4 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7df16f7612ae8c42cf7b6a3b5448085b.pdf ddd203900649fa851059ed8ffb3b242e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2681 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2492 Title A name given to the resource Podróże, miejsca mityczne, przedmioty / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.3-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Podróże, miejsca mityczne, przedmioty (Wprowadzenie do numeru) Zbigniew Benedyktowicz literaturą, fragmentami powieści (Francois Augieras - Podróż na Podróże - miejsca mityczne - rzeczy - to trzy tematy, trzy głów­ górą Atos, Michał Aj vaz, Sklep na ulicy Maisla - i już choćby w tych ne wątki tego numeru. Poprzedza je odrębny rozdział pos'wiecony dwu przykładach widać jak splatają się trzy nasze główne wątki, jak twórczości Jacka Malczewskiego. Ale i w wypowiedziach wywoła­ trudno byłoby je od siebie oddzielić, jak tworzą jedność, bo jest nych ukazaniem się książki Teresy Grzybkowskiej Świat obrazów w nich i podróż, i miejsce mityczne i rzeczy, jak owe dziwne Jacka Malczewskiego, którymi rozpoczynamy ten numer odnaleźć przedmioty u Ajvaza: Potrzebuję czegoś, co byłoby na zewnątrz możemy obecność tych trzech głównych tematów, motywów, wąt­ lśniąco łuskowate, przynajmniej we czwartek albo w piątek, i chciał­ ków, wokół których rozrastał się zbiór zebranych tu tekstów. Odna­ bym, żeby wewnątrz chrzęściły małe, metalowe graniastosłupy, ale leźć możemy miejsca wspólne. Ze wszystkich tu zgromadzonych te­ nie za bardzo gotyckie.). Eseje antropologiczne przełożyliśmy im­ kstów, autonomicznych przecież i mających swój własny przedmiot, presjami i esejami o literaturze (Jan Gondowicz: o mapach, powstała tkanina złożona. Pisane od siebie niezależnie, wchodzą tu podróżach, ludziach drogi - Kartografia a niektórzy pisarze; Marek z sobą w dialog czy wręcz polilog, łączą się wieloma wewnętrzny­ Oziewicz, Co można znaleźć w szafie - o światach równoległych mi, nieraz zaskakującymi, tajemniczymi połączeniami, przez które w Kronikach narnijskich CS. Lewisa), fragmentami i zapisami przechodzić możemy od jednych do drugich. Czy można kusić się z dziennika (Krystian Lupa, Miejsca i podróże mityczne - o podróży wobec tak złożonej materii o jakiś' wyraźniejszy podział - te są do dawnej szkoły, o Stalkerze), wspomnieniem o przedziwnej, prze­ 0 podróżach, te zaś o miejscach mitycznych, tamte znów o rzeczach rażającej rzeczy z dzieciństwa - (Krzysztof Lipka, Szrukoj). - budować jakiś rodzaj przewodnika, tworzyć mapę, wysnuwać z nich i dawać do ręki Czytelnika nić przewodnią, by mógł śmiało Czyi można się dziwić, że antropologia nie po raz pierwszy, 1 z ochotą wkroczyć w ten swoisty labirynt? Gdzie miałyby - owa a ostatnio wręcz coraz częściej zerka w stronę literatury, wprowa­ nić, mapa, przewodnik - swój początek? Można i trzeba by nań dzając w swój obręb różne jej gatunki? Dwa lata studiowania archeo­ wskazać, odsyłając Czytelników do poprzedniego numeru (to zna­ logii, poznawania precyzyjnych i skomplikowanych systematyk czy ściślej: do zeszytu sprzed dwu poprzednich numerów): do nu­ i typologii lateńskich, rzymskich, celtyckich fibul, zakończone peł­ meru poświęconego antropologicznemu postrzeganiu świata („Kon­ nym surowych wymagań egzaminem nie pozostawiło we mnie naj­ teksty" nr 3-4/1997), bo tam właśnie wyłania się ów motyw podróży mniejszego śladu w pamięci, a co tu dopiero mówić o emocji. Wszy­ za sprawą przywołanego Levi - Strauss'a, rozstrząsającego tak klu­ stko to było niczym w porównaniu z opisem, na który natrafiłem, czowy i bolesny dla antropologicznej roboty problem: „W jakich który dopadł mnie znacznie później, kiedy zdążyłem już o wszyst­ czasach byłoby najlepiej podróżować?" - Pragnąłbym żyć w epoce kim zapomnieć, opisem, w którym rzecz rozbłysła, nabrała czaru, prawdziwych podróży - a także bolesny problemat opisywania świa­ znaczenia, wagi, sensu. Ten blask rzeczy zawdzięczam Heinrichowi ta i rzeczy, problemat rzeczy, rzeczy, które znikają z naszego (współ­ Bóllowi, który nie pozbawijąc jej swoistego surowego uroku, zaraz czesnego) świata, owe wątki właśnie tam zaczynają się pojawiać na pierwszych stronach swego Dziennika Irlandzkiego, notatnika (por. Widzieć więcej. Antropologia wizualna i wizualność w antropo­z podróży do Irlandii, poświęcając jej cały rozdział potrafił przy po­ logii. /Wprowadzenie do numeru/, tamże). mocy tej fibuli: a g r a f k i (bo o niej tu cały czas mowa) spiąć ze sobą - przechodząc przez dzieje i historię, i pokazując jej miejsce Ale można by i zacząć od końca - od jakiegoś czasu, na ostatnich w kulturze - odległą starożytność ze współczesnością. Literatura stronach każdego zeszytu, a zwłaszcza w „tematycznych numerach" i „literatura przedmiotu". Jakże wiele może od nich zależeć. Czyż jak ten, zamieszczamy informację, jak dany temat pojawiał się już na rzecz nie ma się podobnie w przypadku naszych, etnograficznych tych łamach w poprzednich numerach. Czytelnik może sobie wyo­ systematyk i typologii? Naszego stosunku, sposobu podejścia do brazić (tak jak my, w gruncie rzeczy, nie zdawaliśmy sobie zrazu z te­ rzeczy, jej postrzegania i opisywania? Czy nie ulegamy zbytnio na­ go sprawy), jakże trudne może być to zadanie w tym przypadku. szym „dyscyplinarnym" przyzwyczajeniom, schematom? Jak oddać „Podróże - miejsca mityczne - przedmioty". - Jesteśmy przecież za rzecz żywą? Jak docierać do jej istoty i sedna? ich sprawą w samym centrum antropologii kultury. To z nich się ona cała „składa". Można sobie wyobrażać, ileż stron musiałby zająć ta­ Już zaledwie ta wstępna próba opisu i zarysowania struktury te­ ki zestaw: „w poprzednich numerach". I jakże długa musiałaby być go numeru pokazuje, jak trudna to sprawa. Wyprowadziła nas, znio­ to lista - Krainy, góry, jeziora, morze, rzeki, las, drzewa, budowle, da­ sła w jedną tylko z splątanych tu i ściśle splecionych ze sobą uliczek chy, miasta, progi, gościńce, ludzie wędrowni, wozy, sanie, buty, na­ - w kierunku rzeczy. Dlatego nie mam innej rady, a wręcz zachęcał­ rzędzia, zabawki, pieczęcie, pierścienie, ozdoby, amulety, kościane bym gorąco Czytelników do takiego eksperymentu, by czytali zgro­ grzebienie, fibule, hubki, ubrania, stroje, kufry, skrzynie, szafy, szu­ madzone tu teksty, jak to się mówi za koleją rzeczy, czy też według flady, krzesła, łoża, kanapy, fotele, klamki, hamaki, stoły, zdjęcia, fo­ spisu rzeczy, tak jak zostały ułożone: podług spisu treści. Wracajmy tografie, dzienniki, nóż do papieru, kartki z podróży, pamiątki, po­ więc do początku. cztówki... Listę tę moglibyśmy przedłużać w nieskończoność, wpisu­ Zacznijmy od podróży. Pojawia się ona już w bloku tekstów jąc coraz to bardziej wyszukane i wyspecjalizowane przedmioty, o Malczewskim. Obok „miejsca mitycznego", związanego z dzieciń­ o których może nie wiedzieliśmy dotąd, nie przypuszczaliśmy nawet, stwem artysty - stawu w Wielgiem (Maria Janion, Staw w Wielgiem, że takie istnieją. Taką listą moglibyśmy przebić długość słynnej wy­ czyli pomiędzy śmiechem a śmiercią). - Oto lęk przed podróżą i nie­ liczeniowej, etnologicznej definicji kultury Tylora. chęć Malczewskiego do podróży, by nie ulec formom i wpływom światowego, zachodniego malarstwa, by nie oderwać się od czystych - „Podróże - miejsca mityczne - przedmioty", zwłaszcza źródeł, które jedynie zapewnić mogą realizację powziętego twórcze­ przedmioty i rzeczy. - sprawiają, że znaleźliśmy się w samym sercu go programu: „..chcę malować świat żyjący, a on nie malowany kultury. Tymczasem żeby rzecz jeszcze bardziej skomplikować, rzeczywistość, prawdę" (por. Witold Dobrowolski, Mitologia Malteksty bardziej czy mniej naukowe i antropologiczne przełożyliśmy 3 �o zwierciadle (Leonida Stołowicza), rentgenie, chirurgii i mikrosko­ czewskiego). I jakże inny stosunek do podróży, rozpoznanie jej wagi i znaczenia dla własnej tworczos'ci, u Ibsena: ,Mogę powiedzieć z do­ pie (Jurija Cywjana), gdzie nawet zwierciadło i jego potencje znacze­ świadczenia: wiem, jaka możliwość rozwoju znajduje się w podróży ".niowe w sztuce rozpatrywane są w perspektywie, jaki dawać im mo­ że kontekst nowych środków wyrazu - fotografii, filmu, telewizji. Podróż jako punkt zwrotny i moment przełomu: podróżowałem przez Niemcy, Austrię i przekroczyłem Alpy 9 maja (...) nagle znale­Dalej mamy ciało, jako przedmiot fotografii (Andrzej Pilichowski źliśmy się w Mira Mare, gdzie piękno Południa, cudownie jasne świa­Ragno, O fotografiach Mapplethorpa), radiografii i jej magii, a tak­ tło, świecące jak biały marmur, objawiło mi się nagle i wpłynęło na że jako przedmiot ćwiczeń kulturystycznych (Tomasz Rakowski). całą moją późniejszą twórczość." (Lech Sokół, Henrik Ibsen - mit Dochodzi tu lista najnowszych, najbardziej współczesnych osobisty). Po Rzymie Ibsena, idąc dalej za autorami i bohaterami ko­ przedmiotów - ktoś powiedziałby: gadżetów - rzeczy i zjawisk, które lejnych tekstów odwiedzimy Toskanię, Sycylię, poznając miejsca mi­ autorzy tekstów im poświęconych, starają się uchwycić i opisać nie­ tyczne Syrakuz: „miasta Wielkich Kobiet" - (Aretuzy, Artemidy, Św. jako in statu nascendi, tak jak się one pojawiają, które znaczą i ważą Łucji), za rysunkami ze szkicownika Jana Potockiego podążymy do tak bardzo wiele w obrazie i ikonosferze naszej współczesnej kultu­ Maroka, a za współczesnym zapisem do legendarnego miasta Kano ry. Znajdziemy tu więc: Komputer i Internet (Magdalena Radkowska, w Afryce. Potem odwiedzimy Wiedeń i Lizbonę, by przez wspomnia­ ...projektnetnologii), „Walkmen" (Krzysztof Cibor), gitarę elektrycz­ ne już fragmenty i wątki literackie przejść do podróży po Polsce ną (Tomoho Umeda) Rower, narty, buty (Wiesław Szpilka), a nawet (Grzegorz Graff - Cuda Polski...). Jakże jednak mylącym czy niepeł­ spokrewnionego z ogrodowym krasnalem i piramidą zwierząt „ogro­ nym byłby taki przewodnik po podróżniczej części tego numeru, gdy­ dowego konia arabskiego" - rzeczy które wiążą się jak najściślej by nie opatrzyć go konieczną w tym miejscu uwagą, że nie tyle z „podróżowaniem", ze współczesnym doświadczeniem „podróży". podróże są tutaj głównym bohaterem ile m i t. Mit narodowy i mit Charakterystyczne i znamienne, że w opisie i interpretacji tych indywidualny artysty, patologia mitu (Teresa Grzybkowska, Jacka „najnowszych" rzeczy: komputera, internetu, supermarketu i in. Malczewskiego „Finis Poloniae, „Rewolucja 1905" czy wyznanie mi­ sprzymierzeńcami okazują się być ...proza Brunona Schulza i poezja łosne), antyczne, greckie, wątki mitu „oswojone" i przetworzone Leśmiana (Por. Magdalena Radkowska, Przedmiot, podróż..., Maciej w indywidualnym dziele artysty (Zygmunt Kubiak Hellenizm Jacka J. Dudziak, Mikro-makromarket...,Tomasz Rakowski, Trzy miesią­ Malczewskiego; Witold Dobrowolski, Mitologia Malczewskiego). ce...). Jakby na potwierdzenie słów autora Sanatorium pod klepsydrą, Bohaterami są tu uważane za lokalne, słowiańskie, a w istocie grec­ że „życie nieustannie głosowane jest przy pomocy mitu i poezji." ko-rzymskie, źródła folkloru; Leśmianowska zasada „jedności świa­ I nie dla zachowania równowagi wobec tych „najnowszych" rze­ ta i zas'wiata", jaka jest obecna w micie, oraz twórczość polegająca na czy i zjawisk (w tym dla New Age'owskich podróży i turystycznego „roztajemniczaniu własnego bytu za pomocą przeniesienia go w kra­ poruszania się po rzeczywistości współczesnej kultury z bedekerami inę mityczną, baśniową", w świetle których interpretowana jest, przy­ Baumana i Baudrillarda w ręku) - przywołujemy tu dwa wiersze jęta przez artystę strategia, prowadząca nie tylko do zmieszania „fan­ zmarłego w tym roku Zbigniewa Herberta, który na innym miejscu tastyki" i „realizmu", ale i do zajmowania ustawicznie ironicznej po­ tak pisał: stawy („transcendentalna bufoneria"), która pozwala osiągnąć abso­ „co dzień odnawiam spojrzenie lutną wolność tworzenia. (Maria Janion, Staw w Wielgiem czyli po­ co dzień narasta mój dotyk między śmiechem a śmiercią). Bohaterami są tu: mit osobisty, mit Ita­ łaskotany bliskością tylu rzeczy" lii, mit Toskanii widzianej oczami trzech różnych podróżników: Mu(Trzy wiersze z pamięci, Warszawa 1973 s.10) ratowa, Lawrence'a, Camusa (Dariusz Czaja, Toskania. Trzy podró­ Czynimy to w przekonaniu, że w obu przytoczonych wierszach że; Lech Sokół, Henrik Ibsen - Mit osobisty), zarysowany w tych tego Mistrza trudnej ironii dochodzi najpełniej do głosu obecność dwu ostatnich tekstach mit Północy i mit Południa (tamże), zmitoloowej cechy poezji, o której mówił Arystoteles (i od tłumaczenia gizowana na użytek turystów wersja Wiednia (Jarosław - jot Drużycktórego to fragmentu rozpoczyna tu swój esej Zygmunt Kubiak ki, Miasto, jego osobliwości i ich zbieracze), filmowy mit miasta Wi- por. - Zygmunt Kubiak, Hellenizm...) - „Poezja więc jest czymś bar­ ma Wendersa (Sławomir Sikora, W Lizbonie jak na wsi). Jednym sło­ dziejfilozoficznymi bardziej serio [wyższym, głębszym, bardziej rze­ wem bohaterem głównym jest tu: m i t i geografia m i t y c z czywistym] niż historia , bo raczej przedstawia to co ogólne, a ta n a. Owe niezwykłe doświadczenie podróży, w którym niezwykłość druga, co poszczególne." - i na tym to polega - dochodzi do głosu w zwykłym doświadczeniu Znacząca obecność i ilość odwołań w zgromadzonych tu te­ podróżowania: kstach do Schulza, Leśmiana, znacząca obecność prozy Schulza, po­ „Czy może mi Pan powiedzieć, jak się idzie do źródeł Aretuzy" ezji Leśmiana, Baczyńskiego, Herberta pozwala myśleć już nie tyl­ - zapytałem właściciela małego baru, gdzie się posilałem bułką z se­ ko o projekcie „literackiej" ale i „poetyckiej etnologii", w której rem i kawą, a pytając miałem dziwne uczucie jakiejś osobliwej właściwą, ostateczną miarą rzeczy jest poezja. nadrealności. O źródle Aretuzy ciągle czytam w hellenistycznych Pora więc już na koniec tylko przywołać raz już kiedyś potrąco­ i łacińskich poematach. Ale żeby można było do niego dojść zwykłą ną strunę* ulicą: I jeszcze o to pytać przy bułce z serem i kawie? - 'Ależ jest Ów fragment z IX Elegii Duinejskiej Rainera Marii Rilkego: pan przy źródle Aretuzy, ono jest przed moim barem.' - I z miesza­ niną dumy i rozbawienia ciągnie mnie za rękę. Obmurowano je ka­ Przecież wędrowiec ze stoku góry znosi w dolinę mieniami i biegnącą dokoła balustradą, o którą można się oprzeć nie garść ziemi, niewysłowionej dla wszystkich, lecz tylko i patrzeć w dół, jak ono ciągle pulsuje i płynie." (Zygmunt Kubiak, jedno zdobyte słowo, czyste, żółtą i błękitną gencjanę Jak w zwierciadle, Warszawa 1985 s. 36) Jesteśmy tu może tylko po to, by powiedzieć: dom, most, studnia, brama, owocowe drzewo, okno Jeśli zaś idzie o rzeczy, to tak się złożyło w tym numerze, że nie najwyżej: kolumna, wieża... Ale powiedzieć, zrozum, licząc rzeczy starychf?) i dostojnych(?), jak ów kieliszek szampana o, powiedzieć tak, jak nawet samym rzeczom w ręku filozofa, objaśniającego czym jest fenomenologia i nie licząc nie marzyło się nigdy. (...) kija mistrza, podróżnego kostura mędrca, laski filozofa (Stanisław Cichowicz, Problemat Sartre 'a; Koan Zenona) oraz monet, krążków zakupionych na ułan-batorskim bazarze (Jerzy Sławomir Wasilewski, Tajna historia przedmiotów) przeważają tu zdecydowanie rzeczy no­ * (por. Zbigniew Benedyktowicz, O niektórych zastosowaniach me­ we. Tę sekwencję rzeczy otwiera cykl tekstów rosyjskich semioty­ tody fenomenologicznej w studiach nad religią symbolem i kulturą w: ków (obok ogólnego, teoretycznego i syntetyzującego artykułu Al­ „Etnografia Polska" t. X X I V z. 2, 1980, s. 9-47; IX Elegia Rainera Ma­ berta Bajburina, Semiotyczne aspekty funkcjonowania rzeczy), teksty rii Rilkego w tłumaczeniu Mieczysława Jastruna) 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/71e3e73710710a8b2c624c2a2ccb3dd4.pdf 9b8c6ee54b8f57b00ef0ff1f8656199d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3144 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2944 Title A name given to the resource O święcie i świętowaniu. Rozmowa z Piotrem Skrzyneckim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.107-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowicz O ŚWIĘCIE I ŚWIĘTOWANIU, ROZMOWA Z PIOTREM SKRZYNECKIM (Z U D Z I A Ł E M Z B I G N I E W A FIJAKA, CZESŁAWA ROBOTYCKIEGO I A N N Y Przygotowujemy Z . B . Panio Piotrze, niech m i będzie w o l n o wyrazić nasz'a SZAŁAPAK) właśnie n u m e r pisma poświęcony świętu radość, że możemy gościć w Pańskiej P i w n i c y i że P a n przyjął i świętowaniu. Nio wyobrażamy sobie tego t e m a t u bez Pana. zaproszenie do tej r o z m o w y , i będzie gościem na naszych łamach. Przez to 30 l a t tworzył P a n i stworzyd nie t y l k o niezwykle zja­ Niedawno P i w n i c a uczciła W i e l k i m B a l e m swoje 30docie. Przez wisko a r t y s t y c z n e , alo stworzył P a n —• już sam, pojedynczo to l a t a P a n i Artyści z P i w n i c y stworzyliście zjawisko u n i k a l n o , — u n i k a l n y s t y l bycia. Z w r a c a m y się zatem do Pana j a k o do niepowtarzalno, niezwykło, wymykające się wszolkim k l a s y f i ­ współinscenizatora współorganizatora i — j a k t o o P a n u się k a c j o m . Z g o d n i są co do togo a u t o r z y l i c z n y c h p u b l i k a c j i o P i w ­ mówi — do Spiritus n i c y Jostościo — a P a n w szczególności „ ż y w ą legendą", uoso­ obcłiodów i uroczystości od r a z u z obcosowym p y t a n i o m : Panio bieniem K r a k o w a . W a r s z a w i a k Piotrze, c z y m jest święto, n a c z y m polega jego i s t o t a , czym jost chętnie powiedziałby miejscu, żo jest P a n F r a n c o m Fiszerem Krakowa, w tym Francom wedle Pana i d l a Pana świętowanie ? Fiszerem w naszej współczesności. Jednocześnie wyrastacio da­ leko poza i p o n a d t e n Kraków. N i e c h więc Pana nio d z i w i , że po P i o t r S. N i e , nie mogę odpowiedzieć na t o p y t a n i e n i c . J a mogę t y l k o opowiedzieć P a n u o wystawie teatrologach, l i t e r a t u r o z n a w c a c h , socjologach, filozofach, języko­ znawcach, biologach, przedstawicielach medycyny — nawią­ zuję t u do sosji n a u k o w o j , j a k a odbyła się z o k a z j i 20-lecia P i w n i c y n a przykład... A.S. ... Właśnio, Piotrze, co z tą wystawą, wszyscy są szalenie zaniepokojeni, że wynosisz wszystko z P i w n i c y , że t u n i c nie zostanie. w 1976 r . w K r a k o w s k i m Oddzialo P A N , gdzie m . i n . o u z d r a ­ P i o t r S. N o t a k , oczywiście! B o wystawa nazywa się „Co n a m 1 wiającym charakterze P i w n i c y mówił Prof. J u l i a n Aleksandro­ movens t y c h wszystkich n i e z a p o m n i a n y c h z tego zostało..." wicz — intorosują się Panem teraz etnografowie. Jest P a n , możo ... Nie m o g j powiedzieć, bo wie P a n co, sprawa święta t o jest P a n być, fascynującym o b i e k t o m , przepraszam, p o d m i o t e m dla sprawa, bo j a w i e m — wszystkiego. J a mogę tyłko P a n u po- wszelkich możliwych badań p o d e j m o w a n y c h przoz historyka k u l t u r y , d l a etnologa, zwłaszcza zaś dla t y c h etnologów, którzy chcieliby się zajmować b a d a n i e m współczesnej k u l t u r y . jeszcze bardziej uzasadnić t o nasze etnograficzne wiodzić, żo za d w a tygodnio będzie w y s t a w a w Pałacu S z t u k i —• niebywałe... Żeby Z . F . T o też będzie święto... zainteresowanie P i o t r S. A święto... Co to jost święto? W gruncio rzeczy t o P a n o m , posłużę się anegdotą. K i o d y jeszcze przed tą rozmową są sprawy w głębi poważniojszo, j a k religia, j a k rytuały... N i o wstąpiłem w Warszawie mogę Panio, woźmy nabożeństwa majowo, które teraz odbywają do sąsiadującego z n a m i w I n s t y t u c i e S z t u k i Działu T e a t r u , żeby „zasięgnąć języka", żeby dowiedzieć się po kościołach. Był P a n ? J a b y lem, widziałem — fantastyczno, się czy ktoś zajinujo się Piwnicą, dowiedziałem się, że niestety fantastyczne... n i k t . . . P a n i , z którą rozmawiałem, w y b i t n a specjalistka w dziodzinio t e a t r u p o w i o d z i a l a : C R . Pamiętam Piotrze, nie w i c i n czy T y sobio t o p r z y p o m i ­ bo m y się twórczością amatorów, nasz, bo t o było już dość dawno, jakieś piętnaście l a t t o m u , j a k czy t o a t r e m a m a t o r s k i m — t a k jakoś powiedziała — w zasadzie rozmawialiśmy u takiego p l a s t y k a , o n m i a l pracownię n a Zwio- nic z a j m u j e m y . " rzyńcu, n a s t r y c h u t a k i m o k r o p n y m . Pamiętam j a k staliśmy t a m Było to powiedziano z wielką życzliwością, po- wiodziałbym nawet z p e w n y m zakłopotaniem, wcale nie „oconia- i całą noc rozmawialiśmy. J a mówiłem o różnych j ą c o " , t y l k o t a k po p r o s t u opisowo, i n f o r m a c y j n i e , żebym się nio poznawania rzeczywistości, byłem w t e d y „taki mądry", młody, rozczarował, jeśli b y gromadzona dokumentacja dość skąpa... T a k więc, pemiow.ż nasze sposobach okazała się twierdzący, że otnologia jost mądra na wszystko, że wszystko etnograficzno-etnolo- n a m tłumaczy. Rozmawialiśmy o różnych sposobach istnienia giczne pismo zajmuje się także twórczością amatorską, sztuką, człowieka w świoi ie. I T y na te wszystkie moje w y w o d y mówiłeś, która w y m y k a się w s z y s t k i m k l a s y f i k a c j o m , i która znajduje że nie potrzebna się na l a k zwanych gmachu „Alo ostatecznie to wszystko jest poezja". Czy to miejsce decy­ „niższych" piętrach wielkiego jest t a etnologia, że wszystko jest poezją: S z t u k i , więc P a n zo swoją Piwnicą będzio w naszym piśmie na dowało o sposobie Twojej argumentacji ? W r a c a m do tej s y t u a c j i , swoim miejscu. bo ona bardzo m i utkwiła w pamięci. Bo w tej c h w i l i powiedziałeś właściwio, że dla Ciebie wszystko jest świętem, żo święto ,,to jest W 1974 r o k u po obchodach Jubileuszu k u czci Kraszewskiego (było t o odtworzenie, w 95-tą rocznicę uroczystości 50-lecia jogo sprawa w s z y s t k i e g o " . Co decydowało w t e d y o Twojej pisarstwa, j a k i e odbyły się w K r a k o w i e , a więc właściwie 145-lecie pisarstwa Kraszewskiego ) Maciej 2 Szybist t a k pisał w „Echu wypowie­ d z i , czy to miejsce, czy Twoje przekonanie, czy T w o j a przekora ? P i o t r S. Czy to sprawa miejsca? T a k , pamiętam tę pracownię, to była bardzo p o e t y c k a pracownia, alo wiesz, j a dzisiaj nie K r a k o w a " : Jeżeli Państwo zobaczycie pewnego pięknego dnia powtórzyłbym już togo zdania. On m a inną pracownię w i n n y m na błoniach k r a k o w s k i c h wielką defiladę i przeciągający przed miejscu, i to co teraz r o b i , t o przepraszam, to jest galautoria... trybuną t a b u n k a w a l e r y j s k i c h k o n i z ułanami na nich obok On wtedy kłamał swoją pracownią, swoim sposobem bycia. ambasadorów obcych mocarstw i rzesze k r a k o w i a n za szpalerami A ja — z a n i m spotkaliśmy się t u wszyscy razem — mówiłem już p i e c h o t y to nie będzio to oznaczało, iż kręcą f i l m o czasach Waszemu koledze, żo dla m n i e Piwnica to nie jest t y l k o sprawa przedwojennych miejsca, K r a k o w a i t d . , ale l u d z i , f a n t a s t y c z n y c h i nio będzie to oznaczało, że zwariowaliście ludzi j a k i c h i bierzecie udział zamiast Waszych ojców czy m a t e k w uroczys­ t u spotkałem, jacy t w o r z y l i i tworzą tę Piwnicę. J a nie mogę tości sprowadzenia teraz t u wymieniać w s z y s t k i c h , nie byłbym w stanie. Mówiłem prochów Słowackiego na W a w e l . Będzie t o po p r o s t u oznaczało, że P i o t r Skrzynecki i Piwnica, przeprowadza P a n u o Wicśku D y m n y m , który nic był z K r a k o w a i t a jego nową akcję z udziałem i p r z y pomocy władz m i e j s k i c h , straży plobojskość, chlopskość drażniła wielu. O n nie zawszo b y l r o z u ­ pożamoj m i a n y . Teraz, z p e r s p e k t y w y wojska i L i g i Ochrony K r o j u . " 3 To b y l 1974 r o k ! Ten tekst wyprzedza t o , co wydarzyło się sześć łat później —- Wjazd Księcia Józefa Poniatowskiego do K r a k o w a . Potem przyszły inne czasu widzę jeszcze wyraźniej ile j a . ile m u Piwnica zawdzięcza.. Л j a k on wspaniale rysował. Może ta w y s t a w a jest właśnie dla niego, żeby m u t o oddać. rocznice, biegł czas, czas nabrzmiały od wydarzeń i t a k Piwnica Chciałbym go jakoś uczcić na tej w y s t a w i e , poświęcić m u osobne z biegiem d n i wkroczyła w swój wiek męski. Ale przejdźmy do miejsce, osobną salę... A co jest świętom, co jost b a l e m , co jest konkretów. sytuacją? Takie zdarzenie, czy pamiętasz Bożenę Dobrzyńską... 107 �CR. przyjściem Z . B . Wszystko t o , o c z y m mówicie, t e n k o n t r a s t , t e n piękny z Anią piwniczno szaloństwa n a K a n o n i c z e j . strój, t a elegancja, heroizm t a k i e j p o s t a w y na przekór s y t u a c j i , T a k , oczywiście, właśnie przed wspominaliśmy Waszym Bożena była doktorantką w InstyLucio Psychologii i mieszkała na zasada K a n o n i c z e j 14, to był D o m Młodego N a u k o w c a , w którym też trochę t o , o c z y m mówił P a n , Panio P i o t r z e , jeszcze p r z e d tą mieszkałem, w skrócie p o p u l a r n i e n a z y w a n y D e m o n . Możo w a r t o rozmową, g d y była m o w a o k o n d y c j i A r t y s t y w ogóle, g d y mówił t u d l a przyszłego c z y t e l n i k a dodać, że Bożena mieszkała n a P a n też o wolności a r t y s t y wobec świata, wobec l u d z i , o t y m , parterze, i j a k się kończył p r o g r a m P i w n i c y , gdzioś k o l o 1-ej, co określa także w powien sposób Pana kondycję, Pana nieco­ 2-giej w n o c y , t o szło się na K a n o n i c z a do Dobrzyńskich, stukało dzienny, niezwykły sposób życia i s t y l b y c i a . w o k i o n k o i t a m p o t e m zabawa trwała d a l e j . pozostania w i e r n y m sobie do końca, p r z y p o m i n a m i P i o t r S. N i e , t o jost co innego. Myśmy r o z m a w i a l i inaczej... P i o t r S. Właśnie podczas jednej t a k i e j zabawy poszliśmy inaczej... J a Panu mówiłem coś innego. Wolność nie istnieje. z Bożeną podziwiać powódź. B o w t e d y była powódź w K r a k o w i e . J a P a n u powiedziałem, żo nie jestem związany z n i c z y m k o m p l e t ­ Zabawa trwała dalej, a m y niopostrzożonio w n o c y , n a d r a n o m nie. A n i wobec spoleczoństwa, a n i wobec spraw „ l u d z k i c h " : a n i wyszliśmy z Bożeną: I d z i e m y podziwiać powódź! Pamiętam d o m , a n i żona, a n i dzioci, a n i coś t a m . . . j a jestem s w o b o d n y , w t o d y ona założyła t a k i c u d o w n y kapolusz. O n a była r o m a n ­ Panie, bo m n i e te wszystkio s p r a w y nio obchodzą. J a p o d t y m tyczną kobiotą — p o e t y c k a , piękna, d z i w n a . J a k myśmy cudownie względem jestem kaleką, j a w i e m , żo jestem kaleką... ale jestem w t e d y r o z m a w i a l i . Siodzioliśmy n a ławce n a d Wisłą, t o była s w o b o d n y m kaleką. piękna r o z m o w a . Z nią się cudownie rozmawiało, t a k się zaga­ Z . F . P i o t r z e , w j e d n y m z wywiadów powiedziałeś: „ G d y p o ­ daliśmy, że woda n a m p r a w i e stanęła do k o l a n . Z nią się cudownie wstawała P i w n i c a , nie mieliśmy a n i mioszkari, a n i pieniędzy, a n i rozmawiało... J a w t e d y uświadomiłem sobie cudowno pojęcie żon, a n i mężów, a n i dzieci... L u d z i o b y l i niezałożni o d wszyst­ romantycznej kobioty... kiego... A teraz każdy zarabia, m a swojo s p r a w y . J a należę do Poniatowskiego, t y c h n i e w i e l u co zostali n a zawsze..." Więc Zbyszek m a rację O l b r y c h s k i b y l za księcia. P o p i . a ona była w orszaku, była w t a k i e j C R . Pamiętasz, ona była wo Wjeździe Księcia k i e d y mówi o T w o j e j wierności sobie i P i w n i c y , chociaż i T y zielonkawej s u k n i . też „masz rację" i jesteś k o n s e k w e n t n y , g d y mówisz, że wolność P i o t r S. I po k i l k u l a t a c h j a jadę do R a b k i , k i o d y już w i e m , że ona u m i o r a . Szla w t e d y przez p a r k zachwycona, była cudownie nio istnieje, bo dodawałoś: „ W i ę c jestem skazany n a Piwnicę. Może t o moje przeznaczenie... ' 1 u b r a n a . I j a już w i e m , że ona w i e , że u m i e r a , i ona wie, że j a Z . B . Może nie drążmy już tej k w e s t i i d a l e j , chociaż i m n i e wiem... pamiętam ją, j a k idzie przez t e n p a r k do d z i s i a j ; w tej się w y d a j e , że t o , co P a n t u powiedział przed chwilą, to bardzo sytuaoji... s u b i e k t y w n a ocena, i że z b y t łatwo w niej o d m a w i a P a n sobie To była spacerzo, do końca. 108 romantyczna kobieta na romantycznym tego, co postrzegane jest przez w i e l u j a k o właśnie h e r o i c z n y �do czegoś innego. P a n właśnie wrócił ze w a h a m się, nio w i e m czy się n a to zgodzić, czy to poważne (śmiech) C R . T a k , wszyscy w K r a k o w i o mówili — P i o t r jost w Szczaw­ wyjść na t a k i e j f i g u r c e . . a j a k P a n to w i d z i . . . przecież to może wybór. Przejdźmy ... nie w i a d o m o , co mogą z człowieka zrobić... j a k człowiek może Szczawnicy. n i c y , P i o t r wyjechał bawić u wód do być koszmarok... idzio P a n przez Sukiennice a t a m t y l u małych Szczawnicy... Z . B . Chciałbym więc zapytać się Pana, c z y m jest t a k i w y j a z d Skrzyneckich na straganie... no nie w i e m , nie wiem... U w i o l b i a m dla Pana —• i t u nie będzie już P a n mógł zaprzoozyć —• d l a Pana, Kraków, u w i e l b i a m l u d z i , ale j a k każdy potrzebuję czasom być który nie będąc związany z n i c z y m , co powszechne, który żyje sam... Wyjechałem do Szczawnicy, gdzie też m a m wspaniałych w świąteczny przyjaciół, którzy troszczą się o moje zdrowie. P a n w i e , j a k i e i karnawałowy n i o m a l , a t a k jest P a n postrzegany przoz w i e l u — toraz kołojki do lekarzy... T o przecież byłaby wielka niowdzięcz- to przecież w związku z t y m i cochami m . i n . postawiono ność, g d y b y m nio skorzysta! z tej o k a z j i , która m i się nadarzyła... sposób niejiowszedni, niocodzionny, niozwykły, Panu propozycję wprowadzenia do sprzedaży, pośród pamiątek z K r a ­ Więc, jestem w tej Szczawnicy k o w a , pańskiej f i g u r k i , którą można b y kupić w Sukionnicach, do m n i e t r z y k u r a c j u s z k i , t r z y panie. J a już wcześniej zauważy­ i p o p a r u d n i a c h zgłaszają się Pana, którego wizerunek pojawił się na „odpustowych" luster­ łem, żo m i się przyglądają, że t a k krążą, krążą coraz bliżej, aż k a c h , sprzedawanych, losowanych czy wyznaczonych j a k o n a ­ wroszcie przychodzą do m n i o , p y t a m o co chodzi, a one mówią: groda i r o z c h w y t y w a n y c h j a k t a l i z m a n , już nio pamiętam p r z y W i o P a n , dowiedziałyśmy się, że P a n jost z K a b a r e t u . N i e c h okazji jakiego t o b a l u zorganizowanego p r z y którejś t o kolejnej P a n n a m powie co m y m a m y zrobić, bo t u wszystko jost do improzio, ozy rocznicy P i w n i c y . C z y m jost więc t a k i w y j a z d d l a dziesiątej, j a k t u się zabawić, j a k się rozerwać?! N o , niechże n a m Рапа, którego przyjaciele „porywają" taksówką do B u d a p e s z t u P a n coś p o r a d z i , d r o g i Panie... N o , co j a mogę poradzić... co j a i odwożą tążo taksówką do K r a k o w a , żeby P a n zdążył n a sobotę, mogę poradzić... n a swój k a b a r e t ( t a k przecież było p r z e d występom d l a e t n o ­ C R . A nio próbowałeś napisać i n s t r u k c j i „ d o rozorwania się" ? grafów, k i e d y wszyscy zadawali sobio p y t a n i e : przyjedzie P i o t r S. N o t a a a k ! Próbowałom, rozmawiałem przez t r z y go­ czy nio przyjedzie, zdąży 1 —• N a pewno przyjedzie — pocieszano się dziny p r z y butelce w i n a : j a k się rozerwać... I okanujo się, że -— bez Niego przecież K a b a r e t nie może się odbyć. To rue byłby Szalay, t e n K a b a r e t , t o nie byłaby p r a w d z i w a P i w n i c a . I t a k też się P i e n i n te spływy p o D u n a j c u . . . stało. P a n zdążył, P a n b y l n a czas). C z y m jest więc t a k i w y j a z d do Szczawnicy dla Pana, d l a którego wszystko jost poezją, każda c h w i l a jost świętem, i n a w e t powódź jost s p e k t a k l e m g o d n y m podziwu? Czy jest skokiem w powszedniość i powszechność, „wczasami", u r l o p o m , odpoczynkiem... o d święta? Czy możo P a n coć powiedzioć n a m n a t e n t e m a t ? P i o t r S. U w i e l b i a m Kraków... t a k , t o rzeczywiście p r a w d a z tą figurką; p r o p o z y c j a jost wciąż a k t u a l n a , ale, wio P a n , właściciel Szczawnicy, bawił się cudownie... robił o d C R . T o t y o d Szalaya zacząłeś, t a k ? . . . P i o t r S. N o bo j a opowiadałem, j a k o n robił to f a j e r w e r k i , bo się nudził, a jednocześnie wieczorom była feeria... C R . A rano joszcze malował widoczki... P i o t r S. B o nie w i e m , czy wiooio, Szalay z n a l B a u d c l a i r e ' a i czytał Kwiaty Zla, a pamiętacie koniec Preface... przeczytajcie, p r z y p o m n i j c i e sobie... koniecznio... Największym grzechom jest, j a k o n w y l i c z a wszystko —• i t o jest zabawno, i t o jest zapisane 109 �П. 3. P i o t r Skrzynecki, zawsze w kapeluszu, jest już legendarną postacią F o t . Z. F i j a k przez Szalaya wylioza — największym grzechem A wiata jost, j a k o n P i o t r S. N o t a k ! J a siedzę t r z y godziny i o p o w i a d a m j a k wszystko, wszystko, w s z y s t k o : m o n frero, m o n a m i trzeba spędzić wieczór. J a o p o w i a d a m swoją sobotę, moją sobotę. i t a k dalej, i t a k dalej, c'est e n n u i — to jest n u d a . I t e n Szalay, wspaniały założyciel Szczawnicy postanowił: nic będę się nudzić. I pomyślcie sobie, t e n Węgier jakiś przyjechał i , słuchajcie, nie dość, że trysnęły to cudowne źródła —• nie źródła, c u d y - n i e w i d y . . . t a m przyjeżdżał p r e z y d e n t Z y b l i k i e w i c z i wszyscy b a w i l i się t a m j a k szatani... J a k j a zobaczyłem t a m to w t y c l i a r c h i w a c h , j a k pokazała m i to t a k i e r o w n i c z k a , t o spisałem t o wszystko w ciągu dnia... „ B o nudzić się wieczorem nie można" — t a k napisał, słuchajcie..., i t o w m u z e u m przeczytałem i m a m to napisano, słuchajcie... bo wieczorem nudzić się nie można (śmiech)... rano trzeba... a nudzić się wieczorem nie można... Z . B . Sobota w Kabarecie jost d l a Pana świętem? P i o t r S. Panie, to b a l oszalały, z wściekłością, nienawiścią, szaleństwem, z czułością, z miłością, t a k . . . fantastyczne. C R . I T y t y m p a n i o m opowiadałeś swoją sobotę? P i o t r S. N a t u r a l n i e , j a sobie zrobiłem, t o zróbcie sobie coś, proszę bardzo, zróbcie t o sarno j u t r o . . . I one t a k rozbawione wychodzą już po dziesiątej, że rzeczywiście t a k można żyć... N o bo co j a mogłem innego zrobić... Przecież j a jestem naprawdę zmęczony. Żebyście b y l i , żeby ktoś b y l na m o i m miejscu j u t r o w Piwnicy... A.S. N i e , rzeczywiście n i k t i n n y b y się tego nie podjął, Piotrze. A.S. B a n o można? Nienawidzę się nudzić rano... P i o t r S. T a k , t o wspaniały pomysł wspaniałego Józefa Szalaya, bo rzeczywiście, wieczorom nudzić się nie można, bo p o p r o s t u , umówmy się, nudzić się to straszne nieszczęście, trzeba wie­ czorem coś zrobić, zawsze... A.S. Słyszałam, że t y l k o p o południu można być szczęśliwym... P i o t r S. N i e , ale nudzić się wieczorem nie można... wierzcie m i , j a k j a to p o w t a r z a m , j a naprawdę zaczynam mieć poczucie P i o t r S. To jest t a k a harówka, żeby zrobić b a l , święto... Z . F . A wiesz, Piotrze, że vein der Lecuw w rozdziale o święcie w s p o m i n a piękną, legendę, która mówi, żo w d n i u szabatu n a w e t potępieńcy odpoczywają w piekle o d swoich mąk ? Z . B . N o właśnie, P a n mówi harówka — to jest to praca czy odpoczynek w końcu, czy t o jost święto ? P i o t r S. Czcić Boga to jest bardzo ciężko, a j a t a k się modlę, myślałem o tej w y s t a w i e , to jest bardzo ciężko, bo j a muszę być t u t a j czysty, świadomie uświadomiłem sobie j a k ludzio nudzą się okropnie wieczorem... j a się modlę i t y m i p i o s e n k a m i , i tą cudowną twórczością t y c h i j a k j a widzę te t r z y panie... P a n pytał, czym jest dla m n i e t a k i l u d z i . Panic, naprawdę to jest m o j a m o d l i t w a . . . charyzmy... I k i e d y w Szczawnicy wyjazd... j a jestem szczęśliwy, bo j a chcę być sam, ale widzę że trzeba coś zrobić, trzeba i m pomóc... Więc i m mówię, żo trzeba P i o t r S. T o d o t y c z y l u d z i , a nie artystów. C R . To masz podział n a l u d z i i artystów. piosenki, trzeba mówić wiersze, trzeba potańczyć, Z . F . T o wszystko jednego wieczoru, naraz? 110 (...) Z . B . Była już t u m o w a , żo ludzio nio umieją się toraz bawić... śpiewać trzeba się pokochać, trzeba się pokłócić... żeby było cudownie... 1 Krakowa. P i o t r S. N o t a k ! Powiedziałem, żo m n i e ludzie nio obchodzą k o m p l e t n i e , publiczność, nie publiczność... �2 . F . N i o mów Piotrzo, kochasz przecież tę swoją publiczność, C R . T o będą r o k w i z y t y 30-locia, t a k ? P i o t r S. Co t y l k o m a m y . . . że będzie można zabawić t y c h l u d z i kochasz ją, kochasz. Z . B . Joździcio z Piwnicą —• t u z w r a c a m się i do A n i — dużo n a m i s a m y m i . . . bo wie P a n co to jest święto, j a k P a n mówi Holandia, 0 święcie... Święto... to jest b u n t woboc rzeczywistości absurdal­ Wiedeń. J a k a t a m jest publiczność, czy ludzie t a m lepiej umieją n e j , która jest... a b s t r a k c y j n a , której się nio rozumie... z j e j się bawić. — E l i a d e p o w i a d a , że d l a współczesnego człowieka systemem podróż jest j a k b y świętem. C z y m są d l a W a s te podróże... do z j e j tytułomanią nie tytułomanią, której nie r o z u m i e m . . . święto czegoś zupelnio innego ? J a k t o z t y m jest ? jest t y m c u d o w n y m m o m e n t e m , w którym wszyscy się z tego po świocio: F r a n c j a , Niemcy, A n g l i a , Szwajcaria, P i o t r S. J a P a n u p o w i o m , co t o jest. T u są dwie s p r a w y . Pierwsza t o — możemy zobaczyć inne wspaniałe m i a s t a , d l a m n i e n a przykład t a k i m okazał się L o n d y n ; i w ogóle, że mogę stąd wyjechać do innego, dużego, większego niż to m i a s t a , Paryża n a przykład. A druga... t o , co m n i e najbardziej w t y m w s z y s t k i m obchodzi i t o n a m się udało, fantastycznie n a m się udało, t o tęsknota t y c h l u d z i — przocież ciągle Polaków — za swoją toż­ samością; c i ludzie tęsknią za k r a j e m , i o n i ją odnajdują, i t o jest cudowne... cudowno p i o s o n k i i artyści, f a j n i artyści, a u t e n t y c z n i e wyłączają. J a nie będę się powoływał n a żadne źródła, na t o , co k t o powiedział... co napisał... t o m n i e nie obchodzi... j a sam to odczuwam... w Wigilię... dlaczego W i g i l i a jest t a k a cudowna, bo ludzio się odnajdują... w Wigilię jest t a k zawsze, t o jest cudowne... to jest fantastyczna h i s t o r i a . J a sobie chodzę po mieście i widzę t y c h b i e d n y c h , zabieganych l u d z i i w i e m , że za chwilę, za chwilę... o n i poczują się w o l n i , swobodni, żałośni... J a k j a to widzę, j a jestem przejęty t y m za każdym razem... że spotkają się ze sobą na W i l i g i i . . . podzielą opłatkiem, a p o t e m parę d n i później lecą 1 tańczą sobie n a balu... fantastyczno, bo święto jest t y m c u ­ f a j n i artyści, bo t o są p r a w d z i w i artyści... C.B. Jesteście rodzajom psychoanalitycznego zwierciadła d l a t y c h l u d z i ? A o n i d l a Was... downym okresom Narodzenie... czasu, g d y wszyscy się wyłączają... W i g i l i a , j a naprawdę jestem Boże t y m przejęty za każdym razom... P i o t r S. T o także... A.S. D l a m n i e najciekawsze są s p o t k a n i a z t y m i ludźmi p o występach, k i e d y przychodzą porozmawiać. Te s p o t k a n i a i te r o z m o w y są naprawdę niezwykłe. P i o t r S. B o w ogóle j e d y n e c o k o l w i e k , co m n i e wiąże n a j ­ bardziej, poza R y n k i e m nie R y n k i e m , p a t r i o t y z m e m nie p a t r i o ­ t y z m e m , t o te... t r z y , cztery piosenki... a przez t o p i o s e n k i , przez t y c h r o z m a i t y c h l u d z i , których spotkałom w P i w n i c y , j a się przywiązałem do Ojczyzny, wszystko jedno czy t o będzie D y m n y nie D y m n y , czy wspomnionie D y m n o g o . . . czy t o będzie Z y g m u n t K o n i e c z n y i jogo wspaniała m u z y k a . . . j a spotkałem t u t y l u r o z m a i t y c h l u d z i . . . a reszta m n i e nic nie obchodzi... I c i ludzio, którzy nas przyjmują t a m , t o — j a mówię szczerze, poważnio — toż przez te cztery pioseneczki... czy j a k E w a D e m a r ­ czyk jodzio do A m o r y k i i śpiewa Tomaszów... jesteśmy s a m i , Panie, k o m p l e t n i e sami... CK. władzy, społeczeństwem, którego się nie rozumie, C R . T o , Piotrze, j a k T y robisz Wigilię, opłatek w P i w n i c y , czy j a j k o , t o prowokujesz taką samotność u l u d z i , o j a k i e j mówisz... Z.B. Nie! C R . ... czy t r a k t u j e s z t o j a k o spotkanie, j a k rodzinne spot­ kanie ? P i o t r S. N a t u r a l n i e ! Ludzio muszą być razem przez chwilę, muszą się spotkać, muszą się dotknąć... w rodzinie ino zawsze to jest możliwe, nie zawsze t a k jest... są jeszcze i t a c y co nie mają r o d z i n y . . . t o jest trochę inaczej. A dlaczego robię te bale, nie bale, facecje, zabawy, w y s t a w y . . . p o t o , żoby się spotkać, bo j a się przyglądam w t e d y i c h radości... j a wolę widzieć j a k ludzie są szczęśliwi, j a k się cioszą, j a k się radują, niż patrzoć j a k się m o r ­ dują... biją, dlatogo, że j a p o p r o s t u wolę... J a wolę Wjazd księcia Poniatowskiego niż dwio g o d z i n y w V i s a V i s ( B a r k a w o w y niedaleko Pałacu p o d B a r a n a m i , n a R y n k u w K r a k o w i e , gdzie Ale t o , o c z y m mówisz, t o dola a r t y s t y , o której c i artyści przez w i e k i opowiadają, że są s a m i . atmosfery i publiczności — p r z y p . red.)... i to jost możliwe t y l k o P i o t r S. N i e ! N i e p r a w d a ! ! ! Jesteśmy sami... t o jest świństwo!... Jostośmy wysepką w m o r z u bestialstwa, szarzyzny, n a stojąco można napić się wódki, słynny dla swej spocyficznej w święcie, żo j a potrafię wejść do obcego d o m u w L i m a n o w e j , głupoty, i j a t o zrobiłem... bo święto t o jest coś niezwykłego... i c i prze­ wysep­ rażeni ludzie mówią; „ W o j d ź P a n ! " —• i t o jost c u d o w n o ! T o ką... bo k t o t o są artyści... Panie... artyści t o są nieśmiali ludzie... jest święto... j a t a k zrobiłem w 59 r o k u , nio pojechałem do N o t a k ! . . . Słuchaj, jeżoli M a r t a Meszaros, węgierska rożyserka, Łodzi na Wigilię do m a m y , do b r a t a . . . chciałem być sam... wsia­ łajdactwa, c y n i z m u , n i e t o l e r a n c j i , przemocy... jestośmy p r z y c h o d z i do m n i e i mówi m i : słucłiaj, t e n K a b a r e t , co widziałam dłem w o s t a t n i a u t o b u s i pojechałem... i nie t o , żebym znał t y c h wczoraj, jost niemożliwy a n i u nas w Budapeszcie, a n i gdzie l u d z i wcześniej, nio... i mówię: chciałbym być z W a m i . J a do n i c h indziej... Dlaczego j a się czopiam j e j , jego, jego, jego, jego, Ciebie, zachodzę a o n i przerażeni mówią: Wejdź Pan... i t o jest święto... Pana, j e j . Dlaczego j a d o t y k a m ciebie, ciebie, jego, j e j , dlaczego Z . B . T o przecież jest t a k , j a k t u t a j w P i w n i c y , k i o d y P a n A n i u , j a W a s d o t y k a m , dziękuję j a k schodzicie ze sceny, j a k staje wieczorem p r z y m i k r o f o n i e i mówi do t y c h l u d z i : Szanowni wchodzicie i g d y jest już po w s z y s t k i m , j a k z W a m i r o z m a w i a m . . . Państwo... Szanowno Panio... Szanowni Panowie, c z y : M o i k o ­ bo dla m n i e t o jest święto, j a się t a k modlę... c h a n i , witajcio... słuchajcie, słuchajcie... Z . B . T o b r z m i bardzo poważnie, n a t o m i a s t gdy... P i o t r S. T a k ! T o n i c z y m się nie różni... t o jest t o samo... j a P i o t r S. T o jest wyspa... j e d y n e z a c z e p i e n i e . o t y m pamiętam. B o jeżoli do m n i e p r z y c h o d z i facet, jakieś pół Z . B . ... pamiętamy, żo jeszcze została zabawa... j a k k a b a r o t , r o k u t e m u i o n m i mówi, że o n już o d d a w n a nie mieszka w K r a ­ k o w i e , żo o n się wyniósł z K r a k o w a , alo żo ilekroć t u przyjeżdża jak... P i o t r S. To nio jost zabawa, t o jost r a t u n o k . . . r a t u n e k osta­ t o m u s i być w P i w n i c y , bo o n t r a k t u j e t o j a k mszę świętą, bo o n teczny. Panio, z t y m K a b a r o t o m . . . z t a l o n t e m t y c h artystów, po p r o s t u źle się czujo bez tego... i żo j a k raz n a tydzień m u s i iść którymi jostom otoczony t o m y byśmy m o g l i robić t a m cudowne do kościoła, t o t a k samo ilekroć t u jost, w K r a k o w i e , t o m u s i rzoczy n a t y c h m i a s t . . . t o jest t a m do zrobionia n a t y c h m i a s t . . . t u przyjść, bo o n inaczoj po t y m o d d y c h a i o n możo spokojnie alo nie mielibyśmy ojczyzny, K r a k o w a , nio mielibyśmy tej c u ­ wracać t a m , gdzie jest teraz... t o przecież jest w t y m coś waż­ downej publiczności, która jest t u t a j , która nas rozumie, t y c h nego c u d o w n y c h l u d z i , którzy są z n a m i t u t a j , którzy przychodzą.,. (...) I j a w i e m , żo t o m n i e też jost potrzebno. J a jostem po p r o s t u J a nio w i e m , co o t y m myśli A n i a , która t u t a j siedzi, c z y m t o szczęśliwy j a k widzę j a k t u przychodzą wciąż n o w i ludzie, j a k jest d l a n i e j . . . alo d l a m n i e w każdym bądź razie t o jest święto... widzę, żo oi przychodzą, c i przychodzą, c i przychodzą —. j a C z y m t o było d l a D y m n e g o mówię o a r t y s t a c h , którzy chcą coś w P i w n i c y robić... j a jestom — nie w i e m . . . m n i o się p o d o b a miejsco, w którym jostom, alo g d y b y nie było soboty, P i w n i c y , szczęśliwy p o p r o s t u , że są; j e d n i zostają, j e d n i nie, t o nie ważne, to nio wiern... może byłbym sklepikarzem w Paryżu, który ale j a jestem szczęśliwy, żo są, cokolwiek b y z r o b i l i . . . dlatego u w i e l b i a m . . . I teraz ta cudowna rzocz... że w Pałacu S z t u k i można dla m n i e t o jest ważne, o c z y m już mówiłom; j a nie w i e m po co zrobić taką facocję... taką zabawę... za d w a tygodnie... i m to jest, dlaczego t o robią, dlaczego t u przychodzą, ale j a 111 �muszę i m podziękować g d y już p r o g r a m się skończył, g d y p u b ­ trzyłem n a kwitnące b z y , bo w t e d y właśnie w Szczawnicy kwitły liczność w y c h o d z i , joszczo zatrzymać się z n i m i n a m o m e n t . . . b z y , i zamachałem t a k ręką do gwiazd i zawołałem: „Cześć", j a muszę i m podziękować, bo o n i z r o b i l i t o n wieczór... J a nie A u g u s t y n k u k o c h a n y , Bóg Ci c h y b a wybaczy w i e m j a k i m , ale m n i e t o jest potrzebne... dla m n i e t o jest n a j ­ tego, że nie żałujo... T o jost t a k genialne! ważniejsza chwila... B o jeśli t a k przyjrzeć się w ogólo, to współ­ cześnie ludzie mają t a k mało czasu n a t o , są pogrążeni w codzien­ ności, a n a święto mają t a k mało czasu... B o jeśli wziąć czter­ tę noc!... Żałuje C R . Czy t o , Piotrze, mogłoby być rodzajem m o t t a do Twoje­ go życia ? P i o t r S. (...) B y ć może... Być może j a przetańczyłem swojo dzieści l a t życia człowieka, r o b o t a nie r o b o t a , to — t a m t o , to n a życie niepotrzebnie... bo j a proponowałem l u d z i o m t y l k o za­ święta w y p a d a tego ile? T r z y , pięć l a t z całego życia... M n i e się bawę... Możo trzoba było robić co innego... sam nie w i e m co... Z . F . A cóż, Piotrze, mógłbyś robić innego lopiej, za co ludzie w y d a j e , że to trzeba jakoś odwrócić... C R . Chciałbyś, Piotrze, pozbawić l u d z i codzienności? b y l i b y c i t a k wdzięczni, j a k za t o co robisz ? A jeśli idzie o tanioc P i o t r S. T a k ! Trzoba odwrócić porządek, bo święta — c z y l i i św. A u g u s t y n a — to chociaż nio miało t u być n a z w i s k , v a n der to co jost istotą życia —• ludzie robią o d czasu do czasu. A święto Lcouw t w i e r d z i , żo w niobie tańczą. Napisał t a k i esej: Czy w niebie p o w i n n o trwać cały tydzioń. Nie w i e m , może j a t a k mówię, b o tańczą ? Z . B . Znów w t y m , co P a n mówi, zabrzmiały t o n y poważne. nie potrafię n i c innego, nic „ludzkiego" robić... A.S. T a k , d l a P i o t r a „dzień p o w s z e d n i " w ogóle nie istnioje, to jest p r a w d a : P i o t r nie możo żyć bez święta... P i o t r S. I teraz sprawa t o j w y s t a w y . . . B o k t o m a dzisiaj n a t o czas... N i k o g o t o nie obchodzi. Dzięki naszoj wystawio chcieliś­ m y t o jakoś odwrócić. B o s z t u k a musi być skandalem. Dlaczego do tego samego Pałacu S z t u k i waliły tłumy n a Wyspiańskiego, na Wyczółkowskiego, którzy t a m w y s t a w i a l i ? —• P r z y c h o d z i l i , bo t a m były skandale. N i e da r a d y , sztuka m u s i być skandalem. I t o będzie s k a n d a l , naprawdę, co m y t a m w y s t a w i m y . J a k przyjdziecie j u t r o , j a k zobaczycie co m y już t a m m a m y , t o złapiecie się za głowę. To może już t y l e wystarczy o t y m święcie... J a może Рапа i W a s rozczarowałem, że nie było nic z tego, cośmy sobio obiecywali, ale j a spocjahiie wolałom powiedzioć t a k , nie mówić nic o m o i m u k o c h a n y m E l i a d e m , nie powoływać się n a t o , co k t o powiedział, co Levi-Strauss, a co i n n i t a m jeszcze powiedzioli n a t o n t e m a t — pisarze, uczeni, artyści, poeci, a co So­ krates i t d . i t d . Wydawało m i się, że t a k będzie lepiej... CR. A skoro padły już nazwiska, t o przecież w a r t o przypomnioć motyw pojawia tancerza, linoskoczka —• a r t y s t y , który się u K i e r k o g a a r d a — publiczność jest zauroczona, rozanielona j a k b y zapomniała o t y m , żo ton. a r t y s t a r y z y k u j e przecież swe życie... P i o t r S. T a k , t o w i e l k i t e m a t . A l e u K i e r k e g a a r d a t o coś więcej, w Bojażni i drżeniu..., t o s y m b o l , metafora losu ludzkiego, a może na wot i więcej... T o n m o t y w w Zaratustrze, jest też u Nietzschego t y l k o t o n i e jest t a k j a k P a n mówi. Publiczność jest w p a t r z o n a w artystę, drży i b o i się, że on spadnio, żo umrze... że jeszcze sekunda, jeszcze sekunda i już nas nie m a . . . Z . B . T a k , rzeczywiście t o bardzo charakterystyczne, i tu zgadzam się ze Z b y s z k i e m — g d y z k i m k o l w i e k się r o z m a w i a o P a n u , j a k ludzie Pana wspominają, j a k wuełu żyje t y m co P a n i m dał, t y m co P a n u zawdzięczają. T a k było w Warszawio, g d y mówiłem, że będziemy z Panom rozmawiać, wielo osób zaczynało o d : A pamiętam j a k Piotr,.., N i g d y nio zapomnę j a k P i o t r . . . T o Pana przecież łapią nioraz za rękaw n a u l i c y , j a k teraz g d y szliś­ m y t u n a tę rozmowę, i zaczynają wspominać: Pamiętasz P i o ­ No oczywiście, Piotrze, przecież nie o t o chodziło... Z . B . A l e powiedział P a n o św. A u g u s t y n i e coś pięknego, czego nio wiedziałem, i jostom za t o P a n u bardzo wdzięczny. A.S. Piotrze, co powiedziałeś Z b y s z k o w i o świętym A u g u s t y ­ trze... Takżo i Czesiek przecież zaraz n a początku —• Pamiętasz Piotrzo j a k . . . piętnaścio l a t t o m u rozmawialiśmy na s t r y c h u . P i o t r S. T a k , ludzie dobrze m n i e wspominają, bo proponowałom i m t y l k o zabawę... A czy mógłbym robić coś innego... J a zawsze byłem zafascynowany nie ? t y m , że „jestem"... B o co j a l u d z i o m proponowałem, czy t o picio wódki p o d kasztanem, Z . B . O św. A u g u s t y n i e %v Szczawnicy... Wyznaniach które jest rozkoszą, czytanie wierszy... czy rozmowę... Panie, j a j a k o n p r o s i o przebaczenio za swojo grzochy: Boże, Bożo, Boże w s w o i m życiu przeczytałem z m i l i o n wierszy... M n i e o b s y p y w a n o przebacz m i , że byłem t a k i , żo t a k późno się nawrócilom, że t a k wiorszami j a k k w i a t a m i . . . J a czuję się bardzo o b d a r o w a n y . D o późno się ochrzciłem, że nie słuchałem m a t k i , że trwoniłem dziś przychodzą do m n i e ludzie z wierszami, zapytać czy t o P i o t r S. T a k , t o genialna h i s t o r i a . Pamiętacie w czas n a zabawy i g r y , i n a -widowiska, że w tej K a r t a g i n i e ujęła dobre. Pytają nieraz: „Panie, czy udało m i się t o dobrze go e r o t y k a . . . że p o t o m studiował literaturę rzymską, grecką, kazać słowami..." I t o jest d l a m n i e tajemnica... D l a m n i o i t o n prze­ mitologię... że był r e t o r e m — p o co j a się t y m zajmowałem, po K a b a r e t , i t o , co robię, i b a l t o t a j e m n i c a . D l a t e g o n i o ehciałom co j a to studiowałem, po co j a t o wykładałem p o t o m u c z n i o m . . . n a n i k o g o się powoływać, n a żadnych uczonych, oo o n i powio- żałuję, żałuję, żałuję, żałuję — tego wszystkiego żałuję — wybacz dzioli o święcie. B o święto też t a j e m n i c a . J a nie chcę t u niczego m i , wybacz Bożo, Bożo, ale jednej rzeczy, której nio żałuję — ze sobą mieszać, nie chcę zaciorać różnic, ale jądro tej s p r a w y bo o n wszystkiego żalujo •—• wybacz m i : przetańczyłem kiodyś jest t o samo. Święto jest tajemnicą. Proszę zauważyć, że Mojżosz całą noc i tego nio żałuję... T a k św. A u g u s t y n pisze w z B o g i e m r o z m a w i a l i przez 40 d n i i nocy i n i k t n i c o t y m nie w i o , Wyznaniach, to jost niobywale, cudowne j a k o n żałuje, żo nio żałuje, wybacz bo przoeież nio o t y m t y l k o co zawierają tablico X - c i u przykazań m i to Bożo, wybacz... k a j a się, k a j a , kaja... p o jorostu. J a k j a to — i t o jost Tajemnica. O c z y m o n i r o z m a w i a l i , bo przecież n i e czytałem o trzeciej w nocy, n a d r a n e m w Szczawnicy... o gwiazdach, nic o żywiołach t y l k o . . . O c z y m t o za­ joszczo, o c z y m cząłem się t a k strasznio śmiać, o t w o r z y l o m sobie okno , popa­ jeszcze, o c z y m jeszcze...? P i o t r S k r z y n e c k i — u r o d z o n y 12 września 1930 r o k u , w Warszawio M a t k a — Magdalena z Endolmanów Ojciec — M a r i a n S k r z y n e c k i , dowódca 7 Pułku Ułanów p o d pa­ t r o n a t e m gen. Sosnkowskiego. A b s o l w e n t Szkoły Instruktorów Teatrów Ochotniczych w Łodzi. 5 l a t H i s t o r i i S z t u k i n a Uniwersytecie Jagiellońskim w K r a k o w i e . Były założyciel „Czerwonych kącików" w N o w o j H u c i o . B y ł y k i e r o w n i k amatorskiego T o a t r u p r z y Wodociągach M i o j s k i c h w Krakowie. B y ł y recenzent p l a s t y c z n y Echa Krakowa Były k i e r o w n i k (wraz z Z y g m u n t e m K o n i e c z n y m ) t e a t r z y k u satyrycznogo p r z y K l i n i c e Psychiatrycznej w K r a k o w i e , założonego n a prośbę p r o f . A n t o n i e g o Kępińskiego, j a k o j o d n a z f o r m t e r a p i i dla pacjentów K l i n i k i . Były k i e r o w n i k T e a t r z y k u Dzieci P i w n i c z n y c h p r z y Piwnicy pod Baranami. Były r e d a k t o r naczelny Echa Piwnicy, w Echu Krakowa Współzałożyciel, konferansjer, spiritus movens Piwnicy pod Baranami. Inscenizator Kółka Dramatycznego p r z y G i m n a z j u m Ogólno­ kształcącym n r 10 w K r a k o w i e . W r o k u 1981 laureat N a g r o d y M i a s t a K r a k o w a , za wytrwale bu­ dzenie kulturalnego Krakowa. (Z foldoru opracowanego przez Joannę R o n i k o r n a 30-lecie P i w n i c y ) 112 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f0240024c1b8fe44ce4101d199f9ec62.pdf cec505d0be542ff00d975477439472de Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2816 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2623 Title A name given to the resource Photographic Testimony Between and Beyond Science and Art=Świadectwo fotografii pomiędzy i poza nauką i sztuką / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.12-15 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowie? • P H O T O G R A P H I C TESTIMONY B E T W E E N AND BEYONP SCIENCE ANI» ART photography and film in anthropological research, the anthropological dimensions of film and photography and their links to ethnography (cf: Konteksty No. 3-4/1992 and No. 3-4/1997). The third topic concerns the status of ethnography an issue which has for some time now been the subject of heated debates in the anthropological milieu. As a result of these discussions ethnography is increasingly often branded a "hybrid discipline" (James Clifford) - a cross between science and art, an entity existing somewhere between science, art and literature. The extreme version of this view is that ethnography is neither science nor art but always an "in-between" discipline. Malinowski -Witkacy Photography: Between Science and Art A journey from Zakopane, Cracow... to the world. The origins of one of the greatest anthropological adventures of the 2 0 t h century. From the Editor A l l the above topics are brought together in our exhibition's title: Bronisław Malinowski (his photographs taken during ethnographical trips to the Trobriand Islands), Photography (Ethnography) and "between science and art". Z B I G N I E W B E N E D Y K T O W I C Z Photographic Testimony Between and Beyond Science and Art There is one more topic, until now not discussed in depth - but no less complex: the artist Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy) and his unconventional approach to, and application of, photography as a clearly-defined experiment constituting a part of his diversified creative activity. Interesting here are Witkiewicz's fascination with photography, the role of photography in his artistic experience, the shift of photography towards the opposite pole, and photography as an art. W It so happens that these issues, as well as the photographic work carried out by both of our exhibition's heroes, their youthful friendship, their journey together to Australia - where Witkiewicz was to photograph and draw whatever Malinowski turned up during his research - the sudden and dramatic break-up of their friendship, their parting, enhanced by news of the outbreak of the first world war, finally the impact their friendship and journey t o the tropics had for their work - have been (and continue to be) described in rich detail - and frequently as a separate entity: on the one hand by anthropologists, on the other by historians, literature and art critics and Witkiewicz scholars. e are pleased to present our reader with a special, quadruple issue of the Konteksty quarterly, which is also a catalogue to the Malinowski - Witkacy. Photography: Between Science and Art exhibition. The exhibition's main design - conceived by our editorial team - the display itself and the present special issue of Konteksry bring to a head several topics that our magazine has been investigating for at least three years. The first of these concerns Bronisław Malinowski's Diaries. In 1997, thanks to our contacts with Malinowski's daughter, Mrs. Helena Wayne, and the London School of Economics archives, we began printing Malinowski's hereto unpublished Diaries (cf: Konteksty No. 1-2/1997 and consecutive editions), previously published only in an abridged English-language edition (A Diary in the Strict Sense of the Term, New York 1967). Our idea was to publish the complete Diary in fragments transcribed from the original in successive issues of Konteksty, in which we hoped to contribute to the publication of a complete Polish edition of Malinowski's Works, which has been in preparation for many years now. Witkiewicz's photographs have been published in many professional album collections and shown at photographic exhibitions worldwide. Similary, Malinowski's "ethnographic" photographs were part of his classical anthropological works. Malinowski's pictures usually function - and are displayed - on their own, as in Malinowski's Kirwina. Fieldwork photography 1915-1918, an album of previously unpublished Malinowski photographs provided by the London School of Economics archives, was authored by the ardent Malinowski biographer and scholar - professor Michael Young. Witkiewicz's and Malinowski's photographs function on their own: Witkiewicz's as art, Malinowski's The second topic in question concerned so-called visual anthropology. For a long time now we have been paying special attention to the application of as science. 12 �Zbigniew Benedyktowicz • ŚWIADECTWO FOTOGRAFII POMIĘDZY 1 POZA NAUKĄ I SZTUKĄ O ddajemy do rąk Czytelników specjalny, poczwór­ ny numer kwartalnika „Konteksty", który jest katalogiem do wystawy Malinowski - Witkacy. Fotografia: pomiędzy nauką i sztuką. Projekt wystawy, który powstawał w kręgu naszej redakcji, sama wystawa , jak i ten towarzyszący jej specjalny numer - katalog są zwień­ czeniem wątków pojawiających się na naszych łamach co najmniej od trzech lat. Pierwszy z nich to sprawa Dzienników Bronisława Ma­ linowskiego. Dzięki nawiązanej współpracy z Panią Hele­ ną Wayne córką Bronisława, oraz z Archiwum London School of Economics rozpoczęliśmy od 1997 roku (po­ równaj nr 1-2/1997 i wszystkie zeszyty, kolejnych roczni­ ków „Kontekstów") drukowanie niepublikowanych dotąd Dzienników Bronisława Malinowskiego, znanych tylko, częściowo z okrojonego wydania, jakie ukazało się w wer­ sji angielskiej w 1967 roku (A Diary in the Strict Sense of the Term, New York 1967). Zamiarem naszym było wspo­ możenie trwających od wielu lat prac nad pełną polską edycją Dziel Bronisława Malinowskiego, w tym pomoc w przygotowaniu pełnej wersji Dzienników, poprzez suk­ cesywne publikowanie w „Kontekstach" kolejnych ich fragmentów transkrybowanych z wersji oryginalnych. Drugi wątek to zagadnienia związane z tzw. antropolo­ gią wizualną. Problematyce fotografii, filmu, ich sposo­ bom wykorzystania w antropologii, jak i antropologicz­ nym wymiarom filmu i fotografii, ich związkom z etnogra­ fią poświęcaliśmy od dawna szczególną uwagę (por. m.in. „Konteksty" nr 3-4/1992; nr 3-4/1997). Trzecim wreszcie wątkiem jest podnoszona i dyskuto­ wana od pewnego czasu w kręgu antropologów, w dość gorący i intensywny sposób, sprawa statusu samej etno­ grafii, o której coraz częściej powiada się, że jest „hybrydyczną działalnością" (James Clifford), hybrydą nauki i sztuki, tworem wyrosłym i znajdującym się pomiędzy na­ uką i literaturą, nauką i sztuką. Pogląd taki znajduje swój skrajny wyraz w opinii, że etnografia nie jest, ani nauką, ani sztuką. Znajduje się zawsze „pomiędzy". Wszystkie te trzy wątki zbiegają się i splatają już w samym tytule naszej wystawy: Bronisław Malinowski (jego fotografie z etno­ graficznych badań terenowych na Wyspach Trobrianda) - Fotografia - „pomiędzy nauką i sztuką" (Etnografia). Dochodzi tu jeszcze jeden nie poruszany dotąd przez nas głębiej, wątek: postać artysty Stanisława Ignacego Wit­ kiewicza oraz kwestia jego, oryginalnego sposobu upra­ wiania fotografii, jako wyraźnego eksperymentu będącego istotną częścią jego twórczości. Wątek jego fascynacji fo­ tografią. Kwestia roli i znaczenia fotografii w jego do­ świadczeniu sztuki. Kwestia fotografii ciążącej ku drugie­ mu biegunowi. - Fotografii jako sztuki. Tak się złożyło, że zagadnienia* te, jak i>fotograficzna twórczość obu bohate­ rów naszej wystawy^ ich młodzieńcza przyjaźń, wspólna podróż odbyta do Australii, podjęta z zamiarem, by Wit­ kiewicz był fotografem i rysownikiem podczas badań tere- 13 Malinowski -Witkacy Fotografia: między nauką a sztuką Podróż od Zakopanego, Krakowa... do świata. U źródeł antropologicznej przygody )£X wieku. Od redakcji Z B I G N I E W B E N E D Y K T O W I C Z Świadectwo fotografii pomiędzy i poza nauką i sztuką nowych prowadzonych przez Malinowskiego, nagły dra­ matyczny zwrot i zerwanie przyjaźni, rozstanie przypada­ jące na wieść o wybuchu i na doświadczenie I wojny świa­ towej, wreszcie przyjaźni tej waga i znaczenie, znaczenie wspólnie odbytej „podróży do tropików" dla twórczości obu - Malinowskiego i Witkacego - mają swoją bogatą li­ teraturę, omawiane i oświetlane były i są po wielekroć odrębnie: osobno w literaturze i środowisku antropolo­ gów, osobno przez historyków, krytyków literatury i sztu­ ki - „Witkacologów". Fotografie Witkacego doczekały się wielu fachowych albumowych wydań i prezentowane by­ ły na fotograficznych wystawach w wielu galeriach świa­ ta. Podobnie rzecz się ma w przypadku „etnograficznych" fotografii Malinowskiego, które funkcjonują w jego kla­ sycznych dla antropologii dziełach naukowych. Czy, jak za sprawą niestrudzonego badacza jego biografii i twór­ czości - prof. Michaela Younga - w ostatnio wydanym przezeń albumie (Malinowski's Kirwina. Fieldwork Photo­ graphy 1915-1918) złożonym z niepublikowanych dotąd zdjęć Malinowskiego, pochodzących z Archiwum Lon­ don School of Economics - prezentowane są odrębnie. Osobno fotografie Witkacego. Osobno fotografie Mali­ nowskiego. (Fotografie Witkacego to sztuka.).(Fotografie Malinowskiego to nauka.) Ideą zarówno naszej wystawy jak i tego nietypowego katalogu - który jest raczej książką złożoną z tekstów an- �Zbigniew Benedyktowie; • P H O T O G R A P H I C TESTIMONY BETWEEN A N D BEYOND SCIENCE A N D A R T exhibition of almost all of Witkiewicz's exotic Australian landscapes, that are to be found in museums and private collections in Poland - and certainly not alongside Malinowski's photographs. I especially wish to thank Mrs. Helena Wayne (Malinowska) for providing us with photographs and documents from her family archives - private photographs of biographical import that gave the exhibition a personal note. One can view the displayed photographs through the prism of traditional divisions into scientific and artistic photography (Malinowski's documenting of his ethnographic work, Witkiewicz's experimental art/work and searching for artistic form, his portraits resembling something like a painter's sketchbook). The differences between "backgrounds" and "foregrounds", between Europe and tropical Asia, between the faces of Europeans and Asian "savages", between a scientist's photographs and those taken by an artist, between science and art as such are all open to analysis. But one can also look at them in a different way. The main idea behind our exhibition and this unconventional catalogue - which is rather a book of anthropological texts (known mainly to anthropologists) and "Witkacy" texts (known chiefly to Witkiewicz specialists, historians and art critics), was to bring the two together in one volume and at a single display. This might at first seem an usurpation - if not for the fact that such a meeting of the two could considerably refresh our approach to photography, science and art. And if so, then the sphere of what is "between" may show itself as a reality much more complex, deeper and more problematic than the simple division into science and art to which we have become accustomed. Our aim also was to approach and portray two outstanding personalities - the scholar and the artist. Both eminent men - Malinowski, the scientist, who founded and became a classic of today's cultural anthropology and Witkiewicz, artist, painter, writer, dramatist and philosopher - were natives of Galicia. These were two outstanding men whose lives were tied to Zakopane and Cracow and who left their mark on 20 -Century science and art. Their private, biographical content carries the same strength that James Clifford described when writing about the role of photography in anthropology: "You're there because I (the photographer, neither scientist nor artist) was there" (cf.: p. 106). Such emotions usually accompany the perusal of private, "family" photos - and such is the atmosphere surrounding the photographs on display at the exhibition. To be there, photographically "in-between" - and perhaps "beyond" - science and art, to view the faces of men, women and children from the Trobriands, Australia, England, Tirol, Zakopane and Cracow, the faces of Bronio, Staś, Elsie and Mamie - is to see and discover the anthropological sense and dimension of photographic testimony and the anthropological dimension of the human condition: individual existence and unity in diversity. th The project would not have been possible without the kind help we received from so many quarters. I therefore wish to express my sincere thanks (also expressed separately elsewhere) to the members of the Honorary Committee that took patronage over the event and all institutions and persons who supported us and contributed to our success. I also wish to extend my particular gratitude to two women without whose assistance, knowledge and commitment this exhibition would never have achieved its form and dimensions: Mrs. Zofia Golubiew, Director of Cracow's National Museum and Mrs. Helena Wayne (Malinowska). Without Mrs. Golubiew's support of our project, her help in its development, her personal authority, the authority of the institution she heads and the professional competence of her staff - with whom we had the pleasure to cooperate - we could never have even dreamt of organising what amounts to the second-ever Translated by Maciej Bańkowski The photographs by Bronisław Malinowski published here as well as shown on the exhibition Malinowski Witkacy. Photography: Between Science and Art come from his fieldwork on Trobriand Island (1914-18). They have been collected in and are property of the Archives of London School of Economics. Malinowski Photographs Malinowski's photographic collection consist of 6 boxes of prints and negatives and 46 glass plate negatives. The photographs are divided into the following sections: I Amphlett Islands; II Samarai Islands; III Wasi (fishing); I V Canoes; V Sagali; V I Mortuary; VII Dance; VIII Pregnancy IX Magic; X Pottery; XI Physical Types; XII Dress; XIII Fishing; X I V Cooking; X V Village Scenes; X V I Children's Games; X V I I Dancing (2); XVIII Ethnographer; X I X Kula; X X Sex; XXI Mythology; XXII Fishing and Magic; XXIII Chieftainship; X X I V Personalities; X X V Contact; X X V I Housebuilding; X X V I I Ropemaking; XXVIII Daily life; X X I X (no title); X X X Spirits/Chief; X X X I Gardening and harvest A second series of photographs exists for some of the subject areas: BI Amphlett Islands; BII Samarai Islands; Bill Wasi (fishing); IV Canoes; B V Sagali; BVI Mortuary; BVII Dance; BVIII Pregnancy; BIX Magic; BXI Physical Types; BXII Dress; BXIV Cooking; B X V Village Scenes; B X V I Children's Games; BXVIII Ethnographer; BXXI Mythology; BXXIII Chieftainship; B X X V Contact; BXXX Spirits/Chief; BXXXI Gardening and harvest 14 �Zbigniew Benedyktowicz • ŚWIADECTWO FOTOGRAFII POMIĘDZY I POZA NAUKĄ I SZTUKĄ tropologicznych (znanych przeważnie tylko antropolo­ gom) i „witkacologicznych" (znanych przeważnie witka­ cologom, historykom i krytykom sztuki) - było doprowa­ dzić do spotkania ich razem. W jednym tomie. Na wspól­ nej wystawie. Zrazu wydawać by się to mogło uzurpacją, gdyby nie nadzieja, że dzięki takiemu spotkaniu nasze spojrzenie na fotografię, naukę, sztukę może ulec znacznemu odświeże­ niu. A wtedy i obszar tego, co „pomiędzy" ukazać się mógłby jako rzeczywistość bardziej złożona, skomplikowa­ na, problematyczna i głębsza, nie tak prosta, jak ta, do której zdołaliśmy przywyknąć: podzielona na naukę i sztukę. Zamierzeniem naszym było także spotkać i ukazać te dwie wybitne sylwetki: naukowca i artysty, tych dwu wiel­ kich mieszkańców Galicji - uczonego, założyciela i klasy­ ka światowej antropologii kulturowej oraz artysty mala­ rza, pisarza, dramaturga, filozofa. Dwie wybitne postacie związane z Zakopanem i Krakowem, które odcisnęły swe piętno w światowej nauce i sztuce XX wieku. Zrealizowanie tego zamiaru nie byłoby możliwe bez pomocy okazanej nam z wielu stron. Dlatego niech mi wolno będzie podziękować (czynimy to także na osobnym miejscu) członkom Komitetu Honorowego, którzy objęli patronat nad tym przedsięwzięciem, wszystkim instytu­ cjom i osobom, które wspierały nas i przyczyniły się do zrealizowania tego projektu. Niech mi będzie wolno tak­ że w szczególny sposób podziękować dwóm kobietom, bez których pomocy, wiedzy i zaangażowania wystawa ta nie osiągnęłaby takiego kształtu i wymiaru, w jakim możemy ją zaprezentować. - Pani Zofii Gołubiew Dyrektor M u ­ zeum Narodowego w Krakowie i Pani Helenie Wayne (Malinowskiej). Bo czyż bez otwartości dla naszego projektu okazane­ go ze strony Pani Zofii Gołubiew, rozwijania go, bez Jej autorytetu, autorytetu kierowanej przez nią placówki, kompetencji zespołu pracowników Muzeum Narodowego w Krakowie, z którymi mieliśmy przyjemność współpraco­ wać - moglibyśmy w najśmielszych marzeniach myśleć 0 tym, że uda się nam zgromadzić na tej wystawie, po raz pierwszy w sąsiedztwie fotografii Malinowskiego prawie wszystkie pejzaże egzotyczne, pejzaże australijskie Witka­ cego, jakie znajdują się w zbiorach innych muzeów i zbio­ rach prywatnych w Polsce? Pani Helenie Wayne (Malinowskiej) szczególnie zaś chciałbym podziękować za udostępnienie fotografii i do­ kumentów pochodzących z jej zbiorów rodzinnych - foto­ grafii „biograficznych", prywatnych, wzbogacających na­ szą wystawę o jeszcze jeden wymiar. Obecność fotografii biograficznej, rodzinnej wprowadza tu dodatkowy, nowy wątek. - Można bowiem patrzeć na tę wystawę w utar­ tych dychotomiach i opozycjach: fotografia w służbie na­ uki i w służbie sztuki (Malinowski - dokumentacja etno­ graficznych badań naukowych) (Witkacy - eksperymen­ ty, studia nad formą, portrety osób, fotografia jako szkicownik do twórczości plastycznej), analizować, podkre­ ślać różnice: „plany dalekie" - „plany bliskie", przeciwsta­ wienia: Europa - „Azja", Tropiki; Twarze Europejczyków - Twarze „Dzikich", fotografia w ujęciu naukowca i arty­ sty, nauka - sztuka. Można jednak patrzeć i inaczej. Obecność wątku biograficznego, fotografii prywatnej niesie przecież w sobie tę samą moc, o której w odniesie­ niu do fotografii w doświadczeniu antropologii pisał Ja­ mes Clifford: „jesteście tam, bo ja (fotograf, czyli ani na­ ukowiec, ani artysta) tam byłem" (por. s. 105) Z nie mniejszym wzruszeniem, właśnie tak jak patrzy się na zdjęcia „rodzinne", biograficzne, można spojrzeć te­ raz na wszystkie fotografie zgromadzone na tej wystawie. - Być tam - w tym fotograficznym „pomiędzy", ale 1 może „poza", nauką i sztuką: oglądać twarze mężczyzn, kobiet, dzieci z Trobriandów, Australii, Anglii, Tyrolu, Za­ kopanego, Krakowa... Twarze Bronia, Stasia, Elsie, Mar,Być tam" - to znaczy widzieć i odkrywać antrome... pologiczny sens i wymiar świadectwa fotografii, antropo­ logiczny wymiar kondycji ludzkiej : Istnienia poszczegól­ ne. Jedność w różnorodności. Wszystkie zamieszczone dalej w tym numerze fotografie Bronisława Malinowskiego z badań terenowych 1914-18, również prezentowane na wystawie, pozyskane zostały i pochodzą z Archiwum London School of Economics. Kolekcja fotografii Malinowkiego składa się z sześciu pudeł odbitek i negatywów oraz 46 negatywów szklanych. Fotografie podzielone są na następujące kategorie I Wyspy Amphlett; II Wyspy Samarai; III Wasi (rybołówstwo); IV Czółna; V Sagali; VI Obrzędy pogrzebowe; VII Taniec; V I ­ II Płodność i urodzaj; IX Magia; X Garncarstwo; XI Typy fizyczne; XII Strój; XIII Rybołówstwo; XIV Przygotowanie pożywienia; XV Sceny z życia wioski; XVI Gry i zabawy dziecięce; XVII Taniec (2); XVIII Etnograf; XIX Kula; XX Życie seksualne; XXI Mi­ tologia; XXII Rybołówstwo i magia; XXIII Wodzostwo; XXIV Prezencja; XXV Kontakty; XXVI Budowa domu; XXVII Robienie sznura; XXVIII Sceny codzienne; XXIX ( ) XXX Duchy/ Wódz; XXXI Uprawa ogrodów i zbiory Drugi zbiór fotografii zawiera następujące kategorie : BI Wyspy Amphlett; Bil Wyspy Samarai; Bill Wasi (rybołówstwo); IV Czółno; BV Sagali; BVI Obrzędy pogrzebowe; BVII Ta­ niec; BVIII Płodność i urodzaj; BIX Magia; BXI Typy fizyczne; BXII Strój; BXIV Przygotowanie pożywienia BXV Sceny z życia wio­ ski; BXVI Gry i zabawy dziecięce; BXVIII Etnograf; BXXI Mitologia; BXXIII Wodzostwo; BXXV Kontakty; BXXX Duchy/ Wódz; BXXXI Uprawa ogrodów i zbiory 15 �Terence wrigfit • SHADOWS O F REALITY PROJECTED O N T H E S C R E E N O F APPEARANCES TERENCE Or were there dangers of imposing the photographer's will on the subject? Despite the geographical and historical distance, and over 80 years of technological change, the photographs still retain considerable fascination and impact. Much of Malinowski's working method is contained in the photographs themselves. Where earlier ethnographic photographers had adhered to rigid prescriptions, aiming to produce images that were considered to be "scientifically" valid, Malinowski's Trobriand images appear free from such preconceptions. For example, when examining the sequencing of images, they first reveal his initial interest in the subject. This is followed by certain details that attracted his attention as his engagement with the subject developed: an exploratory camera governed by an open mind. Indeed, this investigative experimental style of documentation is backed-up by his diary entries. Here we have evidence of a form of visual enquiry which has an overriding concern with fitting the significant information efficiently into the frame. He had not only "looked around noticing things to photograph" (1967:256), but he would plan his photographs and spend long periods working on them: "today devoted to photography" (ibid:272). He would be "mortified by the poor results" (ibid: 195) or elated by "photographs which are a success!" (ibid:275). It was W R I G H T Shadows of reality projected on the screen of appearances : Malinowski, Witkacy and photography 1 2 W hen I first studied Malinowski's photographs in 1988, I was immediately impressed by his level of accomplishment and the degree of enquiry he brought to the subject. As a photographer myself, I tried to imagine how I would have operated the camera i n those situations. What might have determined the selection of camera angle and viewpoint? What was the relationship between the photographer and the subject? What were the possibilities for visual exploration? Would the photograph be more than a simple response to events? Zakopane, 1999. Fot./Photo by Terence Wright 16 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/82ce1eea30ae566f5537330065cc5a7b.pdf 8e6d7bca8a8c540ca85b8f76864d8ce0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3426 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3211 Title A name given to the resource Nauki humanistyczne a etnologia (tezy) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2, s.70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R a d z ę więc sięgnąć d o h i s t o r i i e t n o g r a f i i p o l s k i e j , artykułów podsumowujących dorobek mierza Dobrowolskiego, zwłaszcza etnografii PRL; Józefa B u r s z t y , W i t o l d a Dynowskiego, Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej i wielu innych. W Polskiej", „Ludzie", Również czy „Polskiej pytanie drugie Sztuce Kazi­ „Etnografii Ludowej". sformułowałabym t r a d y c y j n e j i j e j współczesnych p r z e m i a n jest miejsce d l a studiów n a d plastyką ludową. B r a k j e d n a k n a ogół prób zastosowania i n n y c h niż h i s t o r y c z n e m e t o d a n a l i z y . B r a k jest d y s k u s j i m e t o ­ dologicznej oraz udziału historyków s z t u k i , k o n f r o n t a c j i spojrze­ n i a n a sztukę l u d o w ą z p u n k t u w i d z e n i a kierunków współczes­ inaczej. Jeśli nych, systemowego widzenia z a k r e s e t n o g r a f i i j e s t sprawą u m o w n ą i ulegał z m i a n o m w p r a k ­ kultury. Co d o trzeciego p y t a n i a : mało m n i e interesuje n a z w a d y s c y ­ t y c e działania p r z y występowaniu różnych i n s t y t u c j i , s t a w i a n i u p l i n y . N i e uważam, że e t n o g r a f i a (w jej obecnych zainteresowa­ różnych pytań oraz współdziałaniu różnych d y s c y p l i n w p r a c a c h niach p r z e d m i o t o w y c h i problematyce teoretycznej) jest związana n a d kulturą ( w s i , m i a s t a , r o b o t n i k a , kulturą n a r o d ó w i p l e m i o n ) t o wyłącznie uwzględnienie w pracach etnografów p r o b l e m a t y k i s z t u k i l u d o w e j przewiduję u t r a c e n i a p r z e z nią j e j p r z e d m i o t u badań. wynikało zarówno z c h a r a k t e r u pytań a u t o r a i e p o k i , j a k i przy­ różnic w k u l t u r z e i j e j mechanizmów gotowania teoretycznie kadry etnografów. Wiemy doskonale, że ani tych z badaniem 0 genezę k u l t u r y z b y t l i c z n e j k a d r y specjalizującej się i znajdującej pracę w i n s t y ­ natury t u c j a c h b a d a n i a s z t u k i l u d o w e j . N i e m n i e j t o , czego w dotychczas d o k o n a n o w zakresie i n w e n t a r y z a c j i s z t u k i l u d o w e j i opracowań syntetycznych osiągnięcie. i W monograficznych, etnografii należy polskiej, w uznać za badaniach wyraźne kultury wsi kultury w s i , toteż jest ciągle ż y w y , człowieka, o j e j rozwój kulturą ludzką nie traci ważny Pytanie i zmiany, o również swej nie Problem i p r a k t y c z n i e , d l a działania społecznego. p y t a ń n i e k i e r o w a n o z b y t często d o s z t u k i l u d o w e j , a n i n i e b y ł o z „tradycyjnej" związek aktualności o b l i c z u zagrożenia przyszłości k u l t u r y . E t n o g r a f i a n a pewno przeżyje n a s s a m y c h , chociaż może o t r z y m a inną, m o d n ą nazwę 1 w różny sposób w r o z m a i t y c h e p o k a c h zakreślać będzie bliższe pole badań. dr Zbigniew Benedyktowicz IB P A N , etnograf Co t o jest e t n o g r a f i a ? — Odpowiedź moją d y k t u j e m i sama p o e t y k i rozmaitych f o r m ustnej literatury ludowej; obok studio­ n a t u r a n a u k i , o której t u m o w a , a także p e w n e specyficzne d o ­ wania t e c h n i k pamięciowych, świadczenie, c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a ż y c i a n a s z y c h p o l s k i c h środo­ rzęta, zwyczajowych w i s k n a u k o w y c h , doświadczenie, c z y t e ż w ł a ś c i w i e złe czajenie z jakim mamy przyzwy­ do czynienia, g d y idzie o tego rodzaju zajmowania studium się form rzeźbą, o darze, nazewnictwa, zwracania malarstwem, 0 s y m b o l u i myśli nieoswojonej. sorów administrujących młodymi wzrośli w zawołań do na ludzi, strojem o komizmie, o ludowej p y t a n i a , a n k i e t y i i n i c j a t y w y . Zarówno wśród l u m i n a r z y , profe­ dawna się znajdziemy kosmologii, Jasną j e s t rzeczą, że a b y p o ­ donie- dołać i zbuntowanymi pracownikami nauki, którzy w sposób r z e t e l n y z a d a n i o m s t a w i a n y m p r z e z własną d z i e d z i n ę , t y m doświadczeniu i wyssali odpowiednią wiedzę, tej rozległości etnograf m u s i być zainteresowań i jednocześnie sprostać w stałym k o n t a k c i e z i n n y m i d y s c y p l i n a m i 1 studiować kach b y ć w s z y s t k i m p o t r o c h u : trochę h i s t o r y k i e m , trochę s a k r a m e n t a l n e p y t a n i e „ k o m u t o s ł u ż y " ? G d y słyszy się że tu studium daną dyscypliną j a k i p o m i ę d z y j a k t o się m ó w i z m l e k i e m m a t k i , p o j a w i a się w t a k i c h p r z y p a d ­ bowiem, zwie­ etykiety, dana dyscyplina rozmywa wiedzieć wszystko po trochu, archeolo­ innych, g i e m , trochę językoznawcą i f i l o l o g i e m , trochę literaturoznawcą i trochę h i s t o r y k i e m s z t u k i , ale selekcja faktów j a k i e j d o k o n u j e , differentia specifica — w ł a s n y sposób s p o j r z e n i a s p r a w i a , że n p . studiując n i e o d m i e n n i e u r u c h a m i a się n a w y k t a k dla zetatyzowanego społeczeństwa, k a ż e m y ś l e ć o t y m , co s i ę z a t y m k r y j e ? tut...? i Badania w musi g d y s t a w i a się p r o b l e m g r a n i c , z a k r e s u d a n e j n a u k i , p y t a o j e j charakterystyczny się n i e j a k o je. E t n o g r a f interdyscyplinarne...? reforma p r o g r a m u nauczania...? Otworzą n o w y Reorganizacja może n o w y Insty­ studiów wydział, c h u n i e b ę d z i e t e g o robił j a k a r c h i t e k t , że badając będzie t o robił z zupełnie i n n e j p e r s p e k t y w y log, czy formy da­ nazewnictwo aniżeli d i a l e k t o ­ gwaroznawca. czy Z d a r z a się o c z y w i ś c i e e t n o g r a f o m zejść z t y c h m a r g i n e s ó w . IV?) Z d a r z a się w y p a ś ć z t e j m a r g i n e s o w e j s y t u a c j i , która z d a w a ł o b y A k a d e m i i Nauk...? Będąpieniądze n a badania... nowe etaty...itd., się j e s t błogosławieństwem d l a o c z u i zasadą stanowiącą o spe­ też odrębna sekcja A który w r a m a c h jakiegoś wydziału ( I I czy i t d . c z y l i „ k o m u t o służy" ? N i e c h m i więo będzie w o l n o wyrazió c y f i c e i c h s p o j r z e n i a , i b y w a t a k , że e t n o g r a f o w i e zostają wchło­ g ł ę b o k ą nadzieję, i przeświadczenie, że a n k i e t a t a i i n i c j a t y w a nięci z jaką wystąpiła r e d a k c j a „Polskiej m i e l i się poruszać. W Sztuki Ludowej" zawiera n a j i s t o t n i e j s z y , m o i m z d a n i e m , e l e m e n t charakteryzujący właśnie etnografię. E l e m e n t , o którym (różnice w n a z w a c h w stosunku do antropologii wynikające — z odmiennych tradycji amery­ przez tę dziedzinę, po której granicach przecież rzadko bardziej agronomem, botanikiem, krawcem, dietetykiemZapomina o pewnej cenie, jaką d a w n o a n t r o p o l o g i a postanowiła płacić i studiowanie kultury-jako za widzenie całości. Cenie, k a ń s k i e j , a n g i e l s k i e j , n i e m i e c k i e j i f r a n c u s k i e j n i e są w t e j c h w i l i o której wspominał c y t o w a n y już A . L . K r o e b e r , podając •ważne) — kład, t a k pisał A . L. Kroeber: „Antropologia posiada tę tylko t a k i c h w y p a d k a c h e t n o g r a f staje się n i e ­ w którym mówi o sinologu i antropologu przy­ badającym wspólną cechę z historią, że n i g d y p o w a ż n i e n i e p o d t r z y m y w a ł a kulturę C h i n . T e n d r u g i b y ć m o ż e n i g d y n i e doścignie w s u b t e l ­ twierdzenia ności, p r e c y z j i i zasobie w i e d z y o swojej praktycznej użytecznośoi ale wychodziła pierwszego, ale w o l n y jest rów­ z założenia, że j e j cel p o z n a w c z y s a m p r z e z się s t a n o w i d l a n i e j n i e ż o d j e j c i ę ż a r u , o d o g r a n i c z e ń j a k i e n i e s i e ze s o b ą , w r a z wystarczające swym Zresztą uzasadnienie". przed tym użytocznościowo-praktyczno-organizu- pojmowaniem naukowości, t r a d y c j a filologiczna. p o l o g zaś n i e j e d n o k r o t n i e w y p r z e d z a pretację grafa drugi o d n i e s i e n i e m d o szerszego tła s y t u a c j i k u l t u r o w y c h i zagadnień istoty etnografii pozwalającym i w przynależny zawarty w również moim etnograficznym przybliżeniu określić tę zdaniem do doświadczeniu, naukę, jako naukę podnoszonych przez siebie t a k różnych c y p l i n . T a k , etnografia t o marginesowa n a u k a bez granic. N o b o Okrzyki przekupniów etnograficznych zainteresowań. Obok fascynacji w zakresie żywionej dla s t u d i o w a n i a f o r m d a c h u , o r n a m e n t u , narzędzi, t e c h n i k u p r a w , śledzenia i c h r o z w o j u ; wienia, weselną, 70 przygotowania balladą, obok zainteresowania pokarmów; przysłowiem — sposobami poży­ teorię czy filozofię zaś g d y kultury. I dysponuje właśnie zjawisk i poświęconych i wędrownych i m rozpraw, rzemieślników, znaki to J. rosnącym (C. Lóvi-Strauss), S. B y s t r o n i o w i p i s a ć miasta Warszawy, n a d pieśnią podobne szerzej, o b o k studiowania monografie tę etnograficzną swobodę, która monografię bratku pozwala stołecznego w e d l e p o d o b n y c h reguł i z w y c z u l e n i e m zagadnienia, z jakim pisane były przez jak reklamy (P. B o g a t y r i e w ) ze s t r u k t u r a l n o - s o m i o t y c z n y m s t u d i u m O dziko studiów obok zwłaszcza nieskrępowanie i rozpiętość, która p o z w a l a n a sąsiadowanie o b o k b e z g r a n i c i naukę poruszającą się n a m a r g i n e s a c h i n n y c h d y s ­ przecież w y s t a r c z y spojrzeć czegóż t o n i e z n a j d z i e m y kultury, filologa, g d y idzie o inter­ jącym n a w y k i e m myślowym „komu m a to służyć" c h r o n i etno­ element i zrozumienie ze Antro­ na etnografów egzotycznej w i o s k i n a D o b u czy T r i o b r i a n d a c h — �widziałbym j a k o również i s t o t n y i c h a r a k t e r y s t y c z n y r y s etno­ w i z j i świata, której r o z u m i e n i e p o z w a l a g r a f i i . T ę oryginalność s p o j r z e n i a zawdzięcza o n a właśnie stałemu n i e j s z ą i n t e r p r e t a c j ę a k c e n t ó w , z n a c z e ń i s e n s u z a w a r t e g o w sce­ zamiłowaniu n a c h M i c k i e w i c z o w s k i c h Dziadów. do marginesu. Taka jest jej przeszłość. S z k o l n a d e f i n i c j a m ó w i n a m , że e t n o g r a f i a t o n a u k a o k u l t u ­ rze l u d o w e j , k u l t u r z e n i e znającej p i s m a , o p a r t e j n a przekazie o poezji n a głębszą i precyzyj­ D r u g a będąca z b i o r e m f r a n c u s k i e j końca X I X i początków X X esejów w i e k u , gdzie również pośród w i e l u w ą t k ó w i n t e r p r e t a c j i , a u t o r śledzi ó w nurt u s t n y m , n a t r a d y c j i . U n a s w i ą z a ł o się t o ze s t u d i a m i k u l t u r y n i z i n n y , współczesnej d o r o z w o j u tej p o e z j i , l i t e r a t u r y ludowej, rodzącej t z w . w a r s t w n i ż s z y c h , ze s t u d i a m i n a d k u l t u r ą c h ł o p s k ą , w s k a l i literatury jarmarcznej, „poezji ś w i a t o w e j — n a d kulturą społeczeństw p i e r w o t n y c h , p l e m i e n n y c h . się Zaczęto poświęcać uwagę z j a w i s k o m , które dotychczas n i e mieści­ w ł y się w g r a n i c a c h zainteresowań h i s t o r y k ó w k u l t u r y . Romantycy środków kulturalnej swoistej sięgnęli d o w a r s t w kryjących się p o d p o w i e r z c h n i ą kultury nowego t y m znaczeniu przedmieść i szyldów", stulecia — masowości technicznych kultury masowej, jeszcze j a k i e jej n a d a późniejszy przekazu i studia socjologów, b y ł o b y z d a n i e m a u t o r a n i e p e ł n e , j a k r o z u m i e n i e Fausta diowaniem zwłaszcza jego d r u g i e j części, intrygującej całych obszarów, których z pojęciem kultury nie ale intensywności. N u r t bez którego r o z u m i e n i e t e j l a w y . I c h e t n o g r a f i c z n i następcy zajęli się r e j e s t r o w a n i e m i s t u ­ swym nie rozwój jej poezji Goethego, „przedziwnym w i ą z a n o d o t e j p o r y w n a j m n i e j s z y m s t o p n i u . E u r o p a za pośred­ s y n k r e t y z m e m w y o b r a ź n i " bez u p r z y t o m n i e n i a sobio „ j a k dalece n i c t w e m etnografów i etnologów zaczęła o d k r y w a ć i n n e k u l t u r y . p o m y s ł y G o e t h e g o b y ł y związane z nizinną kulturą miasteczkową, Z b i e g i e m czasu p e r s p e k t y w a n a r z u c o n a przez etnografów i a n ­ w której m i e s z a ł y się l e g e n d y , c u d o w n e w y n a l a z k i , z d e g r a d o w a n e tropologów mity, „kultura ujawniła ludowa" — „kultura wyższa", Kultury j a k nieprecyzyjne „kultura jak w przeprowadzić i mylące są e l i t a r n a " , „kultura niższa" i wielkości. Weźmy dziełach Wielkiej o poezji F r a n c i s z k a R a b e l a i s , s t u d i u m o l u d o w e j k u l t u r z e śmiechu. granicę pomiędzy t y m , co P r a c a , która j e s t w i e l k i m e t n o l o g i c z n y m rozważaniem n a d feno­ t u d l a przykładu europejskiej jest B i b l i a , K o r a n i s l a m u , mitologię grecką, wyrosłą z n i c h wielką literaturę, poezję i sztukę. r e l a t y w i z a c j i " , ujawniając „pozytyw" krążenie, p r z e n i k a n i e , wymianę treści, n i e u s t a n n y d i a l o g t o c z ą c y się w dziełach i d z i e j a c h ry, etnografia wąskich, pozwoliła odkryć perspektywę nieznaną w socjologizujących t y w ę odsłaniającą kultu­ jedność interpretacjach kultury. zbyt Perspek­ wcale żadnym ahistoryzmem, o który mogła b y b y ć p o d e j r z a n a , wprowadziła b a d a n i a n a d kulturą w j e j uniwersalny wymiar. będąc zdaniem wersji. jej dokonuje sama dobrym w etnografom, przyszłości będzie to nie do sytuacja się etnografia. etnologiem utrzymania odwrotna. etnologicznej myśli. Już moim Nie w z b i e r a n i a materiału, r e j e s t r o w a n i a z j a w i s k kultury graf dobrym p o w i n i e n równie Kroeber dbać o to, by mówiąc, że s t a n o w i d l a n i e j wystarczające będzie sam być cel momencie dobry etno­ etnologiem. poznawczy etnografii uzasadnienie, upatrywał w t y m jej podobieństwo d o h i s t o r i i , t o t y m bardziej trafne w y d a j e mi się dostrzeżenie j e j podobieństwa p o d t y m w z g l ę d e m d o f i l o z o f i i . Jeśli r o z w a ż y ć różnorodność t r a d y c j i i k i e r u n k ó w i n t e r p r e t a c y j ­ rodne t e m p e r a m e n t y badawcze, t o można b y zaryzykować t w i e r ­ dzenie, funkcje, zafascynowała i b y ł a inspiracją d l a r o m a n t y k ó w — j e s t t o każda k u l t u r a , która żyje s w y m a u t e n t y c z n y m żyoiem bez świadomości b y c i a kulturą. S t a n o w i o n a c z a s a m i nieoficjalny, n u r t życia. Jest t o także k u l t u r a i n s t a t u nascendi. spontaniczny Przypomina o n a ów „ n a bieżąco powstający f o l k l o r , i s t n i e n i a którego o którym mówi Isaac В. Singer. nawet I jakże t r a f n y w y d a j e m i się w o b e c n i e j sąd t e g o p i s a r z a : „ B o g u d z i ę k i , kultura ludowa nie zamiera — dzisiaj nauk, nie podlega dynamicznym rozwojem r y c z n a l o k a l i z a c j a , ale sposób i s t n i e n i a . P o d o b n i e j a k t a , która wszystkich innych karnawałowej żal, że p o d c z a s g d y można być d o b r y m e t n o g r a f e m n i e będąc w k o n t a k c i e z n o w y m w s z y s t k o się zaczęło, t o n i e j e j społeczne p r z y p i s a n i e , c z y h i s t o ­ Dla jedynie n y c h , j a k i e się w n i e j mieszczą, pojemność n a n a j b a r d z i e j różno­ T o , co b o w i e m ważne w pojęciu „ k u l t u r y l u d o w e j " , o d której nie podejrzewamy", jego l u d o w e j , J a k k o l w i e k słusznym jest pogląd, że n i e można b y ć Gdy etnologicznym w wyrazić etnologizacja kultury. N i e tracąc a n i w y m i a r u h i s t o r y c z n e g o , a n i społecznego, n i e będąo święta Można nie Poprzez swe o t w a r c i e n a i n n e k u l t u r y , d o k o n a w s z y nej menem chociażby księgę ksiąg jaką d l a kręgu t r a d y c j i judeo-chrześcijańskiej i k u l ­ tury realności". I n n y m z n a k o m i t y m przykładem może t u być praca B a c h t i n a należy d o k u l t u r y o p a r t e j n a t r a d y c j i a t y m , co s t a n o w i o j e j oświeceniu f a n t a s t y k a n a szczeblu — zasadzie t r u d n o w i utrzymać kategorie tych z m i e n i a się t y l k o " . powodów proces etnologizowania obserwować że etnografia jakie współcześnie spełniała Wystarczy spełnia już się h i s t o r i i , sięganie d o doświad­ otworzyć jakąkolwiek współczesną księżkę z k t ó r y m i z a p o z n a j e się s t u d e n t e t n o g r a f i i w t r a k c i e przygoto­ z a s t a n o w i m y się n a d k i e r u n k a m i w j a k i c h r o z w i j a ć się p o w i n n a e t n o g r a f i a , b a d a n i a n a d kulturą i sztuką. Szczególną rolę pisywałbym t u dalszemu r o z w o j o w i kierunków zadanie rozumienia nagromadzonych kultury, stawiając odczytywania i podejmowanych sobie znaczeń bowiem i sensów w różnych w a r i a n t a c h i sy­ t u a c j a c h k u l t u r o w y c h , i c h ekspresję w dziełach k u l t u r y , łując problemy filozoficzne przy­ fenomenologicz­ do mogą filo­ w a n i a d o s w e g o z a w o d u . T e n f a k t w y d a j e m i się r ó w n i e w a ż n y g d y czeń a n t r o p o l o g i i k u l t u r y przez socjologię i k r y t y k ę literacką. Co tej ostatniej, n a naszym gruncie d o b r y m przykładem te zoficzną a ż e b y s p o t k a ć się z t y m i s a m y m i n a z w i s k a m i i p r a c a m i , nego, s t r u k t u r a l n e g o i semiotycznego; możemy niejednokrotnie filozofia. etnografia wywo­ m a tę przewagę, że n i e być t u p r a c e A d a m a W a ż y k a , j e d n a rekonstruująca r e l i g i j n o - m i - j e s t już więcej abstrakcyjną filozofią lecz b a r d z o konkretną drogą t o l o g i c z n y , właśnie w s w y m l u d o w y m , białoruskim n u r c i e kształt d o r o z u m i e n i a i p o z n a n i a człowieka w ogóle. dr hab. Ludwik Stomma IS PAN, etnograf 1. E t n o l o g i a n i e j e s t n a u k ą o k u l t u r a c h chłopskich. n i e jest nauką o k u l t u r a c h ludów. E t n o l o g i a n i e egzotycznych Etnologia jest też nauką o i n n y c h k u l t u r a c h n i e e l i t a r n y c h . E t n o l o g i a nauką o wewnętrznych Domeną mechanizmach wszelkich e t n o l o g i i są w i ę c z j a w i s k a zbiorowe jest kultur. mające initio". mechanizmów kultury" rozumieć p r z y t y m należy zarówno prawdziwościowe Pod pojęciem „wewnętrznych struktury t z w . pamięci k u l t u r o w e j wyznaczające ogólne r a m y k u l t u r y , j a k i i c h u c h w y t n e czasowo realizacje cha­ szczególnych opozycji i mediacji, transmisji (kombinacje po­ braudelowskie k o n i u n k t u r y ) r a k t e r nieuświadamiany, przejawiające się n a zewnątrz p o d p o ­ ujawniające się w zewnętrznej rzeczywistości k u l t u r o w e j barwną stacią, j a k wyliczał mozaiką k o n k r e t n y c h jednostek e m p i r y c z n y c h ( m i t e m y , Edward B . T y l o r : „ w i e d z y , wierzeń, s z t u k i , moralności, p r a w a , obyczajów e t c " , c z y l i działań, umiejętności zdarze­ n i a ) . Działanie e t n o l o g a n i e o g r a n i c z a się d o rozłożenia o w e j m o ­ i p r z e ś w i a d c z e ń , k t ó r y o h i n t e r p r e t a c j e — o i l e w o g ó l e są p o d e j ­ z a i k i n a c z y n n i k i pierwsze m o w a n e p r z e z członków d a n e j społeczności — przybierają z r e g u ­ obejmuje ły formę wtórnych r a c j o n a l i z a c j i l u b odwołań d o m i t y c z n y c h „ a b możliwości d o p u s z c z a n y c h p r z e z strukturę ( i o d p o w i e d n i o : i u j a w n i e n i a jej u t a j o n y c h znaczeń; również wyjaśnienie, dlaczego spośród szerokiej gamy przez 71 I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d0cbe2fb537c83f74dd85ec9d49d2c5e.pdf 7f35a15176ebe22af173cc8d7ce01f91 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6230 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Eleusis Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5810 Title A name given to the resource Eleusis : dyskusja wokół książki Karla Kerenyego/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.4, s.61-74 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Bielawski, Krzysztof Juszczak, Wiesław Kolankiewicz, Leszek Lengauer, Włodzimierz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, K R Z Y S Z T O F B I E L A WS K I , WIESŁAW JUSZCZAK, LESZEK KOLANKIEWICZ, WŁODZIMIERZ L E NG AUE R KARL KERENYI Eleusis. Archetypowy obraz matki i córki - dyskusja wokół książki Karla Kerenyiego sora Lengauera, w rozmowie wokół książki Karla Kerenyiego Eleusis, archetypowy obraz matki i córki. Cieszymy się, że możemy tutaj służyć miejscem. M ate­ riał z ostatniego spotkania z profesor Stephanie West i z profesorem Westem będzie opublikowany najpraw­ dopodobniej w numerze 2/2006. Będzie tam również tekst Krzysztofa Bielawskiego Pajany delfickie, frag­ ment jego większej pracy Teksty poetyckie greckich frag­ mentów muzycznych. Do znudzenia powtarzam taką formułę Rolanda Barthesa na temat istoty interdyscyplinarności i synte­ zy nauk, który powiada, że prawdziwa interdyscypli­ narność i synteza polega nie tyle na sumowaniu wyni­ ków poszczególnych dyscyplin: filologii klasycznej, hi­ storii starożytnej, etnologii, antropologii, teologii, a tutaj właśnie, w swoim posłowiu do książki pan Bie­ lawski... wspomina o tych „złączeniach” w twórczości Karla Kerenyiego, Barthes mówi, że prawdziwa inter­ dyscyplinarność, czy transdyscyplinarność, jak wolą niektórzy, jest w zasadzie t w o r z e n i e m nowego przedmiotu badań. I myślę, że ta rozmowa ten akcent wydobędzie. Warto może jeszcze i o innym wątku wspomnieć, który jeszcze przed Gardzienicami, w ra­ mach numeru poświęconego Malinowskiemu i Witka­ cemu Fotografia: między nauką i sztuką, na łamach „Kontekstów” się pojawił i stale nam towarzyszy, wła­ śnie owo: pomiędzy. Pomiędzy nauką i sztuką, pomiędzy naukami. Krzysztof Bielawski wspomina, że Kerenyiego traktuje się z pewnym dystansem, że tutaj te dycho­ tomie „nauka”, „esej”, „sztuka” są również obecne i że ta twórczość zawieszona jest właśnie pomiędzy filolo­ gią, etnologią, antropologią i teologią. Myślę, że aby już nie przedłużać tego wstępu i powitań, oddam głos panu doktorowi Krzysztofowi Bielawskiemu, prosząc go, żeby poprowadził dzisiejsze spotkanie. Państwa za­ praszam do dyskusji, do pytań i do włączenia się do tej rozmowy. Dziękuję. Archetypowy obraz matki i córki hoMZiiU Zbigniew Benedyktowicz: Chciałbym wszystkich ze­ branych serdecznie przywitać i podziękować, że za­ szczycili nas Państwo dzisiaj swoją obecnością. Dwa słowa wytłumaczenia tego dzisiejszego spotkania. Otóż ostatnim razem spotkaliśmy się w tym miejscu, w Instytucie Sztuki, też dzięki wydawnictwu Homini, które współpracuje z Orkiestrą Antyczną i Stowarzy­ szeniem Chorea i dzięki nim mieliśmy tutaj wizytę pro­ fesora Martina Westa. W dalszym ciągu pielęgnujemy ten kontakt z wydawnictwem Homini i chcielibyśmy dzisiejsze spotkanie nagrać i opublikować w „Kontek­ stach”, w których od 2001 roku przy okazji wydania numeru poświęconego Gardzienicom, Metamorfozom i sympozjonowi zorganizowanemu przez Włodzimierza Staniewskiego pt. Misteria i inicjacje rozpoczęliśmy ta­ ki, jak to nazywamy, Grecki rozdział na łamach nasze­ go pisma. To jest wielka tęsknota współczesnych an­ tropologów, żeby zażyć trochę tej starożytnej wiedzy od filologów klasycznych i historyków starożytności... Ostatnie spotkanie kontynuowane było w Krakowie właśnie z okazji wizyty profesora Westa, którego dzie­ ło Muzyka Starożytnej Grecji przetłumaczono w wy­ dawnictwie Homini. Chciałem więc powitać właści­ wych bohaterów dzisiejszego spotkania: pana doktora Krzysztofa Bielawskiego, dyrektora wydawnictwa H o­ mini, i trzech rozmówców zapowiadanych na plakacie: profesora Kolankiewicza, profesora Juszczaka i profe- 61 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • Krzysztof Bielawski: Również dziękuję za możli­ wość odbycia i zorganizowania takiego spotkania. Mam wrażenie, że po podobnej dyskusji nad tą książ­ ką w Krakowie i po spotkaniu nad dziełem Erica Doddsa Pogaństwo i chrześcijaństwo w epoce niepokoju, rów­ nież w Krakowie, mam wrażenie, że odbywamy swego rodzaju seminaria, a nie promocje czy prezentacje książek w popularnym rozumieniu tego słowa. Bardzo dziękuję przede wszystkim za to, że to spotkanie mogło się odbyć właśnie tutaj, gdzie z pewnością można już mówić o tradycji dyskusji nad książkami o antyku. Na temat samej książki Kerenyiego w obecności autoryte­ tów nie będę się wiele wypowiadał, pozostawię głos specjalistom. Chciałbym jedynie przywołać jedno waż­ ne nazwisko, które tu się nie pojawiło, a mianowicie nazwisko tłumacza, pana Ireneusza Kani, który bardzo chciał być tutaj obecny, ale wybrał lepszą cząstkę i jest w tym momencie na Krecie. Myślę, że możemy to zro­ zumieć i wybaczyć, niemniej pozwolę sobie przekazać Panom Profesorom przede wszystkim i wszystkim Pań­ stwu, serdeczne od tłumacza pozdrowienia. Tłumaczenie takiej właśnie książki takiego właśnie autorstwa nie jest przypadkiem bez znaczenia. Pan K a­ nia jest wytrwałym tłumaczem Kerenyiego, znakomi­ cie spolszczył kilka jego dzieł. Jest on tłumaczem, któ­ ry zabiera się wyłącznie do takich prac, które w pełni współgrają z jego wewnętrznymi poszukiwaniami, z je­ go potrzebami. Odważę się powiedzieć, że pan Kania jest kimś znacznie więcej niż tłumaczem, jest bardzo poważnym myślicielem. Nie chodzi tylko o to, żeby przekład był adekwatny, poprawny, wykonany z sza­ cunkiem dla translatorskiej techne. W przypadku ksią­ żek Kerenyiego istotne jest również to, by był on do­ konany ze swego rodzaju „czuciem” - jest to słowo straszliwie ulotne, ale bardzo bliskie Kerenyiemu. Bar­ dzo Państwa wszystkich zapraszam do wspólnej dysku­ sji nad tematem, który jest niezwykły, zwłaszcza w rę­ kach Kerenyiego; rozrasta się on tak nieprawdopo­ dobnie, w jakimś sensie uwspółcześnia się. Dzięki tej intuicji, powiedziałbym metafizycznej, która towarzy­ szy pisarstwu Kerenyiego, mamy szanse zbliżyć się do czegoś bardzo ważnego w naszym życiu - niekoniecz­ nie tylko akademickim. ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI stym filologiem. Mówię o tym, aby od razu nawiązać do sylwetki Kerenyiego i do twórczości Kerenyiego i może chwileczkę zastanowić się nad charakterem tej książki, charakterem podejścia Kerenyiego i tym, czym była jego twórczość, cała twórczość. Wydanie zbioro­ we dzieł Kerenyiego w szwajcarskim wydawnictwie Artemis-Verlag liczy 7 czy 8 opasłych tomów - to jest ogromny dorobek naukowy. Karl Kerenyi był zasadni­ czo filologiem klasycznym pokolenia - powiedzmy tego, które do dojrzałości naukowej dochodziło w 30. latach XX wieku. W nauce, gdy idzie o historię religii greckiej, ta epoka stała pod znakiem tzw. trzeciego hu­ manizmu niemieckiego, reprezentowanego głównie przez Wilamowitza-Moellendorffa, autora klasycznego do dziś dzieła Der Glaube der Hellenen, który to Wilamowitz-Moellendorff tym się także wsławił w historii nauki (lub jeśli idzie o metodę i stosunek do badań na­ ukowych), że postawił pewien wzór filologa klasyczne­ go, który mi jest do dziś bliski. Nawiasem mówiąc, właśnie ostatnio pewien student, w takiej części już bardziej towarzyskiej seminarium odbywanego w mo­ im domu - oglądaliśmy pewien western - powiedział, że John Wayne jest jego ideałem mężczyzny... Moim ideałem mężczyzny jest Wilamowitz-Moellendorff i za­ raz właśnie się okaże, jaki reprezentuję pogląd. Wila­ mowitz-Moellendorff postawił pewien wzór, model fi­ lologa klasycznego i tzw. filologicznego badania kultu­ ry. Kultury w ogóle. Do kultury w różny sposób moż­ na podejść, Wilamowitz-Moellendorff to filolog bada­ jący kulturę. Wyrazem tego jego podejścia jest choćby słynna opublikowana jeszcze lata temu koresponden­ cja Wilamowitza-Moellendorffa z Jamesem Frazerem (James Frazer był również filologiem klasycznym, o czym się dziś zapomina), w której to, i w innych wy­ powiedziach i w tej korespondencji, Wilamowitz uznał Frazera po prostu za zdrajcę. To jest ktoś, kto zdradził filologię klasyczną, zdradził metodę naukową, prak­ tycznie nie uprawia nauki, to, co robi, nie ma nic wspólnego z badaniem naukowym, a już w szczególno­ ści nawet słynny komentarz Frazera do Pauzaniasza, robota filologa, nie ma nic wspólnego ze standardami pracy filologicznej. Taka mniej więcej atmosfera pa­ nowała, gdy idzie o badanie religii greckiej, w latach 30., bo Der Glaube der Hellenen wyszło, nie pamiętam dokładnie, bodajże 1931/1932— To było podejście, które jest reprezentowane właściwie przynajmniej w pewnej części badań po dzień dzisiejszy, i od razu powiem, że jest mi to podejście bliskie. Chociażby zresztą dlatego, że jeśli Państwo wezmą podstawowy do dziś w 3. wydaniu z 1967 roku Handbuch —napraw­ dę Handbuch w tym prawdziwym, niemieckim znacze­ niu - Geschichte der griechischen Religion, wielkie dzie­ ło Martina Nilssona, to o ile pamiętam, nie znajdą tam Państwo ani razu zacytowanego Kerenyiego, mimo że najważniejsze rzeczy Kerenyiego były już wtedy dobrze znane, kursowały gdzieś. Co więcej, jeśli Państwo we­ Wiesław Juszczak: Może zacznijmy od profesora Lengauera, on jest największym specjalistą w tej dzie­ dzinie. Ja jestem tylko uczniem (po części właśnie jego). Włodzimierz Lengauer: Ponieważ zostałem wy­ rwany do odpowiedzi, to zacznę, dobrze, ale od razu wymigując się od tego, co powiedział profesor Juszczak i co nie wiem, czy do Państwa dotarło, chcę powie­ dzieć zupełnie inaczej. Wcale nie mogę się uważać za specjalistę ani nawet równego moim kolegom w tym dostojnym i uczonym gronie, albowiem jestem czło­ wiekiem prostym, jestem prostym historykiem i pro­ 62 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • zmą do ręki późniejszy znacznie, w tej chwili stosowa­ ny także, gdy idzie o studentów, podręcznik (czy w wersji niemieckiej, czy angielskiej) Waltera Burkerta, to zobaczą Państwo zaledwie raz zacytowanego Kerényiego, i to jest absolutnie wszystko. I to zacyto­ wanego na równych prawach jak - powiedzmy - egzo­ tyczna dysertacja doktorska Krauzego o Hekate sprzed pięćdziesięciu czy iluś tam lat. N a jednym poziomie nie ma rozróżnienia i znaczenia gatunkowego dzieła Kerényiego, a właśnie jakiejś standardowej dysertacji niemieckiej. Kerényiego spotkał właściwie, jeśli idzie o badania nad historią religii greckiej, los nieco po­ dobny, co, jeśli idzie chociażby o religię rzymską oraz o pewne zagadnienia mitoznawstwa ogólnego w śro­ dowisku filologicznym, Dumézila. Jeśli Państwo we­ zmą także jakąkolwiek w tej chwili pracę dotyczącą re­ ligii rzymskiej, taką reprezentującą właśnie metodę fi­ lologiczną, to zobaczą Państwo, że podstawowa rzecz Dumézila La religion romaine archaique nie jest właści­ wie wzmiankowana. W najlepszym razie w bibliografii, a odniesień do tego nie ma żadnych, gdy Państwo czy­ tają nawet poważne dzieła, znów ze szkoły filologicznej dotyczącej mitu greckiego, jak chociażby książki Geoffreya Kirka, również nie znajdą Państwo tam zacyto­ wanego podstawowego dzieła Dumézila Mythe et Epopée. Takie podejście, jakie z jednej strony z pew­ nych powodów reprezentował, z zupełnie innego punktu wyjścia, z innej szkoły Kerényi, a oto takie jak Dumézil, nie cieszą się najmniejszym uznaniem filolo­ gów i historyków. I to trzeba szczerze i do końca po­ wiedzieć. Z drugiej strony, ponieważ właśnie lubię być przekorny - przy całym moim prostactwie i tępactwie, lubię także pewną przekorę - to chcę także powie­ dzieć, że jeśli Państwo na podstawie tej książki Kerényiego zechcą zrobić referat o misteriach w Eleu­ sis, dostaną Państwo u mnie ocenę niedostateczną. Ponieważ na podstawie tej książki nikt z Państwa nie przedstawi mi dokładnie przebiegu misteriów w Eleu­ sis. Nie tylko przebiegu, ale także organizacji. To, co właśnie taki prosty historyk i filolog chce wiedzieć, to chce wiedzieć, kiedy się misteria zaczynały, jak długo trwały i jakie czynności właściwie są wykonywane... Cały ten okres misteryjny w Atenach trwa koło dzie­ sięciu dni, licząc od momentu wyniesienia czy pójścia raczej efebów po hiera do Eleusis i potem przeniesienia do Aten. Wszystko razem zaczyna się mniej więcej trzynastego Boedromionu, tu nawiasem mówiąc też zresztą uwaga do tej książki - proszę nie przeliczać ni­ gdy owych dni kalendarza ateńskiego na nasz kalen­ darz. Teoretycznie można jakoś to zrobić, ale w każ­ dym roku jest to inaczej: to nie jest prawda, że dzie­ więtnastego Boedromionu, kiedy wyrusza procesja, to jest dwudziestego siódmego września. To absolutnie nie tak. To w którymś roku tak mogło się zdarzyć, ale rok lunarny tym się charakteryzuje, że zupełnie się w którymś momencie rozchodzi z miesiącami solarny- ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI mi. W Atenach, gdzie nie miano żadnej reguły, co ja­ kiś czas musiano dodawać aż dwa miesiące, żeby zwią­ zać to ze zjawiskami astronomicznymi obiegu Ziemi wokół S ł o ń c a . W każdym razie ten okres cały trwał od mniej więcej trzynastego dnia miesiąca Boedromionu do dwudziestego drugiego dnia miesiąca Boedromionu, czyli powiedzmy około dziesięciu dni, i to, co hi­ storyka i filologa interesuje, to jest to, co się dzieje do­ kładnie każdego dnia. To, co się dzieje dokładnie każ­ dego dnia, można zaś właściwie badać tylko na podsta­ wie jednej kategorii źródeł, jednej kategorii tekstów, przy których, to też trzeba sobie szczerze powiedzieć, Karl Kerényi nie zniżył się do tego, żeby je czytać i do nich sięgnąć, a mianowicie są to dokumenty epigraficzne, inskrypcje. Tylko tam dokładnie poświadczony jest przebieg czynności kolejnych dni łącznie właśnie z datami dziennymi i historyk, który do tego sięga, od razu biorąc do ręki książkę Kerényiego, jest co naj­ mniej rozczarowany. Nic na ten temat nie znajdzie. W najlepszym razie właśnie wzmianki od momentu owej Wielkiej Procesji, wyruszającej już do Eleusis, za­ tem dziewiętnastego, a nic, co było wcześniej, ani tak­ że nie znajdzie właściwie odpowiedzi - poza tym, co troszkę w części wstępnej, na zasadzie rozważań ogól­ nych. Nie znajdzie także odpowiedzi na pytanie, którą również bym wtedy od studenta, któremu bym taki re­ ferat polecił, chciał usłyszeć, od kiedy w Atenach ob­ chodzi się (a raczej odbywa) Wielkie Misteria Eleuzyńskie i jeśli podamy jakąkolwiek datę, to następne pytanie - kto właściwie to nie tylko organizuje, a kto określa, zarządza, że odbywa się tak, a nie inaczej, i czy odbywa się zawsze tak samo. To Karla Kerényiego nie interesowało w najmniejszym stopniu. Wobec tego wcale się nie dziwię, że ani Martin Nilsson, ani W al­ ter Burkert nie cytują Karla Kerényiego i zostawiam moim pozostałym rozmówcom ten przewrotny wobec tego pomysł i pytanie: to może książka Karla Kerényiego jest niedobra? Wiesław Juszczak: Skoro tak dobrze się zaczęło, kontynuujmy. Wspomniany przed chwilą Wilamowitz jest idolem wielu filologów. Martin West wspomina w jednej ze swoich książek, że zdjęcie tego uczonego spogląda nań zawsze ze ściany gabinetu, kiedy pracu­ je. Ja, toutes proportions gardées, mam na swoim stole fotografię młodej Jane Harrison na tle okna, prześwie­ tloną jasnym blaskiem, piękną w zamyśleniu. Otóż różnica między mną a moim znakomitym przedmówcą polega na tym, że kiedy ja coś piszę, czując się dyletan­ tem w tej dziedzinie, w którą dość późno ośmieliłem się wkroczyć, wybieram sobie autorytety, których Wilamowitz nawet nie zauważał (jak właśnie Miss Jane), powodowany zawsze drażniącą mnie w jego tekstach pychą. Był nazywany księciem filologów, z pewnością nie bez racji, ale zanadto w to uwierzył i sam siebie po­ stawił w końcu na swoim prywatnym Olimpie. Świad­ 63 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • czy o tym dobitnie jego późna fotografia upozowana na obraz Rembrandta przedstawiający Arystotelesa z popiersiem Homera (tę trzymam w teczce). W Glau­ be der Hellenen nazwał Greków najpobożniejszym z na­ rodów. Ale jak mu to wytknął z typową dlań elegan­ cją Walter F. Otto, nie do końca rozumiał istotę reli­ gii greckiej (a może religii w ogóle). Był typowym przedstawicielem pozytywizmu. Ja wolę późniejszą, „neoromantyczną” generację uczonych, których hory­ zonty były szersze, wyobraźnia swobodniejsza i takaż odwaga ryzyka w interpretacji faktów i źródeł. N a tym polegałaby różnica naszych stanowisk w punkcie wyj­ ścia. Karl Kerenyi był uczniem (przynajmniej ducho­ wym) Waltera Friedricha Otta. Zresztą wspomina w swoim Dionisosie o tym, jak spotkał go na Korczuli, gdzie prowadzili pierwsze rozmowy, i o kilkakrotnych wspólnych podróżach po Grecji. Tu moje własne fa­ scynacje zbliżają mnie do Kerenyiego najbardziej, bo Otto jest z pewnością tym, który kształtuje mocno moje myślenie. Tak jak pierwsze dzieło Harrison, pra­ ce Gilberta Murraya, Corforda, Guthriego, Martina Nilssona, Doddsa, Arthura B. Cooka, Rohdego czy sa­ mego Frazera wreszcie, który był mistrzem Harrison zarówno, jak Bronisława Malinowskiego (wymieniam autorów bez żadnego chronologicznego porządku, bo wszyscy są dla mnie teraźniejsi). Te nazwiska - a listę mógłbym znacznie poszerzać - wskazują już może, do jakiego stopnia Wilamowitz musi mi być daleki. I mo­ że przez to mój stosunek do Kerenyiego jest inny niż stosunek profesora Lengauera. ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI Jeśli weźmiemy zwłaszcza Prolegomena to the Study of Greek Religion Jane Harrison, książkę, która wyszła w 1903 roku, miała trzecie wydanie w 1922 i dotąd jest nieustannie obecna w reprintach, niepoprawiana i wciąż nietracąca nic z inspirującej siły i (niezależnie od dyskusyjności niektórych jej tez) nikt z tych, którzy się zajmują historią religii greckiej, ani nie zauważyć, ani obojętnie koło niej przechodzić nie powinien, a na­ wet chyba nie jest w stanie - i jeśli, z drugiej strony, uznamy niezwykłą oryginalność i siłę wizji zawartą w Die Götter Griechenlands (mimo że Otto pozostaje nieco na uboczu, zapewne dlatego, że duch pozytywi­ zmu nie przestaje krążyć po obszarach szerszych już niż sama Europa), Kerenyi odzyska może należne mu w hi­ storii religii greckiej miejsce. W moim przekonaniu, i tutaj mam pewne kłopoty, bo znam tę książkę dobrze, ale czytałem ją ostatni raz parę lat temu i nie zdążyłem jej przeczytać przed tym spotkaniem na nowo - moim zdaniem w Eleusis Kerenyi w jakimś stopniu idzie za Ottem, ale także zdradza go trochę, bo był w jego życiu taki moment, kiedy związał się z Jungiem, z kręgiem Ascony i „Eranos”, co znalazło wyraz w serii rozpraw, z których trzy zostały przełożone na polski właśnie przez Ireneusza Kanię, tzn. Prometeusz, Dionisos i Eleu­ sis, jedna przez Jerzego Prokopiuka - Hermes, i do tej serii należą jeszcze dwie, które nie weszły do naszego językowego obiegu: Zeus i Hera oraz Asklepios. Nie wszystkie są zarażone wpływem Junga, ale w czterech występuje w podtytule termin „archetyp”, co jest pew­ nym sygnałem nastawienia badawczego. Nie zawsze ten sygnał znajduje uzasadnienie w tekście. Bo w isto­ cie autor zdaje się zajmować tu stanowisko bliższe Ot­ ta i innych historyków greckiej religii par excellence niż szwajcarskiego mistrza. Nie poddaje się do końca me­ todom psychologii, jakkolwiek pojmowanej. Wraca stale do koncepcji rozwijanych przez Waltera Otta czy Karla Reinhardta, którzy nie godzą się na ewolucjonizm, psychologizm i inne tego typu (często z pozoru) scjentystyczne metody, przy użyciu których wizja wszelkiej religii ulega deformacji i przez które wszystko można wyjaśnić wszystkim (bez względu na sens osta­ tecznych rezultatów), nie zostawiając żadnego miejsca na tajemnicę, bez której nie ma żadnych wierzeń. Re­ inhardt - jeden z najbliższych przyjaciół Otta - napisał kiedyś, że sam tytuł wydanych w 1929 roku Bogów Grecji, był na owe czasy prowokacją. Die Götter Grie­ chenlands każdemu musiało się kojarzyć z wierszem Schillera. „Panowanie” Moellendorffa jeszcze trwało, a tu ktoś jawnie występował pod sztandarem neoromantyzmu. I to nie koniec, bo za tym kryło się jeszcze takie podejście do „wiary Hellenów”, które nazwać by wypadało teologicznym, a to znaczyło, lub mogło być czytane jako: „niefilologicznym”, lub nie tylko takim. Filologia miała tu służyć czemuś szerszemu i głębszemu, a nie stanowić centralnej osi, wokół której skupiać się ma wszystko, i z badań nad którą wywodzi się ostatecz­ Włodzimierz Lengauer: Ja o moim stosunku nie mówiłem, bardzo przepraszam... Wiesław Juszczak: Ale powiedziałeś, że Moellendorff jest dla ciebie autorytetem... Włodzimierz Lengauer: Tak, ideałem mężczyzny. Krzysztof Bielawski: Jak John Wayne... Włodzimierz Lengauer: Jak John Wayne, na tej zasadzie. Jak John Wayne. Bardzo piękny mężczyzna. Wiesław Juszczak: Ale (tym razem przynajmniej) nie wypowiadam się o nim czy o nich jako o przedsta­ wicielach płci, lecz jako o uczonych, o reprezentan­ tach pewnej badawczej postawy. Harrison była kobie­ tą, ale w nauce mogła być i jest dla wielu ideałem sta­ wianym równie wysoko, lub na zgoła innym piedesta­ le naukowej wyobraźni wyżej od Moellendorffa (a że jako kobieta an sich była ideałem także, że na wieść o jej śmierci Virginia W oolf popadła w głęboką depre­ sję, choć nie znała jej zbyt blisko, to całkiem inna, choć interesująca kwestia; dla mnie może być jak Gre­ ta Garbo, ale nie to chyba jest naszym tematem). 64 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI zwłaszcza że to jest już okres niesłychanie późny roz­ woju religii greckiej - VIII p.n.e. to już są, w gruncie rzeczy, nasze czasy. To, co się dzieje, ginie w jakiejś pomroce, a religia zawsze się zaczyna wtedy, kiedy się za­ czyna ludzkość, czyli - archeologicznie rzecz biorąc w paleolicie. Otóż tutaj widać pewne rozdarcie i jest jeden szczegół bardzo interesujący dla mnie, mianowi­ cie ani razu nie jest zacytowana Jane Harrison. Otóż chodzi o te elementy archaiczne, które zacierają się w hymnie homeryckim. Książka Kerenyiego jest w gruncie rzeczy, mimo bardzo wielu odwołań do róż­ nych źródeł czy analogii, oparta na analizie mitu De­ meter i Persefony, w takiej jego formie, w jakim jest on opisany w Hymnie do Demeter. A Hymn do Demeter jest datowany, w tej chwili już właściwie przez wszyst­ kich, na rok około 600, na przełom VII na VI wiek, czyli jeszcze później. Wielkim problemem (i być może to problemem, który, w jakim sensie podsunął być mo­ że Kerenyiemu Jung...) jest ten podtytuł: Archetyp matki i córki. Otóż jest wielkie pytanie: w którym mo­ mencie Persefona stała się córką Demeter? U Home­ ra nie ma żadnego śladu. Mit porwania zjawia się do­ piero w Teogonii. Tam są dwiema absolutnie różnymi osobami. Demeter jest wspomniana u Homera w ogó­ le tylko dwukrotnie, natomiast Persefona jest boginią podziemi, i to główną boginią, dlatego że w gruncie rzeczy tam się rzadziej mówi o Hadesie jako o osobie, a częściej się mówi o Hadesie jako o miejscu. Persefo­ na w tym miejscu króluje. Jak wiadomo, doświadcze­ nie, nazwijmy je agrokulturowe, którego upostaciowa­ niem jest Demeter, jest doświadczeniem późniejszym niż doświadczenie śmierci. W związku z tym można powiedzieć, że Persefona jest wcześniejsza, objawia się wcześniej. Ja wierzę w tak zwane objawienie pierwot­ ne, które jest uznane przez tak wielkich teologów (zresztą działających nie bez wpływu Otta i przede wszystkim Heideggera) jak Romano Guardini, Karl Rahner czy Paul Tillich, by przy tych tylko pozostać. Objawienie się Persefony jest pierwotne. Demeter jest „wtórna” w tym sensie, że nosi w sobie wiele cech apo­ kryficznych, dodanych już w tym czasie, kiedy - jak pi­ sał znowu Otto - zjawił się Olimp Homera, a „praw­ dziwy” wielki mit obumarł. W związku z tym można trawestować sławne zdanie z Boskiej komedii, gdzie Dante nazywa Marię filia del suo filio: „córką swego sy­ na”. Dla mnie najradykalniejszym i może najprostszym wejściem w rozwiązywanie „problemu” Demeter jest określenie jej jako filia della sua filia. Tu tkwi dla mnie kluczowa kwestia, która w Eleusis nie została rozwiąza­ na, a nawet wyraźniej postawiona, choć mówi się tam bardzo często o jedności dwóch bogiń. I żeby jeszcze wspomnieć o drugim zagadnieniu, którego też mi w wywodzie Kerenyiego brak, to zagadnienie mistyczności misteriów. Jeżeli chcemy szukać źródeł, które by nam objaśniały i ukazywały mistyczną stronę greckich wierzeń, to znajdujemy je wyłącznie w orfizmie. Poja­ ne wnioski. Mówię o tym na poły dygresyjnie, bo my­ ślę teraz w zasadzie o Kerenyim. O jego miejscu wśród badaczy tej samej problematyki, jaka była też jego do­ meną. Mój podstawowy kłopot, który się nasuwa przy lekturze tej książki, jest taki, że nie rozwiązuje ona, czy też nie stawia dostatecznie ostro, pewnego zagadnie­ nia, dla mnie kluczowego w micie Persefony, a to zna­ czy (podtytułowego) problemu matki i córki. I żeby tyl­ ko zasygnalizować kierunek myślenia, który towarzy­ szył mi teraz, kiedy Eleusis tylko przeglądałem, wspo­ mnę, że mamy tam na samym początku, na czternastej stronie, takie zdanie: „W homeryckim Hymnie do Demeter jest mowa o bliżej nieokreślonej liczbie okeanid towarzyszących Persefonie w tym momencie [czyli w momencie porwania - dopowiedzmy], co dobrze pa­ suje do homeryckiego stylu, zacierającego i usuwające­ go elementy archaiczne”. Zdawałoby się, że zdanie jest zrozumiałe i do przyjęcia, ale w tym zdaniu kryje się coś bardzo ważnego, co nie zostaje potem dostatecznie roz­ winięte ani nie pociąga za sobą żadnych konsekwencji. Mianowicie fakt, że tzw. religia homerycka (podkre­ ślam tak zwana, bowiem jest to tylko zwyczajowe na­ zwanie tła tylko heroicznych w zasadzie poematów, co za żaden zwarty system religijny uznane być nie może, co wielu uczonych zauważa i podnosi pisząc, że Homer nie był żadnym teologiem) - a więc, że obecny w tle Iliady i Odysei olimpijski panteon jest „wytworem” bar­ dzo późnym i że nawet tam nie ma śladu jakichkolwiek związków między Demeter a Persefoną, która nigdy nie nosi imienia czy przydomku „Kore” [co znaczy „dziew­ czyna” lub właśnie - w domyśle tylko - „córka”], ani nie ma wzmianki o żadnym uprowadzeniu jakiejś córki Demeter przez Plutona. Ten wątek pojawia wprawdzie nieco później w Teogonii Hezjoda, ale ostatecznie zo­ staje rozwinięty dopiero około roku 600 we wspomnia­ nym wyżej hymnie. Jeżeli zbierzemy to wszystko, nasu­ wa się następujący wniosek: Kerenyi ma rację, twier­ dząc, że „styl homerycki” (powiedziałbym raczej sam Homer) ma skłonność do zacierania czy usuwania ele­ mentów archaicznych (co tu znaczy: wcześniejszych niż jego epoka), o czym dość obszernie pisze zresztą O t­ to w Bogach Grecji - ale nie ma racji, sugerując, jakoby przed Homerem istniała jakaś mityczna opowieść o po­ rwaniu córki Demeter, a już na pewno nie jest możli­ we, aby tą córką była wielka bogini podziemnego świa­ ta, jaką - i tylko tak - jawi się Persefona w dwu pierw­ szych zachowanych greckich eposach. Fakt, z religijne­ go punktu widzenia zbyt ważny, by nawet przy tenden­ cji do marginalizowania prehomeryckich mitów w tych poematach można go było przemilczeć. Zresztą to nie jest tylko moje zdanie, ale jestem za tymi, którzy tak ją sytuują, i że te dwa, czy trzy, wiel­ kie dzieła, od których rozpoczynają się nasze źródła (przynajmniej źródła chronologiczne) pisane do histo­ rii Grecji czy historii religii, historii mitu greckiego, a mianowicie Illiada, Odyseja i Teogonia Hezjoda, 65 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI ści umysłowe społeczeństw pierwotnych Lévy-Bruhl, któ­ ry to typ wierzeń jest wcześniej jednym z tematów roz­ ważań w Prolegomenach Harrison, jest dla mnie roz­ wiązaniem tej kwestii najbardziej przekonującym. Dla­ tego Eleusis Kerényiego uważam za analizę późnego apokryfu raczej niż archaicznego wielkiego mitu - jak wspomniałem - który na jakiś czas został odsunięty na margines pod wpływem religii olimpijskiej panującej w świecie Homera, które to panowania trwało względ­ nie krótko. Chciałbym na zakończenie przeczytać fragment z książki Jane Harrison, który potwierdza może moje stanowisko. W końcowej partii Prolegome­ nów czytamy: „Głównie w związku z uprawą ziemi, jak się zdaje, Bogini Ziemia wyłoniła z siebie podwójną postać jako matka i dziewczyna (maid). Dawna pani dzikich zwierząt jest obecna w jednym kształcie, być może nawet nieświadomie, lecz w Eleusis obie postaci są jasno wyodrębnione. Demeter i Kore to dwie posta­ ci, choć jedno bóstwo”. (Pisze o tym Kerényi, choć co dość dziwne - nigdy Harrison nie cytuje, jak mówi­ łem). I jeszcze: „Ważne, by odnotować i zauważyć, że pierwotnie owe dwie formy, Bogini Ziemi i Zbóż, nie są matką i córką, lecz matką i dziewczyną. Demeter i Ko­ re są faktycznie, po prostu, starszą i nowszą formą tej samej postaci, stąd łatwo o ich pomylenie”. Postać matki i córki są określone jako różne „mitologicznie raczej niż teologicznie” - to niesłychanie ważne i traf­ ne spostrzeżenie i sformułowanie. Razem wzięte, wszystko to znaczy, że postaci „obu bogiń”, będąc pier­ wotnie jedną, są tworem „instynktu narracyjnego”, potrzeby fabularyzowania cechującej późne stadia roz­ woju religii, kiedy oddalane zostają - między innymi przez to - treści pierwotnego objawienia, przez „inter­ pretację”, uzupełnianie, dopowiadanie tego, co obja­ wione A zatem „archetyp matki i córki” nie jest w istocie „ilustrowany” przez późną apokryficzną opo­ wieść w typie heroicznej sagi, jaką daje nam homerycki hymn. A on stanowi główny temat książki tu dysku­ towanej. Natomiast wedle pierwotnego objawienia jest najpierw Wielka Matka (Ge lub Rhea), zastąpio­ na później przez Demeter. Persefona jest może jedną z owych pierwotnych postaci. Jej pierwszym imieniem może być nawet Chtonie albo Nyks (głąb Ziemi lub Noc). Zaś postać Kore może być obrazem w jakimś stopniu apotropaicznym (zresztą w Misteriach Eleuzyńskich jeszcze słowo „Persefona” jest arrheton, jest to imię w zasadzie niewymawialne, imię misteryjne al­ bo „mistyczne”). Jeszcze muszę zauważyć, że istnieją bardzo interesujące uwagi na ten temat, który tutaj sy­ gnalizuję poprzez Jane Harrison, w znakomitej książce Cornforda From Religion to Philosophy z 1912 roku, i że jest tam to wszystko, co występuje dzisiaj u Burkerta (The Orientalizing Revolution) i Westa (The East Face of Helicon), gdzie szukając źródeł religii greckiej, sięga się co najmniej do Mezopotamii. West pisze, w pew­ nym momencie, że jeśli się jest w Grecji, ma się poczu­ wia się zatem trudne pytanie o czas datowania począt­ ków tego religijnego ruchu. Czy religia orficka jest, czy nie jest wcześniejsza od Homera i Hezjoda? Według Herodota czy Diodora Sycylijskiego jest, ponieważ się wymienia w kolejności Orfeusz, Homer, Hezjod... Włodzimierz Lengauer: U Herodota nie, absolut­ nie. On powiada, że Homer i Hezjod są najstarsi, a ci inni późniejsi. Wiesław Juszczak: Faktycznie, nie wymienia imion, jakie wspomniałem. Ale scholiaści i badacze późniejsi przypisują mu jakieś aluzje do takiego „rodo­ wodu wieszczów”. Jest to możliwe, ponieważ Herodot nie jest w tym wypadku konsekwentny. W księdze drugiej (2.23), mówiąc o Okeanosie, czyni uwagę, że tę nazwę, jako nazwę jakiejś nieznanej rzeki, wprowa­ dził do poezji Homer, „albo któryś z jeszcze dawniej­ szych poetów” (i tych właśnie pewne komentarze identyfikują jako Linosa, Musaiosa i Orfeusza, doda­ jąc niekiedy Eumolposa). A nieco dalej dopiero (2.53) pisze, że Hezjod i Homer, którzy stworzyli Grekom teogonię i nadali epitety bogom, żyli przed tymi poeta­ mi, jacy - najwyraźniej wedle dość rozpowszechnionej tradycji (bo wtrąca tu „moim zdaniem”) - mieli żyć przed nimi. Dla historyka więc Homer nie musiał uchodzić za najstarszego, a tylko za pierwszego z tych, którzy dokonali „uporządkowania mitologii”. Zresztą cały ten fragment (drugi z cytowanych) wymagałby dłuższej analizy, bo brzmi tak, jakby Herodot poruszał się tutaj na dość niepewnym gruncie, zwłaszcza gdy w zakończeniu passus czytamy: „Poprzednie szczegóły referuję z opowiadania kapłanek dodońskich, a dalsze, odnoszące się do Hezjoda i Homera, ode mnie pocho­ dzą” [przekład Hammera]. Już w epoce klasycznej, w każdym razie, istniała dość mocno ugruntowana „chronologia” tych pierwszych twórców, jak np. w Apologii Platona (41a): Orfeusz, Musaios, Homer, Hezjod, z wieloma odmianami w kolejności imion naj­ wcześniejszych: Linos, Musaios, Orfeusz; a także skomplikowanymi relacjami w zakresie pokrewieństw lub zależności uczeń-mistrz, itd. Problem orfizmu - je­ den najbardziej interesujących w historii religii grec­ kiej, i najbardziej skomplikowanych i dyskutowanych, gdy idzie zwłaszcza o chronologię - dotyczy bezpośred­ nio wspomnianych tu związków Persefony z Demeter, oraz kwestii greckiej mistyki, o której wspomniałem, całkowicie wyrugowanej we wczesnych eposach, ra­ zem z kultami chtonicznymi, powracającymi - według jednych, lub rodzącymi się - według innych, w VI wie­ ku, za Pizystratydów w Attyce (tu szczególnie ważna działalność Onomakritosa), i może za sprawą Pitago­ rasa w kręgu Krotony oraz na Sycylii. Wizja orfizmu jako religii kontynuującej wierzenia najpierwotniejsze (w tym właśnie chtoniczne), religii mistycznej tego ty­ pu, jaki analizuje w swej książce z 1910 roku Czynno­ 66 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • cie, że się jest już w Azji. Dziękuję i przepraszam za niezborność tego przydługiego wywodu. ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI niami Krzysztofa Bielawskiego - dzisiejsza dyskusja za­ mieniła się jednak w rodzaj seminarium. Czytałem niedawno w „Gazecie Wyborczej” rozmo­ wę z Dorotą Jarecką, psychologiem społecznym. Mó­ wiąc, jak inaczej trzeba dzisiaj prowadzić zajęcia akade­ mickie, zauważa ona, że mniej więcej co kwadrans po­ winno się dawać jakiś przerywnik, dlatego że młodzież jest przyzwyczajona do pilota i bezustannej zmiany ka­ nałów, a z kolei poszczególne sieci starają się zatrzymać uwagę telewidzów także przez nieprzerwaną zmianę... Krzysztof Bielawski: Okazuje się, że mamy pro­ blem: Karl Kerenyi miał problem z Wilamowitzem. Myślę że, w jakiejś mierze, miał też problem z Ottem, i obydwa te problemy nas tu dopędziły. Kerenyi cały czas jakby się nam wymyka. Wydaje mi się, że pisar­ stwo Kerenyiego z natury rzeczy zawsze się trochę wy­ myka jednoznacznościom i kategoryzacjom, pozosta­ wiając niezwykle inspirujące niedopowiedzenia. Może jednak mimo to uda się nam jakoś zdyscyplinować dyskusję... Wiesław Juszczak: Mam nadzieję, że nie ma Pan na myśli mojego seminarium... Leszek Kolankiewicz: Proszę Państwa, nie wiem, Leszek Kolankiewicz: Myślę teraz o dzisiejszym jakim cudem znalazłem się w tym znakomitym i sza­ cownym gronie, zaproszony do dzisiejszej dyskusji. Chyba tylko z powodu mojego amatorskiego - ama­ torskiego co się zowie, chcę powiedzieć: wynikającego z zamiłowania - zainteresowania problematyką miste­ riów, no i misteriów eleuzyńskich. Zainteresowaniu temu dałem wyraz - może trochę nieprzezornie w studium Eleusis: oczy szeroko zamknięte (opubliko­ wanym przez Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum w księdze ofiarowanej profesorowi Januszowi Deglero­ wi w 65. rocznicę urodzin, zatytułowanej Między te­ atrem a literaturą), studium, które tak wiele zawdzięcza właśnie książce Karla Kerenyiego. Wyznam, że pozostaję pod wrażeniem prac tego ba­ dacza: przede wszystkim wspaniałej monografii Dioni­ zos. Archetyp życia niezniszczalnego, także eseju Hermes przewodnik dusz. Mitologem życia mężczyzny i niezmier­ nie inspirującej, moim zdaniem, książki o Eleusis, któ­ rej długo oczekiwane polskie wydanie stało się powo­ dem naszego dzisiejszego spotkania - zresztą prac ukła­ dających się, mówił o tym profesor Juszczak, w pewną całość. Zauważmy od razu, że książka Eleusis. Archety­ powy obraz matki i córki ma strukturę dwudzielną: część pierwsza to rekonstrukcja, diachroniczna i struktural­ na, części drugiej zaś autor lojalnie nadał tytuł „Hermeneutyczny esej o misteriach”. Otóż ta dwudzielność, formalna i metodologiczna, ukazuje, jakże typowe dla Kerenyiego, połączenie kompetencji badawczych z am­ bicjami hermeneutycznymi. Właśnie to połączenie dość wyjątkowe: tu zgoda - wydaje mi się u niego atrakcyjne i cenne. Kerenyi nie zostawia czytelnika z gołą rekonstrukcją, ale zawsze jeszcze stawia hipote­ zę, co zrekonstruowane fakty mogły znaczyć. A jedno­ cześnie nie myli beztrosko jednego z drugim. Ponieważ nie jestem ani historykiem, ani filolo­ giem klasycznym - a przecież nawet gdybym był, też nie mógłbym, jak się okazuje, rościć sobie pretensji do miana specjalisty - nie jestem też, broń Boże, teolo­ giem, lecz zwyczajnym kulturoznawcą, proszę moje dalsze uwagi traktować jak spostrzeżenia szeregowego uczestnika seminarium, skoro - zgodnie z przewidywa­ spotkaniu. Ale, jak słyszeliśmy, profesor Lengauer też w ramach swojego seminarium pokazywał western z Johnem Waynem, więc może nie tylko. Myślę więc sobie, że może w charakterze takiego przerywnika opowiedziałbym anegdotę. Proszę się nie obawiać: anegdota niezupełnie będzie od rzeczy. Ow­ szem, może zilustruje charakter dociekań hermeneutycznych - jeśli chodzi o misteria eleuzyńskie, moim zdaniem cokolwiek beznadziejny. Anegdota będzie o Urnie Lovatelli. Urna zresztą wcześniej nie miała szczęścia do polskich tłumaczy, bo jej nazwa była tłumaczona a to jako Urna z Lovatelli, a to - już bliżej - jako Urna Lovatelliego (chociaż, je­ śli już, to raczej: Lovatellego). Zabytek ten nosi nazwę Urny Lovatelli, bo jego odkrycie ogłosiła księżna Ersilia Caetani Lovatelli. Któregoś razu będąc w Rzymie, postanowiłem obejrzeć na własne oczy Urnę Lovatelli, która - jak wiedziałem - przechowywana jest w Museo Nazionale Romano. Kerenyi zamieszcza w swojej książce (na s. 90-91 wydania polskiego) czte­ ry reprodukcje fotograficzne Urny Lovatelli. Nieco wyraźniejsze są reprodukcje, które można znaleźć w książce Waltera Burkerta Starożytne kulty misteryjne, ale i one nie pozwalają rozstrzygnąć, co właściwie przedstawia ten czy ów szczegół reliefu zdobiącego tę niewielką marmurową popielnicę, a przedstawiającego rytuały wtajemniczenia eleuzyńskiego. N a przykład właśnie Kerenyi zastanawia się, czy w scenie składania ofiary z prosiaka kapłan wylewający libację nie trzyma na tacy ofiarnej makówek (co miałoby znaczenie w sporze, czy w misteriach eleuzyńskich jakąś rolę od­ grywały środki halucynogenne, dajmy na to opium). Pomyślałem więc sobie, że w końcu powinienem zoba­ czyć Urnę Lovatelli na własne oczy i przekonać się na przykład - czy to są rzeczywiście makówki, czy też nie. Niemal codziennie przechodziłem obok Museo al­ le Terme, gdzie eksponowane są zbiory Museo Nazionale Romano, w końcu więc któregoś dnia tam wstą­ piłem. Byłem podekscytowany, ponieważ już za chwi­ lę miałem obcować z jednym z najciekawszych świa­ dectw przedstawiających wstępne rytuały eleuzyńskie, 67 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • jeden z nich zresztą zupełnie zgodny z archetypem Hymnu homeryckiego do Demeter: sceną, w której D e­ meter, na znak tęsknoty za porwaną córką, siedzi na stołku z zasłoniętą głową, na relifie naśladowana, już w rytuale, przez - jak się przypuszcza - Heraklesa. Spotkał mnie jednak tego dnia srogi zawód: zbiory mają w Museo alle Terme ciekawe, ale niestety nie ma wśród nich Urny Lovatelli. Okazało się, że popełniłem drobny, ale zasadniczy błąd: prawdopodobnie trzeba było iść do innego muzeum, położonego zresztą nie­ opodal, mianowicie Museo delle Terme - po prostu nie ten przyimek. Wkrótce wybrałem się więc do Mu­ seo delle Terme, znów podekscytowany i teraz pewny, że zaraz przekonam się na własne oczy, co właściwie przedstawia relief na Urnie Lovatelli. I co mnie spo­ tkało? Otóż zbiory mają w Museo delle Terme cieka­ we, ale niestety nie ma wśród nich Urny Lovatelli. Py­ tam więc obsługę: „Gdzie jest Urna Lovatelli?”. Nie wiedzą. Ba, oni mnie pytają: „To my mamy w naszych zbiorach jakąś Urnę Lovatelli?”. Ponieważ nie tak dawno podzielono zbiory Museo Nazionale Romano, pozostało mi już chyba tylko odwiedzić nowy oddział w Palazzo Altemps. Zresztą tam tak czy inaczej trzeba pójść, bo to jest wspaniałe muzeum, świetnie urządzo­ ne. W ekspozycji niemal same arcydzieła: jest Tron Ludovisi ze sceną narodzin Afrodyty, która się wyłania - tylko nie wiadomo, czy z piany morskiej, czy może z ziemi - i z tą piękną nagą dziewczyną, która siedzi, z wdziękiem założywszy nogę na nogę, i gra sobie na aulosie; jest tak zwana Śpiąca erynia - ta piękna głów­ ka dziewczęca, położona na bok, która chyba była in­ spiracją dla Brancusiego. Z Palazzo Altemps wysze­ dłem więc syty wrażeń, ale kolejny raz zawiedziony: wśród ich wspaniałych zbiorów nie ma Urny Lovatelli. Teraz już dzwonię do głównej siedziby Museo Nazionale Romano i pytam: „Gdzie jest Urna Lovatelli?”. Słyszę: „Tak, rzeczywiście, było coś takiego, ale nie wiemy, gdzie to jest. Poszukamy, proszę zadzwonić za kilka dni”. Rzecz jasna, jak to we Włoszech, poszuki­ wania trochę trwają, muszę dzwonić kilka razy. Wresz­ cie pewien pracownik, chyba jedyny zorientowany, mówi mi, że Urna Lovatelli jest zamknięta w jakimś pomieszczeniu i że trzeba mieć specjalne pozwolenie, żeby tam móc wejść. Dowiedziawszy się o tym, wie­ działem już, jak działać dalej - spróbowałem, za radą znajomego profesora, uruchomić jednocześnie dwa kanały: przez ministerstwo i przez archeologów. I dzię­ ki archeologom udało się ustalić, że Urna Lovatelli wiele lat temu została zamknięta w skrzyneczce z na­ pisem „Otwierać tylko do konserwacji”. Oni mają du­ żo takich rzeczy „tylko do konserwacji”, które leżą la­ tami zamknięte i nikt tego nie ogląda. Praktycznie nie było więc szans, żebym obejrzał Urnę Lovatelli. W Museo Nazionale Romano poradzono mi, żebym sobie obejrzał jej doskonałe reprodukcje w Gabinetto Fotografico Nazionale - oczywiście też za specjalnym ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI pozwoleniem. Ale przecież mnie nie o to chodziło. Więc mimo wszystko naciskałem na pewnego profeso­ ra, żeby się dowiedział, kto mógłby tę skrzyneczkę jed­ nak dla mnie otworzyć - zawsze przecież jest sposób na otwarcie skrzyneczki czy kuferka ze skarbem. I wtedy okazało się, że osobą władną otworzyć skrzyneczkę z Urną Lovatelli jest - uwaga! - kobieta: czarodziejka ta nazywa się Rita Paris. No oczywiście: któż inny, je­ śli nie kobieta, mógłby mieć klucz do sekretu tej skrzy­ neczki - i dla mnie już wtedy, po długich poszukiwa­ niach, bez mała samej tajemnicy misteriów eleuzyńskich. Ale o tym dowiedziałem się niestety tuż przed moim wyjazdem z Rzymu. Nie zdołałem już dotrzeć osobiście do dottoressy Paris, żeby otworzyła mi skrzy­ neczkę z Urną Lovatelli. Otóż z tymi moimi rzymskimi poszukiwaniami Urny Lovatelli jest trochę tak jak z wszelkimi docieka­ niami hermeneutycznymi na temat tajemnicy miste­ riów eleuzyńskich. Moje zabiegi trwały tylko miesiąc i wierzę, że gdybym nie musiał wtedy wyjechać, uzy­ skałbym w końcu zgodę albo przekonał strażniczkę skrzyneczki. Nie zdążyłem, tymczasem jeszcze się nie udało. Ta skrzyneczka jest tam gdzieś w Rzymie, a we­ wnątrz skrzyneczki spoczywa Urna Lovatelli. Czeka. I po wiekach to właśnie kobieta strzeże okruchów tej tajemnicy. Profesor Lengauer przypomniał nam, jaką pozycję filologowie i historycy przyznają Kerenyiemu. (Nie zdradził jednak, jakie jest jego stanowisko w tej spra­ wie, co byłby bardzo ciekawe dla nas wszystkich). Po­ wtórzył między innymi zarzut historyków pod adresem Kerenyiego, że nie zniżył się on do tego, by sięgać do inskrypcji jako źródła. Ale zarzut ten świadczy właśnie 0 ich uprzedzeniu do niego, uprzedzeniu - jak się oka­ zuje - trwałym. Bo jednak weźmy chociażby właśnie Eleusis: w bibliografii załącznikowej figurują przecież Inscriptiones graecae, a i w samym tekście odsyłaczy do nich można znaleźć pewnie kilkanaście, może ponad dwadzieścia, najwięcej w rozdziale „Mniejsze Misteria 1przygotowania do Wielkich Misteriów” (proszę choć­ by rzucić okiem na s. 94-99 wydania polskiego). Od­ noszę jednak wrażenie, że tak naprawdę nie o to cho­ dzi, czy Kerenyi wykorzystał komplet źródeł, czy też może któreś pominął, lecz o jego próby hermeneutyczne, w których posiłkował się metodami obcymi bada­ niom historycznym, uciekając się niekiedy nawet do Jungowskiej psychologii głębi, do teorii archetypów. Dla mnie ważne jest u Kerenyiego - oprócz zawsze imponującej erudycji autora, której przecież nikt nie przeczy - jego wyczuwalne osobiste zaangażowanie, wynikające ze szczególnej inspiracji. W książce o Eleu­ sis trochę ta inspiracja jest ukryta, ale w książce o Dio­ nizosie badacz sugeruje, że w jakiś sposób doświadczył Dionizosa, że doznał czegoś w rodzaju epifanii dionizyjskiej: stało się to po raz pierwszy w Kume, a potem w pewnej winnicy w Panonii. Mówi o tym dość dys­ 68 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI du metafizycznej intuicji tego autora, intuicji, która jeszcze wyraźniej niż w książce Eleusis - dochodzi do głosu we wspomnianym studium Das göttliche Mädchen. Dla mnie jako kulturoznawcy, zajmującego się szczególnie cultural performances, ciekawe było przede wszystkim to, co Kerenyi ma do powiedzenia o drdma mystikón, domniemanym dramacie misteryjnym, i oczywiście o doświadczeniu wtajemniczanego. Na ten temat Kerenyi wypowiada się jednoznacznie: w Eleusis nie było żadnego dramatu misteryjnego, wtajemniczeni nie oglądali czegoś w rodzaju przedsta­ wień dla wybranych. Tę tezę wypowiada on w książce Eleusis bardzo stanowczo i muszę powiedzieć, że dla mnie - jako osoby zainteresowanej widowiskami brzmi ona bardzo przekonująco. (Mam nadzieję, że pa­ nowie profesorowie to zweryfikują). W badaniach nie docenia się zazwyczaj pewnej nader subtelnej różnicy, której właśnie Kerenyi nie przeoczył, a mianowicie różnicy między sposobem patrzenia teatralnym i spo­ sobem patrzenia - czy raczej zobaczenia - misteryjnym. To oczywiście można tylko rekonstruować. Ale jakie Kerenyi przedstawia tu argumenty? Otóż powo­ łuje się on na różne typy uczestnictwa w tych dwóch czynnościach. W wypadku doświadczenia misteryjnego konieczne były specjalne przygotowania uczestnika - przygotowanie go do zobaczenia, do kontemplacji, którą była epopteia. Epopta to ten, który widzi, czyli dostępuje objawienia w formie obrazowej. O tym, że specjalne przygotowanie jest potrzebne, wręcz ko­ nieczne, dla dostąpienia pewnego typu doświadczeń, wiem przez porównanie rekonstrukcji Kerenyiego z praktykami Jerzego Grotowskiego: najpierw teatral­ nymi, a później z obszaru tak nazwanych Sztuk Rytu­ alnych (Nie będę tutaj rozwijać tej paraleli, tylko ją zasygnalizuję). W teatrze mamy do czynienia z drama­ tem, który staje się widowiskiem wywierającym okre­ ślone wrażenie na tych, którzy je obserwują, przez sam fakt zmontowania w określonym porządku, w określo­ nym układzie pewnej struktury audiowizualnej, czyli właśnie tego dramatu. Jeśli dramat ten, jak tragedia, będzie oddziaływać katartycznie, to oczyszczenie to będzie tu skutkiem owego montażu, będącego dziełem poety. W misteriach natomiast oczyszczenie jest przy­ gotowaniem do zobaczenia, a nie skutkiem oglądania dramatu. Jest ono wręcz warunkiem koniecznym - jak w rytuałach przedstawionych na Urnie Lovatelli - do­ stąpienia dalszych stopni wtajemniczenia, aż wreszcie tej uszczęśliwiającej wizji misteryjnej. Mówiąc więc ję­ zykiem Grotowskiego, montażu dokonuje sam inicjo­ wany - dokonuje w sobie i własnym wysiłkiem. I o ile mu się to powiedzie, o tyle dostąpi owej wizji. Tutaj jest oczywiście pewna zagadka, której praw­ dopodobnie nikt nigdy już nie rozwiąże: na czym pole­ gała ta sztuczka techniczna, umiejętność, która pozwa­ lała kapłanowi przywołać - za każdym razem z dobrym kretnie, ale w dalszym ciągu, na każdej właściwie stro­ nie Dionizosa - tej imponującej książki, w której jed­ nak można się zagubić, jak w labiryncie - daje dowo­ dy, że religia dionizyjska go jakoś osobiście zaangażo­ wała i angażowała przez dziesiątki lat, przez całe jego życie. Tu znowu anegdota, taki szybki flesz. Kerenyi pi­ sząc w Dionizosie o grocie Ejlejthyi na Krecie, nie zga­ dza się z jej przyjętymi interpretacjami, którym zarzu­ ca brak związku z myśleniem mitycznym. Kiedy prze­ czytałem u niego, że badacz może się o tym przekonać naocznie - wiele mówiący argument, prawda? - to oczywiście podczas pierwszej podróży na Kretę udałem się do tej groty. Nie tak łatwo się dziś do niej dostać: wejście jest zagrodzone kratą, a ta jest zamknięta na kłódkę. N ad grotą Ejlejthyi biegnie szosa, więc tam chyba się boją, że strop mógłby się zawalić. I może słusznie, że nikogo nie wpuszczają, bo człowiek chodzi w tej jaskini po skorupach i ma uczucie, że niszczy bez­ powrotnie to, czego archeologowie nie pozbierali. Nikt tam teraz nie prowadzi żadnych prac. Szczęśli­ wym trafem odnalazłem człowieka, który ma klucze do groty Ejlejthyi, i razem się tam udaliśmy. Kiedy spe­ netrowałem tę jaskinię, to mogłem się przekonać do wielu rzeczy, o których pisze Kerenyi. Muszę powie­ dzieć, że było to bardzo ciekawe doświadczenie: tak wejść tam z pochodnią w ręku i zaraz u wejścia móc dotknąć omphalós na brzuchu rodzącej bogini. Ukształtowanie jaskini jest takie, że penetrując ją, ma się nieodparte skojarzenie z drogami rodnymi, a jed­ nocześnie panuje tam atmosfera jakiegoś sanktu­ arium, która potwierdza, że to rzeczywiście jest to, czym jaskinie mogły być dla najstarszych kultur - mia­ nowicie naturalną świątynią. I kiedyśmy tak z tym mo­ im przewodnikiem oglądali przy świetle pochodni ja­ kieś skorupy, pojawiła się pszczoła. Dla mnie w tamtej chwili ta samotna pszczoła była jak gdyby strażniczką groty. W micie pszczoły zamieszkujące grotę są mamkami boskiego dziecka. Kerenyi więc miał inspirację i sam może być bardzo inspirujący - nie tylko w takim sensie, że inspirował Thomasa Manna przy pisaniu Józefa i jego braci, ale w takim, że zachęca do pewnych weryfikacji, które może nie są ściśle naukowe, natomiast mają związek z doświadczeniem egzystencjalnym. Tu też umocowa­ ne są jego związki z Carlem Gustavem Jungiem. Chciałbym w tym miejscu przypomnieć wspólną książ­ kę Kerenyiego i J unga Einführung in das Wesen der My­ thologie, bo jest tam świetne studium Kerenyiego o ar­ chetypie boskiej dziewczyny, studium, w którym autor posuwa się chyba dalej niż w tezach książki o Eleusis. Dopowiada tam pewne rzeczy o istocie Dwóch Bóstw, jak Grecy nazywali Demeter i Kore/Persefonę. W peł­ ni zgadzam się z tym, co tu powiedział Krzysztof Bie­ lawski, że temat misteriów eleuzyńskich w ujęciu Kerenyiego nieoczekiwanie uwspółcześnia się z powo­ 69 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • skutkiem - boginię. Ostatni hierofant zabrał ten sekret z sobą do grobu. Ciągłość przekazu została niestety przerwana przez tego odstępcę, który przystąpił do in­ nej religii i już nikomu nie przekazał tego sekretu. Ale możemy próbować rekonstruować, na zasadzie analogii, właśnie doświadczenie uczestnika. I myślę, że Jung rzeczywiście mógłby być w tym pomocny. Jung jest może trochę demonizowany. O doświadczeniu eg­ zystencjalnym mówił językiem psychologa, ale był on przede wszystkim hermeneutą, który tłumaczył z języ­ ka na język, na przykład doświadczenie alchemików przełożył na język dziś zrozumiały. Profesor Juszczak mówił tutaj o pewnym porządku historycznoreligijnym, a ja chcę powiedzieć o pewnym porządku doświadczenia, o dynamice doświadczenia dwóch bóstw. Więc na początku jest matka i córka: matka poszukuje porwanej córki. Kerenyi mówi: ta rozpaczająca Matka jest bardziej ludzka, matce współ­ czujemy. Dwa bóstwa są więc dla nas dostępne w sensie psychologicznym, w porządku doświadczenia - zrazu od strony matki, od strony doświadczenia tej, której zabrano córkę, tej, od której córka się odłączy­ ła. (Sir James George Frazer mówi, że Grecja wybrała wzruszającą postać zmarłej córki, opłakiwanej przez pogrążoną w żałobie matkę, żeby ukazać pewien rodzaj dramatu; jak wiemy, inna religia wybrała postać zmar­ łego syna). W doświadczeniu zrazu matka jest łatwiej dostępna, ale kiedy stopniowo zanurzamy się w nie głębiej, to powoli przechodzimy na stronę córki, tej cząstki oderwanej, która po tamtej stronie - jako bo­ gini świata podziemnego - nie jest już wzruszającą i piękną dziewczyną, lecz staje się przede wszystkim straszna. I tam ta córka okazuje się matką wszystkie­ go, w tym także własnej matki. Kiedyśmy stracili - złożyliśmy w ofierze - to, co mogliśmy stracić najcenniejszego (Jung powiedziałby: nasze „ja” świadome), odzyskujemy tę większą całość, którą jest matka wszystkiego (Jung nazwałby to jaź­ nią), obejmująca także każdą córkę, zresztą jak każdy byt, który tylko raz wynurza się do istnienia i który za­ wsze umiera - nigdy nie wynurza się stamtąd drugi raz. Ona obejmuje wszystkie te stworzenia - w tym sensie jest wspaniała i straszna. ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI interesuje go doświadczenie, interesuje go rekonstruk­ cja, ale nie w sensie historycznym. W związku z tym, podstawowy zarzut „wilamowitzowców”, zarzut braku szacunku do chronologii, jest konsekwentnie odrzuca­ ny ze względu na przejrzyście przyjęte założenia. Inte­ resuje nas stanowisko Pana Profesora jako wielbiciela Johna Wayne’a i Wilamowitza. Włodzimierz Lengauer: Nie widzę konieczności wygłaszania własnego credo. Ja jestem profesor Bladaczka, taki właśnie filolog, historyk, bardzo prosty, który tylko patrzy na pewne dane, i tyle. Kiedy profe­ sor Kolankiewicz mówił właśnie o tej słynnej Urnie Lovatelli, myślę, że może Państwo ją sobie przypomi­ nają, to także mi się przypomniało i to, jak do niej podchodzi Kerenyi, i tak jak do niej podchodził choć­ by Walter Burkert, który ją również, w kilku miej­ scach swoich prac, dokładnie analizuje, bo to właśnie także od razu obrazuje pewne różnice podejścia. Jak Państwo czytają Kerenyiego, którego nawiasem mó­ wiąc, ponieważ przez semestr prowadziłem semina­ rium na temat Eleusis, także dawałem studentom, acz­ kolwiek właśnie już takim starszakom. Oni, już na wyższym poziomie wtajemniczenia, powinni to czytać. Oczywiście nie jest to lektura dla studenta pierwszego roku, ale starszacy już mogą. Jeśli Państwo czytają interpretację Kerenyiego i opis nawet, samą discriptio, nie mówiąc już o warstwie interpretacyjnej przedstawień na Urnie Lovatelli, to Państwo nigdzie nie znajdą odpowiedzi, w którym mo­ mencie misteriów to się odbywa. To jest wtajemnicza­ nie Heraklesa w misteria. W którym momencie? Pew­ nym problemem badawczym jest dokładne ustalenie, co się dzieje od trzynastego do dwudziestego drugiego Boedromionu. Jeżeli to jest, a na to Kerenyi kładzie trochę nacisk, owa myesis indywidualna, proszę sobie wyobrazić, czy to jest możliwe, że tak się wtajemnicza powiedzmy w V wieku, w ten sposób jak to urna przedstawia... Czy to tylko symbol, czy to jest pewien moment rytualny? Co ta scena przedstawia? Tego też Państwo w książce Kerenyiego nie znajdą: ilu właści­ wie ludzi uczestniczy w misteriach, ilu idzie w proce­ sji? Według wzmianki Herodota wynika, że procesja udająca się do Eleusis może liczyć ok. trzydziestu tysię­ cy osób. W tym oczywiście są także już epoptai, czyli ci, którzy nie muszą się już wtajemniczać, coś innego tam będą robić - też nie wiemy, co, ale ci, którzy po raz pierwszy idą, to ilu ich jest spośród tych trzydziestu ty­ sięcy? Jest ich zapewne dobrych parę tysięcy. Indywi­ dualne wtajemniczenie, zwłaszcza z owym takim przedstawieniem jak jest na urnie - bohater siedzący na dios kodion, tym runie baranim itd. - jest niemożli­ we. To nie jest to, tu chodzi o coś innego. A o co wła­ ściwie chodzi i jak wygląda przygotowanie do udziału w misteriach? To zostawiam, ale gdy wracam do wypo­ wiedzi obu moich - już nie będę powtarzał, że uczo­ Krzysztof Bielawski: Chciałbym powtórzyć prośbę profesora Kolankiewicza. Nie przypuszczam, żeby Pan Profesor odesłał któregoś ze studentów do Kerenyiego, prosząc o pracę na temat Eleusis, bo to jest szuka­ nie instrukcji pralki w książce do nabożeństwa, to jest jakby nie ten adres. N a obronę Kerenyiego trzeba po­ wiedzieć, że jest on niesłychanie uczciwy. To nie jest próba mamienia czytelnika jakąś pseudofilologią, żeby przeciągnąć go na taką czy inną, lepszą czy gorszą, stronę uprawiania nauki. Jego stanowisko jest niesły­ chanie jasne. Kerenyi wyraźnie artykułuje, od samego początku, co jest przedmiotem jego zainteresowania: 70 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • nych - przedmówców, obu moich kolegów, chciałbym zwrócić uwagę na pewne bardzo specyficzne i różniące właśnie historyka i filologa podejścia, od podejścia czy profesora Kolankiewicza, którego bym jako antropolo­ ga zakwalifikował, czy profesora Juszczaka. Który dla mnie jest właściwie przede wszystkim teologiem. N a­ zwa „teologia” to jest termin wprowadzony przez Ary­ stotelesa, gdzie jest wyraźnie stwierdzone he prote philosophia he teologia esti: w tym sensie profesor Juszczak jest dla mnie teologiem. I to jest zupełnie inne podej­ ście, po prostu. Przy tym jest inne założenie badawcze. Założenie badawcze profesora Kolankiewicza, który także opowiadał o swoim przeżyciu, swoim pewnym doświadczeniu egzystencjalnym człowieka i także wte­ dy założenie teologa jest oczywiście takie, że istnieje coś takiego jak „człowiek”, jak „natura ludzka” zresztą bez tego cała koncepcja archetypów Junga nie miałaby sensu. To jest z jakichś względów niezmienne - albo dlatego, że taka jest natura, albo dlatego, że tak jesteśmy ukształtowani przez Boga, czy przez jakąkol­ wiek inną siłę, ale jest to zasadniczo niezmienne. I wtedy to podejście antropologiczne do kultury, wła­ śnie z natury inne niż podejście filologiczne, od razu z takim założeniem podchodzi do badania zjawisk kul­ tury zamkniętej, minionej, takiej która, odważam się powiedzieć całkowicie świadomie, jest martwa. Kultu­ ra grecka jest bowiem martwa - musimy to sobie jasno powiedzieć. Nie istnieje, dawno umarła. Religia grec­ ka również. Tego nie ma. Martwa, zamknięta i nam zasadniczo obca. I wtedy także, używana przez wielu religioznawców kategoria przeżycia religijnego, brane zresztą z naszej kultury, jest dostosowane do owego materiału, który badamy, z tymi założeniami. Z założe­ niami, że natura ludzka jest niezmienna, że mamy tam archetypy, świadomość itd., czego Grek V wieku w ogóle by nie zrozumiał. On nie wiedziałby, o czym, gdyby przetłumaczyć wypowiedzi obu moich znakomi­ tych uczonych przedmówców, na grekę V wieku, ale nie platońską zwłaszcza - Grecy nie mówili greką Pla­ tona, to nie jest język potoczny - gdyby Państwo usi­ łowali to na dobrą grekę przetłumaczyć, Grek nie zro­ zumiałby z tego ani słowa. Nie wiedziałby, o co chodzi. To jest inny, zupełnie inny sposób myślenia. I teraz wracając do tego, co było początkiem sprowokowanej świadomie przez mnie kontrowersji - żeby była dysku­ sja (ja właściwie uważam się za ucznia sofistów i nie­ ważne, jakie ja mam poglądy, ważne, żeby o nie wal­ czyć, mnie wszystko jedno: mogę za taką sprawę, mo­ gę za taką, byle była różnica poglądów. Ja zawsze z za­ sady staram się mieć inne poglądy niż mój przedmów­ ca, a mnie właściwie wszystko jedno jakie). Wracając do tego, od czego zacząłem: o co chodziło Wilamowitzowi, który nie był takim tylko zwykłym profesorem Bladaczką, no co najmniej był na poziomie Pimki. Je­ mu chodziło właśnie o to, że badanie filologiczne, z ca­ łymi rygorami metody filologicznej, podejścia histo­ ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI ryczno-filologicznego, pozwala zrozumieć dobrze tę in­ ną z założenia kulturę, która dla Wilamowitza i dla ca­ łego tak zwanego „trzeciego humanizmu niemieckie­ go” była niedoścignionym wzorem, była najlepsza. To była kultura „naprawdę”. To jest ten tylko wzór, któ­ ry możemy w najlepszym wypadku naśladować. Żeby zrozumieć wielkość tej kultury i ją naśladować, musi­ my ją, dzięki metodzie historyczno-filologicznej, bar­ dzo dobrze, dogłębnie zrozumieć. Można by powie­ dzieć, że wobec tego, w gruncie rzeczy, podejście Wilamowitza i także moje wynika z głębokiej pogardy dla kultury współczesnej, którą się uważa za gorszą i niż­ szą. Wilamowitz tego zresztą nie krył - rzeczywiście tak uważał. Kulturę jego czasów uważał za skarlenie. Wobec tego, to wynika z głębokiej pogardy dla kultu­ ry współczesnej, dla czasów współczesnych, dla ludzi współczesnych... Natomiast podejście reprezentowane i przez antropologa i przez obu moich przyjaciół jest nieco inne. To podejście wynika z tego, że my z naszą wrażliwością, z naszą kulturą i w naszej kulturze szuka­ my miejsca dla antyku. O ile Wilamowitzowi chodziło 0 to, żeby po prostu zrozumieć antyk i z niego coś mieć dla nas, o tyle w takim podejściu chodzi o coś zupeł­ nie innego. To z kolei podejście egoistyczne: my chce­ my siebie zrozumieć, siebie opisać. Nasze problemy. 1 do tego sięgamy do antyku. Kerenyi, z całą pewno­ ścią, reprezentował właśnie taki pogląd: on był współ­ pracownikiem Junga od momentu, kiedy osiadł w Szwajcarii. Razem podejmowali mnóstwo prac przypomnę, że pracą paralelną (może kiedyś wyjdzie w wydawnictwie Homini) jest Archetyp boskiego dziec­ ka. To jest taka paralela do Archetypu matki i dziecka. To jest napisane już wspólnie z Jungiem: Archetyp bo­ skiego dziecka jest pracą jego i Junga. O co chodziło Jungowi? Jungowi wcale nie chodziło o zrozumienie religii greckiej ani początków orfizmu. Jungowi cho­ dziło o zrozumienie człowieka współczesnego. I to jest Kerenyi. I tu mają Państwo te dwa spojrzenia do kul­ tury przeszłości, do przeszłości w ogóle. Czy ona ma być, tak jak chce Wilamowitz, zrozumiana, ale dlate­ go zrozumiana, że ma być wzorem (przy poczuciu, że my nic lepszego nie zrobimy), czy też ona ma być na­ rzędziem do poznawania nas samych. I dla Kerenyiego jest tym narzędziem do poznawania nas samych. Zbigniew Benedyktowicz: Ja bym się nie zgodził, że to jest zajmowanie się samym sobą i tutaj jest taki wątek wspomniany w posłowiu, to znaczy idzie mi 0 bliskość myślową Kerenyiego z Tomaszem Mannem, z literaturą. Można by przywołać Tomasza Manna, 1jego eksplikację, dlaczego on sięgnął do Historii Jakubowych. Dlatego właśnie, że miał przekonanie, że „współczesna rzeczywistość jest czymś tak marnym, że trzeba się cofnąć i przywołać to, co duch ludzki dawno już zdziałał. Wydaje mi się, że to nie jest zajmo­ wanie się współczesnością i sobą samym, ale właśnie 71 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI nie zawahałbym się go nazwać symbolicznym. W tym rozumieniu symbolu jako łączącym w sobie to, co konkretne, zmysłowe z tym, co intelektualne, ducho­ we, pełne znaczenia, otwarte - tak jak symbol - na poszukiwanie znaczenia i sensu. I tutaj mam jeden taki drobny przykład roboty „filologicznej” - to jest przypis redakcji. Jest taki fragment, [por. s. 18, gdzie Kerenyi analizuje homerycki Hymn do Demeter], kie­ dy mówi o istocie tego doświadczenia mistycznego czy misteryjnego: „Od siebie [poeta] waży się dodać tylko przesłanie, którego f o r m ę dostrzec jeszcze możemy w Chrystusowym Kazaniu o Błogosławień­ stwach na Górze. Tutaj słowo olbios, które oddaję ja­ ko ‘błogosławiony’, nie odnosi się, jak to często bywa gdzie indziej do bogactwa materialnego. Zamierzony przez siebie sens poeta rozmyślnie pozostawia nieja­ snym dla profana (480-482). Owo błogosławieństwo wygląda następująco: ‘Błogosławionym jest z ludzi żyjących na ziemi ten, co je widział;/ Kto zaś nieświa­ dom obrzędu i w nich udziału nie bierze, /Tego po śmierci odmienny los czeka w zatęchłych podzie­ miach”. I tu filolog-redaktor daje przypis (13): „Prze­ kład jak wyżej ze zmianą w myśl wywodu autora. U W. Appela [autora przekładu polskiego Hymnów Homeryckich, Toruń 2001 - wtrącenie moje ZB] klu­ czowe określenie brzmi ‘szczęsny’ nie zaś ‘błogosła­ wiony’”. Niestety, nie znam tego pięknego języka, ale znam tłumaczenia właśnie Kazania na górze, w któ­ rym nie ma tego rozdzielenia, że „szczęsny” (czy „szczęśliwy”) to nie „błogosławiony”. Oto właśnie z precyzją filologiczną tutaj wkracza autorytet, tym­ czasem w horyzoncie naszego współczesnego do­ świadczenia religijnego możemy to słowo „błogosła­ wiony” też odczuwać jako „szczęśliwy” , bardzo dużo teologicznych tradycji podnosi też ten rys, i tak wła­ śnie postąpili autorzy ekumenicznego przekładu N o­ wego Testamentu na język współczesny, oddając sło­ wo „błogosławiony” jako „szczęśliwy” : „Szczęśliwi, którzy są zasmuceni, bo ich Bóg pocieszy... Szczęśliwi są czystego serca, bo zobaczą Boga”...[por Nowy Te­ stament, współczesny przekład, Brytyjskie i Zagranicz­ ne Towarzystwo Biblijne w Warszawie, Warszawa 1990]. Kerenyi oddał słowo ‘szczęsny’ jako ‘błogosła­ wiony’, wspomniani tłumacze postąpili zupełnie od­ wrotnie oddając słowo ‘błogosławiony’ jako ‘szczęśli­ wy’. I tu jesteśmy rzeczywiście na etapie dialogu czy poszukiwania nie tylko literalnego znaczenia, ale i sensu. Notabene na ten spór pomiędzy literą a du­ chem, filologią a antropologią w sposób nie pozba­ wiony dowcipu i uszczypliwości dla obu stron zwraca uwagę wspomniany Redfield, mówiąc, że filologia głównie skoncentrowana jest na tym: „czy to jest po­ prawne”, zaś antropologia: „czy to jest ciekawe”. Dla mnie jest jeszcze coś zdumiewające u Kerenyiego, bo nie zapamiętałem tego w ogóle z wcześniej­ szej lektury, właśnie to wspieranie się tymi etnologicz­ jest to tą drogą rekonstrukcji, która jest czymś twór­ czym. I z punktu widzenia antropologicznego mamy tego świadomość, że interpretacja mitologii, jakiejś tradycji mitologicznej, jak mówił Levi-Strauss, sama też staje się cząstką tego mitu. Jest to więc w przypad­ ku Tomasza Manna taka współczesna próba sięgnięcia do głębokiej Tradycji, z takim samym szacunkiem dla jej zrozumienia. Przypomnienie jej, odczytanie „na no­ wo”, bardzo świadome tego, że sięga się do tej tradycji niemal jak do koła ratunkowego. I tu rzeczywiście różni się podejście historyka i fi­ lologa od antropologa. Tu dygresja: w najbliższym nu­ merze Kontekstów 1/2005, będzie wydrukowany zna­ komity esej Jamesa Redfielda o Filologii klasycznej i antropologii [nr 1/2005 już się ukazał, wspomniany tekst por. tamże s. 42-50. - przyp. red.], gdzie właśnie ta teza, że świat, który bada filolog, to jest świat mar­ twy, odległy, obcy (co zresztą Pan Profesor Lengauer często podnosi - że to jest zupełnie egzotyczny świat i nie ma tego fundamentu wspólnego, i dlatego jest frapujący dla historyka - przenikanie do niego, inter­ pretowanie go). Wracając do problemu: ja przepra­ szam, że dla wszystkich znawców to jest może znane, ale chciałem z wstępu do Eleusis... przywołać właśnie fragment na temat rozumienia rekonstrukcji przez Kerenyiego. Pisze on: „Przyjmijmy na przykład, że za­ ginął całościowy kontekst jakiegoś wielkiego obrzędu Kościoła katolickiego, powiedzmy: uroczystej sumy. Zachowały się tylko fragmenty ksiąg liturgicznych i ruiny kościołów. Nie możemy zakładać, że msza by­ ła taka sama od samego początku. Zachowane frag­ menty mogą pochodzić z różnych okresów. Niemniej próbę rekonstrukcji można podjąć, gdyż jedna bodaj kwestia nie podlega wątpliwości: mianowicie, że na każdym etapie swojego rozwoju liturgia stanowiła ja­ kąś spójną całość i miała własną wewnętrzną logikę. Tę wewnętrzną logikę można uchwycić nawet, jeśli nie wiemy, czym liturgia jako całość b y ł a dla jej uczestników, dokładnie przecież ją rozumiejących” [Eleusis... s. 18]. Tu też pewien chwyt Pan Profesor zastosował, że jakby przełożyć tę całą koncepcję ar­ chetypów, toby ten Grek nic z tego nie zrozumiał. Bardzo często w antropologii mówimy: gdyby przeło­ żyć Levi-Straussa albo Malinowskiego... Włodziomierz Lengauer: Dać tym Indianom do poczytania... Zbigniew Benedyktowicz: toby zwariowali i nic nie zrozumieli z tego. W ięc to jest trochę taki argu­ ment... Ale myślę, że tę pszczołę wylatującą z groty, tę z opowieści prof. Kolankiewicza, Grek by zrozu­ miał. Albo to, że dottoressa jest strażniczką tajemni­ cy. To jest ten poziom wspólnoty. Tak mocno osa­ dzony w konkrecie, przeżyciu zmysłowym, a jedno­ cześnie pełnym głębokiego, duchowego znaczenia, że 72 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • nymi świadectwami, przykładami i doświadczeniami spoza greckiej kultury. Zawsze są tacy uczeni (nie brak ich i pośród antropologów), którzy się denerwują z po­ wodu takiej etnologicznej komparatystyki, i zżymają się na tych „eseistów” za ten brak a to precyzji, a to chronologii, za to sięganie gdzieś w zupełnie inne kon­ teksty kulturowe, geograficzne i budowanie, składanie z tego jakiegoś sensu, jakiejś całości, która byłaby dla nas bardziej dostępna (takie zarzuty spotykały i Eliadego). Myślę, że to dzieje się tak nie dlatego, że my je­ steśmy zainteresowani sobą, czy tak kochamy współ­ czesną kulturę, tylko dlatego, że jednak może poszu­ kujemy sensu. Taka robota, być może rażąca właśnie niedostatkami dla filologa, historyka, jest jednak ja­ kimś wprowadzeniem w nasz współczesny horyzont te­ go „niedostępnego”, „odległego”, „odmiennego” świa­ ta. Tyle że jest to może droga dochodząca z drugiej strony, nie przez pokazanie całkowitej niedostępności i odmienności tego świata, ale droga, na której przy za­ chowaniu jakiejś równowagi nabieramy przekonania, że my możemy z tymi „światami” rozmawiać. ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI niało coś, co powodowało, użyjmy buddyjskiego słowa satori, oczyszczenie. A jeżeli idzie o problem przejścia, 0 tych, którzy przeszli w zaświaty, tych, którzy stamtąd nie wracają, to jest uchylone w mistyce greckiej, po­ nieważ istnieje problem transmigracji, istnieje pro­ blem powrotu. Problem transmigracji pojawia się wła­ ściwie pierwszy raz, jeżeli idzie o teksty (brane chrono­ logicznie), pojawia się w tym sławnym fragmencie Anaksymandra, o którym napisał esej Heidegger. To nieustanne powracanie, wynurzanie się bytów i zanu­ rzanie się nich, na zasadzie pewnego prawa, do które­ go jako przypis możemy podłączyć ten sławny frag­ ment z Pindara, który cytuje Platon: musi istnieć za­ płata za czyny popełnione na tym świecie, po to żeby powrócić. Ten powrót bytów, który jest w tym zdaniu Anaksymandra zachowany, jest właściwie takim sy­ gnałem, że już wtedy, już w tym momencie, na samym początku filozofii greckiej, pokazuje tę możliwość od­ krycia już wtedy idei transmigracji, co łączyłoby się już z jedną z tajemnic Misteriów Eleuzyńskich. Tam wła­ śnie to zostało udowadniane. To zresztą jest ten, jak niektórzy twierdzą, „szalony” artykuł Otta, drukowany w „Eranos-Jahrbücher” w 1939 roku, o tym, że na dźwięk gongu, w który uderzano, zjawiała się Persefo­ na. Kerenyi nawet napisał, że to obniżyło nieco opinię Otta jako uczonego w oczach niektórych badaczy. W moim przekonaniu nie dlatego, że to, co opisuje Herodot w siódmej księdze na temat tej historii, która się zdarzyła na równinie koło Eleusis przed bitwą pod Salaminą, jest także opisem cudu, który mógł się zda­ rzyć. Ten tłum idący, który poszedł na Salaminę, tłum jakby nierealnych pielgrzymów idący tego właśnie dziewiętnastego Boedromion, kiedy się misteria nie mogły odbyć ze względu na najazd Persów. Wiesław Juszczak: Jeżeli można, jedno słowo do tego, co powiedziałeś w tej chwili. Zostałem tutaj określony jako teolog. Nie wzbraniam się przed tym bardzo szlachetnym określeniem, ale to, co mnie inte­ resuje i co dla mnie jest żywe, jest problemem do zba­ dania nie z punktu widzenia egoistycznego, lecz z punktu widzenia dotarcia do pewnej granicy, za któ­ rą wszystko inne jest tajemnicą. Mnie interesuje, od lat, problem przeżycia mistycznego, i tego poszukuję w religii greckiej - to jest to, co mnie obchodzi. I w związku z tym jednym z takich drogowskazów (można powiedzieć „dających do myślenia” - choć nie lubię tego zwrotu) jest to sławne zdanie z Heideggera, gdzie on mówi o problemie przeżycia i o tym, że my je­ steśmy zbyt zawłaszczeni przez własną podmiotowość i wszystko kierujemy ku sobie - to jest oczywiście ta taka postkartezjańska wizja, której on się przeciwsta­ wia. Tam jest takie wspaniałe zdanie, które wymaga długiego myślenia i właściwie nigdy się przy tym nie dochodzi do konkluzji zadowalającej. On pisze tam, że mówimy wciąż o przeżyciu (to jest ten artykuł o Cza­ sie światoobrazu). On pisze tam, że musimy podjąć pró­ bę uświadomienia sobie, że na uroczystościach w Olimpii Grecy żadnych przeżyć mieć nie mogli. To znaczy, że nie istniało rozdzielenie między przedmio­ tem a podmiotem, że istniała identyfikacja, coś w ro­ dzaju unii mistycznej z tym, co się działo. Tutaj jest ten problem, o którym wspominał profesor Kolankie­ wicz: problem ewentualnego przedstawienia, o którym się mówiło, o którym się w pewnym czasie pisało, co zresztą teraz, w literaturze nowszej jest kompletnie już zlikwidowane. Nie było w Eleusis żadnego dramatu. Właściwie wszyscy zgadzają się co do tego, że nie było tam żadnego przedstawienia (teatralnego), tylko ist­ Krzysztof Bielawski: Jesteśmy w takim momencie rozmowy, że tej hydrze mogą zacząć wyrastać jakby nowe głowy. Krakowska dyskusja nad tą książką, z udziałem pana Kani, Tomka Rodowicza i profesora Kazimierza Korusa, wyraźnie poszła w stronę zastana­ wiania się nad wpływem różnych czynników na jakość tego doświadczenia, o którym mówi Pan Profesor. Dzi­ siaj ledwo dotknęliśmy kykeonu, postu, który obowią­ zywał, i ich fizjologicznych implikacji. Z mojego do­ świadczenia jednak wynika, że lepiej jest skończyć dziesięć minut wcześniej niż minutę za późno i pozo­ stawić jakiś czas na część mniej oficjalną. Raz jeszcze bardzo dziękuję za udział w tej dyskusji. PS Od Redakcji: Właśnie w części nieoficjalnej zwróciliśmy się do prof. Lengauera z zaproszeniem 1 prośbą o napisanie dla nas artykułu o Eleusis. Arty­ kuł ten drukujemy obok. Wypowiedzi autoryzowane. Transkrypcja i opracowanie Tomasz Szerszeń 73 �Triptolemos między Demeter i Core. Marmurowa płaskorzeźba z 2 poł. V w. p.n.e., znaleziona w Eleusis. źródło: Karl Kerenyi Eleusis, Homini, Kraków 2004 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ac54e59f54eadef216f5d78cc06022ab.pdf 55923f9ca652e2feb8c635dfc5cb1dac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2511 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2331 Title A name given to the resource Mit - literatura - antropologia kultury / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.3-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mit - literatura - antropologia kultury (wstęp do numeru) Zbigniew Benedyktowicz „Co robi etnograf? - pisze." (Clifford Geertz) - takim nego literaturze, jej odniesieniom do mitu i antropologii kultury. mottem opatruje swój esej Marilyn Strathern o pisarstwie Sir Taki właśnie specjalny „literacki" zeszyt prezentujemy Państ­ Jamesa Frazera, autora Złotej Gałęzi, zatytułowany Poza konwu obecnie. tefatem. Sugestywność fikcji literackiej w antropologii. „Być Zanim jednak przedstawimy choćby w zarysie jego zawartość iam. p i - ć ' ' .„Antropolog jako autor'',„etnograficzne pisarsti odsłonimy tajniki kuchni literackiej, i to w jaki sposób został (vo"(t° znowu Geertz), „Pisanie kultury"(Writing culture. The sporządzony, a także główne motywy, jakie towarzyszyły poetics and politics of Ethnography, Berkeley 1986). Od paru przygotowaniu tego zeszytu niech nam będzie wolno zacząć od dobrych lat, - a można powiedzieć, że od parunastu, jeśli liczyć może nie najważniejszego, ale dość istotnego. wcześniej publikowane artykuły, zanim ukazały się one w ksią­ Odkrycie, że etnografia jest przede wszystkiem pisaniem, żkach o tak dźwięcznych i sugestywnych tytułach, - współczes­ a etnograf przede wszystkim pisarzem, przyjmowane powierz­ na antropologia kultury, głównie za sprawą naszych amerykańs­ chownie, a takimi wydają się być - (tu już dochodzi do głosu kich kolegów, zafascynowana jest odkrywaniem swego pisars­ osobisty pogląd autora tego wstępu) - recepcja i powodzenie tej kiego, przyliterackiego, quasi-literackiego charakteru. Antro­ tezy wśród wielu przedstawicieli etnografii na naszym gruncie, pologia kultury, (w której akcent przesuwa się wyraźnie, na zwłaszcza młodej, „ p o n o w o c z e s n e j " etnografii, może niekiedy powrót, w stronę szeroko, ale i na nowo pojmowanej etnografii), (zmieniając się w karykaturę) przypominać zachwyt i odkrycie czy też mówiąc inaczej: etnografia sama, traktowana wymien­ Pana Jourdain, że mówimy prozą. nie г antropologią, w świetle tego odkrycia i autorefleksji jest W takiej recepcji, w której nie trudno rozpoznać fenomen przede wszystkim p i s a n i e m . Powiada się, że współczesny łatwego przyjmowania kolejnej mody i nowinek gubi się często antropolog kultury/etnograf jest (ma, powinien być) przede to. co stanowi istotę, rangę i siłę tego odkrycia, jakie zawiera się wszystkim pisarzem. w refleksji o etnografii, rozwijanej przez amerykańskich ant­ ropologów. A mianowicie to, o czym pisał i do czego wzywał Ten pisarski, literacki wątek w etnografii-anlropologii, gdzie Geertz : „by przyznać się otwarcie, że jest ona wytworem akcent wyraźnie pada na graphos, dla stałych i wiernych w y o b r a ź n i " . Ż e etnografia, którą chętnie nazywamy dziś sztuką czytelników „ K o n t e k s t ó w " nie jest już niczym obcym i nowym. interpretacji kultury, jest w tym ujęciu, w gruncie rzeczy, jak Pojawiał się i dochodził do głosu wiele razy na tych łamach. pisze recenzent prac Geertza, Godfrey Lienhardt - „hybrydą Szczególnie wyraziście za sprawą prezentowanych tu fragmen­ sztuki i nauki, ale ani jednym, ani d r u g i m " . Tymczasem to tów pracy Jamesa Clifforda Kłopoty z kulturą. Dwudziesto­ wieczna etnografia, literatura i sztuka (The Predicament of zafascynowanie i zachwyt „pisaniem kultury ".odczytywanym Culture. Twentieth-century Ethnography, Literature and Art. jako hasło i wezwanie płynące zza oceanu, że etnograf przede wszystkim powinien być pisarzem, wydaje mi się być tendencją por. „Konteksty" nr 1/1991: nr 3^4/1992; nr 1/1993). Ze­ niebezpieczną, bo nie tylko, że naruszającą tę równowagę stawiając sylwetki Josepha Conrada i Bronisława Malinows­ („pomiędzy sztuką i n a u k ą " , „ani sztuka, ani nauka"), ale kiego, Clifford omawia zjawisko autokreacji etnograficznego zapoznającą nasze rodzime, polskie doświadczenia w tym Mora - pisarza. Analizuje strategie pisarskie przyjęte przez względzie. Ze zdumieniem (powie ktoś, że to zjawisko mar­ innych autorów - antropologów, i uwikłanie tychże strategii ginalne, ewidentna pomyłka i nie ma się czego czepiać. tworzenia, uprawiania i pisania antropologii w ich osobisty, A jednak!) w naszej młodej „ p o n o w o c z e s n e j " prozie etnografi­ biograficzny, kulturowy, historyczny, polityczny kontekst. Takcznej znalazłem krytykę autorów przedstawianych jako przed­ *w konwencje literackie, artystyczne, naukowe jakie towarzystawicieli etnografii/antropologii reprezentujących typ „nauki ^yły powstawaniu owych etnograficznych dzieł. Etnografia, twardej", których bym nigdy o to nie podejrzewał. Nauki antropologia kultury rozpatrywana jest tu na tle literatury. A pisarskie doświadczenia etnograficznych autorów odnoszone skostniałej w stosowaniu klisz, schematów, „ w y t r y c h ó w " w „wyjaśnianiu"i uładzaniu zjawisk kultury. Powiedziałby ktoś 4dodoświadczeń współczesnej im literatury i sztuki. Punktami łagodniej: dziś, po prostu staroci, nie mogących sprostać ^niesienia dla tak kształtującej się antropologii są tu, przywoskomplikowanemu chaosowi ponowoczesności. Mowa tam У*апе przez Clifforda, postaci wzorcowe, reprezentujące różne była - że nie wspomnę już, o pracach (sic!) Stefana Czarno­ У ' РУ pisarstwa i autora - tacy twórcy literatury i pisarze, jak, wskiego - o Drzewie życia (1975) Ryszarda i Joanny Tomic­ upomniany już. Conrad, Flaubert, Dickens, Zola, Proust, Joyce J mni. Przywoływany jest także Michaił Bachtin teoretyk kich, Antropologii kultury wsi polskiej XIX w. (1986) Ludwika Stommy. Tymczasem dla mnie były to właśnie prace wprowa­ " .v i kultury z jego koncepcją dzieła polifonicznego. Nic dzające do naszej twardej nadwiślańskiej etnografii w owym Cc dziwnego w tym, że po numerach specjalnych, monoczasie, ów współczynnik literacki. Starające się tworzyć i za­ - icznych poświęconych teatrowi, filmowi i fotografii (związchować tę równowagę pomiędzy doświadczeniami sztuki i na­ jakie łączą mit - teatr - film - z antropologią kultury uki, łącząc ich elementy, kojarząc je i stapiając w jedno. ™/Konteksty " n r 3 ^ / 1 9 9 1 : 3-4/1992), w których pojawiał W Drzewie życia było to przywołanie i wprowdzenie do wątek literacki, a także i po tych, w których występował etnograficznej interpretacji wspaniałego eseju o mityzacji rze­ z zagadnieniami wyobraźni symbolicznej, wrażczywistości Brunona Schulza, fragmentu wziętego z jego Prozy osci i wyobraźni antropologicznej ("Konteksty"nr 3/1988; (Mityzacja rzeczywistości). Takie odwołanie się do doświad­ jr«v " " )' P redakcyjnym doczenia literackiego, do literatury nie miało w sobie nic z „o' myśl o przygotowaniu specjalnego numeru poświęco­ s a t u r W| ra| 111 1 9 9 4 W a r r 1 _ 2 / 1 9 9 5 w z e s o l e a 3 �zdabiania literaturą" własnych rozważań i analiz. Kryło się za tym głębokie przekonanie, że to literatura (sztuka) wyprzedza nieraz „ n a u k o w e " doświadczenie antropologiczne, współgra z nim, antycypuje. (Wskazuje na to nie tylko praca Clifforda 0 Conradzie i Malinowskim. Jakże to bowiem frapujący 1 specjalny wątek, w ogóle w literaturze polskiej, godny naszej uwagi, proszący się wręcz o dalsze rozwinięcia. Wystarczy wspomnieć: Gombrowicz, i jego Bytem pierwszym strukturalistą). Z przykładów tego typu odwołań - jak w Drzewie życia - do literatury, na gruncie naszej współczesnej polskiej etnografii można by ułożyć całkiem pokaźną listę autorów. - U Stommy (w wymienionej i innych książkach) byli to Vercors. Italo Calvino, Cendrars. Tomasz Mann z Historiami Jakubowymi. U Jerzego S. Wasilewskiego w Podróżach do Piekieł. Rzeczy 0 szamańskich misteriach (1979), rzeczy o podróżach w za­ światy, do krainy śmierci i rytuale inicjacyjnym pojawia się tenże Tomasz Mann, z Historiami Jakubowymi, (egipską podróżą i doświadczeniem Józefa z Józefa i jego braci), /. Hansem Castorpem i Czarodziejską Górą. (Jest tu oczywiście 1 Dante, i Eleazar Mielctynski z semiotyczno-strukturalnymi badaniami nad zjawiskiem ..mitologicznej" powieści X X wie­ ku. W samym zaś tytule pracy Wasilewskiego nie trudno znaleźć echa słynnego filozoficzno-literackiego eseju Bole­ sława Micińskiego) - Że poprzestanę tu na tych kilku przy­ kładach, do czego powinna skłaniać środowiskowa skromność. Listę bowiem takich odwołań do kolejnych pisarzy, autorów literatury pięknej pojawiających się w naszej etnografii można by tu ciągnąć jeszcze długo. Można powiedzieć, że na swój sposób współczesna polska etnografia dzieliła ten sam problem i dylemat, o którym Geertz w swej pracy Works and Lives: Anthropologist as Author (1988) (Prace i życie. Antropolog jako autor) tak pisał: ..Nie całkiem wiadomo w jakiej proporcji w barwnych opisach realnych ludzi żyjących w realnych czasach, w realnych miejscach stapiać należy fakty i fikcje, ale antropologia będzie to musiała ustalić, jeśli ma być nadal intelektualną siłą we współczesnej kulturze." Tak oto doszliśmy do głównego motywu wokół którego ten numer był budowany. A mianowicie do podstawowej naszej intencji i chęci: ukazania tego, jak mogą (na różny sposób) przenikać się, i jak przenikają się doświadczenia literatury z antropologią. Jak obecny jest „współczynnik antropologicz­ n y " w literaturze i literacki w antropologii. Powie ktoś i zarzuci mi, że pomieszane zostały tu dwa jakby różne porządki. Że problem postawiony przez amerykańskich antropologów dotyczy przede wszystkim tego, jak doświad­ czenie badań terenowych można (powinno się) opisywać, jak zostaje ono, „przełożone",przekształcone, przetworzone w et­ nograficzne dzieło. Jak przebiega i odbywa się nadawanie temu doświadczeniu ostatecznej formy tekstowej. Przytoczone prze­ ze mnie przykłady polskie na pierwszy rzut oka niewiele zdają się mieć z. tym problemem wspólnego. Dla mnie jednak mają: jest to druga strona tego samego medalu. Radykalne po­ stawienie sprawy przez Jamesa Clifforda: spojrzenie na etnogra­ ficzne i antropologiczne dzieła „ n a u k o w e " , jak na dzieła literackie, przy jednoczesnym szerokim rozumieniu etnografii - ("Etnografia to hybrydyczna aktywność, która pojawia się jako pisanie, kolekcjonowanie, jako modernistyczny kolaż, jako imperialna siła, jako wywrotowa krytyka",czy li krótko mówiąc jako sposób podróżowania, przenikania do odmiennego świata; czy jak powiada Geertz: „pisanie etnograficzne obejmuje opowiadanie historii, wykonywanie zdjęć, wymyślanie sym­ b o l i / . m ó w " ) - spojrzenie więc. które rozpoznaje i odkrywa w tej etnograficznej, hybrydycznej aktywności swego rodzaju „kon­ struowane prawdy " . j a k ż e przypominające literackie (i nic bez. udziału literatury), tworzone „poważne, (co nie znaczy: fał­ szywe) fikcje", antropologiczne fikcje. - Takie podejście w pełni usprawiedliwia moje stanowisko. Wywoławszy bo­ wiem, za amerykańskimi antropologami, w ten sposób pytania 0 „ p r a w d ę " . „ r e a l i z m " , „ r z e c z y w i s t o ś ć " , „ f i k c j ę " , ( k t ó r e czyt . Inik odnajdzie także w tym numerze), trzeba brać pod uwagę, ^ nadal pozostajemy w kręgu tych samych pytań (jakie padały wówczas, wobec wspomnianych przeze mnie, polskich etnog . licznych książek), i które to pytania odnajdujemy także w cyt . wanym j u ż tu dziele Geertza. Problemem nadal pozostaje to samo: - „Jak słowa przystają do tego świata, opisy d doświadczenia, książki do ż y c i a ? " (Geertz 1988) I dlatego nie wystarczy tu j u ż wtedy tylko fascynacja 1 zachwyt dla samej możliwości „pisania kultury".To zaledwie jedna strona medalu. Równie ważna (nie mniej ważna, j k zresztą wskazują na to te same prace amerykańskich autorów) dla etnografii i antropologii jest tu sprawa umiejętności i s z t u k i c z y t a n i a (umiejętność wnikliwej, starającej się uchwycić intencje, dzieła i autora, szanującej, rozumiejącej tak autonomię, jak i kontekst dzieła, - l e k t u r y , jakiej uczyć się możemy od wielu autorów, zamieszczonych w tym numerze artykułów, opowiadań, rozważań i interpretacji). Antropologia i etnografia to nie tylko badania terenowe, nasze pisanie i nasza mała proza, to także umiejętność obcowania z tekstem, (tekstami kultury), interpretacji tekstu. Pod tym względem doświadczenie polskie jest niezwykle bogate. Wspomniane przeze mnie prace etnograficzne ukazywały się, gdy do kanonu podstawowych lektur antropologów, tak zresztą jak i całej humanistyki należały wów­ czas IBL-owskic, literaturoznawcze „Teksty", a wiedzę o ponow­ nym odczytywaniu, na nowo tekstów i kultury czerpaliśmy / pism profesor Marii Janion - (nie jak dziś z Rereading Culture Anthropology, bo po prostu tego typu artykułów, które złożyły się na ten zbiór, jeszcze wtedy w „światowej" antropologii nie było) - która tak o tym pisała w Odnawianiu znacz.eń: „Jeśli używam słowa 'odnawianie',to dlatego, że oddaje ono intencję, towarzyszącą podejmowanym przeze mnie próbom zrozumienia naszej teraźniejszości. „Lire e'est re-lire", jak mówi klasyk krytyki tematycznej, Georges Poulet. 'Czytać to znaczy czytać ponownie', 'czytać jeszcze raz'. Lektura określa charakter przyjętej metody interpretacji - lektura znaczeń, których ukryta potencjalność domaga się wprost bezustannego ponawiania procesu czytania. Dla hermeneutyki nie ma bowiem większej oczywistości nad tę, że znaczenia są i na state zakotwiczone w tekstach kultury, i zarazem cechuje je pewna płynność, zależna od odbiorcy; że zachowują one kształt pierwotny i że jednocześnie podlegają historycznej przemianie; że odbywa się ciągły dialog między owymi dwiema ich postaciami i że bez. tego toczącego się bez przerwy dialogu kultura prawdopodobnie by u p a d ł a . " Oto więc numer poświęcony wspólnocie doświadczeń i re­ fleksji literatury i antropologii. Numer o pisaniu i czytaniu kultury, micie, symbolu, literaturze, antropologii kultury. Moż­ na by powiedzieć, że powstał z upodobań autorów: „Pokaż mi swoje lektury...", „Pokaż mi swoje notatki...". Składają się nań teksty doświadczonych i młodych autorów, literaturoznawców, antropologów kultury, pisarzy. Nie sposób wymienić tu wszystkich wątków, ani nic nu potrzeby radzić jak go czytać. (Zastanawiałem się czy nie zacząć od lektury samych mott i wybranych fragmentów- „Zmyślony obraz zawiera w sobie własną p r a w d ę " [Giordano Bruno - Roger CailloisJ, „Postmodernizm to ludzkość w P' ' czekalni do poczucia c a ł o ś c i " [Małgorzata Baranowska], „Naj­ lepsze współczesne dzieła literackie nic są aktem kreacji- le aktem przywołania, osobliwie nasyconego wspomnieniam [Harry Levin - Krzysztof Dorosz], „To, co niepojęte, jest поЙИ tego, co znane." [Simone Weil - Wiesław Juszczak]. Pozostaje tylko życzyć czytelnikom dobrego zmarnowanego czasu. Dlaczego zmarnowanego? - Nic będę zdradzać P * tego opowiadania (pisze o tym Andrzej Stasiuk), jeśli У* powiem za nim - Bo w zmarnowanym czasie zaczyna się- b i swój początek... literatura. e ra 0 0 a 1 fl 1 uenl 1 er/Ł � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9d989432d16b3224b96ac7e018520f12.pdf ed2afb68dcc9594ae46ae7a303b052fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6559 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource antropologia wizualna fotografia - aspekt antropologiczny Gierałtowski, Krzysztof Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6131 Title A name given to the resource "Polacy, Polacy" - antropologia wizualna i portrety wielokrotne Krzysztofa Gierałtowskiego/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 s.129-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZBIGNIEW Polacy, Polacy - f i l m o w y p o r t r e t Krzysztofa Gierałtowskiego w reżyserii Borysa Lankosza pokazuje arty­ BENEDYKTOWICZ stę przy pracy. F i l m powstał w 2002 r o k u , kiedy to w udostępnionym m u apartamencie H o t e l u Francu­ skiego w K r a k o w i e Gierałtowski zainstalował na c h w i ­ lę swoją „wędrowną" pracownię fotograficzną. Boha­ Polacy, Polacy antropologia wizualna i portrety wielokrotne Krzysztofa Gierałtowskiego t e r a m i f i l m u są fotografowani (w kolejności pojawia­ nia się): Stanisław L e m (we własnym d o m u , w s w o i m gabinecie, bibliotece), Krzysztof Penderecki, Wisława Szymborska. O t o wprowadzeni jesteśmy za kulisy, m o ­ żemy być świadkami, obserwować niejako o d k u c h n i , jak powstają, jak tworzone są - bo tak nazywa swoje obrazy p o r t r e t o w a n y c h osób Gierałtowski - „portrety subiektywne". Możemy obserwować technikę i t a j n i k i pracy artysty. Być świadkami spotkania, rozmowy, a raczej lakonicznej, powściągliwej, ale jakże pełnej treści, już t o m o c n e j , już to e m o c j o n u j ą c e j w y m i a n y zdań i spojrzeń niepozbawionych niekiedy i zniecier­ pliwienia, zadziwienia działaniami fotografa. Fotografa zmagającego się także i walczącego z o p o r e m m a t e r i i . Jesteśmy świadkami spojrzeń, w których zdumienie, i jakby niemy lęk i lekkie niepozbawione także h u m o ­ L e m : Nie, nie mogę[...j nym powietrzu Gierałtowski: W ogóle? r u przerażenie zdające się mówić: „Do czego jeszcze L e m : Znaczy, mogę się przejść, t e n fotograf może się posunąć?!", miesza się w końcu się na obiekt wysiłków z niezwykłą cierpliwością, z akceptującym sytuację, starającym się zrozumieć i wyrażającym zgodę ale wtedy nie fotograficznych. Girałtowski: Czy wytrzyma jest. Pan jeszcze jeden film, [ze śmiechem] Nigdy tego nie czy mamy już skończyć...? chem. nadaję Ale i tak widzę, Że to jest ciężka robota, wie Pan? Męczące na wszystkie życzenia artysty (jak u Szymborskiej) uśmie­ robię, ale dla Pana zawsze! Stanisław L e m : [do Gierałtowskiego, który zbliża Gierałtowski: [kontynuując pracę] A oczy się doń o b i e k t y w e m aparatu do samej n i e m a l twarzy]: Jeszcze nikt mi nie robił zdjęć z odległości pięciu tutaj. A oczy tu! centyme­ L e m : Wpół do szóstej, proszę trów... Pana. Gierałtowski: Tak jest. Gierałtowski: N o , to jest L e m : Powiedzmy piętnaście. Lem: dziesięć Gierałtowski: Tak. [...] Lem: serdecznie. T e n f i l m to prawdziwa perełka. Jest nie t y l k o zapi­ o tak, tak, dobrze. A oczyma do kamery. Ale głowa gdyby tak troszeczkę Dziękuję. Gierałtowski: Dziękuję Gierałtowski: A gdybym Pana prosił o obrót, właśnie Nie mogę, niestety, na wol­ egzystować. sem i p o d p a t r y w a n i e m sesji zdjęciowych Gierałtow­ jak skiego z trzema w y b i t n y m i twórcami. D o d a j m y zaraz: wzrastała... z trzema z całej plejady w y b i t n y c h twórców, ludzi na­ Dobrze u k i , myślicieli, pisarzy, poetów, muzyków, aktorów, Gierałtowski: Czy poza komentarzami mi pisze Pan jeszcze tygodniowy­ malarzy, reżyserów f i l m u i t e a t r u , o w y c h r z a d k i c h pta­ coś? ków zbieranych w k o l e k c j i swojej Firmy Portretowej, L e m : N i e . Teraz mam wakacje. Nic nie piszę. którą Gierałtowski tworzy o d lat. Dzięki n i e m u może­ Gierałtowski: [...] W moim m y nie tylko podpatrywać i przysłuchiwać się rozmo­ kierunku. L e m : Prosie bardzo wie o polityce, k o n d y c j i społecznej i państwa, jaką t o ­ Gierałtowski: Tak, tak, ale troszeczkę Lem: Aha. Gierałtowski: A sytuacja w Polsce jest taka, że z mo­ Gierałtowski: Tak, właśnie tak. Jeszcze, jeszcze. L e m : Już bardziej nie mogę, proszę Pana. się unieść w jego punktu widzenia musi... sprzyjać mi szczęście, Musiałbym czej pójdę na emeryturę, powietrze. Gierałtowski: A , to byłoby interesujące...[...] zechce poświęcić mi czasu jeszcze Ile Pan łem, że już dawno skończyłiśmy. jeszcze mam my- myśla­ Jest za siedem piąta. łisty do podyktowania ich Pan bardzo. Gierałtowski: To ja dziękuję, Bę­ ną sekreta­ że wykazał Pan ogrom­ cierpliwość. P e n d e r e c k i : Nie, dlatego że jestem zmęczony, działem Gierałtowski: A nie mógłby skończyłiśmy. P e n d e r e c k i : Dziękuję rzowi. w ogrodzie? Wtedy już bez Wie Pan... Teraz oczy mogą chyba tutaj? [...] Profesorze, śłę, że a mam podyktować bo ina­ 620 zł emerytury. 7 L e m : [ze z d u m i e n i e m na twaizy] Prosie? Ja dę musiał... czy fotograf z w y b i t n y m kompozytorem, prostszy. to sie­ spokojnie. Rozmowę, dodajmy, podczas której d o c h o d z i do światła... głosu, ujawnia się potencjalny fałsz (?), złudność (?) 129 �Zbigniew Benedyktowie? • POLACY, P O L A C Y - A N T R O P O L O G I A W I Z U A L N A I PORTRETY W I E L O K R O T N E KRZYSZTOFA GIERALTOWSKIEGO Gierałtowski: O nie, bardzo przepraszam. Szymborska: Kto wie? Gierałtowski: Fotografem meblowym nigdy nie by­ łem. Byłem wziętym fotografem mody kiedyś, sto lat temu. Szymborska: Tak, wiem. Gierałtowski: Troszkę Pani łapała minimalny swoim prawym obrót okiem troszkę tutaj, żeby światła z tej lampy. Szymborska: Gdzie ja mam prawe oko? O tu, do­ brze. Już niedługo nie będę wiedzieć w ogółe, gdzie ja mam głowę. Gierałtowski: Na karku. Głowa na karku, jeszcze się nie toczy. Tego się nie da opowiedzieć. To trzeba zobaczyć. Ten f i l m wprowadza nas w istotę poszukiwań artysty. Ukazuje metodę Gierałtowskiego. T y m bardziej jest ciekawy, że p o r t r e t o w a n y w n i m fotograf sam poddaje się w n i m p r a k t y k o w a n y m przez siebie na i n n y c h pro­ c e d u r o m . (Gierałtowski jest współtwórcą tego bardzo przemyślanie skonstruowanego filmowego portretu, współtwórcą jego scenariusza.) F i l m rozpoczyna się sceną, obrazem, na którym widzimy ogromne zbliżenie oka Gierałtowskiego. Słyszymy jego głos: „No, bo tak to ja pokazuję, o!". Zaś z offu głos reżysera (?) opera­ tora (?) wydającego polecenie może nie tak gromko i zdecydowanie, jak czyni to czasem sam fotograf, kie­ rując swoje życzenia i prośby względem fotografowa­ Wisława Szymborska, Fot. Krzysztof Gierałtowski n y c h przez siebie postaci: O f f : M u s i po prostu Pan popatrzeć trum obiektywu. Gierałtowski: Dobrze? No? O f f : Dobrze jest, niech Pan fotografii. O t o widzimy, że podczas sesji zdjęciowej kompozytor (pokazuje t o obraz f i l m o w y ) u b r a n y jest we wspaniały (ze śnieżnobiałą muszką) strój dyrygenc­ k i tylko do połowy, (w spodniach już „codziennych", „nie z tej p a r a f i i " ) . N a w e t jeśli autor p o r t r e t u nie p o d ­ da go przetworzeniu w komputerze, co czyni ostatnio, nie doda, nie zmieni barw, zachowa go w klasycznej i c h wystawach, wzorem i n n y c h ekspozycji plastycz­ n y c h i instalacji ( c h w y t jakże często nadużywany, bez­ sensowny i niepotrzebny, „żeby tylko coś się ruszało i migało") umieścić telewizora, na którym pokazywany byłby t e n f i l m . Propozycja być może zbyt ryzykowna, bo zabieg t e n mógłby być wodą na młyn t y c h krytyków czy głosów k r y t y c z n y c h podnoszących wobec niektó­ r y c h nowszych dzieł Gierałtowskiego zarzut, że w por­ zdjęcie w albumie, nic o t y m , o tej niekompletności t r e t a c h jego autorstwa czasem zbyt dużo owego prze­ stroju nie będzie wiedział. O t o przyczynek do prawdy tworzenia, fotografii. A co zostanie z prawdy N o b l i s t k i fotografo­ k w e n t n a koncepcja i ile w t y m szamotania się, bicia klatką? głową w mur, by realizować swoją idée fixe, która o d Na początku lat przyświeca a u t o r o w i : tworzenia wielkiej galerii już obok. nie t y l k o w y b i t n y c h Polaków, ale portretów współcze­ z bliska mnie Pan fotografuje. Gierałtowski: Nie, ale jak Pani widzi, klatka pełniła rolę filtra snych Polaków. W t y m filmie b o w i e m odnaleźć może­ będzie my zmiękczającego. swoisty paradoks twórczości Gierałtowskiego. W i e r n o ś ć swojej wizji i ustawiczne poszukiwanie. W y ­ [...] bieganie wprzód, drążenie n o w y c h możliwości este­ S z y m b o r s k a : A nie na tym fotelu? Gierałtowski: M e . Powiem Pani dlaczego. staje się on ważniejszy Gierałtowskiego ma - „ciężka jest to robota", jak przemyślana, konse­ Szymborska: Tak? I gdzie ja będę stała? Przed klat­ Szymborska: Strasznie więcej dająca pojęcie, jak - żeby użyć t u słów Stanisława Le­ poezja, jaka w y n i k a z rozmowy podczas zdjęć? za, a potem troszkę subiektywizmu, aniżeli p o r t r e t o w a n y c h . Jednakże tyleż sensowna, że wanej z klatką z papużkami? Czy zachowa się czysta Gierałtowski: Mysie, że Panią posadzę- trzyma. Zastanawiam się, czy artysta nie p o w i n i e n na swo­ czarno-białej postaci, widz na wystawie, czy oglądając ką, za w obiektyw, w cen­ tycznych, poczucie misji, wagi społecznej fotografii. Ponieważ A także poczucie zagrożeń, jakie niosą współczesne od Pani. przemiany k u l t u r o w e . Także te oferujące nową sytu- Szymborska: Myśli Pan. A może on jest? 130 �Zbigniew Benedyktowie* ' POLACY, P O L A C Y - A N T R O P O L O G I A W I Z U A L N A I PORTRETY W I E L O K R O T N E KRZYSZTOFA G I E R A Ł T O W S K I E G O ację, ale i nowe możliwości związane z nową technolo­ gią. „Cala tajemnica polega na t y m , by być o ćwierć k r o k u przed publicznością, współstwarzać k a n o n y es­ tetyczne, do których widzowie będą się dopiero przy­ zwyczajać. Myślę, że próbuję to robić". Przekonanie, które towarzyszy jego twórczości o d lat, że „działalność p o r t r e t o w a pozwala zanotować zmianę wspólnego dla całej społeczności typu osobowości i fotografowie m o ­ gą tworzyć wizualną kronikę n a r o d u " . W t y m filmie odnaleźć możemy echa, skrót licz­ n y c h wypowiedzi, które towarzyszą jego Grom z portre­ tem. Gry z portretem to zbiór tekstów, dokumentacja za­ wierająca także i listy o d p o r t r e t o w a n y c h i n o t a t k i do wykładów, własne wypowiedzi, teksty do katalogów wystaw, teksty w n i k l i w y c h analiz, jakie napisano o tej twórczości, recenzji z lat 1964-2004 zebranych przez Gierałtowskiego. Jeszcze jedna próba, jeszcze jeden dramatyczny gest przedstawienia swojej wizji ad oculos swoim współczesnym, w t y m także decydentom o d k u l /ryl . , > 1 "> " ' •• 1 i i l i tury. v^-Dior zawiera OK. J U U zapisów, pozycji bibliogra­ ficznych - rzecz imponująca!) Filmowy portret, f i l m o ­ wy zapis powstały w 2002 r o k u , a emitowany w T V w 2004, pokazuje, jak dalece nowy, wciąż eksperymen­ tujący Gierałtowski pozostaje w gruncie rzeczy t y m sa­ m y m . Wystarczy zestawić f i l m o w y obraz z zapisami sprzed lat: „Z p o w o d u b r a k u atelier - c h c ą c nie c h c ą c - o d ­ Stanisław Lem, Fot. Krzysztof Gierałtowski kryłem emocjonalne bogactwo rezydualnej przestrzeni człowieka pozwalające kształtować wizualną opowieść o fotografowanym. Kamera odgrywa t u rolę drugorzędną, rejestrując po prostu różnorakie napięcia powstające między ludźmi. W m o i c h zdjęciach staram się relacjonować subiek­ tywne refleksje ze spotkań z d r u g i m człowiekiem. I n a czerpująca jej poszukiwań była u k u t a formuła „zapis t y m p o w i n n a chyba polegać m o j a fotografia, bo prze­ socjologiczny". (Notabene, jak wąska, ukazał to m . i n . cież, kupując moje w y d r u k o w a n e zdjęcie, to wy, oglą­ f i l m A n d r z e j a Różyckiego Nieskończoność dacze obrazków, posyłacie m n i e , żebym zajrzał w oczy dróg), świadomy tego wszystkiego odważyłbym się j e d ­ K o w a l s k i e m u i zapytał: «jakim jesteś człowiekiem?