleMy r. oopaaOM ero 6bl B cny'lae rryoJlll'lHoro Ha RpOMe 'roro aHa'leHIIO nOCTUBltJlO ):lame opraHlIaMa 31Iłl\IIM HMeJla orpO)tHoe Il0JlbIIle r;:J;UHCRU, 'leCKOrO qTO UIl- (~lIHHOB paHbIUe JlIT- rrooepemlle, OOCTOI1Te:IbHOe IIAPHlliE COneIl\ąHIHI rrJIeOIlCl\ltTa, 06-bCETHBHbDI HOTOpblM Ha)); HU aToli: cTerreHIl \paJIb- ClItPlI~HpOBaHbI. H:~Y'leHl1e ra~lIfI HacaeTCfI yTo'lHHJIa ;::\:Ifl llOTOMY, H D03pOiK):\aBlliel'oCII 'ITO COBepllleHHO ycTaHoBaeHl1lI rrpana UHTHllOJIbCHHe IIA :Ml1PHOtl l'. rrpll:maHHe B .IlpyroB B He~1 oc060ro IIeCOMHeHHO aTHX oCDeIl\eHHII BJIlIlIJlO IOpll):llI6bI TOpMO- 110JlbCI>afl ,Il;eJle- TeH;(eHl\I1I1. ):(pyruM BOCTO'lIIOtt IlpYCCUI1 MlIpa C ee lIymJ:H)1 THBOf!: He CMorna OTBe'la:'l1{ al>oaomncc- ObI, IIH'IeCEOe BeHHhl~I • HI1X 'ro 'ITO rrpUBHJIbHOe npHHI.\UrraUJlbHOe II ):lJJR oeaorraCHOCTlł TyT HOT II Me.\IOpHa:JOD, rrO;J;'1epnHBąJlOCb, aa.IlU'IaM, MMeeT Il0JIbCKOM: D HOTopble pa3- rrpOTUBOrrOJIOm- pa:JpemeHl1e 3Ha'leHHe EDponbI, He.}lel\J;Oro II Il0J\lOpbll )lllJlJlllOHOD rropaOOIl\eHlIe KOHTpO:JeM C"aH;:J;I1HaDUH, Ae:Jeral\HI1 KOMrrpO~IlICCB, rrpuHflTHeM 25- 30 B crropHblM B \popMe I) r. IlpyCCllH, B plIAe rrp06J1eMbI ).J;JIfI coxpaHeHHII a ;::InR Il0JlblllH CBflaaIIO rrplI- cyIl\eC'!'BOBaHHe}1. MHeHlIlO HOf! IlpyCCIUI BOCTO'IHOtl rrocTyJlaTbl 1917 C BOCTb BceM llhIBąfl B IluplIiHe I>OTOpble Bonpoca cnoll PUOUTbIBaJlHCb Ilo hOHll>EPEH~l1H HeJlIl\aMII. rrpo\p. 'ITO BOrrpel;I1 Obf:JO aKTO~1 a::Ie)leIITapHOn ceÓlI CTaTHCTlI'IeCI>lIe Ila óe30rOBOpO'lHOe yea;::la C'łlITa<lO RHe Dbljla3\1J1CfI ITO- cyBepeIIII'reTa ::IC:Ja}1 :Hol% TeppI1TOpHII, Il0:Jbluett 'ITO apr yMeJIT bI I1e~(l\eB Bce06łl\ero BOCTOŁIHOtl XOTfI, I,al; repMUllllef! oopaTHO 60:JbIllOtt llpyccllel1. IIpeMbepa H npOHrpaHł\OrO Il1TYMCJ;OPO paapelllUTb 11 IlPOBc1IE:MA r. rrO:1~"IHTb Ca}!Oll TO II:IBeCTHO, nO:lbCI>łl}l ;l,1'aJ;1! 6pll'r<UICEoro Ta :Ja II BOCTO'lHol1 ITYlłn1'a, no Y;::Ia:JOCb n06epcmbR. OCTUB:1emle qTO MO-TaHU Il0Bl1C.J1l1E Obl:IO IloBHC:Jl1e.}1 1l0JIbllIe 1I0pfl;:(I'a. )IOpCHOro DJlHflHlIeM. rrOHaaaJlO, e MBTepl1aJIa. BOCIIIloro OTpeal)I; npaB06epemHhHI ITOKa- - nOAJlemllT ;:J;OIUJIlI ;J:o MOplI anWb I{ .'1ł!- RCHO Oa'lTl1ttcRylO I;TO paHbIUB pa'·1peWI1Tb YTO- HU aHTpOnOJlorHHe aHaml33, peayJIbTaT CITOpHblH: Bonpoc MOiKe'!' He II lle60:JbIUoi1 B o\plIl\lIaJlbIIbIX eIl\e aHTpOnOJIOrłl'leCKlI ApeBIIHM Ilpll6uaTHKH HblHe II lliMYAH. KOJIH'IeCTBeHlIOro llaCTOI1łl\ee AO COCTUBJlRIOT py6emHylO nOA MeTO;(a It JIHBOB ClIJlbllO 'rOM 'ITO D aTOM ilU TO, 'ITO aCTOH~bl JII10aDhl aana~Holi: oopa30Ba'laCb repMaHl\aMIł BHIIMaHlIe cpe- BJleMeHTU. II o'UTbIIUaMH rrOC:Je).J;HIIX CO CHJIbHOC rroToMy :Ja,noHOllAHoro KOHTH- UCCHMHJlHpODaml 1I3 JIonapett. aHTpOrrOJIOrU'IeCI>ott, 8nCnaHCI1R 'ITO TpOrrOJlOrll'lechoe repMUHl\bI O'leHb nailcoa311aTCJwtl J; Hop;J,lI'1eCKoJt COCTOflIl\erO oopUłl\ueT COCTaD HaCeJleHlIlI IlpllMeHeHHe c 1'0BOpR neCMOTpIl rrpOl\eHTU CDR:.3b aTHX COMHeHlIlO, ~HIO, He aTO J10p;J,lI'1eCIWrO 6ojJbwel1 I1IIX :JanOHOU;J,HalI rrOaBOJlflCT CYłl\eCTDdHHOłI· ):IlIarpaMMOłI. Ił y P~CTYT IlO:JIITH'IeChOro H3BeCTHo, llaCeJlelIlIl1, paaHMl\bI BHTHRC 'ITO Horo, 1'0:11.>nO UHTpO- H blHe WHt:'ii He~ll\eB. J;OHl\eHTpaI.\I1It BJlUI1HUIO (~lIHHOB npllHa):l:JemaT e., CHJlbHO Ha:JM'Il1e II aCTOHI~eB, CBoett 'ITO OOJIbWHUCTDO OblJlO OTTCCHeHO H lOry, Ha,rrpUBJleHlIlI DUMI{ y TO, 'ITO aCTOIIl\U, 3:JeMeHTa, aDTOXTOHHoro 'lJIeHHoit J;apTa nplIoa:l- CH:JbllOMy no O:JlI;He 06Happhemle nO;J;Bepr:JllCb Baamo JlHaeMHOMopCIWli:. sano HCiKe<l1l 'ITO MIIorll~1 'ITO Ta" Cl,aH;::IH HaBII3al\.Ur. HOp):lIt'leCKOrO '1aCTb OHII IBl HeOiKI1;J:aHIIoe jJaTblweii nOJlorH'reclwf! 06HapyaalBaJOT, repBaIIl\eB, npll.'O;HeHHaR 'ITO :JiJ,TbIWlI He pe:JyCJbTaTbl B:JHIUIII lO ceBepHblX IIa,rjJR;:\IIO BbI;(e.'1enllR HCJH BOCTO'lHO- Tepet"! B OCOOCHHOCTII :JI1Bbl nO~Bepr:JIlCb aHTponO:Jorll'leCnOtt cTByeT, npll'HlHoi1 BOCTO'lHo·ÓaJlTI1JtCI\OI1 UKTponO:JoraMH. a,Ha:JlITlt'leCnlle \pI1HIIbl, npHMeCH :lI1I.\a II HOCa II 6hl:Ja ::::J: e H II n e p O)1, a Jl:JH: Borrpoc, IlpyCClllt) nOJIbCKIIX Il0:JbIIly 2) aToT II h CO;HaJIeHlIlO, c;:re;:J;yeT BblOIlPUTb npe;J,aoiKeHHR, (3ana::lHotl repMaflllel1 a rpaiR;::IaH Ba:JTHttcI·aIe OT MOpfl rrO.'bCI;oro BOCTO'i- py"ax, oTpe- II OT;:J;aBafl B 3ROHO- rocy;:lupCTBa Te3aca. HeJlb3f1 aJIbTepH<\- T. C. oc'raB:JeHIIfI B repMaHCI;I1X DOCTO'IHOI1 TCpplfTOpllU npllHRTHe Mem;\y POCCllIl, B C rrocpe;J,CTBe'lopyccIIII aTO)1 c<ly'lae (\T �... .' G20 repJlaHIlII 6LI:Ia j j' Obmo cnpaBe;:VIHBoCTL, l.lTo RacaeTCH 1I10pbfI ITo;rbllIe, Gbl 'lpeBaTO a HeTpy;J:Ho OTJIlI'lHO oTilaBa:m coauaBafI rp03fII..I.\YlO TpaKT:J.Ta. C ilpyrorr TIInHOrr OlleHJwl"1 oopaaOBaHIHI II rrOCTORHHoro K TeJIeJ:! GbITh nce opHTaHCHoit OHH B TaHyJO l.\CHy llTore IIorpyiHeIlllOc,ly TaR CH:I I;a,H OHO Obl:W ITO,TIbllllf HOHepJlHR'fa H rrpOel\Ta rOplllaHHH, TalWI'O cor:raCHbI npH3HauafI, ITO. OOl..l.\eCTBeH- rrO.'ILCHOro nOIlHlłCamlfI 1I11lpHOrO C TaHot! Hera· 'lTO peweHIIe npe· C no.1bCHHM :J.pryMcHTbl IWTOpblll1 HlIIe:nI a'fllIOcepepbl U HaJ:!oOJIee ,TIOrWleCl\He H HeycTyrr'lI-IllOCTH pyKOBO;:lIf- npHHf\!\JIeJRaJI 'rTO B rreperOBopaX repMaHIIH HCK!II-O'IlITeJIbHO CO CTopOllbr OhIJIa npeJRile 3ąII:'IaTUTb nO':HI1'lIHa DTOpoli DCJWpe pe- IlHTOpCChl yMHpoTBoperUIO H 3rOIlCTIltleCI;CUI D Tpare;J:HJO 'PY. OhI:I1I omI, MomOT caaoeiłwHX Bcero npIIlle:Ią CBoet\: ITOJIhllIa. B HOHetIHOM pacrr:ra'IHBaTbCH BceMy lI1I1pODOt1 BOttHLI. peHfI:Irr 'lTO n08iHe I1I1HaBCHOe OCHonallll'l TIIl-~H 8THOrPACDIUr B 44 TOJIE I13;']:AIUIH rrOBEPE'rhbH BAJITMKM "HAPO,'l." no:rbclWlr 1I10pCI;oii 3THorpaqJIlII no BOpOfITIIOC1'II, 8.'lbOOrr, mr OT-HIInon-cy TaHil,e, HaBeC1'HO salIpOl'hTJ1pOIletllHLrx J\OJI1lTeTOllI llcr;y':cTBa, TP'UHl.\1lI1 rr cOlJ;lla.-rblloii qlll'leC;-;OI'O ~ll)pCliOl'O rlT:roca u;:(][]m C.'OBOllI. 1I10pCI;oii ::lTHOrp,,-,pllll (II He TpeoyC'l' 1l<llllICaJ[HJ,le :'(0 IIąr:TOfIlllel'O :1O;rOh ]f r;np~l(;:reii, }IOpe, C'rpllllTe:ILC1'no, YCThl1 S,Tr,Oh! ~O.IU.-I'-'JlhIllJn c:loBapc:u rU;ly, uO:Ioe I;., t'l..I.\e B .10;\ha}[!J no l B. II, OT'l(:T.'1llBO lI11H'J111łOA. H. Il Haylul, wIHorpa· ~lOpCI,JlX I1lci"ilyHapo;:(lloro Heallo:lc. noJ, 1Ilyaeen, IWllrpecca nOJ;ponn'ce:lbCTnOlll apry_\reIlT'~l.\lllJ, ]Ja60Tbl PaCClIraTplwafI I) J[CI;~-CCTBO CTpOllTc.:rbCTBa DI'l.\e.'lllTh OpY._UlIIlI[][ TpY;J:a II c:;alIJ,JllIaBCl,oe hOCTepa, ~). no:rLaOB<l:mCb Iwrrt'tIHO. 'rexIuIRIl, MOpJ1, COSi'laJlHe II opI'aIlHSal.1JlH 1-]'() lI[l[pnlwii npClIleJlJI paSBIlTJln :rIo;:(ett HI3.'1HI-OUJ;IlXCH C<llllhDllI BaaanDIH llC(,GXlJ;:(IDIO T. ilm'mrr pClIJeHllti HI54 IOHECl':O), OLI na co pea:ma'1,l.\HH HCc..:,c;:(oBaIIHfI nO;J;'biS1la paooT, npHBeCTH Sallre'iaHlIe CTBO nOilY'Il1JIO el..l.\e C :moxrr OCBOII:r!! n04TH ila.:rbHIIX D r:racla Ha3BaHIIe lleKO H'plllaHCI·me n :ro;:(c)'lHoe Hapo;.rbl lIropen.::ran'IllHlI GOpb' Dos:re G'.I:lhII.lJDm H,) 1I101'.11lnpOTIlL.:UCTOHl'b PIDIl'I;O.\IY Ij):ro- c o CHopee B 19:33 oaccetiIlhI i'leJIbTbl HOMlIlyHHHal.\I10HHyl-O O. ITeHay aa,lIlC'rU:I, ::iTO Ile JlOi\HII npIIcnocoo;rellHble aa:rHlly, Ha n a ;j0 P. H. BHC:IeHcr;yl-O Ce:I:rlwro, pblOal.\lillX ;ro;:jlm CBlIe 'lepThi). Ha;J; Ha ocooeHIIO BUC.,enCRlllll aamIBOM, JleJHJl no,IJ;- i'leJIhThr. OT .::rO;:lOK BH' B ):\eJTbTe II BHC:IeHCI{OMY lIIaTe]HlaJIOB ;j0 BpeMeH Sallle'laHlle 'ITO ~laiHe B. OCTpOllon JIO;:lHH liOHTIIHOHTa:rbHble, HaCTOl1l..1.\erO IlpeMeHII npllaHae1', II Pa):lyHJI, OJTarOnpHH'fHylO OT:III'larOTCH a chopoe BOCTOK OT yCTbfI i'laBHIIX OT:Illtlal-OTCJI JI30a HCC:IegoBaHlIfI aaCe:IOHIIfI KOCy (CTOIIT npHBeCTH HI)TOphlit nocc:reHllit Perm H3 noxomu Xap6pOBe He rrOCJIe/lHHe BOllaM, JIOilKJ1 B MeX;rUHI.;aX, rrpei'lCTaBJIJ1.:rII l\IOpCHOe II aa,TIHIlHOe phIOOJIOUC'fBO ITpH~lOpblI ThIlla:IO O HX IIPYCC- O. rreHayoM, H HoraTa MOpR, el..l.\e BOCTOH OT yCTbH lIanec'rHhre II OmICaJIHbIe 'ITO Hatl:AeHHble goo· Hoce T. l;. HaBeC'CHO, 'ITO n rrpYcc. paHbllle, c:raDIłIIClwro aaliphl'CbIllI lIa npC;:IlIo.::romemro nOCTOK OT BHCJIb!. OTKphIToro 1I0:rry'leHHhIX XOpOWIIM, OOWIIBHII CO wnaHrOYTa~fH BIIC:Ibl cHcTeMy, HenpophIBHOCTb a HO CTO,TIhKO C - BHc.::reHCHot\: HaCeJTeIUIC. rOAY JIO):\KH, oOHapymeHHbre BpOnJIemur Ha 1\0TOphle CJlO;J;bI B Tono- eCT'b 6pOCalOl..l.\CeCH ,,:renI,r" oOocHomi.no, c.:rallfIHCHoe OTlipl,['rLle KO'IOphIX Ha.i'il1eHllble c:raBl1HCHlIe, HaXO,\IIJrOCb oCTaB.'HfI CTa,Hl.\lli1 OCnOllJH\Ch J;yJIbTyphI, :'lT0 coellllHH01'CH TOM, 'ITO CYAHa, He;rOCTaTO'lllO nrrOJIHe BeHe):\Cl-wit npI'IJlaraTeJIbHhDI 11 TO CY,'10CTpOllTeJIb (POplI'!, l1snOC1'HbIX rpynna Ba;rTHnll, oaccetl:He CY;10CTpoeHlle nepnOHa'laJrbHhIX cpe):\H nrrpaTCTno. B "BOl;peHTepIlITpacce". paal3ImaTb rpyrrna}l phIOHbrx H oóo;:(mllll"Orr npanOllIOpcr;oe Jlymlll.\liafI HaaBaHlIe OT' JIO;:jOH, HaH:;:J;eHHhrx Ha HIIHrOB. BOIITH' c:raBJ1HCKIIX ("ITO:IbllIa i'lame Hame H rropTOB, CEOJlhJW a cnocoóO~1 TBep;J;IIJIlr II Be:rel.\lw!i rypcJwro Ha'laJIH rrOOepeltlbe ],awyocHlrx OCHOBHOJI Ha YiHe rrOS):\HIBI JInna-Jlerra. OhIJIll 'HOM B:r<lileHHII K. rreplIog lIpHCTaHet1 rOllopuT 1'aBiHe a TaHme OOl..l.\I1l1tII rrpoilmnaIOI..I.\HX c.::raBJ1HCROO l\lOpCROe 01' pOi'lIIMhlX ÓO:Iee gęPOBa' H a.mI 'l Ile II nOCJTe rra;jeHllfI a rrpIDfOpC1iaH BCe IomlIoe HHMHJ,C U JI::Joe, TaI,iHe rrJlOTHIIROn. pa.:,mH'we Hoo.::rIlTa, rrOi'loGlIo XIII rropeXBaThIl3a.'II POC1'ORe COXpaHll:IaCb CJIf\nl1HCHIIX HaaBaHIlo-'r c:raBHH, npocp. TO.::rbHO B raHsenChHioi C lIrope}I, C replllaHcHlIe lIa H paaDllBaJIOCh 'lTO Il ropo!\o C Yt1aCTIlelll TalOHe 'ITO ;J.amc COXpaHl1JTOCb BaJI1'IlRll"), CBIł'lhrBaeTCH ne· CHaH' .lOCTp OllTeJTeJt. epe;J;epal.\1lfi, HellIl.\bI Bcell: ;J;e:IaeT HapO;:lhl B CBOI-OOtlepe;:(b, IWpaOJIeCTpoeHlIlł. '.la rAaHbClw.-OPYHJ.I, II lIOCTy:rWl' BepoflTHocTrr, OHa8hIllal-OI..I.\110 ;J;aB:reHIle n rrOCTy:raT ncetl: OaJITllllcKOro I\OC1'ep replllallCWte He:IbTOB. lIapo;J;hl, BHC.'lhl, lIPOB21E1!:\. no y II T. 1-,. rrpe.lnOtIJlTa,TIlI TOBaprrl..l.\eCTBa. n:raBaHHe a BoalllomHO CYilocTpoemIo, C:IaBlIIICłwro KOliI npolIcxorrqeHlI1l 113 HOIlTHHeHTa:IhHOe P IIlII:I Ił II , y phlÓal-WlIlIl, Y pIIlIICnOro HeH1'a:IblIble pbIit. BH:lh'lenclmii. O;:lHaHO, 3aClI.leBIlIIBllICIł ~IOPCnYIO :rOB:I1-O B apeHi'lY npeJ:no:romeHlle, B r. He opaTb CyBOpCHH· 1l0eHHol1 B BH;:IyUCH:I.lO'IIITeJIbHO C'IHTamr, 621 ,I CJIe,J;yeT H TOMY, 'ITO '.la llX OIlIHOHH rrpHIlI:rOCh lIrHpy, aBTopbl ObI:rlf ynO.pCTBa )~OJImJJa VIx HegaJIbHOBII;:J.HaJ1 npeilOCTaBJleHIlH liC ;laCT, ropo;:(-nopT c<"nlLIC BeCRHe OWHOOtJlIO cTopoHe DOCTOhO. IlC.'C/lCTBH8 nOJllITHHH, c. nOBOil01l1 1-; coa)J;aIlHI-O ;:(OCTJUHyTO l.\OHOn 'ycTynoK napTHepOll. C:Iy'lae peWCIIlffI, Ha rOJIOC H IWTOphIe 'ITO HOllIl.\LI 'foa;e Oy"OT HaHpmł,eHHfI 'lheii HCTO'IHIlHOllI HeyracalOl..l.\erO n IIoaaBlICHMhIii ;J:c:rax, ITo TO no.'lbCI-We H1l'lerO HopaDHOCTH onaCHOCTb paaOHBaJIIICh IhmopIIlI. B ROllmpOlllllCCHoro COJRa:reHlII-O, malol..l.\Hłi OT'leT CTOpOHLI, r;r:J.HCI;a TeTOM DO DHeWHHx BblBOAbI fIU:rRfICb T. replllaHIIll, ,il;OJIO D TOllI, ceoo rpaJR/laH. pewcHlHI, 'ITO Tal-We peWCHlle CTpaHall!ll. ce yra;J:aTb. BOCTO'ilIOI"I ITpYCCHH noc;re;:(CTBHRMH, ooeIBlH lIllfJI;rHOHa IWlImpomIccIIoro HOO lIlHOHIIe C'lIrra:ro, lIleil\,IJ;y 2 OhI oTpe3aHo r/laHbCBOro n Ha'iaJIe BIIc:rbr BU;:J;HO, 'ITO BpeCTOHOCl.\en XX BeHa 06HapyiHIIIlaJIH B HOOOJIbWIIX OXBa- y4eHoro iHH1'OJIH C.,aBJIH· iKIIBOIIHCHhlX phI- �622 623 6a,IVUl:X meM, 1l0pTaX paOOTa:IM rrocpe,[(CTDOM ll:IOTIUII"m·cy;:(OCTpOHTe:IM, YHa,crre;J;OBaHHOH JIO,[(łUI H rrapycHHhM .(Harrp., Tll\aTeJII.HO nx OOTax Ha B OIlHca;r HeMeUI-;QM CTpOHTeJlhCTBa. H30 'lepTe- )J.HHTHlIueB lIhIMaHcliK COXpaHUJICJl B pa- BbIe 'ITO a 3e~IJIn, ocooeHHO repMaHCHHI1 XI X BeKa I,ah li nCCJlc,[(OBaTeJIh hOHCTaTHpOBaJl DO Bcen rraMRTIUIIWB B CBH'lIl C 8T1DI ~. IlIlX OOI.I'Jai'l rrOIl.'I1H:[ Il pllTya:!c paCCHa::lI.[, Bap- ,!l;HTTpHX rrOBceMeCTHOCTh 2. Ce:IhCIWrO crBa cll\e o na BocrrUTaHO pHTya., BC.,IHWit Jl IO):IJlX, CJIaBRHChHX BTOI1 TeppMTopllH. , raHCMHeu. EBXAPMCTI1FI B 11 BEPOBAHI1FIX OBPFI,!l;AX EnxupllcTHH rOBopR1', CTBa, l PWIIap,[( " BeHCTBO. 8T01' B TO,TlI.hMHUKe). TC•.'hhMUUlia B:IOJIOHrCholl rra~IRTHIlI;oB, M3BeCTHO, Ha MoAcpCHT3KH ua Oe3 crreUJIl(IIf'leCI>He BblCOfwrrOCTaBJleHHOe IWllcclipaUHIl IIRTIllll[hI. C nIlM HaRanbrBalOll\HX a.'ITapH AYXO. " MeCTaMll COOTHOCJITCR OO:I<'e HO- nO.,omUTb EBxapUCTHIO Ii ceoe B MOl'l[:!Y. Hy.'I.Type MHoro BO BTOpOI1 rrOJIOBHHe Cpy60B CY;J;OCTpOHTe:Ih rrpOHCXO;J;Rll\H(r I-WTOpI.Ie CTpOHJlII R3bIhe. MaTepUaJII.Hol1 MUU, coxpaHU;;IOCI. Tpa;VU.\IUI H APO,!l;A. ;'\0 n XpllcTllallclw~1 l['ro Ha'lliHaR EBxapHCTHIO HOBoro ąyBCTB HJIH :!eąCHllll: 2-ro rrpMMeHl1:IH BpeMeHll rryTeM OOpfl)l;LI. D ]W'IeCTBe B JleąeOHol1 rrpaKTHKe (B IIepBeJ;t), ee 3aharrI.IBaJIM ypomalt. EDxapHCTUIO fi II BrrJIOTb OJIarOC:lOBeHJłe B03HH- EBXapUCTlIH rrpOTHB Il rrO:le, D J(a'IeCTBe XpHCTfIaH- aMYJIeTa. Ha JIHUO, H3 ąero rrpllMeHeHlle Ta:lHC~IaHa oropo;:[e rro;:raBaJIlt H Ha3hIBae~iOe corporale CIlH;:Ie'!'eJIL- AO Ha'lana JIeHapCTBa lUHpOlwe Ha'IeCTBe rrO'iTIl Taj( HaJlOmeHUR. CaMOC MIlorO'łl1c:rCHHble Bel{U, T. e. peHOMeIl;J;OBaJlOCb rrOCJlC ooe,lHH HapOAHhle co ąTOObI JleKapCTBa HMeJIa AeMOHOB, OOJIe3HeJ;t, rronYąHTh XOpOlIIHfl He TOJIbl\O 60JIbHbIM ;T1O)J,flM, HO H iHIIBOTHbIM. Ha rrpuMepe pR,[(hl, JIJiCh EBXapUCTJHl BllOCJIC,[(CTBHU OtPHI[uaJII.HhIMM o,[(oopeHbI JlRJlHCh po,[(. )J,HeBeKOBhH, hOTOpOM BLIO; BTopaR HReMhle JlleMy OOPR;:Ihl, BImlO'laeT MOHaxaMH. l 1. BpeMR rrOAalOT T. npH1racTHe yKopeHHJICR JTHIIIh Bomhero. Ha (lTO )J.eJIaJIl1 q,ylIJ(UfUI, IlOpMaJIhHO hor;J;a Ha Aopory. OHa rrepeHHJI rrOJIOamTh ;:IJIR ceOH 1\ ceoe Ho OHOH'laTeJlI.HO Ił rpynllJ,l: srrOXH rrpHMe- rrpOCBHpy, rron,rOToDKy Talwro y'leHMha lIIKOJIaX HaCT:ltraJIa AaBaJIn BhlcTyrraeT Ila rpYAb. errmeTCIUlX yMepJllerO MOHaXOB, OT H OCBRll\eHHOe rrpMąaCTJte B. ;)TO HeKpeCTUJTK y'lHTeJIetl: cMepTh, eMy ero 3aKoHa CTBue. I H B Kalt )J,pyrolł II. 06pR::J;bl, OHH rrepClII:lIl 1. C XII aUlIIHTaR BeKa ,[(OxpHCTuaHCJ(I1M oOeCrre'lHBaeT OOpR:BbICTY- KOTOphIX eIUICKOII BacHJIldł ("TeJlO XpHCTOBO") Talime Op;J;eH pacTyT reoprłll1 Dea;:[e II 6hIBalOT flIOl' EBxapHCTIlIO, EeHe· HTHKa. ml13HH ąeJIOBeHa IIOJIfI, xpaIIII'(' II DbIcTyrraeT H J(ceHA3 B BOAY IIJlH C X BeHa MOHaxIl, OCBRll\eHHylO BO rpa- ypoman. C EBxapHCTneti. EBxa- BOa)];epmllBaeT AO HOBoro BpeMH HaHOCIIMI.[X rapaHTl1pyeT oronh oe)];- BpeMeHH. C03;:1aTeJIJIMH HceH,[(3hI aUIBOT- 0;:r06pRIOT OCBRll\eHHI.Te OT "yObIThOB, T.rr. II II TeM, KTO HOCM'!' C coGot!: uepKoBhlO. HBnfllOTCfI H rrOJ(pOBIlTeJIRMH" II cc~mHapHC1'hI, OT KOTO- n HapO;:l. liali TaJIlICMaH B O):lem;.! \-, óoraTbIH ąIIC:lO I: HaCel{OMbI~1lI 3anpelI.\elIHbIC rracTyxu, BeJleJl fi HaHOHIł'leCI\Oe rrO)];TBepma;J;I01' 6eaorraCHOCTh. CYll\eCTByeT Ił C({OT 0'1' aapa3I.I Ha6aT'lIIKy oxpaHeHKR 6pomCIIHalI sTa EBxapHCTHR. pIlCTHJI, ero EBXa- B Te'leHHC MOHaXOB, CI1lICHOnOB U hceH- EBxaplIcTHIl EBXapJICTIIR. II MOJlIlUi't 3THX OOpH):[OB Tal,me phlX cpe;:J;c'!'Bo MI.IlIIaMH, IIpaKTHna ceOR M IUITber.l. npoI.\eccIIH, Oypb AaBaJl 1'0 OlI yMllpaJI BKJIlO'laJI OąlllI.\eHHR TOJIhKO rrpllaHalOlI.\eMy II C HaCTaBneIIIIRMll ObIJI BHHOBeH, 3TOT 06pR;:(, Xapal(Tep (HJlH" corporale), CJTylłUl:JIa "rrpOBU3HeU" rrHll\etl: OOpR;:!; aTOT rrepelllD13eT '\1 ({ali rapallTupyeT 3acyxolt. pllCTHR l,peCTUJIH rrpH'laCTHe, EBxapHCTIIR OHa BTa COOTHOCHTCH C rrpaAaBHHM CHaOmalOll\UX AO XV ~OM, IlpoTlłB aarrpe- ;)TO rrOCTO- CBfl3blBaeTCfI rrOąTH B II Ha '! I~epKOBHbIX BoaHllhlIIllii oOBMIleHHII. AMBpOCIIM: H rrarra OlIa OOpR):l, nO,[(CYAHMO~-[Y, He TopmeCTBeHIIO CUHHuIlomlpOBaJla TaJlJICMallHI.lit errHCKorr BMAHO, 'ITO OOPR;J; BTOT rrpHBR3an. lIblX. eBXapHCTJI'ICCE;UM: eCJIH rroAcy,[(IIMblfi EBxapucTuR UepKO- B AByX tPOP:'1UX: Iwr;:J;a YMep- errHCJ{orr c.rrY'iae, ;~BOB OT TRmHHX oxnaTbI- no Cpe;:lHeBeIWBhR. KUl> )J,IICL\lm.TrMi-rapHhIH crrocoo 4. XOTH n mIIlII. B IJ;epKoBL rrpaBO, rocrro,[(- nepBaJI 'ITO 3anpelI.\eHHe DHIIOBłIhIM, rOAa. cpe- canonica McpOBUHrCKoro pHc'rHlo. OOPR.;:II.I. uepKOBI.IO, Toro, ceol1 RBB Ha- :"IaTIIHClwro PUJ'gatio B :moxy OI.IJlH rrpOHIIKaJIll OOPR;:!; IIaBeCTeH na MHporrOMaaallHe B Monmy. Mepe, emIClwrrI.I rrporraraHilupyeMI.le Kpell\eHHJI: ;:[JIfI mHBhIX. II erUIITHH, B rrpah"TIlKe ero 81'OT ee KJTa.'IH yMeplIIeMy IIpaHTuKa ):10M a."IJlHOB rraeT hOI;J;a n BhlcTyrraeT ObIJl K HeMy noaAHero COBepIllaJTM ;:J;Be OOJlhlllUe AO KapOJIUIHChofi rrpOJlleAUlHX B c.'lyąae, HOCHJThaX, OOpR;:IbI Xapal{Tep 3arrpell\eHHLIe B YCTa. H HapoA Kpat1:11cll MOHaxu, 3. II 00HBJlfI- hceH,[(saMH. C V DeKa. C rrpahTuHot1:" B3pOCJIbIX, no BepOBaHlłR o;:[oopReMhle AJIH yMepIIIHx JlHHO rrOBTOpl1JTOCh, BrrJIOTb rJTyooKo e. OOPR;J;Ll, ll\eHMii: COOOpOB, Ha'lIlHaH COMHeHHO Ha errHCHorraMU, EBxapucTHR 3TH TBopąeCH1l1t HapOAHbIe nO,1\paaAeJIJIeTCR UepKODHbIe nJIU, HpyraMM: 0'1' HIIX BepOBaHJW rrepBOHa,ąaJIhHO fiblKpUCTaJIJUl30BhIBalOTCR B HaCTOJIll\ee MaTepHaJl Ha 'ITO cyeBepMRM, 06pHAaMH H TonI.HO yKaabIBaeTCfI B AOHa3bIBaeTcH, h xpUCTMaRCliMMM HX C03,1\aTeJIRMH CTByIOll\lle BaeT J'))PHOBJlbIMU rrepe,1\OBbIMH BO-BTOpbIX, 3;:1eCh rrplIąlICJlReMble HOC~ oxpaHbl xpaHHT rrplI ceoe H BO:IHOB. yJIOB; rocTett. aall\Hll\eHhI ;:(OMalIIHero OT neC'laCTllli EBxapHCTUIO, EBxapUCTHH, opOllIeHHaR OBOll\K, 60'lKy JIecHHHII rrOllaCTI. oxpaHIORT rrpHIllHTaR rrOCI.IlIaHHbIe OT ryceHllu. ąTOObI Hellpe~leHHO n IIMYll\CCTBa. EBxa- II 06ecrreąUBae-r ycrrex. TeM caMbIM l{ ceTlI, C BIIHOM, BcerAa YBe:lUąMBaeT EBXaplłCTJlett, XOpOlIIO n OXOTHHKII yrrOTpeOJI- B 1.\e.,b. OTO HeMeUhaJI rrpa· �625 624 1. BeKa EnXaplICTlIlI rro B yCTax, II n ;:lhIXaHlle AP~TJIX 3. 4. naThlO, IIO~I, ;:(aBa:I1I B <HIlla EBxaplICT1I1O nar-; rrepc;:( n BO;:(y oxpaHa EnxapHCTHfl pa'loG:Ia'lae1' n rro;:( rroporo~l, paC1'epTaR. C'I'paHax) Bee BJI;J;e rOJIJlaH;J;HIO cTpaHbL .D:a:Ie) npn caHOBHlHWB, a C BpeMeJlII r-;OHel', ?1apIIaH no 3amlpalOT ~leU'nIa, ;r;nopax, (peale ll;J;yll(CrO ]l;eIITe:IhHOCTH Ylarlol'leC rmll: BeKe (1450 a Tar,ilee CTOpOH, BOOpOC B ;:(py- J-;OCTe:Ia ÓY;J;eT Ta 3TllX (CKaTT) B03IlllKLIler'ł ;r;Bopax aMnOH II Hat'loo:rce nepOBaI-lJlit IlCTO'1Hln:on ~lallIlII 'lepea Hapop;, al,THBHO II Bo Y~leIIblllII:ICfl ;:(aHllit, crro- HaRl(eM MO- neceH H, Ila- paHHhle 3a llotll(ex l'citno paCrrO;IOaleHHbln a CC'rh 'laCTU'lllO TaM EaTOJllI'leCnOrO B ITECHflX ~Iem;:(y ropHoli 3a~larYiReM CmICWHl, 'IexOCJlOBam1l1. Jle~l:nOBCKl1e II HaC'IHThlBaI01' :MarYPbI HLIHe I13;J,aBIla BepOUCrrOBeiJ;aIlHFl; TpH l.\errblO '1I1cao rrpllIla;:(JIeil\UT OH aaCeJIeH HaCe..-reHHhle gepeBHIl 3TH OHO:rO 2700 II XVI nocaC;::\lUle paCCHa3blBalOT ee 3arrucaHHhle O cnope, i1HlTenelt, n J1anLllax I\OTOpbltl: m.;oór,r BLlmHhlx n03HII/\ pIDlClCO-KaTOJllł'leCr,Oro 15000. Ha rOBoplII.l\I1X CBfl31l Haqa;r8 InleeT puett. pUM- pIl~ICKO·haTO:II'!'leCI,oit, Ila 3a~larY;f{y Ha rrO'lBe rrpana ~IOrJIa KpOMe eTCH rpelW- copeBHyeTclI 'leXOCJIO- T. e. Ha PYCC- JIeT, 3a!'.lHa OpaBbl, ri"[e rrooe,ąllJI Ha'I'O- '1HCJIO rreceH OOpbOhl. HeHOTophIe BpeMellU. n rronb- rrpoTeCTaHTJWM. OHOH'laTeJIbHO npI1BO;J;IITCH IWCTeJI. KOHTppe~op- ropOR, HallOOJIbmee ;1,0 HaCTOlIllwro HS Ter,CThI ;r;aHHoii 11 npe- lIX, 3T11X coo· CTaTbe. 11 ITPABO. Ha )l;epenlllO 'ITO II rpCKo-r-;a- npe;J,~rCT OHa Ha ::lTy cyeBepl1fl, BII;la t. XLIV_ paJlHero HaynaMl1 rrepIloiJ;a peJlUnThI coooi:t II IICC,leJ(OBaHIlH rap<lJlTJlpyIOl' 'ITO H B ocooeHHOCTIl HCTOpUU, 3THorpa\f>111I r-cyJlhTyphI, HhIHe HOBOR na- C HCTO- B HCCJlep;OBaHI1I1 MaTepUaJlbHoll: ::lTHO- 'lero clipeonl1pa- ROTopafl HayHoii, nyJIbTyphl. a;u3I1ll, HpaBhl TOT (paKT, B pe3YJIb'l'aTe C pa3BI1BalOI.l\ettcfl EOHr-;ypeJll.\l1lO aa Ha B CBOIO O'lepegb Mepe ilTHOl'paIIJII'ICCr;oii oÓ:raCTII. C ;J,pyrIlMł! MaTCfHla.:rbHoti 061.l\eCTBellHott aToro 40 "Lud", Ha BHUlI1aHlle llcc::re;a;OBallllll:, KOTopafl COx.paHlIeT IICC.ll';J,onaHlIH .- oo;;rec IIeJ-;OTopot'I C HCTopllerr l3epOBaHIIII, orrpeiJ;CJIeHHorO IWHTar-;Te oopa30M B 06pal.l\ael' ;:(uaila:JoH C apxeo.:IorJorer'ł, HeCMOTpfl CrrUCKOM, anTop llIupo/\uti rJIaBHhlM Haynamr, O TO~I, 'ITO B 3TOll: p;epeBHe, B Te'lCHIIe paóoTLI B IICCJle;J;OBaHHH I.l\I1BaeTCH C nO.:IHot1: nonolli- ncpOlIcnOne;J;aHI1II neMKa:loUI. cI>anT ::lTOT MOaleT rOBopllTb rrOJIHOCTbIO B rpalilIlH oo.laCTb JnHTe:Ifl~Ul TOJIJI'leCKllMU OpaBe peJIHrHo3Hor'ł Hecr-;OJIhJ-;O Ił ropnoti Eaohett opaBCHoro MymcKoro rrepemeJI m. XOi"[IlTCII fi TeCHO~l 'laCTH'lH!l alIITeJIfl~nl pacrrOJIOmeHbI n. n. B Jl Ay- rrOJIflHaM1I HX COCTanJIlIe1' ;:(epeBIIll, B03HUr-;211I OHlI B XV CmlcKott CKOll: KorrOH1l3aQIII1. JIerell;:(LI, Ha H 'ITO X03JIUHOM peoeHOK 11 rrpegaHllflx TaTpa~m rOpBaT Crropfll.l\llX 11 ITPEgAH.HflX 11 OPAllhl BepOHCIIOBe)];aHlllI. CTopOHe KOM ]l;Ua:reKTe. nO'lBe oopaaOM, POI\IITCII ;J;epeBHe ceMbe ooellX pe\f>opMal.\llU :::lTHOfPA<1>I1f1 CHO-KaTOJllI'1eCHorO HhlHe Ha B B rrepHOp; naHaMI! coxpaHlI;IIlCb BepXYUlliI1. II B UX pyKU neCHflX rrpana rpyrrrra:'>lll \f>eoAaJlbHoti HaTo..-rIlKaM n Bel.;a 'l'aKUM u 3anl1CaHHOM c COLllaCllf1 paHbme CrrHCJ-;O- 113-3a rrpOTeC1'aHTclwl1 ::JTHM npeMeHe:lo1 ;:(a'rłlpyeTcfl npeJ(aHlIrt cnoeR pemeH ~l:ea;;:(y XVII 3TY ~lHpaac. BOPhE.A II HaShInaC~l:blt'l: ITOJIbllie, Obl'£h y EOTOpOt'I OU;I Ila6pOllIeH B03HIIHUIIIX u ObD 3aMaryma pacrrpl1 Hace..-reHl1fl rrpe;:(aIUUl:, npe;:(aHIIIO, OTpaa;eHIIe rOT L,eBlI'l Kpan, MeiRiJ;y Tanme rrO.lOBlllIe C OÓplI)J;OB. :noMy paClIo.lomelllloit BTOpOr'ł B BepOllcnOBe;:(aHRfl ..-rIlUIl3~L HMeHIlO - ITo CTopOHa, CJ-;O~IY HaCe:IellIllO H HyJlh- TIo;:(gepmKoR ó:rarOrrpl111TCTBOBa;IO Hame:I ~leCTJlOCTH, l.\eplCOBHhIX Mel.l\allCTBO C'laCThe 'laCTblO rrpHHa;:(:Iemal.l\er'ł ;:(O:ImeH AJlTarOIIH3M II OTClo;:(a B IIPyrue rrplI Ha II r.), ;J;e rpa;:(cą i(epeBHflX B03HIIr-;aJIH na1'O:'Iu'1ecJ-;ofl 01'pameHUe 3a~IarYiRe, 3apasy rro;::\ B;rHR.HHe~l ua AuI':rHll n CTaHXIlTcon C rpa- nhI3LlBae'r (cI>oHT0HenJIb) Ma,rU'1eCKIlX CW1IIlA Bal.\Eotl 6ypll cDpaHlIHIl B XlVII II ~larllH HOHlpeCCIIOna:I nony:IlIpHaal(HH PEJIl1rI103HAfI Toro, no Rpe~llIaxIl, HpO- Hallf.'Tl1 BrrOCJIe,:{CTnl1e TO :'II{ OCTaBll21a MeCTO. BeHrplI1I Mea;;:ly KOTopafl aBTOXTOHaMU, B HeJ-;OTopblX Tor;la rrO:IbaOBaBLIlIIXCfl oTHoureHlHl rrOJIa· cI>paHlIHIO HHfla;eCHlIX co !:lCCyl HC'le3 rrog B ;lpyroe l';OH1'ppetllOIHlaUIIII r-;OC1'e:Ia~lH rrp Ił LIIe:'I hl.\e B, C nO:lbCJ-;I{MH rrplllla;:(.-lea;aBLIlero npOTCCTaHTOB, Hanaa;AeHllfl DhI3hIBae1' r-; TIHI.l\C oneI' OTCIO)];a pacrrpoC'rpaHlIIOl.l\ell:Cfl rrpeI,paweHUfł Jl rrO~lel.l\eHHafl C'IIlTaeTCrr OIiYJIbTl1aMa HHKBII3I1l(HH COOCTBOBa:lH rrpIFlp;lI>JI ..-rem,oBcrmx nepeCe:IIIBWIICb B..-ra;leHIllI opOllleHHafl lWJI;~YHblr. C rrOflB:IeUIIell1 THBllpoBaHHotl: Jl EO:I;:(YHLfl~lll: n' rropolllor.;, ,mc"pe~leJll'On Hanpan21eHIUl, (EenIWp, 1'0, aTU rrec'rrrHO~1 rpynna aCCIIYlll.1UjJ0l3a;TUCL )J;epeBHIO, HcrraHHK n rrpe;:(aHlIflx. lW:I;:(oBcTnax, <JTH OOPH;:(hl H nepOBUIlIll1 IIOBOI'O yMcTBeHHoro B a;IITb TO :III B ncpllo;:l TO:IhnO 'lOpTO~1 EnxapHc'rrreii rrpIOICTOii B03:IIOÓJIeHHhlx. ylIn'lTOalaeT 3:IOUpeI\JlhIX B Bpe~lellIl C XII C EBxapHCTllen: nO:IIIYHlltL EnxapHC1'HJ1 Oó:r3;J;aHH8 HerrpephlBHO rrOlle:Iyit B IIl1l.l\Y· EnxapllcTlIfl rrpllOan:IeHIlalI MeHTa rrpH'IaCTJIfl 1I3BeCTHa BH::Iax: BhIcTyrraeT (cI>paHlIHFl). I'IIX 'lapo;:(eitcTBe B pa3:III'lHhIX B ra;:(aIlllflX 1'al,ale 5. rrOC:Ie ~leCTax Jl:IJl a Bpe~lfl EBXapJlCTlllI B orOHh a;:la, B :r1060BHO~1 HaCTOfll.l\ee ::JTHorpa~UI1 rrO'lTII a }HleHHO, OOhI'1au. BhIllleyHa3aHHhIMU COCTaB:IIIIOT, onpe;a;eJIeHHyLO OOl.l\eCTBeHHyIO He06xop;uMO aaIlIlTcpeCOBaHłIOCnl:, aTHorpa(pllll C oecrrpeTeH):(eHTHO Tar-;iRe rrolleaayR, a l1p;eOJIOrJlIO: nOp;'lepKHyTb, caMhlll: npUMeHfleMhIe ;J;O~llnmpYIOI.l\YIO p021b p;peBHHll: MeTO):(hI B 3To/ł �627 626 h p;HCl.