*". n a k zwrócić uwagę na p e w i e n znamienny a n t r o p o l o - [1978 ] g i c z n o - k u l t u r o w y rys twórczości Gierałtowskiego. Z o ­ dalekich Gierałtowski pozostaje nadal w t y m l u d z k i m residu­ fia Rydet wyruszała i zaglądała do w i e j s k i c h chałup, um. N a d a l to bada. Zdaję sobie sprawę, że jest zbyt portretując i c h mieszkańców, by uchwycić i poznać wielką indywidualnością, by zamykać go w jakichś i c h , w t y c h n a t u r a l n y c h dla i c h życia wnętrzach. Gie­ „izmach". Pisali o n i m w n i k l i w e analizy socjologowie, rałtowski, wyruszając do swoich w y b i t n y c h twórców, socjologowie kultury, znawcy p r z e d m i o t u (fotografii), indywidualności, wspomina i o t y m : „Szeroki kąt w y ­ pisarze, dziennikarze, artyści, koledzy po f a c h u . Por­ n i k a u m n i e z widzenia człowieka w jego własnej prze­ t r e t o w a n i i nie, m . i n . tacy autorzy ( p o m i j a m t u auto­ strzeni", i w i n n y m miejscu dodaje: „No, może jeszcze rów zagranicznych) jak Jerzy Stajuda, M a r c i n Giżycki, fakt, że nie fotografuję w atelier, lecz w otoczeniu, Stefan B r a t k o w s k i , Stanisław T y m , O l g i e r d Budre­ w j a k i m żyje na co dzień portretowany. C h o ć z drugiej wicz, Jacek Żakowski, Krzysztof Kłopotowski, Jan strony, tło nie wydaje m i się tak bardzo i s t o t n e " . Jest Szczepański, Stefan M o r a w s k i (to z jego tekstu o d n o ­ coś przy wszystkich różnicach wspólnego w t y c h f o t o ­ szącego twórczość do doświadczeń współczesnej f i l o ­ graficznych podróżnikach. Gierałtowski wyruszający zofii i estetyki bierze się tytuł wspomnianego zbioru za nas w podróż, do t y c h swoich r z a d k i c h egzotycz­ Ryszard Kapuściński, Ryszard Bo­ n y c h ptaków m a w sobie coś z antropologa k u l t u r y . Gry z portretem), browski, Krzysztof Jurecki, Jerzy Lewczyński, żeby do „Co znaczy być fotografem na przełomie w i e k u gdzieś tej m o z a i k i i żywej reakcji na t o , co r o b i Gierałtowski, w Europie Środkowej. Wyrastaliśmy w r e a l n y m socja­ dokładać jakąś sztywną formułę. I tak j a k w odniesie­ lizmie, byliśmy en masse w czerwonym harcerstwie, n i u do wielkiej twórczości Z o f i i Rydet myląca i niewy- uczyliśmy się, studiowaliśmy. 131 Szczeniacki instynkt �Zbigniew Benedyktowicz ' POLACY, POLACY - A N T R O P O L O G I A W I Z U A L N A I PORTRETY W I E L O K R O T N E KRZYSZTOFA G I E R A Ł T O W S K I E G O czenia współczesnej a n t r o p o l o g i i wizualnej. Claude Lévi-Strauss w Smutku tropików, opisując zachód słoń­ ca, grę światła, kolorów, zmian zachodzących na nie­ bie, wyznawał, że gdyby umiał opisać te wszystkie za­ chodzące przemiany, z pewnością opanowałby lepiej arkana swojej dziedziny. Pejzażem Gierałtowskiego, do którego wyruszył w swoją podróż, jest twarz ludzka. N a t e n antropologiczny rys, chociaż w kontekście filozo­ ficznym i estetycznym, zwracał uwagę Stefan M o r a w ­ ski: „[Gieraltowski] C h c e być «prowincjuszem», który na własną modłę i odpowiedzialność po raz «enty» sta­ je przed p r o b l e m e m niedającym się d e f i n i t y w n i e roz­ wiązać - m i a n o w i c i e , czy ciekawość Innego i samego siebie jest w stanie dotrzeć d o jakichś prawd stałych, czy też m u s i m y poprzestać na zaczarowanym kręgu m i ­ tologicznych p r o j e k c j i . A u t o r [...] kocha swoją robotę m i m o to, albo też dlatego, że umykają wciąż jej hory­ zonty, że oscyluje się w ustawicznym r u c h u dialektycz­ n y m między camera visionis i camera lucida. Fotografia tego typu t k w i w m a s o w y m obiegu ( b o w i e m portrety elity intelektualno-artystycznej są również elementar­ n y m składnikiem mass culture, choćby poprzez ilustra­ cje gazetowe), ale niekoniecznie musi być sterowana przymusem dostosowania się do r y n k o w y c h m e c h a n i ­ zmów. Ten luz widoczny jest w pracach zebranych na wystawie i właśnie w swobodzie podejmowania gry z p o r t r e t e m , bez pewności, czy w y n i k będzie d o d a t n i i osiągnięcie zyskowne (gry, która skłoniła m n i e do f i ­ lozofowania o dylematach spojrzenia na Innego i sa­ mego siebie), dostrzegam zasadniczą wartość twórczo­ ści Gierałtowskiego. O b y tylko nie zmienił k i e r u n k u strzałki swojego kompasu [ M o r a w s k i 1988]." O to możemy być spokojni. N i e sposób rozwijać t u , Krzysztof Penderecki, Fot. Krzysztof Gieraltowski t o t e m a t na i n n e s t u d i u m i dłuższe opowiadanie, związków tej postawy i dociekań, poszukiwań Gierał­ towskiego, u p r a w i a n i a przezeń swoistej a n t r o p o l o g i i wizualnej współczesności z t y m , co się dzieje w najbar­ dziej żywym współczesnym nurcie a n t r o p o l o g i i k u l t u ­ ry. Zarzucany m u subiektywizm jest doświadczeniem o d k r y w a n y m dziś w dziełach najbardziej klasycznych wolności kierował nas k u kamerze fotograficznej, te­ m u narzędziu podróżników, outsiderów i złodziei dusz antropologów k u l t u r y . A n t r o p o l o g i a k u l t u r y dzisiaj jak [1993]". „Jeśli chodzi o m n i e , t o podobnie jak wielu nigdy jest świadoma swego subiektywnego, autorskie­ i n n y c h u r o d z o n y c h n a d Wisłą, stałem się z konieczno­ go, czytaj też: twórczego, opartego na wyobraźni, k o n ­ ści geopolitycznych czekającym na wynajęcie struowanego obrazu opisywanego przez nią czło­ świata w i e k i e m z walizką», który pójdzie pracować wszędzie, i kultury. Dzieło gdzie może okazać się użyteczny. Może zgłoszą zapo­ książki C l i f f o r d a Geertza, odkrywający w klasycznych i życie. Antropolog jako autor to tytuł trzebowanie Eskimosi albo Patagończycy, wtedy u d a m już dziś dziełach M a l i n o w s k i e g o , R u t h się do n i c h , żeby portretować najlepiej, jak potrafię. Levi-Strausa owe cechy. 1 wittnessing N i e m n i e j j e d n a k najbliżsi pozostaną m i Polacy i Euro­ Ja. Dzieci Malinowskiego pa, bo w y c h o w a n y w jej kulturze, tutaj będę zawsze tej książki z zawartą w niej dwuznacznością i grą słów: - Benedict, Zaświadczające to tytuł jednego z rozdziałów szukał dla mojej fotografii międzyludzkich punktów „I" (na co zwraca uwagę autor polskiego przekładu), odniesienia. P o m i m o m o i c h ograniczonych możliwo­ w swej warstwie fonetycznej znaczy t o tyle samo co: ści chciałbym „Ja" i „oko" („naoczni świadkowie"). nadal mieć możność w pasjonującym współzawodnictwie uczestniczenia o zadziwiający Kompasem Gierałtowskiego w jego podróży do I n ­ obraz współczesnego człowieka [ 1 9 8 4 ] " . Niewątpliwie nego, jak wyznaje na filmie (i w tekstach) jest ciągle to jest coś z antropologa k u l t u r y u Gierałtowskiego. A je­ samo dziecięce marzenie: „Marzyły m i się różne rzeczy. go twórczość w swoisty sposób wpisuje się w doświad­ Między i n n y m i chciałem mieć pierścień, za pokręce- 132 �Zbigniew Benedyktowicz • POLACY, P O L A C Y - A N T R O P O L O G I A W I Z U A L N A I PORTRETY W I E L O K R O T N E KRZYSZTOFA G I E R A Ł T O W S K I E G O n i e m którego, znałbym cudze myśli, [ i uczciwie niczego w y " i działań („to Pan się t y m interesuje?", „to Pan się nie zatajając a n i nie udając przyznaje się] Myśli i to, co t y m zajmuje?"), jest t u wspólne. P o m i m o tej zdawało­ ludzie myślą o m n i e . Ja jestem egocentrykiem". by się generalnej różnicy polegającej n a t y m , że f o t o ­ Naoczny świadek Gierałtowski, w tej swojej wciąż graf, pracując w obrazie „rozmawia w m i l c z e n i u " , a a n ­ podejmowanej n a n o w o podróży, dzieli też z a n t r o p o ­ tropolog, pracując w słowie „milczy w r o z m o w i e " logami kultury t o samo doświadczenie znikania (a przynajmniej p o w i n i e n , jeśli oczywiście uznamy, że „przedmiotu swoich b a d a ń , " chociaż t o i n n y rodzaj tak byłoby lepiej, d l a lepszego wsłuchania się w D r u ­ plemienia, do którego wyruszył, jest świadom jego zni­ giego), p o t e m już wszystko jest podobnie: a n t r o p o l o g kania p o d n a p o r e m współczesnych, cywilizacyjnych „pisze" w swojej p r a c o w n i , fotograf w swojej „naświe­ „kulturowych" przemian. S t ą d może t o podobne j a k tla", „wywołuje", „montuje", „komponuje" swoje dzie­ u antropologów poczucie misji ocalania, nieustannej ło (chociaż wszystkie te słowa dało by się odnieść d o w a l k i o konieczność u d o k u m e n t o w a n i a znikającego tego, co „pisząc" r o b i także i antropolog) - obaj teraz, świata: już zazwyczaj pracują n a komputerze. „Tak się stało, że napotkałem ludzi u r o d z o n y c h na przełomie wieku, których Subiektywne p o r t r e t y Gieraltowskiego działają siłą n a z y w a m wspaniałymi obrazu. Jego własny i n d y w i d u a l n y fotograficzny styl, szlachcicami. O n i pokazali m i , j a k mądrze można się „sygnatura i f r a g m e n t " operowanie f r a g m e n t e m są o d zachowywać i j a k być d o b r y m i n o r m a l n y m . Dzisiaj razu rozpoznawalne (ktoś napisał, że swoich portretów kiedy patrzę na m o i c h współczesnych, jestem przera­ mógłby n i e podpisywać i t a k w i a d o m o byłoby, k t o jest żony. H i s t o r i a zlikwidowała elity tego n a r o d u " . i c h a u t o r e m ) . Gierałtowski stale jest „w drodze". Siła, przestrzeń jego obrazów w y n i k a z napięcia pomiędzy N a swoich p o r t r e t a c h współczesnych Polaków, ary­ wizją i d o k u m e n t e m (diagnoza Morawskiego o napię­ stokratów ducha, zakłada i m i zrywa maski. Tworzy ciu pomiędzy camera visionis i camera lucida nadal po­ swoje p o r t r e t y zawsze o „ćwierć k r o k u przed n a m i " . zostaje a k t u a l n a ) . Pod t y m względem twórczość Gie­ raltowskiego można nazwać w pełni antropologiczną, W s p o m n i a n e podobieństwa i analogie, jakie rysują jeśli uznać, j a k czynią t o niektórzy, że podstawą a n t r o ­ się pomiędzy pracą Gieraltowskiego, pomiędzy działa­ pologii, antropologicznego podejścia i spojrzenia jest n i e m fotografa a antropologa n i e pozwalają zapomnieć (oparta na f a k t a c h i d o k u m e n t a c h ) w y o b r a ź n i a . o zasadniczej różnicy - i f i l m dobrze t o pokazuje - róż­ Ze a n t r o p o l o g t w o r z y swoje przedmioty a właściwie nicy, zaznaczyć t u trzeba, która chociaż została w f i l ­ p o d m i o t y badań. mie świetnie uchwycona a m i m o t o paradoksalnie n a ­ Jeśli też przyjąć charakterystykę a n t r o p o l o g i i jaką dal wzmaga poczucie wspólnoty tego samego doświad­ daje Redfield (w p u b l i k o w a n y m wyżej w t y m numerze czenia. Fotograf w odróżnieniu o d antropologa (który artykule) zestawiając j ą z filologią klasyczną, że zasad­ na ogół pracuje słowem) teren" niczym jej p y t a n i e m i troską jest n i e t o (jak w f i l o l o ­ uzbrojony w kamerę. Swój „wywiad", swoją rozmowę, g i i ) : „czy t o jest p o p r a w n e " ale t o : „czy t o jest cieka­ „notatki", analizę, syntezę prowadzi przy p o m o c y ka­ w e " , t o z pewnością o fotografiach Gieraltowskiego mery. Towarzyszące t e m u słowa, rozmowa są czymś można powiedzieć, że są antropologiczne. Siła p o r t r e ­ m n i e j i s t o t n y m , ważnym ( t a k , j a k częstokroć fotogra­ tów Gieraltowskiego jest wypadkową w i e l u sił i w i e l u fowanie i fotografie towarzyszące p r a c o m a n t r o p o l o ­ okoliczności: własnej wizji, wyobraźni, przemian k u l ­ wyrusza „w swój gów, sprowadzone zaledwie d o r o l i „dokumentacji", t u r o w y c h , społecznych, technologicznych. N i e zawa­ czy i l u s t r a c j i ) . W y m i a n a słów, rozmowa służą fotogra­ hałbym się użyć też i wobec tej twórczości określenia f o w i bardziej dla odwrócenia uwagi, raz już użytego (w odniesieniu d o innego autorstwa) „rozluźnienia" modela, zajęcia go czymś i n n y m , czasem dania m u w y ­ i t c h n i e n i a . (Trochę t o zresztą siłą rzeczy, m u s i przypo­ obok portertów postaci ginącego plemienia i n t e l i g e n ­ m i n a ć - i f i l m znów pokazuje t o dobrze - rozmowę, j a k cji, w i e l k i c h osobowości, w których zapisywaniu wedle w gabinecie dentysty, b o j a k t u naprawdę rozmawiać, swego autorskiego p r o j e k t u realizowanego o d lat Gie­ kiedy „głowa m u s i być uniesiona do góry", „a oczy rałtowski się wyspecjalizował, pojawiają się także twa­ t u ! " ) . M i m o jednak różnicy narzędzi j a k i m i operują f o ­ rze „ludzi n o w y c h " , czasem przypominających n i e m a l odrzucanego: „zapis socjologiczny". O t o b o w i e m tograf i a n t r o p o l o g doświadczenie nadal jest wspólne. „szczęśliwe twarze z bilboardów" (jak ze znanego p r o ­ (Notabene t e n ostatni, częstokroć skupiony w „rozmo­ j e k t u A n n y Bohdziewicz), p o r t r e t y ludzi „modnych", w i e " n a s w o i m , może czasem, n i e m n i e j niż pierwszy, z pierwszych s t r o n gazet, urzędników, prezesów (czę­ przypominać dentystę-stomatologa). Zasadniczo d o ­ stokroć są to też i „ludzie bez twarzy", już t o o w i a n i świadczenie przenikania d o Innego, Drugiego, d o ­ mgłą, enigmatyczni, już t o u c h w y c e n i w swej radosnej świadczenie rozmowy, dialogu, oswajania wchodzenia pustce, „mundurze"). N i e potrafię głębiej wnikać w świat „informatora", „modela", przenikania d o tego, i analizować estetycznej wartości poszukiwań, ekspe­ co istotne i ważne, p o k o n y w a n i a jego dystansu, oporu, rymentów (kolor, k o m p u t e r o w e przetworzenia), j a k i m czasem niechęci, irytacji, zmęczenia, wątpliwości nie­ autor tworząc je, jednocześnie się i m poświęca (a co j e d n o k r o t n i e żywionych, co d o sensu takiej „rozmo­ dla niego może byłoby ciekawsze d o przeczytania), p o - 133 �Zbigniew Benedyktowicz • POLACY, P O L A C Y - A N T R O P O L O G I A W I Z U A L N A I PORTRETY W I E L O K R O T N E KRZYSZTOFA GIERAŁTOWSKIEGO nieważ dla m n i e nadal ów antropologiczny współczyn­ pamiętam takie zdjęcie Prof. Stanisława Lorentza, sto­ n i k , ów socjologiczny i k u l t u r o w y zapis współczesnych jącego, bodajże u bramy N i e b o r o w a , n i c z y m stróż, dys­ przemian, j a k i c h m y i sam autor doświadczamy, zapis pozytor, który pojawia się i o d n a w i a w k o l e j n y c h edycjach-wy- skarbca i obok tego zdjęcia zapis, n o t a t k ę : „Kiedy za­ stawach portretów Polaków współczesnych jest t u d l a prezentowano Stanisławowi L o r e n t z o w i publikowane „strażnik wrót", depozytariusz chroniący m n i e najistotniejszy. Można się zżymać na styl Gierał- t u zdjęcie, ktoś zaoponował: «Stasiu, j a k t u strasznie towskiego, można m u zarzucać manieryzm, ekspery­ wyszedłeś!* M u z e a l n i k mruknął: « C i c h o , głupia, do­ m e n t o w a n i e , niezrozumiałe (przypadkowe?) udziwnia­ b r e . * . Tak ujawniało się wyczucie czasów, nieodmien­ nie, dodawanie atrybutów, kolorów etc. jak uczyniła nie c e c h u j ą c e osiemdziesięcioletniego d y r e k t o r a M u ­ to jedna z recenzentek ostatniej wystawy. D l a m n i e zeum N a r o d o w e g o . " właśnie ta ostatnia edycja Twarz jako znak w sposób N a wystawie Twarz jako znak przywrócona została istotny wyrównała p e w i e n niedosyt odczuwany przy jakby równowaga pomiędzy Obrazem i słowem. Za­ poprzednich jego wystawach. Po pierwsze o b o k ostat­ spokojony został (chyba nie tylko mój) głód „przypi­ n i c h prac k o l o r o w y c h znalazły się wcześniejsze prace su", „adnotacji", „komentarza", „dalszej wiedzy", cho­ czarno - białe, ukazując większy horyzont czasowy. Po ciaż każdy z t y c h obrazów mógłby się obyć i działać bez drugie, o b o k fotografii, pojawiły się podpisy obszer­ tego. Zaspokojony został głód słowa. niejsze, zapiski pamięci związanej z daną postacią, zdjęciem, „didaskalia" dotyczące sytuacji, okoliczności w j a k i c h p o r t r e t powstawał. To, co było można śledzić jedynie w niektórych katalogach (jak n p . w : Krzysztof Gierałtowski, Portrety, W A i F , Warszawa 1998., skąd D l a t e g o też z wdzięcznością skorzystałem, z myślą też i o przyszłych c z y t e l n i k a c h z możliwości rozmowy z a u t o r e m , który zechciał oprowadzić m n i e po swojej wystawie, której t o r o z m o w y zapis p u b l i k u j e m y p o n i ­ żej. Krzysztof Gierałtowski. Fot. Krzysztof Gierałtowski. 134 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9555fac0e05f3c09ad16ee0286f825fb.pdf ca255b5f7e1cce26e2e16ca17ce6bf7d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6560 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Gierałtowski, Krzysztof Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6132 Title A name given to the resource To nie stało się dzisiaj - rozmowa z Krzysztofem Gierałtowskim na wystawie "Twarz jako znak"Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 s.135-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ To nie stało się dzisiaj - rozmowa z Krzysztofem Gierałtowskim na wystawie Twarz jako znak. Królikarnią, czerwiec 2005 * Zatrzymujemy się przy fotografii EwyPodleś K r z y s z t o f G i e r a ł t o w s k i : To było w jej apartamen­ cie, gdzieś na W o l i i o d w a m e t r y o d nas w trakcie dwugodzinnej pracy stał barek obficie zaopatrzony, ale p r i m a d o n n a nie pomyślała, że napiłbym się chociaż szklankę wody, więc po pierwszej godzinie zacząłem polować na jej m i n k i . . . T o jest zdjęcie m n i e j więcej z ja­ kiegoś 8 1 . r o k u . Jak jej pokazałem p o t e m rezultat, t o powiedziała, że ona zadzwoni gdzie trzeba i zostanę po­ uczony. A l e widocznie zgubiła n u m e r t e l e f o n u , bo nie zostałem pouczony i to zdjęcie ukazało się w „Itd." przy wywiadzie z nią jako t a k i , o d czasu do czasu, prze­ r y w n i k humorystyczny... Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : A na t y m zdjęciu ks. Tischnera czy t o już w t e d y rodziła się i miała początek dziś realizowana przez Pana koncepcja robienia por­ t r e t u „bez twarzy"? K . G . To powstało w t e n sposób, że o n mieszkał w t y m d o m u księży profesorów w K r a k o w i e i posze­ dłem do niego, i jego t e n p o k o i k - k a j u t a był tak zawa­ lony papierami, że nie było t a m żadnego neutralnego tła, wobec tego wyszliśmy na klatkę schodową, i to m i się spodobało, że jednocześnie to miasto było za o k n e m , a t u t a j o n był w kontrze, a na dodatek t e n krzyż z tego o k n a - i tak t o zrobiłem. Zresztą z tej se­ r i i , jest t a k i i n n y p o r t r e t już z twarzą, na okładce książ­ k i , która wyszła z zeszłym r o k u w „Znaku": Z Tischnerem Rozmowy i t a m t o zdjęcie jest w tej książce... Z . B . Po raz pierwszy na tej wystawie umieścił Pan pod zdjęciami rozbudowane podpisy, komentarz, n o ­ t a t k i , okoliczności w j a k i c h powstały, pańską pamięć o t y c h ludziach i zdjęciach jaka się z n i m i wiąże ale nie umieścił pan dat, w których powstały... K.G. Powiem zupełnie szczerze, daty wynikają z p e w n y c h kontekstów, wskazują na pewne konteksty, natomiast ja niechętnie zdradzam k o n k r e t n e lata, po­ nieważ w t e d y ludzkość wymagałaby ode m n i e , aby moja twórczość była krzywą wznoszącą się. A ponie­ waż moja twórczość jest sinusoidą, raz m i się udawało, a raz „leciałem na mordę", wobec czego nie c h c ę , nie c h c ę datować specjalnie, żeby nie powiedziano: „no jak t o , a t o się cofnął w r o z w o j u " . ks. Józef Tischner, Fot. Krzysztof Gierałtowski 135 �T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z K R Z Y S Z T O F E M G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K . Feliks Topolski, Fot. Krzysztof Gierałtowski Z . B . Dlatego p y t a m o daty, że na tej wystawie, w i ­ dać jak te idee pańskie „Twarz jako znak" albo „ludzie bez twarzy" rodziły się już wcześniej jeszcze na etapie fotografii czarnej. N a przykład Czapski... K . G . N o t a k , oczywiście. To jest zdjęcie m n i e j więcej z połowy lat 80., chyba na d w a czy trzy lata przed jego śmiercią. Już był bardzo zmęczony, bo d o ­ słownie po k i l k u m i n u t a c h , kiedy mogłem jeszcze zro­ bić zdjęcia twarzy o n po p r o s t u zasnął. Zasnął, głowa m u opadła na ramię, ale zobaczyłem w t y m m o m e n ­ cie te ręce, które tak leżały, bardzo piękne, arystokra­ tyczne ręce i tak t o utrwaliłem. M a m również takie zdjęcia z twarzą, ale uważam, że to jest dużo bardziej wymowne. Stanisław Lorentz, Fot. Krzysztof Gierałtowski I Jonasz Kofta, Fot. Krzysztof Gierałtowski Józef Czapski, Fot. Krzysztof Gierałtowski 136 �T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z KRZYSZTOFEM G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K . Z . B . Jak to doświadczenie (z t a m t y c h czarno-bia­ łych fotografii) m a się do tego, co obecnie p a n r o b i , do tej ingerencji w obraz, jego przetwarzanie (kolor, k o m ­ puter, w y d r u k ) 7 K . G . Ja traktuję zarówno moje zdjęcia nowe, j a k i stare tak samo, ponieważ ja uważam, że negatyw jest surowcem do tworzenia obrazu. Jeśli chodzi o sposoby tradycyjne ja naświetlam - n p . t a k i m jest zdjęcie Fe­ liksa Topolskiego, które w sposób klasyczny robiłem, naświetlam pozytyw w 12 fazach, t u rozjaśniając, t u przyciemniając i t d . , i t d . . . . K o m p u t e r pomaga m i w t y m niepomiernie, b o tak jak tutaj w przypadku Jonasza Kofty negatyw jest negatywem k w a d r a t o w y m , a ponie­ waż ze względów organizacyjno-technicznych zdjęcia p o w i n n y mieć j e d n ą wielkość, żeby się lepiej mieściły w skrzyniach t r a n s p o r t o w y c h , to musiałem z k w a d r a ­ t u zrobić prostokąt, wobec tego odbiłem lustrzanie dolną część twarzy K o f t y stwarzając obraz prostokątny. A tutaj z k o l e i w stosunku do Ryszarda W i n i a r s k i e g o zdjęcie samego m o d e l a jest klasyczne, z t y m że w pier­ w o t n e j wersji o n patrzył na nas, obecnie zrobiłem w y ­ d r u k ponieważ chciałem mieć c h m u r k i . Chmurki mógłbym pewnie o d biedy skopiować metodą trady­ cyjną i zrobić i n n e rzeczywiste c h m u r y a tutaj jest ta­ kie maskowanie chmur...zresztą to pomaga. A l e te moje zdjęcia ciągle się zmieniają, bo n p . profesor L i ­ piński jeszcze n a mojej stronie i n t e r n e t o w e j m a całą głowę, a t u t a j została przycięta, kadr został zbliżony Ryszard Winiarski, Fot. Krzysztof Gierałtowski ponieważ wtedy te oczy bardziej się jarzą. I tutaj też m a m y do czynienia z ingerencją klasyczną, bo to jest papierek na c i e n k i m d r u c i k u , który pozwolił rozjaśnić okolice oczu, p r a w d a . To, że ja działając k o m p u t e r e m , przemieniam obraz, walor obrazu, to nie stało się dzi­ siaj. K o m p u t e r jest narzędziem, które pomaga m i to dzisiaj zrobić. N a t o m i a s t nie ma takiego p r o b l e m u , że to r a p t e m Gierałtowski chwycił się, jak Pana Boga za n o g i , za k o m p u t e r . Przedtem to były papierki na d r u ­ c i k u , włożone ręce, wycięte maski z k a r t o n u w trakcie 1 kopiowania i t d . , i t d A t u jest 100%, 9k klasyczne zdjęcie - G i e r o w s k i . Wydawało m i się po p r o s t u , że te jego pasy w jego m a ­ larstwie są ważne, więc poszedłem do niego z t a k i m ścinkiem lustra i prosiłem go, żeby to trzymał. To jest zupełnie klasyczne, więc właściwie widz wpuszczony na te wystawę nie jest w stanie odróżnić t e c h n i k . To zresztą jest nieważne jaką techniką to jest zrobione. Ważny jest skutek. Z . B . A to D u d a - Gracz... K . G . A t o n o r m a l n i e położyłem Dudzie — Graczo­ w i autentyczne kawałki rozbitej szyby samochodowej. Pamiętam, że wiozłem to do K a t o w i c jak relikwię d o ­ słownie, bo b a ł e m się, że m i się to rozsypie zanim m u to położę na oczach. A l e to pozwala m i asocjować t o , co uważam za najprawdziwsze w twórczości D u d y -Gracza, a m i a n o w i c i e t o jego satyryczne malarstwo p o d naszym adresem. I tak jak w tej bajce o źdźble l u ­ Profesor Edward Lipiński, Fot. Krzysztof Gierałtowski stra w sercu chłopca, to tak ja tutaj odwołuję się, cią- 137 �T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z KRZYSZTOFEM G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K . gle zresztą, nie tylko t u t a j , do p e w n y c h archetypów k u l t u r o w y c h . Tak jak n p . w t y m portrecie niedawno powstałym - Waldemara Świerzego, gdzie t r u d n o jest go zrozumieć jeśli nie zna się p l a k a t u Świerzego z lat 70., plakatu cyrkowego, prezentującego klowna w przezroczystym cylindrze, bo to są te nawiązania. Ukazał się w „Pozytywie" teraz artykuł na mój temat, który jest zatytułowany Problemy z Gieraltowskim. Pro­ b l e m e m Gierałtowskiego jest również to, że te zdjęcia związane są z naszym polskim „tu i teraz". Ze one znaj­ dują t u dodatkowe relacje wzajemne, że dopiero żyjąc t u możemy te odniesienia odczytywać. Bo zarówno wspaniałość jak i śmieszność naszych współczesnych w y n i k a również z p e w n y c h kontekstów społecznych. To jest właśnie Feliks Topolski, to jest to zdjęcie o którym mówiłem. Jakbym pokazał Panu surową o d ­ bitkę tego, to to w ogóle było nie t a k . Były bardzo waż­ ne te książki, ta twarz tego niemowlęcia n i k n i e zupeł­ nie, dopiero ją trzeba było wyciągnąć maskując. Jak byłem w L o n d y n i e w p r a c o w n i Topolskiego i robiłem m u zdjęcia, o n malował taką grupę grajków irlandz­ Jerzy Gierowski, Fot. Krzysztof Gieraltowski k i c h , i w przerwie tej sesji malarskiej, kiedy o n odpo­ czywał popijając koniaczek, zobaczyłem dziecko na pierwszym planie, które ci Irlandczycy przynieśli ze so­ bą i t o wydawało m i się takie symboliczne: właściwie nieświadome siebie dzieciństwo i doświadczenie czło­ wieka... To zdjęcie właśnie pokazuje, że w momencie, kiedy ja operowałem we wnętrzach n a t u r a l n y c h , na ulicach, nie mogłem panować n a d światłem, wobec czego m u ­ siałem pomagać sobie p o t e m w opracowaniu obrazu. Naturalnie moim zyskiem dziś, jeżeli fotografuję w p r a c o w n i jest to, że mogę precyzyjnie sterować świa­ tłem i k o l o r e m . A l e z k o l e i rozmawiałem wczoraj z k o m p o z y t o r e m p a n e m Mikołajem Góreckim, który Jerzy Duda-Gracz, Fot. Krzysztof Gieraltowski jest chory, gdzieś mieszka pod Zakopanem,.... a ja go muszę mieć u siebie w studio, bo m a m nowy pomysł na jego p o r t r e t . . . I wobec tego to jest zarówno dobrodziej­ stwo, jak i przekleństwo. Jak również to, że w kolorze pracuję k a m e r a m i większego f o r m a t u , co najmniej średniego, co daje możliwość eksploracji materialności ciała ludzkiego, co w t y m o s t a t n i m czasie, w o s t a t n i c h sześciu latach kiedy tobie kolor, stało się szalenie istot­ n y m c z y n n i k i e m opisu ludzi. Bo n p . sięgając właśnie do p o r t r e t u Lema widać całą wspaniałość jak i nędzę naszej egzystencji. W i d a ć tutaj bezradność wspaniałe­ go starego człowieka, który się zaciął, a tutaj się nie dogolił i t d . , i t d . . . Bo proszę wziąć p o d uwagę to, jak ja operowałem, tak jak tutaj w fotografiach czarnych, f i l m e m wysokoczułym, który rozbijał obraz ziarnem, poza t y m ostrość była w j e d n y m planie. Proszę zobaczyć, kiedy byśmy porównali ostrość tego zdjęcia ze współczesnymi zdję­ c i a m i k o l o r o w y m i , to z jednej strony nastąpiła szalona zmiana warsztatu. Ja musiałem się nauczyć operowa­ nia dużo bardziej nieporęczną kamerą, ale z tego m a m również zysk: właśnie ta notacja materialności, ale Waldemar Świerży, Fot. Krzysztof Gieraltowski 138 �T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z KRZYSZTOFEM G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K . z drugiej strony ludzie się z m i e n i l i ! To jest ta podsta­ wowa trudność!...Otóż wymarła cała generacja, j a k ja i c h nazywam: „tych starych szlachciców". Już dziś nie mógłby powstać t a k i p o r t r e t jak profesora Kazimierza Michałowskiego, który powstał dzięki t e m u , że po se­ sji profesor uznał za swój obowiązek odprowadzić m n i e do granicy swojej posiadłości, to znaczy piętnaście me­ trów do f u r t k i i włożył w t y m celu specjalnie płaszcz, kapelusz i dopiero w t e d y tak ubrany wyszedł ze m n ą . Ponieważ wtedy padał śnieg, to był refleks o d śniegu i zobaczyłem to oko, j a k oko rzeźby egipskiej, wypeł­ n i o n e czarnym hebanem. I wtedy to natychmiast asocjowałem. I to jest właśnie bardzo ważne, że ludzie się zmieni­ l i . Ja mówię dzisiaj, że ja muszę dziś m o i m współcze­ snym pomagać, ja i c h muszę barwić charakteryzacją, żeby dodać i m indywidualności... Z . B . A l b o żeby czasem wydobyć taką istotna ce­ chę, rys, znak, czasem fragment... A czasem przy po­ mocy k o l o r u , jak w przypadku p o r t r e t u Karskiego. Ja pamiętam tę poprzednią czerwoną wersję, z poprzed­ n i c h wystaw... K . G . N o tak, właśnie. C h o d z i o t o , ze ja ciągle szu­ k a m . Ze t a m t o w czerwieni było już nawet wystawione na wystawie, ale ciągle byłem niezadowolony. Potem znalazłem taką klatkę, na której o n t a k i pełen nadziei jakby, patrzy w górę. Też zrobiłem kopię wystawową i...ciągle byłem niezadowolony. A to jest w y d r u k k o m ­ Kazimierz Michałowski, Fot. Krzysztof Gierałtowski puterowy, ponieważ t r a d y c y j n y m i m e t o d a m i nie moż­ na było uzyskać tak zimnej gamy barwnej, tak jak t u ­ taj. I wobec tego poszedłem do k o ń c a zimna skali tra­ dycyjnego powiększalnika operującego fotografią barwną, wziąłem to zdjęcie, zeskanowałem, i p o t e m już w komputerze dalej ciągnąłem w stronę z i m n y c h odcieni. N a t u r a l n i e tej pierwszej wersji Karskiego t o ­ warzyszyła też pewna myśl: o n był tak, jak oświetlony odblaskiem pożogi wojny. Wyobrażałem sobie, że go pokazuję w o d b i c i u łuny, łuny pożaru, łuny holokaustu i to też znajdowało jakieś wytłumaczenie, stwarzało ja­ kąś interpretację. A l e ja myślę, że i ta interpretacja ma swoją moc. W końcu m a m y chyba już w tej c h w i l i pięć lat po jego śmierci i o n wygląda t u tak j a k b y m go eks­ humował. Przy czym t o bardzo dziwna reakcja przy t y m zdjęciu, ponieważ wielu ludziom to zdjęcie się po­ doba, ale n i k t nie chciałby go mieć... Z . B . Dlaczego Głowacki w t y c h tonach? K . G . Głowacki jako k o n d o t i e r literatury świato­ wej, jak t e n z p o m n i k a na dziedzińcu A k a d e m i i Sztuk Pięknych w Warszawie. N o t a bene będę się starał zro­ bić t a m t e m u p o r t r e t , bo być może użyję go na okład­ kę katalogu, w każdym bądź razie będę próbował. Kołakowski jest też w y d r u k i e m , ponieważ ciało sta­ rego człowieka jest sinofioletowe w rzeczywistości. Wobec czego n a t u r a l i z m tej siności i f i o l e t u zarzynałby każdą intencję obrazu, więc musiałem to znowu ska­ nować i znaleźć taką kolorystykę, która byłaby kolory­ styką praktycznie maksymalnie neutralną, żeby nie by- Jan Karski, Fot. Krzysztof Gierałtowski 139 �T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z K R Z Y S Z T O F E M G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K . to tego odrzucenia. Z . B . K i e r u n e k zwiedzania, oglądania tej wystawy jest t a k i , że o d portretów najnowszych w kolorze, prze­ chodzimy do czarno-białych... K G . Tak. Z . B . Dlaczego mówiąc o tej wystawie „Twarz jako znak" powiedział Pan: zapraszam na moją wystawę „ludzi bez twarzy"? T u jest pewna dwuznaczność: raz dotyczy to ludzi n o w y c h , których pokazuje Pan t a k i m i j a k i m i są, ci współcześni, którzy często pojawiają się na pierwszych stronach gazet. A i n n y m razem j a k w przypadku p o r t r e t u ks. Tischnera chociaż pokazane­ go bez twarzy ale z wielką siłą... K.G działania. Tak, ale proszę spojrzeć na to zdjęcie A x e r a , ponieważ ja chciałem osiągnąć efekt, powiedzieć, że o n jest magiem t e a t r u , prawda, taką wróżką, która patrzy w szklaną kulę. I wobec tego to było ważniejsze o d pokazania twarzy simplicité. Czy proszę spojrzeć tutaj na t e n p o r t r e t Drzewieckiego, nieważne jest t o czy o n był mały, rudy, istotne jest t o , że to jest p o r t r e t człowieka, który się bardzo stara, bo ja go odwiedziłem dosłownie na k i l k a m i n u t przed pre­ mierą, kiedy już ludzie w c h o d z i l i do sali t e a t r u , a o n jeszcze udzielał o s t a t n i c h i n s t r u k c j i s w o i m tancerzom. To jest najważniejsze. Myślę, że moja świadomość t y c h m o i c h dążeń wcześniejszych stała się bardziej oczywi­ sta dopiero w momencie pracy w kolorze, wcześniej to były takie oderwane usiłowania, natomiast praktycz­ nie można powiedzieć, że o d m o m e n t u zdjęcia Czap­ skiego, dokładniej mówiąc, wyjęcia zdjęcia Czapskiego z a r c h i w u m , bo nie o d m o m e n t u kiedy ja je zrobiłem, bo trzeba t u rozróżnić m o m e n t pewnego spontanicz­ nego działania o d m o m e n t u świadomego kształtowa­ nia pewnego zbioru wystawowego i pewnego przekazu. Twarz — proszę spojrzeć: to zdjęcie Wajdy, gdzie wszy­ scy mówią: „O nie widać, czy to na pewno Wajda?" D l a m n i e istotniejsze w gruncie rzeczy było to, że to jest człowiek naznaczony światłem. Bo ja to zdjęcie zrobiłem na proscenium Teatru Starego w K r a k o w i e , kiedy w trakcie próby o n patrzył na scenę, a ja pobie­ głem, żeby rozsunąć kotary, mniej więcej trzydzieści metrów, w tło pomiędzy jego twarzą a t y m światłem, które powstało z rozsunięcia kotar na o k n i e . . . I ważne jest światło i to przepływanie światła. Proszę zwrócić uwagę, że tak naprawdę t o przepływanie światła jest już wzięte z następnej k l a t k i - bo zrobiłem serię zdjęć, dzięki t e m u to światło, „naznaczenie światłem". Ja dla­ tego nazywam to nie tyle p o r t r e t e m Wajdy, nazywam t o „sytuacją W a j d y " , bo to był m o m e n t , kiedy o n robił t a m Z biegiem lat, z biegiem dni...", kiedy o n był właści­ wie na zupełnym indexie. Czy dramatyczna sytuacja Jerzego A d a m s k i e g o - do zrozumienia którego dopro­ wadziło m n i e t o , że kiedy przyszedłem do niego zoba­ czyłem n a ścianie zawieszoną, rozkwaszoną dosłownie „Omegę", zegarek jego ojca. I o n m i powiedział: tak, to jest „Omega" mojego ojca, którą N i e m c y przysłali m i z Oświęcimia, po jego śmierci. I ja w t e d y zdałem K o n r a d D r z e w i e c k i , Fot. Krzysztof G i e r a l t o w s k i 140 �T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z K R Z Y S Z T O F E M G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K . sobie sprawę, że t e n człowiek żył po w o j n i e w przera­ żeniu. I być może dlatego się niejako zaprzedał, dlate­ go chciał być m i n i s t r e m kultury, chciał działać i t d . , i t d . . . D l a t e g o przyszedłem do niego p o t e m d r u g i raz z czarnym bandażem i powiedziałem: Panie Profesorze proszę sobie zabandażować głowę. Zresztą o n bardzo lubił t e n p o r t r e t . Z . B . A t o Jarocki? K.G. Z Jarockim była taka sytuacja, że byłem w K r a k o w i e i o n t a m pracował ze s t u d e n t a m i , i ja m u zaproponowałem, że m u zrobię takie zdjęcie jak o n idzie p l a n t a m i w m e l o n i k u i stosownym płaszczu. A o n się żachnął, powiedział ależ ja jestem człowiekiem sportowo u b r a n y m , proszę spojrzeć. A ja m u na t o mó­ Erwin Axer, Fot. Krzysztof Gieraltowski wię dobrze, dobrze, jak Pan jest ubrany t o nieważne. A l e zupełnie nie chciał, nie chciał się na t o zgodzić. Wobec tego ja poszedłem do niego do d o m u i zrobiłem m u zdjęcie dosłownie na pół sekundy z ręki, co dało t e n efekt takiego rozmazania a ja c h c i a ł e m wyrazić at­ mosferę rozedrgania. Czy t u t a j m a m y Brzozowskiego. To jest świadectwo właściwie przypadku ale też znowu odczytywania sytu­ acji. P o j e c h a ł e m do niego do Zakopanego i zobaczy­ łem r a p t e m amatorskie zdjęcie przedstawiające go ja­ ko króla w Balladynie K a n t o r a w czasie wojny. Ja m u na t o mówię: dla m n i e t o jest Pan co n a j m n i e j księ­ c i e m p o l s k i c h malarzy. O n wziął nożyczki sztrach, sztrach, sztrach i zrobił koronę, i koronował się. A t u znów - w przypadku Brzozowskiego - m a m y bardzo ciekawą sytuację, m i a n o w i c i e m a m y swoistość f o t o ­ grafii. Bo t a k i c h k l a t e k , że o n w tej k o r o n i e patrzy m i do kamery m a m chyba sześć i dopiero szóste zdjęcie jest dobre. Dlaczego? Ponieważ o n na p o p r z e d n i c h pa­ trzy m i do kamery, a t u patrzy m i niby z jednej strony do kamery, a z drugiej strony jakby zapadał się w sie­ bie, bo o czymś pomyślał...I t y l k o fotografia właśnie potrafi t e n m o m e n t bezwzględnie złapać. Z . B . A Kantor? K . G . To było zdjęcie na tydzień przed jego wygna­ n i e m z K r a k o w a . , jego w latach osiemdziesiątych na trzy lata wygnano do W ł o c h . W i e Pan, zachowując wszystkie proporcje moja sytuacja jest analogiczna. N i e Andrzej Wajda, Fot. Krzysztof Gieraltowski w i e m czy t a wystawa nie jest moją ostatnią wystawą. Jeśli ktoś m n i e zechce to ja pojadę, bo ja t u w tej c h w i ­ l i już więcej nie mogę nic zrobić. Praktycznie żeby zro­ bić tę wystawę zabrnąłem w takie długi, że za chwilę m n i e rzeczywiście zlicytują. K a n t o r wtedy był w takiej dramatycznej sytuacji: właściwie w y g o n i o n o go z K r a ­ kowa i o n był w t a k i m napięciu przed t y m wyjazdem. Właściwie tutaj nie m a nic specjalnego, t o jest obiek­ tyw standardowy 55 m m , na tle o k n a w jego d o m u . W i ę c praktycznie nic t u nie ma, t y l k o jest to właśnie, że c i ludzie, u m a r l i , ludzie którzy już dziś nie żyją - o n i emanowali swoją osobowością. I dlatego, gdybym ja i c h sfotografował bardzo zwyczajnie, n o r m a l n i e , gdybym i m robił zdjęcie legitymacyjne t o o n i też by się do nas przebili. N a t u r a l n i e ja dodawałem swoje sztuczki, ale Jerzey Adamski, Fot. Krzysztof Gieraltowski 141 �T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z KRZYSZTOFEM G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K . o n i b y l i t a k silni i e m a n o w a l i sobą, że t o nas uwodzi, porusza do dzisiaj. Młodzież mówi do m n i e : Gieraltow­ ski t o p o w i n i e n robić zdjęcia czarno-białe, tak jak po­ przednio. A t o jest niemożliwe! Bo już t y c h ludzi nie m a . T a k i c h ludzi nie m a ! Przecież skromność tej sytu­ acji - proszę spojrzeć na t o zdjęcie Gustawa H e r l i n g a Grudzińskiego - w t y m d o m k u ogrodnika w Maisons-Lafitte, gdzie o n mieszkał w p o k o i k u 2 na 3 metry, tak, że ja w ogóle nie miałem gdzie światła postawić, bo jeszcze t e n m a l u t k i p o k o i k był zastawiony paczkami z „Zeszytami H i s t o r y c z n y m i " , które były przykryte jakąś materią. I ta skromność, normalność zachowań t y c h Jerzy Jarocki, Fot. Krzysztof Gieraltowski ludzi w t a k i c h sytuacjach - t o dowodzi i c h wielkości, której w tej c h w i l i d a r m o szukać! Z . B . Maksymiuk? K.G. N o , M a k s y m i u k , to jeden z największych komplementów j a k i m i ktoś k i e d y k o l w i e k powiedział. Ja dzwoniłem do niego i t u t a j trzeba podkreślić, jak ważny jest t e n pierwszy k o n t a k t , żeby nawiązać k o n ­ t a k t na płaszczyźnie partnerstwa. Bo ja zadzwoniłem do niego i powiedziałem proszę Pana m a m zlecenie na pański p o r t r e t , ale jest p e w i e n p r o b l e m : Pan ma twarz, jak kartofel...ale ja Pan bardzo lubię...I zapadła cisza, długa cisza. A l e wie Pan u k r y j e m y tę Pańską kartofla­ ną powierzchowność i proponuję, żeby Panu namalo­ wać maskę k l o w n a na twarzy. I w telewizji, kiedy była m u m a l o w a n a ta maska, jakiś ważniak przyszedł i mó­ w i : Panie Jerzy co Pan robi?! A M a k s y m i u k mówi tak: Pan Gierałtowski uważa, że t a k trzeba, a ja m u wierzę. W i e Pan jeżeli te relacje są właściwe, bo samo zdjęcie powstało w windzie h o t e l u V i c t o r i a , gdzie wówczas by­ ło j e d n o z n i e w i e l u tak w i e l k i c h luster i ta atmosfera powstała stąd, że jeździliśmy tą windą, nie można jej było zatrzymać, bo wtedy dzwonił dzwonek szalenie donośnie, wobec tego jeździliśmy tą windą, w c h o d z i l i ludzie z walizkami, myśmy j e c h a l i z n i m i dalej i o n i mówią: Panie M a k s y m i u k , co Pan robi?! l t d . , i t d . , W i e Pan - takie sytuacje, prawda.... T u t a j , przy t y m portrecie L w a Starowicza znowu widać do czyjego malarstwa ja się t u t a j odnoszę. W i a ­ d o m o , że p o r t r e t w zbroi, z muzą i t d . Przy czym cieka­ we jest t o , że Malczewski malował albo w zbroi, albo Tadeusz Brzozowski, Fot. Krzysztof Gieraltowski z muzą, nigdzie nie znajdziemy u niego zbroi i muzy ra­ zem. A wszystko t o zostało zrobione po t o , żeby poka­ zać t e n pierścień herbowy L w a Starowicza. A l e t o zdjęcie też na przykład przeżywało swoje przemiany. Pamiętam, jak przy pierwszych prezentacjach - o n ma taką kurtkę dżinsową - pamiętam, jak ja się strasznie mordowałem, żeby te szczegóły oddać. A p o t e m rap­ t e m opadło t o ze m n i e , t e n realizm. I wszystko zaciem­ niłem — i jest dużo lepsze zdjęcie. Z . B . Zapasiewicz? K . G . Z Zapasiewiczem to było t a k , że ja po prostu uważam, że m a m y do czynienia z z a n i k i e m elit. Ze eli­ ty w Polsce wymarły. Ze polska inteligencja właściwie wymarła. N i e d a w n o p a n prezydent Kaczyński przeglą­ dając spis tej wystawy, powiedział: „No nie wszyscy Jerzy Maksymiuk, Fot. Krzysztof Gieraltowski 142 �T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z K R Z Y S Z T O F E M G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K . z n i c h należą do i n t e l i g e n c j i , chociaż niewątpliwie wszyscy skończyli studia wyższe." I coś w t y m jest, szczególnie w przypadku m o i c h bohaterów zdjęć b a r w ­ n y c h . N a t o m i a s t Zapasiewicz był dla m n i e takim przedstawicielem tej wymierającej polskiej i n t e l i g e n ­ cji, z dobrej, tej najlepszej rodziny, wobec czego dałem m u tę papierową maskę śmierci, która o n chciał ograć jak maskę z Hamleta. Ja musiałem m u ją wyrwać i d u ­ żo t r u d u m n i e kosztowało, żeby go właśnie namówić, żeby pozwolił sobie założyć maskę śmierci na potylicę. T u jest najnowszy mój wynalazek, m i a n o w i c i e : w książce zdjęcie powstało inaczej, a t u t a j to zostało zrobione w t e n sposób, że najpierw jest Ważyk a p o t e m wywołany, wypłukany, a p o t e m jest ostrzykiwany w y ­ woływaczem i zapalone na sekundę światło, i p o n o w ­ nie wywołany, więc stąd powstają te smugi ognia pie­ kielnego... ( ś m i e c h ) . Ja chciałem wyrazić tę sytuację Ważyka, który był w p e w n y m m o m e n c i e „niczyj", po­ nieważ komuniści się o d niego odwrócili, pozwolili m u jeszcze mieszkać w A l e i Róż, ale n i c więcej, a opozycja go nie przyjęła jako swojego, wobec czego o n tak ist­ niał, jak w piekle, czy właściwie w czyśćcu, w Nie- mandslandzie. Jan K o t t sfotografowany w K a m i e n n y m P o t o k u , Stony B r o o k , t a k to się bodajże nazywało, p o d N o w y m Jorkiem. Postawiłem go p o d zawieszona lampą i rap­ t e m zobaczyłem, że K o t t ma wąsy, i t e m u s t u d i u m się poświęciłem. Jerzy Grzegorzewski. Grzegorzewski c h c i a ł Tadeusz Kantor, Fot. Krzysztof Gierałtowski być człowiekiem niewidzialnym. O n był na tyle świadom jako malarz, że jego obraz jest obrazem „ugly" i że w o ­ bec tego odrzucającym więc o n właściwe nie lubił się fotografować. To zdjęcie uwielbiał. Muszę powiedzieć, że jak je zobaczył na wystawie w H o l a n d i i , a nie wdział go przedtem w Polsce, to przybiegł do m n i e i pocało­ wał m n i e w rękę, co było dla m n i e szokującą sytuacją. A l e t o zdjęcie kochał, bo właściwie o n o było syntezą Grzegorzewskiego a nie materialnością Grzegorzew­ skiego. I t o n a t y m polegało. Nalegał, żeby zdjęcie zna­ lazło się na plakacie podsumowującym jego dorobek w Teatrze N a r o d o w y m . Z . B . Ewoluują też tytuły Pańskich wystaw, k o l e j ­ n y c h edycji w których widać ewolucję Pańskich p o ­ szukiwań: „Gry z portretem" „Twarz jako znak", jeszcze nie tytuł ale: „ludzie bez twarzy"... K . G . N i e , generalnie kolekcja nazywa się o d lat Polacy, portrety współczesne, Gry z portretem t o nazywa­ ła się sama dokumentacja, w y d a w n i c t w o , ta książka tekstowa. W y s t a w a w Poznaniu, w M u z e u m N a r o d o ­ w y m już nazywała się Twarz jako znak, z t y m t y l k o , że t a m były prezentowane tylko zdjęcia k o l o r o w e . Rów­ nież t a m usiłowaliśmy znaleźć odniesienia łacińskie i ciągle nie jestem p e w i e n bo była taka wersja: Facies significat, albo Facies signum, t a k m i ktoś dzisiaj przy­ szedł i powiedział, że tak się t o p o w i n n o nazywać Fa­ cies signum, uczyłem się wprawdzie łaciny ale ciągle je­ stem niepewny, i sadzę, że chyba to Facies significat jest Gustaw Herling Grudziński, Fot. Krzysztof Gierałtowski 143 �T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z K R Z Y S Z T O F E M G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K . Lew Starowicz, Fot. Krzysztof Gieraltowski Piotr Skrzynecki, Fot. Krzysztof Gieraltowski jakieś szmery z łazienki, więc t a k rozkładam swoje rze­ czy ale oczekuję, że za chwilę przyjdzie t e n Białoszew­ ski. I dopiero jak z tej łazienki wychodzi druga kobie­ ta, n o to zaczynam się przyglądać t e m u k o r p u l e n t n e ­ m u i konstatuję, że to m u s i być Białoszewski...Zaczy­ n a m go fotografować. Tak więc t o zaskoczenie.... Z . B . Piotr Skrzynecki . K . G . N o , mój Boże, z P i o t r e m tośmy i trochę wó­ deczki w y p i l i . . . i trochę kawy. T u t a j , kiedyś spotkałem się z n i m na R y n k u i posadziłem go na lwie. M a m ta­ kie zdjęcie, jak o n ujeżdża takiego l w a przy tej Wieży Ratuszowej. A p o t e m weszliśmy napić się kawy do Su­ k i e n n i c i ja wybiegłem na zewnątrz, i sfotografowałem Zbigniew Zapasiewicz, Fot. Krzysztof Gieraltowski go przez szybę, w której j a k widać odbija się filar Su­ być może taką k u c h e n n ą łaciną, ale kojarzyć się może k i e n n i c , jakiś i n n y człowiek...I to wydaje m i się, że ta­ Polakowi, który liznął trochę łaciny z p o l s k i m o d n o ­ kie przemieszanie stanowi pewną parabolę Piwnicy, śnikiem. gdzie o n tak sklejał spektakl z różnych fragmentów. A t u , chciałbym zwrócić Pana uwagę na p o r t r e t N a przykład Stern,. To jest zdjęcie na k i l k a miesię­ Białoszewskiego, znowu p e w i e n kontekst, pewna sytu­ cy przed jego śmiercią. Fotografowałem go parę razy, acja psychiczna dała t e n p o r t r e t . B o dostałem zlecenie bo bardzo lubiłem go w K r a k o w i e odwiedzać. O n mó­ z P i W - u , żeby zrobić p o r t r e t Białoszewskiego. Poje­ wił, że o n jest panem, który mieszka u kota... (śmiech) c h a ł e m gdzieś daleko do takiego b l o k u z płyty. W c h o ­ — bo tak m u kiedyś dziecko powiedziało. I o n koniecz­ dzę, o t w i e r a m i drzwi zażywny, starszy p a n . Zdjęcie nie chciał, żeby jeden znajomy zawiózł nas p o d K r a ­ Białoszewskiego t o ja widziałem j a k o średnio-zaawan- ków, bo powiedział, że chce m i pokazać swoją katedrę. sowanego w i e k i e m człowieka i wobec tego ja tak I cóż m i pokazał? Wzgórek w a p i e n n y ! A l e jego imagi- wchodzę, zaczynam ostrożnie rozkładać rzeczy, atmos­ nacja czyniła z tego katedrę. Pamiętam t a k i obraz, fera jest bardzo dziwna, bo szyby pomalowane są na który bardzo chciałem mieć, ale nigdy nie miałem pie­ czarno, w j e d n y m p o k o j u stoi ślepa kobieta ale słyszę niędzy, który o n zrobił. To był kawałek błękitnego kar144 �T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z K R Z Y S Z T O F E M G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K . �T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z KRZYSZTOFEM G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K . t o n u w skrzyneczce z pleksiglasu - b y l wygięty - na do­ le był p u c h łabędzi i parę ziarenek piasku...i to stwa­ rzało takie poczucie wieczności, człowieka rozstrzela­ nego w czasie wojny, który się wyczołgał spod zwałów trupów. Wszystkie te d r a m a t y widać na twarzach „tych starych szlachciców". Tak, to papież awangardowego t e a t r u - Grotowski. Miał t e n order chyba dwie czy trzy m i n u t y . Zrobiłem je na X X lecie t e a t r u , kiedy o n go dostał we Wrocław­ s k i m Ratuszu, złapał go dziennikarz radiowy, i on udzielał w y w i a d u , a ja strzeliłem i o n w p e w n y m mo­ mencie się zorientował, schował natychmiast order do kieszeni. Tak to nie pasowało do jego obrazu papieża biednego t e a t r u , bo n a t u r a l n i e w kącie gdzieś pleca­ czek pielgrzyma czekał. T a k że, j a k mój przyjaciel Get-Stankiewicz poszedł d o niego przy następnej okazji, kiedy o n był we Wrocławiu i chciał, żeby o n m u udzie­ lił autografu na t y m zdjęciu, to G r o t o w s k i z wściekło­ ścią podarł je. W i ę c z prawdziwą satysfakcją mogę od­ notować, że obecny prezydent miasta Wrocławia za­ kupił t e n p o r t r e t do I n s t y t u t u Grotowskiego. M n i e zawsze bawią te przewrotności, jak na przy­ kład sytuacja, kiedy po mojej wystawie dwa lata temu w M u z e u m N a r o d o w y m Litwy, w Pałacu Radziwiłłów w W i l n i e , L i t w i n i bardzo c h c i e l i dostać jakieś moje portrety. I n a t u r a l n i e , nasz ambasador poprosił, żeby M S Z kupił trzy portrety. W i ę c proszę sobie wyobrazić, kogo wybrałem?... - Tomasza Niewodniczańskiego, Czesława Miłosza i Tadeusza K o n w i c k i e g o . I w t e n Miron Białoszewski, Fot. Krzysztof Gierałtowski 146 �T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z KRZYSZTOFEM G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K . sposób na życzenie Litwinów bezkrwawo wróciliśmy do W i l n a . . . ( ś m i e c h ) Czy t e n p o r t r e t mojego synka, jako uniwersalny p o r t r e t dziecka. Prażmowski. Z Prażmowskim było tak, że ja znalem W i ę c właściwie, te p o r t r e t y bez twarzy to powsta­ twórczość Prażmowskiego, natomiast nie znałem jego wały ciągle. N a t o m i a s t te, takie zdjęcia ludzi, które samego. Poszedłem n a spotkanie w Z a m k u Ujazdow­ wpisuję w moją prywatność zaczęły się w tej c h w i l i po­ skim, zobaczyłem takiego „Mena", duży chłop m o c n y jawiać, i jeżeli zdążę to może jeszcze coś z t y m zrobię... z twarzą jak należy. I myślałem sobie: co jest antytezą takiej męskości, takiej męskiej urody, wiec pomyśla­ * Twarz jako znak. Wystawa Fotografii Krzysztofa Gierattowskiego, łem sobie, że ha, ha, h a taka kokarda, „gapa" dziecka, dziewczynki przedszkolnej, to jest symbol tej kobieco­ ści rodzącej się i wobec tego zaproponowałem m u ta­ ka kokardę, jako d r u g i b i e g u n męskości. W sześćdziesiątym trzecim r o k u miałem wystawę Warszawa, Królikarnią, czerwiec 2005. Wystawa prezentowana w ra­ mach Roku Polsko -Niemieckiego 2005/2006 przygotowana we współpracy z Instytutem Adama Mickiewicza, prezentowana będzie w Niemczech pt. Das Gesicht aus Zeichen w: Abgeordnetenhaus, Ber­ lin (wrzesień 2005), Statliche Kunstsammlungen, Dresden (luty 2006) Kompozycje fotograficzne 63, która była prywatną wypo­ przy współpracy Auswärtiges A m t ; Deutsch-Polnische Gesellschaft wiedzią o życiu. Gdyby nie klęska tej wystawy, która się Bundesverband e. V ; Deutsch-Polnische Gesellschaft Berlin e.V. zaczęła o d tego, że najpierw towarzysz sekretarz we Wrocławiu pozrywał m i połowę prac ze ścian i w prasie miejscowej druzgocąca krytyka się rozległa. A p o t e m przeniesiona do K l u b u Książki i Prasy M P i K w Warsza­ wie właściwie nie spotkała się z żadnym odzewem. — Je­ d y n y m śladem po niej jest pół zdania w miesięczniku „Fotografia". To spowodowało moje załamanie się, w o ­ bec klapy jaką się zakończyła. Zmuszony przez życie za­ cząłem być fotografem o d przecinania wstęg, uścisków dłoni i t d . I właśnie w tej sali teraz jest dopiero jakby powrót, część, kawałeczek p o w r o t u do t y c h subiektyw­ n y c h sytuacji. Tak, j a k t a m pokazałem t a k i tryptyk 0 miłości, w którego środkowej części były ręce kobie­ ty i mężczyzny splecione ze sobą na tle takiego m u r u , sztucznego m u r u z atelier filmowego, i dookoła był ta­ k i wianek zrobiony: prezerwatywa, kwiatek, prezerwa­ tywa, kwiatek, i t d . , to tak tutaj jest t a k i portret k u czci m o i c h wszystkich sympatii. Bo przed zaśnięciem kiedyś pomyślałem sobie: a jakby wyglądało moje życie, gdy­ b y m b y l z Małgosią, Kasią czy Jadzią, i wobec tego zro­ biłem takiego syntetycznego ducha. A l b o , tutaj jest obraz Jacka Żakowskiego, który właściwie mógłby być m o i m a u t o p o r t r e t e m . Byliśmy Fot. Krzysztof Gierałtowski bardzo zaprzyjaźnieni w l a t a c h 80. Byliśmy bardzo za­ angażowani w „Solidarność" i to „V" pełne zwątpienia, to takie: „Co n a m pozostało z t y c h marzeń..." Czy, t a m p o r t r e t pana Czesława Bieleckiego, był t a k i U B - e k w stanie w o j e n n y m , przesłuchiwał m n i e 1 mówił tak: Panie Gierałtowski, Pan to musi wiedzieć k t o t o jest t e n Poleski, który pisze do „Kultury", b o Pan wszystkich zna. ( N a t u r a l n i e , wiedziałem.) - A ja na t o : „Ja, proszę Pana??? Skąd mógłbym wiedzieć?" I proszę zobaczyć zrobiłem takie zdjęcie w lustrze, w którym jest atmosfera przesłuchania. Czy t o zdjęcie w jeziorze, które pokazuje moją sy­ tuację, że topią m n i e , ale ja się jeszcze nie daję. Czy t o zdjęcie o chuciach, które było zdjęciem czarno-białym i zostało jaskrawo rozkolorowane. Czy t e n wspaniały tors... jest taka piosenka - „Ja jestem Kaśka, Kaśka z obrazka, k t o na m n i e spojrzy za­ raz by głaskał..." (śmiech). Każdy z nas m a tęsknotę za kobiecością uniwersalną. Fot. Krzysztof Gierałtowski 147 �T O N I E S T A Ł O SIE DZISIAJ - R O Z M O W A Z KRZYSZTOFEM G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K . Konwicki, Fot. Krzysztof Gieraltowski Tomasz Niewodniczański, Fot. Krzysztof Gierałtowski 148 �NIE STAŁO SIĘ DZISIAJ - ROZMOWA Z KRZYSZTOFEM GIERAŁTOWSKIM N A WYSTAWIE TWARZ JAKO ZNAK. �T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z KRZYSZTOFEM G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K . Fot. Krzysztof Gierałtowski 150 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4d88291e3031f29a1cb63160f45b97f9.pdf d67f83e18c8a95055961607474875ec4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6527 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6099 Title A name given to the resource Road Movie- a Poem about the Pebble / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.245-263 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Thought was bom blind, but Thought knows what is seeing. Fernando Pessoa T ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ he cited brief and concise text by Aleksan­ der Jackiewicz, published some 13 years ago, captures the essence and meaning of La Strada and, at the same time, of the whole Fellini oeuvre. By analysing details in several approaches Jackiewicz offered the reader a synthesis, and while referring to the “Charlie and Gelsomina” comparison he warned To Piotr Skrzynecki us against superficial perception. Stressing the simila­ rities and differences he declared: be careful. “Charlie and Gelsomina” - La Strada by Fellini. The same cine­ ma, but simultaneously so very different. Thanks to La Strada we are at the same spot, along the same road, This is why apart from Jackiewicz I shall refer to only but further on. several texts published in “Kwartalnik Filmowy”, ren­ La Strada appears to be a film most resilient and dering them the prime point of reference. Already a least susceptible to analysis. It is the most “closed”, comparison of those opinions would require the intro­ complete and consistent of the director’s accomplish­ duction of an amendment. It turns out that this par­ ments, simple and complex, perfect. But not in a man­ ticular film, which we would be inclined to describe as ner that would make it possible - slightly twisting Jack“closed” and complete, remains, and actually is, open iewicz’s reflections - to describe it as a cold film. and incomplete. The number of interpretations de­ I am fully aware that just as there exists a vast liter­pends on the number of their authors. ature and myriad analytical and interpretation tracks La Strada is not a mere metaphor or a fairy tale: in reference to Fellini’s entire oeuvre and its particular The lifeless, cloudy autumn landscape offers no joy. stages the same could be true in the case of La Strada. I Winter brings death. It is not true that the processions, used the words: "could be” because in contrast to oth­ nuns, wedding, Nature, Geslomina, the embittered phi­ er films by this great poet and visionary of the cinema losopher “Il Matto" are mere symbols, as some would have in the case of La Strada I find them less interesting and it. (...) they appear to be least necessary. This is a real, cruel and irreversible drama, treated Is it possible to say something new about La Stra­ quite seriously and unfeelingly. (A. Jackiewicz) da? Petr Kral2 called Fellini the greatest showman I do not need to “know” anything about the film.among poets and the most poetic author among Nor do I require a key. showmen. He stressed the entropic character of Fel­ I prefer to keep my attention focused on the im­lini’s imagination and film narration while taking as agery, which has left a deep imprint on my memory. I a point of departure the spectacle, and in particular would rather consider its powerful force, which I expe­ the type of spectacle produced by the American cin­ rienced seeing it for the first time. ema, and then referring to the specific, i.e. European Would such an attitude not be closest to the spectacular qualities of films by the author of La Strachallenge made by the director himself, about whom d a, enhanced with the experiences of aesthetic and (citing Dante) Cardinal Silvestrini wrote that in the cultural tradition. (A Fellini spectacle differs from first song of Paradise the poet says: «To soar beyond loud show business and the smooth, cold American the human cannot be described in words. Let the example show due to the fact that alongside the presence of be enough to one for whom grace holds this experience this cultural memory, referring to centuries of im­ in store». Transhumanation denotes transcending that, ages, visions, and symbolic depictions it resonates which is human. Federico sought, examined, and followed with extraordinary force with sounds and images this invisible dimension, which he conjectured in man, borrowed from the artist’s most personal treasury. The claiming that nothing is known and everything is imag­ prominent elements of Fellini’s film stories are also ined. Woe to those who wish to understand —one must European individualism and subjectivity. Importance merely listen.1 is attached, especially in the case of this sort of en* tropic narration, to marginal images (the role of the Such an approach is not concerned with exclusive­ backstage) alongside the personal treasury. From this ness. In this respect - I am well aware - I share the point of view - not surprisingly - an evaluation of La same experience with other authors writing about Fel­ Strada turns out to be not the best (although, con­ lini. Each has his “own” Fellini, his “own” La Strada. trary to Jackiewicz, it reveals its “passionate” aspect): Road Movie - a Poem about the Pebble 245 �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE the master of observation, embedded in Fellini, differs not only from the showman —he is also no ordinary teller of stories. The majority of this director’s films in which the most important is the story and the scenario becomes, in the American mode, the very axis of the film and includes alongside his “manneristic works” also those regarded as inferior in the Fallini oeuvre: the tearful psychologism of La Strada (1954) is by no means more convincing than the linear character of Orchestra Rehearsal (1978) or And the Ship Sails On (1983).5 Finally, a third opinion, that of Andrzej Werner4, who warns us against an a-intellectual (refusing to use the intellect) or unthinking, stereotypical reception and perception of Fellini’s work: In this way, there emerged a legend about a charming and brilliant primitive who fell in love with everyone and must be loved by all in return. Extremely useful proved to be the kindly donnish - and otherwise useful —tendency towards referring the object of the analyses to a context characteristic only for him. To his birthplace, the folk cul­ ture within whose range he grew up, or the circus which he visited to remain once and for all within the limits of its arena. A little boy in the middle of the arena, standing in the spotlight together with the creatures dancing around him - the products of his imagination and love, and the bane of his future life. Who does not member the clos­ ing frame of 8 1/2, who does not recall Gelsomina and 246 Zampano, that innumerable procession of musicians, ac­ robats, clowns, strongmen without whom Fellini would not be himself. Now, let us add friends from his hometown of Rimini, Gradiska, third-rate whores from the suburbs of Rome, all those failed actors, singers and dancers ... and we have a complete portrait: the type of culture in which he grew up, to which he was attached, the protagonists of an ensuing beautiful and poignant story. He stands in the middle, already grownup, a magus, a great magician, intuitive, emotional —the opposite of the scientific mind. A sa Nisi Masa. After all, such an approach is feasible. It probably contains a great amount of truth that will always remain inaccessible for me. For all practical purposes I am arguing about the manner in which art is seen, the contact with it. One can relegate all problems or even see them clearly, but they still do not seem to pertain to me.5 Comparing those several opinions one could ask: is La Strada a cold film? ,‘ passionate’’?, emotional? (tear­ ful), realistic? A commonplace (linear) story? Is this a film that can be interpreted and examined in a closer or more distant context? A psychological film: a story about concrete people? Or a symbolic film, concealing under the outer realistic stratum something more? A film about transhumanation, the process of transcend­ ing beyond that, which is human? A film that seeks, studies and follows the invisible dimension foretold in m an...? �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE Important questions. It would be absurd, however, to propose a single answer and to recognize that only it is correct and genuine. Each of those statements, in my opinion, contains some sort of an essential, partial truth about La Strada. All show just how ambiguous this film, ever evading our divisions into that, which is veristic, psychological, and symbolic, actually is. In this respect, La Strada, an ambiguous film or one with many meanings, can be an excellent example of con­ currence between the nature of film and the symbol, as described by Heinz Politzer, maintaining that the significance of the symbol consists of a capability of crossing its limits. It is a sign both secret and visible, proclaiming a general truth; the possibilities of com­ menting on the latter are just as great as the number of its interpreters. Quot capita, tot explicationes. This is true symbolism, Goethe declared in: Maximen und Reflexionen über Literatur und Ethik, where the particular represents the general, not as dream and shadow, but as a live and immediate revelation of the unfathomable6. In this respect, La Strada as a symbol combining assorted spheres of experience and levels of reference in its capacity as a living momentary revelation of the unexamined, accessible both to “simpletons” and in­ tellectual giants. It is as a symbol7 uniting the individual, concrete, sensual, emotional and historical with the supra-tem­ poral, abstract, and intellectual that La Strada speaks to us in a particularly visceral manner. One has to ask the poets why the world is suffering (David M. Turoldo8). In La Strada we find ourselves in the very centre of that question. It would be difficult to pretend that it does not concern us. * La Strada is a fundamental structure of Fellini’s en­ tire oeuvre, a milestone along the path of the develop­ ment of his artistic vision and film. In La Strada we remain at the very source of all the images of the di­ rector’s cinematic accomplishments and come across all his past and future imagery (a foretaste of future films). One could classify and name the images in a purely scientific manner as: antecedent, precedent and "first”, forecasting future continuations and de­ velopments, as well as distinguish the domain of the unique ones. Let us concentrate on a single example: the sea. The sea appears and is present throughout I Vitelloni and subsequently in many other films, all the way to Casanova, where it is most artificial (the almost rustling waves are made of black plastic) but, paradoxically, moving and true. Nowhere, however, was it present with such poignant and startling force as at the begin­ ning and end of La Strada, particularly in the finale. The same holds true for other images: the road, distant places passed along the way, suburbs, and towns. In 247 La Strada we find ourselves in precisely such a suburb, but it turns out that actually “we are in Rome” before Rome came into being, as if before ab urbe condita, prior to the construction and development of the whole im­ age of the town. In La Strada - (Rome is an excellent example) - presence that becomes voluble via absence is particularly poignant. This is the absence of some­ one or something. We are as if afore time or at the beginning of time, in a concrete place and outside it, on our way, down a road (before, as in Roma, we find ourselves in a traffic jam on a highway). The same ap­ plies to other images, motifs, and characters. The precedence is Gelsomina, but do her sensitiv­ ity, simplicity, naivete, surprise at the world, need of love (take the scene of imitating a tree, her dancing gait, her solitary dance in a deserted location) not bring to mind - though I realize that this is an inappro­ priate expression so let me put it differently: are they not a foretaste of another solitary dance, performed in the mist, “in the dead season” in Amarcord (young men pretending to be dancing with female partners). Gelsomina ... - do we not find her, albeit in a differ­ ent costume (no longer rags) and wearing a magnifi­ cent turban (what wonderful hats!), busy cultivating her flowers: in other words, do we not discover her in Giuletta finding out about her husband’s infideli­ ties in “manneristic”Juliet and the Spirits? Two scenes: does Gelsomina, led to a sick child, and Giuletta, led to a seer-hermaphrodite, not perceive the world with the same fear and astonishment? “Giuletta and Gelsomina. Who has not sat before his own heart’s cur­ tain? (Rilke9). What about Ginger and Fred? Although thanks to Jackiewicz we already know how illusory ex­ ternal similarities can be (Charlie and Gelsomina) in this case we do not have to be excessively cautious10. We are on the same path, but much further on. Gel­ somina, Gelsomina. The texts about La Strada known to me are domi­ nated by an approach interpreting the film from the viewpoint of familiarity with the completed Fellini oeuvre. Teresa Rutkowska wrote: La Strada is in its entirety a parable about roaming. A s in the Baroque novela picaresca the journey across the geographical space of Italy in rain, mud, heat and frost is actually a spiritual journey, an individual quest for oneself in an eschatological perspective11. Jacek Trznadel12 drew attention to the presence in La Strada of even older forms: the commedia dell’arte (after all, the nickname “ Rifle” given to Zampano comes from a scene enacted by him together with Gelsomina and announced as the newest farce; the commedia dell’arte is thus distinctly cited), references to the late mediaeval morality play, theatrum mundi. But even interpreted and deciphered via the Ba­ roque La Strada does not possess a Baroque nature. This is a film that is almost ascetic and crude, especial­ �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE ly in comparison with Fellini’s later works. La Strada is deeply immersed in its contemporaneity but takes place, as we have said, beyond time, as if prior to time. We find ourselves at a crossroads of time, somewhere between realism or, as historians of the cinema are in the habit of saying, Italian neorealism and its later vi­ sion. Its symbolic, one would be inclined to declare, is much more natural, organic. In La Strada, just as in a grain of sand13, we can see the whole Cosmos registered “earlier” and “later” in Fellini’s works. * La Strada is a road movie about people of the road, migratory birds - le gens du voyage14. This is a film about Artists. Who can forget the magnificent imagery from La Strada: the scene of the calling, when we see Gel­ somina running out from behind a dune against the backdrop of reeds waving in the wind, rushing further along a beach towards the sea. Faster, faster! She is accompanied by a crowd of intrigued children, urging her on. The joy of the calling is accompanied by news about the death of her older sister. Pain becomes com­ bined with joy. Gelsomina must make decisions “all alone”, although everything seems to have been re­ solved and settled without her. She is uncertain, does not know what to do, and wavers. After all, the money obtained from selling her will provide food for the chil­ dren. From the very first scene we witness uncertain­ ty, ambiguity, a mixture of sadness and joy, farewells, partings and facing the unknown, the different, the new, that, which is ahead of us and will accompany us constantly along this path. Yes, the world depicted in La Strada is cruel, but who can forget the happiness with which Gelsomina hurries to inform her neighbours that she will become an artiste? Who can forget Zampano! That ritual announce­ ment, bursting with pride: Zampano e arrivato!, a proclamation of something that we shall witness in a moment, something unusual and grand but also, at times, painfully ironic and comical, combined with a curious home-vehicle (a real American Davidson) and that, which we shall see in a minute... (Whenever I see him I have to tease him - says “The Fool”). Who does not recall that tragic image in which Zampano, having found out about Gelsomina’s death, now all alone, head bent low, walks around the circus arena announcing his act in a guttural voice totally at odds with his part. I know of no more genuine and moving scene of drunkenness than the one from La Strada, with Zam­ pano causing a fight, being thrown out of a bar, fight­ ing with his own shadow (we can only imagine what he is experiencing). Perhaps a similar image could be encountered only in literature - e.g. in Under the Vol­ cano by Malcolm Lowry, where in the deep recesses of 248 a bar one of the intoxicated customers keeps on re­ peating: Mozart was the man who wrote the Bible. * La Strada - a road movie, about people of the road, itinerant artists. But who are they, tell me, these Travellers, even more transient than we are ourselves, urgently, from their earliest days, wrung out for whom —to please whom, by a never-satisfied will? Yet it wrings them, bends them, twists them, and swings them, throws them, and catches them again: as if from oiled more slippery air, so they land on the threadbare carpet, worn by their continual leaping, this carpet lost in the universe. Stuck on like a plaster, as if the suburban sky had wounded the earth there. And scarcely there, upright, there and revealed: the great capital letter of Being.........and already the ever-re­ turning grasp wrings the strongest of men again, in jest, as King August the Strong would crush a tin plate ( ... ). [Rilke15 ] People of the road. Zampano. Where do you come from? Gelsomina asks him. Zampano: From my part of the country. Gelsomina: Where were you born? Zampano: In my father’s house. Once “The Fool” finds out from Gelsomina that after a brawl there is no longer any place for him or Zampano at the circus he declares: - I have no home and no roots... And nobody will care. - And your mother? - ... What will you do? Are you staying or are you going? La Strada is a register not only of Fellini’s future films - that s y m b o l i c fleeting figure of Zampano is the black clad motorcycle rider who crosses a small town in Amarcord to vanish in the distant darkness. The landscapes, small towns, suburbs, and roads swal­ lowed up by Zampano’s strange vehicle divulge also the future American road movie. Are the protagonists from Easy Rider and Scarecrow not Zampano’s distant American cousins? La Strada, a film about people on the move, is a record of much more. This holds particularly true for the artists. Those in La Strada are unique. In the first encounter between Gelsomina and Il Matto (“The Fool”) after her departure or rather escape from Zam­ pano she notices the acrobat high overhead, a highwire artist with the wings of an angel walking on a tightrope suspended between houses in the very centre �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE of a town, not somewhere in the suburbs. We too see him - this is high, sophisticated art. He even invites the spectators to join him for supper while in the air... Can there be any comparison between Il Matto and Zampano? It would resemble a comparison between Heaven and Earth. What a crowded audience fills the street! Suffice to look - lights, spotlights, a beauti­ ful and elegant woman dressed in a black dress with jets glistening in the spotlight and with a coat draped across her shoulders announces the show. After the performance “The Fool” seeks refuge in a car from the enthusiastic crowd, his adoring audience. Separated by a windowpane he glances at Gelsomina staring at him. Is any sort of a comparison possible: the artist’s car and the dress decorated with jets, on the one hand, and the pitiful vehicle used by Zampano and Gelsomina’s cape, on the other. (True, we shall later see how much pretence and pretentiousness there is - “The Fool” will attempt to find out whether he is still permitted to work at the circus - and that reality is quite different. But then such is the fate of the artist: one day at the top, the other - at rock bottom). Upon numerous occasions16 emphasis has been placed on La Strada’s connections with commedia dell’arte, Baroque forms, and theatrnm mundi together with their characteristic principle: the performance of social types - stock characters. As long as drama origi­ nates from the unity of life and remains «sacer ludus» it portrays the motion not of individuals but types, the ideal representatives of the motion of life (Gerardus van der Leeuw17). In order to illustrate the presence of this principle in Fellini’s Ginger and Fred Jacek Trznadel cited typology borrowed from Cervantes: Come, tell me, hast thou not seen a play acted in which kings, emperors, pontiffs, knights, ladies, and divers other personages were introduced? One plays the villain, another the knave, this one the merchant, that the soldier, one the sharp-witted fool, another the foolish lover; and when the play is over, and they have put off the dresses they wore in it, all the actors become equal. Yes, I have seen that, said Sancho. Well then, said Don Quixote, the same thing happens in the comedy and life of this world, where some play em­ perors, others popes, and, in short, all the characters that can be brought into a play; but when it is over, that is to say when life ends, death strips them all of the garments that distinguish one from the other, and all are equal in the grave. A fine comparison! said Sancho; though not so new but that I have heard it many and many a time...18 Naturally, we could search for such tipi fissi in La Strada, a form much more ascetic and closer to the commedia dell’arte, had it not been for the problem ac­ companying us from the very onset, namely, that what­ ever we would like to say it constantly evades us and leads us further on. But let us once again take a closer 249 look. It is possible to seek in “The Fool” and Zampano two types of harlequins, who appeared on circus arenas during the 1870s - the so-called white clown: carefully dressed, witty, and making refined jokes, and his partner, the so-called foolish Auguste: simple-minded, dull, naive, and humble, who allows himself to be dominated by the tyrannical white clown19. Straight away, however, it becomes obvious that nothing matches. “The Fool” could be the white clown but the dim-witted “animal”, “beast” Zampano (Auguste?!) is not really so foolish, not to mention humble and simple-minded. Perhaps the Zampano-Gelsomina couple? Just as impossible. Black Zampano cannot be the white clown. The pro­ tagonists of La Strada outgrow the costumes of typical dramatis personae and one would like to say that they are living people and not marionettes. In the case of La Strada, therefore, we may speak about the presence of those forms only within a certain frame. The prin­ ciple, on the other hand, would consist of the image constantly transcending that frame. In other words, the most often and best applied is not the principle of the game played with social types but another, highly characteristic for the commedia dell’arte, namely, the coexistence and co-appearance of parti gravi and parti ridicoli. The score of La Strada is written with laughter and gravity, the best example being the significant and outright breakthrough con­ versation held by “The Fool” and Gelsomina. Prior to the “serious part”, i.e. “the parable of the pebble” Il Matto teases Gelsomina; leaping from place to place, wriggling, almost dancing or performing his dance in front of her, doubled over with laughter, he derides and makes fun of Gelsomina: —What a funny face you have. Are you sure you’re a woman? You look more like an artichoke. {■ ■ ■ }. But how did you end up with him? —He gaveW 00 lire to my mother. —That much?! ... I wouldn’t keep you a single day. Later, when the serious scene, parti gravi, the con­ versation about the pebble, subsides to total silence Gelsomina takes over and starts speaking like a “’true” �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE woman and “wife”, causing “The Fool’s” even greater, authentic (tinged with a note of admiration) laugh­ ter. One of these days, I’ll take a match and set fire to everything. Mattresses, blankets, everything. That’ll show him. I never refused to go with him. He paid 10 000 lire. I do my work and he hits me. That’s not right. He doesn’t think. I tell him, and what does he do? What good does it do? I’ll put poison in his soup too. I’ll set fire to it all! All! If I don’t stay with him, who will? Just like commedia dell’arte, La Strada, composed of parti gravi and parti ridicoli, contains a brilliant syn­ optic of that, which is human20 but without actually being commedia dell’arte. In La Strada and its protago­ nists, itinerant circus artists and masked clowns: the rough-hewn Zampano, the “The Fool” as garrulous as Capitano, and the fragile Gelsomina, we may recog­ nise only commedia’s essential features, bare outlines of the characters described synthetically by van der Leeuw. Maschere are predominantly zanni, known under a variety of names: Arlecchino, Truffaldino, Pasquino, Scapino, Pierrot, Punch, Hanswurst, and Jan Klassen. Regardless of their names they belong to two types: intel­ ligent and sprightly (Figaro) or a foolish sluggard. Then there is Pantalone, angry and grumbling. The plot involves love scenes, petty intrigues, feigned pedantry and, above all, numerous brawls - quite an apt synopsis of human life. The simpleton, bearing a common name, is funny but receives lashes. Frequently, it seems that the whole world is composed only of those who deal blows and those who re­ ceive them. Within this small world everything is constant: Capitano always babbles. Apparently, habits and charac­ teristic traits belong to people due to their ranks: the fool, the glutton, the miser, the harlot, the nurse, the cuckold, the young lover —all are defined solely by their name. Cus­ toms and attributes, deeds, thoughts and emotions hang on u s in the manner of clothes. The actor does not play the role of a person but the part of a role21. It would be difficult, however, to speak in this way about the protagonists and actors of La Strada. The former constantly oscillate between the model-like characters of the commedia dell’arte while remaining human and continually revealing some unexpected trait of their personality. Who are Zampano, “The Fool”, and Gelsomina? In La Strada, a film about artists, the latter are not equals. Suffice to compare “The Fool” and Zampano. Can they be likened? “The Fool” - an Artist, ethereal, sophisticated, a dancing tightrope walker. Zampano - unsteady on his feet once he becomes drunk, impetu­ ous, ready to start a fight, a brawny strongman. In La Strada - in contrast to Cervantes’ theatrum mundi - once the comedy comes to an end and every­ one takes off his costume the actors are by no means alike. 250 The art represented by Il Matto is celestial, refined, full of lightness and talent. The art of the other is suf­ fused with effort and powerful, the sort that calls for an announcement addressed to the spectators: If there are any squeamish people in the audience I advise them not to look. In La Strada the blows were painful and aimed not at the body of a puppet but at human feelings. In La Strada - once again by way of contrast to Cervantes’ theatrum mundi - not everyone descends into a grave, and if death does remove the costumes that differentiate them not all will go into a grave identical and in the same way. Fellini enclosed a psychologically penetrating and all too human depiction of the artists’ life and milieu. Artists are not equal but perennially compete. “The Fool”- imaginative, talented and well aware of his flair, must at every step of the way demonstrate superiority over Zampanó and point out the latter’s frailties and the inferiority of his art; he is unable to walk past with­ out ridiculing and constantly provoking. He tries to steal Zampanó’s partner, Gelsomina, who is not worth five cents in his opinion but whom he would readily in­ clude into his stage performance. On the other hand, despite petty intrigues, Signor Giraffa, the owner of the circus, is right when he says that all artists form a single family. After all, it is “The Fool”, unable to un­ ravel why Zampanó keeps Gelsomina at his side, who shows her true vocation and the reason for remaining on the road with him: He told me to stay with you. La Strada portrays the complicated world of artists: We’re all one big family here, we all work together ... In the conflict between the regal, proud Zampanó who strenuously and with toil works for the sake of his art and celebrates it, and who respects inner hier­ archy and the hierarchy of the world (while regarding Il Matto as a tramp, the bastard son of a gypsy), and the constantly provocative, light-hearted, surprising, full of fantasy, talent and lightness “Fool”, to whom art comes so easily, we can recognise a clash involving two other artists. Toutes proportions gardées, Zampanó and Il Matto are the Salieri and Mozart of the art of the circus. La Strada is a record not only of Fellini’s entire oeuvre, his forthcoming works, and the American road movie of the future, but also of visions and themes em­ barked upon and subsequently developed by masters of world cinema. La Strada contains a discernible fore­ cast of images, a seed planted once and for all, a base for all future films about artists, a prognosis of Ama­ deus by Milos Forman22 and Babette’s Feast by Gabriel Axel after Karen Blixen23. Who can forget a meeting in La Strada, brimming with mutual respect, tact ,and fascination and involving two, ostensibly competing paths: via activa and via contemplativa, the encounter of a nun and an itinerant Artiste (a meeting of reli­ �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE gion and art) who recognized in each other the two evangelical sisters: Mary and Martha24. Who can for­ get that gaze with which the nun and Gelsomina look at each other, discovering in it (for us and in front of us, the spectators) the deepest possible community shared by them [nun to Gelsomina]: Y o u follow your bridegroom, I follow mine. La Strada also has a scene in which we descend into the innermost recesses of time, beyond the Ba­ roque image of theatrnm mundi, commedia dell’arte, and the mediaeval morality play, a scene in which they can be of no further use and render no further assistance. In order to arrive at this scene we must first climb upwards, bypassing the overlapping and mutually permeating images of monumental Nature with its eternal majesty, as if we were descending to the roots of time, beginnings close to the creation of the world (genesis), seeing on the way a lake encircled by mountains, and then, right around the corner, driving down into a gentle valley with three trees in order to notice, oh, we have just passed it: a wrecked car - “The Fool’s” defeat. Now we have to stop and turn off the engine so that it would stop rattling and total silence could reign... This is a scene in which the music by Nino Rota comes to a complete stand­ still - it has been accompanying us along the way, frenzied, captivating, pushing us forward, unwinding 251 the surface of the road before us: a ribbon composed of swallowed-up images, appearing and vanishing, passed in front, in the back, and on the sides. In this scene the music comes to a standstill as do all parti ridicoli and parti gravi, and even the most delicate tone vanishes so that we could experience silence and ter­ ror from centuries bygone despite the birdsong and scenery straight out of paradise. In La Strada Fellini recorded this image and guided us toward it. A ter­ rifying image: the fratricide of an artist (as if there was not enough room in the world for both, as if they could not live alongside each other under the same Sun). Fellini lets us know that watching the story of Zampanó and “The Fool” we are taking part in the story of Cain and Abel25. In La Strada Fellini wrote the Bible. Just as in the Writ, so here too we see and wit­ ness jealousy, fervent competition, wounded pride, and humiliation, revenge, teaching him a lesson. We shall watch the undeserved death of the Innocent. By accident? We shall see Zampanó’s pure, biological, “animal”-human fear portrayed with complete real­ ism. The terrifying fear of man, fear of punishment. (From that moment: A fugitive and a vagabond shalt thou be upon the earth! / Genesis 4,12/). Loneliness, Escape. We observe realistically described, incompre­ hensible death that can be never understood or appre- �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE surprise. This holds true for the construction of the film, its structure and dramaturgy — in La Strada Fel­ lini had written the Bible of the cinema. * hended with the mind, unnoticed death, of which we are still unaware, death that will arrive in a moment: - Hey, you broke my watch!, death with which we can­ not come to terms to the very end, which we cannot believe (Come on, get up - don’t act like a clown!), the “foolish” death of an artist, an actor, a clown. In the La Strada scene of Il Matto’s death the experience of death has been recorded with the entire realism and force of the image: We know nothing of this going away, that shares nothing with u s . We have no reason, whether astonishment and love or hate, to display Death, whom a fantastic mask of tragic lament astonishingly disfigures. Now the world is still full of roles which we play as long as we make sure, that, like it or not, Death plays, too, although he does not please u s . But when you left, a strip of reality broke upon the stage through the very opening through which you vanished: Green, true green, true sunshine, true forest. [...]26 * [On the margin:] Despite its entropic imagination disintegrating into as if independent images La Strada has an uncommonly precise construction and narra­ tion. On the one hand, even if something appears and becomes established we cannot be certain that this is the way things are going to be. Take the example of the afore-mentioned automobile belonging to “ The Fool”, perceived and described as a status symbol of his superiority - as if it could be the object of envy! - that breaks down and becomes the direct cause of his death. It is outright strange and inconceivable that Zampano’s rackety contraption does not stop working even once in the film. On the other hand, despite the fact that La Strada seems to be governed by cast iron rules taken straight out of Chekhov’s drama, and that we should know right from the beginning that if a gun appears then we can be certain that it will be fired, it turns out to be just as inconceivable that right to the finale we shall be shocked, startled, and taken by 252 One has to ask, the poets why the world is suffering. In La Strada we find ourselves in the very centre of that question. This is why if one were to seek some sort of a coun­ terpart of the film - a film about artists in which the latter, having cast off their costumes, do not remain equal nor when after death tears off their costumes they do not all descend into the grave identical - then much closer than Cervante’s theatrum mundi would be another fragment of the global theatre: that from El gran teatro del mundo by Calderon, evoked by Carlos Saura in his film: Elisa, My Life. This fragment appears in Saura’s film as a school spectacle performed by lit­ tle girls and allows, urges, and helps us to think of a poor girl surrounded by children and somehow a child herself (Are you sure you’re a woman?), abandoned by us. Poor Gelsomina, left in deserted ruins at the edge of some road: [Girl WORLD] Come, mortals, come! Prepare for the World Theater Performance. Speak, Supreme Maker. [Girl A UTH OR] If man could choose, none would ever choose pain. AII would choose a role of power unaware that it is only a role. They believe it is life. Supreme Maker, know which role suits you. Paquita, thou shalt be King. [Girl KING] I as King shall govern and be wor­ shipped. Give me your gold. [Girl WORLD] Why gold? [Girl KING] Such is my role. [Girl AUTH OR] The Fair Maiden of Beauty will be Conchi. [Girl LADY] Great is my joy! I am Beauty itself! Give me jasmine, musk and roses. Mine are the stars in heaven, the envy of the sun. [Girl A UTH OR] Antonia will be the Rich and Pow­ erful. [Girl WEALTHY LADY] Mine are riches, luxury and pleasure [Girl A UTH OR] Angeles, the Worker. [Girl PLOUGHSM AN] The Worker? I object! [Girl AUTH OR] The Worker. You’ll work from dawn to dusk. I command you. [Girl PLOUGHSM AN] I object! [Girl A UTH OR] I command you. [Girl PLOUGHSM AN] I object. [Girl AUTH O R] Take thy plow. Sofia, thy role is dis­ cretion. Rosa Maria, the Poor and Miserable. Maria Jesús, the Unborn Child. [Girl CHILD] An easy enough role... [Girl Word] Take thy place. �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE [Girl THE POOR] Why am I the Poor in this comedy? Why give tragedy only to me? Why can’t I be King? Or Rich? Are they better men, to be given better roles?’ [Girl AUTH OR] The P o o r . I give you nothing, for that is your Worldly reward. I strip thy garments. Thou shaIt waIk naked. AII must pIay their part in this Comedy. The better man pIays better his roIe, be it Rich or P o o r . The renumeration shaII be earned if merited. On this stage, Iife is but a performance. [ALL] On this stage, Iife is but a performance.27 * Writing and reflecting upon the hundredth anni­ versary of the cinema about La Strada, in which we discover successive forms of the theatre of the world (the film registers yet another unrealised image: The great Theater of Oklahama calls you!.. . Everyone is wel­ come! ... from Kafka’s Amerika, which Fellini planned to screen), it is impossible to forget the director’s fa­ vourite image of the world of the circus, permanently present in his oeuvre and in particular in La Strada, which it organises and in which it appears in an ex­ tremely significant manner. Take the example of the magnificent scene of rolling up the tent of Signor Giraffa;’s circus, the announcement appearing at the end of the film: Everybody come to the circus!... This evening - a great spectacle, and the image of the are­ na against the backdrop of the sea. La Strada, a story about itinerant artists, seen today against the back­ ground of the entertainment proposed by the presentday cinema - that ’’art for the poor” - leads us to the suburbs, takes place somewhere on the side, far from main street, the centre, the principal current, the market-place-fairground with which contemporary art tempts us and which it values so highly. In La Strada Fellini guides us to the side-lines in order to show us that ultimately something actually does exist. This is why it is difficult to keep silent about yet another im­ age portrayed by the poet and accompanying us from the very beginning. In it we are capable of capturing the essence of that particular predilection of the au­ thor of La Strada and, finally, the very essence of the portrayal of the world contained therein. (...) Strange, though, alas, the streets of Grief-City, where, in the artificiality of a drowned-out false stillness, the statue cast from the mould of emptiness bravely swaggers: the gilded noise, the flawed memorial. O, how an Angel would utterly trample their market of solace, bounded by the Church, bought ready for use: untouched, disenchanted and shut like the post-office on Sunday. Beyond though, the outskirts are always alive with the fair. Swings of freedom! Divers and jugglers of zeal! 253 And the figures at the shooting range of easy luck, targets that shake tinnily whenever some better marks­ man hits one. From applause at his luck he staggers on further: as booths for every taste are wooing him, drumming, and bawling. Here’s some­ thing special, only for adults, to view: how money is got, anatomy, not just to amuse: the private parts of money, all of it, the whole thing, the act, - to instruct and make potent.......O, but just beyond behind the last hoarding, plastered with adverts for ‘Deathless’, that bitter beer that tastes sweet to its drinkers, as long as they chew fresh distractions along with it...... just at the back of the hoardings, just behind them, it’s real. Children are playing, lovers are holding each other —to the side, sombrely, in the sparse grass, and dogs are following their nature. (...)28 The protagonists of Fellini’s film include grass, rain, snow, the landscape seen along the way, side roads, the people we pass while travelling. Gelsomina is often accompanied by children, who from a distance look at her with curiosity; at one point, a child even shows her a gate through which she can enter a garden. It is not true that La Strada depicts only a cruel world. When Zampano abandons Gelsomina for the night and goes off with a prostitute, someone brings her a bowl of soup while she is waiting in the street, and a little girl approaches her. In La Strada we are led to the side where in the sparse grass dogs run freely, where at night a horse passes us in the street and in the morn­ ing we are awakened and frightened by the sound of a braying donkey. When Gelsomina finally leaves Zam­ pano and examines an ant, three musicians, “angels”, as if straight out of landscapes with Tobias, walk by on their way to a festivity held in town; she will fol­ low them. A t a wedding children beckon to show her a concealed secret and lead her to Osvaldo, a child suffering from hydrocephalia, so that she would make him laugh. Having performed her dance, Gelsomina tilts her clown’s hat for him. A nun asks Gelsomina whether she would like to stay at a convent. The same happens when Zampano lands in jail and the circus people propose that she go with them. A girl embraces her, saying that they could live together. “The Fool” drives her to the jail, takes off his blessed medallion and hangs it on her neck. In La Strada, that cruel reality on the side roads of the world, people passed on the way are interested in �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE each other and sometimes even demonstrate tender­ ness, even if only expressed in the specifically Italian gesture of waving a hand while saying farewell when, contrary to the parting, they seem to be halting the moment of departure, as if wishing to keep the world still for as long as possible. La Strada is a record of the cruelty of the world but also of its gentleness. (And this is possibly the reason why the film causes so much pain). Here, on the sidelines, we witness how the by­ passed people, the itinerary artists: Zampano, “The Fool”, and Gelsomina (as in Death Experience) play Life rapturously, not thinking of any applause. It is here that there will emerge the strange Orphic motif, which will knock Zampano off his feet. Who can forget the scene in which Zampano, older, with grey­ ing hair and traces of exhaustion after a rough night, leaves the circus wagon for a morning-afternoon walk and strolls along a wide street of some port town, pass­ ing other pedestrians. A car drives by, someone rides a bicycle. Zampano stops, orders ice cream, asks for an additional lemon flavoured portion, walks on ... and then, across the distant sounds of ships and the street Gelsomina’s song reaches him. A woman sings it while hanging laundry, white bed sheets, on the other side of a nearby fence. Next to her, three children, holding hands, play, dance, spin on a shabby lawn. Zampano finds out about Gelsomina’s death: 254 Oh, a girl who was here a long time ago used to sing it... . she seemed crazy ... My father found her one evening on the beach... she was sick, poor thing. She had a fever. We brought her inside the house... When she was a little better, she used to sit outside ghee in the sun ... and play her trumpet. What a strange scene: Eurydice sings. And what a strange Orpheus: he did not search for her and she found him! * Who is Gelsomina? We waited long to pose this question. She resem­ bles the entire film and incessantly evades our grasp. We are in the same situation as in the case of a road movie. We would like to describe and interpret it, but meanwhile it turns out that new images continue ap­ pearing - In a hundred places there is still a beginning29: And we: onlookers, always, everywhere, always looking into, never out of, everything. It fills us. We arrange it. It collapses. We arrange it again, and collapse ourselves.30 Nevertheless, let us try and say: Gelsomina. Thanks to her presence in this film-world we see something more: that, which in her naivete or innocence she does not notices, which she barely and ineptly sup- �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE poses, and which for us is obvious and at a glance visible (after the incident with the prostitute she tim­ idly asks Zampano: S o you’re the kind of man who runs around with women?). On the other hand, thanks to her sensitivity and astonishment at the world, and see­ ing how she commiserates with the world, imitates a tree while actually becoming a tree, talks with fire, and feels the rain, we are able to perceive something that we would otherwise never notice or touch. Gel­ somina is an extraordinary artist because she does not belong to either world. She is neither part of the world of “normal artists” nor of the world of “normal people” and undermines all our expectations; one can really say that she is not of this world. As a rule, Gelsomina is presented as a personifica­ tion of Goodness in a battle waged against Evil (Zam­ pano). Meanwhile, she remains as if beyond Good and Evil. In the film she is described in various ways: It’s not my fault, poor thing, that you’re not like the other girls. And just as in the film, when it seems that we are close, that we have named and understood some­ thing, it appears that we comprehend nothing. She endlessly astonishes us and topples our habits and the stereotypes and formulas in which we would like to enclose her and the film. She is capable of startling Zampano, who, we are entitled to presume, has seen a lot. When it is necessary to drive on in a hurry she plants tomatoes on the side of the road. Tomatoes! Even Zampano’s face shows astonishment and lights up in a smile. I am not certain whether “Good” is the best way to describe her. She is Difficult and Demanding. A t times, she can even irritate, e.g. when she is late and, gazing into the distance, does not play the trumpet at the suitable mo­ ment she manages to annoy even Il Matto, an artist with the wings of an angel. On the other hand, once she does play she immediately delights him. When she performs for a nun we cannot say more than the listen­ er, who exclaimed: How well you play! (Once again, she will amaze and evoke, even on Zampano’s face, a look of surprise with an admixture of anxiety and fear). We feel that in her presence we should be particularly careful. Her very presence, that of a person who can­ not even make soup but plays the trumpet, shows how our customs and attributes, deeds, thoughts and emo­ tions hang both on us and the characters in the world around her in the manner of actors’ costumes, and how great is the number of the roles that we perform (take the splendid scene with a widow at a wedding, who is responsible for the whole household /l always eat on my feet/). In her presence we realise just how careful the vocabulary of our learned interpretations should be while tackling the task of capturing her es­ sence, apparently already close to the target but in ef­ fect forcing her (and the message of La Strada) into unambiguity and ready made formulas. One of the in­ 25 5 terpreters wrote that Gelsomina is what the Gospel de­ scribes as a “simpleton”. The French use the term: simple d’esprit, signifying a special sort of simplicity, close to sui generis “Matto’ism” due to its distance from the world and a tendency to remain within inner mimicry. Owing to a meaning created by permanent mimed features depicting not so much emotions as psychic traits, Gelsomina becomes the opposite of Evil. A s befits a certain philosophy of the world she is defenceless and not always self-aware Goodness, forever weaker than evil because she does not have at her disposal the latter’s Energy and F o c u s . Refusing to accept, Gelsomina actually does so because she conceives protest as some sort of evil. Gelsomina is a child albeit a make-believe one. She does not possess a realistic mind but her defenceless sensitivity is impeccable (she will succumb to true psychosis, some sort of a defence variant, only after Zampano kills the Fool). We realise that only Gelsomina knows something about sensitiv­ ity. The ensuing image of the world contains its fundamental evil, and the spectacle enacted by theatrum mundi always ends with the victory of evil. Goodness plays the passive role, as in the Evangelical: non resistere malo, and there is a slight chance that in spite of everything evil could become “infected” with goodness. The beast-Zampano sobs all alone on a beach, but we may doubt whether he will join goodness; it is much more likely that evil will devour also itself, in other words, that which was still human in Zampano, who will perform an act of self-annihilation. The death of the Fool is supposed to accentuate the distinctness of the film’s main couple since ll Matto emphasizes the helplessness of Good­ ness and just like Gelsomina suffers defeat. 31 An outright Manichaean vision. A harsh verdict. But La Strada is not like that. Where is Gelsomina in all this? Where is her Face? Where has she - almost a girl - vanished? ? We were so close, it seemed that we understand something, and now it turns out that we comprehend nothing. The problem with Gelsomina consists of the fact that the moment we call her “Good”, “Simpleton” or “the sim­ pleton type” we set into motion a whole sequence of concepts into which we would like to force her. True, �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE Gelsomina is “foolishness in the eyes of the world”, but this is no reason to immediately put her into a straight jacket of formulas safe both for us and our interpreta­ tions. W hat does it mean that Gelsomina is helpless Goodness, not quite self-aware? In the film she dem­ onstrates self-awareness, and a rather painful one at that, when she answers Il Matto’s question whether she will leave with the circus or go off with Zampano: It doesn’t make any difference what I do. I’m just no good to anyone. I am tired of living. What does it mean: refusing to accept, Gelsomina actually does so because she conceives protest as some sort of evil? After all, she runs away from Zampano, and then after the murder of “The Fool” confesses to him: I wanted to run away. He told me to stay with you. Perhaps Gelsomina does not have a realistic mind (al­ though here too we could ask: does this signify match­ ing our habits and corresponding to our criteria?), but she does think very concretely, even if "unrealisti­ cally”. When Il Matto speaks to her, indicating with his glance a pebble: Take ... this stone, for example, Gel­ somina asks: Which one?. Any one, "The Fool” answers, picking it up from the ground and handing it to her. Quite possibly, this is known as the genuine vari­ ant of psychosis - the psychosis of defence. In La Strada, however, which is a great drama about suffering and in which we find ourselves in the very centre of the question: why does the world suffer? and which resounds with the echo of voices saying: Where is thy brother Abel? - Am I my brother’s keeper?, the fact that Gelsomina keeps on repeating: The Fool is hurt, thus protecting herself against saying: “he is dead”, does not alter the essence of things, i.e. that evil is called by its true name: You killed him. Gelsomina will say this as only she can: with determination but gently, as if an Angel was speaking. Would it help to treat her as a “medical case” and describe her as ‘’ill” ? Would that bring us a single step closer? The light and darkness in La Strada created too much of an uneven pattern to explain Gelsomina easily by means of Manichaean dualism. La Strada conceals so many mysteries. We could say, if that were not to once again trap us in a stereotype, that La Strada has a certain symptomatic Franciscan trait - after all, this is the “poor theatre” albeit envisaged as great drama, the suffering of the Cosmos. This is the trace followed by Il Matto when he puts Gelsomina to a test in order to find out what she can do and causes her to cry: Why was I put here on this Earth? —Zampano wouldn’t keep you if you weren’t useful to him (...) Now, why didn’t he let you go? Unless, of course... Maybe he loves you? (...) He’s like a dog .He looks at a man and even when he wants to talk, he barks (...) Still, if you don’t stay with him, who will?... The commentator says that there is a slight chance that in spite of everything evil could become “infected” with 256 goodness (?!) But here evil is in love with goodness! Is Zampano supposed to be her “wolf of Gubbio”? We have already strayed off the main track and lost enough time in the ”Good-Evil” trap. Time to turn back. La Strada and Gelsomina constantly astonish us. Was our earlier reflection that she remains outside the range of our conceits of “good” and “evil” not more significant? Was it not better to say at the very onset that Gelsomina is not any sort of “type” and is thor­ oughly untypical? We have already seen how every­ one wanted her to stay with him/her. Everyone wished to have her at his/her side, to keep her. Gelsomina is unique. She is as eternal as grass. La Strada, “cinema mundi”, “film-world” , a film about people on the move, migrating birds and artists appears to say to us: despite its toil, misery and shat­ tered dreams this is a beautiful world. Who is Gelsomina? . We are standing upon the threshold of a greater, strange mystery involving God and man, the world. Eurydice sings behind the curious Orphic motif emerg­ ing at the edge of the road. He did not seek her, and she found him! We hear an even more powerful voice: I am sought of them that asked not for me; I am found of them that sought me not (Isaiah 65,1)32. * In the very centre of La Strada there appears a sym­ bol, a living, temporary revelation of the unexamined. It makes an appearance in its entire directness, simplicity, complexity and depth. A pebble. Il Matto picks it up from the ground and hands it to Gelsomina. - ... If you don’t stay with him, who will? You may not believe it, but everything in this world has a purpose. Even this pebble... Even you have a purpose, even you with that artichoke head of yours. Gelsomina takes the pebble and gazes at it. Then she repeats this gesture, saying: ... If I don’t stay with him who will stay... . When she stood in the shade, the stone was grey; now, the second time round, when she stands on another spot, in a stream of light, it becomes white. I am in the fortunate situation of being able to show the direct impact and experience of the symbol, that what the pebble tells us. I have in front of me a de­ scription of an unintended experiment, a lesson born under the impact of an impulse, the mood of a moment, as its author wrote. This is a lesson taught by children. Before reaching for a more profound backdrop of the symbolic meanings of the pebble listen to the children and their teacher. Ewa Korulska wrote: When lessons were held in the countryside I spent some time with the children by the sea. Enjoying the warm weather we went to the beach, taking a textbook entitled: To lubie! I wanted to read together with the fourth-form pupils The Decalogue of St. Francis, which harmonised �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE with the sound of the waves. The children sat around me on the sand and played with pebbles. When I proposed: perhaps we should listen to the stones for a while? Maybe they too have something to say? they obediently closed their eyes (You too, Miss! Why are you peeping?) and a moment later started describing what they heard the pebbles say. I tried to take notes, barely keeping up with the children. [Here are fragments of the statements, including monologues of the pebbles written by the children (the names of the authors are in parentheses)]: The sand is speaking to me. Once I was young and strong, but now am old. I was capable of overcoming a lot, a king, the toughest of all. Now I am sand, blown by the wind and devoured by the sea. I am helpless. A stone lives in the same manner as man does and reminds us about the existence of old age ... ... The stone says: I am lonely. I can be divided into grains of sand; the stone feels. It tells the story of the sea, keeps mum, but speaks and should be heard. It tells its story: it asks: “Don’t break me! Throw me on the surface of the seawater; I feel good here; it is beautiful and I have my friends”, but also: “I’m unhappy here and would like someone to take me home because the sea is so cold...”. ...Everyone thinks that I am “ordinary” and ugly. But when I lie in the Sun then immediately the part of me that is covered with fool’s gold starts to glisten. I am hard and rather sharp. This is not to say that I am evil. Now, I shall tell you the story of the sea. Once upon a time, Mr Glacier went for a walk. I don’t know what he was doing here, but he carried some rocks. Finally, he brought me and said: - Now I shall die and you, dear stones, will live on here. Every stone has it rights. Suddenly, he began to melt and I think he wanted to drown me. Then I was cast off onto the shore, and became cold and wet. I underwent my baptism 257 and lay o n the shore, thinking: - I’m s o small and the world is so huge. (Magda Kaczyńska, aged 10) ... I wonder where my home is. Perhaps I come from the sea? No, probably not. I must have fallen from the sky or emerged from the ground. I would like to return home, to my birthplace. (Bartek Kraciuk, aged 10) ...I am a stone! Catch me! Take me, please! Perhaps physically I am silent but I speak! Although silent, I speak... I ask that someone touch my ego. I am not a mere stone but a pebble with an ego of my own... I resemble people! You don’t believe me? When young and strong I overcame all obstacles, broke the waves and vanquished the wind. But there comes a time when I lose my personality and change into sand. Everyone ignores me, tramples over me as if I were nobody. But I am still a stone! (Kamila Raczyńska, aged 10) ... I am a pebble and would like to be with you and no one else. I want to be warm and to sleep at night in a house and not here, on the beach. I took a liking to you the very first time I saw you. You are my only friend. (Maciek Dolindowski, aged 10) ... Polished by water, each pebble is different. Its inte­ rior contains rain and rainbows, mountains and birds —or perhaps not? (...) Maybe a desert, total emptiness, some­ one’s dreams immersed in the rain ... (Ula Brykczyńska, aged 13) ... If it could speak, it might tell me that once it was a Volcano, a Cave or perhaps even a Pyramid, the realm of Poseidon. No one knows (Agnieszka Janiszewska, aged 13)33. Among the great variety of Biblical meanings as­ sociated with stones the New Testament mentions ba­ sically two: precious stones (Greek: lithos timios) and the mysterious white stone (Greek: psephos leuke) in the Revelation of St. John: To whom that overcometh I will �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE give the hidden manna and I will give him a white counter; and in the counter a new name is written, which no man knoweth but he that receiveth it (Revelation, 2, 17). The white pebble could be identified with assorted objects used in antiquity: an entry voucher or a tablet issued by a court of law testifying about the payment of a debt34. A t that time, a white pebble was a good sign: in court procedure it denoted acquittal of the accused, in wrestling it was awarded to the winner, and in elec­ tions to an office it marked the desirable candidate. Joyful days and festivities were also designated with white pebbles35. The colour white is a symbol of good fortune (Pliny the Younger: an auspicious day is marked with a white pebble) or triumph36. I cite only certain essential tracks among the great variety of meanings associated with the symbolic of the stone, and choose in particular those in which we may discern a more profound meaning and a more complex background for the symbol appearing in La Strada. A stone is usually distinguished amidst natural objects by its rough, hard, and permanent material and often its mysterious shape indicating the existence of supernatural might; this awareness filled primeval man with religious fear. A stone, and in particular a majestic rock, revealed some sort of higher existence free from all change and of­ fered a premonition of an absolute being superior to frail human existence. The pious fear of primeval man, there­ fore, referred not to the stone as such as to the reality con­ cealed beyond this material phenomenon, to that which is "different" and belongs to a higher world.37 A stone reveals the presence of God; it is theophany, a place for a possible bond between the earth and heaven, the homestead of God and the gate of Heaven, in the manner of Bethel where Jacob fell asleep to experience the presence of God: And when Jacob awaked out of sleep, he said: Indeed the Lord is in this place, and I knew it not. And trembling he said: How terrible is this place! This is no other but the house of God, and the gate of heaven. And Jacob, arising in the morning, took the stone which he had laid under his head, and set it up for a title, pouring oil upon the top of it. And he called the name of the city Bethel (Genesis 28, 16-19)38. In Biblical tradition, the Stone-Rock-Bedrock be­ longs to the range of the symbols of God, a fortress that cannot be captured, a refuge for His people, bedrock that enables man to feel safe. Moses chiselled God’s commandments on stone tablets: And when Moses had lifted up his hand, and struck the rock twice with the rod, there came forth water in great abundance ... (Numbers 20, 11; also: Exodus 17, 6; Psalm 114, 8). A certain Jewish legend has it that this rock accom­ panied the people throughout the entire wandering in the 258 �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE desert. Some believed that it was not a rock but a tiny peb­ ble carried by Miriam, the sister of Moses.39 Christ is the cornerstone, the stone, which the build­ ers rejected (Psalm 118, 22; Mathew 21, 42-44). The Christ-rock-resurrection perspective is to be found in commentaries to the Canticle of Canticles, and their essential concept appears already in the writings of St. Ambrose: “My dove in the clefts of the rock, in the hollow places of the wall, shew me thy face. Let thy voice sound in my ears (...)(2, 14)”. The cracks in the stone and the fissures in the chasm are the holy wounds of the Resur­ rected. They are the refuge and permanent abode of the Beloved40. [Certain images in this dramaturgy and in that of La Strada appear to consistently refer to this back­ ground: Gelsomina gazing at a pebble white from the glare of light must be awakened, as if from deep slumber, by the whistling “Fool” so that she would re­ turn to reality; he even says to her: Gelsomina, wake up. The last time we saw her she was falling asleep in a spot of sunlight in some roadside stone ruin full of crevices and holes; she had been abandoned, left there by Zampano. The woman singing Gelsomina’s song hangs white bed sheets to dry, and for a moment during her conversation with Zampano a sheet covers her, so that we see only her trembling shadow on the fabric. It is not our intention to prove or point out any­ thing. We have arrived at this stage guided by images and an ensuing unclear affiliation that cannot be ex­ plained “to the very end”: the mystery of the symbol’s essence. It is not true that we embellish our experiences with symbols; actually, it is they that cooperate with our experiences via processes of affiliation, which we under­ stand only partially.41 We do not wish to demonstrate anything or in­ dicate anything apart from the fact that the simple Anthropology contained in this existential, realistic, visionary and metaphysical film: even you serve some purpose, recorded in the “parable about the pebble”, has solid foundations grounded in the shared experi­ ence of human depiction. Perhaps this is a beginning that conceals the secret of our delight in the incessant procession of human fauna composed of all those failed actors, singers and dancers, strange characters with whom Fellini filled his films. And the fact that in a thus founded perception the Artist permits us to reach, together with him, the most inner, invisible dimensions of our humanity. On the other hand, we are aware that our help­ lessness as regards our possibilities, problems, and dif­ ficulties with comprehending Gelsomina’s experience, with describing it and thus capturing her character that keeps slipping out of our hands in the manner of a pebble, and, at the same time, the penetration of the world of La Strada, which we described as closed 259 and perfect, appears to be even deeper since our un­ derstanding and interpretations always remain frag­ mentary and we share experiences with others. This is a mixture of the voices of children from the Great Theatre of the World, the children attending a lesson on a beach, and the voice of a supra-human power, as in that fragment of a poem by Wisława Szymborska, which we originally wanted to describe as a conversa­ tion between Gelsomina and Zampanó: Conversation with a Stone I knock at the stone’s front door “It’s only me, let me come in” (...) I’m not unhappy. I’m not homeless My world is worth returning to. I’ll enter and exit empty-handed, And my proof I was there will be only words, which no one will believe." You shall not enter. . . You lack the sense of taking part. No other sense can make up for your missing sense of taking part. Even sight heightened to become all-seeing will do you no good without a sense of taking part. You shall notenter,you haveonly asenseofwhat that sense should be, only its seed, imagination.42 * Nothing is known and everything is imagined... * In this manner we come to the last scene in La Strada. Zampanó has found about Gelsomina’s death. The “animal”, the “beast” is now truly free and should re­ joice. Finally free; is he the winner in this wrestling match? The sole witness of his crime is dead. After all, he did not want it to happen. Is the white bed sheet a lucky sign? It resembles a white pebble, a token for entering a new life, for freeing himself from an accusa­ tion and from someone (from Gelsomina?). Why is he unhappy? Why has he gone pale? May we assume that he will devour himself and perform an act of self-anni­ hilation? He is an ordinary rascal, a Judas. He left her. So simple. What about that other rock, Simon Peter, who also refused to confess and betrayed? No, do not blaspheme! When did I see such an image, just like the one on the beach, that upward gaze? Just a minute, yes, it was The Penitent St. Peter by Ludovico Carraci of Bologna (1555-1619). No, he’s sitting differently. Yes, but that look! Do you remember Gelsomina’s last words: We need a little more wood here. The fire is dying out. He also ran away from the fire, afraid that they would recognise him... . You haven’t understood a ��Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE thing in this film. He simply left and was unable to do anything more for her. After all, he wanted to drive her back home. He could have driven her. She did not want to go. What would she do there? He loved her and left her happy in that spot of sunlight. What more could he do? He set her free. Such a horrible place. She fell asleep. No angel. Simply fear. Remember, he said that no one even thought about them. Yes, an empty heaven? Existentialism? The same as on that beach in the last scene. You must be joking. He did not mean that, simply that no one saw them or caught them. And she went on and on, repeating the same thing: The F o o I is hurt. What more could he do? He set her free so that she could forget. Anyway, this is terrible. No one would want to be in his place. But finally he found her. He wasn’t looking for her. It was she who found him! * The last scene. We are at the seashore, the very edge of images. We can see only the beach, the shore, the sea: waves, low and high tide. Instead of an image of a child wanting to empty the sea, there is an old man collapsing on the sand, supporting himself with his hand: a three-legged animal. The prodigal son on a beach? Waves - low and high tide. No one else. The sea. The man looks up, towards the sky. He becomes overcome with terror, bends his head and sobs. Low tide - high tide. Next to him - waves. The sea. The eternal rhythm of the world? O good God, what happens in a man to make him re­ joice more at the salvation of a soul that has been despaired of and then delivered from greater danger than over one who has never lost hope, or never been in such imminent danger? For thou also, O most merciful Father, “dost rejoice more over one that repents than over ninety and nine just persons that need no repentance. And we listen with much delight whenever we hear how the lost sheep is brought home again on the shepherd’s shoulders while the angels rejoice; or when the piece of money is restored to its place in the treasury and the neighbours rejoice with the woman who found it. And the joy of the solemn festival of thy house constrains us to tears when it is read in thy house: about the younger son who “was dead and is alive again, was lost and is found.” For it is thou who rejoices both in us and in thy angels, who are holy through holy love. For thou art ever the same because thou knowest un­ changeably all things which remain neither the same nor forever. What, then, happens in the soul when it takes more delight at finding or having restored to it the things it loves than if it had always possessed them? Indeed, many other things bear witness that this is s o -- all things are full of witnesses, crying out, “S o it is". (...) But it is also apparent in pleasures that are permitted and lawful: (...) in him who was dead and lived again, 26 1 who had been lost and was found. The greater joy is every­ where preceded by the greater pain. What does this mean, O Lord my God, when thou art an everlasting joy to thy­ self, and some creatures about thee are ever rejoicing in thee? What does it mean that this portion of creation thus ebbs and flows, alternately in want and satiety ? I s this their mode of being and is this all thou hast allotted to them: that, from the highest heaven to the lowest earth, from the beginning of the world to the end, from the angels to the worm, from the first movement to the last, thou wast as­ signing to all their proper places and their proper seasons -- to all the kinds of good things and to all thy just works? Alas, how high thou art in the highest and how deep in the deepest! Thou never departest from us, and yet only with difficulty do we return to Thee!43 * The camera soars and on the beach we notice the figure of a man - Zampano, who sobbing bitterly fell on the ground. Seen from a distance the figure slowly grows motionless and in the darkness loses contours, changing into a dimmer shape, which from afar resem­ bles a pebble lying on the sand at the edge of the sea. * The last scene of La Strada could be described as: Ecce Imago. A scene in which we may feel, to cite the poet44, air without object. A gust within God. A wind. And Fellini shows this. * Federico knew well who he was and whence comes the wind that blows s o that man may be born of the Spirit. Even though sometimes people (and he too, at certain moments of his life), just like those who heard Paul in Athens, seek the Lord, in the hope that they might grope for Him and find Him, though He is not far from each one of us (Acts 17, 27). He sincerely wished to rest his head on a stone as if on a pillow and to see in his dream, just like Jacob, a ladder set upon the earth, and the top of it reached heaven, the angels ascending and descending on it (Genesis 28, 12).45 * The history of the cinema follows its further course. The floor becomes covered with newspapers, weeklies, folders, advertisement leaflets, letters, and old mail. In a moment there will appear a newspaper featuring a photograph of Federico Fellini - a press farewell, news about the director’s death. It will immediately van­ ish under a pile of other newspapers, folders, adver­ tisement leaflets...These are the first frames of Wim Wender’s Lisbon Story, a tale of the titular town based on amassed images and sounds. The film contains the following image: an elegant older man stands in a re­ cording studio surrounded by super-sensitive micro­ phones and a team of sound engineers. He speaks in a �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE slightly husky voice, pauses, takes deep breaths and we hear each gasp one when he speaks in the beautiful language of his country, incomprehensible to us: God exists. The universe was created by Him. But what good would the universe be if men, if humankind disappeared? The universe would be useless. Or is it possible that it has a purpose of its own, even without the existence of Man? We want to imitate God. That’s why there are art­ ists. Artists want to recreate the world, as if they were little gods. They constantly rethink history, life, things that happen in the world, things that we think happened, but only because we believe. Because, after all, we believe in memory. Because everything has already passed. But who can be sure that what we thought happened really hap­ pened? Who should we ask? Therefore, this world, this supposition, is an illusion. The only real thing is memory. But memory is an in­ vention ... In the cinema, the camera can capture a mo­ ment. But that moment had already passed. What the cinema does is draw a shadow of that moment. We are no longer sure that the moment ever existed outside the film. Or is the film proof that the moment existed? I don’t know. I know less and less about that. We live, after all, in permanent doubt.46 Saying these words, he turns around, glues on a moustache and puts on Charlie Chaplin’s bowler hat, leaves the studio, walks down a street imitating Char­ lie’s gait, and, finally, at the end of the street, turns, performs a gleeful jump and disappears round the cor­ ner.47 After seeing the film and glancing at a newspa­ per we might find out that this elderly gentleman is the famous director Manoel de Oliveira, a classic of the Portuguese cinema. Despite the ironic frame and declared doubts we remain under the impression of his declaration. There remains the feeling that ultimately something actually does exist. In this way, we have found ourselves along the same path and at the same point of departure: Charlie and Gelsomina. Once again, we walk down the same road, at the onset of the cinema. Ultimately something actually does exist. The cinema - despite its deceptive nature, toil, illusions, and shat­ tered dreams - is a beautiful world. A beautiful world. The Wenders film contains an unusual defini­ tion of the cinema, one that we would seek in vain in learned dissertations and writings by experts (at least I have not come across it). Wenders applies the ambi­ guity of the English word: "move”. He maintains that the cinema is not so much “moving pictures”, i.e. pic­ tures that are “in motion” as pictures that are “mov­ ing”, “poignant”. Carl Gustaw Jung declared that when a given im­ age is poignant we are dealing with an archetype. Here, 262 emotion is a symptom, a sign that thanks to the inter­ mediary of a given image, the arch-image, speaks to us. Jung repeated and expanded a thesis by Gerhard Hauptmann: Poetry evokes out of words the resonance of the primordial word48 so that it embraces creativity as a whole. Is it not worth recalling within the context of the poignant and stirring images from La Strada and its au­ thor that the expression used most often about him and his work is, despite numerous different interpretations proposed by particular exegetes, the one about which they all concur: Fellini is a poet. A poet of the cinema. From this point of view, La Strada is a symbolic film employing the meaning of the symbol and the mythological image formulated by Jung. Since Jung’s psychology and theory of the archetype have amassed numerous prejudices let us hear what he had to say, since, in my opinion, the following fragment about the force of mythological images allows us to discover the secret of the force of the images out which La Strada is built and with which it speaks. It is the secret that we encounter in Fellini’s entire oeuvre: In each of these images there is a little piece of hu­ man psychology and human fate, a remnant of the joys and sorrows that have been repeated countless times in our ancestral history, and on the average follow ever the same course. It is like a deeply graven riverbed in the psyche, in which the waters of life, instead of flowing along as before in a broad but shallow stream, suddenly swell into a mighty river. This happens whenever that particular set of circum­ stances is encountered which over long periods of time has helped to lay down the primordial image. The moment when this mythological situation reap­ pears is always characterized by a peculiar emotional in­ tensity; it is as though chords in us were struck that had never resounded before (...) The impact of an archetype, whether it takes the form of immediate experience or is expressed through the spo­ ken word, stirs us because it summons up a voice that is stronger than our own. Whoever speaks in primordial im­ ages speaks with a thousand voices; he enthrals and over­ powers, while at the same time he lifts the idea he is seeking to express out of the occasional and the transitory into the realm of the ever-enduring. He transmutes our personal destiny into the destiny of mankind, and evokes in us all those beneficent forces that ever and anon have enabled humanity to find a refuge from every peril and to outlive the longest night. That is the secret of great art, and of its effect upon us. The creative process, so far as we are able to follow it at all, consists in the unconscious activation of an archetypal image, and in elaborating and shaping this image into the finished work. By giving it shape, the artist translates it into the language of the present, and so makes it possible for us to find our way back to the deepest springs of life. Therein lies the social significance of art: it is constantly at work educating the spirit of the age, conjuring up the forms in which the age is most lacking.49 �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE Asa - Nisi - Masa50. Gelsomina - the lost and found drachma? Endnotes 1 Cardinal A. Sivestrinis Sermon during the funeral service for Federico Fellini (R o m e , S a n t a M a r ia d e g li A n g e li, 3 N o v e m b e r 1 9 9 3 ), tra n sl. Z d zislaw S ł u c h o c k a , [in: ] “ K w a r ta ln ik F ilm o w y ” ” , N o . 5 / 1 9 9 4 , p .1 2 0 2 I? K ra l, Europejczyk Fellini (E u r o p e a n F ellin i) , tra n sl. M a c ie j G o d z im irsk i , [in: ] „ F ilm Q u a r te r ly „, N o . 5 /1 9 9 4 p p . 1 4 2 -1 5 9 (orig. v e r s io n p r in te d „ L e M e s s e n g e r E u r o p é e n „, P a ris 1 9 8 7 ) 3 Ib id , p .1 4 7 . 4 A. W tanecznym korowodzie, W ern er, „ K w a r t a ln ik F ilm o w y ” ( „F ilm Q u a r t e r ly ” ), n o 5 /1 9 9 4 , s s .1 2 8 - 1 3 9 . 5 Ib id , p. 13 9 . 6 H . Politzer, syren Rzemiosło interpretacji [in h is :], Milczenie (D a s S c h w e ig e n d e S ir e n e n ) , W a rsz a w a tra n sl. J. H u m m e l, W a rsa w 1973 7 C f. sp e c ia l issu e o f "P o lsk a S z tu k a L u d o w a ” , n o . 3 / 1 9 8 8 about th e sy m b o l, c o n t a in in g te x ts by Serg ei S. Symbol, p p . 1 4 9 -1 5 0 , Y uri L o tm a n , Symbol w systemie kultury, p p . 1 5 1 -1 5 4 , a n d m y Symbol w etno­ grafii, p. 1 4 5 - 1 4 8 . D e c la r in g th a t th e sy m b o l n o t o n ly A v ie r in tse v , ”m e a n s ” b u t a ls o e x is ts in a d ia lo g u e . 8 A . S ilv e s tr in i , o p .c it. p .1 2 2 9 R .M . R ilk e , Czwarta Elegia Duinejska Poezje, transl.. M . Ja s tr u n , E le g y ), [in :], (a F o u rth D u in o K rak ó w , 1 9 7 4 , p. 219. 10 C f. J. T rz n a d e l, Federico Fellini - Giulietta Massina („La strada" - „Ginger i Fred") [in :] „ K w a r ta ln ik F ilm o w y ” , n r 5 /1 9 9 4 , p p . 1 6 4 -1 6 8 , w h e re th e a u th o r a r g u e s th a t in p la c e o f Z a m p a n o - G e ls o m in a , in “ G in g e r a n d F r e d ” o n e c a n se e in o ld p a ir d o u b lin g o f th e G e lso m in a 's typ e. 11 T R u tk o w sk a , Wędrówki Felliniego, „K o n te k sty . P o lsk a S z tu k a L u d o w a ” , n r 3 - 4 /1 9 9 2 , p.. 23 , se e p r e v io u s p a g e s. 12 13 C f., J.T r z n a d e l, o p . cit. C f. W. M ic h e r a h is stu d ie s o n M ic h e r a , O sy m b o l in film , W. wieloznaczności symbolu, „ R o c z n ik M u z e a ln y ” t. IV, W ło c ła w e k 1 9 9 1 , ss. 2 6 5 - 2 7 3 . W h e r e A u th o r w ri­ tin g a b o u t th e e s s e n c e o f th e sy m b o l q u o te s im a g e o f B la k e 's p o e try : To see a World in a Grain of Sand /And a Heaven in a Wild Flower,/ Hold Infinity in the palm of your hand /And Eternity in an hour. 14 S e e th e stud y, e s s a y o f A . W o jc ie c h o w sk i o n H a r le q u in , itin e r a n t t h e a t e r c o m p a n ie s , c ir c u s p e r fo r m e rs , ju g ­ Wędrowne ptaki (Z dziejów pewnej legendy) [in :] Sztuka na wysokości oczu. Film i antropologia p o d re d . Z . B e n e d y k to w ic z a i T g le rs, in a rt fr o m a n tiq u ity t o m o d e r n art: R u tk o w sk ie j, W a rsz a w a 1 9 9 1 , p p . .3 3 -4 6 15 R .M . R ilk e , Piąta Elegia Duinejska (F ifth D u in o E le g y ), o p .c it. 2 2 5 Fellini, W a rsz a w a 1 9 8 9 Święta gra ( S a c e r L u d u s) [in h is:] (Holly and Sacred Beauty. Religion and Art.), tr a n sl. Z. 16 M . K o r n a to w sk a , 17 G . V an d er Leeuw , B e n e d y k to w ic z I S . S ik o r a , „K o n te k sty . P o lsk a sz tu k a L u d o w a ” , n o 3 - 4 /1 9 9 1 , p. 7. 18 M. C e rv a n te s, Don Kichote, tr a n s l. S. C ie s ie ls k a - B o r k o w sk a , K ra k ó w 1 9 4 9 , a fte r J. T rz n a d e l, o p . c it. 19 A . W o jc ie c h o w sk i, o p . c it, p. 4 3 . 20 C f. G . V a n d e r L eeu w , o p cit. 263 21 Ibidem, p. 7. 22 Cf. D. Czaja, Mozart i Salieri, „Kino” nr 11-12/1990, pp. 32-35. 23 See block of articles, interpretations on “Babette's Feast” in this Anthology. 24 On this motive see Z. Benedyktowicz, Maria and Martha ... in this Anthology. 25 On this motive in Amadeus by Milos Forman and on this theme drew attention and developed his interpreta­ tion D. Czaja, in: Mozart i Salieri, op cit. 26 R. M. Rilke, Doświadczenie śmierci, (Death Experience), op. cit., p. 105. 27 Calderón de la Barca, Wielki Teatr Świata. (The Great Theatre of the World), fragment by soundtrack from the movie Elisa, My life by Saura, transl. S. Ułłowicz 28 R. M. Rilke, Dziesiąta Elegia Duinejska, (Tenth Elegy), op.cit., pp. 255-257. 29 R.M. Rilke, Sonety do Orfeusza, Sonet X. (Sonnets to Orpheus , Sonnet X) , op. cit., p. 335. 30 R.M. Rilke, Ósma elegia, Elegie Duinejskie (Eighth Duino Elegy), Ibidem, p. 247. 31 Cf. J. Trznadel,op. cit., pp. 165-166. 32 The first polish translation I put after Biblia Tysiąclecia, the second version after Biblia Gdańska 33 E. Korulska, Dzieci pukają do drzwi kamienia, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, nr 3-4/1995, pp. 217-219. 34 X. Leon-Dufour SJ, Słownik Nowego Testamentu, transl., Rev. K. Romaniuk, Poznań 1981, p. 330. 35 D. Forstner OSB, Świat symboliki chrześcijańskiej, transl., W. Zakrzewska, P. Pachciarek, R. Turzyński, Warszawa 1990, p. 128. 36 X. Leon-Dufour SJ, op. cit., p. 330. 37 D. Forstner OSB, op. cit., p. 125. 38 D. Forstner OSB,op. cit., p. 126. 39 Ibidem. 40 Ibidem p.130 41 R.R. Niebhur, “Harvard Divinity Bulletin”, OctoberNovember 1981, p. 3. 42 From the Volume Sól, 1962, [w:] W. Szymborska, Wybór wierszy, Warszawa 1964, p. 110-111. 43 Św. Augustyn, Wyznania, (St. Augustine, Confessions) transl.. Z. Kubiak, Warszawa 1982, p. 134-135 44 R.M. Rilke, Sonety do Orfeusza, C z ę ś ć pierwsza, Sonet III, o p . cit., p. 269. 45 A. Silvestrini, op. cit., p. 122. 46 I've included the soundtrack and press material for the film Lisbon Story by Wim Wenders 47 In a statement the director of the film (ibid., in press releases ), we learn about how this piece of film was created: “I would not allow myself to write the text for Manoel de Oliveira. We talked only about the meaning of the film and the context of the scene in which he had to attend. He asked me for time to think and after a while he said he was ready. We let the movement of the camera. When we finished, he asked the crew to be turned, stuck a mustache and improvised parody of Charlie Chaplin. 48 C.G. Jung, O stosunku psychologii analitycznej do dzieła poetyckiego, [in:], Archetypy i symlbole. Pisma wybrane,. Transl., J. Prokopiuk, Warszawa 1976, p. 374. 49 Ibidem, p. 375-377. 50 Asa - Nisi - Masa it is an anagram of the word , „Anima”, appearing in („8 and G ” ) Eight and a Half by F. Fellini (A [sa] Ni [si] Ma [sa] ) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e9184dbd58fd24088529cd09db0bfafe.pdf b6dcabae2ce7554871ce8d9ae00d9c3f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2776 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2585 Title A name given to the resource Pieniądze i sztuka. Iluzja i symbol / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3, s.3-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Pieniądze i sztuka. Iluzja i symbol. Zbigniew Benedyktowicz „Nie całkiem wiadomo w jakiej proporcji w barwnych opisach realnych ludzi żyjących w realnych czasach, w realnych miejscach stapiać należy fakty i fikcje, ale antropologia będzie to musiała usta­ lić, jeśli ma być nadal intelektualną siłą we współczesnej kulturze." - To zdanie Clifforda Geertza przychodzi natrętnie na myśl w związ­ ku z artykułem Marca Shella, którym otwieramy ten numer. Po przedmiotach ubogich Tadeusza Kantora (patrz numer poprzedni) oto jeszcze jeden przedmiot - znaleziony. Objet trouvet - „znajda". Jeszcze jeden przyczynek do historii i analizy znaczenia przedmiotu w kulturze. Przedmiotu tym razem artystycznego. - Przyczynek do analizy dzieła sztuki. Dzieła sztuki przy tym specyficznego a mianowicie obrazu powstałego w tradycji, malarstwa iluzjonistycznego - trompe 1'oeil - mającego za zadanie łudzić oko. A ścisłej rzecz biorąc - obrazu powstałego w amerykańskiej tra­ dycji trompe 1'oeil, przedstawiającego w równej mierze i w równym stopniu p i e n i ą d z e i s z t u k ę . Czy też, jeszcze rzecz ściślej biorąc - obrazu, który, jak pisze autor: „przedstawia lub udaje, że przedstawia, rzeczy oryginalne (autentyczne) na sposób collage'u, w naturalnej wielkości i rzeczywistych kolorach"- Młodą kobietą w półotwartych drzwiach - fragment obrazu Rembrandta i banknoty - „zadrukowane papierki, prawdopodobnie dzieło skarbca Stanów Zjednoczonych". Oto przed nami więc jeszcze jedno, swoiste stu­ dium przedmiotu. Wychodzące od postawienia pytania - „Czym jest ten przedmiot? - Odsłaniające nie tylko jego narzucającą się, zamie­ rzoną, widoczną na powierzchni, ale i głębszą, zasadniczą dwuznacz­ ność. Studium obrazu, które wychodząc od jego programowej dwu­ znaczności, od początku otwarte jest na ukazanie jego wieloznaczno­ ści i pomaga otwierać - nam widzom - nasze oczy na zawartą w nim właśnie więcej niż tylko dwu-, ale wielo- wieloznaczność. Pod tym względem analiza Marca Shella jest majstersztykiem. Już sama lista zagadnień tu poruszanych, sposób widzenia sztu­ ki i pieniędzy - tych, tak zdawałoby się odległych od siebie światów wartości (bo czyż nie przywykliśmy do wyraźnego rozgraniczania i wiązania sztuki ze sferą tego, co duchowe, wzniosłe, idealne, a pie­ niędzy z tym, co tylko materialne, „niskie", zwykłe i powszednie) jak dwie odrębne, i zupełnie odmienne od siebie, sklejone połówki w analizowanym obrazie, łączą się ze sobą, zachodzą w tym eseju na siebie, przenikają się wzajemnie: sztuka jako iluzja i sztuka jako symbol - pieniądze jako sztuka - sztuka jako pieniądze - sztuka i pieniądze jako obietnica szczęścia... Sztuka i pieniądze: krok po kroku, w ślad za autorem obserwo­ wać możemy przechodzenie i przenoszenie znaczeń z jednego w drugie, zamianę jednego w drugie. Tę wieloznaczność znajdujemy już w samym tytule obrazu, który staje się i jest zarazem (zapożyczonym) tytułem dla całego te­ go eseju - Handle With Care, wziętym z napisu powszechnie znane­ go z amerykańskich nalepek spedycyjnych. Nie ma dlań ścisłego od­ powiednika w języku polskim. Polska tradycja pocztowa zwykła by­ ła umieszczać w tej funkcji nalepek ostrzegających, bardziej skróto­ we i lapidarne: „OSTROŻNIE!" czy też „UWAGA!!! OSTROŻ­ NIE!!!" Tymczasem, ze względu na niemiecko-amerykański kon­ tekst kulturowy i językowy - środowisko, w którym powstał obraz i z którego pochodził jego autor - co jest, jak zapewnia nas z kolei autor eseju, tematem jego rozważań, tytuł należało by, czy też moż­ na by tłumaczyć na polski: Uwaga: Przenosić ostrożnie, - Trakto­ wać ostrożnie - a biorąc pod uwagę przenikanie się angielskiego handle i niemieckiego handel (por. przypis od tłumaczy do tytułu na s. 5) - Uwaga: Przenoś ostrożnie - Traktuj ostrożnie - Zajmuj się tym ostrożnie - Kieruj tym ostrożnie - Dysponuj tym ostrożnie Działaj z tym ostrożnie - Handluj tym ostrożnie - i wreszcie (ze względu na handlową „pieniężną" kontację) - Uwaga: Obracaj tym ostrożnie. Już więc sam tytuł mieni się wieloznacznością. A przecież jest to zaledwie początek, czubek góry lodowej. Im dalej w tekst tym wię­ cej takich kwiatków - w tym miejscu składamy głęboki ukłon, wy­ razy wdzięczności i podziwu dla autorów polskiego przekładu, za podjęty trud i za pracę jaką wykonali. Niezależnie jednak od tego, której wersji byśmy nie wybrali, i na którą byśmy się nie zdecydo­ wali - pamiętając o tym, że tytuł obrazu jest tytułem eseju - my wi­ dzowie, odbiorcy obrazu, odbiorcy tej przesyłki, czytelnicy eseju po­ winniśmy się czuć dostatecznie ostrzeżeni by r z e с z traktować ostrożnie. Artykuł Marca Shella zaczerpnęliśmy z pisma Common Know­ ledge wydawanego przez Oxford University Press, gdzie został opu­ blikowany w bloku tekstów objętych enigmatycznym tytułem Sym­ posium. Experimental Scholarship. Enigmatycznym, bo nie zawiera­ jącym żadnej informacji na temat tego eksperymentowania z nauką i uczonością. Z krótkiego wstępu sygnowanego przez wszystkich au­ torów zgromadzonych tam tekstów, a napisanego w formie dialogu zestawiającego wypowiedzi dwu uczestników tego spotkania (Dialogical Introduction) nie dowiemy się wiele więcej na jego temat. Czy sympozjum było pomysłem jednorazowym, efemerycznym, czy jest jakąś bardziej stabilną instytucją, czy należy do jakiegoś cyklu spotkań. Nie znajdziemy też żadnej informacji na temat miejsca, czasu, w którym się odbyło i czy wogóle się odbyło. Ani też w jaki sposób doszło do spotkania i zgromadzenia tekstów we wspomnia­ nym bloku. Żadnego programu ani założeń ideowych sympozjum. (Nota bene czyż nie budzić może zazdrości ta swoboda, niezależ­ ność uprawiania nauki w porze pisania rocznych sprawozdań w IS PAN, gdzie wymaga się w takich przypadkach podania rocznej, mie­ sięcznej, dziennej, co do dnia i niemalże, co do godziny - daty kon­ ferencji, w której się miało szczęście czy też nieszczęście brać udział.) Co najwyżej z Dialogicznego wstępu zorientowć się możemy, że mamy do czynienia z eksperymentowaniem dotyczącym formy nau­ kowej wypowiedzi. Dotyczącym sposobu pisania i kształtowania na­ ukowego tekstu, czuwania nad jego powstawaniem. Można by więc powiedzieć, że idzie tu przede wszystkim o eksperyment pisarski. Mówi się tam zresztą o potrzebie zabawy, rozrywki, szczypty dow­ cipu w uprawianiu nauki i pisaniu tekstu naukowego, i że jeśli uczo­ ny - pisarz zawarł w swym tekście choćby cokolwiek z tego, dlacze­ go nie mielibyśmy wziąć w tym udziału, nie poszukiwać tego. Przy­ wołuje się tam Ezrę Pound'a („Najpierw powiedz im, co zamierzasz im powiedzieć, potem powiedz im, a potem powiedz im, co powie­ działeś. Po prostu trzy razy - powiedz im - na wypadek, gdyby za­ mierzali się zdrzemnąć." - Tak Ezra Pound podsumował ćwiczenia z literatury porównawczej.) A jeden z artykułów - „There"(„Tam") przybiera kształt niemalże poematu, zbudowanego z komentarzy, opisu, analizy, a także cytatów - ułożonych w formie wiersza - do obrazów, których tylko tytuły (wersalikami) i nazwiska artystów (kursywą) pojawiają się w tekście (być może podczas prezentacji pokazywano slajdy?). Wygląda to jednak na działanie świadomie za­ mierzone. Jakby dla pokreślenia motta otwierającego ten tekst, które zaczerpnięte zostało z Johna Ruskina: - „doskonałość sztuki, cho­ ciaż osiągana przez naturę, niezależna jest od przedstawiania." (,,...lhe excelence of art, though reached through nature, is indepen dent of representation.") Dlaczego więc urzekł mnie ten iskrzący się od wieloznaczności esej Marca Shella. Dlaczego wybrany został z tej kolekcji ekspery­ mentalnego pisarstwa. Miałżeby być li tylko jeszcze jednym przykła­ dem gry i zabawy z formą? Mielibyśmy więc tu do czynienia (jak 3 �i w całym Sympozjum) z kolejną postmodernistyczną grą w chowane­ go? Czyż warto by było dlań ryzykować. Narażać na szwank dobre imię i ugruntowany obraz „Kontekstów", jako pisma raczej konserwa­ tywnego, bo stroniącego od tego typu gry i zabawy, nie ulegającego zbytnio najnowszym modom i tendencjom, dającego wyraz przekona­ niu i kładącemu akcent na to, że - „coś w końcu istnieje naprawdę". Odpowiem krótko. Esej Shella urzekł mnie przede wszystkim sposobem traktowania rzeczy. Dbałą o każdy najdrobniejszy szczegół analizą, w której liczy się każdy konkret - miara, waga, barwa, kolor, materia, sposób spojrzenia: z przodu, z tyłu, z góry, z boku, z dołu, w zależności od tego „czy artysta był prawo, czy leworęczny". Rze­ czywiście podążając śladem tej analizy trzeba obrazem obracać. Zwrócić na to uwagę, że namalowany na nim ołówek zwisa wbrew prawom ciążenia. Bo „Traktować ostrożnie" to także: traktować z tro­ ską. Troszczyć się o najdrobniejszy konkret i detal. Dalej, urzekł mnie w tej analizie zawarty w niej „współczynnik antropologiczny", że liczy się tu nie tylko najbliższy kulturowy („niemiecko-amerykański", holenderski - , amerykański - ) kontekst („przedmiot jest 'ho­ lenderski' i amerykański' zarazem"), ale umiejętne składanie i skleja­ nie -jak w tym obrazie - Starego i Nowego s'wiata. Wydaje mi się - być może, ulegam tu złudzeniu - że za sprawą tej analizy znalezlis'my się na przeciwległym do postmodernistycz­ nych gier, brzegu. Dzieło sztuki, przedmiot nie ulegają tutaj rozkładaniu, dekonstruowaniu, destrukcji. Pomimo tego, że zdejmowane są tu i odsłaniane kolejne warstwy znaczeń, rzecz nie ulega zniszczeniu, traktowana jest tu z szacunkiem, każdy detal, każdy szczegół, każda część tego obrazu traktowana ostrożnie i z troską, chociaż analizowana i rozpa­ trywana osobno, odnoszona jest do innych detali i szczegółów, staje się, jest nadal „częścią czekającą na ponowne włączenie w całość". Czyż nie należałoby tej propozycji Shella - w przeciwieństwie do „dekonstrukcjonizmu" - nazwać „rekonstrukcjonizmem". Osobną, nie mniej istotną sprawą jest to, że szczegół nie przesła­ nia tu całości. Zadziwiająca jest umiejętność z jaką autor przebiega i prowadzi nas przez różne miejsca, czasy, epoki, zjawiska, analizu­ jąc dzieło odnosząc je do innych dziel, nie zacierając pomiędzy ni­ mi granic - łączy je ze sobą. Wieczność zdaje się tu przezierać przez współczesność. Nie tylko wspomniana już ilość poruszanych zagadnień, otwiera­ jąca nasze spojrzenie na rzecz i poszerzająca nasze widzenie rzeczy ale i sama ilość i rozmaitość dziedzin badawczych łączonych tu ze so­ bą (historia, historia starożytna i współczesna, historia sztuki - np. od­ niesienia zastosowanych chwytów malarskich w analizowanym dzie­ le trompe l'oil do analogicznych praktyk w surrealizmie i kubizmie historia kultury, filozofia, biblistyka, teologia, filologia, etnografia pyszny, odrębny rozdzialik na temat Okay - socjologia, ekonomia, po­ lityka) - wszystko to sprawia, że mamy tu do czynienia ze szczegól­ nym typem interdyscyplinarności, o jakiej mówił i jaką postulował Roland Barthes, w której nie tyle idzie o sumowanie wyników badań różnych dziedzin ale o tworzenie nowego przedmiotu badań. Innymi słowy obraz Handel with care w analizie i ujęciu Shella to przedmiot, „który daje do myślenia". Stanowić może znakomity przykład z dziedziny życia symbolu. Odnaleźć możemy w nim wszystkie istotne cechy, na które wskazują badacze symbolu. Mógł­ by służyć jako przyczynek do ćwiczeń i „laboratorium" w tej dzie­ dzinie: - „Badając symbol nie tylko rozkładamy i rozpatrujemy go jako obiekt (przedmiot), ale jednoczes'nie pozwalamy jego twórcy apelować do nas, być partnerem naszej umysłowej pracy. Jeśli rzecz pozwala tylko zebys'my ją rozpatrywali, to symbol i 'sam' patrzy na nas..." (Siergiej Awierincew). „Symbole zachowały zdolność do przechowywania w zwiniętej postaci wyjątkowo obszernych i ważnych tekstów." (Jurij Łotman). Przykład o tyle osobliwy i ciekawy, że powstały we współcze­ snej kulturze. A tę antropologowie częstokroć charakteryzują jako kulturę, która „w mniejszym stopniu jest miejscem źródeł i zakorze­ nienia, bardziej zaś translacją, przekładaniem i przeszczepianiem". Dawny symbol był tym samym przedmiotem przełamanym na pół, który po złożeniu służył rozpoznaniu jedności, poświadczeniu tożsa­ mości (nawet we współczesnych powieściach szpiegowskich - ten 4 sam banknot). Czy dzisiejszy symbol - ten, na przykład - złożony z dwu różnych, odmiennych połówek, noszących ślady rozdarcia i ran (choćby pomiędzy tym, co stare i nowe) może uczynić to samo. Czy głębsze przesłanie: Handel with care - Traktować ostrożnie nie jest, przynajmniej pragnieniem tego? Pozostaje na koniec niepokój. - Jak trouverzy „znajdowali" tworzyli pieśni i wiersze tak i tutaj „znaleziony przedmiot" wydaje się współtworzony, tworzony niemal na naszych oczach. „Składana" analiza Marca Shella imponować może wrażliwością i finezją. Wszystkie szczegóły idealnie do siebie pasują, ujęte do tego w ramę sensacyjnego wątku (opowiadanie Poe'go), zachodzą na siebie, przylegają, jakby stworzone zostały specjalnie do tej analizy - Patrz­ cie tu jest szpilka, tu nitka, tu Rein - a tam Brandt. Porwani jesteśmy mocą interpretacji, niczym w spektaklu wytrawnego iluzjonisty. A ponieważ rzecz toczy się wokół tematów oryginał - kopia - auten­ tyk - fałszerstwo - idealne fałszerstwo - rodzi się niepokój. A może dzieło powstało specjalnie dla analizy. Czy odbiera to wartość inter­ pretacji? Mówiono nierazio antropologii światów możliwych... Wręcz przeciwnie myśl o tym, że dzieło zostało stworzone przez au­ tora analizy powinna dodawać skrzydeł „rekonstrukcjonistom". Przedmioty znalezione - ohjet trouvet - „przedmioty stworzone" mają niezwykłą moc mądrości. Do uszu dobiega ich śpiewny poru­ szający głos: „Wykonuj swą pracę z sercem, jakakolwiek była by skromna, ją jedynie posiadasz w zmiennych kolejach losu. Bądź ostrożny w in­ teresach. Bądź ostrożny w interesach. Na świecie bowiem pełno oszustwa". (...znalezione w starym kościele Św. Pawła w Baltimor datowa­ ne 1692 rok.)" * O istnieniu Otisa Kaye zaświadcza biogram na stronach Internetu za­ mieszczony przez galerię Sheldon Memorial Art Gallery and Sculpture Gar­ den Uniwersytetu w Nebrasce (University of Nebrasca -Lincoln): „Otis Kaye (1885-1974) [tu różni się Marc Shell podając rok urodzenia 1886 por. s.14] syn niemieckiego emigranta i Amerykanki czeskiego pocho­ dzenia. Urodził się w Neemah, Michigan, dokąd przeniosła się jego rodzina z Chicago, i gdzie założyła przedsięborstwo obróbki dzrzewa. W 1903 roku ojciec Kaye zginął w wypadku w tartaku, jego partner w interesach wykupił przedsiębiorstwo od rodziny, co pomogło Kaye rozpocząć naukę ukierunkową na jego przyszłą karierę inżynierską. Wraz z matką zamieszkał na rok w Nowym Jorku, po czym wyruszył do Drezna, aby studiować inżynierię. Podczas pobytu w Nowym Jorku Kaye zaczął fascynować się sztuką, chociaż nie uczęszczał do żadnej szkoły artystycznej. W tym czasie Kaye spotkał Ni­ cholasa A. Brooksa i wszedł w posiadanie jego pracy, którą później naślado­ wał. Po ukończeniu szkoły w Dreźnie Kaye przeprowadził się wraz z matką do Hamburga, gdzie mieszkał do jej śmierci, t.j. do 1916. Potem powrócił do Stanów, gdzie zamieszkał w Pittsburgu, a później w Chicago. Kaye udanie kontynuował karierę inżynierską do 1929 roku kiedy stracił prawie wszystkie swe pieniądze na giełdzie, podczas spekulacji akcjami. Powrócił na krótko do Niemiec, gdzie dokonał tylko dwu znanych sprzedaży swoich prac, a następ­ nie wrócił do Chicago, gdzie z kuzynem rozpoczął praktykę inżynierską. Ka­ ye zaczął malować obrazy pieniędzy w 1917, po swym pierwszym powrocie do Ameryki. Uprawiał malarstwo głównie jako hobby w ciągu wielu lat, kie­ dy pracował jako inżynier. Malowanie pieniędzy było zakazane prawem przez rząd USA w 1909 roku. Większość obrazów Kaye, przedstawiających pienią­ dze datowane są przed 1930, chociaż produkował on rozmaite inne trompe i oil i tiguratywne obrazy w czasie swej długiej kariery. Około lat 1930. wy­ uczył się akwaforty kopiując prace Rembrandta i Whistlera. Oprócz wydru­ ków, takich jak Dollar Bill, który zawiera iluzjonistyczne monety malowane na powierzchni drukowanego obrazu, Kaye stworzył wiele rysunków znako­ micie operujących detalem, rysunków ptaków, insektów i zwierząt. We wczesnych latach 1950. Kaye wykonał serię banknotów, dokładnie ręcznie wyrysowanych kolorowym tuszem na papierze. W nawiązaniu do te­ go Bruce Chambers w swoim eseju J.S.G. Boggs - The Dimensions of Mo­ ney wspomina, że te jednostronne rysunki, sygnowane i datowane przez arty­ stę, były na tyle dobre, że - sklejone, z dwu stron razem i po wymazaniu pod­ pisu, mogły krążyć jako fałszywe. Kaye skrzętnie ukrył wszystkie te bankno­ ty, nawet przed własną rodziną, zapewne dla tego, że znalezienie ich w latach 50. groziłby karą za fałszerstwo. W tym samym czasie, w którym obrazy Ka­ ye zaczęły osiągać wysokie ceny w latach 1980. jeden z jego potomków zna­ lazł ukryty skarb: papierowe banktoty w pudełku zawierającym Bożonaro­ dzeniowe ozdoby." © Sheldon Memorial Art Gallery and Sculpture Garden � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f340ef6558544502e4c34e1ef6dee8ae.pdf de6b4f8e855b47cfeb23886483e75fe7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2451 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2275 Title A name given to the resource "Tango" - taniec uniwersalnej alienacji / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.48-53 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 „Tango" - taniec uniwersalnej alienacji Zbigniew Benedyktowicz U w a g i te i refleksja (poprzedzone projekcją d w u k r ó t k i c h filmów Zbigniewa R y b c z y ń s k i e g o : pierwszego, zrealizowa­ nego w s p ó l n i e z Bogdanem D z i w o r s k i m Wdech-wydech oraz nagrodzonego Oscarem w 1983 r o k u Tanga ) p o w s t a ł y na marginesie przygotowywanej, w Pracowni filmu I n s t y t u t u Sztuki P A N , książki o twórczości Zbigniewa R y b c z y ń s ­ k i e g o . C h c ę je t u p r z e d s t a w i ć j a k o przyczynek do tematu „ E t n o l o g i a wobec w s p ó ł c z e s n o ś c i " . Sam fakt zajmowania się przez w s p ó ł c z e s n ą e t n o l o g i ę filmem j a k o tekstem k u l t u r y nie jest j u ż dzisiaj c z y m ś w y j ą t k o w y m i dziwnym, ani r z a d k i m i odosobnionym. Świadczy o t y m rozwijająca się o d r ę b n a dziedzina j a k ą jest antropologia filmu, postrzegana j u ż to j a k o subdyscyplina etnologii, j u ż to j a k o specyficzne o d r ę b n e podejście interpretacyjne b i o r ą c e za m a t e r i a ł do analiz dzieło filmowe. P o d k r e ś l a się w s p ó l n o t ę d o ś w i a d c z e ń p o m i ę d z y fotografią, filmem a e t n o g r a f i ą i a n t r o p o l o g i ą . Rozwija się r ó w n i e ż nowy rodzaj „ p i s a n i a " , czy też tworze­ nia antropologii - przy pomocy fotografii, kamery filmowej i video - tzw. antropologia wizualna, w k t ó r e j nie brak r ó w n i e ż antropologicznej refleksji nad w s p ó ł c z e s n y m i i daw­ n y m i zjawiskami k u l t u r y wizualnej. M o g ą więc b y ć te uwagi r ó w n i e ż przyczynkiem na rzecz uzasadnienia prawomocno­ ści, potrzeby i s e n s o w n o ś c i stosowania takiego antropologi­ cznego spojrzenia na film, rozpatrywania go w antropologi­ cznej perspektywie, odnajdywania w dziele f i l m o w y m zawar­ tego w n i m antropologicznego w s p ó ł c z y n n i k a . K r ó t k o i po prostu m ó w i ą c , byłby to przyczynek, k t ó r e m u m o ż n a by d a ć tytuł: „ O potrzebie i s e n s o w n o ś c i pisania antropologicznego komentarza do dzieła filmowego, jakiego n i k t inny poza antropologiem nie napisze." B e z p o ś r e d n i m z a ś powodem dla tych uwag stała się recenzja p i ó r a Charlesa Solomona, j a k a u k a z a ł a się w „ L o s Angeles T i m e s " w k r ó t c e po nagrodzeniu filmu Oscarem, pod frapującym (już nie tylko dla antropologa) t y t u ł e m ,,Tango" - polski taniec alienacji. Oddajmy głos Solomonow i : „Tango to hipnotyczne, z ł o ż o n e dzieło, k t ó r e z o b a c z y ć trzeba kilkakrotnie, aby w pełni je d o c e n i ć . W r a z z p o c z ą t ­ kiem starego, zdartego tanga oczom w i d z ó w ukazuje się pusty, anonimowy p o k ó j . Przez o k n o wpada piłka, do ś r o d k a wdrapuje się c h ł o p i e c i podnosi j ą . F i l m wydaje się być oparty na żywej akcji, ale struktura jego jest osobliwa - działanie c h ł o p c a powtarza się z zadziwiającą d o k ł a d n o ś ­ cią. Kiedy wspina się po raz drugi, do p o k o j u wchodzi kobieta t u l ą c n i e m o w l ę , potem wychodzi. A k c j a rozbudowu­ je się dalej, aż do c h w i l i , gdy na planie porusza się 26 a k t o r ó w i aktorek, a p o k ó j r o b i się bardziej z a t ł o c z o n y niż kabina o k r ę t o w a w filmie braci M a r x Noc w operze. Potem t ł u m p o w o l i się rozprasza, i p o k ó j się wyludnia. Co w a ż n e , ludzie ci nie współdziałają ze s o b ą , k a ż d y kontynuuje swoje działa­ nie w izolacji, zupełnie obojętnie, nie reagując na otaczający go chaos - komentarz do zbyt ciasnych m i e s z k a ń w polskich miastach i bolesnej alienacji, k t ó r ą ten stan rzeczy w y w o ł u je(...)" W stosunku do wiele z a p o w i a d a j ą c e g o tytułu ta jedno­ znaczna autorytatywna, bo p o w a ż n i e b r z m i ą c a , mieszkaniow o - k u l t u r o w a konkluzja interpretacji uderza p r o s t o t ą i spra­ wia, że trudno p o w s t r z y m a ć u ś m i e c h . A l e nie mniejsze poczucie niedosytu p o z o s t a w i a j ą i p o z o s t a ł e filmoznawcze wyjaśnienia rozwijające zresztą konsekwentnie ó w w ą t e k polskich t r u d n o ś c i mieszkaniowych. Z n a m i e n n y m przy t y m 1 2 3 4 5 48 dla nich rysem jest to, że k o n c e n t r u j ą się one głównie na zagadnieniach warsztatowych, ściśle technicznych. Podkre­ ślają zazwyczaj b a n a l n o ś ć historyjki, właściwe jej nieważ­ n o ś ć . Przestrzegają przed doszukiwaniem się w filmie j a k i ś głębszych treści filozoficznych. T e m u p r y m a t o w i z g a d n i e ń technicznych t o w a r z y s z ą przede wszystkim r o z w a ż a n i a nad przechodzeniem przez R y b c z y ń s k i e g o od filmu do nowej f o r m u ł y i porzucaniem forrny filmowej na rzecz innej. R o z w a ż a n i a nad o d k r y w a n i e m przez niego nowej formy obrazowania j a k ą u m o ż l i w i a technika video. O t o k i l k a takich p r ó b e k . W artykule Jak Polak pisze Jean Paul Fargier: „ Z b i g n i e w R y b c z y ń s k i uprawia video od zawsze. Nawet kiedy kręcił w Polsce filmy eksperymentalne, realizował video. Tango ostatni film zrobiony w Polsce (...) jest bezdyskusyjnym video, nawet jeśli jego podstawa ma charakter filmowy, a wszystkie jego t r i c k i są klasycznymi maskami i kontrmaskami filmowymi. A l b o w i e m czasoprzestrzenna strategia, k t ó r a organizuje to dzieło, absolutnie genialne, należy do d z i a ł a n i a video. Chodzi o stworzenie m o ż l i w o ś c i r ó w n o c z e s ­ nego obejrzenia o k o ł o trzydziestu akcji r o z g r y w a j ą c y c h się, by tak rzec, w t y m samym czasie w bardzo m a ł y m p o k o j u (gdzie znajduje się o k n o , troje drzwi, szafa, stół i ł ó ż k o ) . N a p o c z ą t k u p o k ó j jest pusty. Przez o k n o wpada piłka, za n i ą wdrapuje się dziecko, k t ó r e pragnie j ą o d z y s k a ć , c h ł o p i e c wyrzuca piłkę i sam wychodzi. Lecz natychmiast piłka powraca i dziecko r ó w n i e ż . Uwaga! pętla! Uwaga: w trakcie p o w r o t u pierwszej pętli pojawia się (i zawiązuje) inna akcja; j a k i ś m ę ż c z y z n a wchodzi, zabiera (kradnie?) walizkę leżącą na szafie. I tak dalej, d w a d z i e ś c i a a nawet trzydzieści akcji będzie się s u m o w a ć w tej ciasnej przestrzeni. Przy stole m ę ż c z y z n a będzie j a d ł z u p ę p r z y n i e s i o n ą przez k o b i e t ę . K i e d y s k o ń c z y , wyjdzie. A l e zaledwie odejdzie od stołu, inny m ę ż c z y z n a wkroczy do p o k o j u i wejdzie na ten stół, aby w y m i e n i ć ż a r ó w k ę , stół, z k t ó r e g o z p o w o d u w y ł a d o w a n i a elektrycznego zejdzie szybciej niż n a ń wszedł, p o z o s t a w i a j ą c wolne miejsce dla kobiety, j u ż pojawiającej się z talerzem zupy... K a ż d y z a k ą t e k przestrzeni zostaje maksymalnie zagospodarowany. Ł ó ż k o służy do przewijania n i e m o w l ę c i a , do czekania na śmierć, do uprawiania miłości. T o tak j a k dziewięć i p ó ł Nowej książki (poprzedni film eksperymental­ ny R y b c z y ń s k i e g o - przyp. Z.В.), p o m n o ż o n e j przez 3 lub 4, z o s t a ł o ustawione w perspektywie, przezroczyste w stosunku do siebie, p o ł ą c z o n e w stos uchylający z a r ó w n o przestrzen­ ne, j a k i czasowe rozgraniczenia." I dalej francuski k r y t y k stawia znamienne pytanie: „ K r y ­ zys mieszkaniowy czy kryzys kina? K i e d y po raz pierwszy o b e j r z a ł e m Tango, p o m y ś l a ł e m o kryzysie mieszkaniowym w Polsce ( i innych krajach socjalistycznych). W trakcie p o w t ó r n e g o o g l ą d a n i a rzucił m i się w oczy kryzys kina (w kraju rozpowszechnionej telewizji). Tango jest samym k i n e m (ze swoimi drzwiami i o k n a m i , swoimi wejściami i wyjściami z planu, swoimi banalnie p o w t a r z a j ą c y m i się, z u ż y t y m i scenariuszami), k t ó r e j a w i się w trakcie zsuwania w prze­ strzeń telewizji, w czasie b e z p o ś r e d n i o ś c i . Wszystko w i d a ć r ó w n o c z e ś n i e na t y m samym planie: tragedia i burleska w y r a ż a j ą się tutaj z finezją, ale zyskują na gęstości. Nie ma czego ż a ł o w a ć . K i n o r e p r e z e n t o w a ł o p e w n ą siłę dramatycz­ ną, k o m i c z n ą , c z ę s t o k r o ć p o t ę ż n e emocje. Video otwiera się na nowy świat emocji, ś m i e c h ó w , d r a m a t ó w . " 6 7 �Pora przejść do analiz czynionych od w e w n ą t r z i o d d a ć głos p o l s k i m a u t o r o m . Pisze M a r c i n G i ż y c k i : „ D o pustego, przechodniego p o k o j u wpada przez o k n o p i ł k a . Za nią tą s a m ą d r o g ą wchodzi c h ł o p i e c . Bierze piłkę, wyskakuje przez o k n o . Piłka natychmiast wpada ponownie do w n ę t r z a . C y k l powtarza się, j a k zacięta p ł y t a . Z a c z y n a j ą p o j a w i a ć się inne postacie, w c h o d z ą c e z r ó ż n y c h stron. Z a c h o w u j ą się one tak, j a k by były same w p o k o j u . Wszystkie w y k o n u j ą ściśle o k r e ś l o n e c z y n n o ś c i i w y c h o d z ą , aby natychmiast ponownie się p o j a w i ć i p o w t ó r z y ć d o k ł a d n i e to samo. M i m o , iż o s ó b stale przybywa, ich d r o g i j a k i m ś cudem tak się przecinają, że nigdy nie dochodzi do kolizji. I to jest właśnie swoisty majstersztyk R y b c z y ń s k i e g o , tak z g r a ć wszystkie d z i a ł a n i a w czasie z d o k ł a d n o ś c i ą co do u ł a m k ó w sekund, żeby zazębiały się niczym t r y b y w zegarku. Zwyczajne odegranie tego przez a k t o r ó w b y ł o b y po prostu niemożliwe, a nawet jeśliby to się w j a k i m ś przynajmniej stopniu u d a ł o i tak nie u z y s k a ł o b y się owej absolutnej m e c h a n i c z n o ś c i akcji, stano­ wiącej w k o ń c u istotę f i l m u . W momencie k u l m i n a c y j n y m w p o k o j u znajduje się podobno ponad trzydzieści o s ó b , co przyjąć trzeba na s ł o w o h o n o r u , bo widz gubi się w liczeniu znacznie wcześniej. Później w n ę t r z e zaczyna się stopniowo w y l u d n i a ć , tak j a k się wcześniej zapełniło - to znaczy, że po k t ó r y m ś tam wyjściu postacie nie w r a c a j ą i nie w z n a w i a j ą c y k l u . T r e ś c i ą f i l m u jest więc ruch i zmienne relacje prze­ strzenne m i ę d z y bohaterami - ruch n a r a s t a j ą c y do pewnego p u n k t u , w k t ó r y m n a s t ę p u j e szczytowe skomplikowanie u k ł a d u zgromadzonych postaci, n a s t ę p n i e o p a d a j ą c y , a ż do ustania wszelkiej akcji. D r a m a t u r g i a Tanga budowana jest przez zagęszczenie, w d o s ł o w n y m znaczeniu, sytuacji. K a ż d e wejście nowego l o k a t o r a podnosi napięcie: j a k też uda się m u przejść przez p o k ó j ? A ludzi przybywa i przybywa. K o n ­ strukcja filmu jest bardzo konsekwentna i jasna. K a ż d e z a s k a k u j ą c e z a k o ń c z e n i e b u r z y ł o b y logikę założenia, c h o ć na m a l u t k i e o d s t ę p s t w o autor sobie w finale pozwolił, zmieniając nieco c z y n n o ś c i ostatnich z w y c h o d z ą c y c h po­ staci, o co m o ż n a mieć pretensje, gdyby s k i e r o w y w a ł o to w y m o w ę filmu w j a k ą ś zupełnie i n n ą s t r o n ę . P o n i e w a ż jednak nic takiego nie n a s t ę p u j e , przyjęte r o z w i ą z a n i e o d ­ biera się j a k n a t u r a l n ą , m u z y c z n ą k a d e n c j ę , co znajduje t a k ż e swoje uzasadnienie w tytule. Z n a j ą c R y b c z y ń s k i e g o m o ż n a b y ć niemal pewnym, że Tango i n t e r e s o w a ł o go przede wszystkim j a k o problem techniczny. Po prostu m i a ł p o m y s ł , wiedział j a k to da się z r o b i ć . S t ą d n a l e ż a ł o b y b y ć raczej o s t r o ż n y m z doszukiwa­ niem się j a k i ś głębszych intencji filozoficznych (podejmowa­ no takie p r ó b y ) . Niemniej autor r ó ż n i c u j ą c swych b o h a t e r ó w pod w z g l ę d e m charakteryzacji i k o s t i u m u , co b y ł o konieczne dla czytelności akcji (nawiasem m ó w i ą c , pojawia się też ó w m ę ż c z y z n a w czerwonym płaszczu z Nowej książki), i projek­ tując scenerię s t w o r z y ł swoiste polskie p a n o p t i k u m . Wszyst­ k o kotłuje się w j a k i m ś p o k o j u przechodnim, t y m symbolu polskich k ł o p o t ó w mieszkaniowych, ale i demokratyzacji s p o ł e c z e ń s t w a (to t u przecież u s t a w i a ł a się po wojnie we w s p ó l n y m o g o n k u do łazienki inteligencja z klasą robot­ niczą, co utrwalił Leonard Buczkowski w głośnej k o m e d i i Skarb). Przez owo pomieszczenie przewija się galeria prze­ ciętnych P o l a k ó w . Postacie te p r e z e n t u j ą p e ł n y zakres funk­ cji życiowych s p e ł n i a n y c h w mieszkaniu - od kopulacji p o c z y n a j ą c , a na umieraniu k o ń c z ą c . Jest więc s p ó ł k o w a n i e , karmienie, ubieranie się, s p r z ą t a n i e , a nawet (w d o m y ś l e , bo ukryte poza kadrem, za d r z w i a m i do łazienki) mycie się i wydalanie. Są to treści w filmie d r u g o r z ę d n e , niejako w t ó r n e , niemniej w y z w a l a j ą wiele r ó ż n y c h asocjacji." 8 I jeszcze, na z a k o ń c z e n i e , głos Daniela Szczechury: „ P o d ­ s t a w ą realizacji Nowej Książki, Tanga i innych filmów jest olbrzymia partytura z ruchami p o s z c z e g ó l n y c h postaci. Dlatego brak jest f o t o s ó w z filmów R y b c z y ń s k i e g o . Nie m o ż n a b y ł o w y k o n a ć fotosu z Nowej książki, g d y ż efekt finalny był p r o d u k t e m w y o b r a ź n i autora i o b r ó b k i laborato­ ryjnej. (...) W pustym p o k o j u , j a k na scenie p o j a w i a j ą się r ó ż n e postacie, w y k o n u j ą proste codzienne c z y n n o ś c i . Z czasem liczba postaci zwiększa się, p r z y b y w a j ą nowe, a k a ż d a wykonuje stale j e d n ą i tę s a m ą c z y n n o ś ć . C h ł o p i e c wychyla się zza okna i zabiera piłkę, k t ó r a w p a d ł a do p o k o j u , kobieta przewija dziecko, dziewczynka odrabia lekcje, babcia umiera itp. W kulminacyjnej scenie tworzy się c o ś w rodzaju baletu czy p a n t o m i m y , w k t ó r e j występuje 26 postaci. A k c j a p o w o l i wygasa i znowu zostaje pusty p o k ó j . Wszystko to rozgrywa się w rytmie tanga. F i l m prosty w p o m y ś l e i o s z c z ę d n y w ś r o d k a c h wywiera d u ż e w r a ż e n i e . Po projekcji pada niezmienne pytanie: j a k to b y ł o zrobione? Rzeczywiście czegoś podobnego się nie o g l ą d a ł o . " 9 N a s t ę p n i e D a n i e l Szczechura, sam b ę d ą c nielada t w ó r c ą i r z e m i e ś l n i k i e m w tej dziedzinę, o d s ł a n i a tajniki tej filmowej roboty. Daje niezwykle rzetelny, fachowy, opis techniczny, k r o k po k r o k u r e k o n s t r u u j ą c powstawanie tego filmu. Dlaczego więc te filmoznawcze analizy, j a k p o w i e d z i a ł e m , m o g ą b u d z i ć niedosyt? W ł a ś n i e dlatego, że nawet gdy s k u p i a j ą c się na samym filmie, starają się w s p o s ó b rzetelny i szczegółowy go o p i s a ć , p o z o s t a j ą niejako w n i m uwięzione, skazane na repetycję. U m y k a j ą niejako przed p r ó b ą o d ­ powiedzi „ c o znaczy TangoT, a nawet i przed pytaniem bardziej o s ł a b i o n y m : „czy Tango m o ż e c o ś z n a c z y ć ? " . I t u spostrzegam miejsce i rolę dla antropologa, j a k ą m o ż e o d e g r a ć , p o j a w i a j ą c się ze swym komentarzem. Z p o c z ą t k u z d a w a ł o b y się, że filmoznawcze podejście w t y m dylemacie: techniczny (materialny) opis czy poszukiwanie sensu, jest j a k b y bliższe intencjom t w ó r c y i autora, k t ó r y sam zabiera głos w tej sprawie (cytuję t u jedynie fragment tej wypowiedzi, do k t ó r e j przyjdzie jeszcsK nam p o d koniec p o w r ó c i ć ) : „ N a j w a ż n i e j s z a jest technologia. M o ż n a m ó w i ć o p i ę k n i e piramidy, ale najistotniejsze jest t o , j a k j ą zbudowano. Podobnie z wieżą Eiffla. Były protesty, gdy budowano tę o l b r z y m i ą , s t a l o w ą k o n s t r u k c j ę . M ó w i o n o , jest ohydna. Teraz stała się sentymentalnym symbolem P a r y ż a . Najpierw jest konstrukcja, technologia. D o p i e r o potem to obrasta znaczeniami i wytwarza nastroje. ( . . . ) " 1 0 J e d n a k ż e istnieje i d r u g i biegun. I inne na to spojrzenie. P o g l ą d , k t ó r y m ó w i , że nie p o w i n n i ś m y jednak do k o ń c a ufać artystom. U f a ć , to m o ż e tak, ale nie do k o ń c a wierzyć w to, co m ó w i ą , ani się temu p o d d a w a ć . Z w r a c a ł na to u w a g ę Janusz Bogucki w rozmowie, zamieszczonej w „ K o n t e k s t a c h " : „ A r t y s t a jest skupiony na t y m , co powstaje w jego u m y ś l e i stopniowo przemienia się w przedmiot. Później nad t y m przedmiotem pracuje, jest cały zanurzony w świecie w e w n ę t r z n y m tego przedmiotu. N o ale ten obiekt zaczyna potem żyć swoim w ł a s n y m życiem, k t ó r e jest r ó w n i e prawdziwe j a k to pierworodne życie w głowie i w pracowni artysty. A u t o r r o b i ą c to, nie wie na pewno, co właściwie r o b i , to się t y l k o po części wie. Prawdziwy artysta nie wie, co r o b i , jest instrumentem, jest ź r ó d ł e m energii, k t ó r a zostaje przelana w j a k ą ś m a t e r i ę na zasadzie t r o c h ę z a m i e r z e ń , ale przede wszystkiem p r z e c z u ć - prawda, u m y s ł nad t y m czuwa, u m i e j ę t n o ś ć fachowa jest na usługi, ale j a k to się dzieje, bo to nie jest sprawa zaplanowania i wykonania. Jeżeli jest to sprawa zaplanowana i wykonana, to powstaje przedmiot estetyczny pusty w ś r o d k u , a jeżeli jest to akt t w ó r c z y to jest to w j a k i m ś sensie od t w ó r c y n i e z a l e ż n e . " 11 Stojąc zatem na t a k i m stanowisku i w przekonaniu, że Tango nie jest t a k i m pustym w ś r o d k u przedmiotem estetycz­ nym, (świadczą o t y m też p r z y w o ł a n i autorzy - „ h i p n o t y c z ­ ne, z ł o ż o n e d z i e ł o " , „dzieło genialne", „ m a j s t e r s z t y k " „film wywiera d u ż e w r a ż e n i e " ) , podsumujmy tymczasem głosy filmoznawcze. Ilość pozafilmowych o d n i e s i e ń jest t u zniko- 49 �ma. I c h lektura odbywa się głównie w o b r ę b i e omawianego dzieła (jak jest zrobione) i przebiega w odniesieniu do jednego kontekstu (kontekst f i l m o w y ) , odsyłając nas j u ż to do lokalnej (Giżycki - Skarb), j u ż to do światowej - zależnie zresztą z k t ó r e j strony na to spojrzymy - (Solomon - Bracia M a r x , Noc w operze; Szczechura j a k o p u n k t odniesienia, j a k wielu przywołuje - Meliesa) historii kina. Tymczasem pyta­ nie „czy Tango m o ż e coś o z n a c z a ć ? " , „czy Tango c o ś znaczy?" pozostaje nadal w mocy i nie daje, nie t y l k o nam, spokoju. Powraca wciąż natarczywie. Natarczywie domaga się odpowiedzi. O t o stawia je t w ó r c y , dziennikarz p r o w a d z ą ­ cy z n i m w y w i a d dla wydawanego przez A n d y W a r h o l a pisma „ A n d y Warhols Interview Magazine": „ C z y teraz, gdy z d o b y ł pan Oscara, m o ż e nam pan powiedzieć, co oznacza Tango! - (a m y uprzedzeni j u ż , że za bardzo nie należy wierzyć w t y m względzie artyście) m o ż e m y przyjąć ze spokojem p a d a j ą c ą o d p o w i e d ź : „ A b s o l u t n i e nic." Co więc robić? Co z naszym k u l t u r o w y m komentarzem po t a k i m dictum. N i e ma rady. Trzeba z a c z y n a ć od p o c z ą t k u . . . Trzeba nam w r a c a ć do Solomona. N a t y m tle ta, zrazu odrzucona przez nas, śmiesząca nas, bo p ł y t k a w y p o w i e d ź , czytana bez c u d z y s ł o w u : Tango - polski taniec alienacji, pozostaje nadal frapująca i zdaje się w y p r o w a d z a ć nas na właściwy trop. N o bo rzeczywiście, c o ś t u wydaje się b y ć na rzeczy. Tango w Teatrze Śmierci K a n t o r a , Tango w filmie R y b c z y ń s k i e g o , Tango w teatrze absurdu M r o ż k a (To p o d o b i e ń s t w o nazwy i tytułu z dramatem M r o ż k a o d ­ n o t o w a ł nawet skwapliwie, oficjalny korespondent ówczes­ nej „ T r y b u n y L u d u " i P A P - u , i „ Ż y c i a Warszawy" - Luliński, k o n c e n t r u j ą c się jednak na opisie skandalu w y w o ł a n e g o przez laureata, k t ó r y z a c h o w u j ą c się agresywnie p r ó b o w a ł w y k r z y c z e ć c o ś do odebranego m u m i k r o f o n u o „ S o l i d a r n o ­ ści", z a k ł ó c a j ą c p o w a g ę imprezy, a potem, gdy wyszedł na z e w n ą t r z , nie wpuszczany z p o w r o t e m do ś r o d k a w d a ł się w b ó j k ę ze s t r a ż n i k a m i z o c h r o n y . ) I d ą c za tropem odczytania, jakie daje Solomon: Tango - polski taniec alienacji, d o t y k a m y t u centralnego dla ant­ ropologii i antropologiczno-kulturowej problematyki, zaga­ dnienia, j a k i m są l o k a l n o ś ć i u n i w e r s a l n o ś ć kultury, procesy uniwersalizowania się tego, co lokalne, oraz w c h ł a n i a n i a tego, co uniwersalne w lokalne i vice versa. D o t y k a m y problemu kulturowego p r z e k ł a d u . Czy j e s t e ś m y w stanie o d t w o r z y ć tę d r o g ę ? Zadanie, przyznajmy, t r o c h ę trudne i k a r k o ł o m n e , j a k ż e p r z y p o m i n a j ą c e sytuację z motta, j a k i m Jan K o t t o p a t r z y ł niegdyś swoją analizę i r o z b i ó r Tanga M r o ż k a : „ N i k t stąd nie wyjdzie, d o p ó k i nie znajdziemy idei. Edek nie wypuszczaj nikogo. (Tango)" O t o bowiem w najogólniejszym zarysie d a ł o b y się tę d r o g ę tak zapisać: L o k a l n y , (egzotyczny, a r g e n t y ń s k i taniec) uniwersalizuje się stając się europejskim i o g ó l n o ś w i a t o w y m , przenika do lokalnej k u l t u r y , gdzie poddany zostaje artystycznej, teatral­ nej, literackiej, filmowej o b r ó b c e , by p o w r ó c i ć do niej, tzn. - do uniwersalnej światowej k u l t u r y , w nowej lokalnej szacie. O t o j a k l o k a l n o ś ć i egzotyka zostaje oddana temu, co uniwersalne: Tango stając się p o l s k ą specjalnością - polskim t a ń c e m alienacji, staje się w swojej l o k a l n o ś c i uniwersalne. Jak to się dzieje i j a k to jest możliwe? Zacznijmy najpierw od warstwy lokalnej, starając się przy t y m nie u r o n i ć nic ze ś l a d ó w i t r o p ó w zawartych w filmoznawczych opisach, jakie j u ż się pojawiły. N i e p r z y p a d k o w o r o z p o c z ę l i ś m y te uwagi od projekcji i zestawienia tych d w u tanecznych, a tak r ó ż n y c h filmów, j a k i m i są Tango i Wdech-wydech (Dziworskiego i R y b c z y ń s k i e g o ) - nota bene m y l i się t u francuski k r y t y k , kiedy pisze, iż Tango to ostatni film zrealizowany przez R y b c z y ń s k i e g o w Polsce, jest n i m właśnie ten w s p ó l n i e z D z i w o r s k i m zrobiony dokument (1981). Zapis i obraz świata, k t ó r e g o j u ż nie ma, i k t ó r y zda się z n i k n ą ł w niebycie a za k t ó r y m j u ż o d z y w a ć się zaczyna t u i ó w d z i e społeczna nostalgia. Ś w i a t a s a n a t o r i ó w i w c z a s ó w . 12 13 50 D o k u m e n t a l n y zapis swoistego PRL-owskiego czasu ś w i ą t e c z n e g o (w przeciwieństwie do tak p o d k r e ś l a n e j co­ dzienności, i prostych czynności Tanga), a nawet d o s ł o w n i e k a r n a w a ł o w e g o , czasu kursokonferencji, odbywanej przez i n s t r u k t o r ó w k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y c h Towarzystwa Przyja­ źni Polsko Radzieckiej, realizującej swoisty program "re­ kreacji w pomieszczeniach z a m k n i ę t y c h " . Obraz świata rozrywek i towarzyskich k o n k u r s ó w (nie wyłączjąc k o n k u r ­ su wiedzy o Z S R R ) . J a k ż e odmienne to filmy! Wdech-wydech to: naturalne w n ę t r z a , naturalna muzyka (orkiestra dancingowa i z chryp i ą c e g o g ł o ś n i k a ) , muzyka z " t a m t y m i " przebojami, z k o n ­ kursami t a ń c a (są i Podmoskowskije wiecziera), k o n k u r s a m i na egzotyczny strój, na artystyczny w y s t ę p , z rekreacją t a k ż e na świeżym powietrzu, piruetami na ł y ż w a c h , na l o d o w i s k u w otoczeniu naturalnego, g ó r s k i e g o krajobrazu; to żywi ludzie filmowani z precyzją, u w a g ą , o s t r o ś c i ą ale i czułością. C o ś , co filmowo nie ma swego odniesienia, a jedynie umieścić m o g l i b y ś m y „ p o m i ę d z y " i „ p o n a d " , c o ś p o m i ę d z y i ponad homo ludens, homo sovieitcus i homo PeReLus; i c o ś , co nieudolnie d a ł o b y się określić, j a k o „ p o m i ę d z y " filmami i dokumentami o konkursach socjalistycznych fryzjerów i Rejsem M a r k a Piwowskiego a czeską szkołą filmową z Miłością blondynki, i z Pali się moja panno. Zaczęliśmy od zestawienia tych dwu tanecz­ no-muzycznych filmów nieprzypadkowo, bo pozwala n a m to na przypomnienie o istnieniu jeszcze jednego istotnego s k ł a d n i k a w twórczości autora Tanga. Pozwala zwrócić u w a g ę na stale o b e c n ą w a r s t w ę antropologii wizualnej w filmach R y b c z y ń s k i e g o . Ż e b y t u c h o ć b y w s p o m n i e ć 0 m a ł y m etnograficzno-antropologicznym traktacie j a k i m jest Święto (1975), z zapisanymi w n i m obrazami, j a k b y wyjętymi z niedawno opublikowanego na tych ł a m a c h studium Rocha Sulimy o s y r e n k a c h . M a m y więc w Święcie o w ą „ k r ó l o w ą pobocza", „ s a m o c h ó d stacjonarny", w y ­ znacznik s p o ł e c z n e g o prestiżu, ó w hybrydyczny t w ó r spo­ między „cywilizacji drewna" i „cywilizacji techniki" w y ­ prowadzany do rytualnego mycia. M a m y t u też r y t u a ł ś w i ą t e c z n e g o rodzinnego spotkania, z gestami p o w i t a ń i po­ ż e g n a ń , u ś c i s k ó w b r u d e r s z a f t ó w i t o a s t ó w , wizytę na cmen­ tarzu, p a m i ę ć o z m a r ł y c h z „ z a d u s z k o w y m zapalaniem lampek" z d o b i e g a j ą c y m w tle p ł a c z e m n i e m o w l ę c i a , t r o c h ę p o ś p i e s z n y i r u t y n o w y , bo n i e m o w l ę przywiezione na cmen­ tarz, marudzi i niecierpliwi się w w ó z k u . M a m y i świąteczne, o b r z ę d o w e , rodzinne o g l ą d a n i e telewizji. Jest też i na uboczu pośpiesznie odbywana miłość (w krzakach na działce). Eros 1 Thanatos (jak i w innych filmach R y b c z y ń s k i e g o ) , są blisko i sąsiadują tu ze s o b ą . ( O t o j a k w y g l ą d a to w opisie k r y t y k a obcokrajowca: „ D r o b n a kobieta na podmiejskim p o d w ó r k u ucina łeb kurczakowi - symboliczny r y t u a ł k r w i i ofiary życia r o z p o c z y n a j ą c y o w ą s p o k o j n ą , nader u p o r z ą d k o w a n ą , tra­ dycyjną c e r e m o n i ę r o d z i n n ą . Czerwony m ę ż c z y z n a wyjeżdża z g a r a ż u białym samochodem, za k t ó r y m ciągnie się smuga zielonego d y m u . Rozpoczyna c e r e m o n i a ł mycia samochodu, p o l e w a j ą c go żółtą woda(...) o ś m i o o s o b o w a rodzina, wraz z n i e m o w l ę c i e m w w ó z k u , przybywa do d o m u starszego m a ł ż e ń s t w a . W y k o n u j ą o n i swoisty taniec p o w i t a l n y (...) n a s t ę p n i e widzimy r o d z i n ę przy obiedzie, nad niedawno zabitym i p r z y r z ą d z o n y m kurczęciem i s m a k o w i t y m i t r u n ­ k a m i ^ . . ) Po obiedzie rodzina w skupieniu o g l ą d a telewizję, n i e c h ę t n a do r o z m o w y i znudzona s o b ą wzajemnie. I c h milczenie kontrastuje z sekwencją dzikiego pościgu na ekranie telewizora. Potem m a m y r y t u a ł p o ż e g n a ń (...). Te milutkie sceny liturgii rodzinnej poprzerywane są ujęciami pary (uciekającej z rodzinnego obiadu), k t ó r a potajemnie uprawia miłość za domem, niezręczny balet ich r ą k i n ó g (w ruchu sterowanym przez R y b c z y ń s k i e g o ) upodobnia ich do p o ż e r a j ą c y c h się i n s e k t ó w . M ę ż c z y z n a myjący s a m o c h ó d wreszcie z a k o ń c z y ł tę c z y n n o ś ć , natychmiast odprowadza 14 �bezpiecznie do g a r a ż u ó w ukochany symbol statusu społecz­ nego i zamyka drzwi. Starsze osamotnione m a ł ż e ń s t w o pozostaje w p o k o j u (...) Dziadek moczy nogi, a babcia leży na łóżku. W dalszym ciągu oglądają ten sam program telewizyj­ n y . " Kamera R y b c z y ń s k i e g o czy to w Święcie, czy eks­ perymentach, w rozbitym na 9 pól obrazie (Nowa książka), czy w szaleńczym pościgu w Oj, nie mogę się zatrzymać zapisuje i „ u t r w a l a " obraz obyczaju, gestów, banalnego, codziennego życia, brzydkich k r a j o b r a z ó w miasta, przed­ mieść, s u b u r b i ó w , zapisuje etnografię - j a k to n a z w a ć ? - miasta, m a ł e g o miasta, m a ł y c h historii, starej rozpadającej się, i starej-nowej p r z e m y s ł o w o - p a w i l o n o w o - b l o k o w o - b a r a kowej socjalistycznej architektury, „rzeczywistości nie miejs­ kiej nie wiejskiej", o której śpiewał Piotr Szczepanik w „ t a n g u za p ó ł z ł o t e g o " . Powiada się o wybitnych artystach, że są t w ó r c a m i jednego dzieła, odnawianego w wielu postaciach - tak m ó w i się o Fellinim, Bergmanie. Tango (i ta swoista antropologia wizualna, d o ś w i a d c z e n i e polskich filmów) jest s t r u k t u r ą w a ż n ą dla t w ó r c z o ś c i R y b ­ c z y ń s k i e g o k o n t y n u o w a n ą dalej w i n n y c h dziełach tego autora, nieraz odnajdziemy nawet drobne elementy. (Ot c h o ć b y takie, j a k gesty, drobne delikatne m ł y n k i , k r ę c o n e we Wdech-wydech przez t a ń c z ą c e g o w takt podmoskowskich wieczierow mężczyznę, o d n a l e ź ć m o ż e m y w energicznych m ł y n k a c h k r ę c o n y c h przez w s p a n i a ł e a m e r y k a ń s k i e dziew­ czyny, szaleńczo j e ż d ż ą c e na w r o t k a c h po Manhattanie w wideo klipie The Original Wrapper L o u Reeda) W rysunku-notatce j a k i zamieściliśmy w tej k s i ą ż c e - m o n o grafii o R y b c z y ń s k i m - na samym p o c z ą t k u , notatce, k t ó r a chyba była szkicem do wideoklipu Imagine (przedstawia trzy amfiladowo p o ł ą c z o n e pokoje, w k a ż d y m z nich przed z a m k n i ę t y m i drzwiami stoi ta sama p o s t a ć , człowiek), pod spodem, w dole m o ż e m y o d c z y t a ć : - czy o n sam? - j a k o inne postaci - czy powtarzanie i dodawanie j a k w Tangu - czy ciągłość jakiejś historii - jednej - kilku? - j a k a konstrukcja całości? Bohaterami filmów R y b c z y ń ­ skiego są nie t y l k o „ r u c h i relacje przestrzenne m i ę d z y bohaterami", studia nad p r z e s t r z e n i ą i czasem, bipak, reprojektor i maski, high definition, ale t a k ż e ruch stosunki i relacje k u l t u r o w e . W z n a k o m i t y m studium o symbolach i sztuce j a k i m i żywi się ta t w ó r c z o ś ć , M a ł g o r z a t a Baranowska, autorka pojęcia kluczowego dla tej twórczości i sztuki, k t ó r ą uprawia R y b c z y ń s k i : „ r e a l i z m symboliczny", i k t ó r y m to terminem stara się o b j ą ć i z i n t e r p r e t o w a ć ostatnie filmy R y b c z y ń s k i e g o wskazuje t a k ż e i na tę k u l t u r o w ą w a r s t w ę , gdzie z n ó w m o ż e m y o d n a l e ź ć w s p o m n i a n ą p r o b l e m a t y k ę nieustannej gry, r u c h u , relacji p o m i ę d z y t y m co lokalne i uniwersalne: „Manhattan to wizja poetyckiej całości złożonej z wielkiej ilości osobnych k u l t u r , z w ł a s n y m i k o l o r a m i , strojami, melodiami, t a ń c a m i , artystami, z nowojorczykami cierpiący­ m i na b e z s e n n o ś ć , z nieco śmiesznymi policjantami i przechy­ trzającymi ich złodziejami, z bezdomnymi, a t a k ż e z nieudol­ n y m i p o l i t y k a m i wszystkich m a ś c i w y k o n u j ą c y m i , bez w z g l ę d u na cokolwiek, k i l k a r y t u a l n y c h gestów. F i l m y R y b c z y ń s k i e g o cechuje poczucie h u m o r u . Z a r ó w n o on, j a k M i c h a ł U r b a n i a k , zrobili wszystko, żeby kolejne sekwencje z a s k a k i w a ł y z m i a n ą , ale często też śmiesznością obrazu i d ź w i ę k u . D o najśmielszych chyba scen Manhattanu należy ogniste tango t a ń c z o n e pewnie przez A r g e n t y ń c z y k ó w , bo t u sceny podzielono j a k b y w e d ł u g popularnych r y t m ó w po­ szczególnych n a r o d ó w , s k ł a d a j ą c y c h się na wielką m i e s z a n k ę Nowego J o r k u . Ś r o d k o w a część t u ł o w i ó w tańczącej pary z a s t ą p i o n a z o s t a ł a w i e l k i m miechem, j a k od h a r m o n i i , k t ó r y kurczy sie i r o z c i ą g a w r y t m m u z y k i , czyniąc ich raz olbrzymami, raz k a r ł a m i . Daje to efekt j a k b y obrazow o - d ź w i ę k o w e g o k a l a m b u r u . Bardzo śmiesznie w y g l ą d a rap t a ń c z o n y t u w powietrzu - r y t m t a k i n i e o d ł ą c z n i e z w i ą z a n y 1 5 1 6 z tupaniem nagle zawieszony nad u l i c ą . " W y m i a r antropologiczny odnajdziemy w tych d w u fil­ mach o genius loci - j a k n a z w a ł a je M a ł g o r z a t a Baranowska zbierając w skrócie zawarte w nich tematy: „ F i l m y o D u c h u Miejsca nadzwyczajnie łącza w sobie nigdy przez R y b c z y ń s ­ kiego nie przerwane studia nad przestrzenią i nad czasem z wizją tak r ó ż n i ą c y c h się miast. Krajobraz t u zachowuje swoją s t a t y c z n o ś ć , a ludzie w y k o n u j ą c y symboliczne czynno­ ści w niesamowitym t a ń c u względności określają charakter miejsca. W w i e l k i m skrócie i uproszczeniu: Manhattan reprezentuje - wielkiego grajka, a r t y s t ę , bezdomnego, dziec­ ko, policjanta, kalejdoskop ś w i a t ó w i r ó ż n o r o d n y c h l u d ó w , życie, m ł o d o ś ć , miłość, nadzieję, w s p ó ł c z e s n o ś ć . Washington D. C. reprezentuje - u r z ę d n i k a , o d k r y w c ę , łowcę, napastnika, znikanie dawnych k u l t u r , żołnierza, k a r n a w a ł , posiadanie, p i e n i ą d z e , miłość, z d r a d ę , przemijanie, h i s t o r i ę . " W r ó ć m y do Polski. Zdajemy sobie s p r a w ę z r ó ż n i c p o m i ę d z y Tangiem u M r o ż k a (1964), Tangiem u K a n t o r a i Tangiem R y b c z y ń s ­ kiego, i nie s p o s ó b ich wszystkich t u rozwijać. Tango u M r o ż k a (La Cumparsita) jest t a ń c e m zniewolenia do jakiego zaprasza nas w ł a d z a chama ( „ p r o p o z y c j ą nie do odrzucenia"), czyż nie jest j a k ą ś wersją niemocy naszej, echem i przetworzeniem chocholego t a ń c a z arcydramatu Wesela. Jan K o t t w y w o d z i ł b o h a t e r ó w - Rodzinę Mrożka z Kurki Wodnej Witkacego. Jan Błoński pisał: „ W Tangu p o p e ł n i a s a m o b ó j s t w o idea b u n t u : popada ona we w ł a s n e p r z e c i w i e ń s t w o , p o n i e w a ż w o l n o ś ć zapowiadana przez a w a n g a r d o w ą sztukę, umiera w pieczarze E d k a jaskiniowca, do k t ó r e j nas sama z a p r o w a d z i ł a . " I n n y jest p o k ó j w s p o m n i e ń , p o k ó j u m a r ł y c h , p o w t a r z a j ą ­ cych mechanicznie elementarne c z y n n o ś c i u K a n t o r a , u k t ó ­ rego zresztą tango pojawia się d o ś ć p ó ź n o , najpierw w Nigdy już tu nie powrócę (1988) j a k o znak czasu i miejsca - w knaj­ pie: „ C z ę ś ć p i e r w s z ą , owe Zaduszki w tajemniczej knajpie, prowadzi z kolei a r g e n t y ń s k i e tango Tempos viejos (to j a k b y replika walca Francois z Umarłej klasy) , potem w Cichej Nocy, gdzie: „ Z c a ł u n ó w p o w o l i zaczynają się rozwijać postacie. Kolejne o p o w i a d a j ą o swoich śmiesznych i tragicz­ nych i n t y m n y c h katastrofach. W y ł a n i a się cała galeria. Wszystkie postaci s ą mocno zakorzenione w ikonografii teatru Cricot 2. - M ł o d y chasyd, w chałacie i j a r m u ł c e ; r o z t a ń c z o n y k s i ą d z , z drewnianym k r z y ż e m w d ł o n i ; som­ nambuliczna dziewczyna; bigot z r ó ż a ń c e m na szyi; demoni­ czna ulicznica, z m y s ł o w o t a ń c z ą c a kobieta w żałobie; czło­ wiek z r o ś n i ę t y ze szczotką; i ten z czarnym parasolem; żołnierzyk z I wojny światowej i jeszcze 'nieproszony' - w czarnych okularach, z r o l k ą papieru z a w i e s z o n ą na szyi. Scenę wypełniają dźwięki tanga. Wszyscy t a ń c z ą w ekscent­ rycznie dobranych p a r a c h . " A n o n i m o w y p o k ó j Tanga R y b c z y ń s k i e g o jest daleki od inteligencko-intelektualnego salonu „ w a r s z a w k i " , a t a k ż e i jego bohaterowie dalecy od w i d m K a n t o r a , jeśli j u ż strukturalnie p a t r z ą c , to bliżsi a n o n i m o w y m , szarym l u ­ dziom z Pieszo M r o ż k a , m i m o techniki animacyjno filmowo-videowej to ludzie żywi (sfilmowani t e c h n i k ą live action), j a k interpretowano Tango - b y ć m o ż e R y b c z y ń s k i sfilmował p a m i ę ć p o k o j u po jego (żywych? - dop. Z . B ) l o k a t o r a c h . Skoro p r z y w o ł a n y został „ p o k ó j przechodni" to z p e w n o ś c i ą tak j a k dla K a n t o r a , tak i dla R y b c z y ń s k i e g o w tle b y ł o b y i p o k ó j - m i e s z k a n i e z Kartoteki R ó ż e w i c z a (z t y m , że w przy­ padku R y b c z y ń s k i e g o , bez trenu postaci romantycznych b o h a t e r ó w , ani wojennej przeszłości). Tango R y b c z y ń s k i e g o sytuuje się najbliżej m o ż e , - przez swoich szarych a n o n i m o w y c h b o h a t e r ó w (jak zapisane jest w scenopisie są to osoby, k t ó r e c o ś r o b i ą : 1. c h ł o p i e c z piłką 2. k a r m i ą c a m a t k a 3. n i e m o w l ę 4. złodziej 5. pan z p a c z k ą 6. dziewczynka r o b i lekcje 7. kobieta niesie z u p ę 8. m ę ż c z y z n a je z u p ę 9. m ł o d z i e n i e c gimnastykuje się 10. pani z zakupami 11. pan zmienia ż a r ó w k ę 12. pani czyści r y b ę 13. dziewczyna 1 7 18 19 2 0 21 22 23 51 �r o b i toaletę 14. pan wynosi śmiecie 15. m u n d u r o w y 16. pani s p r z ą t a 17. podpity m ę ż c z y z n a 18, 19. pan pani - goście 20,21. całująca się para 22. matka przewijająca n i e m o w l ę 23. r a c z k u j ą c e n i e m o w l ę 24. m ę ż c z y z n a z gazetą 25. starszy pan z psem 26. staruszka) / najbliżej uniwersalnych/lokalnych korzeni tanga. Pora więc wreszcie o d d a ć głos ekspertowi, a n t r o p o l o g o w i k u l t u r y i p r z y w o ł a ć k u l t u r o w e referencje. Zadanie to t y m łatwiejsze, że w tej funkcji m o ż n a p o w o ł a ć się na pisarza. I to nie byle jakiego, autora eseju o tangu. Jest n i m Ernesto Sabato. C z e r p i ę t u z d w u ź r ó d e ł ,(idlatego m a m nadzieję, że w tekście tangistycznym wybaczone b ę d ą pewne repryzy, nawroty i p o w t ó r z e n i a . ) Poprzedzam też same „ i n f o r m a c j e " 0 tangu, w y j ą t k i e m jego myśli etnograficznych o subkulturze p r z e d m i e ś ć , n i e b ł a h y c h t a k ż e dla naszego tematu - etnologia wobec współczesności. Odnajdziemy w nich p r o b l e m pery­ ferii i centrum, odwieczne pytanie o peryferie k u l t u r o w e o to czy może być co dobrego z GalUei, (tu: z Polski, A r g e n t y n y w sztuce i kulturze poza Tangiem), pytania w k t ó r y c h o d n a l e ź ć m o ż n a echa gombrowiczowskich p y t a ń o w a r t o ś ć peryferyjności kulturowej, niedojrzałości, l o k a l n o ś c i , „ n i e ­ d o s k o n a ł o ś c i " , k t ó r a bywa, że jest wyższą w a r t o ś c i ą : 24 ironicznego. N e a p o l i t a ń c z y k , gdy t a ń c z y t a r a n t e l ę - r o b i to dla zabawy; p o r t e ń c z y k * t a ń c z ą c tango, r o z m y ś l a o swojej doli, k t ó r ą uosabia p r z e w a ż n i e jego partnerka, lub usiłuje r o z g r y ź ć i dociec, j a k a jest o g ó l n a struktura egzystencji ludzkiej. Nalany p i w e m Niemiec, gdy podryguje w takt muzyki tyrolskiej, śmieje się i najniewinniej w świecie b a w i się; p o r t e ń c z y k nie śmieje się i nie bawi, a jeśli czasem bezwiednie i u k r a d k i e m niejako się u ś m i e c h n i e - ten grotes­ k o w y jego grymas r ó ż n i się od ś m i e c h u Niemca tak, j a k garbus pesymista r ó ż n i się od instruktora gimnastyki. (...) 