(rllIRHHaM, J-WTopble 'leCIiI1X HCC;re)l;OBaHlitt, rrpHHa)l;ReamT B OTHOIlleHlm ił<UBOrO J1enw HCCRe)l;OBaHHii npaBa, u:m ec:ul l1paBO MeHee 3HaqUTeJIbHYlO Yił<e pa3BJIBeaTC:I naeT aToro H npH qeHHe npana IOTCR rrepB06!>1THhle HaIlleH HCTOpUH M. ux 3HaQeHUe B ::JTHorpatPOB haK Iiali npaBa. oOJlee hOriJ;a l1pei1;MOTOM oe RBZIlI- B H3yqeHUU 6blTOBOii 3HaTOIWB B. ,noro TaRme D opal< 00 3aUHTepeco· lIpe06JIa,[lalO~eit. ;'l;OJImHbl npOflBJIflTb CpaBJlE'HIlIO U npaBoBblx 60.'lbIllC C Tt'~l. l<yJIbTypHbIe lIeCHU U 'r. n., 8TIPleCKllX !;ar; nOTopble nar:Ul;J;ax, O. ROJIb6epra. llHTepeca CHJIbl Ha ae:\leJIbll'YIO ,60raTble HO aaTO iHIMble I< 3TłlOrpa· 8TO 6LTJIO ):lO HaCTOfl- CTbICh penHHx HLle WaHCH 6hma IOa;Hott o 4950 CTaTLH RPECTbHH· TIOJIbWH c06crDeIIIIOCTblO npUHHTa n06yit>p;CIIUn, B 1948 cynppnccKllX B '10Tax. ~lya;'lIlII Ra'leC'rne IlO J;QTOphDl r., aHKere, BO BpeMR II a;eIl~IlH HX 110;\ÓIlpa:IIlCb rrpODe)l.CHHott hOTOpOjj: 6hl.:rll aeMe:lbllOrO B MO)ICHI' c06paHLI y'lacTHa, no)]; ,[Ie- a,lI{:IIO'IeHllH a 26,8 Ha FI(eH~HHax cllyl.JaeB, 6bma 60JIbIllafl I;a'leCTBe nJIll HlmeJIUpYIO~etl: JIIOAHM 6e)l.HbIM ;J;pyraR 6pal<oco- COCTOflIlue C y,[lanaJIOCb ,[Ipyrott CTopOHa CTOPOHb! 6hIJIa )l.aHIlBJIlIB- 3aiWITOqHOCTII. iipal;a, nOJIbCHotl: 6C;J;llaH, U npotP. B nOCJO):\YIO~ne STOT H Ha.CTOH~ee rrOJIbCROłl 1I0 STO~lY Bonpocy 6u6JIuorpaiIJuR, 6bIJIU 40' CTaTbe aT.:raca" nop; 'reTpagH TIO:IbClWrO B OOJIaCTn ,,3a;J;aqu paa;J,e;rax OKono HapT BOH;r.yT ;J;aHHott n ~feTop;bI paOOT, HapT, B IIpOO' aTJIaca. BamHblX O 'leM CBb!· Tpex MeTO;J,y 170 ):\OBOJIbHO 3Ha'!łlTe:rbHoe 3aTparJlBalOTCR copra- STJlOrpatPU'IeCHOrO ITJlCbMeHHblx n OblJIa yqaCTUe TaK H no O;J;HOH Ha HaiiI60JIee yme 3THO' B TeqeHHe ATJIaCa, 3TllX HBlfJIUCb BO BpOl.(JIaBe rO,[la npHHRJIO II apxeOJIorOD. H3 flB;UleTCH IhleeTcfI 3arJIaBHeM 1955 ro;::(y OCHOBHble r •• r rrpogeMoHcTpHpoBaHo rrpll;roa;elUIaH B 9-TH B łllOJIe lICTOplIKOB B 1947 l1pOBO,[lIfMOtt KyJIbTypbI B KOTOpOtt HenoTopble BpeMH 3TllOrpatPH1L melIne B E~e lIpono· MaTepHaJIb- e~e 1954-1957 aTJIaCa, OCHOBHblM TeałlCaM aBTopaMu. Ha'laTbl MaTepHaJIbHotl: raMKa. aTJIaCa, HCTOplIU pa3pa60Tallo H3galUlfl. coap;aHUIO DblCT:\BOQHbIX 3aJIaX 17-10 6bIJIH Horopoe HOHtPepeHl.(UJ1, fl8bIKODe,[lOB, €TByeT CHoro 10. ;J;UCI';yCCllfl Haf{ no B ceMH no MHcTnTyTa 3,[1eCb aTJIaCHafl BellaCb Hayl<, 8Toro pa60Tbl OT,[IeJIeIlUeM MHcTHTyTa o6~ecTBoM, npe,[llIOCblJIlHl ATJIACA 8THorpaqnl4ecHoro OTp;eJIeHlleM ARa):\e~mu Hal1pflmeHHoff 8THorpaiIJoB, 3THOl'PA<DWIECROrO nOJIbCI<OrO qeTBepTbIM 3THorpa<pu'lecHuM pyHonO,[lCTBOM JIeM HX ópal';OCO'leTaHlllI OI'1I0CIlTC:lbHOil: ;:r.:o B 20 C03;J;aHUIO rO,[la rpatPUqeCKHM HylO nOBepXHOCTb I,;pIITepIlII OlIn Ha 1I0 COCTaBJIeHllblX nAP OCHOBblDaerCI1 'ITO Hap;eJIbl. Ha,[le:rraMH, COCTORHue BCTynaBllIux n a pTHepa~lH: Kor).\a DU..lbCROI'O 11 :YIETOgbI HapTorpaiPll'leCnHe ATJIaC HaCTOR~aH rrpUBJIeI;Ure.'lbHalI. nOJIbCI<UM gHeH CRUX D TeM 60ace, O'leHb HOJ!: KyJIbTypbI pa60TbI. BPAROCOQETAHMH n:IHfI:ra C 60raTLDm 60JlbllIe, 'ITO 'i'eHp;eHl.(UH Dcex cucTeMy, 6bIJIO a;e O,[lIlHaKOnoe 62,5% U meHUTbC'I 60raTblx, i~e· O,[lHHaKoBa. 60:rbllIlle TaHu~m c:ry4aeB )leHCe cy~ecTBOBaJIa peIllUJIllCb C )l;OHaablBaET, lWU c;ryqae, qaCTO C 1954 IlIe 40 l\IOTMBbI DCflnO}! Hcex 3TO 60JIee caMble a;eH~UIIax Ha 60Ree pO,[llITeJIRMIl nOJIOB MYił<qłlH 1I0JIyqH;rTI 24,3% opaKOCO'leTaTbClI HH30BaHa 3ł\OHOMWIECHME Bo paaHHl.(a rrepuop;oM Bpe~IOIIll. BHHl:\elITbl B pa8H1010Cb. MeHbIllafl aa qacTylO Ha :.nemmOCb TO:IbnO J11O)J;el:ł, J1MelO~lIX Pa60TbI l.(eIIHhIO IWJlJIeI'l.(UH 35,7% Ho p;a,BaeMbIX P;JIR 060HX Oe33MeJlbHbIX r;oTopble ił<eHll.:rO~h 811aqUTCJTbHO 3_\..JJ:AQl1 'ITO npe,[lMOTOM 06~ecTBoHIlO- 31<0HOMlI· npaBOM, opueHTupOBne 'lpeaBblqatt- II TaHHe H3 TOJIbKO 'ITO lBIceT CKa3I<U, HapOP:Hb!e JlJI{IJOpMa~llu 6e,[lHblx. 6bIJla 'ITO a;eH~IUI, ~lymqHH Ha,[leJIOB, 6pa1WM, rrOhaaaJIa, MCHbIlle HUX ca\lMX, 'leTaHUfI rrpanTHKe. BHUMaHue, BhITel;alO~H~1 '1T06bl Ile C a;HBbll\1 l1paBUJIbHott iI-aBRIl, l1paBa, A6paraM HMeIOI' 3Ha'leHue cnRab COBpeMeHHOIl no I; BbIBO,[lY, 'ITO aHa'leHUe IIpe06JIal\al0~uH I'aKIlX OObl'laI1 J1nJlflIOTCH Xv TfI 6u UCCJIep;OBaHI1IIM npHIlI,m BamHoe y IIpnIIl~HnOM, 3eMeJIbHblX COQeTallllCb CTaTIICTHha 37,5% BbICTy- aHa- Te 6bmo 6blTOBoro I;QI\I1tPUl<al.(HOHHOH pa60Te, cnoc06cTByeT O,[lHaKO 3aTO ~TO l1paBo ero OHH IlMelOT 06paIllaeT c:re,[lOBa'reJIbHO, tPll'leCl~U)f 60rree Tor)J;a n • .JJ:oM6KOBCRI1it, J1B;r1110TCII Taf{a;e l.(eHHble 'lero nU)l;y npaBoBble 1I0CJIODJn~bl, :1ereH;~bl, CO,[lepmaT IOpH' arpaeT DellHQUHa hor;J;a llapO;VIOro l\aBHO pa60Tbl B cy~e6HoH aBTOp flBJIeHUH, llwro B BaJIbl.(ep, npaBa, H 6c06eHHo 3almlO'leIlue 10płlCTbl, O. OTHOIlleHURX CBlliJ;eTeJIbC'rnOM BCflłWe 1i0Topoe PYROBO,[lCTBYIO~IDlll co06paa;eHHł!:. Cpel\HHfI TflM, 1<0rAa oc06elIHO, 1\0BOJIbHO lUlefl OP;HaKO BaHHOCTU '1aCTO 1104TU OC06eHHO a TaJ-OIW HMeOI' HeHOTopoe UMelOT O'leHb Heo,[lHOHpa'rHO B oo~eCTBeHHhIX Hoe yme UpaBa, UCTOpHH u3yqeHHe mu< rrepuo)J;, Kal< npn' na~Il1aHUU, l1paBa B061IUHIbCJ-mii, y6ep;uTbcJ1. ,[IJIR H3yqeHHR a 3IIatfeHlle, '1eCRUX CBfl3b rr031J;IIllii MMeHHo IIa3blnae)IOrO • .JJ:OCTaTOtfIIO l1pUrrOM:HUTb B aTOM H B 60Jee a,wra, l1paBOCYP)lfl, UCCJIOp;OBaIlIIR nO.TIbCnOrO xapanTep STY '1'['0 Be)l;b rrpaBo. 1IJ1¥i3IIaHb! paBHo, HapO;IJ:bI. HayI;e 3THOrpa(pU4eCInre Kan HMee'r B I\OJIOHU3aTopCnoii B TaKa;e B BH;:(e Tali HOp)IIIpOBaHHU Bpe)lfI. n 6bITOBO~1 l1pane, 3aKOHO;J;aTeJlbHOe npeuMy~ecTBeHHO MayqeHUe Ta}, pOJIb aTHorpatPH' HayHa, TaE H B OTHOIlleHHH H3yqeHHR BO nHU)laHUe, CBoe Ha4a:IO ~TUX U rrpaBoBaR B HaCTOjUI~ee n03bM:e~1 6epeT pe3Y:1bTaTLl TaHa;e rro UCTOpHH rrpaBa, npUMeHfle)IOrO rrOHI1Tb, p;nqeCI<Oe UCrrOJb3ylOT npo6P;OCTH' CBU;J;eTE'.'1b· CTaTbe. no.rlbCHoro Ca)lbIe STHorpatPUqe, BaiIUlble BOIIpOCbl, �628 629 CBIl3a,HHbIC a c paooTol1 no coa;:J;aHIIIO I10:rbcr;oro ::lTHOrpaqJlltreclwro :.l'l'.laca. MapuH HMeHHO: 1. 2. 3a,p;atllł 3. RapTorpaIjJH'-Iecl·mlt OCHOBHbIe I\e:rH, Ił ha,ca,IOll\HeCIl B03MOr!-(IIOCTlI npe;:J;1IeTa II I\eJIII 31131I('pOncr;a,·n pIOcjlljlcpoBa. ::lTHOrpaljJlIll. KapTorpa,(IlIItlecr;0-3THorpaIjJHtlecl·;oro 8THOfPA<!Jlfl-IECRI1E 'I[e- J;I ~[Y3EI1 OT;J:E.JE B HlUI I10.lLIIIE To;:(a. MeTO;:( II ero OTIlOllleHlIC r; CIICTe1I(\TllliC (Tehymue tJJi\hTOH hy:rbTypbI. 4. I1p06:reMa npe1[CIIJI n 3TIlorpa,IjJiI'lecr;oi'r hapTorpaq)][J[ (nonpoc 1. OxpaHa ;:(I!_ aI{Tya:rbHbIe IHlMH'-IHOCTH). 5. no I1p06JIeMa r;O;'IH:tIeCTBcHlIott 3THorpaljJHtlecKoMy 6. "Hn IlB:reHllil l;y:rbT~'pbI Typ],! aT:la,cy. I1pOOJICMa, B3allMOOTfIOlllelIH:tt ljJar;ToB II fIB"eUHlr 7. I1p06JIeMa no I1p06JIeMa c.'lOBapHolt HeKoTopbIe BonpocM B 3THX 6bIT3, Ił MCTOpl{fl, Hapop;OB 'łeJIOl3e'-leeI\nrr HyJIbTypbI H, MOiIlHO oeHOBe C;l;e;(aTb rro He llCJIell:Y~Moro aT:lacc. Hayholt H l;ah OOmeCTI3"HHoro li Tal;01I 3H a '-Iel!l'll1, Ta· IIO pa:)lJIlTIlIO HeJIRIOTCH B ( lpep;eJIelIHbIil H "al; (cTaTbR rr0110l!\1I ooaope J13;:r:c(Te:rbefHlx ;1e::!c, O nOTepb. lIa AnTop HHtITOmlIbIe oT;Ie:reIIIlii KOJIll'lOCTne hO,;lJIeJ;I\llil, MyaecIl. 3THorpaIIlIf'lecIHlx NhIHłIe1'epCTBY Hy:rbTypbI npOI1eXO;:IRmHX hOJII1'-1eeTBeHlIble aaTpY;J;HcHHit MOOIlJ1H3:J,I\HII 1\8:rblO YI;a3hmaH IIO;J;fle;J;O.\leTHeHHOM Myaci1Hblx napOIl;Hołi ';y:rb'l'yplIo-npoeIlCTIITe:rbHbnI B aTOM a) nOToM\', II8;\OeTaTlm ]Wfi03MeCTlIMLIX ::J'rHOrpa.1jlwlecfmx COCTORHHn B Ha r;y:rb- oco6eIl~0 rraMRTIlIIhaMII 1IY:3CCB e 06UICC'I'BemIbI:l1 nO:HIOflOloeTH [\HTya,;rbIIOrO na-3a COBpeMeHHbIl1 MaTepna:r liy:rbTypM. rrpll rrOllCHRX or;. rrC'laTaeTcn CTBenHoe 1I31I"- npOlllC;:J;l.llllX ChlIX IICC.le;J.o- 1I3 ;:r:allllbIe TIOJIbIlln C 1954 r. c orrO:J;:J;aI-IHe'vl B IIeCl\O::!b ;J.OIIO.l:HHt'T a Tana>e r;<~I)THHY pa313HTIIH IIe06XOJIlM TelqeHI\1l1l pa:JBlITIlIl IIpn OI\eHHe anTO p 3THorpa.pll'-leermX ~I"TO;J,a,. 06eya>;:J;aCT llee.l:e;J.OBaHuil D03~IOa>H(lCTb IIplI n01IOII\1I I':-I.pTO· oObel;ToB, a 20000 • r;aI> oxoTa, (11O;'.IeJllI ] Hble ;:J;acTefl fi Te.lbHbIX Il ooaop )0[:) Hap0;J.HoLi a fi r. B 19fiS BapmaIle, pe:JbÓa, a Ta,I.;a>e II I1cr;yccTBa ° KO:lII- B BaplJlaBe. 1\ ,l:JI!' KI\lI ii, npOHeXO;(Rll\HX no pbl6aI\n:HC GaqJhI). ropHoe HapO;J.II3,1l Tal;lnl naeTólIllJ;lIoe llbIlJl1[l3Inl rrpnr;:ra;J;Hoe a fi ocooelllloeTIl Jl hpya;el3a, XO· eTpolITe:rbCTBo HCH.'lOrpalPlIH, rrpe;:J;1IeTbl, II3 rro;'.lpaa;r;eJIaM, ;:J;c:ro, II3;J.e. IlIl, }Pl;<e:rIlH GilT, HIIBellTapb, ' DblpcaWI li Ha I\:r" iI I-\Il, TI\aHIl, H3;J;e.1IIe II r1{JlBOTIlLIX np0Il:YI;1'OB, BHeeBporref!- rrOCJIe ;:J;I-llle IJ nanoo:rbllleM rr:reTeHLIC CTeh::!", rrpocTpall- 19.'>4r. nOJI,lenl\IIit paCTCHl1elJo;:r;CTBO, x03HiteTBeHHbI(' llJIJIIOCTpupyeT n ł\y.lb'I'yphl c)THOrpałIIH'leCI;ax (oc06eHHO Mepe eJlpOneltcl;Hx, J;OTOpl,IX CneI\HljHlI,al\HH .plIrypa:rbHaR pa:JJIIItIHb!e Ha II I1cr-;yecTua fi nO::Ibllle xapawl'eIHlcTHJ;a I10:lblJle, pLIOOJIODCTBO xaT) ETlIOrpalVll'leemIfr oO'behTon, 1958 r. OH. 21389: ;'.Ia,;:ree c:re)J.yeT 1954 r. OIW:rO 11 000 oObeHToB. HeI>OTopot'1 RO-TIJIel;I\llfl rr'-le:roBo;:J;eTllo, (POP1lb!, BaHHbI!' l;apTa ;:J;aeT r;apn!HY HRlreTBO, B )lCCTe 21000 r. cnhlJlłe 1lY:3eil n JlO;~'3II, llMCIOll\HJ1 n o) ,],eJ10Bolt "y:lbTypbI oGpaCOThlI I-i:y:rbTypbI IIaXO;:J;HTCH B ~Iy:~ee lIehyccTBo, pa3;J;eJIRX Hapo;:r;Hojj: pacno:roa>enne IIO:rbIlllI H.11I He;:J;O- Hel lIepHO)I 19fi4 MY3eit r. "oJIJIeKI\uJl '-IeeTBe nCTOpJltIcen:nx HeHCHOCTH 1954 eTOIIT HMe:I IJ :W.TeM B CTaTLe conpeMeHHOCTb B rro)];0611 bIX lIce.'!" ;:J;OBaHIlRX B e:ry'-lae lWJIJIeKI\Hrl IWTophrtl I1pHJIOmeUIIan Il "C rrOJIHO~l 3THorpaqlwlecKHX 22027; oTHorpaifJH'leCKIIjj: pe:Uln:TOB Hpouexo;:r;Rll\HX nOJIlI'IeeTBy B Rpal\OBe, IBl e IOIlIJ1ii B ObIT. I1CC.l: ;:(yR rrOlrel{R~U1 C:le;J.OBaTe:rbHO BocrrpOHClBe;:J;eHIlIO MaTeplIa.'lOB I10 MY3et'I OT eoe;J,lIHHIO- I'YJIbTypy OIWllhH MaTepHa:ra rpa<IIH1}~ChO-3THorpaifJntIeCHoro H orraolOe nOiiHoi1:, npoaHa:rn<JlIpoaTb ;laJIblIei1l1THX B:raCTRM oco6eHHO e'l'paHa1Ili, RU.:rRe1'cn IlHIIMaIlIł" II3,po;:J;Hoii onycToIIICHH:J,R 17 -TU BOCI30.'\CTI3, y'IlłTbrnafOII(HX D pa'vIl(ax HapO;(a. llHTeprrpeTaI\łIJl p;pyrHMIł xapahTeplI:JyeT ,0opaIl.\aR naMRTHlłlwn 3THorpacjJI1'reCr;HX COOÓJI\aWfCR HCI;yccTna BonpoebIrrepJ!O:l 06mHoe'rb, a lIee:re;:J;yeT cOBpeMeHHoro II rrpOJIeTapCHorr ;:\a::!bHeAllllIx C :\Iepe AnTop My:-)eeR HX nOJIOiIlellllC, CTaTbH C n!)(Jebuoil 2. O'-lep" hOHlipeT- Ha Orrpe~(e.l:eHHbItt J1lIlIIh pa3BlITIIH. OTBCTa 3THIFIeermlt OrpHlIQlIBaeTCH peTporpa;J.lIbIX H B elwa;:J;bIBaeTeR Ho:rH'-IeCTneHHoJi BbIBO;:J;bI rro nOllcrm oTJIn'-laeTCH n rrpOI\eeCOB E Jw:r:rernIHii ~-e:ro- Ha eOCTORlIIIn) r;y.lb'rypbl. lICHHOCTb npC;lOTnpamelHlfI uCC.le;IOIlaTe:rhcl'He paaBIl- Talia>e a Tal;<I,e J1()jIbCJ;IIX ;:r;:rn y'lperH;:r;eUIIHM 3THO- Hap0;:(Hoil :llIa'fJfTeJIbHoit 3a;:J;a'-lct'I oópaII~aeTcn nOHRTHR 13 orrpe;:J;eJIeIIllbIX lICC,l:8;~OflaHllmI B BHp;e 06JIOMI\OB, llHTepnO;rRI\llH HCTO'rHIII\OB. COBpeMeHHbIX rrpORB:rRIOTCH 3JIe1IelITOB lIanpaB.TIeHlle hpeCTbRHCHOA B rr:leMR) JICXOP;HbL\I rrYHKT011 IIpOlleCCOB, CTaTI>a (nJIH nocpep;CTBOM n03HaeT Ha 3al,OHbI yClIJIIIil [\1;l'yR,lbHoro 31'llorp(\fllłl'-lecl-;Hx Cp:J,IJHl'HIIIO II no'rpeÓlIoeTII Otleph hO JIeT). KOJIJIeHTHB hOłlTeReTe BaHHRX. B pa- TeXHIIIiH. OlIpe~e:leHHe HeTopHtleeKolt oTHorpaqlHR rrO;J;XO;l;a 3THorpa.p H HBJIelIMtt RBJIRe'fCR na OOll\ue 3TH 33,IWHbI H H3 haHllX eOBpeMeHHoeTb HOHMlt, l;apTOrpa<lJJltleChoit RB:lRCTeH I> 1-\0HI;peTHLIM Talwro OP;HH llapo;J; CBOMX eocep;elt, maR OHa Il 3THorpa.pH'-leCI'OM yrrop II orrpegeJIReT cpe;<bI no II oGmeel'neHHyIO n l;y:rbTypLI. H J1X J;yJIbTypbI. PeayJIbTaTOM IJ '-leM OÓJ1aCTII ~e:laeT H HaI\uit. CTpeMHTCR HapOIl:On H3 tiTO naK II reorpaqJHtleCl;olt I1o'lbma, 6e;:J;Ha, aT:racy. l{apTorpaJ(lIIIl aBTOp He TO.TIbIW llll\eT HO II llcc:rep;yeT, IHIflX HbIX paap;CJIax IWHCT3,THpyR, HOBaR npOI\eCCOB 3THorpa.pH'-IecIwMy 8. 9. rpaqHlH, 'nUl, HCTOpJ{\{CCJ'HX I10JIbCr;oMy n II IIcl,yeCTTla, tiTO I1 P IIII- r;y.lbTypbI. na1IRTIlllliOIJ nOTpeoHocTH HCTopwlecl;yIO B paUOTax COBOKyfIHOCTH. OOTax u OI\8HIH1 nOTpeoHoeTH npHHlI'I- l{apTllllhI, r;pae01' Ba,.'hll Ila PIlCOpaeTIl' ;:J;.ln IIahaT(,I' �630 631 naHUII yaupon Ha TRaHlI. CTno Ił 06pa60THa 60THa I·wm, BepTerr, MeTaJIJIa ~aCI;H, mlIpaHgOJIII, HaJIbHbJC II RHTapJl; KOCTIOMbI, rrpUKJla;:J;IIOO IICHyC- rOHl£apHoro ):IaJIee 11 llapaal..\Onoro 06pJlgonbIe !Ie'IeHlIe, IIpaBOBI,le geJIa, rrpe,J,MeTbl paCHpaIlIeHHbIe HapO;:J;HW: nOhIl£alI (Mepbl, I,al, II'~XO,:.(HI.I.\HXCR II He ;leJlllH oxapaKTeplnOBaHbI HOJIeHI..\IIlI, :Yfyseu Ha OTKpUTOM 'I11CJIe Ha CTpOHTe:ILCTBa Tal;mo HaXO,J,Hl.I.\lleCII Tarrl..\bl, Myabl- ;:lOnaIlHH, 3IIaKU, rep6br, U B03;J:yxe. '\leCTax JlOCBOi-\CTBax ,J,pyrJlx Y"<J,:JaHbl H.'11I iKe :Y!IlI-ll1CTepC'rna 3a'reM c0061.1.\aeTCH mo YHa3blBIOTCfl 60raTLIMH rrOpH)I,Ke naMflTIlI1KU n He- HapogHoro O:lbIJlTUHCKOM, aTHOrpa(IIH'leCIUOllł H lIS APyrJ1X eBporrettCl-iHX 60JIbIIIHHCTBO M13eeB MeCTHbIX HOJI:IeKI..\HH.IlH, C.leAye'l' TC\Hme, MY3eeB U 3TJlorpaq,H'łeCHHX HymHo yCTaHoBHTh 11X CrreI..\H$U1;y OXOTa, phI60JIOBCTnO, HHH H gp. 3aTeM II Hayl.lHoll: ];al; OCHODaHHort łl HeAOCTaTnon npe)l,Ha3IIa'IellHLIX 'leMHH HaYH, ylł;e COTpy)l,lIHl.IecTBy I1HCTHTyT UCTOpllH yHHBepcuTeThI, rocy Ha rrplłHH~laH ero lWTophIe 06'bOKTaMll C 3apyGeiHIIbBm n0l10JlHeHHH CJIOp,yeT $1ł'łeCKIIX plIfi, TaHme C lleJIblO BeCTH, TaM, onpenemlTb HCCJIOAOBaHUH, lIeHoTopylO lU nm\HOnOrO 1I0gpasAcJle· rroHynr{y nOJIb3y, 06'bOh- 6JlarO;J;apH Hay'IHbIMll yl.lOeil\AeHHHMU, IIOJlbCKoll: B03l1UHaeT, nO:IbcKol,1 UHCTUTyT uCRyccTBa, l'AC li.'\. CUle lIOT, rrpe;:lMeTbIC B Borrpoc rroTpe6HOCTh HapO,J,Hoil: Hy:IbTypbl lBlOIOU\IlXCH Cnel..\i1a:JbHbIX rrorromleHHIJ. r 060py- (VOl'orpa<jiHl£ecKHX TPYAHOCl'U U (1TIl01lIC- XpallllJIHl1..\ HJl:leReTCfl ..,iipiHllonblx cnH:311 C aTlDl CIlCTe~laTI1\łeCI;UC Hayl.l- I1,I:(Eo,rrOrl1qECHAH 1 n 06.1aCnI )1O)],a Ila apHI'e:J1O XapaH'I'CpCH I1IJJIileTCH afllITC'110 ucrrO:IF,JOBUTI, HlIH Hlle J1bTPl1m('Jlllbl(' H:Ill Bbl,.lBH;T;cllHfl ii;e He06xoiJ;HMO Il reorpaq)lt'leClme 3a- pHfl ;iepeBllll", Ha pWlecr;O:1I n~BeJIHhI.IIII Hayl£llaH HO HalueMy B paM- ,J,OC-TalJ.TlHeT 2. n n<.l:IbC!;'!i1 11.1<tJIf' c ('Py,IIlIDlll Hal; li HepecelWIO- BeCOl\! (POP)I H I..\lJel'O~L OgHJlonal'OpCrnHl y~;:rai-\],r, il.e~IOHc'I'pHpYlOl.I.\lle TpI[ H 0)1,- IJ II!WH3B(',""\OIlHHX IlpOHllI;cUOI.I.\IUm ;!IWIl<\ My:JCe a. MY3ee 1i«lwe (pahl'Opa. flIJJIHCTCfI 06Y'łe- ~U\Teplfa:ILHUM o,:.(ena;ICfl, llel\OM- CHC'rC"'!y pa3Mel.l.\C- aCTO'l'H'leCI,Oro B I-\pahone liy;lb'rypbl: lIm·.~1 ;h!I.1HU\C. l;y:I bTYP bl HB.1HOTCH BI,IC1'aBli<\: "I'ICTOOiil.l.\CCTBeHHblX II JIpOllilIJU;ICTBCll- '1'0.1[,1;'.1 rroc:le 'rp'" ;1'1, npll:;IlO;"llf'l'e:IblIhDIH :.l1'1I'!"':lh p;\IJHOnCCIlH HO;U·IO'ICHllhle HIll;aliHC pa3BlITIle ;il'pl·lllle. rro-COnpC)leHHoMy, CJOrMCTprlll, 8THoL'pa'VH'leCFOM n:mHC ;J:O(ihIB:Ll I1Jllf\Y, 1''i'Hulllt."·IIIlIBIIl CO;J;epi!\a- ;\IY3eeB. H:J,T,aH XOTfl MeToga HOTOpOO HMeeT upra,HIFlal..\lIlO, IICjJI!OC ~[CCTO B MbllII.:TeHlIIO. JIpe;:lCl'al!:llIIOlJ~"H HhlX OTlIOmCJIllil qJOpMOtl. npaCI1BbIM, B ;Jl'HOI'pu(I'11'rcclw"'l I. TeppHTO- HpaCOThl. ;.I,IlH<J."'IHI;oii .111HIIii, '\ T,\I-;me 11('1'opJl'leCliO:-I 'le,IOBCIi Hepeg yCTapCJIlI, Hay'lHOrO B Myc1UHX. YCTpOOllIlblX ~~on OJIlICIIIlC~1 h !lU lia:J~- :IIi.\Tepll<"I,lbllOit Tahme l;aH l! yme JI:Jlfl 1!a3HU'!CHHe)[ nIHIH~l'lH(,[ HO If nplI1lCpbI, 11€'.lblO BblCTanEIl HCTOpll'l('(',Fn~IY nOlwactllO Hll TOJIbHO ;(:TIT ::JpllTe:rH rrocpe;~CTnO~1 BamHoii CTpe~lUTCR y;J;OBO.'1bCTBUC. He ;:(O,li-KHbl npH:III:'IIHThCH ~lYIlHHaTllBHhIO Uhlc'rano'!- ITepBhIM i\eHOIH\I..\HOHHbIM pa3Me- :H;crrOHUTon, TaHylO IJhIC1'aIJOI\ IIcr;yccTBio\, ll\UMl-lCH (I)opMa~lll, a[1O B MY3ee pa3)leU\Cl-ure HO'\lHJICr;Ca pa,l)ll'II(eHHfl, COBpOMer·mOI'O cop,epmaIl1-IH iPR r:IaBllblX cerO).(Hfl HP llC3i-\e rrpeo;:J:o.:Iella. CTpOllTLCH H 3CTCI'Il'leCIWC BTOpOI1: - 061.1.\eCTUeHlIblM Tal;oe lIpoel'TllpOBl.I..\lIRH 1I0pOiJ,HOCTII \ : eU\c TpI! II Hay'lHbIH. 3KCrr03HI..\IHl IIpIWpl'lTeT ;:J;oaama nCl.I.\eCTBCIlHoro ~lOrYT ;:J:Ba Tlma 06YCJlOH.:nlB,~eTCfl )1J[CIlIllO Iiax oGoalla'lH:JlIcL CBOHM 06'beMO~l, 8TIl ;:J:elWpaTIlDIIOCTb ::JHcrrOJnl..\Hlł me My;;een aa py6emOM. C:TPYnTYPA MY3EH ger{Opal..\HOHHhlIT opraHH3al..\llH MeCTHbIX 3THorpa- OT;J.e:JOIJ, a nelic xpaHłWHUJ,lIblti, U\eHHO'\1 rrpei-\MCTOB. Aha06MeHa 11 BTHOrPA~l1qECKOrO Hue H3 HyJIbTypU iJ,apCTBeIIlIblIT 8T-\Crr03HUI1H 1D1II0HHpOBa'rb HOJIJIeKI..\UH C pa3JII1'IHhIMll HOJlH'leCTBO HO.1J.1JOKI..\Uil: B paMHax liar; MaTepnaJIbHOH My3eHMll, BbICTaBOI; DO BHI{- npOHc'reRalOT lI, bI 3Hcrr0311111l11 He HpoMe I'aKHX HaHanJlHBaHllfl :YIETO B XX O,J,OOBpOMeHHOM HCCJle;:J:OBaHIIH, Ha 06peJIa CYl.I..\eCT- paMOH. Hue 061.1.\eCTBa I{ T. n. IIO;J;HUMa,eTCI1 Ta,Kme O'leHb ar;CTpeHHbIH HJlH me B BO;:(ł1H1Ie HX Hayl£HO-I1CC.Tle- My3eeD, 3THX My3een, JIeXBaTKa CeBeplIlI HMX TUlIa: Hayl£HbBIH OT;:J;CJlOB l\yJlbTypbl, BOrrpO(";! rrjJaHOBoro MY3eeB HaK pa;:(llyc IICHyCCTBO !lJIH Ils6paHHLle Hpe)l,HTOB, 'PaHHMll, paaBIiTUH coxpaUHOCTH, rrOC!IeBOeHHbIe OpraHll'łar[Ilfl flBJIfleTCH l'eXHH'leCHOrO ! YCTi"lHODUTb xapawrep HapOi'lIIOe g. CrrOpa)l,H'lecHOMy CHopee, Ta;:leYlII l IIOJIblllll 1I0JIbIIIe. C ;:lpyrHMH pa3JIH'lHbIX TOB łl qacTb MomHO HarrpaBJIeHHe CHy)l,HUX T. PU60Tbl n B 06JIaCTU 'lOKyMeHTaI..\I{H, łl3 Mepe OXBaTl>lD<J.lOl.I..\eHOrrpeAeJIellllhl.lt 06cymAalOTcH a TalHKO TPYAHocTe:i1 a TaI;- j C ;.t:el~eHTpaJIH3aI..\Hell:, MyaeeBe;:r;eHHfl OT,J,eJIeHH.lt, onpe;J;eJIHH geHTeJIbHOCTH, MaHHe B CBHall B BJlal.lllT0.'1bHOlf Myse.ltHott Y'lHTLlllaH me Myaecn rrepCOHa:Ja, 06eCrrClJellHII I;O:I:leKI..\Hfi. H I-Ie;J;OCTaTHOB, caMblM aKTyaJIbHol1:. CaMhBm B.:I<ICTei1). HOOPAHHal..\lUl yl£pem):leHłlHMU. MyJeeB, pacrrO!IaralOl.I.\He rrpoHcxogHI.I..\HMll r., rrepeXOi-\IlT 3THorpa$Ul.Iecl-wro 1l0Tpe6HocTb AOBaTeJIbClwti (B 1958 CTpaH, B 110Jlbllle aAMllHUC'I'pąTłIBHbIX l1oTpe6HocTll pacrro:IOił;elIHu BOeBO,.lCTBa, ~IJIfl ClICTOMa,THEy ~THOl'pa$lI- :JiJ;eCh COXpąHHllWHeCII 1''lalIbCIW'''l, 06 a;:J:MIIHllcTpaTHBHoM B Ol£epe;:(lIO"'l rrO:JbCliIIX )J.OC1'aTO'lHOrO :IHTTcpaypbI. rrOMel.l..\eHIl.l'l, nce yCJIOIJHylO nOl'pe6JIoCTcl'l y'lpeiK;:J;HeUIT. rrOpOHeCeRHbIC Kpal,oBCK'Hl. IIpUHflTb B 60jJbWHllCTIJe 3,J,aHHlI, :Ia60paTopn.l'l naMHTHlll;Qn "yJIbTypbl HYiimo OT:IaraTCJIbCTBa HeiJ.OCl'aThO~1 COOTneTcTnylOl.I.\llX KaTOBI1I..\KOM. Toro, mry'łHM TeCTa, B H<J,CTOHl.I.\eMpa60Te B negeHlIll ,I:(:I11 aToro lIeTeprrHl.I..\ux lIS JlJOI J;O:J:lehąl1ii., 60JlbIIIOM ByeT Cpe)"l MCTKU). H IICKYCCTlJa 3. r;aTaJlOrH. 06pa- Tal-me, Hil:l..\a, 1I3,J,e:HlfI MO;:J:eJIU, H:IIOCTpllpy101.l..\11e IIHCTpy~eIlTu, l\po~e n) Ił HapO,J,Hue n 06JIaCTI1 xygOrKeCTBemlO urpyIIIKl1, phI6al..\l;Jle "~CKlIe O)l,em,J,a CLIpbJl lIepl':\O;lIrT li O;jJla,hO~I:reHIlH CJI:Iaml H].lc'raIJIiC H HCTO- 1! npII3nO;(- lIilpO:lIlt.".\·O lIC· I' �632 RYCCTBa, O;:(HoH Mól OCHOBHbIX OC06CHHOCTeH C nOTpeOHOCTflMM Anana30H n:IaHa. Holi OH TBOp'leCHoi1: MY3eJi:HOM oy;:(eT 11 n03BOJIlIT l\ycTapeI1:: ~ II C;:(CJlalUlafl Hapop;UhIX 'leCHHX pe'lh ClJIeMeHTOn B rrpOCTpaHC1'BO, npOOJIel\lotł ITpeACTG\BJIeHHhIC nJIaCTII'leCKOrO B CJTlIorpalfJl1lIeCKOM 'ITO IIeJIbIO MaHllH ooru;efi 3pH1'CJIH l\IY3~e .pOpMhI OT JIHIIa R COOTBeTcTBylOIL\eMy 'rOKOB Ha OT;r;aHbI Tpencti 3aTeM TKaHeti, CTG\Tbe HHHHOil, ;J,,\leT3. npe;r;MeTHotł :>Kcn03l!IIHIO. :}TłlX HyJIbTyphI. HapO~lIh!X onhlTbI nOCT'IOMon. peIIIeIHIll HapO;.\HhIX YKa3aHłleM, OTBJIeQCHMC BHH· rrpHKOBaTb My3efl norrpoca ROC'I'IOMOB OhlJIH flBJIHe1'Cfl ero 1'. C. H nOC1'IOMaM, rrpoO.rreMi,1 HOJIOHHbI, rromUl, BHHMaHne rOJIOca KOH.pepeHIIIUI aHa6blJIH a Talline 3Kcrr03HIIHl1 peIIIe1'lm, HOHCTpyKI.\IUI HapOp;IIOn HHIIII1)~ BUCTaBnl! Bl!TpMHK nOCToflHHOi'I KOCTIO)IOB II .l!X pl11'M B pacno.rrOa\eHl!H. nO,:J;'lepliI1BaeTClT, Bpe~[eHlloti, ,'1aKOHIl'IHLIl" 'lTOOhI noro oxapanTepM30BaHbI IlIIBeHTapH, Ha C TeM, H xopcorpałpOM. BRJIIO'IeHMfl rrpO;r;I1KTOBalIhI AlIpeKI.\MeJi (IWI'OJIfl, IlMeIOru;ero ClI 011 BC,'.Ih B aaBIlCHMOC'fU BHI1MaHUe nporropqHH MaHeKeHOB MY, 3Kcn03HL\łll-! BBe;u;eHl1e .HaTypaJI.lfCTłI· MalIeHelIOB ClRCn03HL\I1H, Kepa~IIIKH, BhICTfl,BnC HapO):lHblX B MaHeKeH;)·. B 3;r;aHMe npooe. pe3bOhI MY3eHHoro l\palwne npe;J,MeTy B paOO1'e I~IłrypaJlbHoti BbIIIII1BKII, B rOJIOBI>I y 1IfUCJIOOOHru;llKOB anCpL\enL\HH npep;Me1'aMl! y ,rJ;epeneHCKllX B COBpeMeHHyIO O'lepe;J,HbIe rOJIOBhI copraHH30naHHofi B a TamKe 3HCrr03l1L\Hll B BI1P;C .pOTorpaqllIli nOCC03;:J;aHI1H llG\ Tpyp,O· BbICTaBOI, KOCTIOMepOM onpc>(eJIeHHoJi: HBJIfleTCH COOOM pa3JIJI'lHble H nJIOTHHKOM, OClIaaIlllIO 3aHMMae~lOe Mem rrop;pa:łp,eJleHHOro BaJIflJIbDJ;I1KOB, C HaT'ypbI) ITJIaH B ;J;HCJlOliaL\I1I! cRyJIhn1'OpOM, 00 Xpallll:Il1ru;aM, He:HWHOMHOCTH apXHTeInopOM (BhIXBa'IeHHhIX CBOli rrYOJlI1KH paOOTHHnaM. BMOHTHpOBalIllafl OCBeru;ellHH, ;:(.11!1'eJIh. rrpocTpaHCTBa TaKHX TMrra, II a rryTe)[ HCnO.:Ih80BaHHIO nepCOHaJIa, rre'lHHIWB, 3peHIITO !-OI;01' ;Il1llib Balł\Hotł C'leT B yCTpalIBaIHlH C;r;eJIalIIlafl K CBFFIb peaJlMaonaTb lfJYHI\L\l1IO Hay'lHhIM npepeKperu;IIBaIOTCfl ROHccpBaTopOM, 3JIeMeHTOB KOHe'lHO, 3a My3eJiHoro BbICT'aBOK II npOOJIeMhl TeCnafl L\UpKYJIl1pOBaHHe TOJIhl{Q . rOlI'lapOB, ArreJIJIlIpOBaHIIe npaBp;h! He CKaHceHOBCHoro TaHL\eB, MY3eIO ooru;ecTBeHHyIO BbICTaBOK rrJIOTHllKOB, OT npOCTpanCTBeHHoro paL\l10HaJIbHOMY 11 y'laCTIIe CJncn03HL\l1fl aaBMCI1T I1MrrpOBI133L\HI1, nOaBOJIlIT IBmpOBH3aL\HIl C'I'HJIb paOOThI lTlllUleTCfl paL\110HaJIbHOe rrpu;:(aCT pe<lJll13aL\Hl! 1,0JIJICHTHBhl, 11 T. n. n.:IaH OhITh ;:(ocTymlhl 1130eiKaTh npOOJIeMbl: Bue a;J;amm, H 1', H. ITpu ;:hoT cnOCOOCTBOBaTb npe~MeTOB He nyTeM OOeCHe'lHTb p;OJlrImhI TaKa\e BbIC'faBOI, CÓ3;J,all paOOTbI. I\OTOpOtt a\H8HIL CTpYlnypb[ OhlTb 3a~a'Il1, IWTophIe aelI Tal\Ott MOineT ocnOBHhle D nOBCei\HeBHOH IlOJfll1'hIC He H3--\nHcef! ;:(,'111 ncex, CYIL\eC'I'Bye1' YIll!Bepca.rIhHoe O'f npe;~~IeTa nepe;J,BHlHHoti, I1pOOJlCMy 'ITO 11 xapaKTepa OOpa3I.\OBofi). II nO>(lllIceJi:. C'I'a11p;apTII30Bfl,IlHorO npl'lMeHeHlIe. ca)lOfi l1aMeIIHe1'· BhICTaBHI1 (nOCTCI' 11 HaKOlIelI, 06palIIaeTC-H Pel\OMeH;r;YIOTCR II 1'CClIO CBiI3aHHhIO IlO;J,HHCIl C CO;r;eplliG\IlHe)[ JfpC' t � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a97ebd412739ea42f66a614de0b8a3ab.pdf d7cb17996199f74eff4b61d3758dab67 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:176 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:151 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1958/59 t.45 Description An account of the resource LUD 1958-59 t.45, s.2-12 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ()RGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO ORCANE DE LA SOCIETE POLO~AlSI;: w Z·AŁOŻONY OGÓL~EGO HaKU ZEIOHU ZA ROK D'ETH~OLOCIE 1895 TOY! XLV 1958/59 .' PL WROCIJAW (I POLSKIE TOWARZYSTWO W R O C ł. A W LUDOZNAWCZE I9bO �KOMlTET REDAKCYJNY K. ZA WISTOWICZ-ADAMSKA, POJNAROWA, J. J. GAJEK, MATUSZEWSKI, PRUFFEROW A, A. KUTRZEBA- M. ZNAMIEROWSKA- R. REINFUSS, T. SEWERYN, SPIS RZECZY T. SZCZURKIEWICZ L Rozprawy REDAKTOR jOZEF GAjF~K .f C z e k a n o w s k i, Struktura etniczna Afryki a nawarstwienia naj młodsze . Stefan Ł y s i k, Pigmeje afrykańscy i zagadnienie ich języka . WaCław Kor a b i e w i c z, Makonde - wielcy rzeźbiarze . Edward B u l a n d a, Czy kryzys etnologicznej szkoły wiedeńskiej'! .otMaria T r a w i ń s k a-K w a Ś n i e w s k a, Studia nad zagadnieniem zbiorowej trójpolówki we wsi Hruskie (pow. Augustów) w XI:< i XX wieku . .