2 5 Subkultura 26 przedmieść „ P r a w i c o w i nacjonaliści, k t ó r y m i r o i się Argentyna steryl­ nie czysta, c h c ą a b y ś m y wciąż pisali o (niestniejących) gauczach. N a c j o n a l i ś c i z lewa u t r z y m u j ą natomiast, że problemy metafizyczne są stosowne dla starej europejskiej cywilizacji... W e d ł u g tej szczególnej d o k t r y n y „ b ó l metafizy­ czny" m o ż e d o k u c z a ć jedynie m i e s z k a ń c o m P a r y ż a l u b Pragi, a przecież jeśli ma się ś w i a d o m o ś ć , że p o w o d e m b ó l u jest s k o ń c z o n o ś ć c z ł o w i e k a , trzeba u z n a ć , że dla tych s z a l e ń c ó w ludzie u m i e r a j ą tylko w Europie, a u nas żyją l u d o w o i nieśmiertelnie. - Jednak tak się nie dzieje, jeśli bowiem przemijanie jest t y m , co ożywia metafizyczny niepo­ k ó j , m a m y więcej p o w o d ó w , by je o d c z u w a ć niż na starym kontynencie,bo j e s t e ś m y bardziej t y m c z a s o w i . " 27 Tango piosenka 2 rioplateńska * 1 HYBRYDAŻ (...) M i l i o n y i m i g r a n t ó w , k t ó r e n a p ł y n ę ł y do tego kraju w ciągu niespełna stu lat, nie t y l k o zaszczepiły tutaj owe dwa atrybuty w s p ó ł c z e s n e g o A r g e n t y ń c z y k a , j a k i m i są rozczaro­ wanie i smutek, lecz r ó w n i e ż p r z y g o t o w a ł y glebę dla po­ wstania najoryginalniejszego fenomenu regionu del Plata, j a k i m jest tango. Taniec ten był sukcesywnie ganiony, chwalony, satyryzowany i analizowany. Wreszcie najwięk­ szy jego t w ó r c a Enrique Santos Discepollo określił go najcelniej, dając najtrafniejszą definicję: Jest to smutna myśl, którą się tańczy. (...) II NIEZADOWOLENIE (...) Wszystko to sprawia, że tango jest t a ń c e m introwersyjnym, a nawet i n t r o s p e k t y w n y m , s m u t n ą m y ś l ą , k t ó r ą się tańczy. W przeciwieństwie do tego, co ma miejsce w innych t a ń c a c h ludowych, k t ó r e są ekstrawertyczne i erotycznie wesołe. T y l k o gringo m o ż e się z d o b y ć na pajacowate w y k o ­ rzystanie tanga do konwersacji l u b beztroskiej zabawy. Tango jest zjawiskiem ze wszech miar zadziwiającym, jeśli chodzi o gatunek t a ń c a ludowego w o g ó l e . N i e k t ó r z y s ą d z ą , że tango nie zawsze jest dramatyczne i że zdarza się, iż w y ł a n i a się z niego humor. Przez to zdają się o n i s u g e r o w a ć , że nieobca jest tangu niefrasobliwość. O t o ż , wydaje m i się i to c a ł k i e m niesłuszne, gdyż mamy t u do czynienia z u k r y t ą s a t y r ą . W humoryzmie tanga jest c o ś z a r g e n t y ń s k i e j przekory, jego epigramaty są gniewne i p o n u ­ re. Cały dzień nieludzka harówka, a w sobotę wieczorem jesteś sobie pan. Oblicze A r g e n t y ń c z y k a ma w sobie c o ś karykaturalnie 52 III SEKS (...) R ó ż n i myśliciele a r g e n t y ń s c y u t o ż s a m i a l i tango z sek­ sem lub, j a k to czynił Juan Pablo Echagtie, zwali go po prostu t a ń c e m l u b i e ż n y m . U w a ż a m , że mamy t u do czynie­ nia z c z y m ś w r ę c z o d w r o t n y m . P r a w d ą jest, że tango p o w s t a ł o w spelunkach, ale j u ż sam ten fakt p o w i n i e n n a s u n ą ć nam podejrzenie, że zachodzi t u c o ś w rodzaju rewersu, gdyż t w ó r c z o ś ć artystyczna niemal zawsze jest aktem antagonistycznym, p r ó b ą ucieczki lub rebelii. W y o b ­ r a ź n i a tworzy to, czego nie ma, co jest niejako przedmiotem naszej t ę s k n o t y i naszej nadziei, co w s p o s ó b magiczny pozwala nam wyzwolić się z ciężkiej codziennej rzeczywisto­ ści. (...) IV (...) C i a ł o drugiego jest t y l k o obiektem i sam k o n t a k t z jego m a t e r i ą nie u p o w a ż n i a do przekroczenia granic s a m o t n o ś c i . T a k więc sam akt seksualny jest p o d w ó j n i e smutny, gdyż nie t y l k o pozostawia m ę ż c z y z n ę w jego poprze­ dniej s a m o t n o ś c i , lecz j ą nasila i wzmaga frustracją wysiłku. T o jest jeden z m e c h a n i z m ó w , k t ó r y m m o ż n a t ł u m a c z y ć smutek tanga, tak często p r z e p e ł n i o n e g o d e s p e r a c j ą , gnie­ wem, g r o ź b ą i sarkazmem. (...) V BANDONEON (...) Z p r o s t y b u l ó w i spelunek tango r u s z y ł o na p o d b ó j centrum z k a t a r y n k ą i p a p u g ą , k t ó r a z całą n i e w i n n o ś c i ą głosiła zuchwale: Chciałbym być łobuzem, by posiadać dziewczynę. I z niezwyciężoną siłą, j a k a cechuje a u t e n t y c z n ą ekspresję, tango p o d b i ł o świat. (...) VI METAFIZYKA (...) W t y m kraju o p o z y c j o n i s t ó w , za k a ż d y m razem, gdy k t o ś c o ś planuje l u b tworzy ( b u d ż e t , symfonię czy projekt mieszkaniowy m i n i m u m ) , natychmiast w y r a s t a j ą tysiące k r y t y k ó w , k t ó r z y z s a d y s t y c z n ą s k r u p u l a t n o ś c i ą wszystko to niszczą. (...) (...) W s p o m n i a n i krytycy znajdują m e t a f i z y k ę t y l k o w fo­ liałach p r o f e s o r ó w niemieckich, podczas gdy, j a k m a w i a ł Nietzsche, leży on na ulicy, w trzewiach „ s z a r e g o " człowieka z k r w i i kości. (...) Nieuchronna frustracja, nostalgia za d a l e k ą ojczyzną, n i e c h ę t n y stosunek t u b y l c ó w do tej inwazji, poczucie n i e p e w n o ś c i i k r u c h o ś c i w z m i e n i a j ą c y m się zawrot­ nie świecie, n i e m o ż n o ś ć zapewnienia sobie egzystencji, brak hierarchii absolutnych - wszystko to znajduje swój wyraz w tangistyce metafizycznej. Asfalt zmiótł za jednym zamachem starą dzielnicę, gdzie się urodziłem. P o s t ę p , k t ó r y forsownie w p r o w a d z i l i p r z y w ó d c y nowej Argentyny, nie z o s t a w i ł kamienia na kamieniu, więcej: nie zostawił cegły na cegle, gdyż technicznie m a t e r i a ł ten jest mniej trwały, a co za t y m idzie, fakt jest jeszcze bardziej przygnębiający. W mieście widmie nie ma nic t r w a ł e g o . L u d o w y poeta opiewa s w ą nostalgię za starym Cafe de los Angelitos: Ewokuję cię, zagubiony w życiu i pogrążony w odmętach dymu. �Z kolei skromny podmiejski M a n r i q u e zapytuje: Za jakimi snami odleciały'.' Po jakich gwiazdach wędrują'' Glosy, co wczoraj nadeszły i minęły i zamilkły, gdzie są dziś? jakimi ulicami wrócą? P o r t e ń c z y k j a k n i k t w Europie odczuwa przemijanie czasu i to, że frustracja wszystkich jego s n ó w i ś m i e r ć ostateczna jest n i e u n i k n i o n y m epilogiem wszystkich jego w y s i ł k ó w . O b ł o c o n y na m a r m u r o w y m blacie stolika, w ś r ó d kielichów ..semillonu*" i d y m u z p a p i e r o s ó w „ n e g r o s " w przyjaznej medytacji zapytuje: Czy pamiętasz bracie, tamte piękne czasy? 1 z c y n i c z n ą g o r y c z ą konkluduje: Płynie życie, odchodzi i nie wraca. Więc najlepiej jest używać, a wszystkie Niech idą do diabla. (...) troski C z ł o w i e k tanga jest i s t o t ą , k t ó r a medytuje o mijaniu czasu i o t y m , co to mijanie ze s o b ą niesie: o n i e u b ł a g a n e j ś m i e r c i . " (Przełożył .1. Kekslas) * porleno - Mieszkaniec Buenos Aires * lichy gatunek popularnego wina. P RZ 1 Wdech-wydech (1981) scenariusz, zdjęcia, reżyseria: Bogdan Dziworski i Zbigniew Rybczyński, muzyka: Janusz Hajdun, kier. prod. Ryszard Okuński, produkcja SeMaFor (dla TVP) Tango (1980) realizacja: Zbigniew Rybczyński, współpraca: Janina Dychto, Andrzej Teodorczyk, Andrzej Strąk. Janusz Olszewski, Zyg­ munt Smyczek, Wiesław Nowak, Halina Krajewska, muzyka: Janusz Hajdun, dźwięk: Mieczysław Janik, montaż: Barbara Sarnocińska, kier. prod.: Ryszard Okuński, Ignacy Goncerz, produkcja: SeMaFor. Zbigniew Rybczyński podróżnik do krainy niemożliwości. Praca zbiorowa pod red. Zbigniewa Benedyktowicza. współpraca red. Teresa Rutkowska, Ryszard Ciarka. Warszawa 1993. Por. m.in. moje wprowadzenie do poświęconego antropologii filmu numeru „Kontekstów", Nr 3/4 1992; a także cały ów numer zawierający teksty na ten temat. Por. też Sztuka na wysokości oczu. Film i antropologia Warszawa 1991. Charles Solomon, „Tango" - polski taniec alienacji, tł. Teresa Rutkowska, (w:) Zbigniew Rybczyński podróżnik...., dz. cyt. s. 37 Jean-Paul Fargier, jak Polak, tł. Teresa Rutkowska, tamże s.44-45 tamże Marcin Giżycki, Wizja i kalkulacja, tamże s. 28-29 ' Daniel Szczechura, Tango, czyli nowe spojrzenie nu kino, tamże s.34-35 Wypowiedź podczas konferencji prasowej w IS P A N , polem powtarzana w wywiadach i publikacjach prasowych. Janusz Bogucki, w rozmowie Emaus za dużo czy za mulo wolności?. „Konteksty" nr 1/1992 s.29 por. w relacji z wywiadu dla ..Andy Warhols Interview Magazine", w: Zbigniew Rybczyński - podróżnik..., dz. cyt. s. 84--85 2 3 4 5 6 7 8 1 0 1 1 1 2 Pora więc i na u p o r z ą d k o w a n i e : Wdech-wydech mieści się poetyce lanca ekslrawertycznego. Tango jest z natury rzeczy inlrowertycznc. Ś w i a d o m i j e s t e ś m y r ó ż n i c m i ę d z y w i d m o w o s c i ą Buenos. Ł o d z i , Warszawy... Gdy j u ż p o z n a l i ś m y s r u k l u r ę tanga m o ż e m y p o w r ó c i ć do całej wypowiedzi R y b c z y ń s k i e g o (urwanej poprzednio i po­ zbawionej k o ń c z ą c e g o j ą zdania): ..(...) Najpierw jest konstrukcja, technologia. D o p i e r o p o l e m obrasta znaczeniami i w v t w a r z nastroje. T R E Ś Ć JEST W I E C Z N A I WSPÓLNA WSZYSTKIM LU­ DZIOM." Asfaltem zalane znikło w jednej chwili osiedle stare, gdzie na świat przyszedłem... Za jakimi snami odleciały'? Po jakich gwiazdach wędrują? Glosy, co wczoraj nadeszły i minęły i zamilkły. gdzie są dziś? jakimi ulicami wracaj? Inna jest smutna myśl. którą się tańczy u Kantora Inna jest smutna myśl. która się tańczy u Mrożka Inna jest smutna myśl. którą się tańczy u R y b c z y ń s k i e g o Inna jest smulna myśl, którą się tańczy w Tangu, wc Wdech-wydech, w Orkiestrze, na Manhattanie, i w Washing­ tonie. T R E Ś Ć J E S T W I E C Z N A 1 W S P Ó L N A W S Z Y S T K I M LUDZIOM. PISY 1 3 Jan Koli, Rodzina Mrożka. Nr 4/1965 s. 68-73 Roch Sulima Przyczynek do semiotyki śmieci. ,,Konteksty" Nr 11993 s. 33 Zbigniew Rybczyński - podróżnik..., dz. cyt. s. 67 tamże s. 189-190 tamże s. 200 Na ten temat por. rozmowę z Mrożkiem Jerzego Jarockiego, w której autor wyznaje, iż pierwszą obejrzana sztuką która zrobiła na nim potężne wrażenie było właśnie Wesele „Teatr" Nr 4/1994 Jan Kott, dz. cyt. Jan Błoński Drugie danie czyli powtórka poczwórki, „Dialog" Nr 5/168 s. 70 Krzysztof Pleśniarowicz, Teatr Śmierci Tadeusza Kantora. Verba/Chotomów, 1990 s. 114 Magdalena Smęder, .,Betlejem, Go/gola, Basty/ia i Biedny Pokój", „Konteksty" Nr 3-4/1991 s. 123 Ryszard Ciarka Zbigniew Rybczyński podróżnik... dz. cyt. s. 169 tamże - wkładka graficzna. Ernesto Sabało, Pisarz i jego zmory zebrał, przełożył i posłowiem opatrzył Rajmund Kalicki, Kraków 1988: tenże. Tango piosenka rioplateńska, „Literatura" 12, nr 12, 20 marca 1975 s. 11 Składam serdeczne podziękowanie Panu Rajmundowi Kalickiemu za pomoc w zlokalizowa­ niu bibliograficznym tego eseju, który zapadł mi w pamięć, ale bez zapisu danych. Ernesto Sabato, Pisarz i jego zmory, s. 68 tamże numeracja śródtytułów pochodzi ode mnie ze względu na nowy układ fragmentów. 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 0 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 0 2 7 2 8 53 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2570763e79b8c0be81ac73b371f43f19.pdf fd9aef0345c58629b3502a62718f2ab4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6509 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource antropologia współczesności antropologia miasta Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6081 Title A name given to the resource A Phantom of the Centre of the World/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s. 82-111 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text fully?) hidden collective imagination of the past dec­ ades, and that it is a prominent part of the latter. On the other hand, the Palace has not been discussed by ethnographers. The reasons for embarking upon this topic and the motives, which inspired me, are much more numerous and I shall thus mention only several most essential ones. Start from the least important. This article was to appear in a monographic issue of “Polska Sztuka Ludowa” about the symbolism of the centre. In refer­ ence to this category, described by Eliade, the issue in question was to embrace reflections concerning the symbolic of the home conceived as mythical space, the mythology of the place in a sequence characteristic for the symbolic of the centre: home - village - town; these deliberations pertain to the small (local) home­ land, the mythology of the town. A sketch on the Pal­ ace of Culture was to be published next to an article evoking images of the homeland in reminiscences by Wieniawa-Długoszowski, the poems of émigré poets, and images of the “small homeland” recorded in folk poetry; alongside images-plans by Surowiak; next to reflections on the world of allotments, and, finally, combined with an essay by Ludwik Stomma on the significance of the Arc de Triomphe and the Eiffel Tower - the mythical sites of Paris. According to the principle of the counterpoint these assorted reflections on the symbolic and mythical structures of the home were to be accompanied by yet another contemporary symptom, another variant and sui-generis extension of the symbolic of the centre. This concept was comple­ mented by discernibly lively interest in the category of the home upon the basis of reflections about culture, expressed by parallel research into the conception of the home conducted by sociologists and sociologists of culture,4 or the extraordinary success of Witold Rybczynski’s Home. A Short History of an Idea, 5 a best­ seller on the American, Canadian and English-speak­ ing market. This Canadian architect of Polish descent devoted special attention in his study about the Home and a brief history of the idea of the Home to such concepts as: “intimacy”, “privacy” and “domesticity” by following their historical moulding up to this very day. With images of homes in contemporary film as well as those launched by fashion, advertisements, photography, and magazines on interior design as his point of departure Rybczyński recorded the phenom­ enon present in particular phases of fashion in recent years, i.e. a special nostalgia and longing for the past, and the complementary phenomenon of discovered (devised) “tradition” created for the sake of contem­ poraneity; in doing so, he descended more and more into the past. For all practical purposes, the book is a publication not so much from the range of the history of architecture, as the title and the name of the author could suggest, but from the domain of the history of ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ A Phantom of the Centre of the World. A Contribution to the Anthropology of Contemporaneity From the corner of Racławicka and Miłobędzka streets (I live nearby) Every day, if I’m up to it, I look at the Palace of Culture... Its architecture is unimportant It is the architecture of my imagination that is significant The architecture of my of blood and heart Life and death Sun and mist. (...) (Eugeniusz Zytomirski, Pałac Kultury, in: Liryczne okienko Stolicy, “Stolica”, 15 May 1963) In the perspective of a moment the past day is seen dif­ ferently than the past millennia. (Stanisław Cichowicz, Skąd ten kanon?, Polska Sztuka Ludowa”, no. 1, 1990) M uch has been written about the Joseph Stalin Palace of Culture and Science.1 Hundreds of reportages and articles. It has been the topic of poems and songs, poetry and prose. Its image beca­ me a permanent part of contemporary literature and has intrigued and inspired the cinema.2 It appeared in youth subculture, in fanzines, special-occasion texts of rock bands, and Rastafarian texts, and is discernible as a motif of graffiti on the walls of Warsaw houses.3 It has been discussed by journalists, publicists, men of science, architects, and historians, historians of archi­ tecture and art, and men of letters. The Palace of Culture has been the theme of writ­ ings by Hanna Krall, Stefan Kisielewski, Leopold Tyr­ mand, Jerzy Kosiński, and its foremost bard - Tadeusz Konwicki. A thorough survey must (perhaps without undue astonishment) lead us to the declaration that the Pal­ ace of Culture belongs to the quite possibly non-co­ hesive, scattered, and at times concealed or (shame­ 84 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD culture, written with extensive anthropological impe­ tus. The transformations and moulding of the conceits of “domesticity”, “intimacy” and “privacy” are dis­ cussed in reference to the language, culture, mentality and changes occurring therein during particular eras, times and places. The book is dominated by the prin­ ciple to which the author referred in the introduction and which is contained in a maxim by Milan Kundera, namely, that the task of the writer and writing does not consist of proclaiming the truth but its discovery. The force of the publication in question is also determined by the fact that the reflections amassed therein were inspired by the author’s personal experiences and were closely intertwined with the extraordinary adventure of building and shaping his home.6 Despite this ex­ tensive anthropological perception and frequent refer­ ence to examples borrowed from assorted distant and frequently exotic cultural situations, the characteristic feature of Rybczynski’s book, concentrated mainly on American, Anglo-Saxon culture, is a distinctively Occidentalistic attitude. This holds true predominantly for experiences recorded either in the history of West European culture or those belonging to contempora­ neity. We are dealing with a brief history of the idea of the home written from the Western point of view. In other words, the planned monographic “home” issue of “Polska Sztuka Ludowa” could, together with a text about the Palace of Culture, become a contribu­ tion from this part of the world together with its rather different complications, from this part of the ‘’other Europe”, a contribution to the theme of the home ap­ pearing and discussed in present-day humanities and stirring the interest of the most varied milieus. This original conception, however, was partly thwarted and the issue was split into several fascicles. Nonetheless, the problem remained. For many years, ethnography and anthropology of culture wrote about the “disappearance of the tradi­ tional object” of those domains. This trend was recent­ ly mentioned most conspicuously by Clifford Geertz in his essay: Be There, Write Here: The world, examined chiefly by anthropologists and once known as primeval, tribal, traditional or folk, and today emergent, under­ going modernisation, peripheral or still concealed, has changed immensely as has the world of the scientific institutions from which these researchers originate.7A similar course was followed by James Clifford, whose re­ flections concentrate on the problematic nature of the description of culture shown against the backdrop of relations between twentieth-century ethnography, art, and, literature (The Predicament of Culture. TwentiethCentury Ethnography, Literature and A rt) .8 Observing the changes to which ethnography was, and contin­ ues to be subjected, Clifford placed greatest emphasis on the one that occurred in experiencing the journey and residing, the change and shift of the meaning and sense of such concepts as: “centre” (“Metropolis”) and “Peripheries”. If the task of ethnography is to search for a way of understanding and approaching a differ­ ent world, which since the sixteenth century has been unified in cartography, and one of the fundamental functions of ethnography is “orientation” (a term dat­ ing back to the time when Europe travelled and was engaged in self-discovery in relation to the fantasti­ cally unified ”East”) then it could be said about twen­ tieth-century ethnography involved in reflecting “new spatial praxis”, new forms of residence and circulation, that it is accompanied by a sui generis experience of “disorientation”. When we take a look at our century through the prism of a drastic expansion of mobility including tourism, economic migration, immigration, throngs of polyglotic refugees, emigrants, and asylum seekers, when we take into account urban scattering and the blending of foreign populations in towns on six continents, and, finally, the very fact that “habi­ tation” takes place with the assistance of mass-scale transport, automobiles, and airplanes - then all this is the reason why in the contemporary world the two ex­ periences of “habitation” and “travelling” are becom­ ing increasingly difficult to distinguish. Apparently, there is no such a distant place on the planet where the presence of modern products, the mass media and their power would not be palpable. Old topography is exhausted, Clifford concluded.9 No one any more (and the ethnographer in particular) leaves home in the hope that he will discover something radically dif­ ferent, new, or strange. The feeling of nativeness can be discovered at the ends of the world. A t the same time, differences, cultural distinctness, alienness, and foreigness are becoming part of the closest environ­ ment. The anticipation of authenticity in culture and art is doubted. The old topography is exhausted, wrote James Clifford. Why go to the Trobriands?10 - Polish sociologists seem to be echoing him - when one can come across the closed world of consciousness isola­ tion in a contemporary village some 200 kms from Warsaw. Within this context the Palace of Culture and Science could appear to be an extremely attrac­ tive and intriguing object for an ethnographer. In its capacity as an example of sui generis (domesticated (?) exotica within the range of our outstretched hand it poses assorted questions, tempts, and outright chal­ lenges to embark upon an attempted description and to take the risk of interpretation. It seems odd that ethnographers, sensitive to the strangeness of the sur­ rounding world and cultural phenomena, and accen­ tuating the importance of astonishment in cognitive experience inscribed into anthropology have so far paid insufficient attention to it, and that simply noth­ ing has been written about it. Meanwhile, the Palace of Culture makes it possible to transgress this tradi­ tional situation and condition of the ethnographer, 85 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD not very clearly outlined in the contemporary world terpretation and its archaic religious-ritual foundation Olędzki proposed his own common sense presentation (be there and write here) and makes it possible ’’to be here and write here” and thus to realise the essence of hopscotch. Employing peripatetic detailed analysis he tried (despite serious gaps in the documentation of the task of present-day anthropology as understood by Geertz. While attempting to locate this text within - once again, ethnographers had failed) to insert hop­ scotch into history, connecting it with the idea of uni­ its current, and speaking about the anthropology of contemporaneity I accept its comprehension by fol­ versal education developing across the world from the second half of the nineteenth century, the production lowing the example of the American anthropologist: The risks are worth running because running them leads to of flagstones, the urban environment, and closely with a thoroughgoing revision of our understanding of what it is a certain old fashioned model of elementary school­ to open (a bit) the consciousness of one group of people to ing. Hopscotch is to contain the idea of labour and the (something of) the life-form of another [...]. What it is (a outright onerous passage from grade to grade, from the task at which no one ever does more than not utterly fail) most difficult or worst remembered first grade - HELL, is to inscribe a present —to convey in words “what it is like" to the last - HEAVEN. Without delving further into to be somewhere specific in the lifeline of the world: Here, the details of this unilinear, historical interpretation, as Pascal famously said, rather than There; Now rather and without becoming involved in a dispute about it, than Then. Whatever else ethnography might be —Mabecause this is not the occasion, let us return to the linowskian experience seeking, Levis-Straussian rage for Palace of Culture and Science. I cannot tell whether order, Benedictine cultural irony, or Evans-Pritchardish the proposed sketch will be capable of helping Jacek cultural reassurance —it is above all a rendering of the Olędzki and other researchers in solving doubts (if actual, a vitality phrased.11 they were to experience them), getting rid of uncer­ I would be not quite honest if I were to insist thattainties and discovering a response to the question: ethnographers had never written about the Palace of Should the Palace of Culture be included amongst cosmic trees? (In my opinion, it will prove to be of little use Culture and Science, appearing in a polemical form in: Przyczynek do powinności przemyśleń perypatetycznych12 since these are not the intentions of this study, nor is it possible, seeing that uncertainty and doubts, as the by Jacek Olędzki. Recall the essence of the dispute: the heart of the matter was hopscotch, or, more pre­ gathered material will show, are part of the allure of cisely, an interpretation of this game, full of question the Palace and one of its constitutive features). None­ marks and referring to its archaic ritual-belief motif theless, as regards the Palace I would be inclined, in contrast to Olędzki’s proposal, to choose the part of of “wandering to the netherworld” discussed by Jerzy Sławomir Wasilewski in: Podróże do piekieł. Rzecz o sza­ interpretation he rejected. In order to do so, I seek the support of the earlier-cited Geertz: Ex ante prescriptive mańskich misteriach (Warszawa 1979). Not to be groundless, let us cite a hazardous, but criticism - this is what you must do, this is what you must tempting owing to the symbolic of a journey to the neth­ not - is as absurd in anthropology as it is in any other intellectual enterprise not dogmatically based.14 I shall, erworld, example of hopscotch. Is jumping between “hell" therefore, select the first of the two manners of inter­ and “heaven" not the echo of some sort of ritual journey pretation: the “farsighted” one, whose horizon con­ to those regions? Note, that jumping on one leg (similarly to limping) is associated universally with the demonic, with sists of the archaic-religious-ritual (Wasilewski), and the spheres of the subterranean. Does the schematic figure the “short-sighted” historical-genetic one, peripatetically interested in the details of daily life, our closest of the “person" drawn in chalk not resemble a shaman’s drum, shaped like a human figure with a monstrous head, contemporaneity (Olędzki) ... I was prepared to write: I choose the former, which I find closest. But is any or an anthropomorphic cosmic tree painted on its surface? Rejecting this interpretation Olędzki declared: In sort of a choice actually necessary? In the case of the Palace of Culture we are in the opportune situation of this manner we might explain everything, including the first skyscrapers together with the most recent ones, more than not being forced to investigate or present its histori­ 400 meters tall. After all, these are simply non-anthro­ cal origin (i.e. Joseph Vissarinowicz Stalin), and have pomorphic cosmic trees, "axes linking the bottom and the at our disposal extensive and varied documentation top" (or trees of life, a term obsessively applied by many re­ spanning from the emergence of the idea of building searchers). I cannot tell whether the Palace of Culture and the Palace in Warsaw, the erection of the first foun­ Science may be regarded as a cosmic tree but it was cer­ dations, and the particular phases of its growth and expansion all the way to the present day. In the case tainly the first highest building in Poland (today this rank of the Palace of Culture both approaches could exist is held by the Warszawa Hotel). Not without reason was its called “Prudential".13 By resorting to irony and deri­ as parallel without one excluding the other (i.e. in our conventional division: the second excluding the first). sion Olędzki urged us to resort to Prudence (after all, The Palace of Culture offers us the wonderful oppor­ the first Warsaw skyscraper belonging to an Insurance Society was known as “Prudential”). Rejecting this in­ tunity of being longsighted and myopic at the same 86 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD time. That this is a division far from perfect is demon­ viewpoint of a moment one sees rather yesterday than past millennia.16 strated by the earlier cited example of hopscotch. A t the end of his article Olędzki reconstructed meticu­ I am well aware of the fact that there are numer­ lously a scenario of the “ritual-theatre” accompanying ous possible interpretations of the Palace of Culture hopscotch and returned to the “rashly” criticised the­ - architectural, historical (historiosophic), ideolog­ ical-political, reference to the world of the language sis proposed by Wasilewski about the existence of an and phenomena of propaganda, and many others. I, archaic hinterland of this children’s game. More, both however, am most interested in the Palace of Culture interpretations, the one closing Olędzki’s article and envisaged as an unusual “strong” reality, by no means the one suggested by him at the beginning of his text, part of daily life, a reality “existing par excellence”, or, do not undermine the course followed by Wasilewski. The “laborious and onerous transition from class to to cite M. Eliade - sacral reality, an element of the contemporary secular sacrum. We face a question class” and “the mood of intensifying the awareness of similar to the one Claude-Henri Rocquet asked Eliade the difficulty and demonization of the task” present in the game remain within the aura of the initiation rite; about the Lenin mausoleum - is it a sacral object? 17 it was to its background and archaic foundation that To what extent can the profanum turn into the sacrum? We are concerned also with recognition of the Wasilewski made references. To make things clear: expression and structures of the sacrum in a world, the difference between those two approaches consists of the fact that the interpretation proposed by W a­ which presents itself decidedly as profanum. I am in­ silewski is “understanding” and, in my opinion, did terested in the Palace of Culture as an element of sym­ not harbour the ambition of “explaining” in the way in bolic imagination, a structure of long-term duration. which Olędzki comprehended it, while its historicalThis is the reason why I wish to examine the Palace genetic interpretation could be described precisely as in reference to the complex and symbolic cycles of the “explanatory” .15 “centre”, the symbolic of the centre of the Earth 18, such images belonging to it as: “holy mountain”, I must admit that in ethnology and ethnography with I “cosmic mountain”, axis mundi and parallel visions of had been always attracted and enchanted not only by a predilection for the concrete (presented in a mas­ columna universalis, “a pillar of the world upholding al­ terly manner in texts by Jacek Olędzki), but also by most everything that is”, a column of the heavens, a pillar, a ladder, a “stairway to heaven”, a tree, “the tree the fact that sometimes distant cultural phenomena of the world” and “the tree of life”. I intend to search are considered not in isolation, and that for the sake of their more complete comprehension (without ob­ for those images characteristic for archaic conceptions and systems of religious imagery in contemporary tes­ literating differences and specific contours) they are timonies about the Palace of Culture, making it pos­ contrasted on a more universal scale, where (as in the case of Wasilewski) archaic shamanic ritual scenarios sible to perceive a community (and difference) in the of “wandering to the netherworld”, the initiation ritu­ experiencing of space and place by contemporary man al, and the contemporary game of hopscotch involving and a member of primeval societies. This is the experi­ hell and heaven can exist side by side, encompassed ence described by Eliade: (...) The religious man sought to live as near as possible to the Center of the World. He within a single glance. Just like the Lascaux cave paintings can be exam­ knew that his country constituted the navel of the universe, and, above all, that the temple or the palace were veritably ined within their palaeolithic temporal and cultural horizon, and the work executed by a contemporary art­ Centers of the World.19 ist on Big Salt Lake in Utah can be viewed separately, I shall be the interested in the Palace of Culture so it is possible to perceive them jointly. In our periodi­ as reality brimming with meanings and amassing as­ cal this was the theme of reflections by Stanisław Ci­ sorted, frequently contrary emotions. In a word: a chowicz, which can be referred also to other cultural contemporary myth of the Palace of Culture and the phenomena, both the children’s game of hopscotch Palace as a myth. A symbol that concentrates both drawn in chalk on a sidewalk and the example of the contents referring to the archaic symbolic of the world Palace of Culture, of interest to us: Art has its expanse, and stressing - here I slightly precede the analysis - its which establishes the artist’s gesture from and for him, it phantom-like, unreal character. Speaking about the has its temporality ruled by the mystery of the existence Palace of Culture as a symbol and about the symbol, its of mankind. In him and in it one must contrast artistic polyphonic and polysemantic nature, 20 I refer directly documents left on the walls of European caves by the Pal- to the comprehension of the symbol mentioned by aeolithic culture and on the dry bed of an American lake Yuri Lotman,21 accentuating its ’’unclear”, ’’allusive” by contemporary culture; this double scale, especially the character: The content only flickers through the expres­ temporal one, contains a proximity incomprehensible for sion and the latter only indicates the content by means of man; true, eyewitness familiarity with history is alive but allusion. The example of the Palace of Culture makes historical retrospection erects a memory carrier: from the it possible to follow all the essential features of the 87 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD symbol as a condensator of cultural memory, also de­ scribed by Lotman: 1. The symbol always features something archaic. Each culture requires strata of texts realising the function of the archaic. 2. Symbols preserved the ability to store exceptionally copious and important texts in a rolled-up form. 3. The symbol never belongs to a single synchronic cross section of culture —it always cuts across this cross section vertically, coming from the past and departing into the future. The memory of the symbol is always older than the memory of its non-symbolical textual surrounding. 4. As an important mechanism of the memory of cul­ ture symbols transfer texts, schemes and other semiotic products from one stratum of culture to another. 5. The symbol occurs as irregular in relation to the surrounding textual space as a messenger of other cultural epochs ( = other cultures), as a reminder about the ancient ( = “eternal") foundations of culture. On the other hand, the symbol actively correlates with the cultural context, transforms itself under its impact and itself transforms it. 6. An element most essential in the case of our “text-expression”, i.e. the Palace of Culture, is indefi­ niteness in the relation between text-expression and text­ content. The latter always belongs to a more multi-dimen­ sional space of significance. This is why the expression does not fully coincide with the content, but only as if alludes to it. In a given case it is irrelevant whether the expression is merely a brief mnemonic sign of the diluted text-content or whether the former belongs to a secular, open and dem­ onstrated sphere of culture, while the latter —to sacral, esoteric and mysterious culture (...). The sources on which I am basing my analysis call for a brief commentary and are of various qual­ ity and origin. In this case, I made use of press notes from “Trybuna Luda”, “Express Wieczorny”, “Zycie Warszawy” , and “Stolica”, and to a lesser extent of weeklies and dailies issued outside Warsaw. I also benefited from the Palace Chronicle and supple­ mentary material,22 special-occasion poetry, literary works, diaries, and recollections. In press accounts one is immediately struck by ceremonial, “uplifting”, festivity stylistics as well as the fact that information is offered in certain language or propaganda schemes and clichés, copied and repeated outside the cen­ tral press; this is the reason why first texts about the Palace of Culture create a specific set of canons. A l­ ready upon the level of the language used for writing about the Palace and the creation of its tradition we may observe sui generis sacralisation. Also upon the level of sources, the central problem of ethnographic description, which today, in the opinion of Geertz, faces anthropology and demands to be solved by the latter (It is not quite clear just what “faction”, imagina­ tive writing about real people in real places at real times, exactly comes to beyond a clever coinage23), has found itself outside our range and resolved without our greater participation.24 Upon this occasion, we may note and warn the reader that in some of the cited texts the uplifting mood is accompanied by specific infantilisation, often the outcome of the pedagogi­ cal functions of a text intended for youngest readers (children, adolescents); this mixture of the lofty with the infantile is, however, also to be encountered in official texts addressed to adults. This is one of the most characteristic traits of the canon and ambiance of the period. In my analysis I try to maintain as much as possible a chronological sequence enabling bet­ ter observation of the stratification of meanings and symbolic motifs. On the other hard, I cannot assure the reader that I shall be able to maintain suitable re­ search distance and relegate my emotions. The Pal­ ace of Culture makes it feasible not only to descend to the archaic basis of symbolic and cultural memory. For a resident connected with this town since birth and I am such a resident - and looking at the Palace since childhood this is also a journey to that part of one’s personal past, which I do not encompass within living memory or awareness. Listen to the statements made by the witnesses of this world, already part of the past. Flower of stone We are introduced to the afore-mentioned unu­ sual ambiance of the Palace, stressed in all texts, by a reporter’s account. Here, we encounter other deline­ ated motifs developed also in remaining evidence - el­ ements of light (steel), splendour, brilliance, loftiness, and the Palace as a constant orientation point. The author of this book is a reporter, i.e. the sort of per­ son who jots down everything he notices and then passes on to others all that he takes down. In other words, to You. And you are members of a strange excursion who with­ out leaving their homes in Stalinogród, Gdańsk, Szczecin or Łódź, assorted small towns and villagers shall tour the Joseph Stalin Palace of Culture and Science in Warsaw. This reporter has been observing the Palace for the past three years, from the day of its birth when the first streams of concrete flowed into its foundations (...). It was 21 July, the eve of our national holiday, when members of the government of People’s Poland stood on a ramp. The ceremonious moment began: Prime Minister Premier Józef Cyrankiewicz leaned across a barrier and threw a zloty piece while workers tore caps off their heads and throwing them high into the air cried out: “N a shchastie! For good luck!” (...). The steel colossus grew. Yes, steel, because today, when we admire the glowing floors, magnificent marbles, and fine upholstery we have to keep in mind that the Palace of Culture is predominantly made of steel. Each of the 32 storeys is steel, the dome of the Congress hall is steel, and the shaft of the colossal spire is steel. (...) 88 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD On that day people stopped in the streets and lifted their heads high: will they make it or not? The globe of the spire glistened brightly in the sunlight, covered with 1 4000 colourful pieces of glass. From that day, regardless in which district of Warsaw we find ourselves - Wola, Bielany or Mokotów - we shall see the glowing spire of the Palace. (Jerzy Janicki, O Pałacu Kultury i Nauki im. Józefa Stalina, TWP, Warszawa 1955). Attention to the extraordinary nature of the Pal­ ace, and to the gift which it was intended to be for Warsaw, is drawn in another text. The Palace’s un­ usual qualities could be summed up in the formula: “it existed before it came into being” and: ’’it was still not there and yet it already was”. There also appears an oneiric motif: We glance at newspapers from Febru­ ary, March, April —there it is! All the first pages feature enormous headlines: “A great gift from the Soviet Union to Warsaw”, “The most magnificent building in Warsaw - the Palace of Culture and Science". Yes, it was 5 April 1952. A year ago no one even dreamed of a Friend­ ship Palace. On the contrary, quite a few who read the papers on 6 April could have been thinking that he was dreaming. After all, History had not accustomed us to such gifts. This is particularly true of Warsaw. Our town had been plundered by all of Europe —the Swedes, the Saxons, Rakoczy of Transylvania and Catherine of St. Petersburg, the Austrian “invader” and the Napoleonic “ally". It was looted by generations of Prussian soldiers, from Friedrich to Hitler. History certainly did not acquaint us with such gifts as a Friendship Palace. And today? At present it is probably the only edifice in W arsaw that is still uncompleted but with which were are familiar and which we love and admire25. Konstytucji Square achieved the feat of blending with Warsaw immediately after construction, but in this respect the Palace of Culture and Science outdid the MDM [Marszalkowska Residen­ tial District] by becoming an inseparable part of Warsaw already before it was erected. Are we not already famil­ iar with a panorama of Warsaw, with the lower tower of the largest Palace by this time so much a part of Warsaw, soaring above the outline of Nowy Świat and Krakowskie Przedmieście streets, the Zygmunt Column and the dome of Staszica Palace, the solid of the Party House and the angular box of Prudential? (Karol Małcużyński, Nasza Stolica, “Trybuna Ludu”, 17 January 1953). The extraordinary character of the enterprise, i.e. raising the Palace, was described by Alexander Za­ kharovich Antonov, constructor of Friendship Pal­ ace: When I read the agreement signed by our governments about the git for People’s Poland I was overcome with pride for my country, government, and Stalin. Nowhere and never has anyone built something of the sort, with walls made of friendship. It is a great honour to participate in this magnificent deed (ibidem.) A poem about the growth of the Palace of Culture also features a discernible epiphany of technology and includes a classical image of kratophany (Mighty like a rock). The Palace combines opposites and constitutes a specific coincidentia oppositorum captured in an oxy­ moron formula (“flower of stone”): On their way to Poland, boards and bars, lime and cement, glass and machines. Cars and cranes, bronze and marble to build a magnificent Palace of Culture. A long train is already travelling to Poland with powerful excavators in the front. On their way - resourceful Soviet diggers, drivers, welders. A hundred engineers, masters, masons, carpenters and fitters have already arrived. Work has started in Warsaw. They have boldly embarked upon the deed. Wheelbarrows are not needed to transport soil: the work of excavators will make things easier. These machines are veritable dragons; they instantly encompass a wide range. (...) Such work renders all problems insignificant: the earthworks are already completed! The foundations are ready, the great construction has began! Mighty walls ascend higher: the Palace of Culture emerges from its foundations! It boldly grows and rapidly rises like a flower of stone on the flowerbed of the city! Higher and higher it expands. 89 �Zbigniew Benedyktowicz A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD A pleasure for the eyes! A joy for the heart! Look, soon it will catch up with the clouds this multi-storey Palace of Culture! Beautiful like a smile! Mighty like a rock! Tall like a tower! Eternal like glory! A magnificent monument of Soviet glory: a symbol of friendship in the heart of Warsaw! (R. Piwarski, Rośnie w Warszawie Pałac Kultury) N ext to images stressing might, permanence, du­ ration, images and symbols known in the history of religious ideas from the time of megalithic civilisa­ tions, which developed a complex lithic and reli­ gious valorisation of stones and rocks (The rock, the stone slab, the granite block prove to be eter­ nally durable and resilient to damage and ultimately e x i s t independently of becoming in time, cf. M. Eliade, Historia wierzeń i idei religijnych, Warszawa 1988, vol. 1, chapter V, p. 82 sq.), next to images of a tower (tall like a tower), among images of rising, growth, and entering the sky - here we once again perceive coincidentia oppositorum, the unification of the opposites: static and durability together with dynamic becoming, motion (it will catch up with the clouds), overcoming weight, the motif of flight (it will reach the clouds/ Where birds and clouds abound), in other words, amidst imagery from the symbolic axis mundi26, there appears in descriptions of the Palace the image of the M o u n t a i n, also typical for the symbolism of the centre. Naturally, this is not a pure image of the “cos­ mic mountain” linking Earth and Heaven (although it is located in the centre: Seen from afar in the very heart of Poland). The emergent image of a mountain is tainted with another archaic motif belonging to folk­ lore and folk imagination, intertwined with fairy-tale convention and stylistic, in which the afore-mentioned oneiric ambiance returns: Just like in a fairy tale, our Palace of Culture. That what our people could only dream of They received as a gift from a nation-friend. The girl is imprisoned no more And does not recollect the bad years. Glistening with red ribbons, This girl is simply a book From which wisdom and knowledge flow, Preceding the march of culture. Seen from afar in the very heart of Poland It will last like faith in man, It will last like love for a child, It will last like Soviet friendship. (Jan Brzechwa, Pałac Kultury) This fairy-tale motif, together with reaching the sky, growth, and height (barely discernible to the human eye), was developed also in other texts: The first foundations have already risen above the ground, The spans of steel scaffolding climb upwards, The canvas of a Palace more magnificent than that of An enchanted princess is growing higher and higher. There, high up, next to that cloud, the pinnacle of the spire will glitter barely discernible to the human eye. And a thousand windows will light up And a torch shall burn endlessly A symbol of profound and sincere friendship, The most splendid ornament of a magnificent Capital. (Adam Nowak, Pałac Kultury i Nauki) Here, the most often recurring motif is that of pow­ er, radiance, an epiphany of light and lustre, as well as upward growth: (...) Trains carrying rocks travel from the Union. The engine glows like a heart. A palace is rising from the history of friendship From a joint battle for freedom! The mountain peak soared into the clouds A tall castle stood on top With a girl imprisoned therein... Everyone certainly recalls this tale. Look how it adorns heights with a lace ornament, How it climbs upward, ever slimmer! So that the victory of labour below Could merge the mason and the inspired writer! That what the peasant storyteller wrote What the people imagined We shall all soon see while awake! A fairy-tale palace is being built in Warsaw. So that the Palace could become evidence in a battle For the happiness of the people, for labour and peace, So that the sons of factories and peasants Could handle books. (Grzegorz Timofiejew, N a budowę Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie) It will reach the clouds Where birds and clouds abound 90 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD A dialogue of two clouds resounds with a cosmic symbolic of the Palace, an image of a column of the heavens (a tower leaning on stars): I see how it glows above, sparkles among the stars and below reflects the constellations of the town. I feel the breath of Warsaw deep in slumber and hear how early in the morning it hurries to work. Beauty will reside here and joy will make itself at home and while aging it will grow younger! On the Palace spire, where only wind the wind ca­ rouses, a crystal ball predicts happiness for Warsaw. May all the radiance of the capital sparkle within it! We believe our seers: our days and nights. (Witold Degler, Kryształowa kula Pałacu Kultury) (...) The mother cloud answers: I’m not laughing I heard, after all, Boria, “zhmi bistrieye”. And it’s a good thing when Boria “zhmi bistrieye”. I know them, each smiling But determined. They will build towers, pedestals And lean them against the stars. This is what the mother-cloud Said tearfully: The poetic images and experiences of the Palace of Culture concentrate motifs so characteristic for the symbolic of the centre (a permanent, strong and con­ stant orientation point enabling transition between assorted levels of the reality of the cosmos: heaven - earth - underworld; we shall observe elements of this level also in a further part of this analysis) as well as the symbolic of the home, together with its value of the centre enabling a transition between different temporal dimensions (withdrawal and descent into the past; exit and entry into the future). The home provides an image of the past. More, ideally, the home is situated in the centre of human life and the centre (as we have seen) delineates the point of departure and the beginning (cf. Yi-Fu Tuan, Przestrzeń i mie­ jsce, Warszawa 1987, p. 164). In images of the Palace of Culture we also come across symbols of the “inte­ rior of the land”, “the source”,” the centre”, and “the heart”, connected with the mythical evaluation of space and place, all of which indicate the idea of the time of the past (cf. Yi-Fu Tuan, ibid., p. 161). In the case of the Palace of Culture if we are not to speak about a sui generis inversion of meanings (apart from the ideological premise of an architectural project), then we are certainly dealing with a much stronger accentuation of the past, and the recalled images and symbols (the home, the centre, the heart) are linked with the idea of the future tense, the new and the different, and focus predominantly on the future. Even the poem by Stanisław Ryszard Dobrowolski, setting into motion a Romantic, Mickiewicz-like to­ pos of the “home river” and in this manner inscrib­ ing the Palace into tradition and turning towards the future, appears to be new, together with its cosmic “natural-religious” symbolic (A house as enormous as Mt. Kościelec). Vistula, native river, have you ever seen Such houses? A tower soaring over the city to reach the Moon, - Flee, daughter-cloud, I don’t want to be scraped. They floated away listlessly, far beyond the Vistula, Over Warsaw The sky is clear. (Józef Prutkowski, Mówi chmura córce chmurce...) We come across cosmic symbolic also in a poem about a “crystal ball” shining from afar and topping the Palace spire, with the Sun and the Moon bending over it, an opportunity for communication and con­ tact established between Heaven and Earth. This im­ age becomes expanded in a magical (magic ball, seer, fortune-teller), romantic and fairy-tale mood. On the Palace spire, where only the wind carous­ es, a crystal ball high up shines in the Sun. And the day - like a seer - cradles it in its hands casts spells and seeks the future. Tell me, ray of Sun, kindly, what do you see in that magic Warsaw ball? I see the completed Palace, MDM growing with each building looking at its reflection in the ball with joy! I see people, vehicles, gardens, streets, the Vistula, bridges, boulevards - the whole capi­ tal! I see how it is going to look tomorrow: larger, more populous and even lovelier! On the Palace spire, where only the wind carous­ es, a crystal ball shines brightly in the moonlight. And the night - the best fortune-teller - raises its hand above it, casts starry spells and peers into it. Tell me, lovely, romantic moonlight, what do you see in that Warsaw magic ball? 91 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD A house as enormous as Mt. Kościelec. In a poem by the Hungarian Ferenc Pakozdy the Palace of Culture is not merely a fount of life but alongside the already mentioned symbols and motifs it appears to be an almost holy, miraculous site (Here is the new miracle of life). The epiphany of light, glow, and luminescence reaches its culmination. The poem acts as testimony of mystical experiences within the range of the Palace, the site of an ecstatic transforma­ tion of the author (the lyrical subject) into sheer light (Today, I bathe my soul in the glow (...) And change into sparkling radiance). (Stanisław Ryszard Dobrowolski, “Express Wie­ czorny”, 22 July 1954) This focus on the future, together with the Palace as an orientation point - once again with an epiphany of light - is to be discovered in a poem by Second Lieu­ tenant Mieczysław Michalak: O f all the Warsaw roads the best known leads to the site where the Palace is growing, where the white wall shines like a bright torch and the town’s pride glimmers with light bulb eyes. Palace of Culture and Science, Already on my way I watched it. Its steel climbing upwards above Warsaw. A foretaste! A symbol! It storms the sky... The hands of cranes send kind greetings and speak to human hearts the crane, iron but alive, speaks powerfully, and just like man stretches its arms to the future. Rubble and ruins still all around. Your foot still touches the past, But friendship already glows above all And proudly grows mightier. Gazing at the people and the walls —a fraternal gift, on the marble slab I distinctly feel the warm hand of a worker — this is the touch of Friendship — and thus I send to you, Moscow, my soldierly salute. (Z wycieczką na budowie Pałacu Kultury i Nauki) I observe the history of the expanding construction, A daily pilgrim to this site. Here, thunders constantly The pounding heart of the city. On a platform - a multitude of spectators. In their eyes I notice zeal and reflection. Words spoken in deep thought: This is Stalin’s priceless gift! The Palace of Culture also appears to be a source of truth (the Palace of Truth), together with its ex­ hilarating and rejuvenating force. Steel giraffes had been brought over, steel arms have been stretched out, steel constructions are growing upwards , Storeys are rising in steel hands. Two hundred metres! Two hundred metres! The palace is growing, And climbing upwards! Two hundred meters above the town! This is friendship stretching out its arms, it is friendship crowning the city centre! Higher, higher! Like joy! Like a bird! The storeys are growing just like frriendship did! The palace is growing just like friendship — Workers’, soldiers’, the simplest possible! Here, the worker and the peasant will meet, Here truth is as straightforward as rye growing tall. Here Moscow presents Warsaw with its ever fresh youth and beauty. This lovely palace brings such joy As if it was being built for me. Peace springs forth here, hearts are set alight: Proletarian internationalism. Here in each motion you feel The Soviet touch, thought and tempo; Here streches a vision of the world: A communist epoch of beauty. Famous communist constructions ... I owe their image to books; Today, they bathe my soul in radiance And insert the glow of the future into the present. When in the evening the sky above the construction Glimmers with sparks, A song and thrill grow in me, And I too change into sparkling brightness. Palace of Culture and Science... I greet it shedding tears of happiness. (Stanisław Czachorowski, Pałac prawdy) 92 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD I am full of joy. Here is a new miracle of life: The key to the future. I feel I am growing. (Ferenc Pakozdy, Pałac Kultury i Nauki, transl. from the Hungarian Tadeusz Fangrat) and its purpose... (...). Happy news stir the imagination of all residents of the Capital - declared the writer Leon Kruczkowski. This noble gift of one nation to another will be not only a durable monument of our eternal friendship. Already the very process of erecting it will affect us day after day more strongly than any word can do (...) (“Ex­ press Wieczorny”, 7 April 1952). Such was also the situation after the completion of work, when starting in January 1955 “Zycie Warszawy” published voices in a discussion on the edifice growing in Stalina Square: It is necessary to erect buildings, which in the man­ ner of a beautiful setting will comprise a uniform whole together with the sky-high palace. The white and slender edifice stands in all its magnificence. Its soaring outline, so inseparably and for ever connected with the image of War­ saw, visible from a distance of tens of kilometres, towers above the town and daily attracts the gazes of thousands and thousands of residents of Warsaw (“Express Wiec­ zorny”, 21 January 1954). From a 132 metres-high ter­ race the Saxon Garden resembles a lettuce leaf - reports “Express” (Jerzy Ciszewski, 28/29 July 1954, no. 205). How often while walking along the streets of Warsaw you turn your gaze towards the colossal outline of the Palace of Culture and Science. High up, the spire glistens in the sun­ light ... the enormous white stone columns of the entrance portals beckon from afar. Our Palace is beautiful, proudly declare the inhabitants of the capital and interrupt their daily strolls for a moment to enjoy its view. Resembling a priceless pearl in its setting the white palace glows amidst sprawling green lawns. The special significance of this vertical dimension of the Palace, directing all sight upwards, was stressed by architect Rozhnev already at the stage of discussing the project: The grand solid should be seen from the viewpoint of the height of a person and his raised head. People on their way to work tend to stoop; otherwise, they walk with their heads held high. Such a building is part of life —the base should be connected with man (Jak powstał projekt Pałacu Kultury, prep. M. Kledź, “Stolica”, no. 23, 9 June 1985). Fascination with height was also shared by Polish architects in the course of attempts at determining the proportions of the Palace in relation to the outline of the capital: Architects were assisted by airmen. In order to establish the highest parts of the future palace a pilot was asked to perform a number of flights 160 and 220 metres above Warsaw. Polish and Soviet architects in assorted parts of the city and along the banks of the Vistula in the district of Praga observed the plane and in this fashion de­ fined the height of the building while taking into considera­ tion the general outline of the capital’s architecture. Next, standing on roofs of houses adjoining the future construc­ tion site they made necessary measurements and finally ar­ rived at a joint conclusion, namely, that the most suitable The poem by Pakozdy is the most vivid expres­ sion of an aggressive image of the Palace envisaged as a challenge addressed to the heavens and an image containing the recognisable motif of the T o w e r o f B a b e l (It storms the sky). This image is a reference to the Biblical story of the Tower of Babel as interpreted by Marxist-communist ideology. The motif in question, conceived as an ex­ ample of the symbol’s transformation, was broached by Lotman, who with its assistance showed its essence as a copious text that in a rolled up form transfers the memory of culture. Already the formula conceived by Marx, which was (...) immensely popular - “the people storm the sky” - contained a reference to the myth of the Tower of Babel subjected to dual inversion: first, the as­ sessments of heaven and the Earth attacking it changed places, and, second, the myth about the split of the na­ tions was replaced by an image of their merger, i.e. the International (cf. Y. Lotman, Symbol w systemie kultury, op. cit., p. 154). A t this point it is worth recalling yet another interpretation of the story of the Tower of Ba­ bel, which perceives in the “punishment” consisting of mingling languages a blessing that offers protection against the temptations of totalitarianism (a single tongue, we shall resemble the gods): hampering the con­ struction of the Tower and the mixture of languages are seen as a preservation of the diversity, differences, and pluralism of identity and thus freedom offered to mankind. Features invariably stressed in all texts and evi­ dence of experiences connected with the Palace in­ clude its height, soaring shape, and skywardness. The Palace’s extraordinariness and power are summed up in its stature and dimension. The lofty Palace fasci­ nates, attracts, and exudes magnetic allure. This was the situation from the very onset, the moment of an­ nouncing news about the gift: The largest square of the capital, located in Marszałkowska Street, will become the site of a gigantic construction some 28-30 storeys tall (...). Polish creative thought will radiate from here across the whole country. Response to this piece of news could bring to mind as­ sociations with mass-scale reactions to a miracle: The whole of Warsaw immediately found out about the mag­ nificent gift of friendship, which the capital of People’s Po­ land received from the Soviet Union —the tallest building in Poland, the Palace of Culture and Science. The inhabit­ ants of the Capital made their way towards the construc­ tion site between Marszałkowska Street and Jerozolimskie Avenue, and Sosnowa and Świętokrzyska streets, discuss­ ing on the spot the assumed appearance of the colossus 93 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD would be a building about 220 meters tall (J. Dąbrowski, Podniebny pomnik przyjaźni, Warszawa 1953, pp. 7-8). Architect J. Sigalin recalled: Soviet architects, especially Rudnev, said: That’s enough: this should be just fine for the outline of Warsaw: 100-200 metres. We, the Varsovians, however (...) be­ came victims of a height frenzy and after each turnabout of the plane issued the order: “Higher!” (the side towers were to be 60 metres tall, just like the Warszawa Hotel, and quite possibly we were more or less consciously concerned with creating a new Warsaw on a scale larger than the one delineated before the war by the Prudential or Cedergren buildings (J. Sigalin, Warszawa 1944-1980. Z archiwum architekta, Warszawa 1986, vol. 2, p. 429). The sacral (quasi-sacral) reality of the Palace could be testified not only by the irrational and often mysti­ cal nature of experiences associated with it, but also the language of architecture in which it speaks to us. Wojciech Włodarczyk, author of an interesting study about socialist realism (in which, unfortunately, the Palace of Culture is treated in a rather fragmentary and marginal fashion, with the author discussing only the portal of the main entrance and focusing his at­ tention on the candelabras in Konstytucji Square), devoted much attention to the mystical dimension of this architecture (cf. W. Włodarczyk, Socrealizm. Sz­ tuka Polska w latach 1950-54, Libella, Paris 1986, in particular chapter 3 - Mysticism architektury, pp. 39­ 53). Noting that alongside military terminology ar­ chitectural vocabulary comprises the prime material of the speeches, Włodarczyk drew attention that the ideological obligations imposed upon architecture as well as socialist realistic architecture as such created a mystical communication of sorts between, and with the public. Such architecture was supposed to be a pretext for members of the public who were thus to become capable of experiencing the greatness of the epoch. The theses proposed by Włodarczyk about the mystical experience provided by the architecture of socialist realism, speaking a language characteristic for such experiences - expressed in coincidentia oppositorum, a union and combination of opposites - find their particular confirmation in the example of the Palace of Culture. One could say that the latter was one great coincidentia oppositorum, whose different dimensions on assorted levels merged contradictions and opposites. The Palace is a blend of high art and tradition with their folk counterparts, force and lightness, sound and silence, the old and the new, the local and the glo­ bal, the foreign and the native. What features had not been ascribed to the Palace? They include the voice of Ewa Bandrowska-Turska and Nike from the Louvre; naturally, it had been described as the “Warsaw Eiffel Tower”. The Palace, as we shall see, often combines the contradictory ambiance of fascination and horror, and for some it remains an example of order and har- mony while for others - of chaos; it is a foretaste of freedom: In a town closest to my heart I shall see slender towers, A fort, of which only a free man is worthy. A lantern that glows with beauty and science. (T. Kubiak, N a budowę Pałacu Kultury i Nauki), or of rude enslavement. All those a m b i g u o u s moods and meanings amassed by the Palace best demonstrate its a m b i g u i t y as a symbol. They also display the different dimensions and levels (either in the positive or the negative part of the Palace myth) in which it realises the fundamental function of the myth, i.e. an attempt at “expressing the inexpressible”. Testimonies of this mystical experience offered by the Palace, that unification of contradictions, are to be found in the following selected statements: Academician Rudnev: (...) The purpose of this project is to create a uniform image of beauty that would blend with architecture into a single architectural entity with Old Warsaw (...) The uppermost part of the building seems to dissolve in the air; just like the voice of Ewa Bandrows­ ka-Turska spans from silence to uppermost crystal clear sounds so we too, in the construction of this building, must strive towards creating a lightness of form, a magnificence of the forms of the erected edifice in a transition from the monumental lower parts... (J. Sigalin, Warszawa..., op. cit., vol. 2, p. 435).27 The Palace of Culture and Science is a work of the Soviet architectural school, exceptionally apt in its loca­ tion, dimension, and fragmentation of the solid. (...) The impression made by the building is lightness, joyfulness, nativeness, and the feeling that it almost has been a part of Warsaw (J. Minorski, O projekcie szkicowym Pałacu Kultury i Nauki, “Architektura” 1952, no. 7-8). Helena Syrkusowa spoke during a discussion held at a meeting of architects: The Palace of Culture and Science has become a part of Warsaw. It was feared that it might be a stranger but it turned into a tuning fork of New Warsaw (J. Sigalin, Warszawa..., op. cit., vol. 3, p. 83). The synthesis of high and low (folk) tradition was also considered: The Palace of Culture and Science is not supposed to be merely great - it is to be beautiful. As the central building in Warsaw, the socialist capital of Poland, it should possess the characteristic features of Polish ar­ chitecture, elements borrowed from the treasury of Polish architectural culture. Soviet designers thus went on a trip across Poland. They examined the historical monu­ ments of Cracow and the buildings of Zamość, raised in the magnificent Renaissance style. Their sketchbooks re­ corded successive fragments of the pearls of architecture in Kazimierz, Chełmno, Kielce and Toruń. They noticed 94 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD and noted all the distinctive traits of our architecture, all the most splendid fragments of buildings-remnants of the epoch of the zenith of this art in our country. Finally, they departed and once again the studios of Moscow became the site of busy work. A project was made. This work, whose outcome was the emergence of a project of the Palace, is described by Lev Rudnev, member of the Academy of A r­ chitecture of the USSR. “We spent much time examining the special features of Polish national architecture before we chose a variant of the project and definitely established the architecture of the building. We reached for Polish folk art, travelled across Polish towns, observed Warsaw rising from the ru­ ins, sought the advise of Polish architects. We discovered a common language with Polish architecture —and this proved decisive for the success of our project. The style of the Palace is synchronised with the most beautiful ex­ amples of Polish architecture and, at the same time, it is quite new. It must be stressed that the foundation of Polish architecture is —if one eliminates foreign borrowings - as­ sociated with the people, with life. It is light and airy, does not encumber man but elevates him" (...). Premises similar to those that inspired the construction of Moscow skyscrapers lie at the basis of the conceptions of the Warsaw Palace of Culture. We saw how it is pos­ sible to adapt it to the words of a resolution pertaining to Moscow skyscrapers, which are to be “original in their architectural-artistic composition and connected with the historical architecture of the town”. Just as in their case, the Palace of Culture should not be, and will not be “a rep­ etition of models of multi-storey buildings known abroad“. (J. Dąbrowski, Pałac Kultury i Nauki, Mała Biblioteka TWP, Warszawa 1953, pp. 7-8 and 25-26). This whole enormous edifice will be raised in the spirit of Polish masterpieces of architecture. (...) In the Palace of Culture and Science we see dynamics characteristic for Polish architectural models: the massive main building is topped by a boldly soaring, much nar­ rower spire. The architectural solution of the lower fragments of the Palace brings to mind somewhat the Cracow Cloth Halls, while the congress hall, a semi­ rotunda, contains elements of the Barbican, so typical for Polish architecture. The outstanding artistic assets of the building were jointly accentuated by Polish architects requested to assess the project. They declared that the building is a harmo­ nious part of the development of Warsaw and excellently composed into its panorama (J. Dąbrowski, Podniebny ... , op. cit., pp. 9-10). It was also said that the Palace of Culture is a com­ bination of the Cracow Renaissance and Warsaw Clas­ sicism. Engineer architect Skibniewski asserted that the in the stylisation of the building Soviet architects resorted to the examples of the most outstanding works of the Cracow Renaissance. The building also reflects the tranquil Clas­ sicism of Warsaw architecture. Prof. Biegański drew at­ tention to certain features of the architectural similarity of the Palace to Polish historical architecture. (...) Engineer architect Stępiński, discussing the harmonious blend of the architectural elements of Cracow Renaissance and W arsaw Classicism, declared that it is precisely this fea­ ture that grants the Palace the qualities of equanimity (...). Academician Rudnev discussed the guidelines of the work performed by the architects and accentuated that “they strove towards creating an atmosphere of warmth, love and respect for man, so that everyone, both a child and an adult, would want to come and relax here“. (J. Dąbrow­ ski, Podniebny..., op. cit., pp. 10-12). The phantom centre of the world The above-cited texts showing the Palace of Cul­ ture as a unity of contradictions outline the successive motif of our reflections and inevitably lead towards the symbolism of the centre. This involves questions about the extent to which it is a constant point ena­ bling orientation in the world, the degree to which it amasses echoes and is the reverse of traditional, archaic conceptions of the “centre of the world” described by Eliade (cf. M. Eliade, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1978, chapter II: Element rzeczywistości mitycznej). The extent to which it is not only that constant “absolute” point of support enabling orientation but also a centre that established “our world’, the “Cosmos”, whose or­ der opposes “chaos”, the same “centre of the world” as each temple and palace that summarise the world and act as its image. These issues are directly connected with the way in which the Palace of Culture preserves and contains the structure and character of a sacred site. While responding to those questions, which can be reduced to a single query concerning the manner in which the symbolism of the centre is recorded in the Palace of Culture, we are compelled to preserve additional caution. First, we must remember about the “frame” of the Palace, the specific site in which it had been situated. Marta Zielińska wrote in Studium o Placu Defilad: At the northern and southern edge of the square, more or less at the level of Poznańska Street, the pavement fea­ tures two commemorative plaques. There used to be a third one, but I did not find it - it had vanished behind the fenc­ ing around the construction site. Probably no other city has similar tablets, which do not commemorate people or events but mark ordinary street crossings. The inscription on one of them says: “Here was the crossing of Chmielna and Wielka streets". “Was" —now these are the ghosts of crossings, symbolic gravestones —so popular here. (...) Nor do I know who came across this idea but I do know that it enabled the spirit of Warsaw to speak, the spirit of a town deprived of a sufficiently solid and unchanged material foundation that now seeks refuge in ideal be­ 95 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD ings, namely, in words and letters.28 This is expressed by the protagonist of Tadeusz Konwicki’s film How Far Away, How Near, setting out on his way home into the past or the future (he obviously finds it difficult to define the direction) from the main entrance of the Palace of Culture, against a current of a group of visi­ tors, late and dashing into the Palace interior.29 He is the protagonist of a film in which the Palace plays a considerable role, is shown from time to time, and is used as a setting for events transpiring in the course of the journey: The towering outline of the Palace of Cul­ ture conceals the setting Sun. Above it, in the memora­ ble scene opening the film, the figure of a Hassidic Jew (the Eternal Wanderer?) flies amidst clouds - an im­ age of a condemned soul cast into the void of Hell or lifted into the heavens, high above the Palace and the crossing of Jerozolimskie Avenue and Marszałkowska Street.30 The protagonist of the film turns to the ghost of a friend who had committed suicide: You see, Maks, this is our whole town. So often occupied by foreigners, tortured, and razed to the ground. Our town. Sometimes in the centre of Europe, upon other occasions East Euro­ pean.31 Keep in mind the city’s specific and unclear, phantom-like character and status, this exclusive am­ biguity of the “centre” and “heart” of Poland. Secondly, remember the principle accompanying assorted symbols, namely, that just as in the case of heretofore considered themes and symbolic motifs as­ sociated with the Palace so in this case, when we are talking about the Palace and the symbolism of the cen­ tre, the content only flickers through the expression and the latter only indicates the content by means of allusion. This phenomenal and illusory nature of the Palace and its phantom-like quality are stressed in numerous texts: It was spring, probably May, at sunrise, wrote Gus­ taw Morcinek. I leaned out of the train arriving in War­ saw and suddenly I saw the soaring, white outline of the Palace of Culture in the rising Sun. The sky was deep blue, and in it - the immersed white silhouette of the Palace of Culture. It resembled a phantom and mainly brought to my mind Nike from the Parisian Louvre. It cast a spell on me with its extraordinarily slim, towering, skyward shape, and just like the other Nike it spoke of victory and faith in man (“Trybuna Robotnicza”, 12 April 1972). Attention to this phenomenal quality and demate­ rialisation of socialist realistic architecture was drawn by Włodarczyk - the inclination to encumber archi­ tecture with ideological obligations and duties occurred parallel with a tendency towards a “dematerialisation" of the building, erecting it in a painterly fashion, concealing its geometry and tectonics underneath expanded ornaments (cf. W. Włodarczyk, Socrealizm, op. cit., p. 41). Whenever the idea of the centre of the world is being considered it is simply impossible to omit citing a poem by Tadeusz Kubiak, which alongside home motifs (a nest, a swallow nesting next to a beam) contains an outright inversion of this idea. In traditional versions, the “centre” is an orientation point and marks four parts of the world, but in the case of the Palace the diversity of parts of the world vanishes in its beauty. The pinnacle of the Palace directs our sight (in accordance with the original meaning of the word in Polish) only to the East whence one can see the Don, the Volga. and an outline of the Ural Mts. Only love for daily objects as simple as a chisel, a masonry hammer, or a trowel, and belief in works produced by the human hand can attach us in an hour of the greatest heat wave or even in the downpour rustling among leafs, will not allow us to abandon the scaffolding that con­ ceals walls. This poem passed the test, my friend, when we recently traversed the storeys of the Palace of Culture. I have often watched labour and great toil, the busy swallow carrying in its beak a lump of soil to a nest next to a beam, or human hands like swallow wings, hovering over work and love that fills your heart. Friend, recall This is what I spoke to you about when the Palace of Culture stood in front of us, like a nest. Like a monument. I know how much heart is needed to build as if for oneself in a city whose name differs so much from that of your hometown. When the night puts out the star and day lights the Sun —to submerge oneself like a deep sea diver with a diving suit and a blowtorch into the artificial stars of fire into the vertical steel construction, or to climb up­ wards along a wall as steep as a precipice. My friend. The diversity of parts of the world will vanish in the beauty of the Palace of Culture. I am familiar with longing for that wondrous moment when hands rest on a completed work. Those on the highest storey, with hands raised to their forehead, may see scrubs along the Don, green birches along the Volga and the outline of the Ural Mts. while I shall be entering interiors of marble in War­ saw. 96 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD Friend, thus each day links us with the distant and each brick of the Palace of Culture - with each other. (Tadeusz Kubiak, Rozmowa na budowie Pałacu Kul­ tury w Warszawie wiosną 1953 roku, from the cycle: Miłość prawdziwa). The Palace of Culture is also an untypical centre be­ cause it lies... to the side. This eccentricity was stressed upon numerous occasions: in Warsaw all large streets lead towards the sky. None ends with some sort of an architec­ tural accent - apart from the unfortunate candelabras in Konstytucji Square. Situating the Palace of Culture and Science eccentrically vis a vis the largest municipal arteries is yet more proof that architects do not fear draughts and are fond of endless street vistas. (...) The Palace does not close any large artery of the capital. Its outline is distinctly seen from Służewiec or Stara Miłosna, but at the crossing of Nowy Świat Street with the Avenue, or Marszałkowska Street with Wspólna Sreet it disappears, concealed by non­ descript town houses (Jerzy Putrament, O ‘elewactwie’ i innych sprawach warszawskich, “Zycie Warszawy”, 15 January 1955). This strange centre, better noticeable in the town peripheries and along its edges - expressed by the poet­ ic intuition of Adam Nowak as “the most magnificent ornament of a splendid capital” - concentrated atten­ tion and disturbed serious architects who while dis­ cussing the solution of Stalina (Defilad) Square, the centre and the East Wall, stressed the inconsistency of the Palace, which already has a place of its own in the panorama of Warsaw (...) but the accessibility of this central location of the Palace of Culture is simultaneously rather limited (cf. J. Sigalin, Warszawa, op. cit, vol. 3, p. 77). A t the same time, references were made to ex­ emplary models of such superb solutions as Place de la Concorde in Paris, where arteries connected the cen­ tral square with the whole town, rue Rapalle, Place de la Madeleine, and all the other reasons why: When in Paris, it is impossible not to cross Place de la Concorde and to ignore the obelisk brought by Napoleon I from Luxor, whilst when we observe the Palace of Culture we rarely see it, and its location in the centre of Warsaw appears to be some sort of a paradox (J. Sigalin, ibid.). In order to prevent this, other Parisian models were evoked, and the Palace of Culture was compared to the Eiffel Tower: Together with my colleagues at the studio we tried to insert the outline of the Palace of Culture into that of the Eiffel Tower because there is a certain affiliation between those two monuments (ibid.). It was also suggested to turn to the legacy left behind by Le Notre, the esplanade of the magnificent solution of the Versailles Park next to the palace (ibid., p. 85). Apparently, the Palace of Culture links opposites and assorted motifs constituting its ”absence of clarity” and ambivalence. It connected motifs of the South and the North (Cracow Renaissance and Warsaw Classi­ cism), the East and the West (scrubland along the Don and an outline of the Ural Mts.; the Eiffel Tower and the Versailles gardens), reflecting the following prin­ ciples of a town: Sometimes in the centre of Europe, upon other occasions East European. It appears to be either a non-integrated particle or a synthesis of national ar­ chitecture, according to all the rules of the Barthesian principle of the myth as its “natural centre”. (Studying the national features of Polish architecture... finally made it possible to create a project that will be completely new for the town and merge with it organically, creating a natural centre of the Capital - cf. J. Dąbrowski, Pałac..., op. cit., p. 9). Paradoxically, the Palace of Culture also blends within itself the order of the “Cosmos” and “Chaos”. We come across two competing experiences: Chaos and Order, the native “Cosmos”, in the already cited study by Marta Zielińska. First, when she wrote: Today, the square is fading more and more. The chaos of this site is astounding considering that this is the centre of, after all, a European capital and vividly negates the name it was once granted. Scarce passersby vanish in the distance, following some sort of invis­ ible trails playing the part of streets; cars circulate just as helplessly, while large trucks and buses park nearby. From the side of the Avenue one sees fences and digs, and from Świętokrzyska Street —the remnants of stalls with few haphazard traders; all this is encircled along the edges with quite young but already sickly trees. Recently, there appeared a pickled whale, probably to supplement the chaos. This text was written several years ago and today the described mayhem is increased even fur­ ther by an international, free-market “bazaar” and one of the first “ sex-shops” situated in a stall main­ tained in a camping-Mazovian-Podhale style, all am­ plified with the lowing of suffering cattle left for the night with no water in trucks parked in the square as the press and radio informed recently. Describing Defilad Square, Zielińska noticed: Strangely and even symbolically it reflects the plight of Warsaw, the entire convoluted history of the last 150 years. History (...) has made a circle: the square was once a meadow with cha­ otically scattered wooden houses and planted trees, and now, contrary to all architects’ plans, it once again comes close to this appearance. True, the Palace stands but one has to look up in or­ der to see it, because normally from the vantage point of a pedestrian only its particular wings detached from each other and not comprising a sensible whole can seen in the distance. It is much too large to be embraced, and thus has disintegrated into pieces: the bottom and the top are separate, and in addition the bottom has collapsed into several fragments. He who finds himself at the foot of the Palace gazes mainly at empty space on all three sides of the world. Alongside this Cubist experience of the Palace, enhancing the associated feeling of chaos, we find an 97 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD entirely different confession. The author, a contempo­ rary of the Palace, added: I appreciated the Palace’s height and was uninterested in the contents. Whenever I returned to Warsaw from my vacations I always waited for the moment when a tiny Pal­ ace of Culture would appear from afar. “Oh, the Palace” - we would call out and enjoy the pleasant awareness that home was near. In other words, a semblance of a light­ house effect. I cannot say that I did not experience sym­ pathy of sorts, especially towards the Palace swiderviewed from a distance, for example, from the banks of the Vistula in Świder. As long as I remained within its range I knew that I would not get lost and if anyhting should happen I would always find my way —I even tried to traverse this route in my childish imagination (p. 124). Having recorded all these paradoxes and sui generis splits in the perception of the Palace now let us go back to the original ideological premise at its basis and pay some attention to the symbolism of the centre record­ ed within. A t the same time, it is worth mentioning that the Palace constituted an essential novelty on the city plan. Situated along a former edge, on the site of former chaos, the Palace, together with the sequence of Marszałkowska Street starting from the MDM, the planned centre (today: the East Wall), and Stalina (Defilad) Square, created a parallel and simultaneous­ ly competing sequence to the Old Warsaw Route, the Royal Route running from the Old Town, the Royal Castle, Krakowskie Przedmieście Street, Nowy Świat Street, Ujazdowskie Avenue, “across” Łazienki Park and Belweder Palace all the way to Wilanów - a se­ quence marked by history and the extensive symbolics connected with the history of the town and country. Warsaw is a specific city, whose “centre”, brimming with historical symbols, stretches parallel to the Vis­ tula along the Royal Route and the North-South axis. The location of the Palace not only created a competi­ tive, new centre progressing parallel along the same axis but accentuated the East-West direction, insig­ nificant apart from the Saxon, Stanisławowska, and Ujazdowska axes. Architects and observes often complained that the town ” runs away from the Vistula”, that it does not descend towards the river and remains un­ connected with its right-bank part as if unware of cer­ tain logic in such an accentuation of the North-South axis reflecting the course of the Vistula connecting Cracow, Warsaw, and Gdańsk (since, as Piotr Skrzy­ necki repeated after Wiesław Dymny: We have friends on three sides, but the sea only on one). It is precisely along the Vistula and upon the basis of anthropologi­ cal research and measurements that Talko-Hryncewicz determined the ethnographic boundary between Asia and Europe, the East and the West. Placing the Palace of Culture in the western part of the town not only emphasised the direction towards which the city turned its back, but also realised the rule of a temple, sacral orientation. The less impor­ tant side walls of the Palace sprawled between the South and the North, while its “altar”, ritual part, if this is how we may describe the platform from which all parades and marches were to be watched, the stat­ ues in front of the façade, and the portal of the main entrance faced the East. (It is here, to the East Wall, that it was planned to transfer the “town hall” and administration offices while discussing solutions con­ cerning the new centre and the best way to display the Palace - whether to introduce arches and colonnades or leave wider open space). In order to illustrate this new valorisation in the mythical geography of the town here is a plan making it possible to better follow its symbolic-centric con­ tents: 1. Main entrance 2. Stand 3. Site of planned statue of J. Stalin 4. Odra and Vistula fountains 5. Pillar-road sign 5A. Obelisks Marszałkowska Street In 1953 the Palace of Culture and Science was granted the name of Joseph Stalin (When in distant Moscow the great heart of Comrade Stalin, friend of the Polish people, leader of the working masses all over the world, ceased to beat, the Government of People’s Poland passed a resolution... - J. Dąbrowski, Podniebny..., op. 98 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD Vistula and the Odra (cf. Grażyna Stankiewicz, Jak powstał Pałac Kultury, typescript, p. 71). 3. A granite obelisk (at the corner of Jerozolimskie Avenue and Marszałkowska Street, at present disas­ sembled for the duration of redesigning an under­ ground passage and the construction of the metro) indicating directions and distances to all European capitals and more important Polish cities - of slight usefulness for drivers but what symbolics! The heart of the matter lies in distances to Warsaw, its centre, and the central square. And from here - a window onto the world! (cf. Sigalin, op. cit., vol. 3, p. 147), that celebrated pil­ lar of laughter mentioned by L. Stomma in a fragment concerning the mythical dimension of geography (in: Z zapisków etnologa, a letter send by L. Stomma to the editors: Słoń a sprawa etnologii, “Polska Sztuka Lu­ dowa” 1982, no. 1-4). The construction of this road sign historically refers to Polish road signs - a granite road sign in Konin dating from 1511 and still extant, measuring the precise distance between Konin and Kruszwica (“Zycie Warszawy” , 18 July 1955). 4. Two colour water walls separate Defilad Square from Jerozolimskie Avenue and Świętokrzyska Street. Nine metre-high streams will be produced by fountains symbolising the Vistula and the Odra (“Express Wiec­ zorny”, 20/21 July 1955). (In other words, the Vistula and the Odra were situated along the East-West axis - sic! Z. B.). 5. A sundial without dials, in which a ray of the Sun is to measure man’s time on Earth (Jerzy Janicki, op. cit.). Actually, there were to be two such dials, one, lemniscate-type, near the Pavilions of the Śródmieście (City Centre) Train Station, and the other, analematic, in a park in Świętokrzyska Street. Or rather ... a complete explanation is offered by the Master, Docent Przyp­ kowski, in connection with the damage incurred by vandals: In 1954 I measured, and a year later outlined eight sundials next to the Palace of Culture. A large, analematic dial, in whose case man himself is the dial (so that no one may steal it again), and seven lemniscate-type ones, which were to show time from dawn to twilight. This is one of the few sundials in the world to indicate user time. Un­ fortunately, the face was executed on a frail pivot. Con­ sequently, it was supplemented already several times and alltold in the past 15 years the dial worked for perhaps half a year. I can present the documentation on a subbotnik basis (“Express Wieczorny”, 30/31 May 1970). 6. Garden, 3,6 hectares. Trees and shrubs came from all over Poland. Mag­ nificent oaks were offered by Szczecin, maples - by Śrem, spruce and rhododendrons came from Wrocław, linden trees - from the voivodeship of Lublin, with the whole of Poland contributing to arranging the Palace Park (Jerzy Janicki, op. cit.). 20 000 trees according to specially selected species: linden, hornbeam, beeches, plane trees, rowan trees, poplars, apple trees, birch, spruce, cit.). It was also decided to place in front of the main entrance a monument (on the competition for the design cf. the reminiscences of Henryk Urbanowicz: The most eccentric was a statue of Stalin by Xawery Dun­ ikowski —the Master proposed a granite sculpture made of great blocks comprising the whole figure, including the head. The direct intervention of the artist was to be lim­ ited to a minimum. Enormous legs-shoes, built of slabs, trampled the ground, and the figure, usually depicted while breathing out, this time inhaled deeply, slightly swelling the cheeks and, indifferent and menacing, appeared to be spit­ ting on the whole world - “Stolica”, 14 November 1988; cf. Grażyna Stankiewicz, Jak powstał PKiN, “Res Pub­ lica”, 1990, no. 3). The project was never implemented but the im­ portance of the undertaking is testified by a discussion held by sculptors and architects deliberating whether the remaining statues from the Palace facade should be sitting or standing. I can imagine Mickiewicz sitting. But for Kościuszko to sit?; the figures were to include men of science, artists, freedom fighters, and heroes. The pantheon was to be composed of Chopin, CurieSkłodowska, Copernicus, Mickiewicz, Lelewel, M ate­ jko, and “couples”: Bogusławski - Staszic, Kołłątaj Śniadecki, Kościuszko - Świerczewski or Marchlewski - Waryński, as well as Frycz-Modrzewski, Wit Stwosz, and Jan of Kolno, albeit the last three gave rise to doubts: There are no photographs (cf. Większego wyboru pozycji nie ma - minutes from a discussion, prep. Jacek Królak, “Res Publica” 1990, no. 3, pp. 34-40). The only remnants of those projects are two executed sculp­ tures (both of sitting figures) at the sides of the main entrance: Adam Mickiewicz (by Ludwika Nitschowa) and Copernicus (by Stanisław Horno-Popławski). Next to a synthesis and a quintessence of the masterpieces of Polish architecture (We showed then all the historical monuments of Warsaw, Cracow, Toruń, Kazimierz on the Vistula, Puławy, Płock, Czerwińsk, Nieborów, and Kielce - and they kept taking photographs... . They became ac­ quainted with the Tatra Mts., Żelazowa Wola, Nieszawa (...). We presented them with albums showing Krasiczyn, Baranów, Sandomierz, and Gdańsk. They admired paint­ ings by Canaletto - cf. J. Sigalin, op. cit., vol. 2, p. 430), elements of the symbolism of the centre and the image of the world contained in the ideological premises of the Palace and the square include: 1. The above mentioned sitting figures of Coper­ nicus and Mickiewicz, and 29 sculptures standing in semi-circular niches in the Palace walls and portraying figures from all over the world (cf. Jerzy Janicki, op. cit., p. 28). 