•Bolesław G a r y g a, Literatura rolnicza XVIII i XIX wieku jako źródło badania historii narzędzi uprawy roli . Krzysztof K w a Ś n i e w s k i, Uprawa bru w Małopolsce w XX wieku Tadeusz S e w e r y n, Łowieckie sposoby wabienia . Maria F r y c z o w a, Zwierzęta w chacie. Analiza polskiej bajki zwierzęcej . Witold K li n g e r, Jeszcze o rusałkach i pokrewnych postaciach demonicznych i ich zależności od tradycji grecko-rzymskiej . Str. Jan II. POLSKIE TOWARZYSTWO Redakcja, LUDOZNAWCZE-WROCŁAW Wrocław, Nankcra4 1960 _ Nakład 1819 egz. Obj. arkuszy wyd. 43,25 arkuszy druk. 4[,75 + 3 wkl, Oddano do składania L VIII. 1959. Podpisano do druku 4. IV.1960. Druk ukończono w kwietniu 1960. Papier ilustr. ki III. 80 g, 6lx86. Zam. 535170. L-l. Cena zł 88,DRUKARNIA UNIWERSYTETU IM. A. MICKIEWICZA - POZNAN. FREDRY 1" 13 35 70 91 125 158 203 223 263 307 Sp r aw ozd a n i a i r e cen zj e SIBIRSKIJ ETNOGRAFICZESKIJ SBORNIK II (Trudy Instituta Etnografii Akademii Nauk ZSRR im. N. N. Mikłucho-Makłaja t. XXXV Moskwa-Leningrad 1957 (Włodzimierz Zajączkowski) . 315 SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA A. N. ZSRR, Moskwa 1956 z. 3 (Anastazja Kojdecka) . . 320 Jan R e y c h m a n, Z węgierskich wydawnictw etnograficznych . 334 Sz. Judit M o r V a y, Asszonyok a nagycsaladban, Budapest 1956 (Maria Trawińska-Kwaśniewska) . 340 S. Georgieva S t o j k o v a, Ogniszczeto v b'lgarskija byt, Sofia 195G (Maria Trawińska-Kwaśniewska) . 342 Florea Bobu F lor e s c u, Opincile la romini, Bucuresti 1957, Studii de arta populara si etnografie t. I (KrzysztOf Wolski) . . 347 ANTHROPOS, Fryburg 1955-1956, t. 50, 51. (Tadeusz Wróblewskt). . 348 BULLETIN INTERNATIONAL DES SCIENCES SOCIALES t. IX (1957) nr 3, UNESCO (Krzysztof Kwaśniewski) . 368 .~, �7 Str-. 6 Str. DAS INTERVIEW. Formen. Technik. Auswertung. Praktische Sozialforschung. Herausgegeben von Rene Konig unter Iv!itarbel~ '1011 Dietrich Riischenmeyer und Erwin K. Scheuch. Kain 1957 . . 370 BEOBACHTUNG UND EXPERIMENT IN DER SOZIALFORSCHUNG. Praktische Sozialforschung II. Herausgegeben von Rene Konig unter Mitarbeit von Peter R. Heinz und Erwin K. Scheuch, Kain 1!J:1G. (LEi Maria Szwengrub) Julius E. L i p s, U źródeł cywilizacji. Wiedza Powszechna, Warszav,'<). 1957 (Krzysztof Kwaśniewski) . 373 Jan C z e k a n o w s k i, Wstęp do historii Słowian. Perspektywy antropologiczne, etnograficzne i językowe. Wyd. II na nowo opracowane. Instytut Zachodni, Poznań 1957 (Valentin Kiparsky) 377 Hill~ka V i l p p u l a, Das Dreschen in Finnland, K'msatit!teellinen Arkisto X, Helsinki 1955 (Zofia Staszczakówna) . . 382 J. P. D e k o w s k i, Wnętrze chaty' jasieńskiej. Prace i Materiały Mu·· zeum Arch. i Etn. Seria etno nr 2, Łódź 1958. (Zofia Staszczakówna) 384 Władysław K w a ś n i e w i c z, Nowe publikacje z dziedziny budownictwa wiejskiego 386 Stefan N o w a k o w s k i, Adaptacja ludności na Sląsku Opolskim. Instytut Zachodni, POZnal) 1957 (Liii Maria Szwengrub) . 397 Władysław Z i e m a c k i, Materiały do historii odzieźy z lat 1818-1863. Archiwum Etnograficzne nr 10, Wrocław 1956. (Irena TUTllQ7:) 399 Stanisław C z e l' n i k, Polska epika ludowa, Biblioteka Narodowa. Seria I, Wrocław 1958 (Aleksander Zyga) . . 402 Jan S. l' Y c z e k, Chłopskim piórem. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Warszawa 1957 !Aiskwnder Zyg1) . .406 Stanisław C z e l' n i k, Humor i satyra ludu polskiego. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Warszawa 1956 (Aleksander Zyga) . . 407 III. o n ik a Kazimierz N i t s c h jako dialektolog, badacz znawca dowej (Stanisław Bąk) . Ludwik Chomii;ski (Euzebiusz Łopaciński) . Krzysztof K w a ś n i € W s k i, Z działalności etnograficznych naukowych zagranicą Kaznowska-J(~recka) (Adam Glapa, Sprawozdanie (piotr kultury lu- towanystw . 427 ·458 . 460 Jadwiga 517 Kucharsk(~, z działalności Orzechowsk (Janusz (Jadwiga (Sebastian lu belskiego PTL (Stanisław (Tadeusz PTL . . 547 PTL w Mszanie Dolnej 549 . Klonowski) Oddziału olsztyńskiego PTL . 553 . Oddziału opolskiego PTL . 556 . z działalności Wróblewski) Sprawodanie łódzkiego Oddziału z działalności Bronicz) Sprawozdanie Oddzialu . z działalności (A. Franciszek Sprawozdanie Oddziału poznańskiego PTL 558 . z działalności Oddziału toruńskiego PTL . Antonowiczowa) Sprawozdanie (Wanda Oddziału 545 z działalności Fliza.k) 560 z działalności Lubowiecki) Oddziału wałbrzyskiego PTL . 564 . z działalności Jostowa) 531 544 Kucharska) Sprawozdanie ;;19 PTL . i) z działalności Sprawozdanie (Kalina Kużmicz) Optolowicz) Sprawozdanie .1 Boles!aw Oddziału limanowskiego Sprawozd anie z działalności (Lesław fiprawozdanie z działalności działu etnograficznego Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi (Maria Misińska) . . 411 Ekspozycja zabytków sztuki ludowej Powiśla w Muzeum w Kwidzynit! (Hel'beri Wilczewski) . . 418 Krystyna C z e r n i e w s k a, Z pobytu w Museum fUr Voelkerkunde w Lipsku . 421 l' (Barbara Protokół z XXXII Walnego Zgromadzenia PTL w Szczecinie w dniach 6-8 września 1957 r. (Adam Glapa) . Protokół z XXXlII Walnego Zgromadzenia PTL w Cieszynie. Sprawozdanie Iv! u z e a IV. K /. Dymitr Kra n d ż a J o w. Z dyskusji "karpackiej", przeprowadzon(;'j podczas XXXI Walnego Zgromadzenia P.T.L. we wrześniu 1956 1'. W Zakopanem 472 Sprawozdanie z udziału w V Kongresie Nauk antropologicznych i et~;o' logicznych w Filadelfii w dniach 1-9 VIII 1956 1'. (Roman Stora) 485 Uwagi o zeszycie próbnym Polskiego Atlasu Etnograficznegu (Zofia Staszczakówna) 494 Pole'nika Oddziału zakopiańskiego PTL 566 . Róźne Streszczenia w jęz ang. i ros. - Eugeniu.5z Jeleniewski Indeksy XLII, XLIII. XLIV i XLV t. LUDU (wyk. O. G.) Spis ilustracji . Spis treści Vi jęz. ang. i w jęz. ros. 571 613 660 663 �-~ -~-~----. �PROF. KAZIMIERZ MOSZYŃSKI profesor i kier·Qwnik katedry Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, profesor Uniwersytetu Stefana Batorego w Wiln:e, prezes Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w latach 19 !7-1953, członek rzeczywisty Polskiej Akademii Umiejętności, członek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk, i przewodniczący Rady Naukowej Instytutu Historii Kultury Materialnej P. A. N., członek honorowy Węgi·erskiego Towarzystwa Etnograficznego, członek korespondent Słowackiej Akademii Nauk, członek korespondent Ukraińskiego Towarzystwa Naukowego im. Taras'a Szewczenki we Lwowie, członek korespondent Ugrofińskiego Towarzystwa Naukowego w Helsinkach, kawaler Krzyża Komandorskiego Orderu Polonia Restituta i Krzyża Walecznych. odznaczony Medalem U. S. B. w Wilnie i Medalem Dziesięciolecia, najwybitiniejszy współczesny etnograf Polski i Słowiańszczyzny, twórca kierunku ewolucyjno-krytycznego w etnografii, autor "Kultury Ludowej Słowian", "Atlasu Kultury Ludowej w Polsce" i wielu innych prac, współzałożyciel i redaktor "Ludu Słowiańskiego", Urod-z·ony w 'Warszawie 5 marca 1887 r. zmarł w Krakowie 29 marca 1959 r. f ,t " �R z o p R A w y PROF. DR RYSZARD GANSINIEC profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, b. profesor i organizator studium filologii klasycznej na Uniwersytecie Warszawskim, b. profesor Uniwersytetu w Poznaniu, b. profeSiOr Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, b. profesor Uniwersytetu Wrocławskiego, członek Polskiej Akademii Umiejętności, członek Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członek Polskiego Towarzystwa Filologicznego, członek Polskiego Towarzystwa Archeologicznego, członek Towarzystwa· Naukowego we Lwowie członek Towarzystwa Naukowego we Wrocławiu, redaktor Wydawnictw Polskiego Towarzystwa Filologicznego "Eos", "Eos Supplementa" Kwartalnik Klasyczny, założyciel i redaktor "Filomaty" Przeglądu Humanistycznego, "Palestry" oraz wyd awn idw: Biblioteczka Filomaty, Hermaion, Teksty FHoma.ty, Zbiór pisarzy klasycznych, Scriptores Latini et Graeci, Przekłady pisarzy greckich i łacińskich, Parnasos, Zbiór pisarzy polsko-łacińskich. Urodzony w Si-emianowicach Śląskich 6 marca 1888 r. zmarł w Krakowie 8 marca 1958 r. JAN CZEKANOWSKI STRUKTURA ETNICZNA AFRYKI A NAWARSTWIENIA NA.JMŁODSZE Wytyczne i założenia. Podstawy nawiązań chronologicznych. Hipotetyczne warstwy archaiczne. ·Nawarstwienia późniejsze. Eksploatacja kolonialna i jej konsekwencje. WYTYCZNE I ZAŁOZENIA Zadania badań ludoznawczych w Afryce ześrodkowują się na wYJasmeniu stosunków zachodzących między wyróżnianymi grupami etnicznymi, zarówno obecnie, jak i w przeszłości. Podstawy ich wyróżni-enia nie staiIlowi pr,zy tym wyłąeZTlie język, l-ea wszelakiego rodzaju przejawy i konsekwencje ściślejszego współżycia grup ludzkich. Język, umożhwiający dokładne porozumiewanie się, jest niewątpliwie najłatwiej dającym się stwierdzić przejawem odr~b~ ności; jednakż,e w Afryce środkowej zawodzi on najzupełme.l tam, gdzie uprawiają-cym rolę Murzynom przeciwstawiają si(~ Pigmeje lUib olbrzymi pasterscy Bahima ,i Batutsi. Nie tyl~(J Pigmeje, żyjący z myślistwa i zbieractw.a, nie posiadalją własnych języków, lecz mówią wyłącznie narzeczami swoich murzyńskich sąsiadów, bądź teraźni-ejszych, bądź też dawniejszych. Również i pasterscy Bahima i Batutsi, tworzący bardzo ekskluzywną, arystokratyczną warstwę panującą, mówią wyłączniC' językami swoich rolniczych poddanych. W tego rodzaju prz~~ padkach podstawę wyróżnienia grup ludzkich muszą stanowIC szerzej ujęt-e kryteria kulturowe a zNłaszcza antropologiczne, gdyż pod tym względem mamy tu możność stwierdzenia najjaskrawszych kontrastów jaki-e w ogóle można obserwować nn obszarze całej ekumeny. Kryterium lingwistyczne zawodzi tu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b8bb946bb017fda2ed54ca533e3b4c2a.pdf 32e5e152aa377a9ac1d2881e9ce4d0b0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:183 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:158 Title A name given to the resource Uprawa bru w Małopolsce w XX wieku / LUD 1958/59 t.45 Description An account of the resource LUD 1958-59 t.45, s.203-222 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewski, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 202 I I: w rozwoju dziejowym" (Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1959). W podrozdziale tej pracy pt. "Opis pługa z połowy XVIII wieku" (s: 183-189) autor omawia opis i rysunek pługa z "Uwag Tygodmowych 'Warszawskich", będący przedmiotem niniejszego artykułu. Rysunek (Ryc. 21) zaopatrzony został objaśnieniem: "Model pługa z okolic Warszawy z połowy XVIII w!eku: ... ". Zatem odpowiednie fragmenty mego artykułu odnoszą się również i do tego rozdziału nowej pracy Wł. O c h m a ń s k i e go. •• KRZYSZTOF KWASNIEWSKI UPRAW A BRU W MAŁOPOLSCE W XX W. • • , I Badania terenowe dla Polskiego Atlasu Etnograficznego prowadzone w 1954 r. pi'zy pomocy Kwestionariusza nr 2, (Rolnictwo i hodowla) objęły także zagadnienie "Ber i jego uprawa", do którego kwestionariusz napisał Józef Gajek. Tradycje o uprawie bru st'wierdzono jednak tylko w 9-u spośród 332-u przebadanych wsi stałej sieci badań PAE. Poza tym w kilkunastu wsiach stwierdzono tradycje o występowaniu chwastu zwanego ber, berek, browe proso lub podobnie, a także występowanie nazwy tej w piosenkach choć znaczenie jej jest już informa,torem nieznane. Ponieważ z łącznej lknby 22-u punktów badań PAE z których uzyskano) jakiekolwiek dane o brze, prawie wszystkie punkty skupiły się w Małopolsce - postanowiłem przebadać ten obszar szczegółowo, zarówno pod wZlględem techniki uprawy tego zboża, jak i przyczyn utrzymywania się i zaniku tej uprawy w gospodarstwach chłopskich w XX w. Materiał uzupełniający uzyskałem w drodze własnych badań terenowych oraz w wyniku ankiety rozesłanej do ośmiu szkół średnich i 21 szkół podstawowych z powiatów: Bochnia, Brzesko, Brzozowa, Busko, Dąbrowa Tarnowska, Dębica, Kazimierza Wielka, Krosno, Mielec, Pińczów, Ropczyce, Staszów, Strzyżów. W ten sposób uzyskałem 63 odpowiedzi z 56-u wsi. B e r (Setaria Itc.lica Beauv., Panicum ita[icum L.) określany jest przez badaczy różnymi polskimi nazwami: proso pałkowe t, 1 Encyklopedia Rolnicza, Warszawa 1890. �205 204 it. proso włoski~ (wlośnica ber) 2, włośnica włoska 3, a wspomniane są też nazwy szarłat 1 i szczypanki ó. Encyklopedie wymieniają nazwy: ber (czeska), Borstenhirse (niemiecka) u, względnie Fench, Fuchsschwanz, Fenchelhirse (niemieckie), bor (rosyjska) 7, siao-m:, lub siao-miza chińska, (stąd nazwa importowanej później ni.=kiedy do Polski czumizy), sok, lub czy-o (koreańska) 8. W rozbieinośd, co do niemieckiej nazwy po stronie słownika Lindego stoi Encyklopedia Brockhausa, podając nazwy bru: der Fennich, Fench 9. Wzmianki o brze u autorów łacińskich zestawia już Marcin z Urzędowa Jl!. Zielnik Jakuba Wagi It wymienia wzmiankt: o brze z pomnika języka czeskiego z 1202 r.12, zaś wzmianki i nazwy łacińskie bru z XV i XVI w. zestawia Syrennius (Elymus, Helymus, Pankum, Panica, Melyne, Melinus, Mel frugum) 13, a następnie wyczerpująco Rostafiński (Milium, artimilium, pannicum, iocus, iognerus, iencis i warianty tych nazw) 14. Wzmianki 2 M o w s z o w i c £: Jakub: Z dziejów roślin uprawnych: L Zboża, Warszawa 1948, s. 56. 3 T y n i e c k i Wł.: O zbożach, Tygodnik Rolniczo-Przemysłowy. Warszawa 1874, t. XV s. 221. • R o ~ t a f i ń s k i Józef: Prowincjonalne polskie nazwy roślin XVIII w. z Prus Książęcych, głównie z rękopisu Andrzeja Helvinga, opracowa!:e przez .... Rozprawy Akademii Umiejętności, Wydziału Filologicznego, seria II, t. XXV (40), Kraków 1905, s.216. e R O S t a f i ń s k i Józef: Symbola ad historiam naturalem Medii Aevi Kraków 1900, s. 110. e Ottuv Slovnik Naueny. 7 L i n d e S. B.: Słownik języka polskiego, Lwów 1854-60. ~ Mowszowicz j.w., s. 56. o Brockhaus' Konwersations ~exicon, Leipzig. 10 Z Urzędowa Marcin: Herbarz Polski, Kraków 1595, s. 233. .Il Wag a Jakub: Flora polska w ograniczeniu do jawnokwiatowych rodzajów. Warszawa 1847. t. II, s. 97. 12 Wg S a f a j' ikr. P. - P a I a c k y F.: Die Alteste Denkmaler d·", bóhmischen Sprache. lO S y l' e n n i u s S i m o n: Zielnik .. Kraków 1613, s. 1009. "Rostafiński, Symbola ... j.w .. t. II, s. 32, 64,84,100,108,127, 134. 142, 152, 156, 17.5,234, 248 i 254. Por Kar low i c z .Jan: Łacińsko-polski słowniczek roślinny z zabytku przemyskiego. Prace filologiczne II, Warszawa 1888, s. 145 i 153. • " Rys. 1. Ber-Seta,'ia Italica B.ok.az ze wsi Wyży·ce, pow. Bochnia Fot. K. Kwaśniewski, 1959 r. o brze, zawarte w najważniejszych europejskich opracowaniach ootanicznych zestawia również Jakub Waga 15. Ber pochodzi ze wschodnio-azjatyckiego, chińskiego ośrodka roślin uprawnych 16. Znaleziono go już Vol nawodnych budowlach Wag a J., j.w., t. I, s. 251. Por. H o o P s J.: Die Walćbaume und Kulturpflanzen im germanischen Altertum. Strassburg 1905, s. 323, 326: Va v i I o v N. L: Centry proischożde15 Je �207 206 r wspominają też niektóre podręczniki rolnicze XVII-XIX w. ~5. Dwa z nich wydane zostały w Krakowie. Tym niemniej istniej4 dane wskazujące, że uprawa bru nie ograniczała się dawniej do rvlałop-olski. Z początkiem XVIII w. ber był znany jako zboże uprawne w tzw. Prusach Książęcych ~G. l\lazwa "ber" występujE:' \'1 przysłowiu śląskim jeszcze w drugiej połowie XIX w.2'. Istnieje też wzmianka o uprawie bru w mazowieckiej wsi Łukowiec 'IV XIX W., ber nie był tam jednak uprawiany przez chłopóvl lecz tylko znany im z dworu ~8 .• Jeszcze na przełomie XIX i XX w. ber b:vł uwzględniony w drukowanym wykazie zbóż folwarcznych ksiąg obrachunkcwych na Mazowszu '!!'. Tradycje chłopskiej uprawy bru poza Małopolską stwierdzono w badaGiach PAE tylko w jednej wsi Zdunek pow. Ostrołęka, zaś w kilku wsiach pogranicza podlasko-lubelskiego stwierdzone występowanie nazwy "ber" w piosenkach, choć chłopi nie znajc~ znaczenia tej nazwy. Przemawia to za twierdzeniem, że jeśli chłopi tamtejsi znali uprawę bru zarzucili ją już oddawna a tylko przykład dworu mógł spowodować w sporadycznych wypadkach powrót szwajcarskich, odnoszonych do epoki kamiennej 17, a następnie w wykopaliskach z okresu przejścia z epoki żelaza w epokę brązu w mieszance z prosem i innym:, nasionami 18. W starożytnym Egipcie ber był meznany 19, natcmiast w Chinach był przed ok. 2700 Jaty jednym z pięciu zbóż zasadniczych. Do Europy zbożl~ to dotarło poprzez Ukrainę i Austrię, a według de Condolle znanE' było jako zbiór dziki wcześniej niż uprawa roli 20. Archeologia uwaŻa jednak Dunaj za północną grCinicę najdawniejszej uprawy bru 21 nie stwierdzono też występowania bru w wykopaliskach z terenu Polski 22. DawnO'ść jego uprawy przyjmowano na podstawie ogólnosłowiańskiej i wspólnej wszystkim Słowianom nazwy tego zboża 23. Hostafiński widzi jednak analogię z arabską nazwą "jakiegoś zboża" - bor, stawiając hipotezę błędnej lekcji Abu Bekhra w ustępie mówiącym, że w państwie Mieszka hodują proso i orkisz: przypuszcza on, że mogła tu być mowa właśnie o prosie i brze 24. O brze, jego uprawie i konsumcji nia kulturnych rastenij. Trudy po prikładnoj botanike, Leningrad 1926, XVI 2.; S z a f e l' Władysław: Zarys ogółnej geografii roślin, Warszawa 1952, s. 145; Mowszowicz j.w., s. 56. " Wg. Mowszowicza, j.w., s. 56. '" N e u wei l e l' E.: Die pri'ihistorische Pflanzenreste Europas. Vierteljahrliche Schriften Naturforschungs Gesellschaft~. Zurich 1919, t. 64, s. 642, cyt. wg. M a u l' i z i o A.: Pożywienie w rozwoju dziejowym, Warszawa 1926. ID Wg. de C o n d o 11 e, relacja Mowszowicza j.w., s. 56. ~o Za Mowszowiczem, j.w., s. 56-57. 21 N e t o l i t z k y F'.: Unser Wis sen von den Alten Kulturpflanzen Mitteleuropas, Berichte der Romisch-Germanischen Komission, 1931, XX, (14-76) s. 21 ryc. l, cyt. wg Clark J. G. D.: Europa przedfiistoryczna, War~zawa 1957, s. 134. .2 Por. K o s t l' Z e w s k i Józef: Kultura prapolska, Poznal1 19,19 s. 32; K i e l' s n o w s k i Ryszard: Rośliny uprawne i pożywienia roślinne w Polsce wczesnofeudalnej. Kwartalnik Historii Kultury IVlaterialnej Warszawa 1954, r. II, nr 3, s. 358. 2:1 M o s z y it s k i Kazimierz: Kultura ludowa Slowian, Kraków 1929, t. I, s. 210; por. N i e d e l' l e Lubor: Zivot starych Slovanó, di! I sv. I, Praha 1911, s. 179. N R o s t a f i it s ki, Sym::;ola.. j.w., s. Ill; por. też relację PseudoMaurik'.osa odnoszącą się do Slowian balk. wg P l e z i a l\larian: Greckie i laciitskie żródla do najstarszych dziejów Siowian cz. I, Poznal1-Kra- • ków 1952 str. 91. O brze, jako zbożu uprawianym dawniej często na wypaleniskach przez Wałachów morawskich wspomina K u n z Ludwik: Jak hory Zivily lidi na Rajnochovsku. Nase Valassko XIII. Brno 1950, z. 1-2 str. 55. 2.; K l' e s c e n t y n Piotr: O pomnożeniu i rozkrzewieniu wszelakich !=,Q~ytków. Kraków 1571 s. 184; K l u k Krz:-'sztof: Roślin potrzebnych, pożytecznych, wygodnych, osobliwie krajowych albo które w kraju użyteczne być n-:ogą utrzymanie, rozmnożenie i zażycie. Warszawa 1802, t. III, s. 136 i 357-8; G u t k ow s k i Wojciech: Katechizm dla włościan, Warszawa 1306 s. 308; P i e k a l' s k i Franciszek: Ziemiaitstwo krajowe, Kraków 1809, t. II rozdz. XIX; E k i e l s k i Napoleon: Nauka rolnictw'.!. Wyklc>dy nauk dla ludu staraniem \Vydziału Oświaty Tcwarzystwa Naukowego z Uniwersytetem Jagiellońskim złączonego, III. Kraków 1850 s. 123. "I; Rkp. z Królewca, dodatek Andrzeja Helvinga z 1726 r. wg Rostafióskiego: Prowincjonalne polskie nazwy ... j.w" s. 216. eo C i n c i a ł a Andnej: Przysłowia ludu polskiego na Sląsku w Ks. Cieszyńskim, Cieszyn 1885 s. 11. !. U l a n o w s k a Stefania: Niektóre materiały etnograficzne we wsi Łuko\vcu. Zbiór wiadomości do antropologii krajowej, Kraków 1884, t. VIII, dzi al etnologiczny s. 256. ", Wiadomość tę zawdzięczam uprzejmości prof. dra J. Czekanowskieg,J. �208 209 na pewien czas do tej uprawy. W braku odpowiedniej ilości rąk do pracy, wobec dużej pracochłonności uprawy bru 30 uprawa dworska była zapewne uprawą pastewną - być może była b) odmiana pastewna bru, mohar ~1. Wnioskowanie to przeprowadzone zostało w drodze analogii na podstawie wiadomości z niektórych wsi małopolskich (np. Dębie pow. Dębica). Przypuszczać też należy, że gospodarstwa dworskie kierowały się w dużej mierze wskazówkami np. Encyklopedii Rolniczej, która pisze o brze, jako o uprawie obcej: " ... wymaga klimatu cieplejszego, niż nasz ... dałby się i u nas zaaklimatyzować ... wyłącznie tylko na pokarm dla trzody chlewnej i drobiu 'Jżytym być może ... " a~. Mniej stanowcza jest inna relacja: " ... gdzie tylko ziemia nie za lekka, a rolnik pracy się nie obawia wDlą, przyu8.jmniej li nas, uprawiać prDso zwyc7:ajne, a nie ber 33. Współcześnie jednak prasa donosi, że "kaszę jaghną oraz pośledniejszych przymiotów brzaną dostarczają (do Skały p. mój KK) z Nowego Miasta i Wiślicy"14. Należy przypuszczać, że choć kasza z bru jest jeszcz:~ wtedy przedmiotem obrotu handlowego - producentami jej są już wyłącznie chłcpi, skoro w samym centrum Judowej uprawy bru w Tarnowie czasopismo rolnicze pisze, że "ber i sorgo ... wymagają klimatu cieplejszego a u nas mogą być zasiewane tylko na paszę zieloną" 35. Niemniej jednak w ośrodku małopolskim wyodrębnionym prZ2Z badania terenowe PAE, a przebadanym dokładniej przeze mnie uprawa bru utrzymała się dość długo w gospodarstwach chłopskich, w trzech zaś wsiach (Grobla pow. Bochnia, Łoniowa pow. Brzesko i Kipszn.a pow. Tarnów) uprawiano go prawdopodobnie jeszcze w okresie wypełniania ankiety (1956 r.). Ze ber uprawiano także na wchodzie poza granicami Polski, zwł.aszcza na j.w., s. 221 (o prosie). rolnicza, j.w., i Ottó.v Naucny Slovnik, j.w. ;]2 Encyklopedia rolnicza, j.w. 33 Tyniecki, j.w., s. 224. '" Gazeta Kielecka, Kielce 1877 (r. VIII) nr 91, s. 1, dział: "Jarmarki targi kieleckie". 35 I w s k i: Proso i jego uprawa, Głos Rolniczy, Tarnów 1901, nr 8, s. 117. 30 Podkarpaciu świadczą o tym wspomienia informatorów z okolic Buczacza, Sarn, Kołomyi i Ołyki (na Wołyniu), uzyskam' od nich w ramach badań PAE już po ich przesiedleniu się na Ziemie Zachodnie. Oprócz tego n<l uwagę zasługuje fakt, że "bor" znany był, jako "gorszy gatunek prosa" w Nowogrodzkiem i Ihumeńskiem (mińskie) 3b. Relacja ta uzupełnia tradycje o brze z Kurpiowszczyzny i pogranicza podlasko-lubelskiego, z drugiej jednak strony zielnik flory litewskiej wymienia tylko proso nie podając żadnej wiadomości o brze Si, a w językach litewskich nazwa ber jest w ogóle nieznana 3B. Występowanie tradycji ludowych o brze i jego uprawie w Małopolsce obrazuje załączona mapka. Wynika z niej m. in., że w górach nie przechowały się żadne tradJlcje o nim - nawet nie znana jest jego nazwa. Tym ciekawsze są powtarzające się relacje z obszarów uprawy bru, że siano g) więcej w górach. Przy tej rozbieżności faktem jest jedno: że be: daje się uprawiać w okręgach górskich, w Himalajach rośnie na wyso'kości ok. 800 m, zaś jego dzika odmiana Setaria viridis (L.) P. B. do wyookości ok. 3300 m 39. Wyróżnione na mapce etapy czasowe przyjęte zostały na podstawie dat zaniku uprawy bru podanych przez informatorów. Chronologia ta ma na celu jedynie zmniejszenie prawdopodobieństwa błędu tkwiącego w określeniach zachowanych w tradycji ludowej. Ostateczne zarZ'.lcenie uprawy bru wiązało się szczególnie często z pierwszymi latami po wybuchu II wojny światowej -a więc z latami dość dobrej koniunktury gospodar-· czej na wsi małopolskiej. Ciekawie przedstawiają się, uzyskane z niektóry-ch wsi informacje a w p l' a wad z e n i u uprawy bru za pamięci żyjącego pokolenia. W większości z nich data wprowadzenia łączy się z wybuchem I wojny światowej. Ponieważ Por. np. Tyniecki, al Por. Encyklopedia "" Kar ł a w i c z Jan: Słownik gwar polskich, Kraków 1900, t. I, s. 64. '37 J u n d z i ł ł B. S.: Opisanie roślin litewskich wg układu Linneusza. Wilno 1811, s. 22-23 wymienia tylko chwasty: Panicum verticillatum, P. glaucum, P. viride i P. Crus Galli oraz P. Miliaceum (proso). '" B r li c k n e r Aleksander: Slownik etymologiczny języka polskiego. W<lrszawa 1957, S. 21. 3!l Mowszowicz, j.w. s. 57. 14 .•LUd", t. XLV �211 ... II j ~ 1~ j ~j ,.: r' '~ " ~ l~ · .. ·· ~ ~~ .. ... ~ ~~ ~ ~ ~~ ~;~ .: .. ~~ ~ c ; 3 Pl ~ g; '" I ~ e-. . . ~! ·· .~ ..-. ~: . ~:]~ ~ ~ " .. ~ ~ "" " u <J I? O) e-. o 'O - ..., e-. lO '" OD o " ~~ 11~ _. ~~ 'a ~ ;--; :'" ~~ ~~,~ ~~~~ ~ <!l <l o tl~ " 3~ c C" . d • a c ~ "" to <o V) 'n '" 'Q lO , ~ i •.. O; .... <Il Ol ;:J ., bIl :;2 ;U ~ e I~ .,e-. 'O Ol :>; o, e-. ., e-. ., e-. "e-. ~ aJ co a lG '" 'O e O- <;; ..., e-. .•.e-. 'o 'q' e-. O> e-. o to O; '" to '" lO -IX '<' '" V) In .., 'O "..., ;>, g. ::i}2 •..•• V> 'O •...• o >,p. ;: .~ a::: ::l o • H ~I tU Q) 'O. rts tU..., N.!<: "''O .o O 00. >, c-i Po Ol co S ., e-. " ::l V> ro Cll:;j ~ ~~ El s:i 'u;>, ~ c ;: 'C >,. ~ co I .. C'l ~ Cti< ~ o e C/J ~ ap.. O; '" H ;:l e <Il :.:li tU c f;i ~ k e-. 'H o b.(} o o 0.5 g~ bO - :g '" C N .~ .•..;:: o Ol ~I lO f e bIl ..., " o .~ ., N ,~--" I o 'o(J <V c ~ i C o ¢ <El 'O lO k a, o .o •..• ::J § to ~ ~~ ~ ~ ~: ~ o e-. N J ;1 :1 U zarówno tradycje z innych wsi jak i archaiczność stosowanych te<::hnik uprawy i samej uprawy bru zdają się przema\viać za tym, że ber uprawiano na tym terenie od niepamiętnych czasów - nasuwa się przypuszczenie <::zyowo "wprowadzenie" uprawy bru nie było tylko nawrotem do uprawy tego zboża w związku z głodowymi latami I wojny. Nawrót ten usprawiedliwiony dużą plennością bru jest tym prawdopodobniejszy, że dla okresu 19141919 r. tj. dla lat głonowych istnieją także relacje o nawro<::ie do tak prymitywnej formy zdobywania pożywienia, jak zbiera·· nie dzikkh odmian bru (Setaria gIauca i Setaria verticillata) 40. Powiązania bru ze zbieradwem podkr€Śla też przytocz,ona już opinia de C o n d o Ile, że ber znany był jako pożywienie wcześniej niż uprawa roli. Można tu również przypomnieć nazwę szczypanki, którą Rostafiński tłumaczy: "Trzebaby przypuścić, że ber (prawdopodobniej, jako proso) obszczypywano,a pozostałe obsadki kłasów do czegoś używane nazywano w XV w. sz<::zypankami" 41. Sprawę tę wyjaśnia w dużym stopniu Kluk w ustępie: "Ber ... nie dojrzewa razem, więc się tylko d()jrz.ałe wier<::hy po <::zęścipozrzynają i na czym rozścielą, a po zebraniu wszystkiego zaraz się wymłócą, ziel·e zaś bez w1erz,chów zbierze się, wysuszy ,j zda się dla krów" 42. Śladami dawnej uprawy bru może też być występowanie chwastówo tej nazwie w prosie. Wiadomośd o uprawie bru są cz.asem dość chwiejne a rozmiary tej uprawy były już za pamięci ży.iącego pokolenia bardzo niewielkie. Przed 1900 r. uprawiano ok. 5-8 ha bru we wsi liczącej ok. 200 gospodarstw, zaś rozmiary uprawy bru w poszczególnych gospodarstwach wahały się w granicach 0,5-5 a. Ber uprawiali przeważnie małorolni 43, jak brzmią rela~je z większości wsi: tylko w niewielu wsiach stwierdzono, że ber uprawiali wszyscy bez względu na stan majątkowy. W kilku 40 41 14' Maurizio j. w. Rostafiń~ki: Symbola ... j. w. s. 110. 42 Kluk j. w. t. III s. 136. 43 Por. TY!liecki, j. w. s. 221 o prosie. �212 ! f l l Il I innych wsiach uprawą tą zajmowali się przeważnie bogatsi H. Z nawyku w niewielkich rozmiarach siali ber zwykle na własne potrzeby gospodarze starzy. Tradycje okazywały się nieraz żywsze niż sama uprawa: często nie znajdowano bru u gospa:larzy, którzy wedle innych informatorów mieli go jeszcze uprawiać. Tylko w dwóch wsiach (Wyżyca pow. Bochnia i Brzozowa pow. Tarnów) uda lo się uzyskać kło.'>ybru. . Sposób uprawy bru jest bardzo podobny do uprawy prosa. Charakteryzuje go w większości relacji wybór dobrej, niezachwaszcZ{)nej ziemi, konieczność plewienia oraz troska o drobne ziarno, które mogło być łatwo niszczone przez ptactwo lub rozsypywane przy zbiorze. Większość relacji podkreśla, że ber udaJe się najlepiej na ziemi "wypoczętej" (nowiny ,ugory) 45, a w ogóle wymaga ziemi dobrej, dobrze uprawionej i oczyszczonej. W zdecydowanej mniejszości są opinie, że ber nie potrzebuje dobrej ziemi, że wystarczają mu gleby piaszczyste i kamieniste 46a kilka relacji podkreśla tylko, że nie wymaga on tak dobrej gleby, jak proso. Rozbieżne są opinie - i to zarówno chłopów rolników, jak i zawarte w piśmiennictwie - co do wytrzymałoś.ci bru na' wilgoć. Niektórzy twierdzą, że jest on wytrzymały na nadmiar wilgoci 47, inni - że lubi wilgoć w miarę 48, jeszcze inni - że nie lubi zbytniej wilgoci 49a nawet jest wytrzymały na posuchy 50. Aby uzyskać dobry urodzaj i oszczędzić pracy przy plewieniu siano ber przew,ażnie po roślinach okopowych ("na ziemniaczyskach") albo na ziemi zleżałej po ugorze. Na "nowiznach" trzeba było w jesieni, z końcem wrześrria, lub z początkiem października .,spokładać" cienko ziemię, "zeby te kotury przeschły, potem rozwlic te kotury bronami", z końcem października zaorać, a na 4ł C y b u l s k i Napoleon: Próba badań nad żywieniem się ludu wiejski:;!go w Galicji, Kraków 1894 s. 1.31-132 pisze też o pro~ie że uprawiali je przeważnie zamożniejsi. M. Por. Syrennius j. w. s. 1010. 46 Por. Syrennius j. w. s. 1010, Kluk j. w. s. 136. •• Por. Ekielski, j. w. s. 123. 'F Por. Encyklopedia rolnicza j. w. 4' Por. Syrennius, j. w. 5. 1010, Kluk j. w. s. 136. >lI Por. Tyniecki j. w. s. 224. wiosnę z początkiem maja spulchnić radłem lub kultywatorem j zasiać. Przy jesiennej orce nawożono pod ber przeważnie obornik, chyba że ziemia była uprzednio dostatecznie nawożona pod okopowe lub wypoczęta przez ugorowanie. Siano ręcznie rzutem a ponieważ ziarno bru jest bardze· małe -- rzucano nie garścia lecz szczypty ujęte w trzy palce, stąd siew bru należał do czyn': nOści trudnych i wymagał pewnej sprawności. Znana była tylko polna uprawa bru; tłumaczono to tym, że ber zasiany przy domu w ogrodzie zostałby zniszczony przez dzikie i domowe ptactwo. Tylko w jednej wsi (Szufnarowa paw. Strzyżów) stwierdzono, że Ler uprawiano w polu lub w ogrodzie, a w jednej (Bogucice pow. Bochnia) - że siano go w polu, ale blisko domu by móc go oganiać od ptaclwa. Nie stwierdzono nigdzie rozmyślnego zasiewania mieszanki bru z prosem, zdarza się jednak że w miejcowościach, g:lzie zarzucono już uprawę bru pojawia się on w p.rosi-ei wtedy przeważnie nie jest wyrywany ani odrzu'cany, lecz zbiera się go i przerabia wraz z prosem. Plewiono ber w miarę potrzeby j w zależności od zachwaszczenia ziemi 1-3 razy. Sprzątano go z p·ola za pamięci żyjącego pokolenia zawsze sierpami, nawet już wtedy, gdy inne zboża koszono. Informatorzy uzasadniają to tym, że ziarno bru łatwo wysypuje się z kłosów i koszenie spowodowałoby znaczne straty - zresztą bru było zawsze niewiele, tak że zżęcie go nie stanowiło zbytniej straty czasu. W pow. bocheńskim do ok. 1914r. utrzymał się zwyczaj suszenia bru "na pasy" tj. poukładanego pasami na zagonach. Później zaczęto wiązać ber w "kawiarki" i stawiać w kopice zwane "chłopami". Stawiano ich razem tyle, ile dało się postawić uważając tylko, żeby był między nimi przewiew; ustalonej ilości "kawiarek" w jednym "chłopie" nie było. Każda taka kopica była nakrywana "chocholem" zrobionym jednak nie z bru, lecz ze słomy żytniej lub pszennej, gdyż snopek z bru byłby zniszczony przez ptactwo. Po przeschnięciu w polu zwożono ber do stodoły i od ra/w młócono l·ekko cepami, by nie zmiażdżyć dość mi~kkiego ziarna. Prace związane z uprawą roli, siewem, nawożeniem zwózką ł . .. ' , m ocemem oraz obrobką przy pomocy stępy wykonywali mężczyźni, kobiety zaś plewiły, żęły, niekiedy młóciły. �214 Rozmiary 215 i zanik uprawy bru przedstawiają z dwóch wsi: przykładowe zestawienia Wyżyce pow. Bochnia: nrów 94, użytków rolnych 289 ha Łoniowa pow. Brzesko: przed 1900 r. 8,5 ha nrów 250 użyto raIn. ok. 700 ha ok. H1l4 r. 2,5 ha ok. 1890 r. " ha ok. 1920 r. 1,5 ha ok. 1914 r. .5 ha ok. 1!ł39 r. 0,5 ha ok. 1956 r. 1 na (dane szacunkowe wg. oceny informatorów). ¢ .'i I t. i \I. Zbiory bru były przechowywane i - jak stwierdza znakomita wi~kszość relacji przerabiane w miarę potrzeby na kaszę s~uząc.ą jako poży.wienie 51. Tylko w jednej wsi Dębie pow. DębIca, Jak wspommano poprzednio uprawiano ber za przykładem d.wor~ i w związku z tym używano go wyłącznie na paszę, za-o siewaJąc w mieszance z wyką. W kilku wsiach informatorzy podali, ~e ber służy też jako pożywienie ptactwa domowego 52. NarzędZIem do przeróbki bru na kaszę była w większości wsi stępa ("stepa", "stempa") nożna (w pow. Bochnia, Brzesk,o, Dąbrowa Tarnov\lska, Strzyż ów) lub ręczna (pow. Brzesko, Dąbrowa Tarnowska, Przemyśl). Kaszę z bru nazywano przeważnie "kaszą br~~ną" 53,. "b:z.a~ką", lub "szarą kaszą" odmieniając nazwę :oslm~ naJczęsCle] "ber, bru" a nie "ber, beru" ;34. Nazwa "ber" Je~t. uzywan~ w~z~dzie, gdzi.e zachowały się tradycje uprawy tej rosImy. ObOk me] występuJe czasem nazwa "browe proso", lub (raczej żartobliwie) "kocie ogony" (por. niemieckie "Fuchsschwanz"). K.aszę z bru nazywano też niekiedy - ,podobni'e jak kaszę z prosa "jagłami"; znana też była nazwa "prażoki". Ta ostatnia nazwa jest być może znów reminiscencją dawnych zbiorów niedojrz~łego ziarna jako pożywienia głodowego, które sual Por. też Gutkowski s. 136. j. w. s. 308; Syrennius j. w. s. 1010, KI k . u J. W. Por. Kluk j. w. s. 136; Encyklopedia Rolnicza j. w. Tak nazywa ją też Syrennius, j. w. s. 1010. M Jak. podaje też Bruckner j. w. s. 21, a nie jak podaje Karłowicz: Słowl!ik gwar, J.. w. t. I s. 64; K o s i ń s k i Władysław: Słowniczek Prowincjonalizmów z okolIc Krakowa, Bochni i Wadowic, Materiały do Słownika Prowincjonalizmów Polskich L Kraków 1876, s. 38. szono następnie na słońcu lub w piecu na tzw. praż,mo, nowe krupy 55. Wydaje się to tym prawdopodobniejsze, że ber dojrzewa nierównomiernie. Większość informatorów ocenia kaszę z bru, jako pożywienie niesmaczne, względnie mniej smaczne od kaszy z prosa, ostre, wodniste i mało pożywne 56. Lubili tę potrawę przeważnie ludzie starzy, przywykli do niej; mówili że ma przyjemny "przykwaskawaty" smak i że jest zdrowym pożywieniem. Kaszę z bru "tajono", tj. gotowano na wodzie, na gęsto, a następnie jedzono w kawałkach zalanych serwatką, wodą, mlekiem lub omaszczoną. Oprócz tego gotowano tę kaszę na rzadko, na mleku. Były to potr;awy powszednie. Kaszę z bru spożywano też i przy okazjach świątecznych, np. na weselach podawano "tajoną" kaszę z bru, zalaną rosołem z "flakami" tj. pokrajanymi kawałkami mięsa 57. Potrawami wigilijnymi były: kasza z bru, ugotowana na rzadko na wodzie lub na mleku, nieomaszczana, okraszona suszonymi śliwkami i gruszkami, a na Wołyniu także pierogi i gołąbki z kaszą z bru. Sloma z bru była według opinii informatorów dość ostra i nie·zbyt wysoko ceniona jako pasza, niemniej jednak przeważni-e używana była właśnie jako pasza względnie jako ściółka. W kilku wsiach stwierdzono tradycyjne wyrabianie z tej słomy - podobnie jak ze słomy z prosa - szczotek do bielenia chałup. Mniej więcej na lata 1900-1925 a zwłaszcza na lala po I wojnie światowej przypada pojawienie się w większości przebadanych wsi lub w ich sąsi.edztwie pi-erwszego młynka do omielania kaszy. Były to specjalne urządzenia przy młynach lub młynki robione własnym przemysłem i poruszane kieratem, a nawet ręcznie. Określano je czasem nazwą gwarową jagielniki. Podkreślić należy, że we wszystki'ch wsiach z których uzyskano dane data wprowadzenia młynka do obróbki kaszy jest wcześniejsza, niż data zarzucenia uprawy bru, a Vol kilku wypadkach stwierdzono a2 53 Maurizio, j. w. Podobnie ujemną ocenę podają też Syrennius, j. w. s. 1010, Kluk, j. w. s. 136. 57 "Kaszę z flakami" (ale nie wiadomo jaką) podaje, jako potrawę weselną we wsi Wola Dżwińska pow. Bochnia Cybulski j. w. s. 147. 55 56 �217 216 dalsze posługiwanie się stępą, specjalnie przy obróbce bru, mimo jstnienia w okolicy młynka. Wielu informatorów podkreślało, że ziarno bru jest bardziej miękkie i łatwiejsze do obróbki niż ziarno prosa ós. Fakt ten przy tak prymitywnym narzędziu obróbki jak stępa mógł być jednym z czynników utrzymywómia się uprawy mimo, że był on oceniany niżej od podobnego w uprawie, ale nieco t wardszego do obróbki prosa. Wprowadzenie młynków uwalniających chłopa od pracy przy obróbce kasz mogło być jednym z czynników zarzucenia uprawy bru. Ziarno bru do siewu i do omielenia było podobnie jak proso specjalnie przygotowywane przez przepalanie, luh moczenie. "Odmi,etllo sie na osiecllu i palili sUomą takie mau~ ognisko i przepalali ber do siewu,żeby sie nie zaśniecili". Robiono to w ten spl)sób, że do kupki ziarna przytykali płonący wiecheć słomy i sypali ziarno garściami przez ogień, aż cała kupka się rozgrzewała. Do siewu wybierano też ziarno sypiąc je na wodę i pozostawiając na ten cel tylko ciężkie, tonące we wodzie ziarna 59. Także przed obtłukiwaniem w stępie ber moczono lub prażono w "brytwannie, w piecu po chlebie", żeby łaski łatwiej odchodziły, zaś po obróbce oddzielano "jagły" od "mątolin" przy pomocy sita, lub przez "opuwanie" (podrzucanie), uzyskując czystą "kaszę brzaną". Przepalaniu ziarna bru nadawano niekiedy znaczenie magiczne, okadzając ziarno siewne mirrą i kadzidłem święconvm na święto Trzech Króli żebv wróble nie zdziobatty, żeby ~ie nie śnieciUo" 60. Kasza z br~, p~_ dobnie jak i kasza z prosa była czasem potrawą obrzędową, spożywaną w wigilię Bożego Narodzenia. Kłosy bru święcono też w wiązance z innymi zbożami na ś\vięto Matki Boskiej Zielnej. Omaszczoną kaszę z bru przykładano czasem na stłuczenia, luh na "oberwanie" 61. t I i Choć odmienną opinię wyraża Tyniecki j. w. s. 224; Kluk j. w. s. 130. Oba sposoby podaje też Ekielski j. w. s. 123. 60 Lubasz pow. Dąbrowa Tarnowska. HI Zawada Uszewska pow. Brzesko. Por. znaczenie sClągające i tamujące krew, przypisywane kaszy z bru przez Syreniusza, j. w. s. 1010; Marcina z Urzędowa j. w. s. 233, choć brak wzmianek a leczniczej mocy oru 5S 50 Niewiele udalo się uzyskać ludowych powiedzeń i gadek, dotyczących bru: znane jest życzenie, aby ktoś miał tyle dzieci, "ile ziarnek w klIosiu bru" G?, powiedzenie: "ta kasa smakuje jak brzano" I):J. Na Śląsku Cieszyńskim zanotowano przysłowie: "Dzisia tego jako ber, jutro tego jako źber" 61. Podkreślenie plenności bru zawarte jest też w przysłowiu: "Kto sieje proso, ten chodzi boso, kto sieje ber, ten będzie żer" 55. Z piosenek o brze najbardziej znana jest: "Poleciała przepióreczka 'to proso, w proso, a ja za nią nieboraczek boso, boso, Uciekla mi przepióreczka w ber, w ber, a ja za nią nieboraczek pa7'ę butów zder, zder!" N a terenie Małopolski znana jest piosenka 61 podobna: .,W polu ber, w pol'u ber, W polu ber, w polu ber, Na porębie proso, Kup mi Jasiu buty Niech nie chodze boso! Na porębie manna, Kup mi Jasiu buty Niech ja będę panna!" Powiązanie l:;odkreśla uprawy bru ze starszym pokoleniem i jej ~i dawność powiedzenie: "Bab cyna. kasa, dziadków ber, Dobre jedzenie niby hej!" O~ w pracach lekarskich, takich jak S p i c z y ń s k i H.: O ziołach i mocy ich, Kraków 1556, lub S z a r f f e n b e r g M.: Herbarz, Kraków 1568. 62 Strzelce Małe pow. Brzesko. fl3 Stawiany pow. Pińczów. fl' Cinciała j. w. s. 11 nr 185. 6" Zdunek pow. Ostrołęka. 66 KrE;gi Stare pow. Pułtusk, Gostkowo pow. Pułtusk, Swierże pow. Ostrów Mazowiecka. Łyniew pow. Włodawa, Zdżary pow. Dąbie; piosenkę wa też repatriant ze wsi Sośnik pow. Sarny (Wołyń) i on jeden zna znaczenie nazwy "ber". 67 M a z u r Józef: O miłości u ludu w życiu i pieśni. Lud, Lwów 1902 t. VIII s. 231 (z wsi Trzęsówka pow. Kolbuszowa); K a l b e r g Oskar: Lubel~kie, Kraków 1884 t. II s. 50 nr 47 (ze wsi Frampol k. Dzwoli): Lipnica Dolna pow. Bochnia. 68 Jadowniki pow. Brzesko. �218 219 Powtarza się też ctoszukiwanie się w pomruku "Mru, 7nru, Wory owsa, miarka bru!" kota słów: 69 T.a ost~tnia gadka jest a tyle ciekawa, że zawiera powtórne sk.oJa.rzeme. bru .z kotem (por. nazwa "kocie ogony"). Poza wymle~lOnyml - mnych funkcji obrzędowych, leczniczych, czy maglcznych bru nie stwierdzono. Ciekawe skojarzenie nasuwa nazwa "kasza brzana": "brzana" to także gatunek bardzo ośdste~ ~yb~ (ba1rbus), pospolitej w dorzeczu Wisły, a powia,rlza się okre~ slelllle ka:szy z bru, że je.st to kasza "osha"; "brzana" Oiln,al(::za t€~ w gw.arze wsi małopolskich i przedmieść Krakowa ładną dZlewcz~nę (por. określen'ie gwarowe "ra:zówka" w tym samym zlnaczemu). Jeżeli chodzi o czynniki utrzymywania się uprawy bru w gosp~~arstwach chłopskich w Małopolsce, to chyba na pierwszym mle~scu trzeba wymienić jego dużą, większą niż prosa plenność. Zarowno uprawa bru, jak i prosa były pracochłonne. Nie odgrywało t-o chyba większej roli w przeludnionych i rozdrobnionych gospodarstwach chłopów małopolskich, których największym p~oblemem było uzyskanie z karłowatego gospodarstwa jak najwlększych plonów, aby wyżywić rodzinę. Oba zboża udają się dobrze na ugorach i nowinach, a więc w zupełnie prymitywnych warunkach uprawy. Jednakże według opinii większości informatorów ber odznacza się nie tylko większą jeszcze niż proso plennością, ale jest też mniej wymagający, jeżeli chodzi 00 warunki glebowe i daje się łatwiej obrabiać na kaszę przy pomocy stępy, gdyż ma miększe ziarno. Niektórzy starzy chłopi uprawiali też ber z nawyku. Z drugiej jednak strony kasz'a z bru uchodził2 'Za o wiele mniej smaczną i pożywną, niż kasza z pros:a. Dlatego ber uprawiali przede wszystkim ludzie ubodzy - ze względu na plenność tego zboża, (którą podkreślają m. in. nawet gadki i przysłowia). Z pomiędzy prosa i bru wybór padł już oddawna na 69 Dziewin Przemyśl. pow. Bochnia, Łoniowa pow. Brzesko, Nienadawa pow proso, i dlatego najczęstszym uzasadniem€m zarzucenia uprawy bru podawanym przez informatorów jest to, że kasza z bru jest mniej smaczna, niż kasza z prosa. Dlat.ego też trudno mówić a jakichś przyczynach zarzucenia uprawy bru: po prostu zmieniły się warunki, które stanowiły rację bytu tej uprawy. Wystarczyła trochę lepsza koniunktura gospodarcza wsi, by plenność tego zboża i jego małe wymagania, jeżeli chodzi o glebę przestały być argumentem decydującym dla produkowania tego mniej smacznego i pożywnego od prosa pożywienia. Wielu małorolnych, spośród których rekrutowali się głównie rolnicy, uprawiający ber - znalazło zarobek w miastach. Uprawa bru, przeznaczona wyłącznie na własn-e potrzeby ustfwow,ala rozwi:jrującej się oor,az bardziej i ogarniającej nawet drobne gospodarstwa rynkowej kalkulacji. Postęp techniczny rolnictwa wypierał zboże, wymagające posługiwania się sierpem, cepem i stępą. Jednym z czynników zarzucenia uprawy bru było też chyba wprowadzenie młynków do obróbki kasz, które umożliwiły otrzymywanie bez dodatkowego nakładu pracy lepszej kaszy z prosa. Reliktowa uprawa bru w gospodarstwach chłopskich w Małopolsce w XX w . .stanowi jesz,cze jeden przyczynek do dziejów' ich tradycjonalizmu, gospodarczego zacofania i specyficznego prymitywnego dążenia do samowystar'czalności. Zebrane materiały nie pozwalają jednak na stwierdzenie, czy uprawa bru jest na ziemiach polskich nieprzerwaną kontynuacją zwyczaju archaicznego, czy też stanowi jeden z jego nawrotów. Wykaz 1. miejscowości, S. P. 24 29 2. 24 31 3. 24 32 4. 24 37 5, 25 35 6. 26 29 p. XVI XII XVI XII XIII XIV z których zebrano dane a uprawie tur PAE (por. mapka) bru wg. sygna·· Januszewice pow. Włoszczowa (PAE, B. Olszowy, H. Gorczyńska) Słupia pow. Jędrzejów (PAE, B. Bazielich) Wola Podleśna pow, Miechów (PAE, A. Zambrzycka) Obidowa pow. Nowy Targ (PAE) Kornatka pow. Myślenice (PAE) Promnik pow, Kielce (PAE, B. Olszowy, H. Garczyń ska) �220 7. 26 31 XI 8. 26 26 26 31 32 XII IX XIV 9. 10. 11. 12. 13. 14. 26 26 26 26 32 33 33 34 34 IV XI VI XI 15. 16. 17. 18. 19. 26 26 26 34 34 34 XII XIV XV 20. 21. 25. 26 26 26 26 35 26. 26 36 27. 36 28. 26 26 29. 27 30 30. 31. 27 31 27 34 IV III IV XIII IV Z2. 27 34 V 22. 23. 24. 35 35 35 37 II VIII XII XVI III 33. 34. :i r I!.'••.,.·. 35. 27 34 X 36. 27 34 XII 37. 27 34 XV 38. 27 35 I 40. 41. 27 35 IX 27 35 X 42. 27 35 43. 27 35 44. 27 35 45. 27 37 XIII XIV XV XI 46. 28 31 V 39. Borszowice pow. Jędrzejów (PAE, B. Olszowy H. Gorczyńska) Kije pow. Jędrzejów (ankieta) Węchadlów pow. Pińczów (ankieta) Dzierążnia pow. Kazimierza Wielka (PAE, B. Olszowy, H. Gorczyńska). Łęka Zabiecka pow. Kazimierza Wielka (ankieta) Kazimierza Wielka (ankieta) Grobla pow. Bochnia (ankieta) Wyżyce pow. Bochnia (PAE, bad., ankieta) Bogucice pow. Bochnia (bad., ankieta) Mikluszowice pow. Bochnia (bad.) Bratucice pow. Bochnia (bad., ankieta) Baczków pow. Bochnia (bad.) Gawłów pow. Bochnia (ankieta) Gawlówek pow. Bochnia (bad.) Dziewin pow. Bochnia (ankieta) Proszówki pow. Bochnia (bad.) Jasień pow. Bochnia (ankieta) Leksandrowa pow. Bochnia (ankieta) Lipnica Dolna pow. Bochnia (PAE) Bytomsko pow. Bochnia (ankieta) Iwkowa pow. Brzesko (ankieta) Łukowica pow. Limanowa (PAE) Wilków pow. Kielce (PAE, St. Bronicz) Stawiany pow. Pińczów (ankieta) Otfinów pow. Dąbrowa Tarnowska (ankieta) Strzelce Małe pow. Brzesko (ankieta) Strzelce Wielkie pow. Brzesko (bad.) Szczurowa pow. Brzesko (ankieta) Borzęcin pow. Brzesko (bad.) Wola Radlowska pow. Brzesko (PA E M. Pokropek, bad.) Bielcza pow. Brzesko (ankieta) Mokrzyska pow. Brzesko (ankieta) Jadowniki pow. Brzesko (ankieta) Uszew pow. Brzesko (ankieta) Łoniowa pow. Brzesko (ankieta) Zawada Uszewska pow. Brzesko (ankieta) Tworkowa pow. Brzesko (ankieta) Filipowice pow. Brzesko (ankieta) Frycowa pow. Nowy Sącz (PAE, I. Nizińska) Głuchów pow. Chmielnik (PAE, J. Furdyna) 221 47. 28 33 I 48. 28 33 IV VI VII VIII XIII 49. 28 33 50. 51. 28 28 33 33 52. 28 35 53. 54. 28 36 I 55. 28 36 II 56. 29 29 57. 29 31 XIV VI 58. 29 32 59. 29 32 60. 61. 29 29 33 34 62. 29 34 63. 29 36 II 64. 29 37 65. 30 29 66. 30 31 VII XVI XII 67. 30 34 68. 30 34 V 69. 30 35 70. 71. 30 30 34 34 VII IX XIII VI XII 72. 30 35 73. 30 35 I XIII III X XVI II 74. 75. 30 35 76. 77. 30 35 XV XVI 78. 30 36 III 80. 30 36 IV 81. 31 33 I 82. 31 34 V 83. 31 35 84. 31 36 85. 32 29 IX X XV 36. 32 31 X 87. 88. 32 32 32 34 XIV 79. X Welnin pow. Busko-Zdrój (PAE, J. Furdyna) Świdrówka pow. Dąbrowa Tarnowska (ankieta) Otmęt pow. Dąbrowa Tarnowska (ankieta) Lubasz pow. Dąbrowa Tarnowska (ankieta) Dąbrowica pow. Dąbrowa Tarnowska (ankietd) Brzozowa pow. Tarnów (PAE, M. Pokropek) Siemiechów pow. Tarnów (ankieta) Kipszna pow. Tarnów (ankieta) Ciężkowice pow. Tarnów (ankieta) Nosów pow. Opatów (PAE st. Bronicz) Bogoria pow. Staszów (ankieta) Rytwiany pow. Staszów (ankieta) Biskupice pow. Busko (ankieta) Łysaków pow. Mielec (PAE M. Pokropek) Jaźwiny pow. Dębica (PAE M. Pokropek) Dębica (ankieta) Szerzyny pow. Jasło (PAE, I. Nizińska) Bartne pow. Gorlice (PAE, L Nizińska) Potok pow. Opatów (PAE, O. Mulkiewicz\ Bogoria pow. Sandomierz (PAE, O. Mulkiewic7.) Dąbie pow. Dębica (ankieta) Bobrowa pow. Dębica (ankieta) Ocieka pow. Ropczyce (ankieta) KazIów pow. Dębica (ankieta) Gawrzylowa pow. Dębica (ankieta) Brzeziny pow. Ropczyce (ankieta) Niewodna pow. Strzyżów (ankieta) Szufnarowa pow. strzyżów (ankieta) Cieszyna pow. strzyżów (ankieta) Kozlówek pow. strzyżów (ankieta) Kalembina pow. Strzyżów (ankieta) Twierdza pow. Strzyżów (ankieta) Glinik Dolny pow. Strzyżów (ankieta) Łęki Strzyżcwskie pow. Krosno (PAE, A. Kowalska Lewicka) Komorów pow. Kolbuszowa (PAE O. lVIulkiewic;:) Czarna pow. Dębica (PAE, M. Pokropek) Obrzechów pow. Strzyżów (ankieta) Krosno (ankieta) Wyżnica pow. Kraśnik (PAE I. Nizińska) Jastkawice pow. Tarnobrzeg (PAE, A. Zambrzycka) Jata pow. Nisko (PAE A. Zambrzycka) Łąka pow. Rzeszów (PAE, A. Zambrzycka) �222 Il 89. 32 35 XV 90. 91. 32 32 36 37 XIV XI 92. 93. 