2. The government stand with an eagle (the em­ blem of the People’s Republic of Poland); originally, it was planned to display the eagle above the platform, next to, i.a. semi-reclining figures personifying the 99 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD firs and oaks, Japanese cherry, yews, and about 10 000 shrubs and perennials representing sixty species, including rhododendrons and azaleas, were brought from all over the country (cf. J. Sigalin, op. cit., vol. 2, p. 146). 7. The Congress Hall —here future peace congresses will be held, words about peace will be spoken in all lan­ guages of the world [and addressed to the West - Z. B.]. The Palace is to become a centre of science and culture, a site radiating the wisdom and beauty of our nation (Jerzy Janicki, op. cit.). 8. One of the largest squares in Europe, the site of demonstrations held by 700 000 people (“Express Wiec­ zorny”, 18 January 1954); two vertical obelisks (see: explanation further on). 9. Tables with brass letters: “Here stood the clock tower of the Warsaw-Vienna Rail Station”, “Pańska Street”, "Złota Street”, “Wielka Street”, “Śliska Street”, “Chmielna Street”. Owing to the symbolic of the centre (next to al­ lusive traditional elements: mountains, cliffs, towers, water, trees-garden, columns - all characteristic for a holy site) just as important are calculations made by statisticians creating a sui generis tradition of the cen­ tral character of the Palace, whose reference points are Vladivostok and Madrid: Placed one next to another the bricks used for building the Palace of Culture and Science would take up space from Warsaw to Vladivostok (“Express Wieczorny”, 5 April 1955). Stretched out, the electric, water main, and air-condi­ tioning ducts would achieve a length of 2 500 000 m = 2 500 km, i.e. more or less the distance from Warsaw to Madrid (“Express Wieczorny”, 27 April 1955). If we were to remove the floor in each interior and place it on the ground we would create a square with sides 400 m = 160 000 m2 large; such a square, which does not exist in Warsaw, could accommodate four Ujazdowski Parks and serve enormous demonstrations attended by hundreds of thousands (“Express Wieczorny”, 27 April 1955). If a child were born in the Palace and without leaving it slept there every night in a different room it would exit the building at the age of 22 (ibidem). Six days are needed to tour the whole Palace, stopping only for a single minute in each interior (“Express Wiec­ zorny”, 5 April 1955). A May Day demonstration was first held in front of the Palace on 1 May 1955. Next to drawings and pho­ tographs of the Palace there also appeared a special occasion poem reflecting the ambiance of the Central Square: North, South, West and East The Pole and the equator The village and the town 100 A tiny cottage and a skyscraper A French port and the Chinese Wall The worker, the peasant, our friend and brother And the whole globe And the whole world Celebrate May Day In Spain provocateurs and spies Will go out to roam The prison will be filled With political prisoners But a piece of red fabric hangs Even from the thickest grates On the fresh grave of Belojanis Someone placed a red flower Fathers, mothers, Sons, daughters, Soldiers, six year-olds Arranged into fours Or better still into tens! Wider, wider, wider The spinners of Łódz The dockers of Gdańsk Or better still in hundreds More, more, more! Peasants and workers a hundred thousands each! More, more. More! Peasants and workers A hundred thousand each! On this day with red flags, that socialist nerve system The world makes a fraternal sign: Peace —Victory —Redness A ship, an airplane, an automobile Together with us! With us! Soldiers of peace —join the march O f millions! We shall put an end to all scoundrels. Tear off the heads of hydras. Across Asia, Europe, America We carry the colour Red Black Negroes Yellow Chinese Brown Hindus - all red The banner is raised by the Russians Red in every land Red enhancing the streets Red must win Overcome the reactionary black! (J. Prutkowski, 1 Maja, “Express Wieczorny”, 1 May 1955) Newspapers announced in connection with the emergence of the Palace of Culture and the progress of the construction work, nearing its end: In ten years �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD Warsaw will be the most beautiful city in the world (“Ex­ press Wieczorny”, 21/22 July 1954). Already in 1955 in a letter from Silesia Gustaw Morcinek, having toured the “Warsaw” cinema, the MDM, Marszałkowska Street and the Old Town, wrote: ... When I saw the Palace of Culture I thought Farona Kandego [a Silesian expletive]! Today Warsaw is already the loveliest town in the world (“Zycie Warsza­ wy”, 15 January 1955). The ceremonial opening of the Palace took place on 22 July 1955 in connection with celebrations of the state holiday of the People’s Republic of Poland. Three years ago we stood in this square with our Sovi­ et friends, builders (...) and together with the Soviet com­ rades we threw kopeks and groszy pieces into the still soft concrete for luck, according to an old builders’ custom (from a speech given by Prime Minister J. Cyrankie­ wicz, Palace Chronicle, 1955). The Fifth World Fes­ tival of Youth and Students took place in Warsaw in August 1955, thus making a specific contribution to experiencing the symbolism of the centre associated with the Palace, next to which assorted events, fes­ tivities, and the closing march-demonstration were held. Alongside information about the festival being attended by representatives of almost every nation in the world mention was also made of such symbolic accents as placing next to a clock, in the middle of a large circle with a diameter of 5,4 metres, a compass rose situated according to parts of the world (“Express Wieczorny”, 11 July 1955), while the banners of all nations were affixed on a mast at the corner of Jero­ zolimskie Avenue and Marszałkowska Street, near a granite signpost, (“Express Wieczorny”, 31 July/1 August 1955). The Palace of Culture became an es­ sential emblem of the festival - vide a special-occasion poster showing the globe and on it a map of Europe featuring in the centre the rising Palace; above, a white dove of peace soars, below - inscriptions: “Pax, Pokój, Frieden”, and underneath - three heads: pale with “European” features, yellow with slanting eyes, and black (cf. “Express Wieczorny”, 31 July/1 August 1955). The Palace of Culture seems to have been an ex­ traordinary place, the source of admiration and fas­ cination. Its descriptions and testimonies contain a conspicuous element of mirum (the marvellous). The ceremonial mood was embedded already in the ideo­ logical premises of the building, turning it into a sui generis holy site: The approach of a noisy group of citizens intending to enter the Palace of Culture and Science requires a democratic openness of forms to be fulfilled by the en­ trance porticos and portals, whose artistic message intro­ duced those entering to an elevated mood of anticipating the important experiences awaiting them (Jan Minorski, op. cit.). The visitors remained under a great impression of the Palace and faced it with admiration and fascina­ tion: During our tour it was impossible to examine every­ thing. Our heads are already spinning from an excess of impressions. We saw the enormous halls of the Museum of Technology (...). We walked on oaken stairs, touched profiled doorknobs cast in bronze, noiselessly shut behind us scores of splendid doors. We passed whole brigades of stucco masters, carpenters, and fitters. It seemed that all those people are caressing each fragment (Jerzy Ciszewski, Z tarasu..., “Express Wieczorny”, 28/29 July 1954). The microclimate is watched over by an invisible keeper protecting the interior against an influx of cold air. Special filters provide the whole building with fresh mountain air devoid of dust (“Express Wieczorny”, 1 January 1954). Fascination does not become obliterated with the passage of time; on the contrary, such experiences grew more vivid. The vulnerable adoration produced by the Palace was described by Kazimierz Koźniewski, who called the Palace the symbol of our times: When one and a half years ago I toured the interior the impression of space was not all that great. Today, its enormity simply overwhelms: I face this quantity of rooms full of helpless admiration. I have the impression that one can explore the entire Palace not more than once in a life­ time (Symbol naszego czasu, “Zycie Warszawy” , 2 May 1955). A t the same time, the Palace is a symbol of new rela­ tions between free nations (ibid.). This symbolic and sacral character intended by the authors of the Palace and its decorations was often ex­ pressed directly: (Director Motyka): I told engineer Sigalin that my res­ ervations pertain to the form of the allegories and that sym­ bols would be more appropriate. It is irrelevant whether they are to be portrayed with the help of angels or the mus­ es. For me they are all sculptures. We can depict PolishSoviet friendship as an angel bestowing a blessing, etc. (...) It is necessary to reflect whether certain abstract phenomena cannot be really expressed in any other way than only according to the conventions of the Baroque or the Renaissance. Everyone was struck by the fact that these sculptures are so old-fashioned while the Palace is thoroughly modern. (Colleague Wiśniewski): The sculptures must be dei­ fied and depict extraordinary figures. The Palace of Cul­ ture is not an ordinary residential house, but there is talk of featuring ordinary people. These must be metaphorically sanctified figures. (Director Motyka): You executed the statue Peace­ time Frontier —a girl wearing an ordinary dress, and still no one claims that she is a mere worker. This is a symbol, a synthesis of the convictions of certain people. This must be a synthesis of our times, and, simultaneously, sanctified. Otherwise, we would be forced to draw the conclusion that 101 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD we are incapable of creating new forms for sanctifying new times (Większego wyboru pozycji nie ma, “Res Publica” 1990, no. 3.) Experiences connected with the Palace interiors and symbolics also reflect its sacral dimension. The Palace tradition knows of numerous visitors behaving as if they were worshipping in church, as in the case described by Hanna Krall: (Mr. Klein, head of order-keeping services): A medical doctor is summoned, in my opinion quite incorrectly, to people kneeling, just like in church, in front of a bas-relief symbolising peace and prosperity. This enormous statue, dripping with gilt, shows a female symbolising the moth­ erland, a dove (peace), an ear of grain (good harvest), a child (motherhood), and many other symbols, and to all intents and purposes, as the Palace architect engineer Adamkiewicz says, no one really knows what it depicts be­ cause the builders did not leave any pertinent instructions. When behind the figure, further on, a door opens and a brightly lit hall is seen the mood becomes so splendid and uplifting that everyone feels the urge to kneel; why call the doctor immediately? (“Polityka”, 19 July 1975). Not only did the Palace spire draw the gazes of the local residents, fascinate, and attract but it possessed a specific magnetic force. This magnetism and sacral dimension of the Palace are evidenced by ... a portfo­ lio of “untypical correspondence” in the possession of Hanna Szczubełek, who keeps the Palace Chronicle. All sorts of letters personify the Palace, addressed as: "Dear Palace”, and make miscellaneous requests. Faith in power capable of resolving mundane needs is inter­ mixed with a sui generis symbolism of the centre - the Palace was envisaged as the seat of the government and the residence of Party first secretaries (probably due to associations produced by the Congress Hall). Here, all local and world issues converge and the cor­ respondence constitutes a unique votive body. Natu­ rally, the letters are full of symptoms of sheer pathol­ ogy (also in the more profound meaning of the word, i.e. suffering) and madness, which so often adjoins the sacrum. Apparently, the Palace, in the manner of eve­ ry sacrum, attracted also insanity. The correspondence comes from different periods; note that the last letter was written in 1989. Whenever possible, I add dates in parentheses. The best example of the sacral can be the convic­ tion that the Palace is the residence of Santa Claus; Ania from Sokółka wrote: Dear Santa, I know that you live in Warsaw on the uppermost storey of the Palace of Culture. Pay me a visit this Christmas and bring me an inflatable mattress. 2. Authors of the letters turned to the Palace for assistance in resolving property disputes: Dear Palace, help me: a neighbour has seized my balk.32 3. The omnipotence of the Palace of Culture was also connected with a conviction that it contained some sort of a special archive, a thesaurus of infor­ mation, as indicated by the address on one of the letters: Fortified Archive at the Palace of Culture, whose author, an owner of an old model of a Sona­ tina radio set, sought bulb wire unavailable on the market. 4. Belief in the demonic power of the Palace is re­ flected in a letter addressed to: The State Palace of Culture. Department of employment and destruction: Please destroy (...) and her three children, named (...). These superfluous people are condemned to be annihilated. Starve them as soon as possible. 5. The letters also include offers, with one of the authors proposing (1980): To the Director of the Palace of Culture. I, the above mentioned, inform that I am in the possession of items worth about half a million zlotys, all for sale, including a palace, a church and museum exhibits. (The letter also requests transport facilities since the objects do not fit into a passenger car). 6. The Palace of Culture was the addressee of an artist wishing to open a Museum of Matchstick Art, the only of its sort in Poland; the author, a winner of numerous prizes and with many accomplishments, includ­ ing, naturally, international ones, would like to win a world record in vertical construction and proposed to make a model of the Palace. 7. Here is Wanda TL, ready to work as: 1. A personal office boy of the Secretary General. 2. a flat-rate fee employee. 3. Chief of the Security Service of Poland. 4. a Polish TV collaborator (independent office boy) offering the following services: electronic protection of diplomatic outposts accredited in Poland and their resi­ dences..., electronic protection of foreign guests —heads od state, protection of international congresses and meetings in the so-called antipodes. 8. The author of a letter from Ząbkowice Śląskie asked for help concerning a lack of response to a pre­ vious letter on the same topic, which must have been seized by a mentally ill civil servant. I am not surprised that You keep such workers. Socialist youth as a whole suffers from mental disorders. 9. One of the letters is addressed to: First Secretary Comrade Edward Gierek —Congress Hall (and contains an invitation to the 1978 Poznań Fair). 10. The healing powers of the Palace or its special climatic properties were indicated in 1982 in a request for temporary accommodation. The author, on his way to Szczyrk to a Fund of Workers Vacation cen­ tre, asked whether for health reasons he could obtain accommodation for several years: I was at the Stalin Palace some ten years ago, but could not find out any­ thing since everyone was queuing up for food, “Trojka” was closed, all were hungry and drank scalding tea —quite unacceptable. I was, therefore, forced to send a letter to my son from the Palace post office telling him “what is happen­ ing at the Palace“. 102 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD 11. The Palace was also perceived as a centre of power, as in a letter addressed to: The Ideological President of the All-Russia Communist Party Bolshe­ viks of the Republic of Poland (1989), and containing sheer gibberish, starting with: On the eve of the third five-year plan ... 12. The letters also reflect an eschatological di­ mension and ambiance: To the Kind Government of the Palace of Culture I, Leo, Son of the First Creator, Write to You, the genuine Government, The great troublemaker will overturn the globe Since it is high time To send me part of my dues through a postman (...). 13. We also come across a complaint full of con­ cern and addressed to the Central Council of Trade Unions Congress Hall (1974), informing: Young people go coatless, and postulating to create a 5% unemployment Fund for citizens aged from 16 to 70. A negative response will cause war or an atom bomb raid against Warsaw, against which the ‘’Residents of Warsaw”, signed below, protest. 14. The file contains requests and selfless letters about scientific research, written by a retired profes­ sor from Gdańsk involved in conducting studies on the verge of physics and electrodynamics, particularly about lightning and the electrodynamics of the electron: since I would like to initiate a register of lightning strik­ ing the Palace of Culture and Science I ask for permission to install on the Palace an insulated spire, from which a concentric cable would be connected with a measurement apparatus on the highest storey of the Palace. A flat next to the observatory would be required due to night shifts and two full time employees. A female author of a letter addressed to: The P al­ ace of the Culture the Indian Sepulchre at the corners of Zielna, Wielka, Złota, Chmielna, and Śliska streets and Jerozolimskie Avenue (1976) sent a poem to an African tune, a song dedicated to the Warsaw Month: From Warsaw to Szprotawa One heart beats about our Warsaw Lovely Warsaw with its panorama! Here the picturesque Vistula flows by And the thirty-storey Palace of Culture stands. Our symbol and source of joy. A letter written in 1971 includes a poem about Lenin, with an obstinately recurring refrain: Although I am a Pole And precisely for this reason I worship and love the Great Lenin. The cited texts and evidence comprise predomi­ nantly a positive myth of the Palace of Culture and Science. Up to now, we omitted antithetical moods and experiences linked with the Palace, which create its sui generis anti-myth. On the other hand, the el­ 103 ements and contents of the positive myth extracted from the quoted texts do not correspond to antith­ eses according to the principle of a simple game of binary oppositions. If we were to make a list of val­ ues associated with the Palace and belonging to the positive myth, such as power, might, force, duration, luminescence, glow, light, truth, nativeness, harmony, life-giving force, friendship, love, youth, freedom, life, etc., it would be impossible to deduce from it, and arrange according to the principle of contrariness, a suitable anti-list composed exclusively of anti-theses. The same holds true for the anti-myth of the Palace, in which the dominating experience is horror accom­ panied by specific fascination. Only after taking into consideration both parts of the tradition can we see just how deeply the Palace combined both those in­ separable feelings of horror and fascination, charac­ teristic for the primeval experience of the sacrum. The Palace may be perceived as a profound unity of contra­ dictions: coincidentia tremendum et fascinosum. The above mentioned “bright” values of the Pal­ ace are closely connected with its ideological-propa­ ganda official message and only upon this level is it possible to observe the game played by those simple reverses and antitheses. The beauty of the Palace and its height were contrasted with the ugliness of “old tenement houses” or the ghastliness of capitalist sky­ scrapers. Owing to insufficient space I shall not delve deeper into this motif, but concentrate only on several synthetic examples. According to the propaganda-ide­ ological interpretation, the construction of the Palace delineated and established a new time, a new epoch, contrasted with the old. Just as Leszek Mech wrote in his poem: Once, history shared a national/ Gamut of dates stretched across fires/ Or love was stirred in the hearts of those longing for peace by an anaemic saint. / Today, it is not history or winged saints (...) Today, the people proudly / erect for the people (...) a construction of attained friendship. The same motif of new times and values offered by the Palace is to be encountered in a poem by Adam Ważyk: The walls of our architecture did not belong to us, palaces bonded by blood, the work of the poor, the Gothic of our toil the Renaissance accomplishment of the people, the Baroque erected for the lords, deformed tenement houses of a merchants’ democracy calculated to last a year, the house-phantom of the speculator, an inhuman style straight from a failed venture, without heart and beauty. �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD Now, from the ruins there grows to become part of socialism, for day centres and libraries our Old Town Gothic, our Renaissance and Baroque, our unadorned monument, a fronton out of lace, as if just completed by embroiderers, above them, roof tiles dear to our heart shine differently... The construction and growth of the new, socialist Palace were contrasted not only with wartime devas­ tation but also with the downfall produced by capi­ talism. It has to be kept in mind, Edmund Goldzamt stressed, that: The creation of the Palace of Culture and Science started at a time when the nations of Western Europe ex­ perienced all the “blessings" of so-called American aid, and when after five years of the Marshal Plan they have already become acquainted with the outcome of such help: the liq­ uidation of entire branches of industry, a further rapid rise of unemployment, a pauperisation of the masses, stagnation and torpor affecting construction, the elimination of the po­ litical and economic independence of their countries (cf. E. Goldzamt, Wieżowce Radzieckie, Warszawa 1953). The socialist Palace connected with “pacific con­ struction”, peace, freedom, and life was juxtaposed against capitalism, imperialism, fascism, war, destruc­ tion, and death. Summing up these reflections let us turn to another poem by Tadeusz Kubiak, which not only contains this motif but also the probably most apt characteristic of the Palace enhanced with scarce plant hierophanies and allusive references to the sym­ bolic motif of the tree of life in the tradition linked with the Palace: It is socialism that builds despite death and crime. It is the nation that gives to a nation and man to man, what they had won during that October night. Like the hardworking gardener offering his son fruit grown in the Michurin manner. O n the side o f the anti-m yth. A growth..., and I would agree to forget all about Suvorov Embarking upon testimonies and documents com­ prising the negative myth of the Palace it is simply im­ possible to omit accounts in the diary of Leopold Tyr­ mand. On 1 February 1954 this first antagonist and determined oppositionist, an outsider highly sensitive to the rhythm of the social life of Warsaw, recorded: Merciless cold weather and people wandering across Warsaw absurdly wrapped against the cold, so that even the shapeliest female resembles a parcel. The sheer martyr­ dom of waiting for city transport: I suspect that an armed revolt against the regime, if it ever takes place, will start on tram stops in weather such as this. (...) The press drips with lackey tones writing about the "magnificent gift of the Soviet Union for Warsaw”. A skyscraper totally useless to anyone. If they had really wanted to send a gift they would have supplied several hundred tramcars. But then their intention is to make an impression and not to offer gifts, and for that particular purpose a skyscraper is just perfect. (Dziennik 1954, Warszawa 1989, p. 167). The unemotional and architectural interpretation proposed by Tyrmand once again accentuated the fas­ cination and horror merged in the Palace: Some see in it a Russian fist, others stammer with delight; the author also registered an attempt at taming (ridicul­ ing) this appalling gift: 13 February. Another exhibition of projects for the town planning and architectural solu­ tions of Stalina Square, the centre of future Warsaw. In the middle: the Palace of Culture and Science - this is its name —a gift from Russia for Warsaw. Some see in it a Russian fist, others stammer with delight. The people have named it “Peking” - which apart from an anagram contains a subtext: this was the name of a large tenement house thus described with scathing contempt in pre-war Warsaw, at the corner of Złota and Żelazna streets, the seat of backstreet brothels. It is easy to guess that from the moment when the construction was announced I was one of its most fervent opponents. As a would-be expert I skilfully criticised its size, anti-Warsaw scale, and bom­ bastic style. But. (...) The Soviet skyscraper with its lofty steel construction would have been passable as a power­ ful solid which, if it had been left alone and covered with glass, would have been of use and I would agree to forget all about Suvorov. When it received a ready-made facing the colour of beige sand I was not pleased, but the facade, colour, and texture looked good and acceptable. Then they started to add: a pseudo-Renaissance helmet tower topped with a spire, confectionary attics and crowning, motifs straight from Kazimierz on the Vistula, and pedes­ tals. This socialist realistic horror emerged in the very centre of the town in the manner of a growth on the nose of a drunkard. And now plans are made for a Polish show of socialist realistic imagination surrounding this Russian architectural dissolution (ibid., p. 210). Hence, even such an unruffled and decisive critic as the author of Dziennik and Zły experienced am­ bivalent and competing feelings and doubts produced by the Palace. Despite his categorical opinion: Where is the nationality of this architecture, why is it supposed to be Polish considering that its elements are at home both in Cadix and Helsinki? (ibid., p. 215), and despite the deep conviction about the madness of the whole idea: 104 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD The leitmotif of socialist realism in architecture —that, which is being built today is supposed to look, for the sake of the wellbeing of man, like something built yesterday, the day before yesterday, and four centuries ago - contains some sort of unconcealed madness (ibid., p. 211) Tyr­ mand shared qualms whether the Palace might actu­ ally become part of the city’s tradition: A town is a culmination. That which ages in it properly ages nicely. After centuries of serving ugly buildings be­ come inevitably beautiful and surrounded with something that we are accustomed to call an ambiance, a climate, a mood, a style; they gather strata of events and experi­ ences, individual and collective, which in time blend the decorations and details of the façade with contents of exist­ ence to yield inimitable monuments and symbols. (...) The creation of something new, which is supposed to look old, is domed to parody and kitsch. (...) Quite possibly, in a hundred years, communist gigantomachy, pathos "close to each man”, as they put it, the tawdriness of artificial orna­ ments, the medley of decorations, and thus nouveau riche and trivial wastefulness will become patinated with time, just like neo-Gothic skyscrapers in fin de siècle Manhat­ tan. We shall have to wait long for this to happen, and, furthermore, the outcome is by no means certain (ibid., p. 212). The notes in Dziennik are accompanied by an im­ age of the Place in Zły, in which Tyrmand, contrary to the “new” centre - Why are a pedestal and gravity to become the emblems and ambiance of Warsaw? (Dzien­ nik, p. 215) - attempted to conduct a remythicisation of urban space in which the largest square in Europe emerges from the chaos of conflagration and the bat­ tlefield of the construction site of a new skyscraper. The resultant Palace enlivens and stirs the memory of a city of the past. Since remythicisation is the topic of the above-cited study by Marta Zielińska we shall only note this function of the new and undomesticated Palace evoking the past, as well as yet another ironic name to be placed in its onomastic alongside the al­ ready mentioned “tuning fork”, i.e. “little finger”. It is simply impossible to walk around this town. The capital is being turned into a quarry. (...) Not to mention that little finger (...) - who needs such large houses?” (L. Tyrmand, Zły, Warszawa 1965, p. 165; cf. M. Zielińska, op. cit.) Playground of Satan The Palace of Culture appears occasionally in novels by Stefan Kisielewski (Przygoda w Warszawie, Podróż w czasie —the cover of the 1989 edition pub­ lished by Iskry features the Palace together with a red flag affixed to it as if to a mast), but the most complete interpretation is to be found in this author’s Cienie w pieczarze. Here, the Palace and the surrounding enormous and strange Defilad Square are the meeting place of lovers - the chief protagonist, Roman, who remembers the town and the world prior to their anni­ hilation, and Bluzeczka, a representative of an already new epoch - a place where (at the foot of the enormous thirty-storeys tall building) love turned into hatred, and which is compared to a tree: Each side of this square is different, since it originates from a different epoch of Warsaw; Roman deciphered in this variety history, just like the past of a tree is read from the cross-section of its rings, but for Bluzeczka this interpretation was totally un­ attainable (p. 123). Next to this micro-cosmic scale of the Palace inscribed into the love story, alongside the local history of the town, the Palace and the square reflect each other and the micro-history of this stretch of no man’s land, where borders, assuming that some sort actually existed, shifted in one way or another, stretched and shrunk as if they were made of rubber. Neither the West nor the East (p. 134). Kisielewski, as no one be­ fore, embarked upon a historiosophic interpretation of the Palace, seeking a specific logic of Chaos for the indefinite and chaotic moods creating and moulding the character of the site: It is here that this palace, a mixture of styles, a monster of naïve monumentality and tasteless ornamentality devoid of the instinct of exaggera­ tion, managed to defend itself quite successfully and even attained the significance and rank of a symbol. After all, if all sorts of things took place in this city since 1939, if all the madness and ordinary kinks of the East and the West ar­ ranged to meet here, if life became excessively strange and intends to preserve that state and in all respects grew even more embedded in it, then why should a G O D KNOWS WHAT, a symbol of eccentricity so curiously attached to assorted psychic and chronological worlds that it is impos­ sible to express it in brief or long worlds, not dominate in the centre of a sprawling square emptied in all directions (p. 181). For Roman the Square surrounding the Palace evokes, to an extent greater than for the protagonists of Zly, the memory of a town once crushed, and stirs and produces increasingly profound introspections: This place, which he, after all, had known for the past fifty years, now spoke to him suddenly because it became the site of his secretive walks with Bluzeczka. (...) It is impossible to deduce when the past or the present spoke to him, or which particular past since there were so many, ar­ ranged in strata and gathered vertically and horizontally, because Defilad Square was simultaneously a junk room and a synthesis, the old and the new, a mixture of vari­ ous sorts of the past and curious proposals formulated by the present. A tangle of traces and ciphers as well as the emptiness of whole districts razed to the ground. A peculiar place, the largest square in Europe and, at the same time, quite underrated! (p. 177). Each side of the square was different, and this dissimi­ larity grew across the decades and contained the curious and unique history of the town (p. 208). In Kisielewski’s historiosophic perspective W ar­ saw appears to be a special city, an under-appreciated 105 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD centre of the world, a genuine centre. It is in this un­ known (provincial) Warsaw that the cruel and the in­ sane dilemmas of the world were always understood more rapidly than the whole world was capable of doing, here Stalin, Hitler, and other great and merciless magi of the world were deciphered ahead of time (...). The Western world never understood that it is here, in Warsaw, that everything is known ahead of time, and thus it never ben­ efitted from this knowledge. Now, this was the scene of a historical comedy of totalitarianism, which the world treated quite seriously thinking that it is some sort of a peo­ ple’s revolution (...). Due to mistakes, one’s own or those committed by others, by the world, this was the scene of things that had never transpired elsewhere. After all, con­ trary to logic, Warsaw resisted all alone, and upon quite a few occasions, the surging tides of the East and the West (a turnstile antemurale!) (...) with a demonstration of si­ lent absence it greeted the parade of the victorious armies of Hitler; here, the largest number of Jews was murdered in history, here, the Germans set up a horribly crowded ghetto for 600 000 residents, here, in the autumn of 1944 a solitary battle was waged along two fronts: political with Russia and face to face with the foolish Germans fighting for their greater defeat, here, after the fall of the Uprising the whole population was driven out, the first such case in world history, and the town was left alone to itself and conflagrations (p. 209). The whole square, the streets, and the pavements wrote Józef Sigalin - all are built on a “tombstone” placed on the foundations of old basements, former houses inhab­ ited by thousands. This is a truth that we, the older gen­ eration, cannot forget (J. Sigalin, op. cit., p. 146). The awareness of this truth, however, was shared also by the younger generations. An English-language fanzine issued by a rock group in 1981 and displaying a graphic motif of the Palace declares: they all live in Warsaw, a city of lunatic Surrealism, a dead city, a city-cemetery, a city built anew but never revived. For the protagonist of Cienie w pieczarze the Pal­ ace and this strange square, that “sorcerer’s retort”, in which a frenzied history of art is mixed up with the past and the present, stirred memory and became the reason why in this strange square the old regained its youth and the new disclosed is hopeless barren old age. This is the Palace that chased the world of dreams to the other side of Marszałkowska Street, and this is the Square, which once and for all banished the world of old movie theatres: the “Apollo” and the “Stylowy” , those genu­ ine illusion cinemas together with their asylum of in­ ternational dreams, living side by side in the memory and interior of the protagonist together with images of Mae West, Jean Harlow, Franchot Tone or Gary Cooper, who existed and performed for all, accessible for a paltry fifty or eighty groszy, proof that in their dreams are not controlled or rationed. The Palace adjoins, and merg­ es with, images of unassuming Jewish shops, unkempt but full of commodities, an likeness of the Russian Or­ thodox church in Saski Square, and a scene, recalled from childhood, of the latter’s demolition, when several score men pulled a cable tied around one of the domes (...) the poor onion-shaped dome - so inadequately installed in its base, which cannot be said about the present-day Marx­ ist temple in Warsaw: sacrosanct and undeconstructable; it will stand and tower over the city for centuries to come. The Palace and the Square are located next to the church of All Souls in Grzybów, which during the Nazi occupation found itself within the closed ghetto, with images of empty gates and basements, where in the courtyards and on wooden stairs there lurks and sleeps the echo of old voices, the breath of murdered and forgotten Jews. The protagonist now sees this strange Square as a “Land of Wandering Love” (just like Spain, which in the imagination of Don Quixote appeared to be a land of knights errant, or rather erring) , and with time assumed a new name borrowed from the title of an old film: A Roundabout of Torment. No other book, with the possible exception of Mała Apokalipsa, had amassed so many epithets, invectives and derisive words addressed to the Palace. In Cienie w pieczarze the Palace of Culture is portrayed as con­ fectionary white, with jagged stalactites of ornaments (...) an artificial growth originating from nowhere, outside life, evolution, development and normalcy, similarly to two meaningless, nonsensical, and pretentious obelisks thrusting in front of the Palace in honour of an unknown victory; an enormously expensive whole, of little use; sup­ posed modernity, or a superfluous miracle; each column of outright elephantine thickness; simply "Russian Greece”; the nightmare of a pastry chef, as it was universally teased in Warsaw; a shiny spire straight out of Leningrad or, in other words, St. Petersburg; pure madness, and in addi­ tion free of charge to all, with fountains recalling a feudal folly imitated by the tsars of the North; socialist opium for the masses; a Marxist church of Warsaw; a gigantic piece of ugliness; a soulless Moloch devouring the town and covering half of the sky; a 300 meters-tall town hall, conspicuously devoid of all style; a symbol of a gigantic fracas; intentionally indifferent, whose primitive mixture and enormous lack of contents will continue to cry out for centuries in this largest square in Europe; surrounded with niches featuring sculptures depicting heroic workers (as a certain reactionary said: one really has to be a hero to work here); a Rhodes colossus of our times; a magic edifice raised by magi from the East, between whose glass and thus ostensibly invisible walls the old and the new will continue to hang around for centuries to come. Do those exclamations and strong words not reflect, as in curs­ es, the domain of the sacrum and, at the same time, an attempt at profanisation and desacralisation com­ mitted so as to tame the terrifying and inexplicable element of tremendum, an attempt opposing (and in this way revealing) its demonic might. On the other 106 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD extreme, this process of taming encountered derision, a spontaneously flourishing tradition of more or less scornful jokes about the Palace of Culture: "Small but in good taste", “The old Warsaw-Vienna railway sta­ tion in a state of erection" (cf. Z. Raszewski, Wstęp do teorii kawału, “Polska Sztuka Ludowa", no. 2/1990), “Little Polish architecture", “What is the most beau­ tiful place in Warsaw? - The thirtieth storey of the Palace of Culture. - Why? - Because the Palace of Culture cannot be seen from there". To the strains of the national anthem local jokers sang: What the alien power has given us, we shałł pułł down at night. A t the same time, it is characteristic that in the case of a such a critically inclined author we come across also contrary testimony of positive experiences and even specific beauty veiling the ambivalence of the Palace and the ambiance amassed therein; this is testimony of taming the Palace and its growing enrootment in the city: It no łonger annoys anyone, visitors like it, the panorama from the top storey is magnificent, the ground-floor stateły interiors are spatial and comfortable (....) On the upper storeys everything seemed to be mis­ conceived but the ground-floor halls featured representa­ tive grandeur and excellent acoustics. It became apparent that the enormous naivete of the very notion deprives it of all demonic features and renders it possible to make its close acquaintance on a daily basis. Finally, it is here that the protagonists find their asylum: The Palace was sur­ rounded by idyllic green lanes (...) why should Roman not drink beer at a stand in his favourite windswept and sunwarmed West Side - that, which is part of the landscape cannot be ugly and must discover its concealed beauty. By means of such a mental operation connecting com­ mon sense with imagination Roman removed from Defilad Square that unfortunate palace, whose stairs, balustrades, projections, and colonnade pavilions he pleasantly albeit unselfishly used. In Kisielewski’s book we find a con­ firmation of an already familiar phenomenon, a prac­ tice characteristic for numerous Varsovians screwing up their eyes and ignoring the Palace: How different it looked close-up —the square without the palace remained curiously beautiful (...) a real square and yet altered by efforts of the imagination. The same phenomenon of ignoring the Palace was scrupulously recorded by the oft-mentioned Marta Zielińska, who noticed that the Palace appears only six times in the works of an au­ thor strongly connected with Warsaw, namely, Miron Białoszewski: (...) In all of Bialoszewski’s prose the Palace together with the square are present upon six occasions, including three in passing: during a Sun eclipse, while getting into a bus at the square, and in a description of the sky, which as­ sumed an interesting hue exactly on the side of the Palace. The other three times are mere mentions albeit significant. Actually, they contain the whole quintessence of the Palace. We first come across it in a description of a certain Satur­ day in Marszałkowska Street: "(...) The Lord God rests in heaven, the Mother of God dries diapers on the Palace of Culture...". —At first glance, nothing of importance and yet such copious contents - Zielińska commented. - Or­ dinary white clouds near the spire bring to mind a home, perhaps somewhat largeish but suitable for Our Lady (M. Zielińska op. cit., p. 126). The other two important images are those of the Palace seen in a dream: Tadzio flying around the spire with Ania and someone else, and mention of fires breaking out in Warsaw: The Cedet shop, a bridge. What next? The Palace of Culture? Once again, the Palace considered against a back­ drop of the symbolism of the centre appears in a spe­ cial way as strong, permanent, and conspicuous - it is difficult to ignore it - but also as an unnoticed and strange centre around which there emerge not Order and Cosmos but Chaos or, more precisely, Order and Cosmos that is Chaos: Because it constituted, after all, an organic component of the town, that transit Warsaw for red armies on the move between Moscow and Berlin. Here one lives as if on a volcano, in a passage, on the eve; it is simply impos­ sible to exist outside history. Defilad Square was proof —a complex, style-less, periphery opened to four parts of the world, unprotected against the roar of trains and lorries, against menacingly chaotic motion, ostensibly urban but possessing something affiliated with Nature and spontane­ ous (...). Perhaps the alienness of the square, so vividly accentuated, is the outcome of a chaotic and haphazard process of someone putting things together (or rather no one or a coincidence of “fate", as working-class Warsaw was in the habit of saying), assorted elements of the past and the present, thus becoming a strangely monumental reference point for collective premonitions, hypotheses, and fears about the future? (S. Kisielewski, Cienie w piecza­ rze, p. 221, 223). 107 Axis M undi , the Valley of Josaphat, Golgotha Just as there is no Wyspiański without Wawel Castle so there is no Konwicki without the Palace of Culture, wrote Marta Fik (cf. J. Lerska /M. Fik/, Bardzo mala apoka­ lipsa, “Kultura niezależna", April 1990, no. 60, p. 53). A writer whom the palace hypnotises as if it were a basilisk - claims another opinion about Tadeusz Konwicki (cf. M. Zielińska, op. cit., p. 126). The Palace of Culture appears in Konwicki’s last film: Lava, a screen version of Mickiewicz’s Forefathers’ Eve, seen from Konrad’s prison cell and behind the Angel (played by Grażyna Szapołowska) walking among a crowd of pedestrians along the main passageway next to the Centrum shop­ ping centre, on the “’other" side of Marszałkowska Street. I am well aware of the fact that in view of the exist­ ence of assorted interpretation perspectives proposed by numerous scholars examining the writings of Kon- �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD wicki, such as Maria Janion, Jan Walc, Tadeusz Lubel­ ski, Marta Zielińska, and Anna Sobolewska, speaking about the Palace of Culture, or about any other motif without an opportunity for a more thorough consid­ eration of its inner-textual references and place within the entire oeuvre must result in an incomplete image. Even in the latter, however, and in a restricted ap­ proach to the symbolism of the centre, a problem of interest to us, the Palace still displays a multitude of meanings. Among their variability and evolution, ob­ served starting with Wniebowstąpienie, Jak daleko stąd, jak blisko and Mała Apokalipsa to Rzeka podziemna, podziemne ptaki, the classical structures of the symbol­ ics of the centre come to the fore in the most distinc­ tive and evident fashion. Upon numerous occasions emphasis had been placed on the oneiric or outright magical dimensions and ambiance of Konwicki’s writ­ ings and simultaneous immersion in concrete daily re­ ality, the author’s sensitivity to the concrete and the pulse and rhythm of daily life. Works by the author of Sennik współczesny are a combination of several cur­ rents and dimensions: absolute realism, oneirism, and magical qualities, and this is the reason why we may perceive in them an outright reflection and example of Lotman’s principle governing the tension between expression and the contents of the symbol, a situation in which the former belongs to a secular, open and dem­ onstrated sphere of culture, while the latter —to sacral, esoteric and mysterious culture (cf. Y. Lotman, Symbol..., op. cit., p. 152). The secular, profane, mundane exist­ ence of realistically depicted contemporaneity, in the case of Konwicki with an extraordinary underpinning of the sacrum, does not lose any of its cosmic and sac­ ral dimensions. The same holds true for the Palace of Culture. The mentioned duality, so frequently record­ ed by the interpreters and exegetes of Konwicki, is still decisive for difficulties with the “classification” of his works. The author frequently complained about their reduction to a purely political dimension: One cannot look at literature exclusively through a prism of the poeti­ cal here and now. I am of the opinion that in my books it is possible to come across more permanent and universal strata (cf. M. Fik, op. cit., p. 53; cf. also Stanisław N o­ wicki, Pół wieku czyśćca. Rozmowy z Tadeuszem Kon­ wickim, London 1986). On the other hand, Konwicki kept a distance towards attempts at enclosing his writ­ ings within the “’magical realism” formula. [This brings to my mind Marquez and South America, which I do not understand, cannot bear, and find totally foreign. I am a “Catholic Protestant’ for whom all is true and palpable (cf. S. Nowicki, op. cit., p. 101)]. This is why while observing the presence of the structures of the symbolics of the centre we should al­ ways keep in mind the character of this literature with its Janus-like face, evading all classification. A t the same time, we have to remember the original testimo­ ny of its time, evidence of the contemporaneity con­ tained in Konwicki‘s works (I have in mind the already mentioned titles, spanning from Wniebowstąpienie to Rzeka podziemna) that could be described analogously to rejected “magical realism” as some sort of specific realism - HyperPRLrealism (PRL = People’s Po­ land), or more precisely, and not merely for the sake of easier pronunciation but also to capture the meaning of the described reality of People’s Poland - HyperPRLSurrealism . In all those works the Palace appears surrounded with an aura of festivity, an unusual time, a time of special tension, a time with eschatological dimension and ambiance, which for all the protagonists is simul­ taneously a time-rite of passage. In Wniebowstąpienie it is a desacralized holiday (the official harvest festivity) and a time of unrest caused by a new world crisis: The shops were emptied of all commodities already by noon, the army is in a state of battle readiness - something is in the air, perhaps they had already dropped the atom sausage, the town is full of pageants of "faux peasants” dressed in folk costumes: A huge group of Cracovians and Kaszubians poured down the main avenue to the accompani­ ment of the hoarse glissandos of an accordion. Many had the pale, bloated faces of city dwellers-civil servants. I was somewhat surprised that they were not ashamed of this masquerade (T. Konwicki, Wniebowstąpienie, Warszawa 1967, p. 13, further on: pages from this edition). The main protagonist awakens under a bridge with a bleed­ ing puncture in his head and suffering from amnesia; he cannot recall even his name and later his acciden­ tally newly met friends call him Charon. The first thing he sees is two inhabitants of Kurpie or Fishermen spitting across a rusty balustrade into the river. The Palace of Culture is an orientation point, a place where the protagonist has a date with an unfamiliar girl dressed up as a native of Łowicz-Opoczno; the whole plot takes place around the Palace, which is almost the lead protagonist of the novel. In Wniebowstąpienie (whose title is literally evoked by its German transla­ tion: Auf der Spitze des Kulturpalastes) the Palace of Culture is a central point, the axis and centre of the world, making possible a passage and a transition be­ tween three levels of reality: the underworld, the Earth, and Heaven. Above them hung a constellation of blood-red lights from the palace tower. Higher, there were only stars, a void of sparklers, the glimmer of an unknown, eternal campsite (p. 54). The “pyramid” towering over the city or the “red Christmas tree of the Palace of Culture” seen from afar in the manner of a cosmic tree is an axis encircled by ghosts and the dead. The author complained that apart from the political tissue no one seemed to notice that the plot takes place amidst the dead (cf. S. Nowicki, op. cit., p. 101). Here, next to the axis, in this centre of the world, there is a passageway and an entrance to the innermost recesses of a subter­ 108 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD ranean inferno. Here begins a voyage to Hell under­ taken by protagonists with an unclear ontological sta­ tus (ghouls, ghosts, and vampires, like the lead pro­ tagonist with his numerous life histories, a potential writer feeding on the blood of someone else’s life and sucking out of reality as much as he possibly can): Be­ hind us the terrible trembling of the walls increased and resembled an earthquake. Mr Lilek tugged at something that resounded like a cast iron cover of a tomb. We set off into stifling darkness... (p. 40). The entrance to those subterranean labyrinths of the Palace resembles a se­ pulchral niche in monastic crypts. The journey to the netherworld, the land of death, the descent into the underworld, and the ascent to heaven along the verti­ cal axis of the Palace of Culture are accompanied by wanderings undertaken by the protagonists along the horizontal level of the town and the afore-mentioned East-West axis, a plunge into the inferno of the shady joints of Warsaw, a trip to the other bank of the Vis­ tula along the following route: the Poniatowski Bridge - the St. Vincent cemetery in the Bródno district - the two-level bridge - back via Krakowskie Przedmieście Street to the Palace of Culture, accompanied by a vigil next to the coffin of a deceased man, a stay in a speakeasy, and a night spent at a militia station. The motif of the labyrinth expanded by Konwicki in Wniebowstąpienie is closely intertwined with the All Souls’ Day and sepulchral motif. Descending into the Palace basement and making his way in the darkness, the protagonist seeks support and stretches out his hand to touch the wall: It’s a waste of time —he said. — We’re walking inside a long pipe. - What sort of a pipe? — God knows, even those who built it had no idea. You know, Misiu, how it is. Some guys dug a ditch, others brought the building material, still others poured the concrete and cov­ ered it with soil, while the designer vanished somewhere, like a stone cast into water, in other words, like a true in­ dividual among the collective masses. Only the deceased probably knew something. —What deceased? In the enor­ mous silence something resounded in the distance, resem­ bling bells stifled by a strong wind. —You know, Joseph Vissarionovich. This is a passageway from his times. Eve­ ryone already forgot about it because this detail is absent on city maps (p. 40). Konwicki introduced into Wniebowstąpienie a motif (subsequently expanded in Mala Apokalipsa and Rzeka podziemna) kept alive in the folklore and tradition of post-war Warsaw and re­ lating to underground corridors and passages between the Party Central Committee and the Palace of Cul­ ture, a system of nuclear bomb shelters. Just how deep­ ly was this motif embedded in reality and not merely a theme of the folklore tradition of legends and stories belonging to the backdrop of the symbolism of the centre of the world was evidenced by the dramatic events of the Romanian ’89 revolution, disclosing a whole subterranean town in the centre of Bucharest. 109 In Poland too, the presence of underground interiors under the Government Stand in Defilad Square was not mentioned until after 1989, when it was proposed to open there an underground café; up to that time it was a strict secret kept by censorship. I’ll interrupt you because I want to say —confessed the writer —that my tragedy consists of the fact that I am simply a realist. After the publication of Mała Apokalipsa for eight months the route from café “Melodia” (before: “Paradis”) to the Central Committee was out of bounds. Everything was dug up. When Wniebowstąpienie appeared I received a phone call from someone who I suspect worked for the se­ curity service, pretending to be a Polish philologist wanting to know whether I possessed a plan of the underground part of the Palace of Culture. In other words, my emotion­ alism contains some sort of a rational core. (...) There is something real and genuine in what I write. I describe Warsaw the way it really looks like. This is a town of dead­ end streets, a town-cripple full of dumps, passageways, and dens teeming with drunks and drug addicts. Below my house there is a fifteen-storey bomb shelter. And you tell me that this is an abstract vision of a labyrinth (cf. S. N o­ wicki, op. cit., p. 142). The protagonists making their way in the dark subterranean interiors of the Palace finally reach a sanctuary cum junk room from an ep­ och described in Tyrmand’s diaries and rapidly becom­ ing part of a past doomed to oblivion: We found our­ selves in an interior as high as a church and windowless. Old ladders, buckets, broken banners, some sort of fabric stretched on frames facing the wall. Lilek opened a white door and I saw an enormous, magnificent toilet. (...) Full of sophisticated columns and almost Baroque stucco, it was neglected and on the washbasin I noticed a thick layer of black dust (p. 41). In the closing sequence of Wniebowstąpienie the protagonist, in the wake of all his adventures and mishaps, after working in a cold stor­ age room resembling a morgue where he carried enor­ mous slabs of meat; after a visit to a church while holding a parcel full of animal hearts received as pay­ ment for his work; after an almost ritual purifying bath in the fountain in front of the Palace, takes the eleva­ tor just before the break of dawn and rides to the top storey where all the ghosts, phantoms, and the dead encountered that night had already gathered. Once again, the Palace discloses its concealed, indistinct, and sacral nature and ambiance: Misiu, you’re depart­ ing through purgatory. Tomorrow you’ll see God... I don’t know why I went to the hall where enormous figures made of stone stood (...) Three brightly lit lifts invited me in the manner of cathedral confession stalls (p. 233, 235). The space stretching around this cosmic axis of the Palace, that murky centre of the world, that aged obelisk dam­ aged by the passage of time - featuring blackened brass names of distant capitals, with many letters missing; only the numbers of kilometres separating us from those towns were untouched; the collectors honoured the brass num- �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD bers - is the site of final accounts and Judgement Day. The Palace resembled the Valley of Josaphat. A curious light, extremely dense and amber-coloured, illuminated the Palace pedestal. The structure of the Palace outlined in Wniebowstąpienie and envisaged as the centre of the world, was developed in successive Konwicki stories and close-ups. The Palace changes, its portrayal is dynamic, but the basic core of the structure remains invariable. An amazing construction, a source of mul­ tiple associations, Charon, ghosts seeking a passage to the other side: We have to go back. —Go back where? —What do you mean: where? To return there or there? Marta Zielińska interpreted the edifice according to the Romantic tradition: Around it soars a spirit before departure to the unknown, here is the station between this world and the other, a caricature of a chapel of sorts, where the Seer celebrated his rituals. Here, the Palace plays a part totally unforeseen by its builders: a cross between a man-eating monster and a haunted Gothic castle. The Palace deciphered by Anna Sobolewska in the light of the initiation rite, that grotesque axis of the world, appears to be a place of incomplete initiation into death and suffering, where transcendence is cheap and full of holes, just like the whole reality of People’s Po­ land. This reality cannot be redeemed in any way (W. Sobolewska, Współczesna powieść inicjacyjna: Tadeusz Konwicki, Hugh Walpole, Tarjei Vesas, “Twórczość” 1991). Even in such an interpretation and reality, im­ ages from this range of the profanum mysteriously touch the sacrum and demonstrate their concealed purification force. In Mała Apokalipsa the crumbling Palace is not only desacralized but cursed by almost all sides, a statue of pride, a statue of servitude, a stone cake of warning, for­ merly a source of fear, hatred, and magic horror, a cosmic shed erected vertically, an old outhouse devoured by fungi and mould, forgotten in the middle of a Central European crossroad, a terrifying tumulus, a wilderness, and turns into an artificial altar, a site for self-immolation: I was preceded along this path by Buddhist monks, a certain Czech, some Lithuanians, all on their way to the pyre. I was preceded by people of assorted races and religions walking along this fiery route. The Palace turns into Golgotha: I have a terrible urge to tempt fate. So much that I can feel the flesh on my back crawl. And then we shall meet, right? I‘ll be waiting for you some fifty kilometres directly above the spire of the Palace of Culture, there where our atmosphere, our pleasant earthly existence, comes to an end. But you will not do this, because 2 000 years ago a certain Aramean said to his cruel contemporaries: “In­ stead of slaughtering a lamb, a neighbour or your brother, make a sacrifice of yourself”. I contain seven atoms of the Antichrist but you —at least 77. - He took a brick from my hand and weighed it in his hand. —I shall take this as a souvenir. (...) Perhaps you’re hungry, I have two lumps of sugar. —What are you talking about? —I should wipe your face with a piece of cloth, but I don’t have one. —Was this the last station of our passion? —Yes, we’re facing the sac­ rificial altar. - He pointed to the iconostasis of the palace reaching the sky and white in the snow flurry. In Rzeka podziemna the image of the Palace-Golgotha appears briefly before the suicide committed by Siódmy with the assistance of natural death: The great Square opened up before him. In the centre stood that famous Palace, a souvenir of Joseph Vissari­ onovich. It stood immersed almost halfway in clouds or ac­ tually in a single huge cloud... Siódmy suddenly experienced absurd relief. This enormous amount of air, free space, the grey sky, which before evening will split above the horizon showing a red glow, and those black jagged clouds halted in their wild rush, the same as those that appeared above the horizon when Christ was crucified. 110 Endnotes 1 Owing to insufficient space I have not included a com­ plete bibliography, which I managed to establish in the course of surveys, and present bibliographic information about used sources in the text. I would like to express my thanks to Ms Hanna Szczubełek, who rendered availa­ ble material in the Administrative Head Office of the Palace of Culture and Science and made it possible to for me to work for several days in her office. Using the Chronicle I was able to reach in the course of further surveys less known sources (cf. n. 22). 2 Mention is due predominantly to the film by Tadeusz Konwicki: How Far Away, How Near. The Palace also appears in this director's Lava and plays a considerable part in Grand Picnic, directed by Krzysztof Rogulski (cf. Bożena Sycówna, Raj odnaleziony, (in:) Film i kontekst, Warszawa 1988, pp. 55-83); cf also: Labirynth, a film directed by Andrzej S. Kałuszko (“Filmowy Serwis Prasowy” 1-31 December 1988); the film by Piotr Łazarkiewicz: Soc, shot on the margin of an exhibition of socialist realistic art, contains a special effects scene showing the Palace of Culture being blown up. Great joy for the eyes, wrote Tadeusz Szyma (cf. “Tygodnik Powszechny” no. 22, 28 May 1989). 3 Cf. sprayed-on graffito showing a foot wearing a large “punk-style” shoe and kicking the Palace of Culture, which I saw on the wall of the “Iluzjon” cinema in October 1990, and which was used as an emblem and graphic motif in the fanzine of the ”Brygada Kryzys” band, no. 0, Warsaw, August 1981 - I owe the latter information to Ryszard Ciarka. 4 Cf. Dom we współczesnej Polsce. Szkice, ed. Andrzej Siciński and Piotr Lukasiewicz (in print) - the outcome of a years-long research programme and a conversatorium conducted by the authors in the Institute of Philosophy and Sociology at the Polish Academy of Sciences (IFIS PAN); the publication contains, i.a. Andrzej Siciński, O idei domu i jego roli w Polsce; Anna Zadrożyńska, Ludzie / przestrzeń domowa. Przyczynek do antropologii schronienia; Jan Prokop, Dom polski; Piotr Łukasiewicz, Dom jako społeczne minimum. Spojrzenie na okres okupacji niemieckiej w Polsce; Michał Boni, Funkcje życia domowo-rodzinnego w doktrynie komunistów polskich (1945-1950); Danuta Markowska, Dom - twierdza tożsa­ �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 mości; cf. material from the I international conference: “Home: Its Contemporary Material, Social and Value Aspects”, Zaborów, Poland, 11-13 October 1990, orga­ nised by A. Siciński and P Lukasiewicz, in the Department of Lifestyle Studies IFiS PAN. Witold Rybczyński, Home. A Short History of an Idea, Viking Penguin Inc., New York 1986. Initially, Rybczyński intended to build only a shed for a boat, but then in order to be able to spend the night there it was necessary to make some sort of sleeping arrangement, add a kitchen, a work room, etc. and in this way instead of a hangar he erected a home; this process of a gradual construction of a home became the source of meditation, reflection, and subsequently stu­ dies on the idea of the home. Clifford Geertz, Być tam, pisać tu, “Ameryka”, winter 1989, p. 60. James Clifford, The Predicament of Culture. TwentiethCentury Ethnography. Literature and Art, Harvard University Press, Cambridge, Mass. and London, 1988. Ibid., p. 9, 13-14. Jadwiga Siemaszko, Barbara Fatyga, Po co jechać na Trobriandy, “Polska Sztuka Ludowa” 1989, no. 3, pp. 177-181. Clifford Geertz, op. cit., p. 62. Jacek Olędzki, „Skuś baba na dziada". Przyczynek do powinności przemyśleń perypatetycznych, “Polska Sztuka Ludowa” 1987, no. 1-4, pp. 142-149. Ibid., p. 142. Clifford Geertz, op. cit., p. 63. On this differentiation, derived from Dilthey, between comprehension and explanation cf. James Clifford, op. cit., p. 22, 36 sqq., where the author, accepting the gene­ ral stand claiming that ethnography is an art of interpre­ tation, an interpretation process and not an explanation, presented the pertinent discussion conducted in con­ temporary anthropology; cf. also on this differentiation: Gerardus van der Leeuw, Sacred and Profane Beauty. The Holy in Art, London 1963, pp. 5-6; idem, Fenomenologia religii, Warszawa 1978, pp. 717-719; cf. comments by Y. Lotman about the symbolising and desymbolising reading of texts: the former makes it possible to read texts or their particles as symbols, which in their natural context were not intended for this sort of reception. The latter transforms symbols into commonplace communiqués; Y. Lotman, Symbol w systemie kultury, “Polska Sztuka Ludowa” 1988, no. 3, p. 152. Stanisław Cichowicz, Skąd ten kanon?, “Polska Sztuka Ludowa” 1990, no. 1, p. 50. Cf. M. Eliade, Doświadczenie Labiryntu, “Polska Sztuka Ludowa” 1988, no. 3. Cf. M. Eliade, Sacrum, mit, historia. Warszawa 1970; idem,Traktat o historii religii, Warszawa 1966, pp. 361­ 379. M. Eliade, Sacrum... , op. cit., p. 78. On the polysemantic and multi-dimensional nature of the symbol cf. “Polska Sztuka Ludowa” 1988, no. 3; here, an extensive bibliography. Y. Lotman, Symbol w systemie kultury, “Polska Sztuka Ludowa” 1988, no. 3, pp. 151-154. Apart from a source survey I made use of the Palace Chronicle arranged by Ms Hanna Szczubełek and a col­ lection of untypical correspondence and poems, compri­ sing an appendix to the Chronicle; not in all cases was it possible to establish the place of the publication of 111 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 particular texts. The absence of more exact bibliographi­ cal data denotes that the given text originates from the above collections. Clifford Geertz, op. cit., p. 62. The situation is rendered even more complicated by a philosophical statement made by the former Prime Minister of People's Poland at a reception held at the “Holiday Inn” upon the occasion of a promotion of a book written by the former First Secretary of the Polish United Worker's Party Edward Gierek. The quotation comes from Polish TV: “Sometimes reality becomes fic­ tion, and fiction - reality”. This and subseqent emphasis - Z. B. On the symbolic of axis mundi cf. M. Eliade, Brancusi i mitologia, “Polska Sztuka Ludowa” 1988, no. 3, pp. 181­ 182. This comparison reflects Rudnev's European stance and greater sensitivity in contrast to the remaining members of the Soviet team: ...These people were in the West for the first time! Only old Rudnev had been in his youth in Warsaw in 1913. He recalled this fact (cf. J. Sigalin, Warszawa..., op. cit., vol. 2, p. 428). Marta Zielińska, Największy Plac w Europie, “Kronika Warszawy”, no. 4/1989. On the significance of this film in the cinematic oeuvre of T. Konwicki and a more detailed analysis against the background of the motif of the home in the Polish cine­ ma cf. Z. Benedyktowicz, Przestrzenie Pamięci, in: Film i kontekst, Warszawa 1988, pp. 151-203. Cf. scenario of How Far Away, How Near, in: T Konwicki, Ostatni dzień lata. Scenariusze filmowe. Warszawa 1973: I do not know why I remembered this for the first time in my life, the memory of a person carried to Hell. Now I think that he could have been slowly ascending to Heaven. T Konwicki, Ostatni..., op. cit., p. 250. During my survey I did not come acrosss this note and thus cite it after: Mariusz Szczygieł, Kochany Pałacu, “Na Przełaj”, 10 September 1989. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b43f50a02f44f187223088f62ea5ea70.pdf 2299eecaa9a91bc581b638b6d47b8860 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3468 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3251 Title A name given to the resource Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspiracje (materiały do słownika) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1, s.47-60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew [et al.] Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowicz, Czesław Robotycki Ludwik Stomma, Ryszard Tomicki, Jerzy S. Wasilewski ANTROPOLOGIA KULTURY W POLSCE - DZIEDZICTWO, POJĘCIA, INSPIRACJE MATERIAŁY D O Antropologia kultury jest nauką młodą. Jeszcze w 1952 г., w t o k u S y m p o s i u m I n t e r n a t i o n a l o f A n t r o p o logy w N o w y m J o r k u , Siegfried F r e d e r i c k N a d e l nego­ w a ł j e j o d r ę b n o ś ć od f u n k c j o n a l i s t y c z n i e r o z u m i a n e j a n ­ tropologii s p o ł e c z n e j . Dzisiaj w p r a w d z i e n i k t j u ż nie od­ m a w i a s p e c y f i k i tej d y s c y p l i n i e , , k t ó r e j p r z e d m i o t e m nie jest c z ł o w i e k p e ł e n z n a c z e ń , ale c z ł o w i e k t w ó r c a zna­ czeń", jednak p r ó b y ściślejszego o k r e ś l e n i a jej zakresu i pozycji wśród nauk społeezno-historycznych natrafiają n a d a l na p o w a ż n e t r u d n o ś c i . I n n ą p o s t a w ę p r e z e n t u j e t u p r z e c i e ż s o c j o l o g i z u j ą c a g r u p a p a r y s k a Isaaca C h i v y , i n ­ ną ekonomizujący Maurice Godelier, związani z trady­ cją szkoły praskiej i W ł a d i m i r a Proppa przedstawiciele tartuskiej szkoły semiotycznej, etnologizujący historycy s p o d z n a k ó w N o u v e l l e H i s t o i r e etc. N a t y m t l e s t o s u n ­ k o w o w y r a ź n i e r y s u j ą się zainteresowania o d l e g ł e j od inspiracji socjologicznych i ekonomicznych nowej etno­ logii polskiej, której p r o g r a m charakteryzuje najpełniej pięć n a s t ę p u j ą c y c h p o s t u l a t ó w : 1. — o d e j ś c i a o d p o z y t y w i s t y c z n y c h i p o s t p o z y t y w i stycznych (funkcjonalizm) k i e r u n k ó w etnologii w s t r o n ę u j ę ć s y s t e m o w y c h , w y c h o d z ą c y c h od k a t e g o r i i w ł a ś c i ­ w y c h badanej kulturze, a więc niejako „od w e w n ą t r z " ; 2. — a p l i k o w a n i a k o h e r e n t n e g o i k o n s e k w e n t n e g o aparatu p o j ę c i o w o - m e t o d o l o g i c z n e g o , a k c e n t u j ą c e g o stro­ nę znaczeniową zjawisk kultury; 3. — k o n c e n t r a c j i b a d a ń n a s y s t e m i e t z w . k u l t u r y d u ­ chowej w jej szerszym j e d n a k r o z u m i e n i u , n i ż u K a z i ­ mierza Moszyńskiego, o b e j m u j ą c y m również religijność, obrzędowość, mitologię, literaturę ludową, problematy­ kę identyfikacji kulturowej etc; 4. — z a n i e c h a n i a — w a r u n k o w a n y c h p r z e z f o r m a l n e pseudoklasyfikacje — p r z y p a d k o w y c h o p i s ó w z j a w i s k , na k o r z y ś ć syntetycznych prac interpretacyjnych mających na celu u j a w n i e n i e u k r y t y c h s t r u k t u r d ł u g i e g o t r w a n i a ; 5. — i n t e r d y s c y p l i n a r n o ś c i r o z u m i a n e j j a k o w i e l o ­ stronne w y k o r z y s t y w a n i e i asymilowanie w s p ó ł c z e s n y c h o s i ą g n i ę ć d y s c y p l i n p o k r e w n y c h , n a czele z h i s t o r i ą , semiologią, religioznawstwem, j ę z y k o z n a w s t w e m , biblistyką, historią sztuki i literaturoznawstwem. P o m i m o t a k z d e c y d o w a n e g o o d c i ę c i a s i ę od t e n d e n ­ c j i r e p r e z e n t o w a n y c h n p . p r z e z M a u r i c e ' a G o d e l i e r a , czy M a r c a A u g ś , p r o g r a m t e n m o ż e b y ć jeszcze — w z a l e ż ­ n o ś c i od r e a l i z a c j i — b l i s k i co n a j m n i e j p a r u n u r t o m antropologii k u l t u r y . To w ł a ś n i e m i e l i ś m y na m y ś l i p i ­ s z ą c , iż w y z n a c z a o n p o z y c j e „ s t o s u n k o w o wyraźnie". Niech w i ę c nie d z i w i czytelnika p e w n a n i e j e d n o r o d n o ś ć haseł pomieszczonych w niniejszym s ł o w n i k u . Ukazuje ona po p r o s t u z a k r e s w e w n ę t r z n e g o z r ó ż n i c o w a n i a t e n ­ dencji, dostrzegalnych w nowej etnologii polskiej, k t ó r a — j a k s ą d z i ć m o ż n a — r o z w i j a ć się poczyna w czte­ r e c h u z u p e ł n i a j ą c y c h się k i e r u n k a c h : o r t o d o k s y j n i e s t r u k t u r a l n y m , p o s i ł k u j ą c y m się przede w s z y s t k i m dokonaniami radzieckiej szkoły semiotycznej, struk­ SŁOWNIKA t u r a 1 n o - h i s o r y c z n y r n — d ą ż ą c y m do w z b o g a c e ­ nia d o r o b k u etnologii osiągnięciami francuskiej, pol­ skiej i radzieckiej ,,nouvelle histoire", s t r u k t u r a l n o - m i t o z n a w с z у m — o d w o ł u j ą c y m się obok s p u ś ­ cizny Claude'a Levi-Straussa i uczonych g r u p y tartus­ k i e j r ó w n i e ż do t r a d y c j i m i t o z n a w s t w a p o r ó w n a w c z e g o i wreszcie f e n o m e n o l o g i c z n y m — podejmują­ cym g ł ó w n i e zagadnienie identyfikacji k u l t u r o w e j , m e n ­ talnych konsekwencji konfrontacji „swój : obcy". Wy­ daje się, że ten w ł a ś n i e o r y g i n a l n y d o b ó r r ó ż n y c h ale w istocie rzeczy blisko s p o k r e w n i o n y c h o r i e n t a c j i , ich d o p e ł n i a n i e się i w s p ó ł p r a c a , d e c y d u j ą o specyfice i po­ tencjale polskiej antropologii k u l t u r y . K r ó t k a historia antropologii k u l t u r y nie wyklucza o c z y w i ś c i e jej d ł u g i e j t r a d y c j i . N i e ogranicza się w i ę c do z d e k l a r o w a n y c h s t r u k t u r a l i s t ó w p i e r w s z a c z ę ś ć s ł o w ­ n i k a — p r e z e n t u j ą c a uczonych, k t ó r y c h d z i e ł a s t a ł y się dla nowej etnologii polskiej ż y w y m i bezcennym ź r ó d ­ ł e m inspiracji. Nie chodzi w niej o o m a w i a n i e całości dorobku uszeregowanych alfabetycznie k l a s y k ó w , lecz t y l k o o p r e z e n t a c j e t y c h i c h p r a c , t w i e r d z e ń , czy d e z y ­ d e r a t ó w , z k t ó r y c h do d z i ś k o r z y s t a m y , l u b k t ó r y c h c z u ­ j e m y s i ę s p a d k o b i e r c a m i . Jest to w i ę c u j ę c i e g ł ę b o k o i ś w i a d o m i e s u b i e k t y w n e , z czego a u t o r z y z d a j ą s o b i e w pełni sprawę. Po c z ę ś c i s u b i e k t y w n y c h a r a k t e r m a r ó w n i e ż d o b ó r haseł i w d r u g i m — metodologicznym rozdziale s ł o w ­ nika, z a w i e r a j ą c y m prócz podstawowych pojęć i katego­ r i i , t a k ż e te z nich, k t ó r e w procesie zwalczania n o w o ś ­ ci g r u p o w a ł y n a j w i ę c e j a t a k ó w , j a k r ó w n i e ż p a r ę h a s e ł m a j ą c y c h dopiero s p r o w o k o w a ć d y s k u s j ę i sprzeciw. Trzecia i ostatnia część s ł o w n i k a p o ś w i ę c o n a jest na­ tomiast bilansowi dotychczasowych, konkretnych doko­ n a ń w y p u n k t o w a n y c h o r i e n t a c j i n o w e j etnologii. Nie ms w niej kropek nad i , r o z w i ą z a ń i o b o w i ą z u j ą c y c h for­ muł, raczej zbiór propozycji, hipotez i spostrzeżeń. I w ł a ś n i e d l a t e g o a u t o r z y s ł o w n i k a w i e r z ą , iż o k a ż e s i ę o n u ż y t e c z n y . (L.S.) ROLAND BARTHES W s k a z a n i a m e t o d o l o g i c z n e R o l a n d a B a r t h e s a (1915—1930) z a w a r t e p r z e d e w s z y s t k i m w p r a c a c h : . M i t dzisiaj 1956, Znak w wyobraźni 1962 i Działalność strukturalistyczr.i 1963 ( t ł u m . p o l s k i e w z b i o r z e Mit i znak, W a r s z a w a 1970) nie w y c h o d z ą z a s a d n i c z o poza z a k r e s o r t o d o k s y j n e g o strukturalizmu, w jego levi-straussowskim wydaniu. Wszakże ani wyróżnienia symbolicznych, paraćl£gmatyczn y c h i"syntagmatycznych relacji znaku, ani znanej ana­ lizy m i t u j a k o systemu semiologicznego nie s p o s ó b za­ liczyć do jego o r y g i n a l n y c h o s i ą g n i ę ć . N i e w ą t p l i w i e p r e ­ kursorski charakter ma natomiast Barthesa k r y t y k a so­ cjologii, jak r ó w n i e ż t y p podejmowanej p r z e z e ń proble­ matyki. �W Systeme de la mode (1967) a n a l i z u j e R o l a n d B a r t ­ hes „ u b r a n i e o p i s a n e " ( v e t e m e n t ś c r i t ) , a w i ę c z b i ó r su­ gestii i d y r e k t y w p r z e k a z y w a n y c h w k o m u n i k a t a c h m o d y przez m a s o w e ś r o d k i przekazu. P o r ó w n u j ą c serie t a k i c h k o m u n i k a t ó w s t a r a s i ę w y ł o w i ć u k ł a d cech d y s t y n k t y w nych decydujących o t y m , iż d a n y p o s z c z e g ó l n y eg­ zemplarz „ u b r a n i a rzeczywistego" (vetement reel) m o ż e b y ć , w p r z e c i w i e ń s t w i e d o i n n e g o , u z n a n y za m o d n y . O k a z u j e s i ę , i ż o „ m o d n o ś c i " s t r o j u n i e d e c y d u j e z osob­ n a j e g o k r ó j , t y p m a t e r i a ł u , k o l o r e t c , lecz t y l k o u t a ­ jona s t r u k t u r a i c h p o w i ą z a ń . I t a k oto znajduje po­ t w i e r d z e n i e i n t u i c j a , iż n p . o s o b n i k w b i t y w s z l a g i e r o ­ w e spodnie, e x t r a k o s z u l ę , a opatrzony ponadto superm o d n y m i d e t a l a m i , miast b y ć en vogue, s t a n o w i ć m o ż e ż a ł o s n ą k a r y k a t u r ę m o d y — uosobienie niezrozumienia i zanegowania j e j w y m o g ó w . Tymczasem socjologia s k ł o n ­ na jest do p o s ł u g i w a n i a się k l a s y f i k a c j a m i o p a r t y m i w ł a ś n i e na p o j e d y n c z y c h , w y r w a n y c h z k o n t e k s t u i c y ­ sto z e w n ę t r z n y c h s y m p t o m a c h . „ N a p r z y k ł a d , s o c j o l o g k u l t u r y — k o m e n t u j e Stefan Ż ó ł k i e w s k i — bada p r e ­ ferencyjne w y b o r y f i l m o w e danej zbiorowości. Jak ma p o k l a s y f i k o w a ć f i l m y b ę d ą c e p r z e d m i o t e m w y b o r u , bez uprzedniej analizy semiotycznej i f i l m ó w i odpowied­ n i c h z a c h o w a ń w i d z ó w ? (...) B e z w y n i k ó w uprzedniej analizy strukturalnej wszelka taka klasyfikacja, n i e z b ę d ­ n a p r z e c i e ż d l a socjologa k u l t u r y , b ę d z i e dyletancka". D o t y c z y to z r e s z t ą n i e t y l k o t a k d e l i k a t n e j i s p e c y f i c z ­ n e j r n a t e r i i i , j a k p r o d u k c j a a r t y s t y c z n a ale r ó w n i e ż k u l ­ t u r y m a t e r i a l n e j , czy s p o ł e c z n e j , d o k t ó r e j aplikowane są u p o r c z y w i e przez s o c j o l o g ó w , rzekomo o b i e k t y w n e , a w rzeczywistości mechaniczne i często z a t r a c a j ą c e j a ­ k i k o l w i e k sens w y n i k ó w , p o d z i a ł y n a g r u p y w i e k u , p ł c i etc. „ M i t — s t w i e r d z i ł R o l a n d B a r t h e s — polega na przedstawieniu szeregów natury i kultury — ukazywa­ n i u jako naturalnych, w y t w o r ó w s p o ł e c z n y c h , ideologicz­ nych, historycznych etc, przedstawianiu bezpośrednich produktów stosunków kulturowo-społecznych i związa­ n y c h z n i m i p o w i k ł a ń m o r a l n y c h , estetycznych, klaso­ w y c h , czy i d e o w y c h , j a k o p o w s t a ł y c h s a m e p r z e z s i ę , co w k o n s e k w e n c j i p r o w a d z i do u z n a n i a i c h za » d o b r e p r a w a « , »głos o p i n i i publicznej«, » n o r m y « , »chwalebne z a s a d y « — j e d n y m s ł o w e m za rzeczy w r o d z o n e " . W y ­ c h o d z ą c od tej d e f i n i c j i z d e c y d o w a ł s i ę R o l a n d B a r t h e s na a n a l i z ę , w k a t e g o r i a c h m i t u , szeregu z j a w i s k t z w . w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y elit. W e ź m y na p r z y k ł a d pojęcie „ p o s t ę p u c y w i l i z a c y j n e g o " . Jest w j e g o r a m a c h rzeczą p e w n ą — i zgodną zresztą z powszechnym odczuciem E u r o p e j c z y k ó w — iż n p . k u l t u r a p r a w n a współczesnej E u r o p y stoi w y ż e j o d j u r y s t y k i P i g m e j ó w M b u t i . S ą d ten wydaje się tak oczywisty, że nie m u s i b y ć nawet uza­ s a d n i a n y czy t o w i ę k s z ą s k u t e c z n o ś c i ą ( t a k n i e j e s t ! ) , czy i n s t r u m e n t a l n ą p r a k t y c z n o ś c i ą ( i t a k n i e j e s t ! ) n a ­ szych k o d e k s ó w . W y p ł y w a o n b o w i e m z n i e u ś w i a d a m i a nego, a w k a ż d y m razie r z a d k o f o r m u ł o w a n e g o prze­ konania, że k u l t u r a europejska realizuje najlepiej ogól­ noludzkie d ą ż e n i a psychiczne, moralne i intelektualne. I n n y m i słowy, że n a t u r a l n y m i w r o d z o n y m d ą ż e n i e m l u d z k o ś c i jest p ę d k u tej o d m i a n i e k u l t u r y , j a k ą w d r o ­ dze s p e c y f i c z n y c h z b i e g ó w o k o l i c z n o ś c i i p r o c e s ó w d z i e ­ j o w y c h w y t w o r z y ł a z a c h o d n i a E u r o p a . I t a k oto s a m a natura człowieka, interes jego wrodzonych potrzeb u s p r a w i e d l i w i a ć poczyna narzucanie d a l e k i m M b u t i eu­ r o p e j s k i c h n o r m i p r a w , n a w e t j e ś l i p r o w a d z ą o n e do konfliktów, dezintegracji społecznej i zagłady. Takie najprostsze p r z y p a d k i m i t u , s t a n o w i ą c e niejako r o z w i n i ę c i e jego d e f i n i c j i , i n t e r e s u j ą jednak Rolanda Barthesa tylko marginalnie. W y r a f i n o w a n y smak inte­ l e k t u a l n y i ironiczny z m y s ł obserwacyjny, k a ż ą m u po­ d e j m o w a ć analizę p r z y p a d k ó w , w których mit przejawia się w sposób bardziej z a k a m u f l o w a n y , b ą d ź paradoksal­ n y . Z n a j d z i e m y na t e j l i ś c i e w s p ó ł c z e s n y c h m i t ó w m . i n . ; n o w y m o d e l C i t r o e n a , t w a r z G r e t y G a r b o , T o u r de F r a n ­ ce, f r a n c u s k i p l a k a t w y b o r c z y , s t r i p - t e a s e , w y o b r a ż e n i a o E i n s t e i n i e , i k o n o g r a f i ę A b b e P i e r r e ' a , czy G u i d e B l e u . Z a t r z y m a j m y się c h w i l ę przy ostatnim z tych p r z y ­ p a d k ó w . „ B y ł p a n w H i s z p a n i i ? ? — A czy w i d z i a ł p a n A l h a m b r ę , corridę, Escurial, flamenco, Prado i Samosierr ę ? " — Ten bełkot pojęcio-zabytków charakteryzuje nie­ mal w pełni Hiszpanię z perspektywy Trabanta. Hiszpa­ n i e s ą n i e j a k o d o d a t k i e m do t e g o m e n u , d o d a t k i e m w ł a ś ­ ciwie z b ę d n y m . Escurial przestaje b y ć elementem c a ł e g o systemu k u l t u r y i b e r y j s k i e j , w y r a s t a j u ż sam przez s i ę , deus ex machina, w r o z k ł a d z i e o b i e k t ó w , k t ó r e p o z n a ć winien k u l t u r a l n y turysta. Obejrzenie nie t y l k o zastę­ puje t u zrozumienie, ale n i e p o s t r z e ż e n i e w k r a d a się w j e ­ go f u n k c j e . K t ó ż p y t a : ,, czy z r o z u m i a ł p a n f l a m e n c o ? " Ten intelektualny b e ł k o t znajduje jednak swoich spon­ s o r ó w , s c h l e b i a j ą c y c h jego o f i a r o m . A l e ż to c a ł k i e m n a ­ t u r a l n e widzenie ś w i a t a . A l e ż tak w ł a ś n i e trzeba. I tak o f i a r a z m i e n i a s i ę w w y r o c z n i ę , b ł ę d y w „ s ł u s z n e zasa­ dy". Powstaje kolejny m i t . „ G u i d e Bleu uznaje t y l k o p e j z a ż e m a l o w n i c z e . M a l o w n i c z e j e s t z a ś t o , co j e s t w y ­ j ą t k o w e . P o m i ę d z y w i d o k a m i p o w o ł y w a n y m i przez G u i ­ de do e s t e t y c z n e g o i s t n i e n i a r ó w n i n a w y s t ę p u j e s p o r a ­ dycznie i to t y l k o wtedy, gdy m o ż n a s t w i e r d z i ć , że jest żyzna. P ł a s k o w z g ó r z e nie istnieje wcale. Jedynie góra, w ą w ó z , przełęcz lub w a r t k i potok z a d o ś ć u c z y n i ć m o g ą w y m a g a n i o m panteonu podróży, o tyle jednak tylko, o ile p o t ę g o w a ć m o g ą uczucia grozy, s a m o t n o ś c i i i m po­ d o b n y c h u n i e s i e ń . (...) O g ó l n i e rzecz b i o r ą c G u i d e B l e u dzieli miałkość wszelkich opisów analitycznych odrzuca­ j ą c y c h jednocześnie w y j a ś n i a n i e i fenomenologię — nie o d p o w i a d a o n na ż a d n e z p y t a ń , k t ó r e m o ż e sobie s t a ­ wiać współczesny podróżnik przyglądający się widokom rzeczywistym, widokom, k t ó r e trwają. Sam już dobór prezentowanych z a b y t k ó w niweczy j e d n o c z e ś n i e rzeczy­ w i s t o ś ć d a n e j z i e m i i d a n y c h l u d z i , p o m i j a w s z y s t k o co m a t a m m i e j s c e w t e r a ź n i e j s z o ś c i , co j e s t w i ę c h i s t o r y c z ­ ne. I s t n i e j ą c y z a ś n i e j a k o s a m p r z e z s i ę z a b y t e k s t a j e s i ę w k o ń c u n i e z r o z u m i a ł y , a w i ę c g ł u p a w y . T a k oto p o w y n i s z c z e n i u w s z y s t k i e g o , co s ł u ż y z r o z u m i e n i u , s p o ­ t y k a nasz p r z e w o d n i k los w s p ó l n y z r e s z t ą w s z e l k i m m i ­ s t y f i k a c j o m — staje s i ę o n z a p r z e c z e n i e m w ł a s n e j f u n k ­ c j i — n a r z ę d z i e m z a ś l e p i a n i a . . . " ( M y t h o l o g i e s , 1968). Wezwanie do kontekst k u l t u r o w y n o w ą . Rzadko ujęć systemowych, kto dał m u jednak zemplifikację, jak Roland Barthes. unaocznić tą najgłębszą prawdę znajecie? — Siebie s a m y c h JAN STANISŁAW uwzględniających nie jest na p e w n o w e t n o l o g i i r z e c z ą tak dramatyczną I któż jak on etnografii — Kogóż poznajecie! eg- potrafił po­ (L.S.) BYSTRON B y s t r o ń (1892—1964) z a j m u j e w d z i e j a c h e t n o g r a f i i p o l ­ skiej p o z y c j ę w y j ą t k o w ą , a j e d n o c z e ś n i e zgoła specyfic7ną. Otóż a n i jego n a j w a ż n i e j s z e prace o charakterze p o d r ę c z n i k o w y m , do k t ó r y c h p r z y k ł a d a ł s z c z e g ó l n ą w a ­ g ę (Wstęp do ludoznawstwa polskiego 1926 i rozsz. 1939, Kultura ludowa 1936, Etnografia Polski 1947), a n i z a p o ż y ­ c z o n y o d E m i l a D u r k h e i m a i w m n i e j s z y m s t o p n i u od Luciena L e v y - B r u h l a aparat metodologiczny nie o p a r ł y s i ę z ę b o w i czasu. R ó w n i e ż m o n o g r a f i e z w y c z a j ó w z w i ą ­ z a n y c h z u p r a w ą z b ó ż (Zwyczaje żniwiarskie w Polsce 1916) i z n a r o d z i n a m i (Słowiańskie obrzędy rodzinne 1916) s ą d z i ś w . w a r s t w i e i n t e r p r e t a c y j n e j anachronicz­ ne. P o m i m o t o jest s p u ś c i z n a J a n a S t a n i s ł a w a B y s t r o n i a ż y w y m ź r ó d ł e m inspiracji nowoczesnej etnologii polskiej, a z a d e c y d o w a ł y o t y m trzy jej p r z e s ł a n i a : �1. P i e r w s z y w ś r ó d p o l s k i c h e t n o g r a f ó w z w r ó c i ł B y ­ stroń u w a g ę na m i t o t w ó r c z y charakter konfrontacji s w ó j ' obcy ( w k t ó r e j k r y t e r i a o b c o ś c i m o g ą b y ć bardzo r ó ż ­ ne: etniczne, j ę z y k o w e , r e l i g i j n e , zawodowe, klasowe, k u l t u r a l n e . . . ) i p r e c y z y j n e o p i s a ł w Megalomanii Narodo­ wej (1935) m e c h a n i z m y m i t y z a c j i obcego. I t a k s k o n k r e ­ tyzowane początkowo symptomy obcości poczynają pod­ legać — p o d ł u g Jana S t a n i s ł a w a B y s t r o n i a — procesom idealizacji w trzech w y m i a r a c h . Pierwszy z nich, k t ó r y m o g l i b y ś m y określić j a k o w y o b r a ż e n i o w y , to p o s t ę p u j ą c a d e f o r m a c j a o b r a z u obcego. N p . r e l i g i a ż y d o w s k a j e s t n a j ­ p i e r w i n n a , p ó ź n i e j o c z y w i ś c i e . gorsza, n a s t ę p n i e d e m o ­ niczna, wreszcie diabelska i zbrodnicza (w3 obrażenia o mordach r y t u a l n y c h , d o d a w a n i u k r w i dzieci c h r z e ś c i ­ j a ń s k i c h do m a c y e t c ) . P o d o b n i e N i e m i e c ze ś m i e s z n e g o c u d a k a staje s i ę d i a b ł e m , k o m u n i s t ą , z y s k u j e m i a n o Ż y ­ da, m a s o n a , ś w i ę t o k r a d c y , A n t y c h r y s t a etc. D r u g i w y ­ m i a r to r o z c i ą g a n i e s ą d u i n d y w i d u a l n e g o na c a ł ą g r u p ę : to s t ą d w y r a s t a j ą k o s z m a r n e p o w i e d z e n i a o t y m , „ ż e d o ­ bry N i e m i e c to t a k i , k t ó r y spoczywa pod ziemią", o „ s k ł o n n o ś c i a m e r y k a ń s k i c h W ł o c h ó w do z b r o d n i " , „ d y ­ b i ą c y c h na c n o t ę europejskich panienek A r a b a c h " , „ l e ­ n i w y c h c h ł o p a c h " . . . Stereotyp przestaje r ó ż n i c o w a ć . Z l y j e s t k a ż d y N i e m i e c , w s z y s c y W ł o s i to m a f i o s o i t d . T r z e ­ c i m wreszcie w y m i a r e m jest idealizacia historyczna w y ­ twarzająca wrogów „odwiecznych", „wiekowe krzywdy", czy c h o ć b y t r a g i c z n e , w i e ń c z ą c e Megalomanię narodową przysłowie, że „jak świat ś w i a t e m nie będzie Niemiec P o l a k o w i b r a t e m " . B y w a j ą r ó w n i e ż , acz z n a c z n i e r z a ­ dziej, sytuacje o d w r o t n e : „ W ę g i e r , Polak d w a b r a t a n k i " . wierzymy w „angielski spokój", „japońską pracowitość", „ s k a n d y n a w s k ą u c z c i w o ś ć " — z n ó w bez w y j ą t k ó w , bez zastrzeżeń. Na t y m p o z y t y w n y m przykładzie zauważyć m o ż e m y dalszy etap k s z t a ł t o w a n i a się obrazu obcych. Nie d o ś ć w i ę c , że A n g l i k jest p u n k t u a l n y , ż e p u n k t u a l ­ n y jest k a ż d y A n g l i k , że k a ż d y A n g l i k b y ł , jest i b ę d z i e p u n k t u a l n y , t r z e b a jeszcze t e n s t e r e o t y p z o b i e k t y w i z o ­ w a ć . I t a k f o r m u j e s i ę o s t a t e c z n i e m i t , w k t ó r y m nasze wyobrażenia o „odwiecznej niższości k u l t u r a l n e j " np. Papuasów przestają już być subiektywnymi, uwarunko­ w a n y m i historycznie s ą d a m i , a stają się „ p o c z u c i e m i n ­ s t y n k t o w n y m " . Z a p ó ź n i e n i e z a ś Papuasa jest o c z y w i ś c i e cechą z „mlekiem matki wyssaną" (porównaj: „Polka mnie zrodziła, z jej piersi wyssałem...") lub w y k s z t a ł c o ­ n ą p r z e z o b i e k t y w n e (sic!) w a r u n k i h i s t o r y c z n e , czy n a ­ wet klimatyczne. 7 2. Szereg d r o b n y c h p r a c p o ś w i ę c i ł J a n Stanisław B y s t r o ń p r o b l e m a t y c e n i e p e n e t r o w a n e j d o t ą d p r z e z et­ n o g r a f i ę , j a k n p : n a p i s o m na drzewach, m o g i ł a c h , p r z e d ­ m i o t a c h c o d z i e n n e g o u ż y t k u , s z y l d a c h etc. (Napisy — drobiazgi tradycyjne 1927), z n a k o m g r a n i c z n y m i o r i e n t a ­ c y j n y m (Znaki 1938), j ę z y k o w i u c z n i ó w s z k o l n y c h , k o r p o ­ r a c j i z a w o d o w y c h , g r u p p r z e s t ę p c z y c h (Języki drugorzęd­ ne 1911), z a s a d o m konstruowania dowcipów (Komizm 1939, w y d . z m i e ń . 1960), t z w . ł a ń c u s z k o m ś w . A n t o n i e ­ go (Łańcuch szczęścia 1938), czy l u d o w y m w y o b r a ż e n i o m k o s m o l o g i c z n y m (Wierzenia o środku świata 1923, Czyn­ niki magiczno-religijne w osadnictwie 1937) etc. P r z y ­ c z y n i ł y s i ę one n i e t y l k o do w y d a t n e g o r o z s z e r z e n i a et­ n o g r a f i c z n e j b a z y ź r ó d ł o w e j , lecz u k a z a ł y r ó w n i e ż , iż „ c h a r a k t e r s y m b o l i c z n y " , osadzony w g ł ę b o k i c h , u t a j o ­ nych strukturach m y ś l e n i a mitycznego m o g ą mieć r ó w ­ nież zjawiska, k t ó r y c h nie b y l i b y ś m y wcale s k ł o n n i t r a k ­ t o w a ć j a k o „ l u d o w e " , czy „ p i e r w o t n e " , i n n y m i s ł o w y , żc m i t j e s t w ś r ó d nas. W a n a l i z i e o w y c h „ d r o b i a z g ó w " c h w y ­ t a ł się B y s t r o ń r ó ż n y c h s p o s o b ó w : od p ł a s k i e g o socjol o g i z m u (Języki drugorzędne), poprzez dociekania histor y c z n o - g e n e t y c z n e (Łańcuch szczęścia), a ż po p r ó b y b u ­ d o w y bardzo zresztą uproszczonych m o d e l i (Czynniki...). N i e o s i ą g n ą w s z y na t y m p o l u n a d m i e r n y c h sukcesów zwrócił wszelako uświadamiany — co w Jan Stanisław charakter warunkach wielu Bystroń u w a g ę na zjawisk kultury, zmienność trwaniu nietakże etnografii polskiej u z n a ć n a l e ż y s z c z e g ó l n i e p i o n i e r s k i e — na z ł o ż o n y charakter mian: a zdarzeń, przy za ich prze­ jednoczesnym długim struktur. 3. „ O c z y w i ś c i e n i e m a m z ł u d z e ń co do tego, ż e ogromna ilość c z y t e l n i k ó w będzie t r a k t o w a ł a niniejszą książkę jako zbiór mniej lub więcej wesołych opowia­ dań i zabawnych konceptów. Niech i tak będzie! Jeżeli t e o r i a o k a ż e s i ę c h y b i o n a , to n i e c h p r z y n a j m n i e j k s i ą ż ­ ka w tej niezamierzonej r o l i o k a ż e się p r z y d a t n a . T y l e j e s t k s i ą ż e k n a ś w i e c i e i to z n a j b a r d z i e j d o s t o j n y m i t y ­ t u ł a m i , z k t ó r y c h nawet takiego p o ż y t k u nie ma" p i s a ł J a n S t a n i s ł a w B y s t r o ń w e w s t ę p i e do Komizmu. A w i ę c — dystans do w ł a s n y c h dzieł, k p i n a z k o t u r n ó w i p o ż ó ł k ł y c h z a s ł u g , i u d y c z n y r ó w n i e ż cel n a u k i . J e ś l i p r z y p o m n i m y j e d n a k , że ten sam r o z b a w i o n y autor p o ­ t r a f i ł w Megalomanii narodowej z d o b y ć się na d r a m a ­ t y c z n e p o t ę p i e n i e n a c j o n a l i z m u i n i e c o f n ą ć go n a w e t w obliczu najplugawszych a t a k ó w i i n w e k t y w , p r z y z n a ć chyba b ę d z i e m y m o g l i , że w y b r a ł on h u m a n i s t y k i n a j ­ i s t o t n i e j s z ą c z ą s t k ę i u z n a ć go za p r a w d z i w e g o n a u c z y ­ c i e l a n a u k o w e j 1'art d e v i v r e . (L.S.) GEORGES DUMEZIL D u m e z i l u r . 1898 j e s t t w ó r c ą n o w o c z e s n e g o m i t o z n a w s t w a p o r ó w n a w c z e g o , a u t o r e m m . i n : L e Festin d'immortalitć ( U c z t a n i e ś m i e r t e l n o ś c i ) 1924, Loki 1948, L'idcnlogie tripa-atie des Indo-Europeens (Trójdzielna ideolo­ gia I n d o e u r o p e j c z y k ó w ) 1958, L c s Dieux des Germains (Bogowie G e r m a n ó w ) 1959, t r y l o g i i Mythe et Epopee 1968—1973, F e t e s romaines d'dele et d'automne (Letnie i j e s i e n n e ś w i ę t a r z y m s k i e ) 1975, Manages romains (Wasela r z y m s k i e ) 1979. Ż a d n a z t y c h j e g o p r a c n i e byJa t ł u m a c z o n a na j ę z y k p o l s k i . O znaczeniu etnologii Georgesa zadecydowały podstawowe Dumezila przede dla wszystkim współczesnej jego cztery tezy: 1. I ż m i t o l o g i e p o s z c z e g ó l n y c h g r u p e t n i c z n y c h , b ę ­ dąc odbiciami koherentnych i logicznych wizji świata, t w o r z ą zawsze s y s t e m y . 2. I ż p r ó b y n a w e t w z g l ę d n e g o d a t o w a n i a wątków m i t y c z n y c h s ą p r z e d s i ę w z i ę c i a m i ex d e f i n i t i o n e b e z p ł o d ­ n y m i , b o w i e m : „ K r z e s ł o nie jest p r o s t ą s u m ą k a w a ł k ó w drewna, wiechci słomy i śrub metalowych, z których zostało zrobione. Dopiero f u n k c j o n o w a n i e całości t ł u m a ­ czy poszczególne elementy. Wiedza o wieku owych szczap, w i e c h c i , czy ś r u b n i e w i e l e s i ę w i ę c p r z y c z y n i do zrozumienia — jeśli wolno się tak wyrazić — istoty k r z e s ł a . " O w s z e m , m i t y m a j ą s w o j ą h i s t o r i ę ale w p i s a ­ n a j e s t ona i v d ł u g i e t r w a n i e ( l o n g u e d u r ć e ) n i e m i e r z a l ­ ne w k a t e g o r i a c h c h r o n o l o g i c z n y c h z a p o ż y c z o n y c h z h i ­ storii politycznej. 3. I ż o b r z ę d j e s t m i t e m w a k c j i , c z y l i i n n y m i s ł o ­ w y , o b r z ę d o w o ś ć i m i t o l o g i a b ę d ą c o d b i c i a m i tej samej wizji świata mogą być interpretowane łącznie (wzajem­ nie służyć swojej interpretacji). Natomiast kwestia pierwszeństwa mitu (Jacques Soustelle), ,czy rytuału (Victor B e r a r d , Robert Graves) nie ma w i ę k s z e g o zna­ czenia. 