33 33 30 34 IV VIII 94. 33 35 XV 95. 96. 97. 98. 33 34 34 34 36 31 32 37 XIII V XIII III W nawiasach podano nazwiska Futoma pow. Rzeszów (PAE, A. Kowalska-Lewicka) Górki pow. Brzozów (ankieta) Niebieszczany pow. Sanok (PAE A. KowalskaLewicka) Stawce pow. Krasnystaw (PA E 1. Nizińska) Gniewczyna pow. Przeworsk (PAE, A. Kowals1caLewicka) Nienadawa pow. Przemyśl (PAE A. KowalskaLewicka) Ulucz pow. Sanok (ankieta) Zdzisławice pow. Janów (PAE, A. Zambrzycka) Potok pow. Biłgoraj (PAE, A. Zambrzycka) Pacław pow. Przemyśl (PAE A. KowalskaLewicka) podano nazwiska badaczy terenowych - badania prowadził autor. PAE. Gdzie T ADEUSZ SEWERYN ŁOWIECKIE nie , .j. i I i J li ; ,: .~ .•. .... " SPOSOBY WABIENIA Sztukę rozfoznawania i naśladowania gł0Sów zwierząt wykorzystywał człowiek do celów łowieckich już od naj dawniejszych czasów. Ukryty w gęstych zaroś.lach, wykrotach, plątawie gałęzi, dziuplach lub jaskiniach czyhał na przywabianą zwierzynę albo podchodził ją, grał na jej nerwach, na popędach erotycznych, społecznych i innych lub kusił zdradliwymi głosami - by potem ubić ją z bliska. Pierwotnie posługiwał się w wabieniu jedynie głosem własnym . W sztuce tej jeszcze niedawno niektórzy łowcy ludowi i pasterze dochodzili do zadziwiają~ej wprawy i z doskonałym efektem potrafili naśladować głosy różnych zwierząt: kwak dzikich kaczek wszelakich gatunków, syczący bżyk kaczorów, świstanie kuliga, ciurkanie dzięcioła, kokanie cieci-orki, hukanie sowy, bek sarniątek, gdziukanie dzików, wycie wilka z wszelkimi ponurymi falowaniami, kniazienie zajęcy, przeróżne leśne śpiewy, niesamowite skrzekoty, zawodzenia i kwileni.a. Lud dawno już rozróżniał dobrze te głosy przyrody, jeśli wiedział, że czajka kiwita, żuraw grduka, słonka chrapi, kawka pIegata, sroka szczegoce lub krzekce, puh:::.cz woła. lub huka, sowa pódżka, włochatka wiwa, a karliczka pupa, kuropatwa ciryka, skowronek dzwoni lub prZ2pieruje, dudek duda, wróbel ćwierka itp. Wabienie ustami Pierwsze mIeJsce w tej sztuce zajmują tak zwani w języku łowieckim n a t u r a l i ś c i czyli wabiący ustami, bez pomocy specjalnych instrumentów. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/59426a54affc4128bb9aa793dcb7cfbd.pdf 6188a487f773429ef182fbe3f7ab01df Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3092 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2896 Title A name given to the resource Lalka w obrzędach pogrzebowych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.544-553 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pawlik, Jacek Jan Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek]an PavbkSVD * JACEK JAN PAWLIK LALKA w OBRZEIHCH rooRZEBOWYCH rakteryzacja jej jest tak udana, że podobieństwo ze zmarłym nie podlega dyskusji, czasem twarz jej stanowi fotografia zmarłej osoby, innym zaś razem ma ona na sobie ubranie noszone przez zmarłego za życia. Sposób wykonania, znany jedynie wtajemniczonym specjali­ stom, świadczy o jej wyjątkowości. Wobec nieobecno­ ści ciała zmarłego jest ona w centrum obrzędów po­ grzebowych. Na niej skupia się uwaga uczestników, do niej kierują się wyrazy uczuć przeznaczone dla zmarłe­ go, do niej adresowane są prośby. SVD Lalka w obrzędach pogrzebowych O brzędy pogrzebowe należą do kulturowo naj­ bogatszych praktyk rytualnych. Wyrażają wierzenia związane ze śmiercią oraz wiarę w nieśmiertelność, jednocześnie zaś łagodzą żal po stra­ cie ukochanej osoby, określając w szczegółach zacho­ wanie żałobników. Obrzędy te odwołują się do różnych form dyskursu, takich jak mity, podania, przysłowia i pieśni, aby nadać sens śmierci, oraz chętnie zapoży­ czają formy dramaturgiczne (suspens, inwersja, naśla­ downictwo), aby ptzynajmniej częściowo zapanować nad tym wyjątkowym wydarzeniem, które w pełni nie daje się wytłumaczyć. Stwierdzenie, że fakt śmierci to główne źródło inspiracji filozoficznej, jest aż nadto oczywiste. Podobnie twierdzenie, że rytuał związany z obrzędami pogrzebowymi jest prekursorem dramatu teatralnego, ma swoich zwolenników . 1 Śmierć stawia żyjących w obliczu martwego ciała i to właśnie obecność ciała niezdolnego do ruchu, milczą­ cego, zmieniającego bezpowrotnie swój wygląd pod wpływem rozkładu, podkreśla nieodwracalność śmierci i pogłębia jej świadomość. Nagłe zerwanie więzi między zmarłym a jego rodziną jest trudne do zaakceptowania. Żyjący pragną tak długo jak to tylko możliwe przeby­ wać w obecności bliskiej osoby, wyrazić po raz ostatni uczucia, którymi darzyli zmarłego i oswoić się z myślą o śmierci. Pomijając zwyczaj balsamowania oraz współcześnie stosowaną tanatopraktykę', krewni zmarłego mają do dyspozycji dość krótki okres, aby po raz ostatni nacie­ szyć się widokiem zmarłego oraz się z n i m pożegnać. Wcześniej czy później, w zależności od klimatu oraz możliwości technicznych, nadchodzi chwila rozstania ze zmarłym i pozostawienia go na miejscu „wiecznego spoczynku". Obrzędy pogrzebowe nie kończą się na od­ daleniu zwłok. Dlatego też pottzebny jest jakiś substy­ tut ciała, aby zapewnić sobie obecność zmarłej osoby podczas dalszych ceremonii. Jedną z najczęściej stosowanych form jest lalka znacznej nieraz wielkości. Nadaje się ona do tego zna­ komicie. Zrobiona jest zwykle z trwałego materiału, a więc nie ogranicza rytuału w czasie. Swym antropomorficznym wyglądem przypomina zmarłego, przy czym wystarczy w zasadzie konwencja lub przekonanie, aby uznać ją za konkretną zmarłą osobę. Czasem cha­ W literaturze antropologicznej rzadko podkreślany jest teatralny charakter lalki. Ukrywa się ona pod taki­ mi określeniami jak wizerunek, obraz, podobizna, fi­ gurka czy manekin'. Autorzy koncentrują swe opisy na chronologicznym przebiegu obrzędów, przedstawiają ich sens, symbolikę oraz znaczenie dla losu zmarłego po śmierci i dla odbudowy zachwianej struktury społecz­ nej. W wielu jednak przypadkach teatralny charakter lalki jest oczywisty, o czym świadczą analizowane w n i ­ niejszym artykule przykłady. Aby właściwie ocenić rolę lalki w obrzędach pogrze­ bowych, trzeba pamiętać o ich złożonej strukturze oraz mieć na uwadze fakt, że odbywają się one w przeciągu przynajmniej jednego roku. Obrzędy te należą do ob­ rzędów przejścia (mes de passage), których strukturę przedstawi! po raz pierwszy A r n o l d van Gennep . O b ­ rzędy przejścia charakteryzują się trójczłonową struk­ turą, w której wyróżnia się następujące fazy: rozstanie, przejście oraz przyjęcie (separation, marge, agregauon). W pierwszej fazie rytuał koncentruje się na martwym ciele. Trzeba je pogrzebać, spalić lub złożyć na specjal­ nie do tego przeznaczonym miejscu . W chwili następuje rozpad komponentów tworzących osobę ludzką , dlatego też rytuał nie tylko koncentruje się na martwym ciele, ale też stara się wpłynąć na niewidzial­ ne komponenty osoby wyzwolone przez śmierć w taki sposób, aby nie zagrażały żyjącym i osiągnęły swe osta­ teczne przeznaczenie. Równolegle do rytów związa­ nych ze zmarłym następuje proces wyłączenia jego bli­ skich z grupy społecznej na okres żałoby. 4 5 6 Druga faza obrzędów to okres przejścia. W tym cza­ sie ciało ulega rozkładowi, niewidzialne komponenty pozostają jak gdyby w zawieszeniu, krewni natomiast przestrzegają zakazów oraz nakazów żałoby nałożonych przez tradycję. Faza przyjęcia, która jest uwieńczeniem obrzędów pogrzebowych, obejmuje włączenie zmarłego do świata niewidzialnego oraz wyznaczenie żałobnikom nowego miejsca w grupie społecznej. W tej fazie odby­ wa się u niektórych ludów tzw. wtórny pogrzeb, który jest dramatutgicznym powtórzeniem rzeczywistego po­ grzebu. Podczas tych ostatnich ceremonii lalka ma szczególne zastosowanie. Ciało zmarłego zostało już pogrzebane lub spalone w pierwszej fazie obrzędów. Po­ zostały po n i m w najlepszym razie prochy lub kości. 544 �Jacek Jan Pawlik SV'D • LALKA W OBRZĘDACH POGRZEBOWYCH Lalka więc staje się materialną podporą osoby zmarłej. Na niej koncentrują się czynności rytualne. Często dzieli ona los ciała zmarłego - jest grzebana, palona lub składana w grobowcu, w pobliżu złożonego tam ciała. Toltcinic - rytuał palenia laik? Indianie Luiseńo z południowej Kalifornii jeszcze w po­ czątkach XX wieku palili Ciała swoich zmarłych . W tym celu kopali półmetrowej głębokości dół. W y ­ pełniali go chrustem, na którym układali stos z kłód drzewa. N a stosie tym składane było ciało zmarłego do kremacji. Całość podpalano od dołu. Spalenie ciała trwało około dwunastu godzin, po czym zwęglone ko­ ści oraz prochy zbierano do kosza. Kości, potłuczone na proszek, zmieszane z wodą i z mąką, spożywał jeden z krewnych zmarłego. Wierzono, że w ten sposób może on przejąć zalety i cnoty zmarłej osoby . 8 9 Kilka tygodni po kremacji, kiedy została zgromadzo­ na wystarczająca ilość pożywienia do zorganizowania wystawnego święta, odbywało się ceremonialne palenie odzieży należącej do zmarłego. Jego krewni budowali na tę okazję ogrodzenie z chrustu wokół wydzielonego miejsca, aby wyznaczyć sakralną przestrzeń. Odzież zmarłego (z wyjątkiem jednego zestawu, potrzebnego do dalszych ceremonii) prano na uboczu, a następnie palono na ognisku na środku sakralnego placu. Dla przybyłych na tę uroczystość gości przygotowywano wy­ stawną ucztę oraz obdarowywano ich prezentami. Mniej więcej rok po śmierci danej osoby miał miej­ sce rytuał palenia lalek. Rytuał ten organizowany był jednocześnie dla wszystkich zmarłych z danego okresu. Stanowił on główną część trzeciej fazy obrzędów po­ grzebowych. Można go zaklasyfikować jako „wtórny pogrzeb". Pamiętajmy, że bezpośrednio po śmierci cia­ ło zmarłego zostało spalone, zaś uwolniona dusza roz­ poczęła „drogę do nieba". Teraz, w tej ostatniej fazie obrzędów pogrzebowych, następowało powtórzenie kremacji, w któtej lalki zastępowały ciało. Wykonanie lalek powierzano członkom klanu, do którego należeli zmarli. C i zaś robili je z sitowia, które wiązali nadając mu kształty ludzkie. Robili to na ubo­ czu, aby ukryć się przed gapiami. Tak uformowane po­ stacie przyodziewano w ubrania zmarłych. Głowy wy­ posażano we włosy, oczy zastępowano muszlami, malo­ wano nos, usta, czasem doczepiano uszy. Starano się, aby lalki jak najbardziej przypominały zmarłych, stąd często używana nazwa „oblicze". Podczas fabrykacji lalek bliscy i dalsi krewni zmarfego oraz zaproszeni goście z innego klanu oczekiwali w sakralnej przestrzeni, w centrum której palił się ogień; śpiewali przewidziane na tę okazję pieśni. Na wieść, że lalki są gotowe, przewodnik ceremonii wy­ chodził przed zebranych i kopał dla lalek w ziemi otwo- 545 Lalka pogrzebowa Luiseńo z Kalifornii. (Źródło: H u b e r t Gundolf, Toienfeuit und Jemeitsgkube. Verlag 1967, Mödhng: Sankt Gabriel 153) ry. N a jego trzykrotne wezwanie zgromadzeni trzykrot­ nie reagowali odzewem, i wówczas wnoszono lalki z za­ słoniętymi głowami. Niosący je mężczyźni - tragarze Śpiewali: „Towish cokya" - „Oto przychodzą dusze". I wchodząc do sakralnej zagrody, wkładali kukły do wykopanych otworów. Po chwili lalki odsłaniano i wte­ dy krewni, rozpoznając w nich swoich zmarłych bli­ skich, wybuchali płaczem. Niektórzy z nich obdarowy­ wali lalki dodatkowymi ozdobami. Krewni zmarłego nie malowali twarzy ani nie śpiewali podczas trwania całego rytuału. Rolę aktywnych aktorów uroczystości przejmowali zawsze zaproszeni goście. Rów­ nież przewodnik ceremonii pochodzi! z obcego klanu. Rozpoczynały się śpiewy na cześć zmarłych. Trwały one dość długą chwilę. W pewnym momencie przewod­ nik ceremonii brał do ręki warkotkę i wirując nią trzy razy dawał znak - śpiewy ustawały. Przenoszono lalki na ubocze, rozbierano je i pozbawiano ozdób. Tragarze przygotowywali się do tańca - malowali ciało i nakłada­ li pióropusze. Na powtórny znak warkotki wracali z lal­ kami przed zgromadzonych i składali je przy ogniu. Znowu podejmowano śpiewy, a oni tańczyli wokół ognia, wtórując sobie grzechotkami z szylkretu. 10 Po serii tańców przewodnik ceremonii podnosił z ziemi lalki, obchodził z nimi trzy razy ognisko i wrzu­ cał je do ognia, mówiąc: „Oto krewni wysyłają duszę na Drogę Mleczną". Wraz z lalkami palono czasami ubrania i ozdoby. Przybyli na uroczystość goście mogli wziąć sobie jakąś część odzieży lalki. Jeśli tak się stało, krewni zmatłego musieli dostarczyć inne ubranie do spalenia. Pomocnicy przewodnika ceremonii obchodzi­ li ognisko dookoła, zatrzymywali się, zaczerpywali trzy razy powietrza, za każdym razem przyzywając niebo, po �Jacek Jan Pawlik SVD * LALKA W OBRZĘDACH POGRZEBOWYCH czym wrzucali sztuki odzieży do ognia. Podczas palenia lalek i odzieży uczestnicy w spódnicach z orlich piór tańczyli wokół ognia, śpiewając pogrzebowe pieśni sunganish. Otaczając ogień, wirowali wokół własnej osi. Taniec przy akompaniamencie śpiewu trwał całą noc i kończył się koło południa następnego dnia. Warto zauważyć, że podczas tej uroczystości funkcje klanu zmarłego, a więc żałobników, oraz klanu gości były zróżnicowane. Klan zmarłego zachowywał powagę żałoby (milczenie, ograniczone ruchy). Goście w jego imieniu prowadzili ceremonię, przyozdabiali twarze, tańczyli oraz śpiewali. Do nich należało palenie lalek. Toltcinic jest typowym przykładem „wtórnego po­ grzebu". Lalka z sitowia służyła jako substytut ciała zmarłego. Dzieliła los martwego ciała: palono ją, aby pomóc duchowi definitywnie wznieść się do nieba (symbolika dymu). Uroczystość ta miała wielkie zna­ czenie dla żałobników. Oddalała bowiem od nich groź­ bę błąkającego się ducha i zwalniała ich od zakazów ża­ łoby. Rola, jaka przypadała klanowi gości, świadczy o ważnym znaczeniu społecznym tej ceremonii, która umacniała wymianę między dwoma klanami. Klan zmarłego hojnie obdarowywał gości prezentami, ci zaś podejmowali się przeprowadzenia rytuału, który był nieodzowny dla samego zmarłego i jego krewnych. A kiedy następował zgon w klanie gości, klan gospoda­ rzy wyświadczał mu podobną przysługę. Bi kunm unii Symboliczny powrót do domu 11 Bassarowie, woltyjski lud patriarchalny z północnego Togo, podobnie jak większość ludów A f r y k i grzebią swoich zmarłych. Przygotowanie ciała, ostatnie poże­ gnania, kopanie grobu i sam pochówek podlegają do­ kładnie określonym normom rytualnym. Błąd lub nie­ dociągnięcie może wpłynąć na los zmarłego po śmier­ ci i uniemożliwić mu przemianę w „przodka". Bassaro­ wie wierzą, że po śmierci duch zmarłego uwolniony z ciała przebywa w pobliżu miejsca zamieszkania przez okres żałoby trwający przynajmniej rok. Po tym okre­ sie zostaje on włączony do grona przodków, pod wa­ runkiem, ze obrzędy pogrzebowe zostaną właściwe przeprowadzone. Trwające cały tydzień uroczystości zakończenia ża­ łoby rozpoczynają się tzw. wtórnym pogrzebem. Wie­ czorem pierwszego dnia następuje rytualne wezwanie zmarłego. Zapewniając sobie w ten sposób jego obec­ ność, zebrani rozpoczynają całonocne czuwanie, śpie­ wając pieśni żałobne i tańcząc ptzy dźwięku bębnów, grzechotek i fletów. Następnego dnia ma miejsce rytu­ ał „Bi kunni unii", który jest dramaturgicznym powtó­ rzeniem pochówku. Przebieg jego zależy od tego, czy osoba zmarła była mężczyzną, czy kobietą. Powodów tego należy szukać w strukturze społecznej. Mężczyzna bowiem urodził się, żył i umarł w tej samej wiosce, na­ tomiast kobieta, wychodząc za mąż, opuściła dom swe¬ go ojca, aby zamieszkać u męża. Żyjąc z dala od swojej rodziny i od swoich przodków, pozostaje ona pozbawio­ na ich opieki. W przypadku choroby lub innego nie­ szczęścia musi udać się do domu swego ojca aby pod¬ dać się koniecznym rytuałom. Umierając, zostaje po­ chowana w domu męża. „Symboliczny powrót do d o m u " oznacza więc w przypadku zmarłego mężczyzny obejście znanych so­ bie kątów, bez konieczności opuszczania wioski. Dla zmarłej kobiety jest to powrót do domu jej ojca. Ptzedstawimy ten drugi przypadek, ponieważ jest on bogat­ szy i bardziej przemawiający do wyobraźni. Bassarowie nie ekshumują kości zmarłej osoby w celu „wtórnego pogrzebu", jak to ma miejsce przy podobnych ceremoniach na przykład na Madagaska­ r z e C i a ł o zmarłej zastępuje dziesięciocentymetrowej długości laleczka, nazywana unii (postać ludzka). Jest ona upleciona ze skręconych włókien rafii, przy czym kształt dolnej części tułowia wyraźnie wskazuje, że chodzi tu o kobietę. Sztuka plecenia laleczki jest ptzekazywana z matki na córkę tylko wśród kilku ro­ dzin, dlatego krewni zmarłej zamawiają ją dzień wcze­ śniej u artystki, która potrzebuje około pięciu godzin na jej wykonanie. 1 O d wczesnego ranka rozpoczynają się przygotowa­ nia do ceremonii. Zięciowie zbierają źdźbła perzu, z którego wspólnie plotą sznurek. Następnie wybierają cztery ' dłuższe i cztery krótsze kawałki bambusa, wią­ żą je na krzyż za pomocą sznurka, tworząc naturalnej wielkości nosze. Tymczasem kobiety udają się do domu 1 546 �iacek hm Pawlik SITJ • LALKA W OBRZĘDACH POGRZEBOWYCH kazów zmarłej. T o ona, reprezentowana przez unii, bę­ dzie nadawać tempo marszu i kierować pochodem . Przy rytmie bębna tragarze oraz wszyscy zebrani goście wychodzą z zagrody. Kobietv wachlują wachlarzami. Inne akompaniują grzechotkami. Pochodowi przywo­ dzi unii. Czasem zwalnia, czasem przyspiesza, tak że to­ warzyszący nie zawsze za nią nadążają. Przed zagroda­ mi, gdzie zmarła spotkała się z życzliwością, tragarze pochylają głowy na znak wdzięczności. Ktoś z domow­ ników wychodzi przed próg, aby ją pozdrowić. Unii chce ominąć miejsca, w których spotkała zmarłą krzywda, więc zmusza niosących do biegu. 14 Opuszczając wioskę, pochód kieruje się do miejsca zamieszkania rodziny ojca zmarłej. T a m zmarła w po­ staci unii wybiera sobie zagrodę, gdzie chce być pocho­ wana. Nie musi być to koniecznie dom ojca. W c h o ­ dząc do zagrody, tragarze kładą nosze na środku we­ wnętrznego podwórka. Starszy rodu ojca zmarłej odwiązuje sznurki i odwija matę, sprawdzając uważnie, czy rodzina męża zmarłej właściwie przygotowała unii do podróży. Po wymianie krytycznych uwag, zgadza się w końcu pogrzebać laleczkę. Procesja Bi feurmi unii artystki po odbiór laleczki. Podczas przenoszenia nie wolno jej nikomu pokazywać. Jest ona umieszczona w tykwie, którą jedna z kobiet przywiązuje sobie na ple­ cach w taki sam sposób, w jaki nosi się dziecko. Unii wpływa na tempo marszu niosącej, przyspiesza, kiedy czuje zagrożenie, czasem nawet zmusza do biegu. Przy­ bywszy na miejsce kobiety składają laleczkę w jednej z chatek domostwa, w ukryciu przed ludźmi. Kiedy nosze są gotowe, jeden ze starszych rodu kła­ dzie na nich matę pogrzebową, przynosi laleczkę, kła­ dzie ją uważnie na macie i przyozdabia naszyjnikiem z muszelek. Następnie zawija matę i przymocowuje ją do noszy sznurkiem z perzu. Na przywiązaną do noszy matę kładzie cztery kawałki materiału w różnych kolo­ rach, pamiętając, aby biały kawałek znajdował się na wierzchu (kolor żałoby), po czym przywiązuje je mocno czterema strzępami materiału w tych samych kolorach. Gotowa do podróży unii zostaje złożona na środku zagrody. Następuje więc ostatnie pożegnanie. Starsi rodu oraz przyjaciółki zmarłej zabierają głos, nawiązu­ jąc dialog ze zmarłą reprezentowaną przez laleczkę. Wspominają chwile spędzone razem, życzą jej szczę­ śliwej podróży. Następnie składają obiatę z piwa oraz potrawy z prosa w czterech miejscach wokół noszy. Wszystkie te czynności rytualne są dokładnym po­ wtórzeniem gestów i rytów, które miały miejsce pod­ czas pochówku. Dwaj zięciowie zmarłej ostrożnie podnoszą nosze i umocowują je na swych głowach. Ważne jest, aby poduszeczki od spodu noszy dokładnie przylegały do głów. Niosący bowiem będą jedynie wykonawcami roz­ Pochówek odbywa się dokładnie w ten sam sposób, jak postępuje się z ciałem zmarłej. Oczywiście otwór grobowy jest dostosowany do wymiarów laleczki. Sama czynność grzebania nie powinna przebiegać na oczach zebranych. Kobiety tworzą więc parawan z płócien wo­ kół miniaturowego grobu, tak jak to miało miejsce podczas prawdziwego pochówku. Po trzech dniach kopczyk nad miejscem pogrzebania unii zostanie utwardzony, podobnie jak grób zmarłej został uformoWciny trzy dni po jej pogrzebie. Rytuał Bi kunni unii ma na celu wprowadzenie zmar­ łej kobiety do świata niewidzialnego, przenosząc ją w miejsce pochodzenia, tam gdzie przebywają jej przodkowie. Laleczka unii ma jak gdyby pozyskać d u ­ cha zmarłej. Obchodzi się więc z nią z wielką ostrożno­ ścią, aby duch się nie wymknął i nie stał się niebez­ pieczny dla żyjących. Podczas całego pochodu laleczka jest główną aktorką rytuału. T o ona wyznacza trasę, nadaje tempo marszu, wybiera miejsce swego ostatnie­ go spoczynku. Zmarła po raz ostatni nawiązuje kontakt z rodziną męża, z sąsiadami oraz z przyjaciółmi. Kon­ takt ten jest animowany ruchami tragarzy. Twierdzą oni, ze siła zmarłej jest tak wielka, ze pod­ dają się bezwolnie jej rozkazom. Zapytani, nie potrafią wytłumaczyć przyczyny. Użyczają oni duchowi zmarłej swych możliwości kinestetycznych. Stają się żywymi marionetkami, wprowadzanymi do akcji przez laleczkę, która jest zarazem przedmiotem otaz aktorem, mario­ netką oraz manipulatorem. 547 Rytuał ten przypomina tzw. przesłuchanie trupa, które ma miejsce u niektórych ludów A f r y k i przed po­ chówkiem, a którego celem jest znalezienie winnego �lacek )an Pawlik SVD • LALKA W OBRZĘDACH POGRZEBOWYCH — - • . •U' FOT T a u - w u w końcowej fazie obrzędów pogrzebowych (źródło: J. K o u b i , Le mdade, Je mort et son „double" vis/Me en pays w : J. G u i a r t (red.), Rituels funéraires d travers Je monde, Pans: Le Sycomore 1979, śmierci . Świadectwa trzymających ciało zmarłego podczas „przesłuchania" są zbieżne z wrażeniami traga­ rzy unii. Według nich to właśnie zmarły powoduje ich konkretne ruchy. Nawet analiza filmu wykonanego podczas „przesłuchania trupa" u Diola z Senegalu nie pozwoliła wyświetlić tego zjawiska. Stwierdzono jedy­ nie, że ruchy tragarzy są tak doskonale zharmonizowa­ ne, że niemożliwe wydaje się ich wyuczenie . 15 16 Gai Jatra - procesja świętych krów Gai Jatra jest jednym z najbardziej spektakularnych świąt w kotlinie Katmandu w Nepalu. Jest ono związa­ ne z tradycją i zwyczajami Newarów, którzy stanowią około połowy ludności w tym regionie . Tradycja ob­ chodzenia Święta Krów ma około 2000 lat i związana jest z wiarą w reinkarnację. Newarowie, zgodnie z tra­ dycją hinduistyczną, wierzą, że dusze zmarłych odra­ dzają się po śmierci w przeróżnych formach. Yama Raj, 17 Toradja, 168) Bóg Śmierci, decyduje, w jakiej postaci dusza odrodzi się na ziemi. Prowadzi on księgę, w której zapisane są narodziny każdego śmiertelnika, jego dobre i złe czyny, a także z góry określona data śmierci. Kiedy ktoś umrze, Yama Raj wysyła posłańca, aby sprawdził, czy uwolniona dusza wyruszyła w drogę do bram zaświa­ tów, które otwierane są tylko raz w roku, w pierwszy dzień miesiąca Bhadra (sierpień-wrzesień) . 1S Droga do zaświatów może być wyjątkowo trudna, prowadzi bowiem przez rzeki ognia. Aby dopomóc d u ­ szy zmarłego bliskiego w tej wędrówce, w tym właśnie dniu rodziny w żałobie modlą się, aby święta krowa prowadziła duszę zmarłego, zezwalając jej na przycze­ pienie się do ogona podczas podróży. Newarowie wie­ rzą, że święte krowy pomagają duszom zmarłych prze­ prawiać się przez rzeki i mogą otworzyć swymi rogami bramy zaświatów . 19 W dzień święta Gai Jatra każda rodzina, w której na­ stąpił zgon w poprzedzającym roku, śpieszy z pomocą 548 �Jacek Jan Pawlik W D • LALKA W OBRZĘDACH PCX iRZEBOWYCH duszy zmarłego bliskiego, organizując w jego intencji procesję świętych krów trasą wyznaczoną od niepa­ miętnych czasów. Niezbędnym elementem procesji są pięknie ozdobione żywe krowy. Aby procesji dodać splendoru, młodzi chłopcy przebierają się za krowy, na­ kładając na głowy maski z rogami i z tyłu przyczepiając ogon. Wiele rodzin stara się również poprzez uczynki miłosierdzia wpłynąć na święte krowy, aby dobrze wy­ pełniły swe zadanie. Choć charakterystyczne dla Gai Jatra jest oprowa­ dzanie krów, centralną figurą procesji jest tahamaca, substytut zmarłej osoby. Jest to wielka kukła zrobiona z czterech długich (ponad pięć metrów) tyczek świeże­ go bambusa, które tworzą stożkowatą konstrukcję. Pią­ ty, krótszy kawałek służy za ramiona. Na tę konstruk­ cję nakłada się ubranie, zgodnie z płcią zmarłego. D o z grubsza uformowanej głowy przyczepia się rogi zrobio­ ne z trawy, twarz zastępuje portret zmarłego, z tyłu gło­ wy przyczepia się dwa wachlatze. Powyżej głowy umieszcza się parasol, aby chronił zmarłego (i krowę, która ma mu otworzyć bramę do zaświatów) przed słońcem. Kukła ta jest konstruowana przed głównym wejściem domu żałoby. Gotowa tahamaca pozostaje z początku w pozycji leżącej, rodzina zmarłego okadza ją i kieruje do niej modły na znak czci i przywiązania. statszy syn wylewa zmarłemu na usta wodę, zaś zebrani krewni wzywają Boga Wisznu. Dodajmy, że pobożnym życzeniem każdego hinduisty jest umtzeć w Benares nad Gangesem lub innym miejscu pielgrzymkowym wysokiej rangi. Newarowie palą swoich zmarłych, po czym przez dwa tygodnie odbywają się ryty oczyszczenia i składane są ofiary. Krewni zmarłego, przede wszystkim zaś naj­ starszy syn, przestrzegają w t y m czasie zakazów żałoby. Uwieńczeniem obrzędów pogrzebowych jest święto Gai Jatra, podczas którego zostają uhonorowani wszyscy zmarli z danego roku. Procesjonalne przenoszenie k u ­ kły przedstawiającej zmarłego w towarzystwie krów oraz przebranych za nie ludzi wyraża pragnienie rodzi­ ny, aby wspomóc zmarłego w niebezpiecznej wędrówce do zaświatów. Poczucie więzi rodzinnych sprawia, że akt ten staje się obowiązkiem. Gai Jatra, obok wątku religijnego związanego z czcią zmarłych, zawiera w sobie również bogatą część ludyczną. Z poważnej procesji w godzinach porannych prze­ kształca się w radosny karnawał uliczny. W Katmandu tłum gromadzi się na centralnym placu, na którym od­ bywa się spektakl o chatakterze satyrycznym. Ośmiesza się instytucje polityczne, armię, obcokrajowców, zwy­ czaje, a czasem nawet samych bogów . Każdy może włączyć się do tej zabawy. Z tej okazji wielu uczestni­ Po dopełnieniu tych czynności rytualnych czterech ków przywdziewa kostiumy przebierańców. Gai Jatra mężczyzn stawia kukłę i rozpoczyna się procesja. Dwa długie sznurki pozwalają na manipulowanie tuhamaka jest ważnym wydarzeniem kulturalnym miejscowych społeczności i może trwać nawet tydzień. Sądząc jedpodczas procesji. Dwóch mężczyzn na zmianę lekko pociąga za jeden ze sznurków i kukła sprawia wrażenie, że żyje. Za nią kroczą synowie zmarłego ubrani na bia­ ło z płonącym kadzidłem w ręku. Przed nią grupa ludzi wykonuje taniec z pałkami Ghinta Ghinse. Kitka par mężczyzn (niektórzy z nich przebrani za kobiety) tań­ czy rytmicznie przy dźwięku bębna i cymbałów, uderza­ jąc pałkę Ghinta Ghinse partneta. Przy akompania­ mencie muzyki i tańca procesja przemieszcza się ulica­ mi miasta. 21 Zdarza się, że grupy ludzi wychodzące z poszczegól­ nych domów gromadzą się na jednym miejscu i wspól­ nie odbywają procesję. Po przejściu wytyczoną trasą każda z nich wraca z kukłą do domu swego zmarłego. Po krótkich inwokacjach modlitewnych togi, portret zmarłego oraz wachlarze wrzucane są do rzeki, nato­ miast ubrania i tyczki bambusa zachowane zostaną do innych celów . 20 Tuhamacd stanowi substytut zmarłego, o czym świadczy nie tylko portret umieszczony zamiast twarzy, ale również los, jaki ją spotyka. Jej istotne części - po­ dobizna zmarłego oraz rogi - zostają wrzucone do rze­ k i . Rzeka jest uważana za odpowiednik świętej rzeki Gangesu. Wyższe kasty Newarów przenoszą umierają­ cych na brzeg rzeki. Według ich ttadycji nie jest bo­ wiem dobrze umrzeć w domu. W momencie zgonu naj- 549 Dekoracja wystawy piekarni w Cuernavaca (S. Brandes, Iconography in Mexico's Day of the Dead. Origins and „Ethnohistory" 45/2: 1998, 203) Meaning, �Jacek Jan Pawlik SVD • LALKA W OBRZĘPACH POGRZEBOWYCH nak po ilości religijnych procesji z krowami, Gai Jatra oznacza dla większości Newarów przede wszystkim wy­ pełnienie obowiązku wobec dusz bliskich zmarłych w ostatnim roku. Tau-tau - podwojenie obecności zmarłego Toradja z południowego Sulawesi (Indonezja) nie grze­ bią ani nie palą swych zmarłych. Ciało, starannie umy­ te i przywdziane, pozostawia się w pozycji siedzącej, oparte o mur i przywiązane do żerdzi, aby się nie zsunę­ ło. Po dwóch dniach owija się je paskami uplecionymi z włókien ananasa i składa na platformie wewnątrz do­ mu na okres dłuższy n i i jeden rok. Podczas tego czasu zmarły uważany jest za chorego, społecznie nie przyj­ muje się do wiadomości faktu śmierci. Po upływie tego okresu rozpoczyna się pierwsza faza obrzędów pogrzebowych, trwająca od czterech do sied­ miu d n i (rozstanie według schematu van Gennepa). Ciało przenosi się do specjalnie wybudowanego domu, owija się kawałkami materiału tak, że w efekcie tworzy długi kształtny cylinder oraz składa się je do trumny wydrążonej w pniu drzewa. Te pierwsze uroczystości pogrzebowe charakteryzują się licznymi ofiarami z ba­ wołów i świń. Równocześnie rozpoczyna się okres zaka­ zów pokarmowych dla żałobników. Zmarły pozostanie w wyżej wspomnianym domu przez cały rok, okres, który odpowiada drugiej fazie obrzędów według sche­ matu van Gennepa. Po tym okresie przenosi się ciało zmarłego w uroczysty sposób do grobowca, żałobnicy zaś zostaną uwolnieni od zakazów . 22 W pierwszym etapie obrzędów wykonuje się prowizo­ ryczną podobiznę zmarłego. Zrobiona jest ona z tyczek bambusa. Bambusowy szkielet owijany jest licznymi ka­ wałkami materiału, po czym ubietany w szaty należące do zmarłego- Głowa zrobiona jest z kawałków białego i czerwonego materiału. Gotowa kukła wkopywana jest do ziemi w pobliżu domu, gdzie złożone są zwłoki. Ptzyozdabia się ją naszyjnikami w przypadku kobiety, przy­ czepia szablę do pasa w przypadku mężczyzny. Następu­ je symboliczne ożywienie podobizny przez ofiarę z kogu­ ta, któtego krwią kukła zostaje pomazana. Wokół mej gromadzą się kobiety, które lamentują, recytują rodowe genealogie i wzywają na pomoc przodków. Po zakończe­ niu tej ceremonii kukła jest rozbierana. Głowę jej skła­ da się na spichlerzu, aby w ten sposób zmarły mógł spo­ tęgować urodzaj , po czym przenosi się ciało zmarłego do specjalnie wybudowanego domu. 23 Przed rozpoczęciem końcowego etapu ceremonii po­ grzebowych wykonuje sie inną lalkę, zwaną tau-tau. W pobliżu domu żałoby zaproszony artysta rzeźbi naj­ pierw głowę w kawałku drzewa. Podczas tej czynności towarzyszy mu jeden z krewnych zmarłego, aby dopil­ nować, by podobieństwo figury ze zmarłym było jak największe. Oddzielnie rzeźbi o n tors, uda, ramiona, ręce i nogi. Zanim przystąpi do zmontowania wyrzeź­ bionych elementów, rodzina zmarłego składa ofiarę ze świni. Kiedy lalka jest gotowa, następuje złożenie da­ rów: upieczone mięso świni, ryż, betel oraz palma are­ ka. Towarzyszy temu długa inwokacja modlitewna. Tau-tau jest martwa i milcząca jak zmarły, ale to wła­ śnie ona stanowi cień (jeden z komponentów osoby ludzkiej) zmarłego, który za życia jest niewidzialny. Następnego dnia artysta przystępuje do ubierania manekina. Nakłada na niego kilka warstw materiału, a na koniec zaś ubranie, które zmarły nosił za życia, aby uwydatnić podobieństwo ze zmarłym. Następnie doda­ je ozdoby: naszyjniki, bransoletki, kolczyki, turban na głowę oraz mieszek na betel. Przystrojona tau-tau otrzymuje następną ofiarę ze świni, której towarzyszą liczne inwokacje. T e n gest rytualny wyraża przekona­ nie, że dokonano wszelkich starań, aby lalka właściwie przedstawiała zmarłego. Jest to również akt jej ożywie­ nia i zaproszenia do uczestnictwa w ceremonii w cha­ rakterze gościa honorowego. Rozpoczyna się główna część ceremonii. Podczas gdy ciało zmarłego owinięte po raz ostatni w nowy całun pozostaje w domu, lalkę, która stanowi jego podwoje­ nie, przenosi się procesjonalnie na pole ofiarnicze, któ­ rego obrzeże stanowią megality przodków, łącznie z megalitem zmarłego, którego obrzędy pogrzebowe są w toku. Procesja zatrzymuje się na krańcu pola i wtedy kobiety w żałobie zbliżają się do tau-tau, by ją opłaki­ wać. Jednak płacz nie trwa długo, ponieważ ludzie zgromadzili się tam dla rozrywki. Następuje parada i walka bawołów, które w dalszej części uroczystości pogrzebowych zostaną złożone w ofierze. Po zakończe­ niu widowiska odnosi się tau-tau w procesji do domu, w którym spoczywa ciało zmarłego. Po kilku dniach powróci ona na pole ofiarnicze, tym razem towarzysząc ciału zmarłego. T u odbędzie się klu­ czowy rytuał tego etapu obtzędów. Ciało zmarłego kła­ dzie się na platformę, a obok niego ustawia się lalkę. Zmarły i jego widzialny „cień" przewodniczą ceremo­ niom, polegającym głównie na ofiarach z bawołów i ze świń. Mięso ofiarnicze składa się zarówno obok zmar­ łego, jak i u stóp tau-tau. N a koniec ciało zmarłego przenosi się do grobowca wydrążonego w skale, przed którym stawia się lalkę. Podczas obrzędów pogrzebowych lalka towarzyszy ciału zmarłego. Toradja wierzą, że zmaterializowany przez lalkę cień zmarłego może ułatwić przyjęcie duszy do świata przodków. Forma lalki ewoluuje w czasie ob­ rzędów pogrzebowych. W pierwszym etapie ma ona charakter prowizoryczny, co przypomina stan przej­ ściowy nieboszczyka. W drugim etapie ma ona formę bardziej trwałą. Ale na tym nie koniec. Po wielu latach czczony zmarły wejdzie do panteonu bóstw rodowych. 550 �Jacek Jan Pawlik SVD • LALKA W OBRZĘDACH POGRZEBOWYCH Z tej okazji zostanie zorganizowane wielkie święto, podczas którego lalkę stojącą u wejścia do grobowca poddaje się czynnościom rytualnym. Zmienia się jej ubranie, przyozdabia na nowo oraz składa się jej ofiary. Jej status uległ zmianie: nie przedstawia już zmarłego, ale ubóstwionego przodka. U Toradja lalka przedstawiająca zmarłego, czy to prowizoryczna, czy trwała, jest czymś więcej niż przed­ miotem rytualnym związanym ze śmiercią członka wielkiego rodu. Jest ona samym zmarłym, jego widzial­ ną repliką. A więc, podobnie jak zmarły, jest ona przedmiotem kultu: ozdabiana, otaczana troską, opła­ kiwana i uroczyście transportowana. Sławi się ją oraz prosi, aby zachowała żyjących w zdrowiu, spotęgowała urodzaj oraz pomogła się wzbogacić . Chociaż ciało aż do końca obrzędów pogrzebowych jest blisko żyjących, nie jest ono widoczne pod licznymi watstwami mate­ riału i włókien. T o lalka przypominająca wyglądem zmarłego podtrzymuje o nim żywe wspomnienie, po­ zwala zapomnieć o tanatomorfozie i wzmacnia nadzie­ ję na nieśmiertelność. 24 Dia de muertos - Święto w Meksyku Zmarłych W Meksyku Święto Zmarłych, obchodzone 1 i 2 listo­ pada, jest nie tylko świętem religijnym ku czci zmar­ łych, ale również ludowym festynem o charakterze l u dycznym. Z końcem października zjeżdżają się tu liczni turyści, aby zobaczyć i przeżyć coś wyjątkowego, rodzaj karnawału, który swą radosną atmosferą i bogactwem artefaktów przesłania powagę święta. N a tę okazję Meksykanie pieką chleby w kształcie kości, wyrabiają z cukru przeróżne łakocie w formie przypominającej motyw śmierci. Stragany przepełnione są rzędami cza­ szek z cukru o złocistym uśmiechu i oczach z folii alu­ miniowej, szkieletów oraz kasetek z cukru, w których czasem zobaczyć można postacie ubrane w poncho z butelką rumu w ręku. Popularne są kasetki, które mają w wieczku małe plastikowe okienko, przez które można zobaczyć cukrowego trupa. Kiedy zaś pociągnie się za sznurek, wieczko podnosi się i leżąca postać nie­ boszczyka z cukru siada, jak gdyby nagle ożyła. Sprze­ daje się również przeróżne zabawki o tematyce śmierci zrobione z materiału, drzewa, gliny, a nawet gumy. Szczególnie intetesujące są plastikowe lalki w formie szkieletów o ruchomych kościach, ubrane lub nagie, trzymające w ręku fajkę, instrument muzyczny lub i n ­ ny przedmiot, który pozwoliłby rozpoznać osobę, którą przedstawia . 25 Z okazji Święta Zmarłych Meksykanie myją i przy­ ozdabiają groby kwiatami i świecami. Obowiązkowe jest czuwanie przy grobach krewnych. Wierzy się, że dusze zmarłych podczas tego święta bacznie obserwują 551 żyjących. C i , którzy zaniedbują groby swych bliskich, mogą zostać ukarani już t u , na ziemi, albo też po śmier­ ci. Najważniejszym elementem Święta Zmarłych jest ofrenda, czyli ofiara w intencji zmarłych, składająca się z chlebów, słodyczy, pomarańczy, bananów, dyni, lo­ kalnych potraw i drobiu. Ofiara ta składana jest na grobach krewnych oraz na odświętnie ozdobionym oł­ tarzyku domowym, który przygotowuje się specjalnie na tę okazję. Pożywienie na grobach i ołtarzykach ma charakter rytualny. N i k t nie może go ruszyć. Wierzy się, że zmar­ ły z przyjemnością odwiedza swój dom i cieszy się, gdy znajdzie do jedzenia to, co lubił. Przy składaniu ofiar na ołtarzyku rodzina bierze pod uwagę gust zmarłego. Nie­ stety, gość ten jest duchem, może tylko zachwycać się zapachem ofrenda i musi mu to wystarczyć. Meksykański zwyczaj zjadania gtów z cukru uważa­ no za pozostałość kanibalizmu praktykowanego przez Azteków. Najnowsze badania zwracają uwagę na fakt, że podobne wyroby cukiernicze znane były w starej Hiszpanii. Dlatego też, przyjmując hipotezę kanibali­ zmu, nie wolno zapominać o wpływie kultury hiszpań­ skiej okresu kolonializmu. Niemniej, fakt zjadania człekokształtnych słodyczy to pewnego rodzaju „komu­ nia" ze zmarłym, a jednocześnie oswajanie się z rzeczy­ wistością śmierci . 26 Podkreślić należy artystyczny i widowiskowy charakter tych materialnych wyobrażeń związanych ze śmiercią. Jest to sztuka efemeryczna. Chleb zmarłych, cukrowe czaszki i ttumny, malowidła czaszek i szkieletów w oknach wystawowych, wszystko to przeznaczone jest do natychmiastowej konsumpcji. Zrobione z nietrwałego materiału, przedmioty te służą do świętowania chwili. Jest to również sztuka sezonowa. Wyroby artystycz­ ne są ściśle związane ze świętowaniem Dnia Zmarłych. Nie mają one nic wspólnego ani z pogrzebem, ani z de­ koracją grobów rodzinnych. Jeśli sprzedawane są one w innym okresie roku, to wyłącznie dla turystów. Czaszki, szkielety, kasetki i inne wyroby o motywie śmierci wywołują bardziej śmiech niż smutek, radość niż ból. Mają one chatakter świecki. Ikonografia ta nie ma w rzeczywistości znaczenia sakralnego ani dla pro­ ducentów, ani dla kupujących. Choć czasem cukrowe kasetki z małymi truposzami w środku udekorowane są kolorowym lukrowym krzyżem, ttudno znaleźć jakikol­ wiek inny znak religijny w ikonografii tego święta. Czaszki i szkielety z cukru lub z ciasta są do jedzenia. Papierowe, słomiane lub gliniane zabawki szybko ule­ gają zniszczeniu. Nie nadaje się tym przedmiotom w za­ sadzie żadnego sakralnego znaczenia, choć sćj one ści* śle związane z obchodzeniem święta religijnego. Wyroby te mają charakter komercyjny. Wykonywa­ ne są przez zdolnych artystów i sprzedawane w czasie poprzedzającym święto na wszystkich targach Meksy- �JacekJa,\ Pawlik S I D • LALKA W OBRZĘDACH POGRZEBOWYCH ku. Przy tej okazji motyw śmierci służy do celów rekla­ mowych. Właściciele sklepów dekorują wystawy malo­ widłami czaszek i szkieletów, aby przyciągnąć klientów. Sztuka Święta Zmarłych przeznaczona jest dla ludzi żyjących, a nie dla zmarłych. Prawdą jest, że podobne przedmioty dekorują czasem groby i domowe ołtarze, ale wyłącznie w dniu Święta Zmarłych. Wyroby arty­ styczne związane z Dniem Zmarłych wymieniane są między żyjącymi. Mogą też być wykorzystane jako saty­ ra polityczna i społeczna. Zabawki i słodycze przezna­ czone są często do zabawy. Większość przedmiotów jest pomyślana w ten sposób, aby można było nimi ma­ nipulować. Szkielety o ruchomych kościach, otwierają­ ce się za pociągnięciem sznurka szkatułki itp. - wyroby te służą bez wątpienia do zabawy. Są one małe, lekkie i łatwe do przenoszenia. Można je trzymać w ręce, pod­ nosić, poruszać. Nawet ołtarze są zrobione z małych segmentów, które mogą być zmontowane i zdemonto­ wane przez jedną osobę . 27 Święto Zmarłych w Meksyku mobilizuje całą lud­ ność miejską. Choć okazją do świętowania jest wspo­ mnienie zmarłych oraz ofrenda składana w ramach każ­ dej z rodzin, charakter ludowy tego święta jest aż nad­ to widoczny. Elementy satyry politycznej i społecznej, które sztuka związana z t y m świętem wplata w wątek religijny, czynią go porównywalnym do karnawału. Podkreślić należy, że lalka jako kategoria teatralna jest podczas tego święta dostępna dla wszystkich. Każdy może stać się aktorem i manipulatorem. Wystarczy za­ kupić odpowiedni przedmiot. Sceną może być dom lub ulica, a nawet cmentarz (spotęgowanie motywów ob­ cowania ze śmiercią). Manipulujący w miejscu „ostat­ niego spoczynku" plastikowym szkieletem, posilając się przy tym cukrową czaszką, obcuje z rzeczywistością śmierci w tak intensywny sposób, że koniec końców świadomość śmierci przeradza się w egzaltację życia, co daje okazję do wyrażenia radości. bieństwu sprzyjają ozdoby, narzędzia i inne atrybuty przywieszane do pasa lub wkładane do ręki lalki. T w o ­ rzenie lalek jest zadaniem poważnym. Poszczególne kultury uciekają się do artystów wyspecjalizowanych w podobnych formach sztuki. Po drugie, nie wystatczy, aby lalka wyglądała jak ży­ wa. Często jest ona manipulowana, poruszana, co spra­ wia wrażenie, że żyje. W pochodzie Bi Jcunni unii nikt z obecnych nie myśli o ruchach tragarzy, ale stara się śledzić i naśladować unii nadającą tempo. Poruszanie kukły z pomocą sznurka podczas procesji u Newarów czy zabawa szkieletami lub kasetkami z nieboszczykiem w Meksyku świadczą o pragnieniu przezwyciężenia bez­ ruchu, jakim charakteryzuje się człowiek zmarły. Tej samej sprawie służyły praktyki animowania zwłok czy to w Europie, czy w Afryce, kiedy to podczas czuwania żałobnego brano truchło do tańca . 28 Po trzecie, lalka to nie tylko przypomnienie zmarłe­ go, podwojenie jego ciała w sposób artystyczny i trwa­ ły. Często utożsamia się ją ze zmarłym, uważa się, ze jest siedliskiem (przybytkiem) jego ducha. Duch (lub inny niewidzialny komponent osoby) uwolniony przez śmierć przechodzi na okres ceremonii do trwałego sub­ stytutu ciała, który stanowi lalka. Jest to błąkający się duch zmarłego u Luiseńo, który przez spalenie lalki zo­ staje definitywnie wyekspediowany do nieba, jest to duch zmarłej kobiety u Bassarów, który pogrzebany pod postacią unii powraca na łono przodków własnej rodziny, jest to dusza zmarłego, której wędrówka do za­ światów zależy od przychylności świętej krowy, jest to cień zmarłego, który za życia niewidzialny, staje się w i ­ dzialny w postaci lalki i w kontrolowany sposób może być złożony wspólnie z ciałem w grobowcu. Zakończenie Analizowane przykłady przedstawiają rolę lalki w ob­ rzędach pogrzebowych w różnych kontekstach kultu­ rowych. Na ich podstawie można wyróżnić pewne wspólne cechy. Po pierwsze, zastosowanie lalki jako trwałego substytutu ciała zmarłego pozwala w pewien umowny sposób zanegować postępującą tanatomorfozę. Przypomnijmy, że lalka w większości przypadków gra istotną rolę w końcowej fazie obrzędów, kiedy to wspomina się zmarłego i podkreśla wiarę w nieśmier­ telność. Wytwórcy lalek starają się więc o to, aby upodobnić swe dzieło do zmarłego czy to poprzez rysy twarzy (Toradja), ubranie zmarłego (Luiseńo), jego portret (Newar), czy po prostu kaligrafując lukrem je­ go imię na cukrowych czaszkach w Meksyku. Podo­ 552 Uroczystości zakończenia żałoby, ostatnia faza ob­ rzędów pogrzebowych, to właściwa chwila dla pojawie­ nia się lalek w centrum rytuału. Żal po śmierci bliskiej osoby został już po części ukojony, dlatego wkraczają­ ca na scenę lalka ożywia wspomnienie o zmarłym. T o właśnie ona staje się główną figurą dramatyczną pod­ czas „wtórnego pogrzebu". Jednak tragizm dramatu śmierci, powtórzony za pomocą rytuału podczas ostat­ niej fazy obrzędów pogrzebowych, nie jest ostatecznym celem uroczystości. Odgrywając śmierć i pogrzeb po raz drugi, dana kultura pragnie przezwyciężyć pełną grozy świadomość śmierci i podkreślić wartość życia. Prawie zawsze na koniec obrzędów pogrzebowych dominuje nastrój radosny. Śmierć została ujarzmiona, rytuał do­ pełniony, zmarły odnalazł swoje miejsce na tamtym świecie. Nie stanowi więc już zagrożenia dla żyjących. Żałobnicy zostają uwolnieni z zakazów, które ich do­ tychczas obowiązywały, i zostaje przywrócona równoW c i ę c i społeczna. Ta ostatnia faza obrzędów ma charakter wspólnoto­ wy. Gromadzi ona całą miejscową społeczność, nie tyl- �Jacek Jan PawUk SVD • LALKA W OBRZĘD At H r o t .RZEBOWYCH ko krewnych, przyjaciół i znajomych. Wiele w niej ele­ mentów gry i zabawy. W a l k i bawołów, tańce, śpiewy, procesje, pochody odbywające się miejscach publicz­ nych, puszczając jak gdyby w niepamięć istnienie do­ mu żałoby, nadają uroczystości charakter ludowego fe­ stynu. Inwersja: mężczyźni przebrani za kobiety (Newar), satyra polityczna i społeczna (Meksyk), cechy charakterystyczne dla karnawału, mają ścisły związek z myślą o śmierci, w obliczu której wszyscy są równi' . kontekście zrozumiale jest, że tradycyjne obrzędy pogrzebowe Luiseńo były piętnowane przez misjonarzy, którzy posądzali i c h 0 kanibalizm. Jest to prymitywny instrument muzyczny z grupy w o l n y c h aerofonów. Deszczulka, płaski kamień łub muszla przyczepione są do sznurka. Wprowadzony w r u c h wirowy wydaje przeciągły n i ­ sk! dźwięk, warkot. ( A n g . bull-roarer, ft. rhombe, n i e m . Schwirrhok). Szczegółowy opis tego rytu znajduje się w J. J. Pawlik, Experien¬ ce sociale de la mort, Fribourg, Editions Universitaires 1990, 9 Lalka to nie jedyna forma artystyczna, jaką spotyka­ my podczas obrzędów pogrzebowych. Wspomnijmy je­ dynie o maskach, które w harmonijny sposób łączą sztukę materialną i ruch, lalkę i taniec. Sam ich wyrób zarezerwowany jest dla osób wtajemniczonych. Każda z części maski ma określone znaczenie sakralne. Ma­ skom składa się ofiary, bowiem uważa się, że są one sie­ dliskiem duchów. Przede wszystkim zaś ich wejście na scenę publiczną, ruch zgodnie z tańcem ich nosicieli, ich nietypowe odgłosy sprawiają, że maski efektywniej niż lalki czy marionetki stwarzają iluzję dramatyczną związaną z tematyką śmierci. s. 114-125. Por. również tenże. Performance of Life after Death. The unii, object-actor of the funeral ceremony, w : Umma Informa­ tions Spécial.: LAfrique noire en marionnettes, Charleville- -Mézières 1988, s. 16-24 Pot. M . Bloch, Placing the Dead. Tombs. Ancestral (unship Organisation in Madagascar, Villages, and L o n d o n , Seminar Press 1971 11 Liczba cztery powtarza się, jeśli chodzi o ryty przeznaczone dla i- Czasem jeden z niosących, biorąc nosze na głowę, stwierdza, że kobiety. O d p o w i e d n i k i e m męskim jest liczba m y . Innemu nic nie czuje. Ustępuje więc miejsca mężczyźnie. N a przykład u Konkombów. Por. D . T a i t , The Konkomba of Northern Ghana, L o n d o n , O x f o r d University Ptess 1961, s. 239 Prof. L o u i s - V i n c e n t Thomas. Komunikacja własna. W całym N e p a l u żyje blisko pól miliona Newarów, większość z nich to wyznawcy hinduizmu. Jeśli ktoś umrze właśnie tego dnia, przechodzi bezpośrednio do świata zmarłych. Przypisy 1 ' ' A Jeśli c h ó d : , o teatr klasyczny por. Ridgeway W . , The Dramas Por. Mary M . A n d e r s o n , The and Dramatic Dances of Ntm-European Referen­ D . M e h r a , Rupa 1975, s. 99 Races in Special Szczegółowy opis procesji zob. m . i n . S.ddhi B. Ranjitkat, Gaija- of Greek Comedy, tra: Festival with a Difference, N e w York, Benjamin Blom 1964 (wyd. 7 plement, 1994.08.19, s. 1 Tanatopraktyką określa się wszelkie współcześnie stosowane Tradycja spektakli satyrycznych łączona jesr z królem Pratap t e c h n i k i konserwacji i wystawiania zwłok, rozwinięte na szero­ Maila ( X V I I I w i e k ) , który wyznaczył nagrodę dla tego, k t o roz­ ką skalę szczególnie w Stanach Zjednoczonych. śmieszy jego żonę, która nie mogła wyzwolić się z żalu po stra­ Należy jednak wyraźnie rozróżnić lalkę jako przedmiot animo­ cie syna. Por. H e m a n t Kumar Jha, Gai Jatra, or the Procession of wany podczas obrzędów pogrzebowych od podobizn zmarłego, Cows, takich jak fotografia czy popiersie. W wyobrażeniach religij­ Szczegółowe studium obrzędów pogrzebowych Toradja prze­ prowadziła Jeannine K o u b i . Tor. Rambu Solo „la fumée de­ tylko odbiciem czy podobizną. scend". Le culte des morts chez les Toradja du Sud, Paris, Editions A. van Gennep, Les rites de passage, Paris, Editions A . & J. Pi- du CNRS card 1981 (wyd. pierwsze 1909). Szczegółowo o „wtórnym po­ Totadja stosują kilka rodzajów przedstawień zmarłego w zależ­ grzebie" porównaj wyśmienity tekst Roberta Hertza Contribu­ ności o d jego rangi społecznej oraz od tradycji regionalnych. collective de la mort z 1907 Paris, Presses 1982 Por. Jeannine K o u b i , Le nudade, le mon et son „double" visible en Pays toradja, Sulawesi (Indonésie), w : „Objets et M o n d e " Universitaires de France 1970, s. 1-83 19.1979. N.S. Les hommes et la mon. Rituels funéraires Skrajnym przypadkiem jest spożywanie ciała (kanibalizm) oraz le monde, s. 160-170 à travers mumifikacja. Por. np. Ursula Thiemer-Sachse, Totenfest m Milpa Alla, M e x i - Liczba niewidzialnych komponentów osoby różni się w zależno­ co. Kleine Beitrage aus dem staatlichen Museum fur ści od k u l t u r y . D o najważniejszych z n i c h należy d u c h i dusza. Dresden 16. 