4. I ż s t r u k t u r a p a n t e o n u b ó s t w w s z y s t k i c h m i t o l o g i i indoeuropejskich jest t r ó j d z i e l n a — b ó s t w a o w e r e a l i z u z u j ą b o w i e m t r z y zasadnicze f u n k c j e o d r ę b n e ale i w z a ­ j e m n i e s i ę d o p e ł n i a j ą c e : a. p a n o w a n i a , w sensie w ł a d z y a d m i n i s t r a c y j n e j i n a d p r z y r o d z o n e j n a d ś w i a t e m , b. s i ­ ły zdobywczej — militarnej, с płodności. N p : 49 T �Indie funkcja funkcja funkcja a. b. c. Skandyna­ Rzym (Weda) wia Mitra Туг Waruna Indra Odyn Dius Jupiter Bliźnięta Thorr Nsordr Mars Quirinus Nasatya Freyr Flora (Edda) etc. s a m i e n i e t e g o co ś w i ę t e z t y m co s p o ł e c z n e , a t a k ż e i d e a p r y m a t u s p o ł e c z e ń s t w a nad k a t e g o r i a m i m y ś l i , nie m o ­ gą b y ć k o n t y n u o w a n e przez s t r u k t u r a l n ą — a n i w o g ó ­ le w s p ó ł c z e s n ą — e t n o l o g i ę . K o n k r e t n e p r a c e e t n o g r a ­ ficzne Marcela M a u s s a (1872—1950) p r z y n o s z ą tu w p r a w d z i e n i e r z a d k o c i e k a w ą d o k u m e n t a c j ę tez s o c j o l o g i z m u : gdy bada on okresowe n a r a s t a n i e i z a m i e r a ­ nie ż y c i a r e l i g i j n e g o E s k i m o s ó w j a k o p r o s t ą funkcję zjawiska s p o ł e c z n e g o — k o n c e n t r a c j i i rozpraszania się w ę d r u j ą c y c h g r u p , gdy demonstruje potęgę społecznej s u g e s t i i d o p r o w a d z a j ą c e j j e d n o s t k ę do ś m i e r c i , czy t e ż gdy szkicuje s p o ł e c z n e u w a r u n k o w a n i a indywidualnych, bezwiednych w r ę c z „ s p o s o b ó w p o s ł u g i w a n i a się c i a ł e m " 1 2 O s t a t n i a (4) z t y c h tez b u d z i d z i s i a j n a j w i ę c e j u sadnionych wątpliwości. W y s u n i ę t e kontrpropozycje uka­ z u j ą b o w i e m system p r z e c i w s t a w i e ń b i n a r n y c h j a k o zbsadnicze r u s z t o w a n i e k o n s t r u k c j i m i t ó w , w k t ó r e j u k ł a d triadowy odgrywałby tylko drugorzędną, uzupełniającą rolę. N a t o m i a s t p o z o s t a ł e trzy tezy z o s t a ł y w t y m stoyn i u z a s y m i l o w a n e przez n o w o c z e s n ą e t n o l o g i ę , ż e w y ­ d a w a ć się j u ż m o g ą — n i e b a g a t e l n y to d o w ó d znaczenia d z i e ł a ich autora dla r o z w o j u d y s c y p l i n y — nieledw ie t r u i z m a m i . S z c z e g ó l n i e p r z y t y m w a ż n e w y d a j e się d z i ­ siaj s t w i e r d z e n i e s t r u k t u r a l n e j t o ż s a m o ś c i m i t ó w i c y k ­ l ó w o b r z ę d o w y c h , oraz ich systemowego charakteru. P r z e s ł a n k i te legły w s z a k ż e u podstaw nie t y l k o b a d a ń n a d m i t a m i , czy r y t u a ł a m i l u d o w y m i , lecz r ó w n i e ż i c h pojedynczymi o k r u c h a m i i p o g ł o s k a m i , czyli tą sfera kultury, k t ó r ą o k r e ś l a ć się p r z y j ę ł o eufemistycznymi m i a n a m i : „ w i e r z e n i o w o ś c i " , „ z a b o b o n u " albo „ p r z e s ą d u " , a k t ó r ą obecnie u w a ż a m y — zgodnie z Georgesem D u m ć z i l c m — za j e d n ą z f u r t e k do „ w y ś w i e t l e n i a i z r o z u ­ m i e n i a s t r u k t u r m y ś l e n i a l u d z k i e g o " . (L.S.) T STEFAN CZARNOWSKI I GICZNEJ INTERPRETACJI KATEGORII MYŚLI) MARCEL MAUSS KULTURY DO (OD SOCJOLO­ ELEMENTARNYCH O d p o w i e d ź na w s t ę p n e p y t a n i e biograficzne: j a k ą e t y k i e ­ t ę p r z y d a w a ć o b u t y m p o s t a c i o m — e t n o l o g ó w czy so­ cjologów — będzie zależeć od p r z y j ę t e g o k r y t e r i u m w y ­ r ó ż n i a n i a obu dyscyplin. Jeśli o ich o d r ę b n o ś c i m a sta­ n o w i ć p r z e d m i o t b a d a ń , to w ó w c z a s z n a c z n a CZĘŚĆ d o ­ robku t y c h t e o r e t y k ó w k u l t u r y i badaczy społeczności archaicznych, ich religii, m i t o l o g i i , t r a d y c y j n e j kultury c h ł o p s k i e j m i e ś c i się w szeroko p o j ę t e j etnologii. M o ż n a jednak różnicę m i ę d z y socjologią a etnologią u s t a n a w i a ć n i c w sferze p r z e d m i o t u b a d a ń < z j a w i s k w y j a ś n i a n y c h , e x p l a n a n d u m , ale w sferze e x p l a n a n s o w — f a k t ó w p r z e z k t ó r e w y j a ś n i a się b a d a n ą r z e c z y w i s t o ś ć s p o ł e c z n o - k u l t u r o w ą . A w t e d y s o c j o l o g i ę b ę d z i e o d r ó ż n i a ć od e t n o l o g i i to, iż p i e r w s z a t ł u m a c z y k u l t u r ę f u n k c j o n o w a n i e m me c h a n i z m ó w społeczeństwa, druga zaś — wewnętrznymi m e c h a n i z m a m i j e j sarnej. M i e j s c e o b u b a d a c z y b y ł o b y w ó w c z a s w d y s c y p l i n i e , przez samego C z a r n o w s k i e g o n a z y w a n ą socjologią kultury. A b y n a l e ż y c i e szeroko — w b r e w d z i s i e j s z e m u s k o ­ jarzeniu z r o z u m i e ć ten t e r m i n , trzeba w z i ą ć pod u w a g ; , że zakorzeniony jest on w m y ś l i teoretycznej francuskiej szkoły socjologicznej, stworzonej przez E m i l a D u r k h e i m a (1859—1917), k t ó r e j c z y n n y m i u c z e s t n i k a m i b y l i o b a j badacze. Z a r ó w n o e t n o l o g i a j a k s o c j o l o g i a czy n a w e t h i ­ storia są w d u r k h e i m o w s k i m ujęoiu s k ł a d o w y m i jednej nauki generalnej — antropologii, k t ó r a traktuje o czło­ w i e k u j a k o istocie s p o ł e c z n e j . N a u k i te o d r ó ż n i a oczy­ w i ś c i e s p e c y f i k a b a z y ź r ó d ł o w e j , ale o d m i e n n e t y p y f a k ­ t ó w m a j ą s ł u ż y ć do k o n s t r u o w a n i a w s p ó l n y c h d l a c a ł e j antropologii ogólnych praw życia społecznego. Akcent k ł a d z i o n y t u na idei s p o ł e c z e ń s t w a p r z e j a w i a się w y r a ź ­ nie w h a s ł a c h , k t ó r e nierzadko z a s ł u g u j ą w r ę c z na m i a ­ no m i s t y f i k a c j i p a n - s o c j o l o g i z m u . P r o g r a m o w e s f o r m u ­ łowania Durkheima, typu: „pod postacią adorowanej ś w i ę t o ś c i ( b ó s t w a ) g r u p a czci s a m ą s i e b i e " , d a l e j — u t o ż - 50 1 3 — w s z ę d z i e widoczne jest p o d p o r z ą d k o w a n i e f a k t ó w i n ­ d y w i d u a l n y c h (fizjologicznych i psychologicznych) socjo­ logicznym. C h o c i a ż p o g l ą d y te z p e w n o ś c i ą nie są m y l n e i ш з w y m a g a j ą dziś s z c z e g ó l n e j r e w a l o r y z a c j i , to p r z e c i e ż nie w idei s p o ł e c z e ń s t w a szuka s t r u k t u r a l n a etnologia pa­ r a d y g m a t u dla w y j a ś n i e n i a k u l t u r y . C z y m zatem z a s ł u ­ ż y ł sobie M a u s s n a p o w t ó r n e o d k r y c i e , j a k i e g o d o k o n a ł L e v i - S t r a u s s , a u t o r obszernego w p r o w a d z e n i a do jego p i s m ( S o c i o l o g i e et antropologie 1950, w y d . p o l . S o c j o l o ­ g i a i antropologia, W a r s z a w a 1973 ( I ) . A n a l o g i c z n i e z a p y ­ t a j m y t e ż , co w p r a c a c h C z a r n o w s k i e g o w y m a g a d z i ś najuważniejszego odczytania. K w e s t i ę tę potraktujemy z a r a z e m j a k o s p o s o b n o ś ć do z a s t a n o w i e n i a s i ę , co d l a etnologii strukturalnej w y n i k a z prac o biegunowo od­ m i e n n y c h z a ł o ż e n i a c h i j a k to s i ę w o g ó l e d z i e j e ż e w p r a c a c h t y c h — z a c z y n a j ą c y c h s i ę z r e g u ł y od z d e ­ cydowanie socjocentrycznych deklaracji programowych — jest z a s k a k u j ą c o d u ż o t a k i c h gotowi jesteśmy przyjąć. ustaleń, które i dzisiaj D w a a k t u a l n e do d z i ś d z i e ł a M a u s s a t o n a p i s a n a w r a z z I I . H u b e r t e m p r a c a Esąuisse d'une theorie ge­ nerale de la magie, 1902—1903, w y d . p o l . Zarys ogól­ nej teorii magii (I), a przede wszystkim imponujący Esąuisse sur le don, 1923—24 — Szkic o darze (1). W pierwszym formułuje myśli, które stanowią na­ s t ę p n y po d z i e l e F r a z e r a k r o k k u z r o z u m i e n i u m a g i i . Uwydatnia binaryzm w myśleniu magicznym (zresztą to j e g o m i s t r z i w u j , D u r k h e i m , j e s t t w ó r c ą opozycji sacrum — profanum, która zrobi później t a k ą k a r i e r ę w nauce: „ w s z y s t k i e m a g i e s p e k u l o w a ł y na p r z e c i w i e ń ­ s t w a c h , na o p o z y c j a c h : p o w o d z e n i e i pech, z i m n o i c i e p ­ ło, w o d a i o g i e ń , w o l n o ś ć i p r z y m u s itd. W i e l e rzeczy u g r u p o w a n o n a zasadzie p r z e c i w i e ń s t w i p o s ł u g i w a n o się ich o p o z y c y j n y m c h a r a k t e r e m . B ę d z i e m y zatem u w a ­ ż a l i p o j ę c i e p r z e c i w i e ń s t w a za s p e c y f i c z n e p o j ę c i e m a g i i " ( I , s. 92). P r e c y z u j e p r a w a m y ś l o w e , k t ó r e r z ą d z ą m a ­ gią, p r z y c z y m stale a k c e n t u j e p o n a d - i n d y w i d u a l n y , spo­ łeczny charakter magicznych operacji m y ś l o w y c h , co u p o d a b n i a m a g i ę do j ę z y k a : „ M a g i a j e s t p r z e c i e ż m o ż l i ­ w a t y l k o dlatego, że operuje p o k l a s y i i k o w a n y r n i gatun­ k a m i . G a t u n k i i k l a s y f i k a c j e są j u ż same z j a w i s k a m i z b i o r o w y m i . Tego w ł a ś n i e dowodzi ich a r b i t r a l n y charak­ t e r i n i e w i e l k a i l o ś ć w y b r a n y c h p r z e d m i o t ó w do k t ó r y c h s i ę o g r a n i c z a j ą . (...) s t a j e m y t u w o b e c z j a w i s k p o d o b ­ n y c h d o z j a w i s k m o w y . (...) P o d o b n i e j a k d l a r z e c z y istnieje s k o ń c z o n a ilość n a z w i n i e w i e l k a ilość z n a k ó w , podobnie j a k s ł o w a p o z o s t a j ą w o d l e g ł y m t y l k o albo zgoła ż a d n y m z w i ą z k u z rzeczami, k t ó r e oznaczają, tak związki między znakiem magicznym i rzeczą oznaczaną s ą w p r a w d z i e bardzo ś c i s ł e , ale t e ż i bardzo nierzeczy­ wiste; są to z w i ą z k i liczby, płci, obrazu — i w o g ó l e wszystkich w y o b r a ż o n y c h j a k o ś c i — wszelako j a k o ś c i w y o b r a ż o n y c h przez s p o ł e c z e ń s t w o " (s. 103—4). , , U p o d ­ łoża systemu w r ó ż b i a r s k i e g o znajduje się, p r z y n a j m n i e j i m p l i c i t e , s y s t e m k l a s y f i k a c j i (...) k a ż d a m i t o l o g i a jest w g r u n c i e r z e c z y k l a s y f i k a c j ą " ( I , s. 772—3). �P r z y z n a n i e k l u c z o w e j r o l i praw-om k l a s y f i k a c j i i k o ­ jarzenia, dzięki relacjom p o d o b i e ń s t w a i ciągłości z j e d ­ nej a opozycji z drugiej strony, u p o w a ż n i a Maussa — k i e d y w y j a ś n i a m a g i ę — do r e z y g n a c j i z T y l o r o w s k i c j k o n c e p c j i a n i m i z m u , t e o r i i duszy, p o j ę c i a p a r t y c y p a c j i i t d . I d e e t e u w a ż a o n n i e bez r a c j i za k a t e g o r i e w ł a ś ­ ciwe indywidualistycznie nastawionym europejskim u m y s ł o m , podczas gdy z j a w i s k o m a g i i — j a k wszelkie i n n e — n a l e ż y w y j a ś n i a ć za p o m o c ą k a t e g o r i i m y ś l o ­ w y c h w y p r a c o w a n y c h p r z e z z b i o r o w o ś c i , w k t ó r y c h ono istnieje. K i e r u j ą c się t ą d y r e k t y w ą o d k r y w a u podstaw zjawisk w y s t ę p u j ą c y c h w społeczeństwach plemiennych ( t a k i c h j a k m a g i a czy p e r m a n e n t n a w y m i a n a darów) p e w n e specyficzne kategorie m y ś l o w e , k t ó r e s ą o w y m g r u p o m w ł a ś c i w e a „ c a ł k o w i c i e obce n a s z y m r o z s ą d k o m d o r o s ł y c h E u r o p e j c z y k ó w " . S ą to t u b y l c z e i d e e typu mana — z a r a z e m s i ł y i s u b s t a n c j i , j a k b y e t e r u , d z i ę k i i s t n i e n i u k t ó r e g o m o ż l i w e jest d z i a ł a n i e magiczne albo t y p u hau — „ d u c h a r z e c z y d a r o w a n e j " , k t ó r y p o w o d o ­ w a ć m a wieczne k r ą ż e n i e d a r ó w . I t u w ł a ś n i e — jak wskazuje Levi-Strauss — roz­ p o c z y n a s i ę ś l e p a u l i c z k a : c h c ą c u c i e c od i n t e r p r e t a c j i europocentrycznych Mauss ulega spekulacjom tubyl­ czym, k t ó r e też przecież m i s t y f i k u j ą rzeczywistość. Za­ t e m w y j a ś n i e n i e n i e p o w i n n o o d w o ł y w a ć s i ę do t u b y l ­ czej t e o r i i m a g i i czy w y m i a n y a n i t e ż d o „ e u r o p e j s k i e j " l o g i k i k l a s y c z n e j , ale do „ z n a c z n i e b a r d z i e j a b s t r a k c y j ­ nej matematycznej l o g i k i relacji", na j ę z y k k t ó r e j L e v i -Strauss proponuje przeformułować p o j ę c i e mana (i, s. X L V ) . W z g o d z i e ze s w y m i p r y n c y p i a m i s o c j o l o g i z m u M a u s s postulował badanie wszystkich „ e l e m e n t a r n y c h kategorii m y ś l i z b i o r o w e j " j a k o u z a l e ż n i o n y c h zawsze o d f o r m życia społecznego. Sama zresztą ludzka u m i e j ę t n o ś ć ka­ tegoryzacji, klasyfikowania zjawisk ma w t y m ujęciu — biegunowo o d m i e n n y m od strukturalistycznego — s w ó j czysto s p o ł e c z n y r o d o w ó d . A n a l i z u j ą c w r a z z D u r k h e i m e m t o t e m i z m j a k o s k ł o n n o ś ć do w y r ó ż n i e n i a w s z e l ­ k i c h r o d z a j ó w rzeczy ( z w i e r z ą t , r o ś l i n itd.) na podo­ bieństwo podziałów własnej grupy plemiennej, pisze: .„Nie j e s t b y n a j m n i e j t a k , j a k zdaje s i ę p r z y p u s z c z a ć Frazer, że z w i ą z k i logiczne m i ę d z y rzeczami p o s ł u ż y ł y za p o d s t a w ę z w i ą z k o m s p o ł e c z n y m m i ę d z y l u d ź m i , lecz w r ę c z p r z e c i w n i e , te d r u g i e b y ł y p i e r w o w z o r e m p i e r ­ w s z y c h " ( I , s. 776). „ N i e m a p o w o d u p r z y j m o w a ć za rzecz o c z y w i s t ą , ż e l u d z i e k l a s y f i k u j ą w s p o s ó b c a ł k i e m n a t u r a l n y na m o c y w e w n ę t r z n e j k o n i e c z n o ś c i swojego j e d n o s t k o w e g o rozumu... to k l a s y f i k a c j a rzeczy o d t w a ­ rza k l a s y f i k a c j ę l u d z i " ( I , s. 714—715). B r z m i t o j a k p o l e m i k a z L e v i - S t r a u s s e m , k t ó r y p r z e c i e ż d o p i e r o w 60 lat p ó ź n i e j napisze: „ Z a ł o ż e n i e m życia s p o ł e c z n e g o , na­ w e t p i e r w o t n e g o , jest zawsze d z i a ł a n i e i n t e l e k t u , k t ó r e :go w ł a ś c i w o ś c i f o r m a l n e n i e m o g ą b y ć b e z p o ś r e d n i m (odbiciem konkretnej organizacji s p o ł e c z e ń s t w a " (Totc•mizm, W a r s z a w a 1962, s. 129). U p r o ś c i l i b y ś m y j e d n a k obraz p o w y ż s z e j k o n t r o w e r s j i g d y b y ś m y przeoczyli paradoksalny fakt, ż e c y t o w a n y m t u z d a n i e m L e v i - S t r a u s s r e k a p i t u l u j e p o g l ą d y ... s a m e g o Durkheima, w dziele k t ó r e g o dostrzega wewnętrzną sprzeczność: socjocentrycznej werbalistyce towarzyszy zrozumienie dla koncepcji w y c h o d z ą c e j od p r a w l u d z ­ k i e g o u m y s ł u . J e ś l i tak jest w istocie, to z n a c z y ł o b y , że o j c o w i e francuskiej s z k o ł y socjologicznej w t o k u k o n ­ k r e t n y c h analiz p r z e b i l i się na d r u g ą s t r o n ę s w y c h w ł a s ­ n y c h z a ł o ż e ń ; t a k d ł u g o badali system m y ś l i j a k o po­ chodny wobec systemu społecznego, że wreszcie o k a z a ł się on rzeczą n i e l e d w i e n a j w a ż n i e j s z ą . Formułowany przez n i c h p r o g r a m b a d a n i a „ s p o ł e c z n e j h i s t o r i i k a t e g o r i i ludzkiego umysłu", sporządzenia katalogu kategorii, ;z u w z g l ę d n i e n i e m ich zmienności w różnych typach s p o ł e c z e ń s t w , r e a l i z o w a ł c a ł y zespól uczonych. W efek­ cie z a d o k u m e n t o w a n a została odmienność pojmowania t a k i c h , z d a w a ł o b y s i ę u n i w e r s a l n y c h k a t e g o r i i , j a k czas i p r z e s t r z e ń , c a ł o ś ć , r o d z a j , osoba, s u b s t a n c j a i t d . M o ż e to w ł a ś n i e u d o w o d n i e n i e istnienia innej l o g i k i , r z ą d z ą ­ cej n p . k a t e g o r i ą czasu i p r z e s t r z e n i , w m y ś l e n i u ar­ c h a i c z n y m w o l n o n a m u z n a ć za n a j i s t o t n i e j s z e o s i ą g n i ę ­ cie t e j s z k o ł y , c h o ć p r z y c z y n t y c h o d m i e n n o ś c i n i e w i ą ­ ż e m y d z i ś t a k p o p r o s t u ze z m i e n n y m i s o c j o l o g i c z n y m i . S t e f a n C z a r n o w s k i (1879—1938) — z a p o c z ą t k o w a ł w ramach szkoły c h a r a k t e r y s t y k ę kategorii przestrzeni, i d ą c t u w ś l a d za H u b e r t a s t u d i u m o czasie. C a ł e j e g o d z i e ł o jest z r e s z t ą p r z e n i k n i ę t e d u c h e m s z k o ł y francus­ k i e j . Teza D u r k h e i m a , ż e idea s p o ł e c z e ń s t w a o d z w i e r ­ ciedla się w idei b ó s t w a , przebija n a w e t w t a k i c h l a ­ p i d a r n y c h k o n s t a t a c j a c h C z a r n o w s k i e g o na t e m a t r e l i ­ g i j n o ś c i l u d u p o l s k i e g o , j a k c z ę s t o c y t o w a n y s ą d iż chłop p a ń s z c z y ź n i a n y p r z y d a w a ł Matce Boskiej, Opie­ kunce i O r ę d o w n i c z c e rysy ł a s k a w e j i w s t a w i a j ą c e j się za n i m „ d o b r e j p a n i e n k i ze d w o r u " (Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, 1937 ( w : ) Dzieła, 1956 ( I I ) . Inspiracja Maussowska n a j w y r a ź n i e j w y s t ę p u j e w stu­ d i u m n a t e m a t i r l a n d z k i e j l e g e n d y o ś w . P a t r y k u , Kult bohaterów i jego społeczne podłoże. Sw. Patryk bohater narodowy Irlandii, 1919 ( I I ) . S p o ł e c z e ń s t w o i r l a n d z k i e w c z e s n e g o ś r e d n i o w i e c z a zostaje t u p r z e d s t a w i o n e tro­ c h ę na p o d o b i e ń s t w o E s k i m o s ó w , gdzie z a s a d n i c z ą isto­ t ą k u l t u r o t w ó r c z e j z m i a n y j e s t f a k t s k u p i e n i a po o k r e ­ s o w y m rozproszeniu. Legenda irlandzka ma stanowić mit ś w i ą t narodowych — „jedynych chwil, gdy n a r ó d l o b i w r a ż e n i e zorganizowanej g r u p y " . Przez w i ę k s z o ś ć r o k u b o w i e m c z ł o n k o w i e g r u p y żyją w rozproszeniu (nie ma t u miast ani wsi) „ w d n i powszednie nie istnieją o n i , rzec m o ż n a , i n a c z e j n i ż j a k o j e d n o s t k i ; s p o t y k a j ą s i ę ze s o b ą w y ł ą c z n i e w ś w i ę t a (...) Ś w i ę t o j e s t j e d y n ą chwilą, w której społeczeństwo uświadamia sobie ż e istnieje jako grupa, a u ś w i a d a m i a t y m silniej, i m m n i e j ­ szy j e s t k o n t a k t m i ę d z y j e g o c z ł o n k a m i w okresach d z i e l ą c y c h j e d n o ś w i ę t o od d r u g i e g o " ( I I , t . I V , s. 118, 233). P o s t a ć bohatera bada C z a r n o w s k i j a k o osobowy w i ­ zerunek g r u p y — ale nie pokazuje w y r a ź n i e m e c h a ­ nizmu społecznych uwarunkowań legendy. Odnajduje za to n i e j a k o w e w n ę t r z n e , h i s t o r y c z n o - k u l t u r o w e i m i t o ­ logiczne d e t e r m i n a n t y z e s p o ł u w i e r z e ń n a t e m a t osoby ś w i ę t e g o . M ó w i ą c k r ó t k o : d o w o d z i , iż chrześcijańska hagiografia zajęła t u miejsce plemiennej epiki, legen­ darna osobowość św. Patryka została bowiem zbudo­ wana z e l e m e n t ó w rodem z irlandzkiej tradycji epic­ k i e j i m i t o l o g i c z n e j . N i e b y ł o to t y l k o p r z e j ę c i e p o s z ­ czególnych m o t y w ó w m i t y c z n y c h i wzbogacenie t a k i m i kliszami legendarnego ż y w o t u świętego. Legenda irlandz­ k a to w c a l e n i e z b i ó r e p i z o d ó w m i t y c z n y c h „ n a h a f t o w a n y c h n a k a n w i e o p o w i a d a n i a , lecz w g r u n c i e rzeczy j e j o b c y c h " ; t u sama k a n w a m a c h a r a k t e r g ł ę b o k o . m i ­ tologiczny. Jak pokazuje C z a r n o w s k i k a n w a ta — a w i ę c p o w i e d z i e l i b y ś m y : s t r u k t u r a t e k s t u — w s p ó l n a jest dla b a d a n e j l e g e n d y oraz d l a w i ę k s z o ś c i m i t ó w i r l a n d z k i e g o c y k l u mitologicznego. C y k l ten obejmuje wieloaktową historię kolejnych fal bogów i demonów, najeżdżających w y s p ę i n i s z c z ą c y c h się n a w z a j e m . G ł ę b o k a analogia o b e j m u j e n i e t y l k o l e g e n d ę i m i t y , ale t a k ż e o b r z ę d y — g r o m a d n e ś w i ę t a d o r o c z n e w r a z ze s k ł a d a n y m i n a n i c h o f i a r a m i . P r e z e n t a c j a tego z w i ą z k u n i e w y p a d ł a , ze w z g l ę d u n a p o g m a t w a n i e i r l a n d z k i e j m i t o l o g i i , n a ­ zbyt czytelnie. M i t y irlandzkiego cyklu m ó w i ą o powtarzających s i ę n a j a z d a c h b o g ó w zza m o r z a , k t ó r z y w y z w a l a j ą k r a j spod władzy poprzedników, zaś p ó ź n i e j sami giną. Chrystianizacyjna misja Patryka, który również przybył 51 1 �— j a k o c u d z o z i e m i e c — zza m o r z a , z k r a i n y p r z y p o ­ m i n a j ą c e j m i t o l o g i c z n ą s i e d z i b ę b o g ó w — jest w i ę c dzie­ ł e m a n a l o g i c z n y m i s t a n o w i ostatni r o z d z i a ł tej samej m i t o l o g i i . Co w i ę c e j , ś m i e r ć s t a r y c h b o g ó w i t r i u m f n o ­ w y c h oraz liczne, s k ł a d a j ą c e się n a m i t o l o g i ę c e l t y c k ą w ą t k i p o c h o d n e w o b e c tego m o t y w u ( k r ó l o b ó j s t w a , t r a ­ giczne ś m i e r c i w d n i w i e l k i c h ś w i ą t ) są — j a k to e n i g ­ matycznie formułuje Czarnowski — „mitami odpowia­ d a j ą c y m i " n a j w i ę k s z y m ś w i ę t o m , p r z y p a d a j ą c y c h na po­ c z ą t k i zasadniczych p ó r r o k u ; podobnie i legenda patr y c j a ń s k a w i ą ż e się kalendarzowo z W i e l k a n o c ą . Noto­ ryczne w m i t o l o g i i celtyckiej epizody ś m i e r c i w dzień ś w i ę t a m a j ą s t a n o w i ć „ m i t s k ł a d a n e j tego d n i a o f i a r y " , u k ł a d a j ą c się w r y t m c y k l u rocznego. Ś w i ą t e c z n a ofia­ ra w y n i k a ć ma — t u Czarnowski idzie ś l a d e m Frazera — z idei u ś m i e r c a n e g o i z m a r t w y c h w s t a ł e g o bóstwa; „ o d r o d z e n i e s i ę boga w r o z m a i t y c h p o s t a c i a c h j e s t s t a ­ ł y m e l e m e n t e m w y d a r z e ń z w i ą z a n y c h ze ś w i ę t a m i w I r l a n d i i (...) o f i a r a ś w i ą t e c z n a j e s t c z y m ś , co n a m w y ­ jaśnia kolejność klęsk i zwycięstw w życiu mitycznych najeźdźców. Powszechny w mitach motyw — stały p o w r ó t d u c h ó w kolonizatorów, którzy w pewne określo­ ne d n i p r z y b y w a j ą z a s t ą p i ć s w y c h k r e w n y c h z m a r ł y c h l u b w y m o r d o w a n y c h p r z e z n i c h — s p r o w a d z a s i ę do wyobrażenia obrzędowej śmierci boga świątecznego, śmierci poprzedzającej r y c h ł e jego z m a r t w y c h w s t a n i e (...) d z i e j e n a j a z d ó w , k t ó r y c h p o s z c z e g ó l n e e p i z o d y u k ł a ­ dają się zgodnie z kolejnością świąt, są mitycznym w y o b r a ż e n i e m liczbowego c y k l u p ó r roku. C y k l ten dzie­ l i się na okresy, k t ó r e o d p o w i a d a j ą z m i a n o m z a c h o d z ą ­ c y m w p r z y r o d z i e " ( I I , t . I V , 103, 107—108). Natomiast rezultaty szczegółowej analizy skłaniają C z a r n o w s k i e g o do w n i o s k ó w , c h y b a c e n n i e j s z y c h n i ż t e , k t ó r e w y n i k a ł y b y z socjologicznych założeń: św. Patryk zawdzięcza s w ą p o p u l a r n o ś ć nie tyle mechanizmom ściśle społecznym, ile zbieżności z postaciami i schematami mitologicznymi a w u f o r m o w a n i u legendy uczestniczyły również ukryte reguły w a r u n k u j ą c e jej związek z m i ­ tem, o b r z ę d e m c y k l u dorocznego i l o g i k ą ofiary: P a t r y k p e ł n i r o l ę n o w e g o boga, z a j m u j ą c e g o m i e j s c e b o g a u ś ­ mierconego w ofierze, jest w i ę c b o g i e m o d r a d z a j ą c y m się, z w y c i ę s k i m . o r a z n a g r a n i c y i poza j e j o b r ę b e m , razem miejsca s k u t e c z n o ś c i o b r z ę d ó w . co wyznacza za­ W s p o s ó b z g o ł a p r e k u r s o r s k i dostrzega z w i ą z e k k a ­ t e g o r i i p r z e s t r z e n i i czasu, r o z u m i a n e g o j a k o n a s t ę p s t w a p o k o l e ń , z w i ą z e k , k t ó r y m y ś l symboliczna unaocznia w i d e i c e n t r a l n e j osi k o s m i c z n e j . Z w r a c a u w a g ę n a g ł ę b o ­ kie znaczenie w o b r z ę d o w o ś c i r u c h u spiralnego i jego z w i ą z e k z r u c h e m p o osi g ó r a - d ó ł , c h o ć o g r a n i c z a s i ę t u do i n t e r p r e t a c j i s o c j o l o g i c z n y c h . Czarnowska uwrażliwia nas na fakt nieciągłości przestrzeni w k u l t u r a c h t r a d y c y j n y c h , na to ż e n i e jest t a m ona c z y s t ą „ f o r m ą poznania", że jest r ó ż n o r o d n i e w a r t o ś c i o w a n a i z a b a r w i o n a u c z u c i o w o . W y c h o d z ą c z za­ ł o ż e n i a , ż e to o k r e ś l o n e k o n w e n c j e s p o ł e c z n e d e t e r m i ­ n u j ą sposoby p o d z i a ł u przestrzeni n i e u k a z a ł w p r a w d z i e , że o w e k o n w e n c j e b a z u j ą n a systemach w y o b r a ż e ń m a ­ j ą c y c h s w ą logikę, b y ł j e d n a k bardzo blisko ustalenia p o d s t a w o w y c h zasad t e j l o g i k i . P r z e c z u w a ł t o c h y b a , bowiem w swych rozważaniach nad ruchem w i r o w y m w y p o w i a d a zdanie, k t ó r e m u i z dzisiejszej p e r s p e k t y w y przyznajemy s ł u s z n o ś ć : „ Z d a j e m i się, ż e p r z y c z y n i a m s i ę do ( r o z w i ą z a n i a d o ś ć w a ż n e g o z a g a d n i e n i a , w k a ż d y m r a z i e m o j a p r ó b a . s t a n o w i n o v u m " . (J.S.W.) 1 Es­ Socjo­ 2 wpływ Szkice o sezonowych przemianach społeczeństw kimosów. Studium z morfologii społecznej, (w:) logia i antropologia, W a r s z a w a 1973. Idea śmierci wpajana przez zbiorowość i jej na cmlo j e d n o s t k i , t a m ż e . Sposoby posługiwania się ciałem, tamże. 3 M I R C E A E L I A D E I R U D O L F O T T O ( O D F E N O M E N O L O G I I RE­ LIGII D O F E N O M E N O L O G I I KULTURY) » E l i a d e u r o d z i ł s i ę w 1907 r . w B u k a r e s z c i e , d z i e s i ę ć l a t przed ukazaniem się podstawowego s t u d i u m z zakresu m o r f o l o g i i s a c r u m , d z i e ł a R u d o l f a O t t o — Das Heilige. Uber das Irrationale in der Idee des Gottlichen und sein Verhaltnis cum Rationalen, 1917. ( t ł u m . p o l . — Świętość. Elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich, stosunek do elementów racjonalnych, W a r s z a w a 1968 ( I ) . Pisarz, religioznawca ś w i a d o m i e n a w i ą z u j ą c y w s w y c h późniejszych pracach do d o r o b k u n i e m i e c k i e g o u c z o ­ nego, k o n t y n u a t o r f e n o m e n o l o g i c z n e g o k i e r u n k u badań nad symbolem, m i t e m i religią (Carl Gustav Jung, Gerardus van der Leeuw). Tak jak w analizach Otta ka­ p i t a l n e znaczenie miało ujawnienie pierwiastka irra­ cjonalnego w w y o b r a ż e n i a c h , d o ś w i a d c z e n i a c h i p r z e ż y ­ ciach s a c r u m , t a k dla o g r o m n y c h syntez Eliade'go i s t o t ­ ne b y ł o ukazanie jego z ł o ż o n o ś c i , w i e l o z n a c z n o ś c i i p e ł ­ n i : ... p o m a s z e r u j e m y jednak inną drogą: oświetlimy zjawisko ś w i ę t o ś c i w całej jego złożoności, a nie t y l k o s k o n c e n t r u j e m y spojrzenie na jego stronie i r r a c j o n a l n e j . I n t e r e s u j e nas n i e t y l k o s t o s u n e k m i ę d z y elementem nieracjonalnym i racjonalnym, a świętość w całej pełni". Z a n i m d o s z ł o do t e g o w y z n a n i a u c z o n e g o i r e a l i z a c j i p o s t a w i o n e g o w n i m sobie c e l u , w p o s t a c i t a k i c h f u n ­ d a m e n t a l n y c h p r a c , j a k : Traite d'histoire des religions, 1949, t ł u m . p o l . Traktat o historii religii, W a r s z a w a 1966 1 W efekcie w i ę c C z a r n o w s k i , podobnie j a k jego f r a n ­ cuscy mistrzowie dążący skrupulatnie do ustalenia wszechobecnośici systemu społecznych u w a r u n k o w a ń w k u l t u r z e , p r z y c z y n i a się m i m o w o l i do u j a w n i e n i a we­ wnętrznej system o w o ś ci k u l t u r y . Podobnie rzecz się m a w p r z y p a d k u d w ó c h k r ó t k i c h Studiów z socjologii poznania: Podział przestrzeni i jej rozgraniczenie w ma­ gii, oraz Góra i dół w systemie kierunków sakralnych (II), p o ś w i ę c o n y c h kategorii przestrzeni w k u l t u r a c h a r c h a i c z n y c h . A u t o r r o z p o c z y n a od d e k l a r a c j i s o c j o l o ­ gicznych; p r z e s t r z e ń , w k t ó r e j działa o k r e ś l o n a moc m a g i c z n o - r e l i g i j n a (zbadanie r e g u ł r o z k ł a d u tej m o c y jest celem pracy) m a dla Czarnowskiego przede w s z y s t k i m w a l o r s p o ł e c z n y , jest p r z e s t r z e n i ą danej g r u p y . Odchodzi on j e d n a k d a l e k o o d s t w i e r d z e n i a p r o s t e g o przekładu, odzwierciedlania się s p o ł e c z e ń s t w a w przestrzeni i szki­ cuje w s t ę p n i e p e ł n i e j s z ą k o n c e p c j ę j e j w a l o r y z a c j i i k a ­ t e g o r y z a c j i . Z d a j e sobie s p r a w ę z w a ż n o ś c i opozycji: p r z e s t r z e ń s w o j a — p r z e s t r z e ń obca i j e j s a k r a l n y c h k o n o t a c j i . Z w r a c a u w a g ę n a m a g i c z n o ^ r e l i g i j n e znacze­ nie g r a n i c y j a k o „ p r z e s t r z e n i odmiennej n a t u r y , niż p r z y l e g a j ą c e do niej tereny", w i d z ą c j ą — w r a z z d r o ­ gami i wszelkiego t y p u miejscami p u s t y m i , niczyimi, j a k o ś w i a t n i e u p o r z ą d k o w a n e g o sacrum. W jego szkico­ wej koncepcji z a w a r t y jest postulat w i d z e n i a przestrze­ ni jako układu koncentrycznych kręgów, w których sacrum realizuje się najmocniej w p u n k c i e c e n t r a l n y m 52 ( I I ) ; Le mythe de 1'ćternel retour. Archetypes et rćpe-' titions (Mit wiecznego powrotu, Archetypy i powtórze­ nia) 1949; Images et Symboles. Essais sur le Symbolisme magoco — religieusse (Obrazy i symbole. Eseje 0 symbolizmie magiczno-religijnym) 1952; Mythes, reves, mysteres ( M i t y , m a r z e n i a , m i s t e r i a ) 1957 — w y b ó r ł ą c z n y t ł u m . p o l . S a c r u m , m i t , h i s t o r i a , W a r s z a w a 1970 ( I I I ) Birth and Rebirh. Patterns of Initiation (Narodziny 1 Odrodzenie. Wzory inicjacji) 1958 — w a r t o z w r ó c i ć u w a g ę na n i e k t ó r e elementy jego biografii, p o z w a l a j ą c e lepiej u c h w y c i ć i z r o z u m i e ć nie t y l k o g ł ó w n e w ą t k i i te- �m a t y jego n a u k o w e j t w ó r c z o ś c i , ale r ó w n i e ż (przyznawa­ ne m u w powszechnej o p i n i i ś w i a t a n a u k i , j a k ż e r z a d ­ kie w dobie w s p ó ł c z e s n e j specjalizacji, m i a n o i n t e g r a l ­ nego h u m a n i s t y . W c u r r i c u l u m v i t a e r u m u ń s k i e g o u c z o ­ nego d a d z ą s i ę b o w i e m o d n a l e ź ć z a r ó w n o t a k i e m o ­ m e n t y , k t ó r e p o z w a l a j ą w n i m w i d z i e ć j u ż to filozofa, już to f i l o l o g a , literaturoznawcę, indianistę, badacze f o l k l o r u , j a k i te, d l a nas n a j b a r d z i e j z n a c z ą c e , k t ó r e p o z w a l a j ą (spostrzec w n i m p r z e d e w s z y s t k i m e t n o g r a f a , z g o d n i e z t y m , co o i s t o c i e t e j n a u k i s ą d z i C l a u d e L ć vi-Strauss, u j m u j ą c ją jako „oscylację między misją a a z y l e m (...) r e a k c j ę p r a w i e z a k o n n ą p o b u d z a j ą c ą do w y c o f a n i a s i ę n a p e w i e n czas l u b n a z a w s z e w d z i e ­ dzinę studiów, wchłonięcia i rozpowszechniania war­ t o ś c i n i e z a l e ż n y c h o d c h w i l i , k t ó r a p r z e m i j a ; co z a ś do p r z y s z ł e g o uczonego, jego cel jest w s p ó ł m i e r n y j e d y n i e z czasem t r w a n i a w s z e c h ś w i a t a " . „(...) e t n o g r a f s t a r a s i ę zarazem p o z n a ć i osądzić c z ł o w i e k a z p u n k t u widzenia dostatecznie w y n i o s ł e g o i oddalonego, aby u c z y n i ć to w o d e r w a n i u o d cech p r z y p a d k o w y c h , z w i ą z a n y c h z o k ­ reślonym społeczeństwem lub z określoną cywilizacją" — dla k t ó r e g o wreszcie etnografia jest t ą s p e c y f i c z n ą h i s t o r i ą , k t ó r a j a k o „(...) h i s t o r i a d o t y k a j ą c a s w y m i d w o ­ m a k r a ń c a m i h i s t o r i i ś w i a t a i m o j e j h i s t o r i i o d s ł a n i a za­ razem ich w s p ó l n ą r a c j ę , a p r o p o n u j ą c m i badanie czło­ w i e k a w y z w a l a m n i e od z w ą t p i e n i a , r o z w a ż a b o w i e m r ó ż n i c e i p r z e m i a n y m a j ą c e znaczenie d l a w s z y s t k i c h , z w y j ą t k i e m l u d z i p r z y s t o s o w a n y c h do j e d n e j , j e d y n e j c y w i l i z a c j i i k t ó r z y b y u l e g l i r o z k ł a d o w i , g d y b y m i e l i sie. z n a l e ź ć poza n i ą " . P o c z ą t e k tej drogi Eliade'go s t a n o w i ą studia n:3 uniwersytecie b u k a r e s z t e ń s k i m z zakresu indianistyki, kontynuowane w Kalkucie pod k i e r u n k i e m wybitnego historyka filozofii indyjskiej Surendramatha Dasgputy. Po s t u d i a c h a k a d e m i c k i c h n a s t ę p u j e t r z y l e t n i o k r e s „ w y ­ cofania s i ę " w p o d h i m a l a j s k i region gól Uttar Pradeszu, g d z i e E l i a d e staje s i ę u c z n i e m h i n d u s k i e j s z k o ł y d u c h o w e j p r a k t y k u j ą c a s e e z ę i j o g ę . O w o c e m tego e t a ­ p u j e s t j e g o p r a c a d o k t o r s k a : Yoga, Essai sur les origenes de la mystique indienne (Joga. Rozprawa o ge­ nezie mistyki indyjskiej) 1936, p ó ź n i e j s z e monografie tematyczne takie j a k np. studium o szamanizmie — Le chamanisme et les techniques archaiques de I'extase (Szamanizm i archaiczne techniki ekstazy) 1951, s t u d i u m o s y m b o l i c e w ę z ł ó w — Les dieux lieurs et le s-ymbolisme des n o e u d s ( B ó s t o w i -wierzące i symbolizm węzłów) 1947, o r a z szereg a r t y k u ł ó w w y d a w a n y c h w z a ­ ł o ż o n y m przez siebie c z a s o p i ś m i e , u k a z u j ą c y m się w l a ­ t a c h 1938—42 „ Z a l m o x i s . R e v u e d e s ' e t u d e s r e l i g i e u s e s " , k t ó r e n i e w ą t p l i w i e z b l i ż a ł y a u t o r a k u p i e r w s z e m u spo­ śród d w u b i e g u n ó w wspomnianej oscylacji m i ę d z y mis­ ją a azylem. Okres misji i rozpowszechnienia w c h ł o ­ n i ę t y c h w a r t o ś c i t r w a nieprzerwanie od p o w r o t u E l i a ­ de'go do E u r o p y , g d z i e p o c z ą t k o w o p o d e j m u j e w y k ł a d y z historii r e l i g i i na Uniwersytecie Bukareszteńskim, o g ł a s z a j ą c m . i n . p u b l i k a c j e : Metalurgy, Magic, Alchemy (Metalurgia, Magia, Alchemia) 1938; Cosmologie si alchimie babiloniana (Kosmologia i alchemia, babilońsna) 1937; Notes sur le symbolisme aquatique (Uwagi o sym­ bolizmie akwatycznym) 1938; La mandragorę et les mylhes de la „naissance miraculese" (Mandragora i mity 0 cudownych narodzinach) 1940—42; Mitul reintegrari (Mit reintegracji) 1942; Les livres populaires dans la literature romaine (Literatura ludowa w literaturze ru­ muńskiej) 1939. O d 1946 n a s t ę p u j e okres współpracy z Georgesem D u m e z i l e m oraz wykładów z zakresu m o r f o l o g i i sacrum i s t r u k t u r m i t ó w w E'oole P r a c t i q u e des H a u t e s Etudes, u w i e ń c z o n y c h w y d a n i e m Traktatu... 1 w s p o m n i a n y c h j u ż s y n t e z . W 1957 r . E l i a d e o b e j m u j e po J o a c h i m i e W a c h u k a t e d r ę h i s t o r i i r e l i g i i n a U n i w e r ­ sytecie w Chicago. W latach 50-tych ukazuje się p o p r a ­ w i o n e i rozszerzone w y d a n i e J o g i p . t . Le Yoga. Immorialite et liberte (Joga. Nieśmiertelność i wolność) 1954. W 1960 r. p r z y s t ę p u j e d o w y d a n i a n o w e g o c z a s o p i s m a „ A n t a i o s , Z e i t s c h r i f t f u r eine freie W e l t " , w k t ó r e g o przedmowie zamieścił następującą deklarację: „Abstra­ hując od wszelkiej problematyki wyznaniowej, ś w i a t o ­ p o g l ą d o w e j czy p o l i t y c z n e j „ A n t a i o s " p r a g n i e s ł u ż y ć ż y ­ w e j t r a d y c j i , p o n i e w a ż c z ł o w i e k doby dzisiejszej, jeżeli n i e chce p ó j ś ć c a ł k o w i c i e w n i e w o l ę a u t o m a t ó w , m u s i n a w i ą z a ć ł ą c z n o ś ć z t y m co s t a ł e , p o n a d c z a s o w e , co z n a j ­ duje swój w y r a z w symbolu, micie, poezji". W dekla­ racji tej, jak i w innych wypowiedziach pełnych k r y ­ tycznych a k c e n t ó w pod adresem współczesnej cywili­ zacji o d n a j d u j e m y echa p o d o b n y c h w ą t k ó w i p r o b l e ­ m ó w , z k t ó r y m i s p o t y k a m y się w p i o n i e r s k i m s t u d i u m morfologii sacrum Rudolfa Otto. R u d o l f Otto (1869—1937) t e o l o g protestancki. W l a t a c h 1911—12 m i a ł o k a z j ę z e t k n i ę c i a s i ę z r e l i g i j ­ nością Wschodu biorąc udział w wyprawach nauko­ w y c h do M a r o k a , I n d i i , J a p o n i i . P o d s t a w o w y m z a g a d ­ n i e n i e m j e g o p r a c y Świętość... jest p y t a n i e o i s t o t ę do­ ś w i a d c z e n i a r e l i g i j n e g o , d o ś w i a d c z e n i a t e g o , co ś w i ę t e . Analizując poszczególne e l e m e n t y tego doświadczenia w oparciu o teksty modlitw, h y m n ó w , wypowiedzi o Bo­ gu — teksty numinotyczne poprzez a n a l i z ę etymologicz­ n ą s ł o w n i c t w a o d n o s z ą c e g o s i ę do ś w i ę t o ś c i , O t t o d o k o ­ n u j e oczyszczenia t e g o p o j ę c i a z j e g o p ó ź n i e j s z y c h n a ­ w a r s t w i e ń i w y d o b y c i a na j a w jego p i e r w o t n y c h zna­ czeń. O d p a d a j ą kolejno moralno-etyczne orzeozniki koja­ r z e n i a ze s ł o w e m „ ś w i ę t y " . Święty t o n i e t y l e d o b r y , d o s k o n a ł y , p r a w y ( n p . ś w i ę t y c z ł o w i e k ) co p r z e d e w s z y s ­ t k i m niezwykły, dziwny, n a p a w a j ą c y lękiem, niesamowi­ ty, c a ł k i e m inny. Na plan pierwszy w y s u w a się t u element irracjonalny świętości, b ó s t w a — numinosum, e l e m e n t g r o z y (tremendum), mocy (gniew boży, отдг theou, ira deorum), element wszechmocy (majestas), w o b e c k t ó r e j c z ł o w i e k czuje s i ę „ p r o c h e m i p y ł e m " , e l e m e n t t a j e m n i c y (mysterium) — którym towarzyszą: lęk, poczucie b o j a ź n i i t r w o g i ( „ s t r a s z n e to m i e j s c e " w o ł a J a k u b po p r z e b u d z e n i u s i ę ze s n u w B e t e l , ś w i ę ­ t y m miejscu). Otto p o d k r e ś l a tę a m b i w a l e n c j ę : uczuciom strachu i g r o z y t o w a r z y s z y f a s c y n a c j a ( e l e m e n t fascinans), po­ czucie n i e z w y k ł o ś c i ( e l e m e n t rnirum), c u d o w n o ś c i , wznios­ ł o ś c i numinosum ( e l e m e n t augustum), odczuwanie w o ­ bec n i e g o s z a c u n k u i czci. S i e d z ą c te e l e m e n t y , o b s e r ­ w u j ą c wzajemne ich relacje i odcienie, p r z y d a j ą c i m n a z w y , O t t o stale w s k a z u j e n a o p ó r j a k i s t a w i a to, co święte myśleniu dyskursywnemu, wszelkiej racjonalnej a n a l i z i e i o b r ó b c e p o j ę c i o w e j . T o co święte zawiera w sobie zawsze j a k ą ś n a d w y ż k ę z n a c z e n i o w ą , k t ó r e j n i e p o d o b n a o d d a ć w p o j ę c i a c h . C z ł o w i e k z b l i ż a s i ę do t e g o co ś w i ę t e t y l k o p o p r z e z p o j ę c i o p o d o b n e p r z e d s t a w i e n i a , w y o b r a ż e n i a — ideogramy, obrazy, analogie. S t a n o w i ą one p r ó b ę r a c j o n a l i z o w a n i a t e g o co i r r a c j o n a l n e . Siedząc n a p i ę c i e p o m i ę d z y e l e m e n t e m i r r a c j o n a l n y m i r a c j o n a l n y m w m i s t r z o w s k i s p o s ó b O t t o r y s u j e via n e g a t i o n i s n a j a k i e j c z ł o w i e k s z u k a d o s t ę p u do tego co ś w i ę t e , do numinosum, które jak Bóg u mistyka Tersteegena („Bóg, k t ó r e g o m o ż n a p o j ą ć nie jest B o ­ g i e m " ) jest w c i ą ż c z y m ś c a ł k i e m , z u p e ł n i e i n n y m : „ C z e ­ go o k o n i e w i d z i a ł o a n i u c h o n i e s ł y s z a ł o i w serca człowieka nie wstąpiło... któż nie odczuł podniosłego t o n u tych s ł ó w P a w ł a . . . P o u c z a j ą c e j e s t , ż e w t y c h s ł o ­ wach, w których u c z u c i e c h c i a ł o b y w y p o w i e d z i e ć to, co m a n a j w y ż s z e g o , z n o w u u s t ę p u j ą obrazy, u m y s ł u c i e ­ k a o d o b r a z ó w i c h w y t a t y l k o t o , co n e g a t y w n e . A j e s z ­ cze b a r d z i e j p o u c z a j ą c e j e s t , ż e p r z y c z y t a n i u czy s ł u ­ chaniu t y c h s ł ó w p r a w i e wcale nie z a u w a ż a m y ich w y - 53 T �łącznie negatywnego wywierające nic n i e ma. ność, jak ogromne Jest charakteru... wrażenie, to p o u c z a j ą c e niezależna jest napisano w ze cale których względu pozytywna treść hymny właściwie na od okolicz­ wyrazis­ t o ś c i p o j ę c i o w e j " ( I , s. 67). S z c z e g ó l n i e d l a nas i n t e r e s u j ą c e m o g ą b y ć t e p a r t i o analiz Otta, k t ó r e śledzą wspomniane elementy d o ś w i a d ­ czenia n u m i n o t y c z n e g o oraz o w ą v i a negationis w k u l turze-sztuce, muzyce, j ę z y k u l i t u r g i c z n y m : „ E l e m e n t p o t ­ worności i zgrozy p r y m i t y w n y c h o b r a z ó w i w i z e r u n k ó w bogów, w y d a j ą c y się n a m dziś dość często tak odpy­ chający, miał w ludziach p r y m i t y w n y c h i naiwnych, na­ w e t d z i s i a j jeszcze, a p r z y p a d k o w o n a w e t i u nas, w z b u ­ dzić poprzez swe oddziaływanie prawdziwe uczucie, p r a w d z i w e j religijnej bojaźni... Srogie, surowe a często n a w e t straszne, s t a r e b i z a n t y j s k i e p a n a g i e b a r d z i e j p o ­ b u d z a j ą n i e k t ó r y c h k a t o l i k ó w do p o b o ż n o ś c i n i ż M a ­ d o n n y Rafaela. Specjalnie daje się z a u w a ż y ć t e n r y s u p e w n y c h postaci b o g ó w indyjskich. Durga, bengal­ ska „ W i e l k a M a c i e r z " , k t ó r e j k u l t m o ż e b y ć o t o c z o n y prawdziwym obłokiem najgłębszej pełnej drżenia poboż­ ności, j a k w kanonicznym przedstawieniu prawdziwa karykaturą diabła. Pomieszanie przerażającej zgrozy z n a j w y ż s z ą ś w i ę t o ś c i ą n i g d z i e n i e w y s t ę p u j e w spo­ sób tak przejrzysty, jak w X I księdze Bhagawadgity. (...) D l a nas l u d z i Z a c h o d u , n a j b a r d z i e j numinotyczną s z t u k ą w y d a j e się gotyk, a to przede w s z y s t k i m z po­ w o d u s w e j p o d n i o s ł o ś c i . A l e t o n i e w y s t a r c z a . Jest za­ s ł u g ą W o r r i n g e r a , a u t o r a d z i e ł a Probleme der Golik wykazanie, że szczególne w r a ż e n i e , j a k i e sprawia gotyk, p o l e g a n i e t y l k o n a j e g o p o d n i o s ł o ś c i , lecz n a o d c i e n i u i dziedzictwie prastarego magicznego nadawania formy, k t ó r e o n s t a r a s i ę w p r o w a d z i ć h i s t o r y c z n i e . (...) G o t y k posiada j a k i ś urok, a t e n jest c z y m ś w i ę c e j n i ż u r o k c z e g o ś w z n i o s ł e g o (...) T o co w z n i o s ł e , a t a k ż e t o co t y l k o magiczne, jest — o ile t y l k o m o ż e — t y l k o p o ś r e d ­ n i m ś r o d k i e m p r z e d s t a w i e n i a n u m i n o s u m w sztuce. B e z ­ p o ś r e d n i c h ś r o d k ó w m a o n a u nas n a Z a c h o d z i e t y l k o d w a . I s ą one w c h a r a k t e r y s t y c z n y s p o s ó b j e d y n i e n e ­ g a t y w n e , s ą t o c i e m n o ś ć i m i l c z e n i e (...). P a n i e , m ó w t y s a m / W c i s z y n a j g ł ę b s z e j / I c i e m n o ś c i do m n i e . (...) C i e m n o ś ć musi b y ć taka, aby m o g ł a b y ć s p o t ę g o w a n a p r z e z k o n t r a s t , a t y m s a m y m jeszcze b a r d z i e j w y c z u ­ w a l n a : o n a s a m a m u s i jeszcze c h c i e ć przezwyciężyć o s t a t n i e ś w i a t ł o . D o p i e r o p ó ł m r o k j e s t m i s t y c z n y (...)". P ó ł m r o k z a p a d a j ą c y w halach o wysokich sklepieniach, pod k o n a r a m i w y s o k i c h d r z e w r o s n ą c y c h w z d ł u ż alei, osobliwie o ż y w i a n y na skutek tajemniczej gry półś w i a t ł a , w c i ą ż jeszcze p r z e m a w i a do p s y c h i k i , i b u ­ downiczowie świątyń, meczetów i kościołów potrafili z r o b i ć z niego u ż y t e k . W j ę z y k u d ź w i ę k ó w , c i e m n o ś c i o d p o w i a d a m i l c z e n i e . (...) N a j ś w i ę t s z y , n a j b a r d z i e j n u minotyczny m o m e n t w e mszy, m o m e n t konsekracji, na­ wet najdoskonalsza m u z y k a mszalna w y r a ż a t y l k o przez t o , ż e m i l c z y , i to c a ł k o w i c i e i p r z e z d ł u ż s z y czas, t a k , że j e d n o c z e ś n i e m o ż e p r z e b r z m i e ć samo milczenie. I ż a ­ den i n n y , c h o ć b y najbardziej p o b u d z a j ą c y do p o b o ż n o ś c i m o m e n t m s z y n i e da s i ę p o r ó w n a ć z t y m m i l c z e n i e m przed Panem. P o u c z a j ą c e jest p o s ł u c h a ć M s z y H - m o i Bacha. Jej n a j b a r d z i e j m i s t y c z n ą częścią, j a k to z a z w y ­ czaj b y w a w s k o m p o n o w a n y c h m s z a c h , j e s t incamatus. E f e k t polega t u na c i c h y m , s z e p c z ą c y m , p o w o l n y m na­ s t ę p o w a n i u po sobie f u g , k t ó r e p r z e c h o d z ą w p i a n i s s i ­ mo. W t y m p ó ł g ł o s i e , w t y c h w n a j w y ż s z y m stopniu osobliwych, o p a d a j ą c y c h w d ó ł m a ł y m i t e r c j a m i pasa­ żach, w tych u r y w a n y c h synkopach i w t y m p r o w a ­ dzeniu melodii w górę i w dół, w y r a ż a j ą c y c h pełne lęku zdumienie, m o ż n a się tylko d o m y ś l a ć w s t r z y m u ­ j ą c e j oddech t a j e m n i c y ; jest ona t u raczej z a s y g n a l i ­ z o w a n a n i ż w y r a ż o n a w p r o s t . (...) 54 Obok milczenia i c i e m n o ś c i sztuka W s c h o d u zna jeszcze t r z e c i ś r o d e k z d e c y d o w a n i e n u m i n o t y c z n e g o w r a ­ żenia: p r ó ż n i ę i p r z e s t r z e n n ą p u s t k ę . Przestrzenna p u s t k a j e s t j a k b y w z n i o s ł o ś c i ą w t y m co p r z y z i e m n e . R o z l e g ł e p u s t y n i e , bezkresne jednostajne stepy s ą c z y m ś p o d n i o s ł y m (...). A r c h i t e k t u r a c h i ń s k a — j a k o s z t u k a u k ł a d u i z g r u p o w a n i a b u d o w l i — w y k o r z y s t u j e ten ele­ ment bardzo m ą d r z e i głęboko. O s i ą g a w r a ż e n i e czegoś u r o c z y s t e g o n i e p r z e z w y s o k i e h a l e czy i m p o n u j ą c e p i o ­ ny, a p r z e c i e ż n i e ma n i c uroczystszego n i ż m i l c z ą c e przestrzenie p l a c ó w , p o d w ó r c ó w i d z i e d z i ń c ó w , k t ó r y m i o p e r u j e . N a j l e p s z y m tego p r z y k ł a d e m s ą g r o b o w c e ce­ sarzy z d y n a s t i i M i n g k o ł o N a n k i n u i P e k i n u , w c i ą g a ­ j ą c e do k o m p o z y c j i puste przestrzenie c a ł e g o k r a j o b r a z u . Jeszcze b a r d z i e j i n t e r e s u j ą c a j e s t p u s t k a w m a l a r s t w i e c h i ń s k i m . Istnieje t u w r ę c z sztuka m a l o w a n i a pustki, przedstawiania jej jako czegoś wyczuwalnego i r ó ż n i ­ c o w a n i a tego s z c z e g ó l n e g o t e m a t u w r ó ż n o r o d n y s p o s ó b . Nie t y l k o istnieją obrazy, na k t ó r y c h p r a w i e nic nie ma, nie t y l k o jest w ł a ś c i w o ś c i ą stylu w y w o ł y w a n i e j a k najsilniejszego wrażenia skąpą kreską i oszczędnymi ś r o d k a m i , ale p r z y d u ż e j ilości o b r a z ó w , z w ł a s z c z a p r z y tych, k t ó r e m a j ą j a k i ś z w i ą z e k z k o n t e m p l a c j ą , odnosi się w r a ż e n i e , że sama p u s t k a jest w y m a l o w a n y m p r z e d ­ m i o t e m i t o g ł ó w n y m p r z e d m i o t e m o b r a z u . " ( I , s. 99, 104—107). E l i a d e ' e g o ł ą c z y z O t t e m w y r a ź n a n i e c h ę ć do p r z e ­ ceniania w a r t o ś c i r o z u m u dyskursywnego m y ś l e n i a po­ j ę c i o w e g o , z m i e r z a j ą c e g o do ś c i s ł o ś c i i p r e c y z a e j i t e r m i ­ nologicznej z j a k i m m a m y do czynienia w k u l t u r z e Za­ chodu. Ł ą c z y ich przekonanie o ogromnej w a r t o ś c i i n ­ n y c h d r ó g poznania z a c h o w u j ą c y c h p o z y t y w n ą treść przy z n a m i e n n y m b r a k u p r e c y z j i p o j ę c i o w e j . Jak Otto w y ­ dobył i z a a k c e n t o w a ł v i a n e g a t i o n i s , tak Eliade u j a w n i a i a k c e n t u j e v i a c r e a t i o n i s , k t ó r a spoczy­ wa w symbolach, ideogramach, m i t a c h . Dla obu j e d n a k ­ że w s p ó l n e jest przekonanie, ż e : „ O b r a z y takie zbliżają j e d n a k l u d z i s k u t e c z n i e j i w s p o s ó b i s t o t n i e j s z y niż. j ę z y k a n a l i t y c z n y . W istocie jeśli istnieje p e ł n a solidar­ ność r o d z a j u ludzkiego, m o ż n a j ą o d c z u ć i «uczynić» na p o z i o m i e o b r a z ó w " ( I I I , s. 38). P r z y k ł a d e m m o g ą t u b y ć studia Otta nad p o r ó w n a n i e m zachodniej i wschod­ n i e j m i s t y k i , o d s ł o n i ę c i e p o d o b i e ń s t w m i ę d z y n i h i l za­ chodniej mistyki, a próżnią wschodniej, ukazanie za­ dziwiających zbieżności pomiędzy słownictwem Mistrza Erckhardta a s ł o w n i c t w e m Siankary . 2 P r z e k ł a d a n i e s y m b o l i , o b r a z ó w , m i t ó w na j ę z y k dysk u r s y w n y jest d l a Eliade'go z a j ę c i e m bezprzedmioto­ w y m , podobnie j a k r o z w a ż a n i a genetyczne „wyjaśnia­ j ą c e " i c h pochodzenie. C h a r a k t e r y s t y c z n a jest d l a niego podzielana z i n n y m i fenomenologami r e l i g i i rezerwa dla r o z w a ż a ń historyczno-genetyeznych, ewolucjanistycznych, uchylenia wyjaśnień p r z y c z y n o w o - s k u t k o w y c h (istnieje różnica p o m i ę d z y stwierdzeniem obecności strachu, lęku, trwogi, które towarzyszy doświadczeniu religijnemu — j a k czyni to Otto, a u p a t r y w a n i e m w strachu, lęku i t r w o d z e np. wobec sił p r z y r o d y p r z y c z y n postawy r e ­ l i g i j n e j , b u d o w a n i a na t y m t e o r i i , ; n a t u r y z m u " j a k o j e d ­ nego z p i e r w o t n y c h , w sensie e w o l u c j o n i s t y c z n o - r o z w o j o wego, s t a d i u m religii). T o drugie, m a ł o że nie uzasad­ nione postępowanie, redukuje złożoność doświadczenia r e l i g i j n e g o do j e d n e g o z a l e d w i e e l e m e n t u (trernendum), charakterystyczne jest t a k ż e u c h y l e n i e stawianego przez pozytywizm problemu fałszu i prawdy wyobrażeń, wie­ rzeń, symboli, idei religijnych. Eliade podobnie j a k Jung r e p r e z e n t u j e s t a n o w i s k o , iż j e d y n ą p r a w d ą s y m b o l i , o b ­ r a z ó w jest i c h i s t n i e n i e , a t y m co m o ż e z r o b i ć n a u k a jest uznanie i c h istnienia i badanie j a k o autentycznego p r z e d m i o t u , nie d a j ą c e g o się s p r o w a d z i ć do i n n y c h zja­ wisk. �„Zjawisko religijne należy b a d a ć w skali religijnej" ( I I , s. 1). W t y m f e n o m e n o l o g i c z n y m d u c h u E l i a d e a t a ­ k u j e F r e u d a , „ k t ó r y u w a ż a ł s i ę za w i e l k i e g o w t a j e m n i ­ czonego, .podczas g d y b y ł j e d y n i e o s t a t n i m p o z y t y w i s t ą . (...) P o c i ą g j a k i d z i e c k o p ł c i m ę s k i e j o d c z u w a wobec m a t k i i j e g o p o c h o d n a — k o m p l e k s E d y p a , m o g ą szo­ k o w a ć o tyle, o ile t r a k t u j e się to zjawisko d o s ł o w n i e, z a m i a s t — j a k n a l e ż y — p r z e d s t a w i ć j e j a k o o b ­ razy. Bo p r a w d z i w y jest Obraz M a t k i , n i e zaś t a k a to a t a k a m a t k a , h i c et n u n c , j a k t o r o z u m i a ł F r e u d . T o Obraz M a t k i odsłania, i jedynie on m o ż e odsłonić s w ą r z e c z y w i s t o ś ć i swe f u n k c j e — zarazem kosmologiczne, antropologiczne i psychologiczne. P r z e k ł a d a n i e obrazów n a t e r m i n y k o n k r e t n e t o zabieg b e z s e n s o w n y ; obrazy z a w i e r a j ą w s z e l k i e aluzje do k o n k r e t u , u j a w n i o n e przez F r e u d a , ale r z e c z y w i s t o ś ć j a k ą u s i ł u j ą w y r a z i ć n i e m i e ś c i s i ę bez r e s z t y w t e g o r o d z a j u o d n i e s i e n i a c h do k o n k r e ­ t u . (...) W y s t a r c z y p r z y p o m n i e ć , ż e p o c i ą g b u d z o n y p r ^ e z matkę, interpretowany w płaszczyźnie bezpośredniej i „ k o n k r e t n e j " — j a k o p o ż ą d l i w o ś ć w s t o s u n k u do w ł a s ­ n e j m a t k i — m a sens j e d n o z n a c z n y i ograni­ c z o n y ; jeżeli natomiast z w a ż y m y , że chodzi t u o Obraz M a t k i , p o c i ą g ó w n a b i e r a w i e l u z n a c z e ń , j e s t to za­ r ó w n o chęć odzyskania b ł o g o s t a n u , j a k i w ł a ś c i w y b y ł m a t e r i i o ż y w i o n e j , jeszcze « n i e u k s z t a ł t o w a n e j » , z w s z y s t ­ k i m i m o ż l i w y m i aspektami: kosmologicznym, antropolo­ g i c z n y m i t p , u r o k w y w i e r a n y na « d u c h a » przez « m a t e r i ę » , n o s t a l g i a za p r a j e d n o ś c i ą , a w i ę c t a k ż e c h ę ć o b a ­ lenia p r z e c i w i e ń s t w , polaryzacja itp. Otóż jak powiedzia­ ł e m i j a k p r ó b u j ę to w y k a z a ć O b r a z y z s a m e j s w e j s t r u k t u r y s ą w i e l o w a r t o ś c i o w e " ( I I I , s. 35). E l i a d e a k c e n ­ tuje polisemantyczną wartość obrazu i symbolu. „ P r a w d z i w y jest w i ę c o b r a z j a k o t a k i , j a k o z e s p ó ł znaczeń, n i e zaś j e d n o z j e g o z n a c z e ń , b ą d ź też jeden t y l k o z licznych p l a n ó w odniesie­ n i a ( I I I , s. 36). U s t a w i a to c a ł ą d z i a ł a l n o ś ć n a u k o w ą E l i a d e ' g o n i e po s t r o n i e n a u k ś c i s ł y c h ( m o n o l o g i c z n y c h ) a po s t r o n i e n a u k h u m a n i s t y c z n y c h ( d i a l o g i c z n y c h ) , ż e ­ b y u ż y ć t u r o z r ó ż n i e n i a w p r o w a d z o n e g o przez B a c h t i n a : „ G r a n i c ą n a u k i w naukach ścisłych okazuje się i d e n ­ t y f i k a c j a a = a, w b a d a n i a c h l i t e r a c k i c h ( w o g ó l e h u ­ manistycznych: antropologii, etnografii — dodajmy t u o d siebie — Z . B . ) — to p r z e z w y c i ę ż e n i e o b e c n o ś c i o b ­ cego, bez p r z e k s z t a ł c e n i a go w czysto s w o j e (...) P r z e j ś c i e obrazu w symbol nadaje m u szczególną g ł ę b i ę zna­ czeniową i perspektywę znaczeniową. Treść prawdzi­ wego s y m b o l u przez u p o ś r e d n i o n e z ł ą c z e n i a znaczeniowe wykazuje współzależność z ideą całkowitości świata, z p e ł n i ą u n i v e r s u m k o s m i c z n e g o i l u d z k i e g o . (...) W j a ­ k i e j m i e r z e m o ż n a s k o m e n t o w a ć sens ( o b r a z u czy s y m ­ b o l u ) ? T y l k o p r z y p o m o c y i n n e g o ( i z o m o r f i c z n e g o ) sensu ( o b r a z u czy s y m b o l u ) . O d s ł o n i ć go w p o j ę c i a c h nie­ podobna. Możliwa jest albo względna racjonalizacja sensu ( z w y k ł a a n a l i z a n a u k o w a ) , a l b o j e g o p o g ł ę b i a n i e p r z y p o m o c y i n n y c h s e n s ó w (...) p o g ł ę b i a n i e d r o g ą p o ­ szerzenia dalekiego k o n t e k s t u . W y j a ś n i a n i e s t r u k t u r s y m ­ bolicznych, z k o n i e c z n o ś c i przesuwa się w n i e s k o ń c z o ­ n o ś ć s e n s ó w symbolicznych, dlatego t e ż nie m o ż e s t a ć s i ę n a u k o w y m w sensie n a u k ś c i s ł y c h . Interpretacja s y m b o l i n i e m o ż e b y ć n a u k o w a lecz j e s t o n a g ł ę b o k o poznawcza" . 3 Rozumienie s y m b o l u przez symbol, wydobywanie i z e s t a w i a n i e w i e l u w a r t o ś c i t e g o samego s y m b o l u n a t l e i n n y c h , u m i e s z c z e n i e go n a t l e z e s p o ł ó w i k o m p l e k ­ s ó w s y m b o l i c z n y c h — oto d r o g i rozumienia znaczeń i sensu, k t ó r y m i p o s u w a s i ę E l i a d e . W i ą ż e s i ę z t y m określona terminologia, zadomowiona już zresztą we w s p ó ł c z e s n y m słowniku etnologicznym, k t ó r ą wprowadza Eliade w s w y c h studiach nad religią i człowiekiem re­ l i g i j n y m , homo religiosis. T o , co p o z w a l a rozpatrywać religię jako autonomiczny przedmiot badań, nie dający s i ę s p r o w a d z i ć bez r e s z t y do w y m i a r ó w h i s t o r y c z n y c h , socjologicznych, e k o n o m i c z n y c h , j ę z y k o w y c h , co t w o r z y s k a l ę r e l i g i j n ą — to p r z e c i w s t a w i e n i e s a c r u m i p r o f a num w y s t ę p u j ą c e w e w s z y s t k i c h r e l i g i a c h . D l a c z ł o w i e ­ k a r e l i g i j n e g o ( k t ó r e g o Eliade, c z ę s t o k r o ć zasadnie, w oparciu o m a t e r i a ł etnologiczny u t o ż s a m i a z c z ł o w i e k i e m społeczeństw tradycyjnych, pierwotnych, „prymitywnych" i przeciwstawia m u człowieka świeckiego często identy­ fikowanego z reprezentantem współczesnej cywilizacji) nie istnieje jedna jednorodna p r z e s t r z e ń , jeden j e d n o r o d ­ n y czas. P o s t a w a r e l i g i j n a w i ą ż e s i ę n i e o d ł ą c z n i e z w a r ­ t o ś c i o w a n i e m , w a l o r y z a c j ą , w y b o r e m . Pewna t y l k o p r z e s t r z e ń jest ś w i ę t a , w y o d r ę b n i o n a z c a ł e g o o t a ­ czającego ś w i a t a (miejsce ś w i ę t e , ś w i ą t y n i a , cudowne ź r ó d ł o , ś w i ę t a g ó r a i t p . ) p e w i e n o k r e ś l o n y czas j e s t cza­ sem ś w i ę t y m (czas ś w i ą t , p o s t u , p i e l g r z y m k i , modlitwy i t p . ) . A l e i c z ł o w i e k ś w i e c k i zna o d p o w i e d n i k i p r z e s t r z e ­ n i i czasu n i e c o d z i e n n e g o , n i e z w y k ł e g o ( e g z o t y c z n e k r a j ­ o b r a z y , „ H a w a j e " , czas w a k a c j i , z a b a w y ) . N a w e t ż y j ą c y w czasie „ n a j b a r d z i e j historycznym", świeckim, czło­ w i e k zna r ó ż n e r y t m y c z a s o w e — czas z a k o c h a n i a , czas melancholii, s ł u c h a n i a m u z y k i — w k t ó r y c h przekracza g r a n i c e czasu h i s t o r y c z n e g o . C a ł a f e n o m e n o l o g i a r e l i g i i u p r a w i a n a p r z e z E l i a d e ' g o z m i e r z a do o ż y w i e n i a ź r ó d e ł tych współczesnych, zdezaktualizowanych obrazów, t ę s ­ k n o t y za c z y m ś z u p e ł n i e i n n y m . F e n o m e n o l o g r e l i ; > i i staje p r z e d p r o b l e m e m , co u z ­ n a ć za f a k t y r e l i g i j n e , j a k i e d o k u m e n t y r o z p a t r y w a ć d l a u p o r z ą d k o w a n i a n i e z w y k ł e j i c h r ó ż n o r o d n o ś c i i bogac­ t w a . E l i a d e o p e r u j e t u t a j t e r m i n e m : hierofania — coś, co o b j a w i a sacrum. T a k i e szerokie rozumienie f a k t u w jego zasadniczej f u n k c j i — hierofanicznej, umożliwia rozpatrywanie i odkrywanie wszechzwiązku pomiędzy s z e r e g i e m t a k s t r u k t u r a l n i e o d m i e n n y c h o d siebie f a k ­ t ó w i d o k u m e n t ó w r e l i g i j n y c h . Z a r ó w n o w a ż n y jest t u t e k s t m i t u , p r z e s ą d , gest l i t u r g i c z n y , d z i a ł a n i e t e c h n i c z ­ n e otoczone o b r z ę d e m , r y t u a ł , w i z e r u n k i , s ł o w a m o d l i t w y i z a k l ę c i a , a r c h i t e k t u r a s a k r a l n a , m u z y k a i ś p i e w , szata k a p ł a n a , a m u l e t , w y r y t y na n i m s y m b o l i t d . D l a pozna­ nia z j a w i s k a r e l i g i j n e g o , jego istoty, r ó w n i e w a ż n e są d o k t r y n a l n e , teologiczne u j ę c i a idei r e l i g i j n y c h , w y p r a ­ cowane przez e l i t y , j a k i w e r s j e l u d o w e , a p o k r y f i c z n e , niejasne, odbiegające od ortodoksyjnych wykładni. W s z y s t k i e one u d z i e l a j ą sobie w z a j e m n i e ś w i a t ł a , u c z e s t ­ nicząc w d a j ą c y c h się wydzielić zespołach, odmianach, t y p a c h s a k r a l n o ś c i . P r z y n a l e ż ą c do r ó ż n y c h r e l i g i i , p o d ­ n o s z ą r ó ż n e z n a c z e n i a i sensy tego, co ś w i ę t e . W s z y s t k i e zanurzone w historii, b ę d ą c k o n k r e t n y m i h i s t o r y c z n y m i p r z y k ł a d a m i k s z t a ł t o w a n i a się stosunku c z ł o w i e k a do świętości, mogą stać się przedmiotem rozpatrywania i rozważania: 1 — tego co w n i c h 2 — tego, co w n i c h 3 — t e g o co historyczne lokalne, uniwersalne, 4 — tego co h i e r o f a n i c z n e i k r y p t o f a n i c z n e , 5 — tego, co j e d z i e l i i ł ą c z y . (1) K a ż d a h i e r o f a n i a z a w i e r a w sobie p e w i e n o k r e ś ­ lony moment historyczny: „ W e ź m y np. wedyjski tekst o d n o s z ą c y s i ę do z m a r ł e g o : „ P e ł z a j , k u z i e m i , m a t c e t w e j ! N i e c h a j w y b a w i c i ę o d n i c o ś c i ! ( R i g w e d a , X , 13, 10). T e k s t t e n u j a w n i a n a m (3) s t r u k t u r ę sakralności tellurycznej (ziemia w y s t ę p u j e jako m a t k a , Tellus M a ­ ter) a j e d n o c z e ś n i e p e w i e n m o m e n t w h i s t o r i i r e l i g i i i n ­ dyjskiej, ten, w k t ó r y m Tellus M a t e r n a b r a ł a o k r e ś l o ­ nej w a r t o ś c i — p r z y n a j m n i e j dla pewnej g r u p y ludzi — j a k o o p i e k u n k a b r o n i ą c a p r z e d n i c o ś c i ą (co z r e s z t ą z o ­ s t a ł o p ó ź n i e j zarzucone w w y n i k u r e f o r m y , j a k ą p o ­ c i ą g n ę ł y za s o b ą U p a n i s z a d y i N a u c z a n i e B u d d y ) " ( I I , s. 8). 55 1 �(2) H i e r o f a n i ą l o k a l n a to n p . j a k i ś o k r e ś l o n y g a t u ­ n e k d r z e w a u w a ż a n y za ś w i ę t y , i s t n i e j ą c y o b o k w y o b r a ­ ż e n i a (3) d r z e w a k o s m i c z n e g o ( A x i s M u n d i ) w d a n e j re­ l i g i i . C h o c i a ż jest h i e r o f a n i ą (nie jest b o w i e m d r z e w e m z w y k ł y m lecz ś w i ę t y m ) i c h o c i a ż w y r a ż a t ę s a m ą s y m b o ­ likę n i e p r z e r w a n e j regeneracji ś w i a t a , jej znaczenie jest oczywiste t y l k o w k r ę g u tej r e l i g i i i ma w a r t o ś ć l o k a l ­ n ą , podczas gdy w y o b r a ż e n i e A x i s M u n d i jest hierofa­ n i ą u n i w e r s a l n ą , z n a n ą we wszystkich s t a r o ż y t n y c h cy­ wilizacjach. (4) H i e r o f a n i ą j a w n ą j e s t i d e o g r a m d r z e w a k o s m i c z ­ nego, k r y p t o f a n i ą z a ś — w i o s e n n y m a i k , zwyczaj u r o ­ czystego p r z e n o s z e n i a g a ł ą z k i n a ' w i o s n ę d o w s i , w p r o ­ w a d z a n i e c h ł o p c a u b r a n e g o w g a ł ę z i e — „ Z i e l o n e g o Je­ rzego" w K a r y n t i i ( w dn. Sw. Jerzego), zielonego „ J a s i a kominiarza" (Jack-in-the-green) w A n g l i i w dn. 1 maja, zwyczaj dotykania drzewa przez k o b i e t ę c i ę ż a r n ą dla spowodowania pomyślnego porodu, zwyczaj sadzenia d r z e w n o w o n a r o d z o n e m u d z i e c k u l u b przez dzieci, za­ kaz ś c i n a n i a d r z e w i t p . (5) Przykładem wartościowania, zestawieniach palma może przesunięć jak: Axis tu być znaczeń Mundi, obserwowanie i sensów drzewo prze­ w takich życia, krzyż, wielkanocna. W świetle bogactwa, wielorakości hierofanii, podział n a sacrum i profanum traci pozornie s w o j ą w y r a z i s t o ś ć . „ W g r u n c i e r z e c z y n i e w i e m y , czy i s t n i e j e c o ś — p r z e d ­ m i o t , gest, f u n k c j a fizjologiczna, z a b a w a i t d — co b y g d z i e ś w c i ą g u h i s t o r i i l u d z k o ś c i nie p r z e k s z t a ł c i ł o się w h i e r o f a n i ę " ( I I , s. 17). T o b o g a c t w o Eakraliiości, d a ­ j ą c e się o b s e r w o w a ć na wszystkich poziomach rzeczy­ wistości (sztuka, dramat, taniec, m u z y k a , i n s t r u m e n t y muzyczne, d z i a ł a n i a techniczne, tradycje zawodowe i гаwody, rośliny, zwierzęta, zjawiska atmosferyczne i astro­ nomiczne, gry, zabawy, z a b a w k i — j a k np. grzechotka o d p ę d z a j ą c a od dziecka złe duchy i ś m i e r ć , kołatka W i e l k o p i ą t k o w a ) , p i e r w o t n y k u l t o w y c h a r a k t e r otacza­ j ą c y ś w i a t i rzeczy, z k t ó r y m i stykał się człowiek w c i ą g u s w e j h i s t o r i i — n i e t y l k o , ż e n i e s k ł a n i a do wyeliminowania przeciwstawienia sacrum i profanum,, ale p o z w a l a w o p a r c i u o n i e d o s t r z e g a ć w o w y m c h a o s i e sakralności pewne odmiany, typu hierofanii, podnoszące r ó ż n e z n a c z e n i a i sensy t e g o co ś w i ę t e ( h i e r o f a n i ę uraniczne, aquatyczne, telluryczne, agrarno-wegetacyjne itd). H i e r o f a n i ą o z n a c z a b o w i e m zawsze j a k i ś wybór, j a k i e ś o d d z i e l e n i e od r e s z t y z j a w i s k i r z e c z y . Ś w i ę t y k a m i e ń , święte drzewo, ś w i ę t e źródło są w y r a ź n i e w y ­ o d r ę b n i o n e i w y d z i e l o n e od r e s z t y k a m i e n i , d r z e w , w ó d . Owo oddzielenie w i d a ć nawet w p r z y p a d k u jednostko­ wej hierofanii: „ O d d z i e l e n i e przedmiotu hierofanicznego jest w k a ż d y m b ą d ź razie oddzieleniem przynajmniej o d niego samego, p o n i e w a ż p r z e d m i o t t e n s t a j e s i ę h i e ­ rofanią dopiero wtedy, gdy przestaje b y ć zwykłym przedmiotem świeokim i przybiera nowe wymiary, «wym i a r y » s a k r a l n o ś c i . " Ś w i ę t y k a m i e ń , ś w i ę t e d r z e w o sta­ j ą się h i e r o f a n i a m i , gdy niejako p r z e s t a j ą b y ć sobą — z w y k ł y m kamieniem, z w y k ł y m drzewem. Na t y m jedno­ stkowym etapie d i a ł e k t y k a hierofanii, jej rozumienie, jakie znajdujemy u Eliade'go p r z y p o m i n a rozumienie s y m b o l u i jego d i a l e k t y k i przez J u n g a : „Symbolowi przysługuje ten p o d w ó j n y charakter r e a l n o ś c i i nie­ realności. Nie b y ł b y on symbolem, gdyby był tylko realny, albowiem wtedy byłby realnym zjawiskiem, k t ó ­ re nie m o g ł o b y b y ć symboliczne. A symboliczne m o ż e b y ć t y l k o to, co w j e d n e j r z e c z y o b e j m u j e jeszcze i n n ą . G d y b y zaś s y m b o l b y ł n i e r e a l n y to b y ł b y t y l k o c z y m ś p u s t y m i w y i m a g i n o w a n y m , n i e o d n o s z ą c y m s i ę do ż a d ­ nej r z e c z y w i s t o ś c i , w s k u t e k czego t a k ż e n i e b y ł b y s y m ­ bolem." as Te d w a k l u c z o w e t e r m i n y : p r z e c i w s t a w i e n i e sacrum i profanum, o r a z hierofanią, w oparciu o k t ó r e Eliade przedstawia i p o r z ą d k u j e zjawiska z zakresu historii r e l i g i i ( d o c i e r a j ą c do u n i w e r s a l n y c h , p o w t a r z a l n y c h s t r u k ­ tur w najrozmaitszych i kulturowo odległych odmia­ nach d o ś w i a d c z e n i a religijnego) p o z w a l a j ą u t r z y m a ć i po­ ł ą c z y ć ze s o b ą d w i e p e r s p e k t y w y u j m u j ą c e i s t o t ę t y c h zjawisk. P e r s p e k t y w ę a k c e n t u j ą c ą w y b ó r (diałektyka: gr. d i a l o g o — w y b i e r a m , r o z d z i e l a m , w y d r ą ż a m ) i p e r ­ s p e k t y w ę akcentującą szczególnego rodzaju wartość, ja­ k ą z a w i e r a w sobie k a ż d a h i e r o f a n i ą — w a r t o ś ć s y m b o ­ l u , nie t y l k o z jego w i e l o w y m i a r o w y m , integrującym, 0 c z y m j u ż b y ł a m o w a , ale r ó w n i e ż z p r z e z r o c z y s t y m , p r z e z i e r a j ą c y m , o t w a r t y m n a i n n e z n a c z e n i a i sensy c h a ­ r a k t e r e m , co n a j t r a f n i e j w y r a ż a u l u b i o n a s e n t e n c j a P a u ­ l a R i c o e u r ' a : „ S y m b o l d a j e do m y ś l e n i a " . Co i n n e g o d a j ą d o m y ś l e n i a , i co i n n e g o „ m ó w i ą " h i e r o f a n i ę uraniczne (symbole, postaci z w i ą z a n e z nie­ b e m ) , co i n n e g o t e l l u r y c z n e , co i n n e g o l u n a r n e . Z d w o ­ istej p e r s p e k t y w y , ta p i e r w s z a p o z w a l a o b s e r w o w a ć : 1 — o t w i e r a n i e się p o s z c z e g ó l n y c h z e s p o ł ó w s y m b o ­ licznych na inne aspekty r z e c z y w i s t o ś c i sacrum; 2 — przesunięcia a k c e n t ó w , znaczeń i sensów, tak jak np. p r z e s u n i ę c i a od hierofanii uranicznyeh m ó w i ą ­ c y c h o o d d a l e n i u , t r a n s c e d e n c j i , w z n i o s ł o ś c i , do t e l l u ­ ry cznych i a g r a r n o - w e g e t a c y j n y c h , a k c e n t u j ą c y c h moc, s k u t e c z n o ś ć , p ł o d n o ś ć , gdzie miejsce hierofanii (czegoś co o b j a w i a sacrum) z a j m u j ą k r a t o f a n i e ( c o ś , co o b j a ­ wia moc); 3 — charakterystyczne i powtarzalne zjawiska jak n p . d e i o t i o s i — b ó s t w a bez k u l t u , b ó s t w a n i e b a w y ­ pierane przez telluryczno-agrarno-wegetacyjne kulty 1 symbolikę płodności; fenomen wspólny zarówno dla religii plemiennych, jak i dla pewnych e t a p ó w rozwoju u n i w e r s a l n y c h s y s t e m ó w r e l i g i j n y c h (np. w j u d o c h r z e ś c i j a ń s t w i e o d w r a c a n i e się od J a h w e k u B a a l o m — w Sta­ r y m t e s t a m e n c i e , od S t w ó r c y k u s t w o r z e n i u — p o g a ń ­ s t w o p i ę t n o w a n e p r z e z A p o s t o ł a P a w ł a ( R z y m . 1, 18—25); 4 — charakterystyczne zjawiska nieodłącznie zwią­ zane z ż y c i e m h i e r o f a n i i , s y m b o l i i o b r a z ó w — b. o g ó l ­ n i e p o j ę t e z j a w i s k o гкотгок^агттш ( b u r z e n i a j e d n y c h o b ­ r a z ó w i s y m b o l i , z a s t ę p o w a n i a ich i n n y m i ) oraz t d o l a t f i ( r a t o w a n i e s t a r y c h o b r a z ó w i s y m b o l i przez i n t e g r o w a ­ nie ich w n o w y c h u k ł a d a c h ) ; 5 — „imperializm" boskich postaci i lokalnych hierofanii, które zmierzają do wyrażenia wszystkich znaczeń z w i ą z a n y c h z i n n y m i hierofaniami i postaciami, i p r z e k s z t a ł c a n i a się na drodze totalizacji z n a c z e ń w po­ stacie i h i e r o f a n i ę u n i w e r s a l n e i t p . (że poprzestaniemy na w y m i e n i e n i u t y l k o t y c h k i l k u f e n o m e n ó w o b s e r w o ­ w a n y c h przez Eliade'go). D r u g a z a ś p e r s p e k t y w a ( ż e b y p o z o s t a ć p r z y t y m sa­ m y m u r a n i c z n y m p r z y k ł a d z i e ) p o z w a l a o d n a j d o w a ć sens symboliki niebiańskiej wstępowania, wchodzenia po schodach (w r y t u a ł a c h intronizacyjnych); w m o t y w a c h w ę d r ó w k i m i t y c z n y c h b o h a t e r ó w i ś w i ę t y c h , wznoszenia s i ę , l a t a n i a , „ b y c i a p o r w a n y m do t r z e c i e g o n i e b a " — j a k to o k r e ś l a j ą ś w i a d e c t w a o ś w i ę t y c h i ś w i ę t y m za­ chwyceniu, w technikach ekstatycznych; w symbolicz­ nej c i ą g ł o ś c i p o m i ę d z y ś w i ę t y m i g ó r a m i , mitologiczny­ m i w y o b r a ż e n i a m i góry kosmicznej, drzewa kosmiczne­ go, k o n t y n u a c j i t y c h s a m y c h z n a c z e ń w i d e o g r a m a c h wieży, s c h o d ó w , drabin, symbolice miejsc podniesionych i podniosłych jak np. tron, ołtarz. P e r s p e k t y w a t a k a p o k a z u j e j a k i s y m b o l „(...) p o z w a l a na p r z e j ś c i e , na obieg z jednej p ł a s z c z y z n y do d r u g i e j , z jednego ś w i a t a do d r u g i e g o , s c a l a j ą c w s z y s t k i e te p ł a s z c z y z n y i w s z y s t k i e t e p o z i o m y , ale n i e stapiając i c h w j e d n o " (por. n p . s y m b o l p e r ł y ł ą c z ą c y w s o b i e s y m b o l i z m a q u a t y e z n y i l u n a i i n y — I I . s. 432—3). N a �koniec perspektywa taka u m o ż l i w i a dostrzeżenie kores­ pondencji między np. niezwykle pojemnym kompleksem s y m b o l i k i l u n a r n e j , z w i ą z a n e j z r y t m e m faz k s i ę ż y c a , a tak r ó ż n o r o d n y m i f a k t a m i j a k „.narodziny, stawanie się, ś m i e r ć , z m a r t w y c h w s t a n i e ; w o d y , r o ś l i n y , kobieta, płodność, n i e ś m i e r t e l n o ś ć , c i e m n o ś c i kosmiczne, życie p ł o ­ dowe, egzystencja pozagrobowa z n a s t ę p u j ą c y m po niej odrodzeniem typu lumamego (światło w y ł a n i a j ą c e się z c i e m n o ś c i ) , tkanie, s y m b o l n i c i ż y w o t a , przeznaczenie, c z a s o w o ś ć i t d . " ( I I I , s. 162). P o z w a l a t e ż ś l e d z i ć n a j e j tle u w y r a ź n i a j ą c e się subkompleksy, j a k np. l u n a r n o -rozrodezy, księżyca-wody-kobiety-ziemi, księżyca-deszc z u - p ł o d n o ś c i - k o b i e t y - ś m i e r c i i t p (por. I I , s. 95—207). Obie zaś perspektywy w y z n a c z a j ą drogę, na k t ó r e j Eliade poddaje k r y t y c e szereg p o k u t u j ą c y c h dotychczas w e t n o g r a f i i p o j ę ć d o t y c z ą c y c h z j a w i s k r e l i g i j n y c h , oraz opacznych interpretacji i teorii z n i m i związanycn. P r z y k ł a d e m m o ż e t u b y ć k r y t y k a p o j ę c i a mana — u p a t ­ r y w a n i a w t y m z j a w i s k u w i a r y w moc, siłę o t a c z a j ą c ą przedmioty, osoby, zwierzęta, rośliny — pierwotnej, p r e a n i m i s t y c z n e j fazy r e l i g i i . I d ą c w tej k r y t y c e ś l a d a ­ m i s w y c h p o p r z e d n i k ó w e t n o l o g ó w : HocaTta, H o g b i n a , W i l l i a m s o n a , R a d i n a i i n . , r o z w a ż a j ą c o d p o w i e d n i k i rael a n e z y j i s k i e g o t e r m i n u mana ( o z n a c z a j ą c e g o o w ą m a g i c z ­ n ą moc i siłę) — jak orenda u Irokezów, oki u H u r o n ó w , megebe P i g m e j ó w , w o k a n d o i manitoo Siuksów i Algonkimów, Eliade kwestionuje tezę, iż w terminie mana z n a j d u j e w y r a z w i a r a w b e z o s o b o w ą s i ł ę i m o c r o z p r o s z o n ą w kosmosie, j a k t e ż poddaje w w ą t p l i w o ś ć w o g ó l e w s z e l k i e i n t e r p r e t a c j e s t a w i a j ą c e p r o b l e m oso­ b o w o ś c i tej mocy, d o c i e r a j ą c do i s t o t n y c h i m i m a n e n t n y c h k a t e g o r i i z w i ą z a n y c h z t y m i w i e r z e n i a m i . D a j e o n do zrozumienia j a k w odrzuconych interpretacjach , docho­ d z ą do g ł o s u p r o j e k c j e i k a t e g o r i e n a r z u c o n e p r z e z o b ­ s e r w a t o r ó w i b a d a c z y . Podczas g d y P a u l R a d i n u w a ż a w o d n i e s i e n i u do p o j ę ć wokanda i manitoo, iż najbar­ d z i e j a d e k w a t n y m i t e r m i n a m i , o d d a j ą c y m i i c h sens s ą : „święty", „dziwny", „ważny", „cudowny", „niezwykły", „silny", i że chodzi w nich przede w s z y s t k i m o z w r ó c e ­ nie u w a g i na moc realnego istnienia — Eliade dochodzi do w n i o s k u , i ż p r z e d m i o t y , z w i e r z ę t a , r o ś l i n y , d u s z e l u d z ­ k i e , o s o b y p o s i a d a j ą c e mana — t o p r z e d e w s z y s t k i m p r z e d m i o t y , r o ś l i n y , etc. i s t n i e j ą c e p a r e x e l l e n e e . „ K r ó t ­ k o m ó w i ą c w s z y s t k o co p a r exellenee istnieje, t y m s a m y m p o s i a d a mana; inaczej m ó w i ą c , posiada m a n a to w s z y s t k o , co w y d a j e s i ę c z ł o w i e k o w i s k u t e c z n e , t w ó r ­ cze, d o s k o n a ł e (...). T a k w i ę c p r o b l e m p o s t a w i ć n a l e ż y w k a t e g o r i a c h o n t o l o g i c z n y c h : z j e d n e j s t r o n y t o , co i s t n i e j e , co j e s t r z e c z y w i s t e , z d r u g i e j s t r o n y t o , co n i e istnieje; nie zaś w kategoriach osobowe-bezosobowe, cielesne-bezcielesne, p o j ę c i a te b o w i e m w ś w i a d o m o ś c i ludzi p i e r w o t n y c h nie m a j ą pozycji, j a k ą zyskały w k u l t u r a c h w y ż s z y c h . T o , co j e s t w y p o s a ż o n e w m a n a — istnieje w p ł a s z c z y ź n i e ontologicznej i t y m s a m y m jest skuteczne, p e ł n e , owocne. N i e m o ż n a w i ę c m ó w i ć o «bezosobowosci» mana, pojęcie to b o w i e m w archaicz­ n y m h o r y z o n c i e d u c h o w y m n i e m a s e n s u " ( I I I , s. 172). R e k o n s t r u u j ą c ó w horyzont duchowy człowieka re­ ligijnego (w k u l t u r a c h archaicznych, pierwotnych, ple­ m i e n n y c h ) E l i a d e dociera do szeregu u n i w e r s a l n y c h zja­ w i s k i t o w a r z y s z ą c y c h i m d z i a ł a ń i p o s t a w homo reli­ giosis. T a k i m z j a w i s k i e m j e s t illud tempus, czas ś w i ę t y , m i t y c z n y , czas w z o r c o w y . C z ł o w i e k r e l i g i j n y p r a g n i e ż y ć w owym czasie ( m o c n y m , r z e c z y w i s t y m , r e a k t u a l i z o w a nym, powtarzanym, odtwarzanym w rytuale, obrzędzie, zwyczaju, działaniu technicznym) n a ś l a d u j ą c ó w czas p o c z ą t k u , k i e d y wszystko d z i a ł o się p o r a z p i e r w s z y . M i t , ś w i ę t a historia (odpowiednio do t r a d y c j i z jej: „ T a k r o b i l i nasi ojcowie, dziadowie i pradziadowie...") j e s t o p o w i e ś c i ą o gęsta deorum, jest z b i o r e m preceden­ sowych aktów, historią. działań, wydarzeń. Jest więc wzorcową C z ł o w i e k r e l i g i j n y poprzez o b r z ę d y , r y t u a ł y , obrazy (imago — i m i t a r e = n a ś l a d o w a ć ) o d t w a r z a ó w czas, o w ą ś w i ę t ą r z e c z y w i s t o ś ć , stara się zbliżyć d o ń i odzy­ skać jej doskonałość i pełnię. Widać to zarówno w zwy­ czaju p i e l g r z y m k i na K a l w a r i ę ( k t ó r a , j a k z a u w a ż a Ste­ fan C z a r n o w s k i w s t u d i u m o r e l i g i j n o ś c i l u d o w e j , jest p o w r o t e m do czasu M ę k i P a ń s k i e j , „(...) w ę d r ó w k i Je­ zusa o d W i e c z e r n i k a p o p r z e z G ó r ę O l i w n ą a ż n a G o l ­ gotę") jak i w samych kalwariach odtwarzających wier­ nie scenerię t y c h w y d a r z e ń ( „ J e r o z o l i m a przeniesiona do P o l s k i ! " p o w i e C z a r n o w s k i ) , w B o ż o n a r o d z e n i o w y c h zwyczajach ż ł o b k a , r o z ś c i e l a n i a s ł o m y w izbie, w k ł a d a ­ n i a siana pod obrus w i g i l i j n e g o stołu itp. O w o o d t w a ­ r z a n i e czasu początków szczególnie w y r a ź n i e widać w k u l t u r a c h p l e m i e n n y c h , gdzie z a j ę c i o m t e c h n i c z n y m , r o l ­ n i c z y m , gospodarczym (np. b u d o w a n i u d o m u , k o n s t r u o ­ w a n i u łodzi, uprawie ogrodów) b ą d ź towarzyszy re­ cytacja m i t u kosmogonicznego, b ą d ź t e ż są cne w i e r n y m o d t w o r z e n i e m i p o w t a r z a n i e m c z y n n o ś c i oraz d z i a ł a ń o b ­ j a w i o n y c h przez B o g ó w , h e r o s ó w , o k t ó r y m opowiada mit. S z c z e g ó l n ą r o l ę w r e a k t u a l i z o w a n i u czasu ś w i ę t e g o o d g r y w a j ą m i t y kosmogoniczne z ich zasadniczymi w ą t ­ k a m i p r z e j ś c i a od C h a o s u do K o s m o s u , ' o d b e z ­ ł a d u do u f o r m o w a n i a , od ś m i e r c i do ż y c i a , „ o b r a z y R a ­ j u " , s y m b o l i z m centrum, s y m b o l i k a środka świata (por. S t e f a n C z a r n o w s k i , j e g o p r e k u r s o r s k i e s t u d i a o magdeznoHredigijnym w a r t o ś c i o w a n i u p r z e s t r z e n i ) . Człowiek religijny pragnie żyć w centrum, w sa­ mym środku rzeczywistości par exellenee istniejącej, t a m g d z i e m o ż l i w y j e s t k o n t a k t ze w s z y s t k i m i p o z i o m a ­ m i sacrum, gdzie m o ż l i w e jest p r z e j ś c i e z jednej sfery do d r u g i e j ( n i e b o - z i e m i a - p o d z j e m i e ) . T a k i m i e l e m e n t a m i s y m b o l i z m u c e n t r u m s ą n p . święta góra, góra kosmicz­ na d o t y k a j ą c a s w y m w i e r z c h o ł k i e m n i e b a , p r z e c h o d z ą c a p r z e z n i ą o ś ś w i a t a , drzewo kosmiczne, z n a j d u j ą c e się w o b r a z a c h R a j u d r z e w o ż y c i a , ź r ó d ł o w o d y żywej. Sku­ p i a t e e l e m e n t y w sobie ś w i ą t y n i a ( n p . w a r c h i t e k t u r z e c e r k w i w y s t ę p u j e p o d z i a ł na niebo i ziemię, złączone rajskimi, królewskimi wrotami), która jest Obrazem Ś w i a t a (Imago M u n d i ) , siedziby ludzkie, d o m y zoriento­ wane na ś r o d e k ś w i a t a (ołtarze domowe, miejsca święte) same b ę d ą c e o d w z o r o w a n i e m K o s m o s u (por. s t u d i u m o kosmologicznych aspektach symboliki j u r t y Jerzego S ł a w o m i r a Wasilewskiego), lokalne sanktuaria i miejsca święte dublujące symboliczną strukturę „środka świata" (Eliade zwraca u w a g ę na c h a r a k t e r y s t y c z n y fenomen c z ę s t y c h d u b l e t ó w w k u l t u r a c h t r a d y c y j n y c h — por. s t u d i u m Mariusza Wieczorkowskiego na temat legendy 0 środku świata w Oporowie — w tradycji nisławie Oporowskim). o św. Sta­ T e n kreacjonistyczny pierwiastek, p r z e j ś c i a od C h a ­ osu do K o s m o s u , n a w i ą z a n i e do p r a w z o r c a stworzenia ś w i a t a , p o w r ó t do i l l u d t e m p u s o b s e r w o w a ć możemy w r y t u a ł a c h konsekracyjnych, w obchodach ś w i ą t cyklu d o r o c z n e g o , w p r z e j ś c i u od S t a r e g o do N o w e g o R o k u , od z i m y do w i o s n y ( u t o ż s a m i a n y c h z p r z e j ś c i e m od ś m i e r c i do ż y c i a ) . P r z y k ł a d e m m o g ą t u b y ć , c z ę s t o k r o ć r e a l i ­ z u j ą c e się w s p o s ó b n i e j a w n y , n a w i ą z a n i a do praczasu 1 p r a a k t u stworzenia (np. obrazy stworzenia ś w i a t a , R a ­ j u — w k o l ę d a c h b o ż o n a r o d z e n i o w y c h , światy wyko­ nane z o p ł a t k a i zawieszane u p o w a ł y , sombolika cho­ i n k i czy p a l m y w i e l k a n o c n e j j a k o k r y p t o f a n i i Drzewa Ż y c i a ) , n a w i ą z a n i e do m i t u k o s m o g o n i c z n e g o w naj­ drobniejszych szczegółach o b r z ę d o w o ś c i dorocznej i ro­ dzinnej, w symbolach, emblematach, zwyczajach, w y ­ o b r a ż e n i a c h , wierzeniach, s k ł a d a j ą c y c h się na f o l k l o r — w i e d z ę , czy t e ż l u d o w ą w i z j ę ś w i a t a (szerzej o n a w i ą z a - r •)7 1 �niach do szard Tomiccy, i człowieka, mitu kosmogonicznego Drzewo Warszawa Życia. — por. Ludowa Joanna wizja i Ry­ świata 1975). Inne p r z y k ł a d y to: obrzędowość towarzysząca naro­ d z i n o m dziecka, s t a n o w i ą c a k o m p l e k s h u m i positio (roz­ w i ą z a n i a na ziemi — o b r z ę d napotykany p r a w i e w s z ę ­ d z i e o d A u s t r a l i i p o C h i n y , o d A f r y k i po A m e r y k ę P o ­ ł u d n i o w ą , p o s i a d a j ą c y swe o d p o w i e d n i k i u s t a r o ż y t n y c h G r e k ó w i Rzymian w wyobrażeniach bogini narodzin (Ejletyja, Damia, Aukseja), p r z e d s t a w i a j ą c y c h ją na k l ę c z k a c h , w p o z y c j i k o b i e t y , k t ó r a r o d z i na z i e m i ) , w jeszcze b a r d z i e j p o w s z e c h n y m z w y c z a j u k ł a d z e n i a n o ­ w o r o d k a na z i e m i ę , w k t ó r y m znajduje w y r a z d o ś w i a d ­ czenie i ż : „ m a t k a l u d z k a j e s t t y l k o przedstawicielką W i e l k i e j M a t k i t e l l u r y c z . n e j (...) p o c z ę c i e i r o z w i ą z a n i e to m i k r o k o s m i c z n e wersje wzorcowego a k t u d o p e ł n i o ­ nego przez z i e m i ę : m a t k a l u d z k a n a ś l a d u j e t y l k o i p o ­ wtarza praakt pojawienia się życia w łonie ziemi" ( I I I , s. 151). D o t e j s a m e j s y m b o l i k i — d a j ą c e j w y r a z p r z e ­ konaniu o ciągłości życia i śmierci, ich paradoksalnej j e d n o ś c i , o u z y s k a n i u nowego życia przez ś m i e r ć — n a w i ą z u j e zwyczaj grzebania z m a r ł y c h w pozycji kucz­ nej ( e m b r i o n a l n e j ) ; a t a k ż e o b r z ę d y n o w y c h n a r o d z i n (posiadające moc u z d r a w i a j ą c ą symboliczne pogrzeba­ nie chorych, g r z e s z n i k ó w , a w r y t u a ł a c h inicjacyjnych obejmujących obrzędową śmierć i zmartwychwstanie — p o g r z e b a n i e n e o f i t y w z i e m i , u m i e s z c z e n i e go w d o l e ) gdzie s y m b o l i c z n y pogrzeb ma t ę s a m ą w a r t o ś ć magiczn o ^ r e l i g i j n ą , co z a n u r z e n i e w w o d z i e , chrzest. „ C h r z e s t u z m y s ł a w i a ś m i e r ć i pogrzeb, ż y c i e i z m a r t w y c h w s t a ­ nie. G d y z a n u r z y m y g ł o w ę w wodzie, j a k b y w grobie, s t a r y c z ł o w i e k p o g r ą ż a s i ę i zostaje p o g r z e b a n y ; g d y wychodzi z wody: wraz pojawia się nowy człowiek." i'Jan C h r y z o s t o m ) . W obrzędach związanych z p a l m ą w i e l k a n o c n ą : ob­ c h o d z ą c z n i ą pola, s t a w i a j ą c j ą w rogach p ó l , uderza­ j ą c n i ą z w i e r z ę t a podczas p i e r w s z e g o w i o s e n n e g o w y p ę d u b y d ł a na pastwisko (palmy u ż y w a się w ó w c z a s w y m i e n n i e z c h o i n k ą , z a c h o w a n ą do tego c e l u o d B o ­ żego Narodzenia) — w geście uderzenia p a l m ą ludzi, w z a t y k a n i u " j e j p o d d a c h e m d o r n u czy b u d y n k ó w gos­ p o d a r c z y c h : c z ł o w i e k s t w a r z a n i e j a k o n a n o w o siebie, z w i e r z ę t a , p o l a i t d . czy t e ż p r e c y z y j n i e j m ó w i ą c — o d ­ t w a r z a na n o w o ś w i a t . Podobnie s y m b o l i z m „ s t w o r z e n i a ś w i a t a " odnajdu­ j e m y w zwyczajach o b d a r o w y w a n i a dzieci i z m a r ł y c h podczas N i e d z i e l i Przewodniej — jajkami, pisankami (z j a j k a w y p r o w a d z a ł y p o c z ą t e k ś w i a t a kosmogoniczne mity Egiptu, Fenicji, Chaldei, starożytnych Indii, Poli­ nezji i Malanezji, w Oceanii np. panuje przekonanie, że c z ł o w i e k rodzi się z jajka). Kosmogonii odpowiada w ó w c z a s antropogonia, stworzenie człowieka naśladuje i powtarza stworzenie Kosmosu. Zna „jajo w s z e c h ś w i a t a " t a k ż e i mitologia grecka — pelazgijski i h o m e r y c k i m i l o stworzeniu świata. W misteriach orfickich barwione do p o ł o w y n a c z a r n o j a j o s y m b o l i z o w a ł o n o c i d z i e ń , ś m i e r ć i ż y c i e . J a j k a u w a ż a n o t e ż za u l u b i o n ą p o t r a w ę z m a r ł y c h , o c z y m ś w i a d c z ą m a l o w i d ł a nagrobne i zna­ leziska skorupek, ś w i a d c z ą c y c h o z w y c z a j u składania w s t a r o ż y t n o ś c i j a j e k do g r o b u . S p l o t t y c h k r e a c j o n i ­ s t y c z n y c h z n a k ó w m o ż e m y z n a l e ź ć w z w y c z a j u zano­ szenia p i s a n e k na m o g i ł y , w z a w i e s z a n i u i c h s k o r u p e k na drzewkach „ m a i k a c h " , w geście p r z e ż e g n a n i a się znakiem krzyża, w modlitwach rozpoczynających i k o ń ­ c z ą c y c h d z i e ń , m o d l i t e w k a c h do ś w i ę t y c h i f o r m u ł a c h t o w a r z y s z ą c y c h zabiegom magiczno-medycznym, w k t ó ­ r y c h p r z y w o ł u j e się obrazy Raju, Golgoty, M ę k i P a ń ­ skiej (por. t e k s t y m o d l i t e w e k z e b r a n y c h przez Fran­ c i s z k a K o t u l ę w k s i ą ż c e p t . Znaki przaszłości). Wszyst­ 58 k i e obrazy w p r o w a d z a j ą c z ł o w i e k a w s y m b o l i c z n e uczes­ tnictwo w odrodzeniu i odnowieniu Kosmosu. Pierwiastek kreacjonistyczny m o ż e m y t a k ż e obser­ w o w a ć w s a m e j s t r u k t u r z e czasu ś w i ą t e c z n e g o — w za­ w i e s z e n i u n a co d z i e ń o b o w i ą z u j ą c y c h n o r m ( r y t u a l n e rozpasanie, orgie), w o d w r ó c e n i u r ó l z w i ą z a n y c h z po­ d z i a ł e m n a p ł c i , w o b r z ę d o w e j z a m i a n i e szat, w s y m b o ­ l i c z n y m p o w r o c i e do czasu C h a o s u , p i e r w o t n e g o n i e ukształtowania poprzedzającego akt stworzenia, czasu, który charakteryzuje się, podobnie jak czas e s c h a ­ tologiczny („pagórki b ę d ą z r ó w n a n e a doliny wypeł­ nione", „lew będzie obok jagnięcia", „dziecko obok żmiji"), podobnie j a k Bóg w „definicji" Mikołaja z K u zy — „ T a j e m n i c a p e ł n i " , p o g o d z e n i e m s p r z e c z n o ś c i , j e d ­ nością p r z e c i w i e ń s t w , coincidentia oppositorum. T o co u E l i a d e ' g o ( o b o k u j a w n i e n i a k o s m o - t e o l o gicznych f u n k c j i symbolu, w świetle k t ó r y c h t r a c ą racje b y t u takie p o j ę c i a j a k np. k u l t roślin czy k u l t zmar­ ł y c h ) s t a n o w i m o r f o l o g i ę sacrum, fenomenologię świę­ t o ś c i , to u G e r a r d u s a v a n d e r L e e u w ' a (1890 — —1950), h o l e n d e r s k i e g o t e o l o g a , p a s t o r a , r e l i g i o z n a w c y , muzykologa i egiptologa, autora Phdnomennologie der Religion, 1956 ( t ł u m . p o l . Fenomenologia Religii, War­ s z a w a 1978 ( I V ) i w i e l u i n n y c h p r a c — jest fenome­ n o l o g i ą m o c y . „ C z ł o w i e k r e l i g i j n y — pisze L e e u w — p r a g n i e ż y c i a bogatszego, g ł ę b s z e g o i szerszego, p r a g n i e mocy. I n n y m i s ł o w y człowiek szuka w swym życiu c z e g o ś , co go p r z e w y ż s z a , p r a g n ą c s i ę t y m p o s ł u ż y ć , a l b o s i ę do tego m o d l i ć . C z ł o w i e k , k t ó r y n i e p r z y j m u j e ż y ­ cia po p r o s t u , lecz c z e g o ś o d e ń chce ( m o c y ) , s t a r a s i ę z n a l e ź ć w ż y c i u sens. P o r z ą d k u j e ż y c i e w j a k ą ś s e n s o w ­ ną całość (znaczeniową): w ten sposób powstaje kul­ tura. Na p s t r o k a c i z n ę danych zarzuca r e g u l a r n i e sple­ cioną sieć; w t e d y p o j a w i a j ą się r ó ż n e postacie: d z i e ł o sztuki, obyczaj, gospodarka. Z kamienia człowiek czyni sobie o b r a z , z p o p ę d u n a k a z , z p u s t k o w i a — u p r a w n e pole. W ten s p o s ó b rozwija moc. A l e nie poprzestaje na t y m , s z u k a d a l e j coraz g ł ę b s z e g o i szerszego s e n s u " (TV, s. 720). 4 T a k j a k w p r z y p a d k u Eliade'go, z a s y g n a l i z o w a l i ś m y t y l k o n i e k t ó r e w ą t k i z jego s t u d i ó w , t a k i w p r z y p a d k u a u t o r a Fenomenologii religii o g r a n i c z y m y się t y l k o do w y p o w i e d z i określających p o s t ę p o w a n i e fenomenologicz­ ne. W w y p o w i e d z i a c h t y c h m a m y do c z y n i e n i a z b a r ­ dziej — a n i ż e l i u Eliade'go — ś w i a d o m y m w y a r t y k u c w a n i e m zasad i e t a p ó w m e t o d y f e n o m e n o l o g i c z n e j . ? F e n o m e n o l o g i a r e l i g i i , j a k k o l w i e k u p r a w i a n a i przez t e o l o g ó w , czy t e ż u j a w n i a j ą c a k o s m o - t e o l o g i c z n e f u n k c j e symboli, różni się od teologii: „Teologia m ó w i o Bogu. W f e n o m e n o l o g i i B ó g n i e jest a n i p o d m i o t e m , a n i p r z e d ­ miotem, albowiem m u s i a ł b y być fenomenem, t j . m u s i a ł ­ by u k a z y w a ć się. Bóg zaś nie ukazuje się, t j . nie u k a ­ z u j e s i ę w t a k i s p o s ó b , ż e b y ś m y m o g l i go r o z u m i e ć i m ó w i ć o n i m . K i e d y się ukazuje, r o b i to w z u p e ł n i e i n n y s p o s ó b , t a k i , k t ó r y n i e p o c i ą g a za s o b ą z r o z u m i a ­ ł e j m o w y , lecz z w i a s t o w a n i e " ( I V , s. 728). F e n o m e n o ­ logia n a t o m i a s t jest ś w i a d e c t w e m , j a k i e s k ł a d a badacz z tego, co z o s t a ł o m u u k a z a n e , co z r o z u m i a ł p r z y g l ą ­ d a j ą c się ludziom, zdarzeniom, f a k t o m ( r e l i g i j n y m , k u l ­ t u r o w y m ) . W teologii m ó w i ą c e j o Bogu, o g a r n i a j ą c e j kie­ r u n e k p i o n o w y ( d r o g ę o d B o g a do c z ł o w i e k a ) i p o z i o m v ( d r o g ę c z ł o w i e k a do B o g a ) , t r e ś c i ą z w i a s t o w a n i a o B o g u jest j e g o ukrycie i objawienie. Fenomenologia natomiast zajmuje się t y l k o k i e r u n k i e m poziomym. „Jej domem — n a w e t j e ś l i o p i e r a s i ę o n a n a m i ł o ś c i do z a ś w i a t ó w — j e s t z i e m i a " ( I V , s. 728). T r e ś c i ą , ś w i a d e c t w e m f e n o ­ m e n o l o g i i j e s t w i ę c t o , co dane i interpretacja. Fenomenologia, j a k k o l w i e k m ó w i ą c a o przeżyciach, n i e jest p s y c h o l o g i ą . N i e i n t e r e s u j ą jej subiektywne stany, odczucia, doznania, ale z o b i e k t y w i z o w a n e , u d o - �kumentowane, przeżycia, np. nia w (częstokroć takim „przeżycie nie rozumieniu drzewa, jako wyrażone jakie epifanii bezpośrednio) zawiera życia, w sobie odradza­ się, miodości, n i e ś m i e r t e l n o ś c i " itp. Aczkolwiek z u p e ł n i e r ó ż n a od s t r u k t u r a l i z m u , bo uznająca ciągłość pomiędzy przeżyciem a rzeczywistoś­ cią, r e k o n s t r u u j ą c a przeżycie jako organiczną całość, d a j ą c ą s i ę r o z u m i e ć n a p o d s t a w i e j e j c z ę ś c i (por. r e ­ konstrukcje przeżycia numinotycznego u Rudolfa Otta), fenomenologia ma z n i m wiele w s p ó l n y c h elementów. C ó ż b o w i e m oznacza ta r e k o n s t r u k c j a ? — „ M o ż n a j ą opisać j a k o wprowadzenie pewnego p l a n u w chaotycz­ n ą g m a t w a n i n ę w ą t k ó w t z w . r z e c z y w i s t o ś c i . Plam t e n n a z y w a s i ę s t r u k t u r ą . S t r u k t u r a to z w i ą z e k , k t ó r y n i e jest ani j e d y n i e p r z e ż y w a n y , a n i t e ż j e d y n i e w y a b s t r a ­ h o w a n y l o g i c z n i e czy k a u z a l n i e , lecz — r o z u m i a n y . S t a ­ n o w i ona o r g a n i c z n ą c a ł o ś ć , k t ó r e j n i e m o ż n a r o z ł o ż y ć na części, ale k t ó r ą n a l e ż y r o z u m i e ć na podstawie jej części; s t a n o w i t k a n i n ę , k t ó r e j nie uda się u t k a ć przez d o d a w a n i e p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w czy c l e d u k o w a n i e j e d n e g o e l e m e n t u z i n n e g o , ale k t ó r ą z n ó w da s i ę r o ­ z u m i e ć j a k o c a ł o ś ć . I n n y m i s ł o w y s t r u k t u r a jest w p r a w ­ dzie p r z e ż y w a n a , ale nie b e z p o ś r e d n i o ; jest k o n s t r u o w a ­ na, ale n i e w s p o s ó b l o g i c z n o - p r z y c z y n o w o - a b s t r a k c y j ny. S t r u k t u r a jest sensownie u c z ł o m o w a n ą r z e c z y w i s t o ś ­ c i ą . Sens z a ś n a l e ż y c z ę ś c i o w o do s a m e j r z e c z y w i s t o ś c i a c z ę ś c i o w o do k o g o ś , k t o s t a r a s i ę j ą z r o z u m i e ć . Sens jest zawsze z a r ó w n o z r o z u m i a ł o ś c i ą , j a k r o z u m i e n i e m , i to w n i e p o d z i e l n y m , p r z e ż y w a n y m z w i ą z k u . N i g d y nie da s i ę p o w i e d z i e ć z c a ł ą p e w n o ś c i ą , co j e s t m o i m r o z u ­ m i e n i e m , a co z r o z u m i a ł o ś c i ą tego, co r o z u m i a n e . T o m a m y na m y ś l i , k i e d y m ó w i m y , że o d s ł a n i a się p r z e d nami zrozumiałość jakiegoś związku, jakiegoś człowie­ k a czy t e ż j a k i e g o ś w y d a r z e n i a " ( I V , s. 713). Sens n i e jest t u w i ę c w y n i k i e m matematycznych (logicznych) m o ż l i w o ś c i k o m b i n a c j i z n a c z e ń — „... w y k l u c z a s i ę t u wszelkiego r o d z a j u przemoc wobec rzeczy, e m p i r y c z n ą , l o g i c z n ą czy m e t a f i z y c z n ą " ( I V , s. 719). N a w i ą z a n i e do t r a d y c j i n a u k h u m a n i s t y c z n y c h , o p i e ­ r a j ą c y c h się na r o z u m i e n i u ( D i l t h e y ) , ta g ł ę b o k a d i a l e k t y c z n o ś ć — „ C a ł a istota f e n o m e n u dana jest w t y m , że j a w i się » k o m u ś « . K i e d y ó w »ktoś« zaczyna m ó w i ć 0 t y m , co s i ę j a w i , w ó w c z a s m a m y do c z y n i e n i a z f e ­ n o m e n o l o g i ą " ( I V , s. 712) — p o z w a l a p o r ó w n a ć c h a r a k t e r p o s t ę p o w a n i a f e n o m e n o l o g i c z n e g o do r o z m o w y , j a k ą p r o ­ w a d z i badacz z r z e c z y w i s t o ś c i ą ( d o k u m e n t a m i , w y p o w i e ­ d z i a m i , f a k t a m i , o d n o s z ą c y m i s i ę c z ę s t o k r o ć do d a l e k i e j p r z e s z ł o ś c i , w t y m sensie do z a - ś w i a t ó w ) i p r z y z n a ć , ż e : „ F e n o m e n o l o g i a n i e j e s t w y s p e k u l o w a n ą m e t o d ą , lecz p r a w d z i w i e l u d z k ą d z i a ł a l n o ś c i ą ż y c i o w ą , k t ó r a polega na t y m , że n i e g u b i m y się a n i w rzeczach, a n i w na­ s z y m ego, n i e u n o s i m y s i ę , j a k B ó g , n a d r z e c z a m i a n i n i e p o r u s z a m y s i ę w ś r ó d n i c h j a k z w i e r z ę t a , lecz c z y ­ n i m y c o ś , co n i e j e s t d a n e a n i z w i e r z ę c i u , a n i B o g u : s t o i m y r o z u m i e j ą c o n a u b o c z u i o g l ą d a m y t o , co s i ę n a m u k a z u j e " ( I V , s. 717). „ K a ż d e p o s z c z e g ó l n e p r z e ­ ż y c i e j e s t j u ż z w i ą z k i e m , ( o d n o s i s i ę to z a r ó w n o do p r o c e s u b a d a w c z e g o , d o r o z u m i e n i a , i do p r z e ż y c i a j a k o p r z e d m i o t u r e k o n s t r u k c j i — p r z y p . Z . В . ) . T o co s i ę ukazuje, ukazuje s i ę w obrazie. M a p l a n y (tła) dalsze 1 p l a n y boczne; wobec i n n y c h u k a z u j ą c y c h się jestestw (Wesenheiten) pozostaje w s t o s u n k u p o d o b i e ń s t w a lub k o n t r a s t u , l u b t e ż w stu i n n y c h relacjach, t a k i c h j a k : uwarunkowanie, położenie peryferyjne lub centralne, k o n k u r e n c j a , dystans i t p . Relacje te są zawsze r e l a c j a m i postrzegalnyrni, stosunkami r o z u m i a n y m i . Nie są to n i g ­ dy relacje faktyczne, stosunki przyczynowe. Naturalnie, n i e w y k l u c z a j ą t y c h o s t a t n i c h , ale n i c o n i c h n i e m ó w i ą . M a j ą znaczenie w y ł ą c z n i e w z r o z u m i a ł y m z w i ą z k u . Tego r o d z a j u z w i ą z e k — n i e z a l e ż n i e od t e g o , czy d o t y c z y jakiegoś człowieka, nazywamy (Por. typem typologię sytuacji lub religii historycznej typem przeprowadzoną wśród znanych s y s t e m ó w religijnych, su i u c i e c z k i , r e l i g i a pokoju, religia i współczucia, w a l k i , religia nieskończoności religia czy idealnym" i religii (IV, przez пр.: religia s. Leeuwa, dystan­ : spokoju, relig a ascezy, religia — 714). nie­ nicości miłości). N a f e n o m e n o l o g i ę , „ k t ó r a j e s t m ó w i e n i e m o t y m , co się n a m p o j a w i ł o , s k ł a d a j ą się n a s t ę p u j ą c e stadia: a — N a z y w a n i e — „ t e m u co s t a ł o s i ę w i d z i a l n e n a d a j e m y n a z w ę . (...) N a d a j ą c n a z w y r o z d z i e l a m y f e n o ­ m e n y i ł ą c z y m y j e ze s o b ą , t j . i n n y m i s ł o w y k l a s y f i k u ­ j e m y je. C o ś do czegoś w ł ą c z a m y albo z czegoś e l i m i n u ­ j e m y . T o n a z y w a m y « o f i a r ą » , to z n ó w « o c z y s z c z e n i e m • > " ( I V , s. 715) . . . „ s y m b o l i z m e m c e n t r u m " , „ h i e r o f a n i ą " , „ h u m i positio", „ m y s t e r i u m t r e m e n d u m " i t p . b — W ł ą c z e n i e fenomenu we w ł a s n e ży­ cie — jeżeli b a r b a r z y ń c a opowiada p r o f e s o r o w i , że ongiś i s t n i a ł j e d y n i e w i e l k i pierzasty w ą ż , to ten uczo­ n y m ą ż n i e m ó g ł b y w o g ó l e u z n a ć s i ę za z n a w c ę w t e j materii, g d y b y nie poczuł się w e w n ę t r z n i e w s t r z ą ś n i ę t y i przynajmniej w pewnej mierze nie zechciał z a p r a g n ą ć , ażeby ó w barbarzyńca miał słuszność. Tylko stałe i usil­ ne ć w i c z e n i e w u m i e j ę t n o ś c i w z y w a n i a s i ę , t y l k o n i e ­ ustanne uczenie się r ó ż n y c h r ó l pozwala fenomenolo­ g o m w y j a ś n i a ć t o , co s i ę u k a z u j e " ( I V , s. 716); с — P o w s t r z y m a n i e s i ę od s ą d ó w (epo­ chs) — f e n o m e n o l o g i a m ó w i ą c п р . o s y m b o l i c e w ó d , z a ­ dowala się tu stwierdzeniem zawartej w niej concidentia oppositorum (woda, jako nośnik życia, odrodzenia, i w o d a , j a k o n o ś n i k ś m i e r c i , chaosu) — u c h y l a j ą c w s z e l ­ k i e s ą d y , d o t y c z ą c e tego, czy t a k i c h a r a k t e r s y m b o l i z ­ m u w ó d w y n i k a z e m p i r y c z n y c h , m e t a f i z y c z n y c h , czy t e ż logicznych (myślenie binarne) właściwości wody; d — V / у j a ś n i e n i e — „... t o , co n a l e ż y do siebie, p o w i n n o z o s t a ć z ł ą c z o n e , t o , co r ó ż n e , p o w i n n o z o s t a ć o d siebie o d d z i e l o n e . N i e w t e n j e d n a k s p o s ó b , b y z w i ą z ­ ki przyczynowe d e t e r m i n o w a ł y wyjaśnienie, jak np. A w y n i k a z В , С z n ó w ma t a k ą genezę, k t ó r a zbliża je do D — lecz j e d y n i e i w y ł ą c z n i e w t e n s p o s ó b , ż e u z y s ­ k u j ą f o r m ę z r o z u m i a ł y c h z w i ą z k ó w , j a k to n p . c z y n i p e j ­ zażysta łącząc lub oddzielając poszczególne «fragmenty». W s p ó ł i s t n i e n i e nie p o w i n n o s t a w a ć się istnieniem o d r ę b ­ n y m , lecz z r o z u m i a ł ą ł ą c z n o ś c i ą . I n n y m i s ł o w y s z u k a m y z w i ą z k u o charakterze t y p u idealnego. N a s t ę p n i e sta­ r a m y się z w i ą z e k ten p r z y p o r z ą d k o w a ć w i ę k s z e j c a ł o ś ­ ci z n a c z e n i o w e j i t d . ( I V , s. 717); e - - W s z y s t k i e te a k t y r a z e m i j e d n o c z e ś n i e s t a n o ­ wią w ł a ś c i w e rozumienie. Doświadczenia fenomenologii r e l i g i i , k t ó r a j e s t n i e h i s t o r i ą , lecz r o z u m i e n i e m f a k t ó w religijnych, w y m a g a j ą c y m nieustannej k o r e k t u r y i w s p ó ł ­ d z i a ł a n i a ze s t r o n y h i s t o r i i , f i l o l o g i i , a r c h e o l o g i i i i n ­ n y c h nauk szczegółowych, nie t y l k o w y d a j ą się nieod­ zowne w badaniu i rekonstruowaniu k u l t u r y duchowej, a l e m o g ą w n i e ś ć w i e l e c e n n y c h i n s p i r a c j i do b a d a ń n a d k u l t u r ą w ogóle. W y s t a r c z y b o w i e m z a u w a ż y ć , iż po­ między faktami religijnymi a faktami kulturowymi w y ­ s t ę p u j e istotne p o d o b i e ń s t w o . Wystarczy d o k o n a ć m a ł e g o p r z e s u n i ę c i a , k t ó r e zawiera się j u ż w pojęciu „rzeczy ś w i ę t y c h " (a w i ę c o d z n a c z a j ą c y c h s i ę s z c z e g ó l n ą w a r t o ś ­ c i ą , w a g ą i z n a c z e n i e m , j a k i e s i ę do n i c h p r z y w i ą z u j e ) by z n a l e ź ć się na g r u n c i e f e n o m e n o l o g i i k u l t u r y , zaj­ m u j ą c e j się t a k i m i faktami, k t ó r e w danej społeczności, k u l t u r z e , w y r ó ż n i a j ą s i ę od p o z o s t a ł y c h r z e c z y s w ą n a d w a r t o ś c i o w o ś c i ą . „ B a d a j ą c ż y c i e i w s p ó ł ż y c i e ludzi obec­ n i e l u b w p r z e s z ł o ś c i — pisze f e n o m e n o l o g Jacques D . J. W a a r d e n b u r g — w ś r ó d d a n y c h f a k t ó w możemy zawsze r o z r ó ż n i ć k i l k a t a k i c h , k t ó r e w t y m ż y c i u czy w s p ó ł ż y c i u m i a ł y l u b m a j ą dla zainteresowanego znacze- " 59 �nie s z c z e g ó l n e , w i ę k s z e n i ż w y d a r z e n i a codzienne. T a k i e w y r ó ż n i o n e f a k t y z a j m u j ą specjalne miejsce w naszym ż y c i u . D o t y c h f a k t ó w r ó ż n i ą c y c h s i ę od p o z o s t a ł y c h w y ­ d a r z e ń naszego ż y c i a s w ą n a d w a r t o ś c i ą ( M e h r w e r t ) n a ­ l e ż ą z a r ó w n o sposoby z a c h o w a n i a , w y o b r a ż e n i a , o p o w i e ś ­ ci i t d . , j a k i o k r e ś l o n e k o n k r e t n e r z e c z y , z w i e r z ę t a i l u ­ dzie. P r z y t y m aspekt z n a c z e n i o w y zazwyczaj d o m i n u j e n a d a s p e k t e m f a k t y c z n y m , t a k , ż e w y r ó ż n i o n e w t e n spo­ s ó b f a k t y ż y c i a d a n e j j e d n o s t k i czy s p o ł e c z n o ś c i n i e t y l ­ k o s p e ł n i a j ą f u n k c j ę w y z n a c z o n ą p r z e z samo t w o r z y w o lecz -'urazem t a k ż e s t a n o w i ą t o , co z w y k l e n a z y w a m y systemem symboli. K r ó t k o m ó w i ą c , s p e ł n i a j ą one f u n k ­ cję s y m b o l i c z n ą P o d o b n i e j a k z c h w i l ą p r z y b y c i a do obcego k r a j u , k t ó r y c h c i e l i b y ś m y p o z n a ć , b ę d z i e m y s z u ­ k a ć t y c h rzeczy, k t ó r e e w i d e n t n i e i n t e r e s u j ą d a n y c h l u ­ d z i , t a k t e ż b a d a j ą c i n n ą n i ż nasza k u l t u r ę — z w ł a s z c z a w t e d y g d y c h o d z i o p r o b l e m r e l i g i i — s z u k a m y tego, co m a t a m w i ę k s z ą w a r t o ś ć d l a z a i n t e r e s o w a n e g o . W y ­ k r y c i e tego r o d z a j u z n a c z ą c y c h f a k t ó w d o k o n u j e s i ę c z ę ś c i o w o n a p o d s t a w i e tego, co b a d a c z o w i r z u c a s i ę bez­ p o ś r e d n i o w o c z y ze w z g l ę d u n a z g o d n o ś ć l u b k o n t r a s t z j e g o w ł a s n ą k u l t u r ą i co u ś w i a d a m i a a n sobie w n o w y i szczególny sposób, częściowo zaś dzięki jego w y s i ł k o w i , by p o j ą ć w e w n ę t r z n ą s t r u k t u r ę o d n o ś n e j k u l t u r y i r e l i ­ g i i oraz z r o z u m i e ć z w i ą z k i w danej c a ł o ś c i . W odniesieaiu dc pierwszego p r z y p a d k u i n t e r e s u j ą c e m o ż e b y ć stwierdzenie, że zgodność i kontrast odnoszą się nie t y l ­ k o do z e w n ę t r z n y c h , o d i z o l o w a n y c h f a k t ó w z ż y c i a b a ­ dacza i b a d a n e j k u l t u r y , lecz t a k ż e do g ł ę b s z y c h w a r s t w , jak n p . w z a j e m n y u k ł a d t y c h z n a c z ą c y c h f a k t ó w w o d ­ n o ś n e j k u l t u r z e " . F e n o m e n o l o g i a „ i d ą c po t e j d r o d z e , m u s i p o k o n a ć w i e l e p r z e s z k ó d . N i e d a n y j e j jest o g l ą d ^ t w a r z ą w t w a r z » . A l e i za p o m o c ą z w i e r c i a d ł a m o ż n a w i e l e z o b a c z y ć . A o t y m , co s i ę w i d z i , m o ż n a m ó w i ć " . ( I V , s. 719). 