1997, s. 34-41 Völkerkunde, W literaturze tematu używane jest zwykle określenie „image". Por. Stanley Brandes, Sugar, Colonialism, Chodzi t u jednak 0 zrobione : sitowia kukły. Opis ceremonii na Origins of Mexico's Day of the Dead, ..Comparative Studies i n podstawie: W i l l i a m D . Strong, Aboriginal Society in Society and H i s t o r y " 39/2, 1997, s. 270-299 Berkeley, Southern and Death. On the Universiry o f California Press 1929, Por. tenże, Iconography in Mexico's Day of the Dead. Origins and s. 299-309 oraz Constance G . Dubois, The Religion of the Lwse- Meaning, no Indians of Southern California, Berkeley. University of Cali­ „Ethnohistory" 45/2. 1998, s. 181-218 Por. liana Harlow, Crating Situations. Practical Jokes and the Re­ fornia 1908 (..Publications i n A m e r i c a n Archeology and Eth­ vival of the Dead in Irish Tradition, „Journal of A m e r i c a n Folk­ nology", 8,3, s. 69-186). lore" 110 (436), 1997, s. 140-168 oraz André Raponda-Walker Ostatnie świadectwa dotyczące tradycyjnych obrzędów pogrze­ 1 Roger Sillans, Rites et croyances des peuples du Gabon, bowych Luiseńo pochodzą z początku lat czterdziestych. Por. Présence Africane 1983, s. 111-121 Raymond C. W h i t e , Two Surtwing Luiseńo Indian ' „The Rising N e p a l " , M o n d a y , 1994.08.22, s. 4 nych jest ona materialną podporą ducha osoby zmarłej, a nie California, » „The Rising N e p a l " , Friday Sup¬ pierwsze 1915). r o k u , w : R. Hertz, Sociologie religieuse et folklme, " Calcutta, of Nepal, ce to the Origin of Greek Tragedy with an Appendix on the Origin tion à une étude sur la représentation 1 Festivals Ceremonies, Por. Âsa Boholm, Masked Performances in the Carnival of Veni­ Boholm „American A n t h r o p o l o g i s t " 55, 1953, s. 578 ce, w. G o r a n A i j m e r i Âsa W innej wersji najmowany był do tego specjalny człowiek zwa­ ments. Possible Worlds in Dramatic ny „zjadaczem". Por. W i l l i a m D . Strong, j w . s. 300-301. W tym 1ASSA 1994, s. 64-88 553 Paris, (red.), /mages and Performance, Enact­ Gothenburg, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0335604c1ebb33288e75b58c912e4f10.pdf d82e4961e738df2409f9259fcd6580bf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3093 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2897 Title A name given to the resource Autorzy numeru / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.554-559 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text AUTORZY NUMERU Autorzy numeru (ostra satyra na M . Tatcher; napisana z T o n y m Howardem, Theatre Royal, Stratford East, 1980); The Genius (Royal Court Theater [dalej R C T ] , 1983); Bloody Poetry (Heymarket Theatre, Leicester, 1984); Prat'da; A Fleet Streat Comedy (napisane z Davidem Hare, National Theatre, Londyn 1985); Greenland (RCT, Londyn 1988); H . I . D . (Hess is Dead), (Almeida Theatre, L o n ­ dyn 1989); W a n Nights (wraz z Tariqiem A l i m , R C T , Londyn W a r r e n D . A n d e r s o n - profesor State University o f Massachu­ 1989); Moscow Gold (wraz z Tariqiem A l i m , Barbican Theatre, setts, Amherst- Studiował literaturę klasyczną na Uniwersyte­ Londyn 1989); Berlin Bertie (RCT, Londyn 1992). Polskie tłu­ cie w Haverford (dyplom w 1942 r.) i w Oksfordzie (dyplom maczenie Gra w Churchilla, tłum. J. Anders, „Dialog" I V , 1981. H o n o u r School o f Literae Humaniores w 1949 r . ) . W 1947 r. G i o v a n n i C e r r i - ur. w 1940 r. w Rzymie, profesor zwyczajny lite­ zdobył tytuł d o k t o r a na Uniwersytecie Harvarda, gdzie też w 1954 r. obronił pracę habilitacyjną. Wykłada! m . i n . grekę ratury greckiej na Wydziale Literatury i Filozofii Instituto U n i ­ i łacinę w College of Wooster (1950-67) i na Uniwersytecie versitario Orientale w Neapolu. D o tematów, na których k o n ­ Stanowym M i c h i g a n w A n n A r b o r . W latach 1967-1970 byl centrował się w dotychczasowej pracy badawczej należą: zwią­ profesorem komparatysryki literackiej na Uniwersytecie Stano­ zek między oralnością a pismem w kompozycji i rozprzestrzenia­ w y m Iowa. O d r. 1970 związany z Uniwersytetem Stanowym niu tekstów poetyckich w epoce archaicznej i klasycznej; epos Massachusetts w Amherst (od 1980 r. jest profesorem emery­ homerycki; słownictwo polityczne w liryce i tragedii; teorie an­ t o w a n y m ) . Prowadził wykłady, m . i n . na uniwersytetach w Rzy­ tyczne na temat natury i celów opowiadania historycznego mie, Londynie, Oksfordzie, Palermo i A t e n a c h . Główne zain­ i biograficznego; mechanizmy narracyjno-ekspresywne, za po­ teresowania to literatura i muzyka starożytnej Grecji, literatu­ mocą których m i t jest ustawicznie aktualizowany jako paradyg­ ra wiktoriańska (zwłaszcza twórczość M . A r n o l d a i G . Manleya mat sytuacji indywidualnych i społecznych; rytuały, ideologia Hopkinsa) oraz kompararvstyka literacka. Byl założycielem i kultura dionizyjska; technika dramaturgiczna tragedii attyc- i w latach 1978-1981 dyrektorem Translation Center przy U n i ­ kiej V w . p.n.e.; myśl platońska ze szczególnym uzwględnie- wersytecie Massachusetts o r a : założycielem i wspóldyrektorem niem teorii k o m u n i k a c j i i poetyki; filozofia i poezja Ksenofane- (1980-1981) Five-College Seminar o n Literary Translation. sa z K o l o f o n u i Parmenidesa z Elei. Najważniejsze publikacje: Aeschylus, Prometheus Bound, trans­ lated w i t h an i n t r o d u c t i o n and notes and the Classical Tradition Inicjator, koordynator i redaktor prac zbiorowych, organi­ 1963' Matthew Arnold 1971; Ethos and Education zator międzynarodowych konferencji naukowych. W wydaw­ in Greek Music Cambridge 1966; Music and Musicians m Ancient nictwie A r g o (Lecce) kieruje serią„II vello d o r o " , w której p u ­ Gre­ blikowane są teksty greckie i łacińskie oraz studia o świecie an¬ A u t o r 72 haseł o antycznej muzyce greckiej w The tycznym. Członek K o m i t e t u Naukowego periodyku „Ouademi New Grove Dictionary of Music and Musicians oraz licznych ar­ U r b i n a t i d i C u l t u r a Classica" (od 1995 r ) . Członek K o m i t e t u ece 1995 tykułów i recenzji publikowanych w prasie specjalistycznej. Wydawniczego periodyku ..Mediterráneo A n t i c o : Economie Societa C u l t u r e " . Ostatnio zosta! mianowany redaktorem na­ czelnym periodyku „Annali dell'Instituto Univetsitario O r i e n ­ K r y s t y n a B a r t o l - filolog klasyczny, hellenista, profesor U n i w e r ­ sytetu i m . A d a m a Mickiewicza w Poznaniu; interesuje się po­ tale" (Sezione ezją grecką różnych okresów, zwłaszcza jej aspektami wyko¬ dakcyjnym pracował o d m o m e n t u jego założenia (1979). Studies in Ancient tyczno- di Escfiilo. Saggio di semántica, Iambus. Literary Sources (1993), książki: Studia teore­ i historyczno-literackie nad dialogiem w którego Komitecie Re­ Najważniejsze publikacje: I I Ünguaggio politico nel Prometeo nawczymi; autorka licznych prac teoretycznych i interpretacyj­ n y c h z tej dziedziny, m . i n . monografii Greek Elegy and filologico-letteraria), tragedia greca. Studi sull'Antigone Roma 1975; Legisíarione orale e di Sofocle e sulk Supplia di Eu­ ripide, N a p o l i 1979; Storia e biografia nel pensiero antico, Roma¬ pseudo-Plutarcha „O muzyce" (1995) oraz pierwszego catościowego przekładu na -Bari 1983 (wspólnie z B. G e n t i l i m ) ; Platone sociólogo delia ca- język polski dialogu pseudo-Plutarcha O muzyce (1992). Jej au­ municazione, M i l a n o 1991, wydanie rozszerzone i uaktualnione: torstwa jest też t o m I (Jakub i elegia) dwutomowej publikacji L i ­ Lecce 1996; Parmenule di Elea, Poema sulla natura, Introduzío- ryka grecka. Wybór tekstów i komentarz pod red. lerzego Danie- ne, testo, traduzione e note di G . Cerri, M i l a n o 1999. Jest takze autorem literackiego przekładu i wstępu do Iliady. Omem, Ilia­ lewicza (t. I I Melika w opr. J. D . ) . de, M i l a n o 1986. Przekład ten został wyróżniony pierwszą na­ Obecnie pracuje nad k o m e n t o w a n y m przekładem wybra­ nych pism Filodemosa oraz Mędrców przy uczcie grodą X X V I edycji konkursu „Citta d i Monselice". Atenajosa. Uczestniczy jako współautor w przygotowaniu akademickiego A r k a d i u s z C h o l e w a - mieszkaniec Gardzienic. Studiował ogrod­ podręcznika historii literatury greckiej. n i c t w o . Pracuje w O P T „Gardzienice". Zajmuje się regionali­ zmem i fotografią. Zbigniew B e n e d y k t o w i c z - antropolog kultury, redaktor naczel­ ny miesięcznika „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa". Członek redakcji „Kwartalnika Filmowego". Kierownik Pracowni A n ­ Dariusz Czaja - etnolog, studia UJ. Napisał pracę doktorską tropologii K u l t u r y , F i l m u i Sztuki Audiowizualnej w Instytucie o symbolu w filmie. Pracuje w Instytucie Etnologii UJ i w re­ Sztuki Polskiej A k a d e m i i N a u k . A u t o r prac z zakresu wyobraź­ dakcji „Kontekstów". Redaktor książki Mitologie n i symbolicznej i antropologii wspótczesnej. Współautor książ­ (1994) i Metamorfozy ciała (1999). popularne k i [z Danutą Benedyktowicz] Dom w tradycji ludowej (1993). A u t o r pracy Portrety obcych (2000). J e r r y D a n i e l e w i c z - profesor zwyczajny, wiceprzewodniczący K o ­ m i t e t u N a u k o Kulturze Antycznej P A N . jest kierownikiem H o w a r d B r e n t o n - czołowy dramaturg angielski, poeta, pisarz; dy­ Zakładu Hellenistyki w Instytucie Filologii Klasycznej U n i w e r ­ rektor Royal Shakespeare Company. Napisał wiele ważnych sytetu i m . A d a m a Mickiewicza w Poznaniu. Zajmuje się głów­ (The Roundhouse, L o n ­ nie poezją antyczną, zwłaszcza gtecką. Tej ostatniej dotyczy dyn, 1977); Sore Throats (The Warehouse, London 1979); The szereg jego studiów teoretycznych, historyczno-literackich i i n ­ i głośnych sztuk, m . i n . Epsom Downs (sztuka wywołała obyczajowy skandal i ataki terpretacyjnych, a takze kilka książek, m. i n . : Liryka starożytnej cenzury; National Theatre, London 1980); A Short Sharp Shock! Grecji (najnowsze, uaktualnione wydanie Warszawa-Poznań Romans in Bntains 554 �AUTORZY NUMERI' 1 9 % ) , Miary wierszowe greckiej liryki. Problemy opisu i interpre­ tacji, Poznań 1994 (wersja angielska: Problems of Notation interpretation. B o c h u m 1996), Liryka grecka, t. I I : Melika, and War- Ireneusz G u s z p i t - teatrolog, pracownik naukowy w Zakładzie T e o r i i K u l t u r y i Sztuk W i d o w i s k o w y c h IFP Uniwersytetu Wrocławskiego oraz na Wydziale A k t o r s k i m wrocławskiej szawa-Poznań 1999 (edycja tekstu z komentarzem naukowym; P W S T . Szczególne obszary zainteresowań: herezje teatralne t. I w opracowaniu prof. Krystyny Bartol). Jest współautorem X X wieku (Osterwa, G r o t o w s k i , Gardzienice), zwolennik an­ przygotowywanego do d r u k u podręcznika akademickiego Lite­ tropologicznej refleksji nad teatrem. ratura Grecji starożytne) pod red. prof. Henryka Podbielskiego. Wespół z Krystyna Bartol pracuje obecnie nad k o m e n t o w a n y m przekładem dzieła Atenajosa Mędrcy przy uczcie. A l i s o n H o d g e - jest wykładowcą d t a m a t u w Royol Holloway Col­ lege Uniwersytetu Londyńskiego. Była założycielką i współdyrektorem artystycznym T e a t r u A l i b i , a następnie asystentką re­ Jacek Dobrowolski - poeta, tłumacz. A u t o r esejów poświęco­ nych teatrowi współczesnemu publikowanych przez miesięcz­ nik „Teatr": Tańczący zbawiciel Jerzego Grotowskiego (nr żysera przy Włodzimierzu Staniewskim w G a r d z i e n i c k i m Ośrodku Praktyk Teatralnych. Kierowała wieloma projektami teatralnymi, np. przygotowała Misery Stephena Kinga w Te­ atrze C r i t e r i o n w Londynie, prowadziła półroczny trening ak­ 12/1998 i 1/1999) oraz Złoty osioł, czyli misteria (nr 6/1999). torski we współpracy z Londyńskim Instytutem Sztuki Współ­ V i l i a m D o c o l o m a n s k y - ur. 1975, reżyser teatralny (Słowacja). czesnej (Institute o/Contemporary A n s ) . W latach 1991-94 założył i prowadził własną grupę teatralną (Bodea Theater, Liptowski Mikulasz); realizuje projekt Allen A l e k s a n d e r J a c k o w s k i - antropolog kultury (studia: socjologia and Naomi, oparty na wierszach A . Ginsburga. W latach 1994¬ UW), 99 studiuje reżyserię teatralną (Brno). W 1999 roku przygoto­ nej, zwłaszcza ludowej. Krytyk sztuki. Organizator kilkudziesię­ autor wielu tekstów o współczesnej kulturze artystycz­ wuje lalkarski spektakl Syrenka (Na Razcestf Banska Bystrica; ciu wystaw sztuki ludowej i naiwnej w kraju i za granicą. Ostat­ udział w międzynarodowym festiwalu teatrów lalkarskich na nio wydal Sztukę zwana naiwna, Na skróty, Obrazy ludowe. Re­ Słowacji i w międzynarodowym festiwalu Hradec Kralove daktor „Kontekstów". w Czechach) oraz Tramwaj zwany pożądaniem (Studio M a r t a Brno, oparty na sztuce T . Williamsa a inspirowany obozem dla W i e s ł a w J u s z c z a k - profesor Instytutu H i s t o r i i Sztuki Uniwersy­ uchodźców w Czechach; udział w festiwalach I T S A m s t e r d a m , tetu Warszawskiego i Instytutu Sztuki P A N . Historyk sztuki, Hradec Kralove, Z l o m vaz Praha). W tymże roku powstaje do­ filozof, autor wielu książek i artykułów oraz tłumaczeń (w r y m kumentalny film I . Chauna o pracy I . Kelarovej i V . Doćolo- z litetatury pięknej). W y b i t n y znawca malarstwa polskiego X I X niansky'ego (With Ida Behind a M i r r o r ) . W roku 2000 przygoto­ i X X w. Obecnie jego główne zainteresowania badawcze t o fi­ wuje w M a r t a Brno spektakl Oz (scenariusz P. Michałek i V . lozofia sztuki oraz historia religii. Prowadzi wykłady monogra­ Docolomansky) w kixiperacji z brytyjskim choreografem po­ ficzne poświęcone m . i n . archaicznej greckiej myśli o sztuce, chodzenia nigeryjskiego O l u T a i w o (nominacja za najlepsze koncepcji sztuki u Platona, teorii sztuki u Heideggera oraz przedstawienie i dla najlepszego aktora na festiwalu ITS w A m ­ związkom sztuki i religii. Opublikował m . i n . Wojtkiewicz sterdamie; na międzynarodowej konferencji antropologicznej wa sztuka. Warszawa 1965, i no­ Kraków 2000; Jan Stanisławski, w Brnie wraz z O . T a i w o przedstawiają metody wykorzystane Warszawa 1972; Postimpresjoru.ści, Warszawa 1973; Malarstwo W przedstawieniu). Prowadzi warsztaty (wraz z 1. Kelarova) polskę: modernizm, w Zegg, Belzig - Berlin. Udział w warsztatach prowadzonych 1979; Fakty i wyobraźnia, przez „Gardzienice". Przygotowuje przedstawienie na mory- ki albo „O granicach: wach tekstów A . Strinberga i F. D i i r e n m a t t a The Deathdance menty. Szkice z teorii i filozofii sztuki', Warszawa 1995, oraz prze­ ( H a D i v a d l o B r n o ) . Uczy w I n t e r n a t i o n a l School for H u m a n kłady Coctail Party Eliota oraz dwóch poematów Blake'a: M i l ­ Voice (1995-2001). Obecnie realizuje projekt Lorca. Dark Lo­ ion, Zaślubmy Nieba i Pieklą (\X'vdawnictwo Universitas). Warszawa 1977; Miody Weiss, Warszawa Warszawa 1979; Zasłona w rajskie pta­ okresu powieści". Warszawa 1981; Frag­ ve Sonnets (zakładający m. i n . pobyt wśród andaluzyjskich Cy­ ganów). Studia doktoranckie w D A M U , Praga. Zofia K a ł k u s K r y s t y n a D u n i e c - adiunkt w Zakładzie T e a t r u Instytutu Sztuki PAN. A u t o r k a rozpraw i artykułów z zakresu historii teatru i teatru współczesnego, książki Kaprysy Prospera. inscenizacje Leona Szekspirowskie mieszkanka Gardzienic. L e s z e k K o l a n k i e w i c z - d o k t o r nauk humanistycznych; adiunkt w Instytucie K u l t u r y Polskiej na Uniwersytecie Warszawskim; adiunkt na Wydziale Wiedzy o Teatrze w A k a d e m i i Teatralnej ba. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie. W latach SchiiUra. 70., w okresie tzw. kultury czynnej, uczestnik prac Instytutu Labo­ J a c e k D z i e k a n - absolwent polonistyki K U L (praca magisterska ratorium Jerzego Grotowskiego. Zajmuje się głównie antropo­ o „Gardzienicach"), d o k t o r a n t w I E i A K U A M . Mieszka w Dę­ logią teatru, będąc j e d n y m z najczynmejszych jej propagatorów bicy, gdzie pracuje jako dziennikarz w tygodniku „Obserwator na gruncie polskim. Jest stałym współpracownikiem miesięcz­ nika „Dialog", na którego lamach opublikował wiele esejów, Lokalny". opisów przedstawień (cykl „Notatki po spektaklu"), a także tłu­ M a r i a Fogler - studentka I I roku filozofii na UJ oraz 2. edycji maczeń. Najważniejsze publikacje: Na drodze do kultury czyn­ nej. O działalności Instytutu Grotowskiego. Teatr Laboratorium A k a d e m i i Praktyk Teatralnych w Gardzienicach. u' lalach 1970-1977, Wrocław 1978; Święty Artaud, Warszawa Mariusz Gołaj - ukończył polonistykę we Wrocławiu. W czasie 1988; Samba z bogami. Opowieść studiów mocno zaangażowany we wroctawski n u r t teatru stu­ 1995; Kropelka brandy antropologiczna, Warszawa ze Sionehenge, „Dialog" 1998-1999, denckiego i alternatywnego; praca magisterska o subkulturze Dziady. Teatr Święta Zmańych, Gdańsk 2000. więziennej. O d 1978 roku w Gardziernicach. Brał udział w nie­ mal wszystkich projektach merytorycznych Ośrodka Praktyk D a r i u s z Kosiński - historyk teatru szczególnie zainteresowany Teatralnych. Główne role we wszystkich dotychczasowych sztuką aktorską oraz polską tradycją teatru misteryjnego o d spektaklach. Koordynował większość projektów edukacyjnych Mickiewicza po „Gardzienice", pracownik naukowy UJ; w la­ Ośrodka w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych; o d tach 1999-2000 pracował przy organizacji Festiwalu „Misteria, 4 lat koordynuje Akademię Praktyk Teatralnych. inicjacje". 555 �Al l i 'R/Y NUMERU M o n i k a K u b a t - absolwentk.. polonistyki wroctawskiej, student­ do końca ka piątego r o k u historii sztuki. O d k i l k u lat współpracuje V wieku p.n.e.. Warszawa 1988; Religijność nych Greków, starożyt­ Warszawa 1994. z O P T „Gardzienice", ukończyta Akademię Praktyk Teatral­ nych w Gardzienicach (przy teatrze zajmuje się organizowa­ P i o t r M a c h u l - dziennikarz, muzyk folkowy, absolwent pierwszej niem wystaw, m . i n . w ramach projektu „Ukraina-Polska-Euro- edycji A k a d e m i i Praktyk T e a t r a l n y c h w Gardzienicach. Pu­ pa" wystawy i k o n Jerzego Nowosielskiego). blikowane fragmenty słownika terminów O . P. T . „Gardzieni­ ce" i wywiad z M a c i e j e m Rychłym to część pracy magister¬ skiej Kreacja T o m e k K u b i c k i „ K u b e k " - student A k a d e m i i Praktyk Teatral­ nych przy O P T O.P.T. „Gardzienice", absolwent Nauczycielskiego i funkcja „Gardzienice" muzyki i muzyczności w twórczości przygotowywanej w Instytucie K u l t u r y Kolegium Języka Angielskiego na Uniwersytecie Warszawskim, Polskiej U n i w e r s y t e t u Warszawskiego u d r . hab. Leszka K o - wokalista grupv „Pan Profeska", autor książek: Wndmek i Wd- lankiewicza. gotka (1997), Trzyjemność (2C0O) C a r o l M a r t i n - jest docentem dramaturgii w Tisch School of the T o m a s z K u b i k o w s k i - urodzony w 1962. Studiował wiedzę o te­ A r t s na uniwersytecie nowojorskim ( N e w York University). atrze i filozofię. Wykładowca i prorektor A k a d e m i i Teatralnej Obecnie ptacuje nad książką poświęconą przedstawieniom do­ w Warszawie. Członek redakcji „Dialogu". W 1994 zaproszony k u m e n t a l n y m w U S A . Swą pierwszą podróż do Polski odbyła do prowadzenia wykładów na Uniwersytecie w R i c h m o n d . na jesieni 2000 r. Ważniejsze publikacje: Ateneum 1928-1998, Watszawa B ł a ż e j M a t u s i a k O P - d o m i n i k a n i n , filolog klasyczny, współreda­ 1998; Siafeffl bytów teatralnych, Warszawa 1994. guje pismo „Canor" poświęcone interpretacjom muzyki dawnej L i d i a K u c h t ó w n a - historyk teatru, profesor w Instytucie sztuki (redaktor odpowiedzialny za dział średniowieczny). Obecnie P A N , członek K o m i t e t u N a u k o Sztuce P A N . Prowadzi bada­ przygotowuje pracę na temat teologii muzyki Hildegardy z Bin¬ nia nad historią teatru polskiego i europejskiego X X w . A u t o r ­ gen. Współpracował z M a r c i n e m Bornus-Szczycińskim przy ka prac monograficznych o W i l a m i e Horzycy i Irenie Solskiej. projekcie „Siedem tradycji" (praca nad chorałem dominikań­ Edyrorka pism teatralnych. Przygotowuje biografię artystyczną skim) i przy Festiwalu M u z y k i Dawnej w Jarosławiu. Karola Frycza. A l e k s a n d r a M e l b e c h o w s k a - L u t y - historyk sztuki, studia na M i c h a e l L a m b e r t - profesor Urûversity of N a t a l , jest starszym wy- U W , d o k t o r a t z nauk humanistycznych ( U W 1966). Specjali­ kładowcą filologii klasycznej na Uniwersytecie N a t a l u w Pie- zacja: historyk sztuki polskiej XIX/XX w . A d i u n k t w Instytu¬ termaritzburgu w Republice Południowej A f r y k i . Prowadzi za­ cie Sztuki P A N (gdzie pracowała w latach 1955-1985), Pra­ jęcia poświęcone analizie porównawczej rytuałów antycznych cownia Słownika Artystów Polskich. A u t o r k a 35 artykułów i afrykańskich oraz zagadnieniom płci i seksualności w antyku. i 7 książek, m . i n . Teojii k'u/iatkou>ski (monografia), Ossoli­ Jest promotorem wielu prac doktorskich porównujących po­ n e u m , Wrocław 1966; Widmo. Życie i twórczość szczególne elementy kultury afrykańskiej i antyku. O p u b l i k o ­ Laveaux, wał liczne prace poświęcone literaturze starożytnej Grecji 0 rzeźbie {niskiej XIX w., IS P A N , Warszawa 1993 i Rzvmu oraz szczególnie go interesującym zagadnieniom związ­ z Piotrem Szubertem); M a l i mistrzowie polskiego pejzażu ków między obrzędami antycznej Grecji a tradycyjnymi ryru- w., N e r i t o n , Warszawa 1997; Nokturny. Widoki nocy w malar­ ałami zuluskimi. Interesuje się także muzyką (jest k i e r o w n i ­ stwie polskim, A r k a d y , Warszawa 1999. Wrocław 1988; Ludwika De Posagi i ludzie. Antologia tekstów (wspólnie XIX kiem uniwersyteckiego zespołu madrygalistów), podróżami (byt inicjatorem i przewodnikiem uniwersyteckich wypraw do Gre­ W o j c i e c h M i c h e r a - antropolog kultury (studia U W ) , twórca te­ cji, T u r c j i , W ł o c h i C h i n ) o r a ; teatrem (reżyserował przedsta­ lewizyjny, prowadzi zajęcia na U W i w A k a d e m i i Teatralnej wienie Bachamek w Warszawie. A u t o r książki Anti-Daniken. Eurypidesa). O d niedawna jesr związany z C e n t r u m Etvki Uniwersytetu N a t a l u , gdzie wykłada etykę afrykańską i chińską. A d a m N a w i e r s k i - absolwent etnologii (UJ), d o k t o r a n t przy W y ­ dziale Historycznym UJ. W ł o d z i m i e r c L e n g a u e r - ur. w 1949, profesor w Instytucie H i ­ storycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Studiował na U n i ­ Jerzy N o w o s i e l s k i - malarz, rysownik, scenograf, o d 1976 profe­ r.) sor A S P w Krakowie, od 1994 członek P A U ; członek grupy i habilitację (1985 r ) . W 1996 r. mianowany profesorem na­ młodych plasryków i Grupy Krakowskiej. Fascynacja ikoną wersytecie Warszawskim, gdzie uzyskał d o k t o r a t (1975 uk humanistycznych. O d 1971 jest p r a c o w n i k i e m I n s t y t u t u znajduje silne odzwierciedlenie w jego twórczości, kompozy­ Historycznego U n i w e r s y t e t u Watszawskiego. Główny przed­ cjach figuralnych i pejzażach. A u t o r kompozycji m o n u m e n t a l ­ m i o t jego zainteresowań badawczych stanowi historia starożyt­ nych ( m . i n . kościoły w Louvre i T y c h a c h ; cerkwi w Hajnów­ nej Grecji okresu archaicznego i klasycznego, a zwłaszcza pro­ ce). A u t o r prac teoretycznych o ikonie i malarstwie, m . i n . Wo­ blematyka ustroju, świadomości społecznej, k u l t u r y , m e n t a l ­ kół tkany. Rozmowy z Jerzym Nowosielskim, ności oraz religii. Jest członkiem Polskiego Towatzystwa Filo­ sławia, 1985; Inność prawo¬ 1991. logicznego, Polskiego Towarzystwa Historycznego, K o m i t e t u Głównego O l i m p i a d y Historycznej, K o m i t e t u N a u k o K u l t u ­ P a w e ł P a s s i n i - student A k a d e m i i Praktyk Teatralnych przy rze A n t y c z n e j P A N (od 1995 r.) oraz Rady N a u k o w e j Instytu­ O P T „Gardzienice", student filozofii Uniwersytetu Warszaw­ tu Filologii Klasycznej. Pełni funkcję zastępcy przewodniczą­ skiego oraz Wydziału Reżyserii A k a d e m i i Teatralnej w Warsza¬ cego Zarządu Krajowego Funduszu na Rzecz Dzieci. Jest też wie członkiem Rady Redakcyjnej czasopisma „Meander", człon­ kiem redakcji „Ars Regia" i „Przeglądu Historycznego" (od J a c e k J a n P a w l i k S V D - etnolog, werbista, długoletni misjonarz 1998 r. pełni funkcje zastępcy redaktora). Najważniejsze p u ­ w Togo. Studia z antropologii kultury i socjologii porównaw­ blikacje: Greek Commandes in tfie 5th and 4th Centuries B. C. czej na Uniwersytecie Kartezjusza w Paryżu uwieńczone pracą Warszawa 1979; Po­ doktorską na temat obtzędów pogrzebowych. W latach 1994¬ Polittcs and Ideology: A Study ofMilitarism, jecie równości w greckich lumcepcjach politycznych. Od Homera 556 1999 pracownik Instytutu Etnologii i Lingwistyki „Anthropos" �AlTORZY NUMERI w Sankt A u g u s t i n , N i e m c y . Wykładowca etnologii na U n i w e r ­ skiego i Edwarda Stachury, Bydgoszcz 1985; sytecie Warmińsko-Mazurskim śmierć. Zabijanie Mickiewicza w Olsztynie. A u t o r książki Braterstwo albo w Kole Sprawy Bożej, Paryż 1988 (I w y d . ) , Kraków 1990 ( I I w y d . ) , Gdańsk 1999 ( I I I w y d . ) ; Mę­ Łtpenence sociale de la mori. czennice z Saint Denis. Opowiadania, Warszawa 1990; Stos dla A n d r z e j P i e ń k o s - adiunkt w Instytucie Sztuki U W . Wraz z zo­ Adama albo kacerze i kapłani, Warszawa 1994; Paryskie pasaże. ną, Jolantą Chrzanowską-Pieńkos, opublikował Słownik arty­ Opowieść o tajemnych przejściach, styczny Paryża i regionu lle-de-France Mistrz. 1996; 1996, 1999; wieku, kon polskiej sztuki X X w . (Poznań 1997). Prace z zakresu histo­ Gdańsk 1997; Śmierć w wodzie. Proza. Gdańsk 1999, Książę rii sztuki nowoczesnej, k r y t y k i artystycznej i eseistyki dotyczą­ bezdomny, L u b l i n 1999. Widowisko, Gdańsk Gdańsk 1995, Raptularz końca (Warszawa 1996) i Leksy­ cej kultury publikuje m . i n . w czasopismach „Art and Busness", Założył „laboratorium gatunków mowy". Poszukuje sposo­ „Dom i Wnętrze", „Nowy N u r t " , „Znak" oraz periodykach na­ bów wypowiedzi na pograniczu eseju, felietonu, prozy artystycz­ ukowych „Ikonotheka", „Rocznik Historii Sztuki". „Artibus et nej, d r a m a t u , multimediów. Przez dziesięć lat pracował nad Historiae". „pasażami" i „raptularzami". O b y d w a etapy poszukiwań dobie­ gły końca, co nie znaczy, że zrezygnował z dalszej pracy. M a r i a P r u s s a k - pracuje w Instytucie Badań Literackich P A N i równocześnie jest k i e r o w n i k i e m Katedry Badań nad Teatrem M a c i e j R y c h ł y - muzyk, psycholog, absolwent psychologii U A M i Filmem Uniwersytetu i m . Kardynała Stefana Wyszyńskiego. w Poznaniu, były pracownik naukowy na Wydziale N a u k Spo­ Pracuje nad edycją krytyczną dziel A d a m a Mickiewicza - jest łecznych w Instytucie Psychologii, badacz archaicznych f o r m członkiem k o m i t e t u redakcyjnego W y d a n i a Rocznicowego, w k u l t u r a c h tradycyjnych. Współpracował z Teatrem Kana publikuje rozprawy z zakresu edytorstwa tekstów literackich. w Szczecinie, Teatrem „Lalka" w Waszawie, Teatrem Wiersza- Przygotowuje również kolejny t o m studiów poświęconych dra­ lin w Supraślu, Teatrem Witkacego w Zakopanem. Obecnie m a t o m Stanisława Wyspiańskiego i ich realizacjom teatralnym współpracuje z Teatrem „Gardzienice" i Akademią Praktyk Te­ atralnych przy Ośrodku Praktyk Teatralnych „Gardzienice". C z e s ł a w R o b o t y c k i - a n t r o p o l o g kultury, profesor. Kierownik I n ­ Publikował m . i n . w „Kwartalniku H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l ­ stytutu Etnologii UJ. A u t o r licznych artykułów i książek m. i n . nej", „Muzyce", „Kontekstach", „Krasnogrudzie", „Czasie K u l ­ Etnografia wobec kultury współczesnej. Zajmuje się antropologią tury". Lider i współzałożyciel zespołu „Kwartet Jorgi", w którym gra na różnorodnych fletach i piszczałkach, wielu spośród k i l ­ kultury współczesnej. kudziesięciu przez siebie skonstruowanych. Z zespołem nagrał Jadwiga M . R o d o w i c z - doktor, japonistka, studia na japonistyce sześć płyt z muzyką inspirowaną folklorem wielu regionów Eu- Uniwersytetu Warszawskiego oraz na Uniwersytecie Tokijskim. W latach 1977-1979 staż w teatrze nó (Tessenkai) w T o k i o pod LP. 1985 Pronit, Life Kwartet Jorgi kierunkiem Kanze Tetsunojo W latach 1974-1977 współpraca LP. 1986 Pronit, Kwartet Jorgi z Teatrem Laboratorium Jerzego Grotowskiego. W latach 1979 LP. 1988 Polskie Nagrania, Kwartet Jorgi vol. I (an. - 1989 aktorka i współpracownica Włodzimierza Staniewskiego C D . 1991 J A M , Kwanet w Ośrodku C D . 1991 J A M , T o i Tao Praktyk Teatralnych „Gardzienice" W latach Biskupińska) Jorgi 1994_1999 pracownik Ministetstwa Spraw Zagranicznych (rad­ C D . 1992 Polskie Nagrania, Kwartet Jorgi vol. i i 2 (tzw. Bisku­ ca w Ambasadzie RP w T o k i o ) . Specjalizuje się w teorii w i d o w i ­ pińska) ska i dramatu nó. Publikacje: Piec wcieleń kobiety w teatrze no, M C . 1994 K a m a h u k , Gędżbowa Pusty Obłok, Warszawa 1993, Aktor doskonały. M C x 2 . 1994 Quartet - płyty 1 i 2 Traktaty Zeamie- go o sztuce nó, Słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2000. C D . 1995 Polskie Radio, Jorgi - Knieja Chopin C D . 2000 Folk Magazine, Muzyka na trąbkę, gitarę i flet Tomasz Rodowicz - historyk filozofii ( A T K ) , aktor i muzyk, pszczelarz i młynarz. W 1972 założył z przyjaciółmi w Warsza­ R i c h a r d S c h e c h n e r - jeden z najwybitniejszych żyjących twórców wie pierwszy w Polsce ośrodek socjoterapii dla młodzieży uza­ teatru poszukującego, teoretyk i filozof teatru i kultury. Studio­ leżnionej. W latach 1974-76 współpracował z T e a t r e m Labora­ wał anglistykę w C o r n e l l University i w State of Iowa U n i v e r ­ t o r i u m we Wrocławiu przy projektach parateatralnych. Współ­ sity, doktorat w 1962 w T u l a n e University. W 1964 był jednym twórca Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice", gdzie pra­ z współautorów i reżyserów „The Free Southern Theatre", cuje do dziś. W 1985 wyreżyserował w M u n s t e r (Niemcy) Pro­ a rok później „The N e w Orleans G r o u p " (obok malarza Fran­ meteusza wg Ajschylosa. W latach 1992-94 współpracował z te­ ka Adamsa i kompozytora Paula Epsteina). Twórca i kierow­ atrem T a n t o w W i e d n i u , w 1996 w duńskim Oyfri Veg. nik, a także przez wiele lat główny reżyser „The Performance W „Gardzienicach" jest współodpowiedzialny za stronę m u ­ G r o u p " , zespołu założonego w 1967 r o k u . W 1968 zyczną projektów; w 2000 r. wydal płytę z muzyką antyczną spektakl Dionysus in 69, w 1969 Makbet wg Shakespeare'a, ko­ Metamorfozy. W A k a d e m i i Praktyk Teatralnych prowadzi tre­ lejno: kreacja zbiorowa Commune 1970-72, Kly zbrodni ning fizyczny i zajęcia głosowe. Pracuje nad projektem O r k i e ­ parda 1972-74, Matka Courage Brechta 1975, The Marylin stra Antyczna. Opublikował m . i n . : Sacrum wobec mitu Projeci Davida Gaarda 1975, Edyp Seneki w opracowaniu Te­ Eliadego (1974), Charakterystyka i struktura według Kotarbińskiego według nauk historycznych (1975); Dyskusja Stanisława Ignacego [Witkiewicza] ze współczesna m u filozofią [w: „Studia Ftloso- phia Christianae", A T K , 1976). powstał da Hughesa 1977, Cops T h e r r y ' C u r t i s a Foxa 1978. W She- 1980 opuści! „The Performance G r o u p " , przygotowując w t y m sa­ m y m roku collage Króla Leara i Ryszarda Ul Shakespeare'a - Richard's Lear. Prof. R. Schechner poddaje analizie i k o m e n t u ­ je rezultaty artystycznych poszukiwań własnego zespołu i teatru K r z y s z t o f R u t k o w s k i - dr hab. Pisarz. D o k t o r a t na Uniwersyte­ awangardowego w ogóle m . i n . : relacje przestrzenne, i c h zabu­ cie Warszawskim, habilitacja w Instytucie Badań Literackich rzenia a reakcje i współuczestnictwo widzów, teatr a rytuał, P A N . Wykładał m . i n . w Uniwersytecie Warszawskim, na U n i ­ spektakl strukturalistyczny etc. Zajmuje się teatrem w świetle wersytecie Paris V I I I , w paryskim Instytucie K a t o l i c k i m . socjologiii, antropologii, teorii zachowań i teorii k o m u n i k a c j i . Kolejne etapy jego pisania wyznaczają następujące książki: Przeciw H literaturze. Esej o poezji czynnej Mirona Biabszew- 557 Profesor T i s c h School o f A r t s na Uniwersytecie N o w o j o r s k i m . Redaktor awangardowego kwartalnika „The Drama Review: �AUTORZY NUMERU T h e Journal ot Performance Studies" (wcześniej „Tulane Dra­ - Korea Południowa (Rut' - przedliturgiczny obrzęd pojed¬ ma Review") w latach 1962-1969 i ponownie o d 1986 roku. nania - reconciliation; t e c h n i k i śmiechu jako sposób łącze­ Redakror naczelny wydawanej przez wydawnictwo Routledge nia się ze światem ponadzmysłowym; t e c h n i k i zaśpiewu; serii „World o f Performance" oraz kierownik artystyczny zespo­ akty graniczne protagonisty obrzędu - jako perfekcja opa­ łu „East Coast A t t i s t s " . Publikacje: Public Domain, 1969, T/te nowania gry z ryzykiem); Environmental Théâtre 1973, 18 Projecis 1976, wspólnie z Mady Schuman Ritiuii Pltrv and Performance 1976, Essays on Perfor­ mance Theory 1977, Between Theaire and Anthropobgy, ture of Klasztory Góry A t h o s (śpiew jako akt przebóstwienia; ide­ alna przestrzeń liturgiczna - replika groty). The Fu­ Ritual. Jest projektodawcą, autorem założeń i organizatorem mię­ dzynarodowych Sympozjów, gromadzących wybitnych przed­ stawicieli nauk humanistycznych i teatru z całego świata: P r z e m y s ł a w Sieraczyński - student etnologii UJ, student A k a ­ - demii Praktyk Teatralnych w Gardzienicach, fotograf. Włodzimierz Staniewski - Teatr wobec tradycji ludowych, 1980, w ramach Festiwalu T e a t r u Narodów (wspólorganizacja: Tomasz Rodowicz) urodzony w 1950 w Bardo nad rzeką Przyroda słowa w Teatrze, 1987 (współpraca - Jadwiga Ro­ dowicz) Nysą. Uważa, że ukształtowanie ziemi, z której człowiek się wy­ - Ekologia Teatru wodzi, ma wpływ na jego osobowość. - Prowincje wobec centrum, - Misteria. Inicjacje Kraków, 1999, 2000 Studia polonistyczne najpierw na Uniwersytecie Jagielłoń- 1990, 1991 1991 skim w Krakowie, m . i n . konwersatoria u profesora Kazimierza M i a l wykłady na uniwersytetach w M e x i c o City, Dallas W y k i , a później na Uniwersytecie Wrocławskim. W t y m sa­ ( U S A ) , N e w Hempshire ( U S A ) . Bennington College, N Y U , m y m czasie praca w Teatrze S T U Krzysztofa Jasińskiego. T r i n i t y College ( U S A ) , A k a d e m i i Teatralnej w Paryżu. W roku 1971 powołany przez Jerzego Grotowskiego do Te­ Z towarzyszeniem kolegów z Ośrodka Praktyk Teatralnych atru Laboratorium, w którym - jak dziś uważa - najbardziej po¬ ( m . i n . Mariusza Golaja, Tomasza Rodowicza, A n n y Zubrzyc­ żytecznym dla niego doświadczeniem było układanie scenariu­ kiej, Jadwigi Zubrzyckiej, D o r o t y Borowskiej, Grzegorza Brala, szy dla tzw. „special projects". Elżbiety Poleśnej) prowadził zajęcia dla aktorów, m . i n . w T o ­ Według jego scenariuszy realizowane były projekty w Brze­ Od r o n t o , Bostonie, Baltimore (Uniwersytet T e a t r u Narodów), Cardiff, Sztokholmie. zince i Wrocławiu, Stanach Zjednoczonych, A u s t r a l i i . 1975 odbywa etnograficzne wędrówki badawcze na wschodzie Polski, wożąc w plecaku Gargantua i Pantagruel F. W grudniu 1991, 1992, 1994 - zajęcia dla aktorów Royal Shakespeare Company w Stratfordzie. Rabelaiego i M . Bachtina Kultura ludowa średniowiecza i Rene¬ Jest reżyserem przedstawień „Gardzienic": - Gargantua i Pantagruelna p o s t a w i e Francaise'a Rabelaisego W 1977 zakłada teatr, który zaczyna działalność na unikal­ - Gusła na podstawie I I i I V cz. Dziadów Adama Mickiewicza nych w o w y m czasie prawach Stowarzyszenia (zachowano prawa - Żywot protopopa z 1932 r. - dekret prezydenta RP). Pisze Statut Stowarzyszenia, - Ćarmina a teatr nazywa Ośrodkiem Praktyk Teatralnych „Gardzienice". - sansu. Pierwsze lata teatr przeżywa dzięki wkładom finansowym Awwakuma Burana Metamorfozy na podstawie Apulejusza Przedstawienia były prezentowane w wielu krajach świata: członków zespołu, pomocy zaprzyjaźnionych osób i instytucji - Festiwal T e a t r u Narodów - Baltimore, U S A hobbystycznych (np. Towarzystwo K u l t u r y Teatralnej). Pierw­ - T h e First N e w York International Festival of A r t s - U S A szym miejscem pracy teatru jest zrujnowana kaplica innowier­ - Seoul O l i m p i e A r t s Festival - Korea cza (ariańska) we wsi Gardzienice pod L u b l i n e m . - Toga Theater Festival - Japonia Staniewski jest autorem idei W y p r a w i Zgromadzeń, sta­ a także w Sao Paolo, Amsterdamie, Nancy, Londynie, Ber­ nowiących w pierwszych latach podstawę praktyk teatral­ linie, Bostonie, T o r o n t o , Sztokholmie i wielu i n n y c h miej­ nych, a organizowanych w środowiskach tubylczych (wsie, scach. W r o k u 2001 bardzo dobrze przyjęte zostały występy kolonie, rezerwaty). W r a z z Tomaszem Rodowiczem prowa­ w n o w o j o r s k i m „La M a m m a " oraz C e n t r u m Meyerholda dził realizację wszystkich W y p r a w i Zgromadzeń w Moskwie (Światowa O l i m p i a d a T e a t r u ) . Pisał o n i c h m . i n . Ośrodka Praktyk T e a t r a l n y c h . „New York Times", „Izwiestia". Generalna wykładnia tych przedsięwzięć zawarta jest w szki­ Po dwudziestu latach ciągłej i konsekwentnej pracy warszta­ cu Po nowe naturalne środowisko teatru, wygłoszonym przez W . towej i dydaktycznej z młodzieżą w Gardzienicach Staniewski po­ Staniewskiego na konferencji Nowego T e a t r u w ramach Inter­ wołał do istnienia w roku 1997 Akademię Praktyk Teatralnych. national Théâtre Instituto - Helsinki 1978, a potem na K o n ­ gresie I T I w Sofii (1979). Z „Gardzienic" Staniewskiego wyszło wielu ludzi, których działalność, w Polsce i za granicą, rozwija i krzewi wyrosłe t u A u t o r (reżyseria, scenariusz, struktura muzyczna, rozwiąza­ idee pracy w nowych, naturalnych środowiskach kultury, t z n . nia przestrzenne) wszystkich ptzedstawień Ośrodka Praktyk na prowincjach, na wsiach, wśród mniejszości narodowych Teattalnych. w imię wzajemnego zrozumienia i zaufania. Odbył wiele zagranicznych wędrówek badawczych, m . i n . dla porównania oryginalnych, tradycyjnych ceremoniałów oraz W k i l k u krajach pracują grupy teatralne wyrosłe z etosu „Gatdzienic". technik ruchu, głosu, dialogowania, organizowania przestrzeni z t y m i technikami, które wprowadził do pracy Ośrodka z wła­ Niektóte nagrody: - snej i n t u i c j i . Ważniejsze z n i c h to: - - - odznaka „Zasłużonego działacza k u l t u r y " przyznana przez - nagroda Ministra Spraw Zagranicznych za wybitne zasługi Laponia (joifcu - technika zaśpiewu i r y t m o i n k a n t a c j i , po­ ezja melliczna); - Meksyk - Indianie Tarahumara w medal Ministra K u l t u r y i Sztuki Egiptu za wkład w rozwój światowego teatru eksperymentalnego Sierra M a d r e Ministra K u l t u r y i Sztuki Occiden­ dla kultury polskiej za granicą tal (raramurü - wielo- ! wielodziesięciogodzinne biegi; ryt- - medal wojewody lubelskiego za zasługi w rozwój regionu mooddech; źródła energii); - nagroda Ministra K u l t u r y i Sztuki za wybitne osiągnięcia Stany Zjednoczone - Indianie Z u n i (tańce deszczu - ob­ rzęd jako akt sprawczy; inicjacje dzieci); artystyczne i upowszechnianie k u l t u r y teatralnej - 558 nagroda i m . Konrada Swinarskiego �AUTORZY NUMERU O teatrze „Gardzienice" i ideach działalności Włodzimierza „Studio" - wystawy i dzieła. Warszawa 1998; Szajna - Galeria, Rzeszów 1999. Staniewskiego opowiadają m . i n . książki: Zbigniew T a r a n i e n k o , Gardzienice. Praktyki' teatralne Włodzimierza Staniewskiego, W y ­ d a w n i c t w o Test, L u b l i n 1997; Paul A l l a i n , Gardzienice. Polish T/iearre m Transition, H a r w o o d A c a d e m i c Publishers ( W i e l k a Brytania). W książce Twenry Cemury Actors U c h T r z c i o n k o w s k i - asystent w Katedrze Historii Starożytnej 1997 K U L Specjalizuje się w historii religii starożytnej Grecji. A u t o r Training licznych artykułów publikowanych w prasie specjalistycznej. (Routledge 2000) znajduje się rozdział poświęcony metodzie pracy Staniewskiego. Obecnie Staniewski pracuje nad książką J a k o b U l l m a n - niemiecki kompozytor muzyki awangardowej, dla wydawnictwa Routledge w Londynie. który po obejrzeniu Kosmosu w Berlinie przysłał zamieszczony w numerze list i doslal partyturę swojej kompozycji na glos i i n ­ J a n Stęszewski - muzykolog, profesor Uniwersytetu i m . A . M i c ­ strumenty z tekstem greckim. kiewicza w Poznaniu. Główne obszary zainteresowań badaw­ czych: muzyka ludowa polska (również polskich mniejszości na Jerzy S ł a w o m i r W a s i l e w s k i - etnolog, d o k t o r habilitowany, Litwie, Białorusi, R u m u n i i ) , wschodniostowiańska, pozaeuro­ pracuje w Katedrze Etnologii i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U W . pejska; historia muzyki polskiej o d X V I I w . do współczesnej; W latach 1971-80 był uczestnikiem corocznej eksdycji I H K M metodologia muzykologii. Liczne publikacje własne oraz redak­ P A N do M o n g o l i i . Prowadził też penetrację etnograficzną i n ­ cje zwartych publikacji i serii wydawniczych, aktualnie uczest­ n y c h krajów A z j i . A u t o r książek: Podróż do piekieł, rzecz o sza­ niczy w wydaniu Dziel Wszystkich H e n r y k a Wieniawskiego, mańskich „Res Facta N o v a " i serii prac muzykologicznych Zakładu M u ­ W - w a 1989. misteriach, W - w a 1979, Tabu a paradygmaty etnologii, zykologii U A M i Poznańskiego Towarzystwo Przyjaciół N u k . Wykłada na U A M , U ] i w Europejskiej A k a d e m i i Sztuk, wy­ J o a n n a W i c h o w s k a - absolwentka teatrologii Uniwersytetu Ja­ kładał na U W , K U L , na uniwersytetach niemieckich (Freie giellońskiego i A k a d e m i i Praktyk T e a t r a l n y c h „Gardzienice". Universitaet, Berlin, Getynga) i w Hiszpanii ( G i r o n a ) . Byl pre­ Była aktorka T e a t r u „Węgajty" i wieloletnia współpracownicz­ zesem Zarządu Głównego Związku Kompozytorów Polskich, ka i aktorka T e a t r u „Gardzienice". Realizatorka autorskich Polskiej Rady Muzycznej i wiceprzewodniczącym Międzynaro­ projektów m . i n . Noce Mkańskte (Gardzienice 2000). Poetka. dowe) Rady Muzycznej U N E S C O . A n n a W y k a - socjolog kultury, doc. dr. hab., pracuje w IFiS P A N . Zajmuje się nowymi zjawiskami w kulturze i metodologią jako­ L u c j a n Świetlicki - historyk i regionalista z Piask, animator k u l ­ tury, przez kilkadziesiąt lat nauczyciel historii i kierownik miej­ ściową. Napisała m . i n . pracę Badacz społeczny wobec scowej szkoły, o d piętnastu lat intensywnie dokumentuje histo­ czenia, doświad­ 1993. rię okolic Piask, autor wielu publikacji na ten temat. A g a t a Z y g l e w s k a - absolwentka 1 A k a d e m i i Praktyk Teatralnych przy O P T „Gardzienice", studentka Instytutu A n g l i s t y k i oraz Zbigniew T a r a n i e n k o - pracownik I n s t y t u t u Filozofii Uniwersy­ tetu Warszawskiego. Estetyk, teoretyk, krytyk sztuki, teatru Instytutu Stosowanych N a u k Społecznych Uniwersytetu W a r ­ i literatury. Długoletni dyrektor Galerii „Studio" w Warszawie. szawskiego, w latach 1999-2000 pracowniczka i współpracow­ Kurator Kolekcji „Studio". A u t o r koncepcji teatru narracji pla­ niczka O P T „Gardzienice", realizatorka (i wspólrealizatorka) stycznej. A u t o r k i l k u tomów wywiadów z najwybitniejszymi ar­ projektów m . i n . O f f - K o n f r o n t a c j i . tystami polskimi. Ważne miejsce w jego zainteresowaniach zaj­ muje współczesny polski teatr poszukujący własnych środków M i r a Ż e l e c h o w e r - A l e k s i u n - studia i dyplom (1966) w Katedrze wyrazu, zwłaszcza twórczość Józefa Szajny, Leszka Mądzika Malarstwa Architektonicznego PWSSP we Wrocławiu. Upra­ i Włodzimierza wia malarstwo. Ponad 70 wystaw indywidualnych i zbiorowych. Staniewskiego. Najważniejsze p u b l i k a c j e : Śmiech staropolski, Warszawa 1977; Teatr hez dramatu. Warsza­ Obrazy w zbiorach M u z e u m Sztuki Współczesnej W a t y k a n u , wa 1979, Rozmowy o teatrze, Warszawa 1981; Rozmowy z pisa­ Ludwigshaffen, M u z e u m N a r o d o w y m w Warszawie i Wrocła¬ rzami. Warszawa 1986; Rozmowy o malarstwie, Wrocław w i u . w zbiorach prywatnych w Londynie, Jerozolimie, N o w y m Uwagi o sztuce współczesnej, Warszawa 1992; Adam 1987; Warszawa 1988; Szajna - 70 lat, Myjak - rzeźba, Termopiie. Dokumenty terroru 1944-56, Olsztyn 1993; Jorku, Warszawie i i n n y c h miastach. Nasze O d 28 lat jest a k t y w n y m przyjacielem „Gardzienic". T a m Warszawa 1993; Kolek­ z okazji 25-lecia Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice", cja „Studio" - dzieła i twórcy, Warszawa 1997; Gardzienice. Prak­ na zaproszenie jego twórcy odbyło się tam spotkanie Smak Sza­ tyki teatralne Włodzimierza Staniewskiego, Lublin 1997. batu z wystawa M i r y Żelechower-Aleksiun o tej samej nazwie. Galeria 559 