5 K a g r u n c i e e t n o g r a f i i p o l s k i e j m o ż e m y z n a l e ź ć sze­ reg prac, k t ó r e a c z k o l w i e k nie i d e n t y f i k u j ą się z t r a d y ­ c j ą f e n o m e n o l o g i c z n ą , t o j e d n a k w p r ó b i e d o c i e r a n i a do t y c h znacznych f a k t ó w , w e w n ę t r z n y c h k a t e g o r i i s k ł a d a ­ j ą c y c h się na r z e c z y w i s t o ś ć badanej k u l t u r y , realizują s t a w i a n e sobie przez f e n o m e n o l o g i ę cele ( p o r . n p . J a c k a O l ę d z k i e g o Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej, W r o c ł a w , 1971). N a t o m i a s t ś w i a d o m ą r e p r e z e n t a n t k ą p o ­ d e j ś c i a f e n o m e n o l o g i c z n e g o b y ł a C e z a r i a B a u d o u i n do 1 Das Heilige ligiosen (Świętość und das Profane. Mom Wesen des rei świeckość. O ilocie religii) 1957. 2 West-Ostliche Mystik. Vergleich und Unterscheidung zur Wesensdeutung (Zachodnio-wschodnia mistyka. Porównanie i rozróżnienie dla interpretacji istoty) 1926; Die Gnadenreligion Indiens und das Christentum (Indyj­ ska r e l i g i a ł a s k i a c h r z e ś c i j a ń s t w o ) 1930. 3 M . B a c h t i n , Uwagi do metodologii badań literac­ T ł u m . p o l . w : „ L i t e r a t u r a " 1976, n r 22 ( 3 . V I ) , s. 5. 4 Aegyptiscłie staroegip- kich, M . i n . : Goodsvorstellingen in de oud — pyramideteksten 1916 (Wyobrażenia bogów w 1 Courtenay E h r e n k r e u t z J ę d r z e j e w i c z o w a (1886—1967), a u t o r k a t a k i c h prac j a k : Siady walk Rosjan z Mordwinami w rosyjskiej literaturze lu­ dowej, 1916; Echa stosunków polsko-rosyjskich w bylinach, 1918; Obrzędy weselne ludu polskiego jako forma dramatyczna, 1927; Ze studiów nad obrzęda­ mi weselnymi ludu p o l s k i e g o , 1929; Zwyczaje wio­ senne ludu polskiego, 1927; Kwiatki św. Jerzego, 1927; Kalendarz świętojerski, 1959—1960; Legenda o Kra­ kusie Mistrza Wincentego i pogromcy smoka, św. Jerzy w legendzie aurea J. de Voraigne; Onomastyka najstar­ szych roczników świętojerskich, 1954—55; k t ó r a w s w y m s t u d i u m o p a t r o n c e m u z y k i , ś w . C e c y l i i (Sw. Cecylia, „ L u d " , 1922) p r z e d s t a w i a z n a n y ze w s p ó ł c z e s n e j t r a d y c j i ludowej „apokryficzny" typ św. Cecylii, jako ślepej, kor­ nej, cichej d z i e w i c y na tle u d o k u m e n t o w a n e j w z a b y t ­ k a c h k u l t u r y rzymskiej i w tradycjii hagiograf icznej, „li­ turgicznej" wersji, ukazującej t ę s a m ą postać, jako bo­ gatą, dostojną, d u m n ą przedstawicielkę rodu Ceceljuszów M e t e l l i . D z i ę k i t a k i e m u z e s t a w i e n i u d o c h o d z i a u t o r k a do w y d o b y c i a i s t o t n y c h cech c h a r a k t e r y z u j ą c y c h tradycję ludową, takich jak udramatyzowame, przerysowanie po­ s t a c i (poprzez p r z y p i s a n i e j e j ś l e p o t y , p o d k r e ś l e n i e u ł o m ­ ności, upośledzenia) o d s ł a n i a j ą c t y m s a m y m zakorzenienie takiego w i z e r u n k u w tradycyjnej ludowej w i z j i ś w i ę ­ tości, kojarzącej częstokroć p r z y n a l e ż n ą świętości nie­ z w y k ł o ś ć z u ł o m n o ś c i ą (kalecy, nawiedzeni, „ j u r o d i w i " , m u z y k u j ą c y ślepcy, żebracy etc). Odtwarzając p r a w d o p o d o b n ą drogę przejścia od mo­ t y w u „ b o g a c t w a " z a w a r t e g o w i m i e n i u gens C e c y l i a do m o t y w u „ ś l e p o t y " , d o c i e r a j ą c do s p e c y f i c z n e g o z j a w i s ­ ka, j a k i m jest t w ó r c z a l u d o w a e t y m o l o g i a , w o p a r c i u o m a t e r i a ł historyczny i filologiczny, rekonstruuje p e ł n y o b r a z t r a d y c j i , z w i ą z a n e j ze ś w i ę t ą C e c y l i ą . P r z y c z y m h i s t o r i a , k t ó r a s t a n o w i p o d s t a w ę do t e j r e k o n s t r u k c j i n i e jest t r a k t o w a n a j a k o e m p i r y c z n e n a s t ę p s t w o f a k t ó w , a l e j a k o s t o p n i o w e k s z t a ł t o w a n i e s i ę sensu. D l a B a u d o u i n de Couitenay, dla której tak j a k dla innych fenomenonog ó w , p r z e d m i o t n a u k i jest do p e w n e g o s t o p n i a „ w y t w o ­ rem czynności naukowych", „każdy w y t w ó r kultury, któ­ r y n a l e ż y do z a k r e s u b a d a ń e t n o l o g i c z n y c h j e s t t y l k o ostatnim ogniwem poprzedzającego, go s z e r e g u form p r z e k a z y w a n y c h przez t r a d y c j ę , o s t a t n i m w y k ł a d n i k i e m tej t r a d y c j i " . ( Z . B . ) skich tekstach Piramid); Egyptische Eschatologie 1919 ( E s c h a t o l o g i a E g i p s k a ) ; B a c h ' s Mattheuspassion 1937 (Pa­ sja według św. Mateusza. Bacha); In dem Himmel ist. ein Tanz... Uber religiose B e d e u t u n p des T a n z e s u n d des Festzuges 1937^ (W niebie jest taniec... O religijnym zna­ czeniu tańca i odświętnego pochodu. T ł u m . pol. w . : „Li­ t e r a t u r a n a ś w i e c i e " , 1978, n r 5); Sacred und Profane Beauty: The Holy in Art, 1963 (Święte i świeckie Pie'.ino: Święte w sztuce). J a c q u e s D . J. W a a r d e n b u r g , W sprawie fenome­ nologii religii. Uwagi zasadnicze [ w : ] „ E u h e m e r , Prze­ g l ą d R e l i g i o z n a w c z y " , 1974 n r 3, s. 73, 74. 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8e9fbce9f63c834d90dd04d91f0d693f.pdf 5e9bfa34249355274c4c5c6e0cec5456 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3537 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3314 Title A name given to the resource Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspiracje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2, s.117-125 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew [et al.] Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedykłowicz Czesław Robołycki Ludwik Stomma Ryszard Tomicki Jerzy S. Wasilewski ANTROPOLOGIA KULTURY W POLSCE - DZIEDZICTWO, POJĘCIA, INSPIRACJE MATERIAŁY D O S Ł O W N I K A , Cz. I EDMUND RONALD LEACH L e a c h ( u r 1908) — p r o f e s o r a n t r o p o l o g i i społecznej w K i n g s C o l l e g e , C a m b r i d g e . Jest k o n w e r t y t ą — w A n g l i i rzecz t o n i e r z a d k a — szczególnego j e d n a k r o d z a j u : b ę ­ dąc p r z e z długie l a t a funkcjonalistą n a w r ó c i ! się m i a ­ n o w i c i e n a s t r u k t u r a l i z m . „ N a w r ó c e n i e " n i e w y d a się t u określeniem p r z e s a d n y m , jeśli u z m y s ł o w i m y sobie r o z m i a r przepaści ś w i a t o p o g l ą d o w e j między obydwoma kierunkami, zakorzenionymi w biegunowo odmiennych t r a d y c j a c h f i l o z o f i c z n y c h . F u n k c j o n a l i z m t k w i przecież w typowo angielskim empiryzmie i zamiłowaniu do k o n k r e t u , s t r u k t u r a l i z m zaś — w e f r a n c u s k i m r a c j o ­ n a l i z m i e i p r e d y l e k c j i do porządku l o g i c z n e g o . Pierwszy uważa za w ł a ś c i w y p r z e d m i o t badań r z e c z y w i s t e z a c h o ­ w a n i a społeczne, „to co z r o b i o n e " — a r t e f a k t y , zaś d r u ­ g i — i d e e rządzące t y m i działaniami, wyrażające je n o r m y , ,,to co p o w i e d z i a n e " (albo i „ p o m y ś l a n e " — m e n t a l - f a k t y ) . F u n k c j o n a l i z m l e k c e w a ż y religię, s t r u k ­ t u r a l i z m — ekonomię. W t a k i b i e g u n o w y sposób p r z e d ­ s t a w i a oba k i e r u n k i — postulując z a r a z e m i c h k o m p l e mentarność — s a m L e a c h . W y z n a j e w p r a w d z i e , że „ w głębi serca w d a l s z y m ciągu pozostał funkcjonalistą" jeśli j e d n a k oceniać go n i e po i n t e n c j a c h , lecz p o p u ­ b l i k o w a n y c h r e z u l t a t a c h , t o okaże się, że przestał n i m być p r z e d p o n a d 20 l a t y . I n s p i r a t o r e m p r z e ł o m u był z pewnością C l a u d e Levi-nStrauss. Słynna książka L e a cha z o w e g o o k r e s u , zatytułowana w y z y w a j ą c o Antro­ pologia przemyślana na nowo — Rethinking Anthropology, L o n d o n 1961 — z a w i e r a szkice n a t e m a t s y s t e ­ m ó w p o k r e w i e ń s t w a już w d u c h u f r a n c u s k i e g o s t r u k turalizmu. Jedyny odbiegający o d t e m a t y k i społecz­ n e j krótki esej n a t e m a t s y m b o l i c z n y c h przedstawień czasu p r e z e n t u j e k i l k a istniejących w różnych k u l t u ­ r a c h sposobów wyrażania t e j i d e i : k o n c e p c j a czasu nieodwracalnego (liniowego), koncepcja czasu powra­ cającego (kolistego) i wreszcie wahadłowe widzenie g o j a k o ciągu o s c y l a c j i między b i e g n ą c y m i opozycja­ m i . Taką w ł a ś n i e w i z j ę nieść m a m i t o l o g i a grecka; L e a c h d o w o d z i t e g o ujawniając o p o z y c j e b i n a r n e , za­ w a r t e w m i c i e o K r o n o s i e ( p i e r w o t n a rozrodczość — p o t e m ©kastrowanie, p o ż a r c i e d z i e c i — zwymiotowa­ n i e i c h , upadek z Niebios w Podziemia itd.). Zary­ s o w u j e teorię święta j a k o m o m e n t u z a t r z y m a n i a w a ­ hadła m i ę d z y j e d n y m interwałem czasowym a na­ stępnym, ilustrując ją współczesnymi europejskimi zwyczajami. W schemacie t y m święto p r z e b i e g a •— po u s t a n i u czasu ś w i e c k i e g o — w c y k l u zorganizo­ wanym przez dwie pary opozycji binarnych: jako całość jest o d w r ó c e n i e m porządku p r o f a n i c z n e g o , w j e ­ go obrębie zaś f a z a wstępna ( p o w a g a i f o r m a l i z a c j a , odpowiadające „śmierci" starego) j e s t przeciwstawna wobec fazy końcowej (karnawał i m a s k a r a d a , o d p o ­ wiadające „odrodzeniu" nowego). D a l s z e p r a c e poświęcone są p o s z u k i w a n i o m z n a c z e ­ n i a . Już a r t y k u ł Magical hair „Journal of t h e R o y a l A n t r o p o l o g i c a l I n s t i t u t e " , v . 88, 1958, s t a n o w i próbę o d ­ p o w i e d z i n a p y t a n i e , n a j a k i e j z a s a d z i e e t n o l o g może orzekać, co „ z n a c z y " d a n y s y m b o l . A n a l i z o w a n y m p r z y ­ k ł a d e m są w ł o s y , których w z r o s t w w i e l u k u l t u r a c h k o ­ j a r z o n y j e s t z płodnością, seksem, podczas g d y s t r z y ­ żenie m o ż e symbolizować kastrację, o b r z e z a n i e , zakaz stosunków s e k s u a l n y c h i t d . Choć n a g ł ó w n e p y t a n i e a u t o r n i e m a o d p o w i e d z i (dziś z a p e w n e o d w o ł a ł b y się do k o n c e p c j i „logiki k o n k r e t u " (to j e d n a k w t o k u r o z ­ p r a w i a się z wyjaśnieniem p s y c h o a n a l i t y c z n y m , w t a m ­ t y c h l a t a c h jeszcze kuszącym. M i m o że a k u r a t w k w e s ­ t i i „seksualnej s y m b o l i k i w ł o s ó w " zgadzałoby się o n o z interpretacją etnologiczną, t o j e d n a k — j a k s t w i e r ­ dza — oba tłumaczenia odnoszą się d o zupełnie i n n y c h rzeczywistości (tam — prywatnych, jednostkowych, z gabinetu psychiatry, t u — publicznych, k u l t u r o w y c h ) i t a k j a k n i e wykluczają się n a w e t g d y są sobie p r z e ­ c i w s t a w n e , t a k też n i e wspierają się w z a j e m n i e , n a ­ w e t jeśli się p o k r y w a j ą . A r t y k u ł Antropologiczne aspekty języka: o rodza­ jach zwierząt i brzydkich wyrazach (Anthropological aspects of language: animal categories and verbal aluse, 1964, p r e z e n t u j e p r a w d z i w i e strukturalną już a n a ­ lizę k i l k u s p l e c i o n y c h ze sobą p r o b l e m ó w : t a b u j ę z y ­ k o w y c h , sposobu k a t e g o r y z o w a n i a zwierząt, p o ż y w i e n i a i k o b i e t . L e a c h p o k a z u j e t u p a z u r a n a l i t y k a , który p e w ­ n i e czuje się w e g z o t y c z n y m birmańskim t e r e n i e , z n a subtelności m i e j s c o w e g o języka i k u l t u r y ( w A z j i p o ­ ind.-(wschodniej pracował j a k o oficer b a d a w c z y ) z d r u ­ g i e j zaś s t r o n y p o t r a f i śmiało poruszać się n a g r u n c i e angielskich zwyczajów językowych, przy c z y m — p o ­ w i e d z m y t o w p r o s t — z dużą swobodą, b y n i e rzecz prodylekcją sięga do t y c h o b s c e n i c z n y c h , łączących się ze s f e r a m i seksu i w y d a l a n i a . T ę samą łatwość m ó w i e ­ n i a o rzeczach n i e nadających się do d r u k u będ/.ij można zauważyć w bodaj wszystkich jego pracach. Dzięki n i e j d o w i a d u j e się c z y t e l n i k n a d r o d z e jakich to skojarzeń językowych patronem „Playboya" jest n i e w i n n y króliczek, j a k i e asocjacje odciskają się na d z i e j a c h różnych słów, powodując i c h nieużywanie. T a w ł a ś n i e sfera r z e c z y z a k a z a n y c h s t a n o w i g ł ó w n y przedmiot analizy. Logikę tabu bada Leach czysto s t r u k t u r a l n i e , wychodząc z założenia, iż e l e m e n t t e n j e s t o p e r a t o r e m b i n a r n y c h k l a s y f i k a c j i , k t ó r e umysł n a ­ r z u c a n a jednolitą przecież rzeczywistość. T a b u służyć m a d o o d d z i e l e n i a j e g o o d świata i d o u s t a n o w i e n i a d a l s z y c h p r z e d z i a ł ó w między o b i e k t a m i . A b y móc j e ­ d n o z n a c z n i e k l a s y f i k o w a ć t r z e b a stłumić w s z y s t k o t o , co z n a j d u j e się n a g r a n i c y k l a s . L e a c h d a j e t u przykład w y d z i e l i n c z ł o w i e k a ; s u b s t a n c j e t e są intrygujące, t o z a s a d n i c z o d w u z n a c z n e , utrudniające o d p o w i e d ź n a p y ­ t a n i e „ c z y m j e s t e m w odróżnieniu o d r e s z t y świata'', „ g d z i e są m o j e g r a n i c e " — a więc p i e r w s z e w ą t p l i w o ś c i dziecka. Takie właśnie o b i e k t y graniczne stają się przedmiotem najsilniejszych tabu. Aby logika dychot o m i c z n e j k l a s y f i k a c j i mogła działać s k u t e c z n i e muszą zostać usunięte c z y l i c e l o w o z a p o m n i a n e , stłumione, pokryte zakazem — wszystkie niewygodne obiekty, które należą do d w ó c h k l a s jednocześnie. F o r m u ł a iż t a b u (oraz wszelkie s a k r u m ) jest „zarówno p j a k i o o p " p o w t a r z a ć się będzie odtąd często w p r a c a c h L e a c h a . Z tej zasady m a wynikać tabuizacja zwierząt d o ­ m o w y c h — j a k o d w u z n a c z n y c h , pośrednich pomiędzy 117 �człowiekiem a otoczeniem zewnętrznym; naruszeniem o w e g o t a b u b y ł o b y w y z w i s k o z w i e r z ę c e w r o d z a j u ,,ty świnio, s u k i n s y n u " i t d . Opierając się n a s t w i e r d z o n y m p r z e z etnologię s y m b o l i c z n y m z w i ą z k u między jedze­ n i e m a s e k s e m L e a c h s t a w i a tezę, że sposób, w j a k i w d a w n e j k u l t u r z e k l a s y f i k u j e się z w i e r z ę t a ze wzglądu n a i c h jadalność, o d p o w i a d a s p o s o b o w i , w j a k i k l a s y ­ f i k u j e się l u d z i ze w z g l ę d u n a i c h przydatność do związków seksualno-małżeńskich. Za Lévi-^Straussern p r z y j m u j e , iż n a w e t z a k a z k a z i r o d z t w a n i e m a n a L u r a l n e g o u z a s a d n i e n i a , zaś z własnego p o b y t u w dżungli w i e , że „wszystko j e s t j a d a l n e " , t a k więc j a k i e k o l w i e k r e s t r y k c j e w o b u t y c h d z i e d z i n a c h mają c h a r a k t e r a r ­ b i t r a l n y , k u l t u r o w y . O b i e g r u p y o b i e k t ó w p o w i n n y być z a t e m a n a l o g i c z n i e u s z e r e g o w a n e , zaś o d p o w i a d a j ą c e so­ b i e k l a s y z w i e r z ą t i l u d z i p o w i n n y być w r ó w n y m s t o p ­ n i u u z n a w a n e za nadające się — l u b n i e — do m a ł ­ żeństwa ( l u d z i e ) i j e d z e n i a (zwierzęta). K r y t e r i u m sze­ r e g o w a n i a s t a n o w i d l a L e a c h a odległość od ego; p=y i k o t y są w E u r o p i e u z n a n e za n i e j a d a l n e , zaś n a z w y i n n y c h b l i s k i c h człowiekowi zwierząt stanowią tabj — co o d p o w i a d a z a k a z o w i k a z i r o d z t w a i małżeństwa kuzynów pierwszego stopnia. N a t o m i a s t na zwierzęta z d a l e k i e g o l a s u można polować, t a k j a k można żenić się z k o b i e t a m i zza l a s u . I m d a l e j o d d o m u , t y m b a r ­ dziej k o b i e t y nadają się do żeniaczki, zaś zwierzęta do j e d z e n i a (a n a z w y i c h przestają być t a b u ; n i e m i a ­ łoby sensu w y z w i s k o „ t y niedźwiedziu p o l a r n y " ) . W y w o d y t e wydają się m o c n o sztuczne, są n a t o ­ miast d o b r y m przykładem t y p o w e g o d l a s t r u k t u r a l i z m u z a i n t e r e s o w a n i a różnymi k l a s y f i k a c j a m i i s z u k a n i a o d powiedniości p o m i ę d z y n i m i . Jest t o w i ę c pokazowa p r e z e n t a c j a m e t o d y , z pomocą której a u t o r chciał j e d ­ n a k c h y b a z b y t w i e l e wyjaśnić i s a m znalazł się w t y m s a m y m m i e j s c u , w k t ó r y m później u l o k u j e z ironią L é v i - S t r a u s s a : „ w świecie g d z i e w s z y s t k o j e s t m o ż l i w e , ale n i c n i e j e s t p e w n e " . P r z e j d ź m y j e d n a k d o omówienia z n a c z e n i e k o n k r e t n i e j s z y o h a n a l i z , które uznać c h y b a należy za n a j c i e ­ kawsze w d o r o b k u E d m u n d a Leacha — na t e m a t m i t o ­ logii biblijnej. J a k wiadomo, zarzucano strukturalbmowi ( P a u l R i c o e u r ) , iż n i e n a d a j e się d o a n a l i z y p r z e k a z ó w o c h a r a k t e r z e b a r d z i e j h i s t o r y c z n y m niż t o t e m i c z n o - k l a s y f i k a c y j n y m , t a k i c h j a k B i b l i a czy m i t y i n d o e u r o p e j s k i e . W o d p o w i e d z i L e a c h p r o p o n u j e śmiało t r a k t o w a ć Biblię j a k o miit. M ó w i to w b r e w całej t r a ­ d y c j i o r t o d o k s y j n e j b i b l i s t y k i i s a m e m u Lévi-Straussow i (który t y m m o t y w o w a ł s w o j e d e s i n t e r e s e m e n t d l a t e m a t u ) , traktującym P i s m o św. j a k o a m a l g a m a t t e k s ­ t ó w f a ł s z y w y c h i p r a w d z i w y c h , relacjonujących chro­ n o l o g i c z n i e — choć w zniekształceniu — historię, a w i ę c j a k o zbiór p r z e k a z ó w , których k r y t y c z n a a n a l i z a p o z ­ w o l i w y w n i o s k o w a ć , co z d a r z y ł o się n a p r a w d ę p r z e d p a r o m a tysiącami l a t . „ Z l e p i e n i e j a j e k z j a j e c z n i c y j e s t zajęciem p r a c o c h ł o n n y m i n i e p o p r a w i a j e j s m a k u " — i r o n i z u j e n a t e m a t t a k i c h z a b i e g ó w (The legitimacy of S o l o m o n . S o m e structural aspects of Old Testament history, ..Archives Européennes de Sociologie", V I I , 1, 1966). P a r t i e h i s t o r y c z n e i f i k c y j n e S t a r e g o T e s ­ t a m e n t u zlały się b o w i e m w jednolitą masę m i t o - h i s toryczną, która funkcjonowała j a k o s a n k c j a d l a s t a n u społeczeństwa ż y d o w s k i e g o w czasie g d y d a n a część t e k s t u b i b l i j n e g o osiągała — dzięki p r a c y r e d a k t o r ó w — stabilność kanoniczną. Działo się to i t a k dużo p ó ź ­ n i e j niż m o g ł y r o z g r y w a ć się o p i s y w a n e wydarzenia, a w i ę c historyczność p r z e k a z u j e s t z n i k o m a . S k o r o t a K , to n i e w a r t o dociekać, co zdarzyło się n a p r a w d ę a co j e s t m i t e m , a l e należy spytać d l a c z e g o właśnie p e w n e fakty, prawdziwe i f a ł s z y w e b y ł y zapamiętane, i n n e zaś — m i m o że p r a w d z i w e — zostały z a p o m n i a n e . 118 O d p o w i e d ź b r z m i : bo t a k i właśnie zespół f a k t ó w układał się w s t r u k t u r a l n y s c h e m a t , stały d l a różnych b i b l i j n y c h opowieści. Z d a n i e m s t r u k t u r a l i s t y znaczenia poszczególnych i n f o r m a c j i w każdej opowieści szukać należy w i c h układzie; najważniejsza j e s t więc n i e z a ­ wartość treściowa t e k s t u , ale różnice s c h e m a t u między różnymi opowieściami. T a k właśnie a n a l i z u j e Leach K s i ę g ę R o d z a j u ; odsłoniwszy b i n a r n e k a t e g o r i e w m i ­ cie o s t w o r z e n i u świata u k a z u j e historię K a i n a i A b l a , Noego i synów, L o t a i córek, A b r a h a m a i S a r y etc. j a k o przekształcenie m i t u o A d a m i e i E w i e , j a k o , , w a sis as myth, „ D i s c o v e r y " , v. 23 n ° , 5, 1962). W t y m s a m y m m a t e r i a l e m i t o l o g i c z n y m , t y l e że w y r a ż o n y m w języku obrazów, odkrywa zasadnicze tożsamości p r z e d s t a w i o n y c h p o s t a c i , przejścia pomiędzy którymi tworzą serię równań t r a n s f o r m a c y j n y c h (Genesis Michała Anioła. Sfukturalistyczne uwagi o freskach zdo­ biących sklepienie Kaplicy Sykstyńskiej, tłum. p o l . „Literatura n a ś w i e c i e " , 5/1978). Analizę nowotestamentowej odwróconej analogii ż y w o t ó w Jezusa i św. J a n a C h r z c i c i e l a wykorzystuje j a k o p r z y k ł a d w p r o w a d z a j ą c y w metodę s t r u k t u r a l n e g o r o z u m i e n i a tekstów. O t o f r a g m e n t : „poczęcie o b u b o h a ­ t e r ó w j e s t n a d n a t u r a l n e , ale g d y M a r i a j e s t dziewicą, t o Elżbieta j e s t już z b y t s t a r a n a m a c i e r z y ń s t w o . O b i e one są k u z y n k a m i , a l e J a n należy d o l i n i i kapłańskiej, zaś Jezus do k r ó l e w s k i e j . J a n j e s t p r o r o k i e m ż y j ą c y m na puszczy, n o s i skóry zwierząt, ż y w i się szarańczą i d z i k i m m i o d e m — j e s t c z ł o w i e k i e m N a t u r y . Jezus j e s t ogłaszany k r ó l e m , żyje w mieście, j e s t s y n e m cieś­ l i — j e s t w i ę c c z ł o w i e k i e m k u l t u r y . P o d d a j e się c h r z t o ­ w i z rąk J a n a a w ó w c z a s t a m t e n p o d p o r z ą d k o w u j e m u się. W końcu J a n g i n i e p r z e z ścięcie, co w S t a r y m T e s t a m e n c i e j e s t r o d z a j e m śmierci zastrzeżonym d l a k r ó ­ l ó w , p o d c z a s g d y Jezus zostaje uśmiercony j a k p r z e s ­ tępca. Ś m i e r ć J a n a j e s t s p o w o d o w a n a p r z e z spisek sek­ sualny n i k c z e m n y c h kobiet, natomiast kobiety z oto­ czenia Jezusa są c n o t l i w e , choć j e d n a z n i c h to była jawnogrzesznica". Dalsza analiza p r o w a d z i do w n i o s k u , że o b a j b o h a t e r o w i e zamieniają się r o l a m i , zaś o g ó l ­ n i e biorąc m i t chrześcijański o k a z u j e się n o w ą w e r s j ą z n a c z n i e wcześniejszej opowieści ż y d o w s k i e j o M e s j a ­ s z u : „ Z a u w a ż m y , że w p r o c e s i e d r a m a t y z a e j i k o n t e k s t h i s t o r y c z n y opowieści staje się c a ł k o w i c i e n i e i s t o t n y ; n i e m a t o w końcu z n a c z e n i a , czy c o k o l w i e k z t e g o w y d a r z y ł o się „ n a p r a w d ę " w h i s t o r i i . P r z e k a z m i t y c z ­ n y jest p r a w d z i w y w s w y c h własnych k a t e g o r i a c h . " (Structuralism in Social anthropology, w: Structuralism. An Introduction, O x f o r d 1972). S z k i c e L e a c h a n i e są m o ż e n i c z y m w i ę c e j niż i n t e ­ l i g e n t n y m i pomysłowym „ćwiczeniem z L e v i - S t r a u s s a " p r o w a d z o n y m d a l e j niż chciałby t o robić s a m m i s t r z , w sposób n a d z w y c z a j j a s n y , n a m a t e r i a l e d o b r z e n a m z n a n y m , bez u c i e k a n i a w dżunglę indiańskich m i t ó w . L e k t u r ę u r o z m a i c a z a b a w n y , k o l o k w i a l n y j ę z y k i czesie e f e k t y p i r o t e c h n i c z n e . P o w t a r z a j ą c e się złośliwości p o d adresem „ Ż a b o j a d a " mają c h y b a zatuszować i n t e l e k ­ tualną zależność od m i s t r z a . Zresztą L e a c h n i e j e s t w y r o z u m i a l s z y d l a s w y c h a n g i e l s k i c h kolegów, w ś r ó d których m i a ł niegdyś zasłużoną opinię e n f a n t t e r r i b l e . Jest o n zatem świetnym n a u c z y c i e l e m n a wstęp­ n y m k u r s i e s t r u k t u r a l i z m u ; j a k o podręcznik d l a k u r ­ santów można polecić j e g o Culture and Communication. The logic by which symbols are connected, 1976. N i e ­ zastąpiony do w p r o w a d z e n i a w metodę — s a m ją d o ­ kładnie w y t e s t o w a ł — ś w i a d o m j e s t j e j u r o k ó w a z a ­ r a z e m ograniczeń. A l b o w i e m „ m o ż e j e d n a k paść p y ­ t a n i e : j a k i j e s t cel t a k i e g o s t r u k t u r a l n e g o p o r ó w n a n i a ? Jeśli n a w e t d o w i e d z i o n e z o s t a n i e podobieństwo s c h e m a ­ t ó w — co t o n a m daje? N a t o p y t a n i e n i e m a m o d - �p o w i e d z i w p r o s t . Przyjemność jaką d a j e a n a l i z a s t r u k ­ t u r a l n a m a do pewnego stopnia c h a r a k t e r estetyczny. T a k j a k m a t e m a t y k c z u j e , że rozwiązanie eleganckie j e s t „ l e p s z e " niż n i e z g r a b n e r o z w i ą z a n i e t e g o s a m e g o p r o b l e m u , t a k i s t r u k t u r a l i z m u n i e można oceniać w ą s ­ k o , podług k r y t e r i ó w p r a k t y c z n y c h , w r o d z a j u : „czy t e n k i e r u n e k p r o w a d z i do jakichś użytecznych r e z u l t a ­ tów". Pokazanie elegancji „nieświadomych operacji umysłu l u d z k i e g o " samo w sobie j e s t wartością, n a w e t jeśli n i e z b y t d o b r z e w i e m y , co t o za c z y n n i k działa j a k o ów „umysł l u d z k i " . J.S.W. CLAUDE LEVI-STRAUSS S t r a u s s ( u r . 1908) n i e j e s t oczywiście t w ó r c ą s t r u k t u ­ r a l i z m u (początek tego n u r t u w n a u c e z w y k ł o się r a ­ czej w i ą z a ć z pośmiertną edycją w y k ł a d ó w F e r d y n a n ­ da d e S a u s s u r e ' a — Cours de linguistique générale, 1916; o r a z z p r a c a m i j ę z y k o z n a w c ó w ze szkoły ge­ n e w s k i e j i koła p r a s k i e g o ) ; n i e j e s t r ó w n i e ż p r e k u r s o ­ r e m z a s t o s o w a n i a m e t o d y t y p u s t r u k t u r a l n e g o do badań nad dyskursem m i t y c z n y m (tu wyprzedza go choćby Włodzimierz Propp). A j e d n a k przełom strukturalny w e t n o l o g i i ( i szerzej: w n a u k a c h społecznych) w i ą ­ z a n y j e s t zawsze i j e d n o z n a c z n i e z n a z w i s k i e m L é v i -Strauss. Bodaj najpełniejszego wyjaśnienia tego p o ­ z o r n e g o p a r a d o k s u d o s t a r c z a n a m artykuł s a m e g o C l a u de'a L é v i - S t r a u s s a Struktura i forma. Refleksje nad dziełem Włodzimierza Proppa („International Journal of S l a v i c L i n g u i s t i c s a n d P o e t i c s " t . I I I — 1930). Cóż zarzuca w n i m f r a n c u s k i antropolog a u t o r o w i M o r ­ f o l o g i i bajki? — P r z e d e w s z y s t k i m połoiwiczność, za­ t r z y m a n i e się n a p o z i o m i e z b y t b l i s k i m e m p i r i i , b r a k k r o p k i n a d „ i " . P r z y j m u j ą c koncepcję zawartą w Ant­ ropologii strukturalnej są t o bez wątpienia zarzuty zasadne. „ P i r a m i d a p o j ę c i o w o - m e t o d o l o g i c z n a " struktu­ r a l i z m u w jego post^straussowskim w y d a n i u przedsta­ w i a się b o w i e m następująco: 1 a. zasada opozycji (inwersji) zasada m e d i a c j i b. zbiór p a r o p o z y c j i elementów m e d i a c y j n y c h (konotacji) c. dcnotacje elementów opozycyjnych i mediacyjnych d. układy wybranych desygnatów — mitemów e. kombinacje i przetworzenia uzyskanych mitemów (fabuły, w i e r z e n i a , p r z e ś w i a d c z e n i a ) I n n y m i słowy ostatecznym odniesieniem jest d l a Lévi- S t r a u s s a u m y s ł l u d z k i i p r o c e s y myślenia ( t u w s p i e r a go w y d a t n i e J e a n Piaget), z k t ó r y c h , a ściślej — z i c h odzwierciedlenia w u n i w e r s a l i a c h językowych (Roman J a k o b s o n , C h a r l e s F. H o c k e t t ) w y w o d z i o n p o d s t a w o w e p r a w a rządzące strukturą (a.). P r a w a t e , c z y raczej z a ­ sady, mają c h a r a k t e r p r a w d z i w o ś c i o w y — d o p i e r o w i ę c g d y za z m i e n n e z d a n i o w e p o d s t a w i o n e zostaną w i c h f u n k c j i zdaniowej konkretne zdania (elementy opozycyj­ ne), f u n k c j a przekształci się w z d a n i e (konkretną o p o ­ zycję). K a ż d a k u l t u r a o p e r u j e p r z y t y m s p e c y f i c z n y m (i w p e w n y m z a k r e s i e z m i e n n y m ) z e s t a w e m opozycji i e l e m e n t ó w m e d i a c y j n y c h (b.), p r z y c z y m każdy z c z ł o ­ n ó w o p o z y c j i i m e d i a c j e są d e n o t a t a m i z b i o r u d e s y g n a ­ t ó w ( c ) , k t ó r e z k o l e i łączą się w m i t e m y (d.) — b u d u ­ lec w s z e l k i e j fabuły (e.). T y m c z a s e m W ł o d z i m i e r z P r o p p ograniczył się w s w o i c h a n a l i z a c h d o t r z e c h niższych pięter (c., d., e.), c z y l i — j a k pisze A n n S h u k m a n — „sformalizował o n s c h e m a t s y n t a g m a t y c z n y b a j k i , j e d ­ nakże n i e s f o r m a l i z o w a ł p o z i o m u p a r a d y g m a t y c z n e g o " ; wskazał drogę, j e d n a k n i e ośmielił się l u b n i e m ó g ł ( t r z e b a pamiętać, że k o n c e p c j a o p o z y c j i f o n o l o g i c z n e j d o ­ p r a c o w a n a została p r z e z M i k o ł a j a T r u b e c k i e g o już p j p o w s t a n i u Morfologii bajki) pójść nią do końca. Istota dokonanego przez C l a u d e LéviiSraussa p r z e ­ łomu zasadzałaby się w i ę c n a k o n s e k w e n c j i uogólnienia i w y m i a r z e a m b i c j i poznawczych? Zapewne. Wszakże r ó w n i e , jeśli n i e b a r d z i e j i s t o t n y m osiągnięciem a u t o r a Myśli nieoswojonej wydaje się u c z y n i e n i e z owych ogólnych z a s a d użytecznego praktycznie instrumentu analizy. W swojej „najczystszej" metodologicznie, w z o r ­ c o w e j p r a c y G i o s m a s e k ( L a voie des masques, Ge­ n è v e 1975) p i s z e o n : „ J a k ż e i l u z o r y c z n e są złudzenia, k t ó ­ r y m u l e g a p o dziś dzień w i e l u e t n o l o g ó w i h i s t o r y k ó w s z t u k i , iż m a s k a j e s t c z y m ś n a kształt r z e ź b y , czy o b r a ­ z u i m o ż e być i n t e r p r e t o w a n a s a m a w sobie, p o p r z e z t o co w y o b r a ż a l u b p r z e z s w o j e z a s t o s o w a n i a d e k o r a ­ cyjne i r y t u a l n e . M a s k a b o w i e m n i e istnieje sama w so­ b i e lecz o d w o ł u j e się z a w s z e d o i n n y c h m a s e k r z e c z y w i ­ s t y c h l u b p o t e n c j a l n y c h , k t ó r e m o g ł y b y ją zastąpić. (...) Sens m a s k i n i e t k w i w i ę c w t y m , co o n a p r z e d s t a w i a , lecz w t y m , co przeobraża, c z y l i w t y m w ł a ś n i e p r z e c i w c z e m u ( w z a m i a n za co) p r z e d s t a w i a . P o d o b n i e j a k m i t , m a s k a jednocześnie o z n a j m i a i z a p r z e c z a ; r ó w n i e i s t o t ­ n e j e s t w n i e j t o co u k a z u j e j a k i t o , co w y k l u c z a " . N a dobrą s p r a w ę j e s t t o w ł a ś c i w i e bezpośredni w y k ł a d 1. zasady, i ż k a ż d y k o n k r e t n y m i t e m d a n y n a m w r z e c z y ­ wistości k u l t u r o w e j j e s t t y l k o j e d n y m z m o ż l i w y c h d e ­ sygnatów przynależnych d o u t a j o n e j d e n o t a c j i ; 2. k o n ­ cepcji opozycji nacechowanego w stosunku do nienacec h o w a n e g o ( M . T r u b e c k i ) . A j e d n a k dzięki t e m u w y k ł a ­ d o w i z j a w i s k o „ m a s k a " j a w i się n a g l e w zupełnie n o ­ w y m świetle. J a k zaś olśniewające i d e m a s k a t o r s k i e b y ­ w a o w o światło w y k a z a ł d o b i t n i e C l a u d e L é v i - S t r a u s s w L e totémisme aujourd' hui (tłum. p o l s k i e : Tote­ mizm, W a r s z a w a 1968). W i s z y s t k i e a r g u m e n t y , p r z y p o ­ m o c y k t ó r y c h r o z b i j a o n s t a r e k o n c e p c j e t o t e m i z m u są t u t a k ż e w g r u n c i e r z e c z y bezpośrednimi p o c h o d n y m i najogólniejszych z a s a d s t r u k t u r a l i z m u . I t a k t e z y R a y ­ monda F i r t h a , Jamesa Frazera i W i l l i a m a H . Riversa zostają o d r z u c o n e , g d y ż uwzględniają t y l k o p o j e d y n c z e człony o p o z y c j i — t y l k o t o , co t o t e m „przedstawia i o z n a j m i a " ; k o n c e p c j e A d o l p h u s a P. E l k i n a , gdyż i m p l i ­ kują przyjęcie klasyfikacji niedychotomieznej; teorie Bronisława Malinowskiego, gdyż zaprzeczają regule dwoistego c h a r a k t e r u z n a k u ( „ K a ż d y znak jest z j e d n e j s t r o n y — p o w i ą z a n i a m i ę d z y f o r m ą a stroną z n a c z e n i o ­ w ą — d o w o l n y , z d r u g i e j — po o b i e k t y w i z a c j i społecz­ nej — obowiązujący"). Tej ostatniej k o n t r o w e r s j i w a r t o poświęcić c h w i l ę u w a g i . B r o n i s ł a w M a l i n o w s k i w i ą ż ą c zasady d o b o r u f o r m t o t e m ó w ze statystyką użytecznoś­ c i gospodarczej o d p o w i a d a j ą c y c h i m g a t u n k ó w z w i e r z ę ­ c y c h i roślinnych z a p r z e c z a — p o w t ó r z m y — r e g u l e d w o i s t e g o c h a r a k t e r u z n a k u , a ściślej t e j j e j części, k t ó ­ r a m ó w i o dowolności powiązania m i ę d z y formą i s t r o ­ ną znaczeniową z n a k u . W y k a z a n i e t e g o w i n n o już w ł a ś ­ c i w i e C l a u d e L é v i - S t r a u s s o w i wystarczyć. Tymczasem 110 I �d u b l u j e o n k r y t y k ę tez t w ó r c y f u n k e j o n a l i z m u ukazując i c h bezzasadność r ó w n i e ż w o p a r c i u o szczegółową a n a ­ lizę d a n y c h e m p i r y c z n y c h . Jakiż j e s t sens t e g o z a b i e ­ gu? — C z y ż b y poniósł a u t o r a Totemizmu polemiczny t e m p e r a m e n t l u b c h o d z i ł o m u o dodatkową, intymną s a ­ tysfakcję? — Satysfakcję, iż rzeczywistość k u l t u r o w a p o ­ twierdza r u d y m e n t a l n e założenia strukturalizmu? - A czemuż b y n i e ! W a r t o przecież z w r ó c i ć u w a g ę , ż e t a s i e m c o w e i p r z e ­ w a ż n i e dość mało j a s n e ( w P o l s c e m . i n . : J e r z y K m i t a , M i e c z y s ł a w A . K r ą p i e c , A n t o n i B . Stępień, B o g d a n S u ­ c h o d o l s k i ) , żeby n i e wspominać o k o m p l e t n i e i g n o r a n c ­ k i c h , p o l e m i k i z dziełem C l a u d e Lévi-Straussa pozosta­ w a ł y z r e g u ł y n a e t a p i e f i l o z o f i c z n y c h i m p l i k a c j i stoso­ w a n e j przezeń m e t o d y . K o n k r e t n e , p a r e x e l l e n c e e m p i ­ r y c z n e s u k c e s y s t r u k t u r a l i z m u b y ł y i są n a d a l p o m i j a ­ ne w s t y d l i w y m m i l c z e n i e m przez przeciwników. A prze­ cież n i e odwołują się n a w e t do p o m n i k o w y c h M y t h o ­ l o g i q u e s ( P a r i s , t . I — 1964, t . I I — 1966, t . I I I — 1968, t. I V — 1971) — przedstawić można s z e r e g p r z y k ł a d ó w (np. a n a l i z a z j a w i s k a a w u n k u l a t u ) teoretycznego w y p r a ­ c o w a n i a przez Claude Lévi-Straussa m o d e l i z j a w i s k a n ­ tycypujących p r a w i d ł o w o rzeczywistość kulturową — osiągnięcie, k t ó r y m n i e może się pochwalić żaden z u p r z e d n i c h kierunków w etnologii. T r u d n o się w i ę c d z i w i ć , że w b r e w k r y t y k o m i p e w ­ n y m d r o b n y m n i e k o n s e k w e n c j o m wskazań m e t o d o l o g i c z ­ n y c h C l a u d e Lévi-Straussa p i e r w s z e p o k o l e n i e a n t r o p o ­ logii strukturalnej (m. i n . : L u c de Heusch, Jean-Marie A u z i a s , B e r n a d e t t e B û c h e r ) poszło d o k ł a d n i e śladami m i s t r z a lękając się j a k i c h k o l w i e k odstępstw, czy k o r e k t u r . N u r t t e n , acz n a d a l ż y w y w e t n o l o g i i f r a n c u s k i e j okazał się j e d n a k s t o s u n k o w o mało płodny i t w ó r c z y . S z y b k o n a t o m i a s t dało się stwierdzić, że d z i e ł o m e t o d o ­ l o g i c z n e C l a u d e L e v i - S t r a u s s a w c h o d z i z łatwością w z w i ą z k i z k o n c e p c j a m i p o k r e w n y m i , p r z e z co s t a n o w i doskonałą platformę do d o s k o n a l e n i a narzędzi p o z n a w ­ czych i a p a r a t u r y pojęciowej. J a k jest t o w y k o r z y s t y ­ w a n e w s k a z u j e poniższy s c h e m a t r o z w o j u s t r u k t u r a l i z ­ m u , o p a r t y na a r t y k u l e Pierre M a r a n d y Strukturalism in Cultural Anthropology (1979): -I81B3 [3 W y d a j e się, że pobieżny n a w e t przegląd t e g o s c h e ­ m a t u upoważnia d o d w ó c h w n i o s k ó w : 1. W r o z w o j u e t ­ n o l o g i i dzieło C l a u d e L e v i - S t r a u s s a z a j m u j e m i e j s c e c e n ­ t r a l n e i k l u c z o w e ; 2. P o s z u k i w a n i a strukturalistów w y ­ szły już dziś d a l e k o p o z a j e g o u s t a l e n i a . N i e d o p r z y j ę ­ c i a j e s t w i ę c d y s k u s j a ze s t r u k t u r a l i z m e m ograniczająca się do d o r o b k u a u t o r a Smutku Tropików; z drugiej j e d n a k i s t r o n y n i e m a bez n i e g o s t r u k t u r a l i z m u . I d ł u g o 120 jeszcze d l a każdego, k t o chciałby pozyskać r u d y m e n ­ tarną choć w i e d z ę o t y m k i e r u n k u w e t n o l o g i i Mytyhologiąues, Antropologia strukturalna I i I I , Myśl nieoswojona, czy Totemizm będą l e k t u r a m i podstawo­ w y m i i niezbędnymi. A skądinąd — j a k ż e s c h o l a r s k i m i mdłym słowem jest „lektura", g d y m o w a o w s p a n i a ­ łej i n t e l e k t u a l n e j p r z y g o d z i e . L. ELEAZAR MOJSIEJEWICZ S. MIELETYŃSKI M i e l e t y ń s k i w y b i t n y współczesny r a d z i e c k i f o l k l o r y s t a i literaturoznawca o etnologicznej, strukturalistycznej orientacji, profesor moskiewskiego I n s t y t u t u L i t e r a t u r y Światowej i m . M . Gorkiego A k a d e m i i N a u k ZSRR. E w o l u c j a m e t o d o l o g i c z n a M i e l e t y ń s k i e g o układa się j a k b y w następny o d c i n e k s p i r a l i , której p o p r z e d n i f r a g ­ m e n t zakreśliły, o m a w i a n e w o d d z i e l n y m haśle, p r a c e W . P r o p p a . U c z o n y t e n s t a r t u j e w końcu l a t 5 0 - t y c h z p o d o b n y c h p o z y c j i , n a j a k i c h t a m t e n kończy w ó w c z a s swe najważniejsze p r a c e , b y później — aż p o dzień d z i ­ siejszy — w e własny o r y g i n a l n y sposób, w d u c h u s t r u k ­ t u r a l n y m nawiązywać do pierwszego prekursorskiego dzieła P r o p p a . Skądinąd już w s w y c h w c z e s n y c h p u b l i ­ kacjach f o l k l o r y s t y c z n y c h (Gieroj wolszebnoj skazki Proischożdienie obraza, M o s k w a 1958) z w r a c a M i e l e t y ń ­ s k i u w a g ę n a m o t y w y i p o s t a c i e , które później p r z e a n a ­ l i z u j e ze s t r u k t u r a l n e g o p u n k t u w i d z e n i a ( n p . b a j k o w a „socjologia r o d z i n y " a l b o postać m i t o l o g i c z n e g o oszu­ sta — „ t r i c k s t e r a " ) . D o m i n u j e j e d n a k w j e g o p r a c a c h m y ś l e n i e h i s t o r y c z n e z t y m s a m y m co u P r o p p a a k c e n ­ t o w a n i e m m o m e n t u przełomu e p o k j a k o c h w i l i n a r o ­ d z i n b a j k o w y c h m o t y w ó w : „bajka została z r o d z o n a n i e p r z e z społeczeństwo r o d o w e , a l e p r z e z j e g o rozpad" (tamże, s. 256). J e j p o s t a c i e — m a c o c h a , pasierbica, s i e r o t a — są t y p o w y m i p o s t a c i a m i o k r e s u r o z p a d u w s p ó l ­ noty pierwotnej, naruszenia demokratycznej równości j e j członków; w epoce p o p r z e d n i e j postać n p . m a c o c h y b y ł a b y przecież n i e m o ż l i w a , ze w z g l ę d u n a i s t n i e n i e zbiorowości k l a s y f i k a c y j n y c h m a t e k (Mieletyń­ s k i p r z y j m u j e t u o c z y w i ś c i e koncepcję „stadialności") W t y m też d u c h u k o r y g u j e r y t u a l i s t y c z n e u p r o s z c z e n i a p o p r z e d n i k ó w : „ B a j k a n i e w y r a s t a z obrzędu, j a k t o przyjmują S a i n t y v e s i R a g l a n (...) b o h a t e r b a j k i n i e j e s t n o w y m w c i e l e n i e m b o g a , s z a m a n a , świętego i t p . B o h a t e r e m b a j k i z o s t a j e t e n , k t o b y ł p i e r w s z ą ofiarą rozkła­ d u r o d u , k t o h i s t o r y c z n i e został p o k r z y w d z o n y w r e z u l ­ t a c i e przejścia o d r o d u d o r o d z i n y . . . " (tamże, s. 11—14). Jakaż t o różnica w o b e c f o r m a l i s t y c z n e j t e z y Proppa z Morfologii bajki, który sieroctwo bajkowego bohate­ r a wyjaśniał t y m , że śmierć r o d z i c ó w j e s t p o p r o s t u spotęgowaną formą, zapoczątkowującą akcję funkcją i c h odejścia. Już w k r ó t c e j e d n a k p o d e j m u j e analizę s t r u k t u r a l no-formalną; j e j r e z u l t a t e m j e s t n o w y m o d e l s y n t a g m a t y k i b a j k i m a g i c z n e j , l a p i d a r n i e j i s z y , operujący b a r d z i e j a b s t r a k c y j n y m i k a t e g o r i a m i aniżeli m o d e l P r o p p a . P r z e d ­ s t a w i a n y j e s t o n w l i c z n y c h p u b l i k a c j a c h , z których część p o w s t a j e w e w s p ó ł p r a c y z p r z e d s t a w i c i e l a m i n o ­ w e j f a l i s e m i o t y k ó w k u l t u r y , co z a p e w n e p r z y c z y n i a się do większej f o r m a l i z a c j i w y n i k ó w ( p a t r z n p . G . M i e ­ letyński, S. N i e k l u d o w , E. N o w i k , D . Segal, Problemy strukturnogo opisania wolszebnoj skazki ( w : ) Trudy po znakowym sistiemam, t . I V , T a r t u 1969). W e d l e t e g o s c h e m a t u n a strukturę b a j k i n a p o z i o m i e t e m a t u skła­ dają się t r z y s p r a w d z i a n y j a k i m p o d d a w a n y jest k o l e j n o b o h a t e r , z d o b y w a j ą c y p o przejściu każdego t a ­ k i e g o t e s t u b a j k o w ą wartość, umożliwiającą m u p o k o ­ n a n i e następnego; s p r a w d z i a n y ułożone są h i e r a r c h i c z ­ n i e a o s t a t n i p r o w a d z i d o u z y s k a n i a wartości k o ń c o w e j �(małżeństwo z księżniczką). Traktując j a k o p u n k t w y j ­ ścia „ s p r a w d z i a n " z t o w a r z y s z ą c y m m u z d o b y c i e m l u b utratą „ w a r t o ś c i " M i e l e t y ń s k i n a w i ą z u j e d o Proppowskiego u s t a l e n i a b i n a r n e g o c h a r a k t e r u f u n k c j i , wycho­ d z i n a t o m i a s t p o z a t a m t e n s c h e m a t stwierdzając h i e rairohiczność o b y d w ó c h testów. W o p a r c i u o u s t a l e n i a f o r m a l n e w n o s i coraz t o p r e ­ cyzyjniejsze k o r e k t u r y do t e z y o p r o s t y m , i n i c j a c y j n o -mitologicznym rodowodzie baśni. Podkreśla f a k t , że o i l e w n i e z r ó ż n i c o w a n y m f o l k l o r z e a r c h a i c z n y m (z j e ­ d y n y m z n a n y m t a m p o d z i a ł e m : n a m i t y j a k o opowieści p r a w d z i w e i na p r y m i t y w n e b a j k i mitologiczne) s t r u k ­ t u r y o b u t y p ó w u t w o r ó w są j e d n a k o w e , t o już n a d r o ­ dze d o r o z w i n i ę t e j . k l a s y c z n e j p o s t a c i baśni m a g i c z n e j , dokonać się musiało r a d y k a l n e przesunięcie s t r u k t u r y , „ p r z e g r u p o w a n i e " z a r ó w n o w o b r ę b i e s y s t e m u wartości j a k i w układzie s y n t a g m a t y c z n y m t e k s t u . P o d s t a w o w e przeciwieństwo między baśnią a m i t e m i d e n t y f i k u j e M i e l e t y ń s k i j a k o opozycję indywidualny / zbiorowy. O i l e m i t d o t y c z y l o s u „ l u d z k o ś c i " ( t a k j a k w i d z i a ł ją członek g r u p y p l e m i e n n e j ) t o bajkę i n t e r e s u j e j e d y n i e los j e d n o s t k i . M i t o p e r u j e p o d s t a w o w y m i j e d n o s t k a m i k l a s y f i k a c j i n a p o z i o m i e m a k r o k o s m i c z n y m , t w o r z ą c swą szczególną „ f i z y k ę " c a ł o ś c i o w e g o o b r a z u świata, g d z i e poszczególne k o d y są w z a j e m n i e przekładalne (tożsamość elementów znaczeniowych dostarczanych m . i n przez poszczególne zmysły: góra/dół = męski/żeński = s u r o ­ w y / g o t o w a n y i t d . ) . N a t o m i a s t c e l e m baśni n i e j e s t w c a ­ le w y j a ś n i a n i e m e c h a n i k i świata a j e d y n i e p r z e d s t a w i e ­ n i e l o s u b o h a t e r a j a k o ciągu k o l e j n o pokonywanych przeszkód. W porównaniu z m i t e m j e s t w i ę c bajka u p r o s z c z o n a d o m i k r o k o s m o s u społecznego, w k t ó r y m z a m i a s t o p o z y c j i t e n świat / z a ś w i a t y p o j a w i a się k o n t ­ rast d o m / las a z a m i a s t p a r y m i t o l o g i c z n e j swój / obcy — podział n a w ł a s n e i c u d z e k r ó l e s t w o a l b o też k o n f l i k t w obrębie rodziny, bohatera i b r a c i . B i n a r n e k l a s y f i k a ­ cje, j a k i e o c z y w i ś c i e występują r ó w n i e ż w b a j c e są t u w zupełności p o d p o r z ą d k o w a n e z a s a d n i c z e m u p o d z i a ł o ­ w i n a świat d o b r a i zła, s p r z y m i e r z e ń c ó w i p r z e c i w n i ­ ków. P o s t ę p o w a n i e b a j k o w y c h p o s t a c i n i e j e s t orga­ n i z o w a n e w e d ł u g zasad m a g i o z n o - w i e r z e n i o w y c h , a l e w z g o d z i e ze s p e c j a l n y m i „ r e g u ł a m i g r y " , o b o w i ą z u j ą c y m i w bajce, a mającymi zasadniczo charakter moralno- a t y c z n y , k t ó r e t o w z g l ę d y n i e o d g r y w a j ą w m i c i e żad­ nej roli, podobnie j a k i charakterystyczne d l a b a j k i współczucie d l a p o k r z y w d z o n e g o bohatera, zaintereso­ w a n i e kompensacją. M i t j e s t , w odróżnieniu od bajki, antypsyohologiczny. Z etnograficznego p u n k t u w i d z e n i a szczególnie i n ­ teresujące są u s t a l e n i a M i e l e t y ń s k i e g o n a t e m a t roli obrzędu w e s e l n e g o w baśni. W m i c i e , jeśli n a w e t w y ­ stąpi z a w a r c i e małżeństwa, t o t y l k o j a k o środek do z d o ­ b y c i a o s t a t e c z n y c h c e l ó w a l b o osiągnięcia pożądanego stanu równowagi n a i n n y c h poziomach (wyrażanych w różnych k o d a c h , n p . k l i m a t y c z n y m a l b o ż y w n o ś c i o w y m : m a ł ż e ń s t w o b o h a t e r a p o w o d u j e zmianę p o g o d y a l b o o b ­ fitość p o ż y w i e n i a ) ; w baśni j e s t o d w r o t n i e : z d o b y w a n e k o l e j n o środki m a g i c z n e n i e mają wartości a b s o l u t n e j , służą j e d y n i e zbliżeniu b o h a t e r a i j e g o w y b r a n k i . Stąd biorą się różnice w s c h e m a c i e s y n t a g m a t y c z n y m t e k ­ stów; m i t u m i e s z c z a w e s e l e w środku, b a j k a — n a koń­ c u , b r a k t e ż w m i c i e c h a r a k t e r y s t y c z n e g o d l a b a j k i ze­ s t a w i e n i a s p r a w d z i a n u wstępnego i zasadniczego. M i e ­ letyński s u g e r u j e , że w społeczeństwach a r c h a i c z n y c h obrzędy w e s e l n e ustępują p o d w z g l ę d e m z n a c z e n i a i r o z ­ w o j u f o r m y obrzędom p l e m i e n n e j i n i c j a c j i , która d o m i ­ nuje w p i e r w o t n y m folklorze. Wraz z przechodzeniem — j a k t o m i a ł o m i e j s c e w najpełniejszej p o s t a c i w E u ­ r o p i e — o d układu r o d o w o - p l e m i e n n e g o do b a r d z i e j z i n ­ d y w i d u a l i z o w a n y c h f o r m życia społecznego z a n i k a o g ó l - n o p l e m i e n n a i n i c j a c j a , zaś z n a c z e n i a n a b i e r a j e d n o s t ­ k o w e z n a t u r y rzeczy wesele. T a k więc „rytualnym ek­ w i w a l e n t e m klasycznej f o r m y b a j k i jest raczej wesele — rytuał młodszy i b a r d z i e j z i n d y w i d u a l i z o w a n y w p o ­ r ó w n a n i u z inicjacją, z którą częściowo j e s t z w i ą z a n y g e n e t y c z n i e , t a k iż j e s t część p r a w d y w t w i e r d z e n i u , , że inicjacja istanowi r y t u a l n y e k w i w a l e n t m i t u i archaicz­ n y c h f o r m b a j k i , w e s e l e zaś — r o z w i n i ę t e j baśni m a ­ g i c z n e j " (Poetika mifa, M o s k w a 1976, s. 267). I n i c j a c j a t w o r z y jądro, w e s e l e — o b r a m o w a n i e b a j k i m a g i c z n e j . Do porównywania f o l k l o r u europejskiego i p l e m i e n ­ n e g o u p r a w n i a M i e l e t y ń s k i e g o głęboka, f i l o l o g i c z n a z n a ­ jomość a r c h a i c z n y c h tekstów. Jest z a r ó w n o e d y t o r e m b a ­ jek australijskich j a k i badaczem staroskandynawskiej p o e z j i e d d y c z n e j . A n a l i z u j ą c mitologiczną systemowość Eddy ustala w niej cztery podsystemy: d w a przestrzen­ ne ( m o d e l p i o n o w y i p o z i o m y ) i d w a c z a s o w e ( e t i o l o ­ giczny i eschatologiczny). C i sami bogowie i istoty m i ­ t y c z n e p r z e j a w i a j ą się różnie w k a ż d y m z p o d s y s t e m ó w : w w e r t y k a l n y m p r z e c i w s t a w i e n i u są p o t w o r e m e h t o n i c z n y m , w horyzontalnym — wielkoludem, przy czym w pierwszym z n i c h mediacyjną „ s z a m a ń s k ą " rolę g r a O d y n , w d r u g i m zaś t a k i m pośrednikiem — t r i c k s t e r e m jest L o k i . S t r u k t u r a l n a analiza postaci „mitologicznego szalbie­ r z a " , t r i c k s t e r a , z a j m u j e w p r a c a c h Mieletyńskiego w i ­ d o c z n e m i e j s c e . Szczególnie o b f i t e p o l e badań s t a n o w i archaiczny f o l k l o r ludów paleoazjatyckich (Czukczów, K a m c z e d a ł ó w i i n . ) g d z i e cały c y k l e p i c k i , złożony z m i ­ tów i bajek mitologicznych, z b u d o w a n y jest wokół p o ­ staci K r u k a . Ta charakterystyczna postać, analizo­ w a n a r ó w n i e ż p r z e z L e v i - S t r a u s s a n a m a t e r i a l e północ­ n o a m e r y k a ń s k i m — także j a k o K o j o t i i n . — z r a c j i s w e j l o g i c z n e j pośredniości (padlinożerca, a w i ę c m e ­ d i u j e m i ę d z y roślinożerczymi a d r a p i e ż c a m i , p t a k n i e p r z e l o t n y , całoroczny, a w i ę c pośredniczy m i ę d z y zimą a wiosną) o k a z u j e się być u n i w e r s a l n y m m e d i a t o r e m m i ę d z y członami najróżniejszych opozycji binarnych: męskim i żeńskim, g ł o d e m i sytością, wodą słoną i s ł o d ­ ką i t d . , co w m i c i e w y r a ż o n e j e s t w różnych k o d a c h — żywnościowym, erotycznym, meteorologicznym i t d . Sta­ nowiące jądro b a j k o w o - m i t o l o g i c z n y c h przekazów oszu­ kańcze t r i c k i k r u k a (mające n a c e l u uśmierzenie głodu n p . p r z e z z m i a n ę płci i n o w e m a ł ż e ń s t w o a l b o p n e z s t w o r z e n i e żywności z antyniateriałów, o d p a d ó w i t d . — są parodią j e g o w ł a s n y c h działań j a k o h e r o s a k u l t u r o ­ wego i szamana. Mieletyński analizuje m i t y c y k l u K r u k a w e właści­ w y s o b i e d w o j a k i sposób — s y n t a g m a t y c z n i e i p a r a d y gmatycznie. Pod względem s y n t a g m a t y c z n y m stwierdza dwuczęściową strukturę k o m p o z y c j i ( n p . d w a k o l e j n e małżeństwa K r u k a ) p r z y c z y m t e j dwoistości układu odpowiadają p a r a d y g m y s e m a n t y c z n e : m a ł ż e ń s t w o egzoi e n d o g a m i o z n e , n i e b o i z i e m i a , i s t o t y szkodzące i i s t o ­ t y dostarczające żywność. P o d s u m o w a n i e t y c h p r a c p r z y ­ n o s i najświeższa książka, d e d y k o w a n a Levi-Straussowi: Paleoziatskij mifołogiszeskij epos. Cikł Worona, Mo­ s k w a 1979. Referuję t u t y l k o m n i e j znane prace Mieletyńskie­ go, a l b o w i e m j e g o dzieło życia, Poetika mifa Moskwa 1976, b ę d z i e n i e b a w e m dostępne p o p o l s k u . Dostępność n i e c h oznacza t u z a r a z e m przystępność; s k o r o M i e l e t y ń ­ s k i z e s t a w i a n y b y ł dotąd tylekroć z L e v i - S t r a u s s e m , n a ­ leży w r e s z c i e p o w i e d z i e ć , ż e t y m co i c h z d e c y d o w a n i e różni — poza k r y t y c y z m e m M i e l e t y ń s k i e g o w o b e c p r z e ­ c i w s t a w i a n i a h i s t o r i i s t r u k t u r z e — j e s t właśnie u m i e ­ jętność j a s n e g o p i s a n i a . Poetika mifa t o książka s y n ­ tetyzująca współczesną w i e d z ę o m i c i e porządkująca p o d ­ s t a w o w e pojęcia j e g o a n a l i z y . W o p a r c i u o mitologię całego świata a u t o r p r z e d s t a w i a zasadnicze r o d z a j e m i - 121 I �t ó w , i c h strukturę, relację m i t u do rytuału i o b u t y c h e l e m e n t ó w do f o l k l o r u . A p r z y t y m M i e l e t y ń s k i j e s t t u n i e t y l k o i n i e t y l e e t n o l o g i e m czy folklorystą, i l e l i t e raturoznawcą, który w s k a z u j e , że d a w n a m i t o l o g i a z a ­ w a r ł a w sobie początki z a r ó w n o w y o b r a ż e ń r e l i g i j n o - f i l o z o f i e z n y c h j a k też — stąd tytuł książki — n o w o ż y t ­ nej l i t e r a t u r y pięknej. Siedzi t e n związek od zarania g a t u n k u powieściowego — „powieść w y c h o w a n i a " p r z e d ­ s t a w i a p e r y p e t i e dojrzewającego bohatera n a podobień­ stwo i n i c j a c j i . Mieletyński d a l e k i jest od swych p o ­ p r z e d n i k ó w z r y t u a l n o - m i t o l o g i o z n e j szkoły k r y t y k i l i ­ teraturoznawczej: „zbieżne e l e m e n t y w powieści X I X w i e k u i w t r a d y c j a c h a r c h a i c z n y c h stanowią nieko­ niecznie „przeżytki", n a w e t w r o z u m i e n i u J u n g o w s k i m , a l e raczej p e w n e wspólne f o r m y myśli, przeżycia, w y o ­ brażenia, w s t o s u n k u do których o b r a z y m i t y c z n e są t a k i m s a m y m w a r i a n t e m szczegółowym j a k i realistycz­ n e " ( t a m ż e s. 283). Szczególnie w n i k l i w i e a n a l i z u j e M i e l e t y ń s k i t w ó r ­ czość dwóch ś w i a d o m i e n a w i ą z u j ą c y c h d o f o r m y m i t u p i s a r z y X X w i e k u : T . M a n n a i J . J o y c e ' a , czerpiących zresztą ś w i a d o m i e z „ m i t o t w ó r c z e g o " n u r t u w ó w c z e s ­ n e j n a u c e . Fascynująco p r z e p r o w a d z o n e j e s t zwłaszcza o d s z u k i w a n i e s y m b o l i k i i n i c j a c j i w Czarodziejskiej gó­ rze. M i e l e t y ń s k i z w r a c a naszą u w a g ę n a t a k i e d e t a l e j a k s c h o d y , k t ó r y m i b o h a t e r p o w i e ś c i zstępuje do r e n t ­ g e n o w s k i e j prześwietlarni i w i ą ż e t o z m o t y w e m ini­ c j a c y j n y c h w i z j i r o z k a w a ł k o w a n i a ciała w d o l n y m ś w i e ­ cie. A n a l i z a t a j e s t w s p a n i a ł y m p r z y k ł a d e m j a k uważ­ ne, etnologiczne odczytywanie wnieść m o ż e do dzieła n i e d o s t r z e g a l n e d l a l a i k a treści, a w i ę c ogólniej, że w i e ­ dza e t n o l o g i c z n a — n a którą z ł o ż y ł y się w s z y s t k i e w y ­ m i e n i o n e a n a l i z y m o t y w ó w — m o ż e pogłębić nasze r o ­ z u m i e n i e największych dzieł k u l t u r y współczesnej, b y ­ najmniej nie ludowej. Prace Mieletyńskiego, p o d o b n i e j a k Proppa, prze­ rzucające p o m o s t między etnografią a f o l k l o r y s t y k ą c . y l i t e r a t u r o z n a w s t w e m rozszerzają n i e z m i e r n i e p o l e b a ­ d a w c z e e t n o l o g i i , choć z a r a z e m w y r a ź n i e ostrzegają, w j a k i m z a k r e s i e i p o d j a k i m i t y l k o w a r u n k a m i można w tę n o w ą materię wkroczyć. J.S.W. LA NOUVELLE HISTOIRE „Nie m a historii materialnej i historii ducha, nie m u h i s t o r i i g o s p o d a r c z e j i h i s t o r i i społecznej, n i e m a h i ­ s t o r i i p o l i t y c z n e j i h i s t o r i i k u l t u r y . Jest t y l k o p o p r o ­ s t u h i s t o r i a , h i s t o r i a w s w o j e j jedności". — T o w e z ­ w a n i e do h i s t o r i i t o t a l n e j pochodzące z w y g ł o s z o n e g o w 1941 r. w y k ł a d u M a r k a B l o c h a j e s t m o ż e n a j l a p i d a r n i e j s z y m s t r e s z c z e n i e m p r o g r a m u przodującego dziś îa świecie n u r t u r o z u m i e n i a i u p r a w i a n i a h i s t o r i i — t z w Nouvelle Histoire, czyli N o w e j H i s t o r i i . Wynikają bo­ w i e m z tego w e z w a n i a — p r o g r a m u d w a c o n a j m n i e j g e ­ n e r a l n e p o s t u l a t y : 1. h i s t o r y k dążący do u k a z a n i a i n ­ t e g r a l n e g o o b r a z u d z i e j ó w n i e m o ż e się ograniczać do o d n o t o w y w a n i a zmienności, o p i s y w a n i a b i e g u zdarzeń, lecz zauważać m u s i także p r z e s z k o d y i granice owej zmienności — zauważać m u s i t r w a n i e ; 2. spostrzegać i analizować w i n i e n n i e t y l k o to co b y ł o (jest) p r z e z ludzkość r e a l i z o w a n e świadomie a l e r ó w n i e ż , c z y r a c z e j p r z e d e w s z y s t k i m , d z i e j e nieuświadamianych f o r m r z e ­ czywistości społecznej. Przykładem n i e z w y k l e precyzyjnej i jednocześnie s p e k t a k u l a r n e j r e a l i z a c j i t y c h postulatów j e s t a r c y d z i e ­ ło F e r n a n d a B r a u d e 1 a Morze Śródziemne i świat śródziemnomorski w epoce Filipa I I (t. I — Gdańsk 1976, t . I I — G d a ń s k 1977). Już s a m o s f o r m u ł o w a n i e t y tytułu w s k a z u j e n a n o w a t o r s k i , a n a w e t rewolucyjny 122 c h a r a k t e r t e j p r a c y ; z dwóch w y m i e n i o n y c h w n i m b o ­ h a t e r ó w — m o r z a i króla, w ł a ś n i e m o r z e łączące l u d y żyjące n a j e g o b r z e g a c h u z y s k u j e pierwszeństwo. W p i e r w s z y m rzędzie a n a l i z u j e b o w i e m F e r n a n d B r a u d e l o w e t r w a ł e s t r u k t u r y , które w sposób n i e u ś w i a d o m i a n y p r z e z społeczeństwa i j e d n o s t k i t w o r z ą i m o k r e ś ­ l o n e w a r u n k i i wyznaczają z a k r e s możliwości r o z w o j u . Do t a k i c h zaś s t r u k t u r należy m i ę d z y i n n y m i kształt środowiska g e o g r a f i c z n e g o śródziemnomorskiego świata. Później d o p i e r o o d w o ł u j e się d o k o n i u n k t u r a w i ę c t e n d n e c j i z m i a n społecznych; t e n d e n c j i , których z a k r e s c h r o n o l o g i c z n y j e s t już w d z i e l e F e r n a n d a B r a u d e l a d a ­ t o w a n y , które wykazują j e d n a k stabilność wystarczają­ cą b y „ w y p e ł n i ć " czas i europejską (po 1579) przestrzeń władztwa F i l i p a I I . N a t y m wreszcie t l e rozpatruje francuski historyk z d a r z e n i a — ową barwną i m i ­ gotliwą m o z a i k ę poszczególnych faktów, g d z i e p r z y p a ­ d e k n a j b a r d z i e j zaskakujące p r o w o k u j e niespodzianki, g d z i e j e d n o s t k i kochają się i umierają, w y k a z u j ą p o d ­ łość i o d w a g ę , piszą k r o n i k i i planują p o l i t y c z n e w o l t y n i e ś w i a d o m e zgoła istotności w p ł y w u j a k i s t r u k t u r y i k o ­ n i u n k t u r y w y w i e r a j ą n a i c h postępowanie, u c z u c i a , r o ­ z u m i e n i e świata... I to n a t y m w ł a ś n i e piętrze zdarzeń s y t u u j e się s a m p r a c o w i t y i n i e u f n y , d r o b i a z g o w y i asce­ t y c z n y F i l i p I I . F i l i p I I d a l e c e m n i e j interesujący h i s t o ­ r y k a niż m o r z e . F i l i p I I — j e d n o s t k a . B r o n i s ł a w G e r e m e k i W i t o l d K u l a w e w s t ę p i e do polskiego wydania Morza Śródziemnego... zwracają słusznie u w a g ę , b y b r a u d e l o w s k i e j t r i a d y : s t r u k t u r y — k o n i u n k t u r y — z d a r z e n i a : n i e rozumieć j a k o d e t e r m i ­ nistycznego układu p r z y c z y n o w o - s k u t k o w e g o . I c h zda­ n i e m z n a c z e n i e t e j t r i a d y zasadza się p r z e d e w s z y s t k i m n a u k a z a n i u j a k „różne są w y m i a r y czasowe, różne t e m ­ p a d z i a n i a się w h i s t o r i i " . K o n f r o n t a c j a zaś t y c h róż­ n y c h w y m i a r ó w c z a s o w y c h p o z w a l a z a s a d n i e wykazać, „ ż e sprzeczność m i ę d z y synchronią a diachronią, m i ę d z y badaniem relacji u t r w a l o n y c h i statycznych niejako układów, o r a z b a d a n i e m z m i a n w r o z w o j o w y m ciągu c h r o n o l o g i c z n y m , o k a z u j e się p o z o r n a i n i e m a l b e z p r z e d ­ m i o t o w a " . I n n y m i słowy zasługą F e r n a n d a B r a u d e l a b y ­ łaby t u w p i e r w s z y m rzędzie r e a l i z a c j a p o s t u l a t u , k t ó r y oznaczyliśmy n a w s t ę p i e cyfrą 1. — „ w y k a z a n i u z siłą, ż e h i s t o r y k zmagający się z d i a l e k t y k ą różnorodnych czasów, b a d a n i e t y l k o z m i a n y w t o k u dziejów, lecz t a k ­ że t r w a ł o ś ć i " . P o z w ó l m y sobie j e d n a k rozszerzyć nieco przesłanie a u t o r a M o r z a Śródziemnego... S t r u k t u r y w jego rozu­ m i e n i u r z e c z y w i ś c i e n i e determinują k o n i u n k t u r , t e zaś z k o l e i zdarzeń. N i e determinują w t y m sensie, iż s t r u k ­ t u r y mają n i e j a k o c h a r a k t e r p r a w d z i w o ś c i o w y — n i e określają w i ę c i określać n i e mogą konieczności w y s t ą ­ p i e n i a j a k i e j k o l w i e k k o n k r e t n e j , poszczególnej k o n i u n k ­ t u r y . P o d o b n i e z układu k o n i u n k t u r n i e w y ł a n i a j ą się s a m e p r z e z się p r z e w i d y w a l n e z d a r z e n i a . Z d r u g i e j j e d ­ n a k s t r o n y wyznaczają s t r u k t u r y zakres koniunktur, (a k o n i u n k t u r y — z d a r z e ń ) które wystąpić mogą, t w o r z ą s u i g e n e r i s d e n o t a c j e , których k o n i u n k t u r y ( i o d p o w i e d d n i o — z d a r z e n i a ) są d e s y g n a t a m i . Oczywiście — j e s t to p a r a l e l a o t y l e nieścisła, iż poszczególne zdarzenie okazać się może n a t y l e w a ż k i e , że jego konsekwencją okażą się n a r o d z i n y n o w e j k o n i u n k t u r y . N i e z m i e n i a to j e d n a k f a k t u , iż w c h w i l i z a i s t n i e n i a z d a r z e n i e t o z a ­ w i e r a ć się musiało c a ł k o w i c i e w j e d n e j z istniejących k o n i u n k t u r l u b i c h układzie. T e zaś z k o l e i r o z p a t r y ­ w a ć się d a j a k o jedną z m o ż l i w o ś c i r e a l i z o w a n i a się struktury. Relacje wewnętrzne t r i a d y : s t r u k t u r y — k o ­ n i u n k t u r y — z d a r z e n i a odpowiadają w i ę c w o g r o m n e j m i e r z e z w i ą z k o m , k t ó r e R o l a n d B a r t h e s określa m i a n e m „relacji h o m o l o g i c z n y c h " . O c z y w i ś c i e r e l a c j e t e są z r e ­ g u ł y nieuświadamiane. �„ L u d z i e zawsze m i e l i w r a ż e n i e — pisze Fernand B r a u d e l w s z k i c u Historia i, nauki społeczne: długie trwanie (tłum. p o l s k i e w : Historia i trwanie, Warsza­ w a 1971), — że żyjąc w s w o i m czasie pojmują także z d n i a n a dzień j e g o p r z e b i e g . T a h i s t o r i a świadoma, j a s n a , w y d a j e się już o d d a w n a w i e l u h i s t o r y k o m t y l ­ k o c z ę ś c i o w y m ujęciem, j e d n y m z p a s m d z i e j ó w . L i n g ­ w i s t y k a n i e d a w n o jeszcze uważała, że w s z y s t k o można w y p r o w a d z i ć ze słów. H i s t o r i a zaś ż y w i ł a iluzję, że wszystko można wyprowadzić z wydarzeń. Niejeden z n a s z y c h współczesnych skłonny będzie u w i e r z y ć , ża o w s z y s t k i m z d e c y d o w a ł y p o r o z u m i e n i a w Jałcie czy P o c z d a m i e (...) T y m c z a s e m h i s t o r i a nieświadoma dzieje się poza t e r e n e m o ś w i e t l o n y m , poza t y m i błyskami f l e ­ szów. (...) P r z e w r ó t — gdyż j e s t t o p r z e w r ó t u m y s ł o w y — p o l e g a n a f r o n t a l n y m a t a k u na t e n o b s z a r zaciem­ n i o n y , n a p r z y z n a n i u m u coraz szerszego m i e j s c a o b o k — czy n a w e t k o s z t e m — w a r s t w y wydarzeniowej." J a k widać wyodrębnione przez nas na wstępie pos­ t u l a t y 1. i 2. — zauważania l o n g u e durée, c z y l i s t r u k ­ tur długiego t r w a n i a i uwzględniania „historii nie­ świadomej" są w ł a ś c i w i e dwojakim sformułowaniem jednej i t e j samej d y r e k t y w y . Człowiek m a b o w i e m skłonność d o nadwartościowania s p e k t a k u l a r n e j w a r s ­ twy zdarzeniowej przy jednoczesnym zapoznawaniu, czy n i e p o s t r z e g a n i u s t r u k t u r trwałych. U j a w n i a j ą c w i ę c n i e ś w i a d o m e , n a w e t jeżeli w y c h o d z i m y o d p o j e d y n c z e ­ go zdarzenia, z m i e r z a m y , chcąc niechcąc w p r o s t do odsłonięcia mechanizmów k o n i u n k t u r i s t r u k t u r d ł u g i e ­ go t r w a n i a ; w y p r e p a r o w u j ą c t e s t r u k t u r y i k o n i u n k ­ t u r y w e d r z e ć się zaś m u s i m y p r z e b o j e m n a t e r e n y „ h i s ­ t o r i i n i e ś w i a d o m e j " niezbędnej do pojęcia sensu z d a ­ rzeń. T a k i e postawienie sprawy rewolucjonizuje już j e d n a k r o z u m i e n i e pojęć t a k n a w e t p o d s t a w o w y c h , j a k n p . „fakt h i s t o r y c z n y " . „ B o czyż obchodzić n a s w t e j s y t u a c j i m o ż e f a k t s a m w sobie, t e n r z e k o m y atom materii historycznej? — zapytuje L u c i e n Febvre w Spo­ rach o historię (Combats pour l'histoire, P a r i s 1953) — W e ź m y choćby zabójstwo H e n r y k a I V p r z e z R a v a i l l a c a . Jest l i t o f a k t — a t o m ? — A l e ż z e c h c i e j m y go rozłożyć n a e l e m e n t y m a t e r i a l n e i d u c h o w e , złożone r e z u l t a t y p r a w ogólnych, szczegółowszych okoliczności c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a m i e j s c a i czasu, czy wreszcie cech i n d y w i d u a l n y c h j e d n o s t e k , które d z i s i a j sławne jeszcze l u b całkiem z a p o m n i a n e , o d e g r a ł y w s z e l a k o rolę w t a m t e j t r a g e d i i . . . Jakże s z y b k o s t a n i e m y w e b e c m n o ­ gości cząsteczek i e l e m e n t ó w z a g m a t w a n e g o , wieloas­ pektowego systemu..." O c z y w i ś c i e — w i e l e e l e m e n t ó w tego s y s t e m u n i e j e s t i n i e może być o p i s a n y c h w d i a r i u s z a c h , k r o n i ­ kach, d y p l o m a t y c z n y c h elaboratach... T a k i e nowe r o ­ z u m i e n i e i s t o t y f a k t u h i s t o r y c z n e g o pociągać w i ę c za sobą m u s i r e w o l u c y j n e r o z s z e r z e n i e r e p e r t u a r u w y k o ­ r z y s t y w a n y c h przez historyków źródeł (i z m i a n ę m e ­ t o d i c h k r y t y k i — toż s a m d o k u m e n t też m u s i zostać „ z d e s t r u k t u r y z o w a n y " a b y ujawnić w a r u n k i w których powstał). Z j e d n e j s t r o n y N o u v e l l e H i s t o i r e rozszerzy w i ę c p r a c e n a d historią umysłowości, w y o b r a ż e ń , r e l i ­ gijności, k u l t u r y m a t e r i a l n e j , m a r g i n e s ó w społecznych, s t r u k t u r społecznych i g o s p o d a r c z y c h . . . ; z drugiej w j a k o ś c i o w o n o w y m z a k r e s i e o d w o ł u j e się do badań i n t e r d y s c y p l i n a r n y c h — do zdobyczy t a k i c h n a u k , j a k antropologia kultury (przede wszystkim!), statystyka, s o c j o l o g i a , h i s t o r i a s z t u k i , e k o n o m i a etc. etc. Przyszłość t a k u p r a w i a n e j h i s t o r i i może być d w o ­ j a k a : „Albo — p r z e w i d u j e Jacques L e G o f f w ency­ k l o p e d i i La Nouvelle Histoire ( P a r i s 1978) — i n w e s t u ­ jąc coraz w i ę c e j n a t e r e n a c h i n n y c h n a u k społecznych w c h ł o n i e j e w r e s z c i e t w o r z ą c panhistorię — g l o b a l n a naukę o c z ł o w i e k u , o l u d z i a c h i czasie; a l b o d o k o n a się f u z j a pomiędzy t r z e m a najbliższymi n a u k a m i s p o ­ łecznymi — historią, antropologią k u l t u r y i socjologią. W t y m o s t a t n i m p r z y p a d k u proponowałbym ochrzcze­ nie nowej dyscypliny m i a n e m a n t r o p o l o g i i h i s t o r y c z n ej..." Czy p r z e w i d y w a n i a J a c q u e s a L e G o f f a mają r e a l ­ ne szanse spełnienia się? — C h y b a t a k . Można b o ­ w i e m śmiało p o w i e d z i e ć , iż czołowi a d h e r e n c i N o u v e l l e H i s t o i r e posunęli się już w s w o i c h dziełach n a sanie p r z e d p o l a k r a i n y a n t r o p o l o g i i h i s t o r y c z n e j i t o — co w i ę c e j — z w i e l u s t r o n jednocześnie. B y n i e być g o ł o ­ słownym wymieńmy garść chociaż najważniejszych nazwisk i tytułów: P h i l i p p e A r i è s ( u r . 1914) — h i s t o r y k w y o b r a ż e ń człowieka n a t e m a t j e g o e g z y s t e n c j i i m i e j s c a w spo­ łeczeństwie. W s ł a w i o n y p r z e d e w s z y s t k i m Historią po­ pulacji francuskich i ich stosunku do życia (od X V H I w . ) , P a r i s 1948, o r a z a r c y d z i e ł e m Człowiek wobec śmier­ ci, P a r i s 1977, w k t ó r y m p r z y w y k o r z y s t a n i u n i e z w y ­ k l e w s z e c h s t r o n n e j b a z y ź r ó d ł o w e j d o k o n u j e przeglądu postaw w o b e c śmierci społeczeństw europejskich od średniowiecza po dzień dzisiejszy. M a r c B l o c h ( u r . 1886, z a m o r d o w a n y p r z e z h i t l e ­ r o w c ó w w 1944) — C z o ł o w y , o h o k F e r n a n d a B r a u d e l a i L u c i e n a Febvre'a, p r e k u r s o r Nouvelle Histoire. Gros s w o i c h dzieł poświęcił h i s t o r i i społeczeństw w i e j s k i c h , już w p i e r w s z y m z n i c h — z a p o z n a n y m n i e s t e t y p r z e z e t n o l o g ó w — K r ó l o w i e C u d o t w ó r c y ( P a r i s 1924) ukazał fascynującą p e r s p e k t y w ę możliwości h i s t o r y c z n e g o u j ­ mowania zjawisk ludowej kultury tzw. „duchowej". Z a m k n ą ł swój b o g a t y d o r o b e k pozycją symboliczną — w y d a n ą pośmiertnie Apologią historii i zawodu histo­ ryka ( P a r i s 1976), g d z i e r a z jeszcze ukazał jedność c n lów a n t r o p o l o g i i i h i s t o r i i porównawczej. Fernand B r a u d e l ( u r . 1902) — Prócz wymie­ n i o n y c h p r a c tłumaczonych n a j ę z y k p o l s k i , r ó w n i e ż m . i n . : Kultura materialna a kapitalizm ( X V — X V I I I w.), P a r i s 1967; Morze Śródziemne — przestrzeń i czas, P a r i s 1977. A n d r é B u r g u i è r e ( u r . 1938) — H i s t o r y k s t r u k t u r pokrewieństwa i r o d z i n y , organizator i n t e r d y s c y p l i ­ n a r n y c h badań s o c j o - h i s t o r y c z n y c h , m e t o d o l o g a n t r o p o ­ logii historycznej. Lucien Febvre (1878—1956) — Współzałożyciel ( w r a z z M . B l o c h e m ) o r g a n u N o u v e l l e H i s t o i r e — słyn­ nego p i s m a „ A n n a l e s " , w k t ó r y m w l a t a c h 1929—1948 p u b l i k u j e 924, a o d 1948 do 1956 dalsze 371 a r t y k u ł ó w i n o t poruszających z a g a d n i e n i a n i e m a l w s z e l k i c h d y s ­ cyplin historycznych i nauk pokrewnych. Głównym w s z e l a k o k i e r u n k i e m j e g o zainteresowań, któremu dał w y r a z z a r ó w n o w p o m n i k o w y c h dziełach ( n p . : Probien niewiary w XVI w. — religia Rabelais'go, P a r i s 1942) j a k i w w i e l u szkicach metodologicznych, były owocne próby kreowania historii wyobrażeń zbiorowycli, a więc r o z w i j a n i a n a płaszczyźnie d i a c h r o n i c z n e j osiąg­ nięć E m i l a D u r k h e i m a i M a r c e l a Maussa. J a c q u e s L e G o f f ( u r . 1924) — M e d i e w i s t a , w s p ó ł ­ r e d a k t o r „ A n n a l e s " i — jakże t o c h a r a k t e r y s t y c z n e p o ­ łączenie d l a N o u v e l l e H i s t o i r e — „Ethnologie F r a n ç a i ­ se", i n s p i r a t o r i k i e r o w n i k w y d a w a n y c h p r z e z F l a m m a ­ r i o n s e r i i : „Etnologia H i s t o r y c z n a " o r a z „ T r a d y c j e i C o ­ dzienność", czołowy i d e o l o g i m e t o d o l o g N o u v e l l e H i s ­ toire zainteresowany p r z e d e w s z y s t k i m analizą s t r u k ­ t u r długiego t r w a n i a i k o n i u n k t u r , acz l i c z n e j e g o p r a c e ( m . i n . tłumaczone n a j ę z y k p o l s k i : Inteligencja w wie­ kach średnich, W a r s z a w a 1966 i Kultura średniowiecz­ nej Europy, W a r s z a w a 1970) są p a n o r a m a m i k o n i u n k t u r w p i e r w s z y m rzędzie. S t r u k t u r y pozostają w n i c h na d a l s z y m p l a n i e — i c h postrzeżenie p o z o s t a w i o n e jest niejako i n t e l i g e n c j i c z y t e l n i k a . Za to przedstawienie 123 I �strony zdarzeniowej realizuje wirtuozersko postulat L u c i e n a F e b v r e ' a . Z d a r z e n i a przestają być j e d y n y m t w o ­ r z y w e m d z i e j ó w — stają się i c h ilustracją. W pośpiechu w y l i c z m y jeszcze François F u r e t a , G u y Bois, E m m a n u e l a L e R o y L a d u r i e , M i c h e l a Vovelle... A przecież N o u v e l l e H i s t o i r e n i e kończy się w e F r a n c j i , że W i S p o m n i m y t y l k o n a j z n a k o m i t s z e n a z w i s k a : B r o n i s ­ ław Geremek, Aleksander Gieysztor, W i t o l d K u l a (Pol­ ska), N a t a l i e Z e m o n D a v i s ( U S A ) , A r o n G u r i e w i c z , M i ­ chaił B a c h t i n ( Z S R R ) , C a r l o G i n z b u r g ( W ł o c h y ) . N i e b r a k też N o u v e l l e H i s t o i r e w y b i t n y c h m ł o d y c h k a d r : J a c q u e s R e v e l ( u r . 1942), R o g e r C h a r t i e r ( u r . 1945), Jean-Claude S c h m i t t ( u r . 1946), J a c e k Banaszkiewicz ( u r . 1947)... Z a i s t e , niemały j e s t potencjał i n t e l e k t u a l ­ ny niedalekiej antropologii historycznej. Wobec niej etnologia s t r u k t u r a l n a . S t r u k t u r y dłu­ g i e g o t r w a n i a , czy s t r u k t u r y n i e k i e d y w r o d z o n e — spór wobec ograniczonego zasięgu źródeł, p r a k t y c z n i e b e z ­ p r z e d m i o t o w y . K o n i u n k t u r y — czy d e n o t a c j e ; zdarze­ n i a — czy d e s y g n a t y , kłótnia w ł a ś c i w i e o słowa. P o ­ rażki strukturalnych „uniwersalistów" wykazały zaś i bez p o m o c y N o u v e l l e H i s t o i r e konieczność p r e c y z y j ­ nego p r z e s t r z e g a n i a z a s a d y c z a s o p r z e s t r z e n n e j jedności pochodzenia m i t e m ó w — desygnatów. W i ę c ? Wydaje się, że p r z e d s t a w i c i e l e o b u d y s c y p l i n stają t u p r z e d p y t a n i e m e l e m e n t a r n y m : czy o d m i e n n e t r a d y c j e śro­ dowiskowe, różne f r a z e o l o g i e naukowe i różnorodne upiory n i e zdołają zaćmić perspektywy wspólnych punktów dojścia i j e d n a k i e j , pasjonującej do nich drogi! A swoją drogą j e s t s w o i s t y m p a r a d o k s e m , iż s p o t ­ k a n i e historyków i e t n o l o g ó w nastąpić m o ż e d o p i e r o n a g r u n c i e m e t o d y s t r u k t u r a l n e j — m e t o d y , którą w ł a ś n i e za r z e k o m y a h i s t o r y z m odsądzano od czci i w i a r y . L.S. WŁADIMIR JAKOWLEWICZ PROPP P r o p p (1895—1970) f o l k l o r y s t a i e t n o l o g r a d z i e c k i , p r o ­ fesor k a t e d r f o l k l o r u i l i t e r a t u r y r o s y j s k i e j U n i w e r s y ­ tetu Leningradzkiego. Chronologia pięciu najważniejszych dzieł Proppa d a j e w i e l e d o myślenia; przegląd i c h zawartości u j a ­ w n i a , w j a k z n a m i e n n y a n i e t y p o w y sposób zmieniała się w przeciągu 40 l a t o r i e n t a c j a b a d a w c z a autora. Pierwsza, młodzieńcza n i e l e d w i e r o z p r a w a , s t r u k t u r a l no-typologiczna Morfologia skazki, Leningrad 1928 (Morfologia bajki, Warszawa 1976) j e s t n a t y l e p r e ­ k u r s o r s k a , że s k r y t y k o w a n a za „ f o r m a l i s t y c z n e p o d e j ś ­ c i e " — przeżyje swe p r a w d z i w e n a r o d z i n y dopiero w l a t a c h 6 0 - t y c h , w y n i e s i o n a n a światło d z i e n n e w E u r o ­ p i e p r z e z triumfujący w t e d y s t r u k t u r a l i z r n . I n i g d y już p o t e m nie powróci P r o p p do t a k i e g o t y p u analizy. S k i e r u j e się k u s t u d i o m g e n e t y c z n o - h i s t o r y o z n y m , , g d z i e m o t y w y f o l k l o r y s t y c z n e — b a j k i i e p o s u — będzie w y ­ jaśniał w o p a r c i u o a r c h a i c z n e w y o b r a ż e n i a m i t o l o ­ g i c z n e i działania r y t u a l n e . I c h p o d s u m o w a n i e s t a n o w i nawiązujące jeszcze do F r a z e r a o b s z e r n a p r a c a Jstoriczeskije korni wolszebnoi skazki, L e n i n g r a d 1946 o r a z szereg towarzyszących jej artykułów; najciekawsze z n i c h zostały o s t a t n i o z e b r a n e w t o m F o l k l o r i diejstwitielnost. Izbrannyje statu, M o s k w a 1976, k t ó r y p o ­ t r a k t u j m y j a k o trzecie opus a u t o r a . Bibliografię z a m y ­ kają m . i n . podsumowujący b a d a n i a a u t o r a n a d d z i e j a ­ m i e p o s u b o h a t e r s k i e g o Russkij gieroiczeskij epos, Le­ n i n g r a d 1955 oraz n a j b a r d z i e j t r a d y c y j n e , n a j m n i e j o d ­ k r y w c z e o p r a c o w a n i e r o s y j s k i c h świąt d o r o c z n y c h R u s skije agrarnyje prazdniki. Opyt istoriko-etnograficzeskogo issledowania, L e n i n g r a d 1963. 224 A więc, z p u n k t u w i d z e n i a k o l e j n o triumfujących k i e r u n k ó w n a u k o w y c h , j a k b y u s t a w i c z n y regres. N a t o ­ m i a s t s a m a u t o r z p e r s p e k t y w y l a t oceniał b i e g s w e j d r o g i n a u k o w e j j a k o przyjęty ś w i a d o m i e i n a t u r a l n y . Sądzę, że s k o k j a k i d z i e l i d w i e p i e r w s z e książki P r o p p a s t a n o w i interesujący p r z y k ł a d p o r z u c e n i a badań n a d strukturą formalną tekstów, n a d i c h syntaktyką n a rzecz studiów n a d i c h p o c h o d z e n i e m o r a z znaczeniem, semantyką, któremu w a r t o p r z y j r z e ć się b l i ż e j . Morfologia bajki odsłoniła niedostrzeżone dotąd p r z e z f o l k l o r y s t ó w regularności układu b a j k i (czy ściś­ l e j : t e j j e j o d m i a n y , którą n a z y w a się magiczną, cza­ rodziejską l u b po p r o s t u baśnią) i stała się pracą f u n ­ damentalną d l a n o w o c z e s n y c h badań w z a k r e s i e for­ m a l n e j s t r u k t u r y tekstów f o l k l o r u . A u t o r u d o w a d n i a t y m s a m y m jedność g a t u n k u , co dotąd, w o b e c różno­ rodności k o n k r e t n y c h szczegółów, p r z y j m o w a n e b y ł o r a ­ czej i n t u i c y j n i e — a c z y n i t o p r z e z w y k a z a n i e n a p r ó ­ b i e s t u b a j e k r o s y j s k i c h jednolitości s c h e m a t u s t r u k t u ­ r a l n e g o m i m o zmienności m o t y w ó w . Co z n a c z y t u sło­ w o „ s t r u k t u r a " i j a k zostaje o n a odsłonięta? Pierwsza o p e r a c j a , prowadząca, d o u j a w n i e n i a stałego s c h e m a t u , p o l e g a n a p o d z i e l e n i u baśni n a ciąg k o l e j n y c h w y d a ­ rzeń. K a ż d a z t a k i c h k i l k u z d a n i o w y c h s e k w e n c j i zostaje następnie z r e d u k o w a n a do j e d n e g o krótkiego zdania (1. R o d z i c e opuszczają d o m . 2. Zakazują d z i e c i o m w y ­ chodzić. 3. D z i e c i idą do l a s u i t d . ) . Z d a n i a te dadzą się p r z e f o r m u l o w a ć t a k , że każda a k c j a z o s t a j e opi­ sana j e d n y m s ł o w e m , r z e c z o w n i k i e m w y r a ż a j ą c y m c z y n ­ ność ( 1 . Odejście. 2. Z a k a z . 3. N a r u s z e n i e z a k a z u ) . I o t o o k a z u j e się, że p r z y całej zmienności osób działają­ c y c h i i c h atrybutów, działania p o w o d u j ą c e rozwój a k c j i — n a z y w a n e p r z e z P r o p p a dość m y l ą c o f u n k c j a ­ m i — n i e zmieniają się. W każdej b a j c e magicznej l i c z b a i c h j e s t stała (31), także i c h następstwo — co d l a samego a u t o r a było największym zaskoczeniem — pozostaje n i e z m i e n n e . Okazało się też, ż e b a j k a m a ­ g i c z n a m a stałą liczbę p o s t a c i ( w t e r m i n o l o g i i P r o p p a r ó l : p r z e c i w n i k , d o n a t o r , p o m o c n i k i t p . r a z e m 7). A z a t e m „struktura" — schemat f o r m a l n y w s z y s t ­ k i c h baśni m a g i c z n y c h j e s t t e n s a m , a składa się n a ń : 1. I d e n t y c z n e l i n i o w e następstwo 31 p o w t a r z a l n y c h d z i a ­ łań c z y l i f u n k c j i oraz 2. Stały z e s t a w 7 realizują­ c y c h j e postaci c z y l i r ó l . I chyba właśnie P r o p p o w s k i p o m y s ł przesunięcia p u n k t u a n a l i z y z przyciągających dotąd u w a g ę b a d a c z y a obciążonych konkretnością „ m o ­ t y w ó w " na a b s t r a k c y j n i e sformułowane „funkcje" sta­ n o w i o prekursorsfcostrukturalnym charakterze tej p r a ­ cy. Z p e r s p e k t y w y s t r u k t u r a l i s t y c z n e j g o d n y o d n o t o w a ­ n i a j e s t też f a k t sformułowania większości f u n k c j i w języku o p o z y c j i b i n a r n y c h (brak, l i k w i d a c j a ; zakaz, n a ­ ruszenie itd.). Czy z takiego formalnego schematu następstwa f u n k c j i ( P r o p p nadał m u n a w e t postać z a p i s u l i t e r o w o - g r a f i c z n e g o ) coś w y n i k a ? N i e l e k c e w a ż m y celowości a b s t r a k c y j n y c h schematów — d o w o d e m choćby p r z y ­ datność Van Gennepowskiej strukturyzacji obrzędu przejścia. Jednolitość s c h e m a t u p o z w a l a n a hipotezę o genetycznym wręcz charakterze: „wszystkie bajki ( m a g i c z n e ) można w y p r o w a d z i ć z b a j e k o porwaniu k r ó l e w n y p r z e z s m o k a " (Morfologia bajki, s. 202). Z d a ­ niem Proppa t a właśnie b a j k a n a podobieństwo „ p i e r w o r o ś l i n y " G o e t h e g o , którego rozważania o m o r f o ­ l o g i i roślin stanowią m o t t a k o l e j n y c h r o z d z i a ł ó w — z a ­ w a r ł a w sobie p r a f o r m y w s z y s t k i c h późniejszych o d ­ m i a n , zdeterminowała specyfikę gatunku i stanowi o jednolitej jego s t r u k t u r z e T a k i e p o d s u m o w a n i e oznacza w y j ś c i e poza m o r f o ­ logię i p o z a analizę układu, k o m p o z y c j i . W e d ł u g s a ­ mego autora badanie f o r m y stanowi dopiero pierwszy, �niewdzięczny etap, „czarną robotę" nieodzowną dla d a l s z y c h badań, p o r ó w n a w c z y c h i g e n e t y c z n y c h . D o ­ p i e r o b o w i e m p o d odsłonięty m o d e l „ s y n t a g m a t y k i m e t a f a b u l a r n e j " ( t e r m i n E. M e l e t y ń s k i e g o ) można podłożyć o d p o w i e d n i materiał e t n o g r a f i c z n y , będący bazą g e n e ­ tyczną b a j k i . I odtąd n i e m a już w p r a c a c h P r o p p a a w a n g a r d o w e g o s t r u k t u r a l i z m u , jest j e d n a k w i e l e i n t e ­ resującej e t n o l o g i i , w s p ó ł b r z m i ą c e j z t y m co p r e z e n t u j e ówczesna a n g l o s a s k a „szkoła m i t u i r y t u a ł u " (E. O. James, J . Weston i in.). J a k i t a m c i reprezentuje P r o p p przekonanie, że n a wczesnych e t a p a c h r o z w o j u f o l k l o r u decydującą rolę odegrała j e g o zależność o d r z e c z y w i s ­ tości e t n o g r a f i c z n e j i t y l k o w t y m z w i ą z k u m o ż e być o n wyjaśniony. W swej pracy o historycznych korzeniach bajki m a ­ g i c z n e j k o n c e n t r u j e się z a s a d n i c z o n a j e d n y m o b r z ę ­ dzie j a k o p i e r w o w z o r z e b a j k i : na p l e m i e n n e j i n i c j a c j i . U n i k a dzięki t e m u e l e k t y z m u , c h a r a k t e r y s t y c z n e g o d l a rytualistów (zwłaszcza d l a d y l e t a n c k i e g o L o r d a R a g l a n a , który n p . w m i c i e o E d y p i e w i d z i zapis t r z e c h o b ­ rzędów: narodzinowego, weselnego i pogrzebowego). W e d l e P r o p p a — idącego t u za sugestią F r a z e r a i śla­ d e m P. S a i n t y v e s a , który p o d o b n i e a n a l i z o w a ł bajki P e r r a u l t a — baśniowa w y p r a w a d o i n n e g o królestwa odpowiada inicjacyjnemu pobytowi w odizolowanym miejscu, symbolizującym zaświaty, gdzie młodociany adept zostaje p o d d a n y t o r t u r o m i i n n y m zabiegom s y m ­ bolizującym uśmiercanie go ( p o r . b a j k o w e męczarnie, t r u d n e z a d a n i a i t d . ) ; z tego s p o t k a n i a z d u c h a m i p r z o d ­ ków wraca w nowej, odrodzonej postaci, otrzymawszy od n i c h w p r o w a d z e n i e w t a j n i k i p l e m i e n n e j m a g i i oraz a u t e n t y c z n e t a l i z m a n y (stąd baśniowy s k a r b ) ; j a k o d o j ­ r z a ł y odtąd członek społeczności u p r a w n i o n y j e s t d o r o b y ; stąd „ l i k w i d a c j a b r a k u " j a k o z a d a n i e b o h a t e r a , n p . o d n a l e z i e n i e p o r y w a n y c h p r z e z p t a k a jabłek. P r o p p o d n a j d u j e dziesiątki a n a l o g i i p o m i ę d z y m o ­ t y w a m i b a j k i e u r o p e j s k i e j a szczegółami p r a k t y k ini­ c j a c y j n y c h u p l e m i o n w s z y s t k i c h i n n y c h kontynentów, n i e krępując się p r z y t y m k w e s t i a m i odległości g e o g r a ­ f i c z n y c h i różnic k u l t u r o w y c h . N a ogół są o n e zresztą t r a f n e , choć c z a s e m z d u m i e w a j ą c e w s w e j dosłowności, j a k w t e d y , g d y o p i s c h a t k i B a b y J a g i — „na j e d n e j nóżce" — z b a j k i rosyjskiej zostaje zestawiony z i d e n ­ t y c z n y m o p i s e m a r c h i t e k t u r y d o m u i n i c j a c y j n e g o gdzieś n a M a l a j a c h , a l b o g d y o k a z u j e się, ż e t r z y l a t a j a k i e bajkowy bohater musi spędzić n a służbie w d o m u r o z b ó j n i k ó w , paląc t a m w p i e c u , o d p o w i a d a j ą d o k ł a d ­ nie t r z e m l a t o m p o b y t u adepta w i n i c j a c y j n y m d o m u mężczyzn w r a m a c h w p r o w a d z e n i a d o indiańskich t a j ­ n y c h z w i ą z k ó w , p r z y c z y m j e g o posługową funkcją j e s t w ł a ś n i e p r z y n o s z e n i e d r e w n a opał. P r o p p n i e poprzestaje n a u k a z a n i u związków na l i n i i b a j k a - r y t u a ł ; w i d z i także zależność między bajką a m i t e m . W a r s t w a i n i c j a c y j n a w baśni j e s t b o w i e m uzupełniona o przekształcone w y o b r a ż e n i a m i t o l o g i c z n e n a t e m a t w ę d r ó w k i d u s z y w zaświaty, a p r z e d e w s z y s t ­ k i m o s z a m a n i s t y c z n e o b r a z y l o t u n a t a m t e n świat w p o s z u k i w a n i u duszy chorego, p o r w a n e j przez d u c h a cho­ r o b y ; stąd „ l i k w i d a c j a b r a k u " j a k o z a d a n i e bajkowego bohatera, n p . odnalezienie porywanych przez p t a k a jabłek. W e wszystkich przypadkach (inicjacje, szamanizm, wyobrażenia eschatologiczne na t e m a t śmierci) m a m y d o c z y n i e n i a z zasadniczą ideą w y p r a w y n a t a m t e n świat, przejścia między ż y c i e m a śmiercią. P r o p p a n a ­ l i z u j e na m a t e r i a l e f o l k l o r y s t y c z n y m i e t n o g r a f i c z n y m o w e d w a porządki, d w a ś w i a t y k t ó r y m p r z y p i s a n e są w ł a ś c i w e z a c h o w a n i a s y m b o l i c z n e , d y c h o t o m i c z n i e zes­ t a w i o n e „znaki ż y c i a " i „znaki śmierci". W i n t e r e s u ­ jącej r o z p r a w i e Ritualnyj śmiech w jolklorie prezen­ t u j e szerzej witalną symbolikę śmiechu n a t l e i n n y c h z n a k ó w życia, d o których z a l i c z a też m o w ę , w i d z e n i e , z a p a c h ciała i i n n e o b j a w y f i z j o l o g i c z n e . W t y c h k a ­ t e g o r i a c h a n a l i z u j e m i t o l o g i c z n e i b a j k o w e m o t y w y śle­ p e j strażniczki d r o g i w zaświaty, która usiłuje r o z ­ śmieszyć szamana (a także b a j k o w e g o śmiałka), b y s p r a w d z i ć c z y m a p r a w o przejść d o k r a i n y u m a r ł y c h (Folklor i diejstwitielnosł, s. 179—204). Sumując: b a j k a — m i t — rytuał stanowią t r z y wierzchołki trójkąta połączone z w i ą z k a m i odpowiedności; baśniowa d r o g a p r z e z las o d p o w i a d a zarówno r e a l n e m u gąszczowi — m i e j s c u p l e m i e n n y c h i n i c j a c j i , j a k i l a s o w i oddzielającemu s i e d z i b y z m a r ł y c h w m i ­ tologii plemiennej, przy c z y m także między dwoma ostatnimi elementami istnieje wzajemny związek. Propp wychodzi jednak daleko poza koncepcję bajki jako odzwierciedlenia etnograficznej rzeczywis­ tości a r c h a i k i . D o s t r z e g a p o w a ż n e przekształcenia s e n s u wynikłe z dezaktualizacji historycznej, z z a p o m i n a n i a z n a c z e n i a odchodzącego w przeszłość rytuału, co p r o ­ w a d z i d o z n a m i e n n y c h o d w r ó c e ń s e n s u : w b a j c e to d z i e c i torturują Jagę, co w p r a w d z i w e j i n i c j a c j i b y ł o ­ b y przecież n i e d o pomyślenia. N a p o d o b n e j z a s a d z i e w s w y c h o s t a t n i c h p r a c a c h a n a l i z u j e epos j a k o p r z e ­ kształcony, o d w r ó c o n y m i t , u k a z u j e k o l e j n e w a r s t w y znaczeniowe obrzędów a g r a r n y c h . Extremalmy przejaw podejścia h i s t o r y c y stycznego s t a n o w i i n t e r p r e t a c j a m i t u o E d y p i e : Edip w swietie folklora ( w : ) Folklor i diejstwitielnost, s. 258—299. U k a ­ z u j e o n a — w z g o d z i e z obowiązującą w ó w c z a s z a ­ sadą „staidialiności" — przekształcanie treści z n a c z e ­ n i o w y c h w r a z z następstwem k o l e j n y c h stadiów r o z ­ w o j u społecznego, zwłaszcza z przejściem o d m a t r i a r ­ c h a t u do p a t r i a r c h a t u . T a k j a k b a ś n i o w e w y o b r a ż e n i e s k r z y d l a t e g o r u m a k a unoszącego b o h a t e r a m i a ł o b y być r e z u l t a t e m nałożenia w y o b r a ż e ń późniejszych, z o k r e s u p r z y s t o s o w a n i a k o n i a j a k o zwierzęcia transportowego n a wcześniejszą koncepcję p t a k ó w j a k o n o s i c i e l i d u s z , tak również najbardziej charakterystyczne elementy m i t u o E d y p i e (ojcobójistwo, k a z i r o d z t w o ) mają sta­ n o w i ć n i e s w o i s t e , e l e m e n t a r n e treści z n a c z e n i o w e , a l e być h y b r y d a m i z r o d z o n y m i z przeniesienia „starych k o n f l i k t ó w n a n o w e s t o s u n k i społeczne". „ M o t y w E d y ­ pa w y t w o r z y ł się w r e z u l t a c i e p r z e n i e s i e n i a w r o g i c h stosunków panującego — o j c a do męża córki, zięcia — następcy n a następcę •— s y n a , zaś r o l i córki w ł a d c y , j a k o przekazującej t r o n p r z e z m a ł ż e ń s t w o —• n a w d o w ę po w ł a d c y " (tamże, s. 29). Ogarniając całą linię r o z w o j u p r a c P r o p p a , „a n i e t y l k o każdą z n i c h o d d z i e l n i e " , z a u w a ż y ć t r z e b a p e w n ą nieciągłość, zwłaszcza pomiędzy dwiema pierwszymi, najważniejszymi. W b r e w ogólnie w y r a ż o n e m u przeko­ n a n i u s a m e g o a u t o r a w y d a j e się, że p u n k t wyjścia a n a ­ l i z y w d r u g i e j (złożona o d p o w i e d n i o ś ć : bajka-rytuał) w c a l e n i e p o k r y w a się i n i e w y n i k a z p u n k t u dojścia pierwszej ( s t w i e r d z o n a czy s u g e r o w a n a odpowiedniość s t r u k t u r y b a j k i i p r o t o - b a j k i , m i t u ) . Levi-iSitrauss oce­ niając samą M o r f o l o g i e bajki zauważa w n i e j r o z d a r ­ c i e m i ę d z y „złudą f o r m a l i z m u " ( o n także p o w t a r z a t e n s t a r y z a r z u t ) a „obsesją wyjaśniania h i s t o r y c z n e g o " ; p o ­ r ó w n u j e w r ę c z tę pracę do „ g r a m a t y k i bez s ł o w n i k a " (łan. bez r e a l i ó w e t n o g r a f i c z n y c h ) . Jeśli pozostać n a j e g o s t a n o w i s k u , t o drugą t r z e b a b y nazwać „słowni­ k i e m bez g r a m a t y k i " . S u m a dzieł P r o p p a n i e j e s t w i ę c może o p t y m i s t y c z n y m przykładem możliwości płynnego przejścia o d m e t o d o l o g i i f o r m a l n o - i s t r u k t u r a l n e j do b a ­ dań h i s t o r y c z n y c h i s e m a n t y c z n y c h . N a t o m i a s t każde z n i c h z o s o b n a s t a n o w i k l a s y c z n y j u ż dziś przykład analizy materiału f o l k l o r y s t y e z n o - e t n o g r a f i c z n e g o , mo­ d e l o w y w swej k o n w e n c j i badawczej. J.S.W. 125 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8a8ef2a0a707d87f825147b2e0cee582.pdf 27abab5b19bbc5885c274ab6549424a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3417 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3203 Title A name given to the resource Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspiracje (materiały do słownika, cz. III) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.1, s.58-60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew [et al.] Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowicz Czesław Robotycki Ludwik Stomma Jerzy S. Wasilewski ANTROPOLOGIA KULTURY W POLSCE - DZIEDZICTWO, POJĘCIA, INSPIRACJE MATERIAŁY D O SŁOWNIKA, CZ. III TARTU I RADZ'ECKA SEMIOTYKA tycznymi KULTURY wszelkie uporządkowane wyższe, sposoby nadbudowane wyrażania nad językowymi, informacji, posiadająco Z a c z y n i j m y o d sprostowania: mówienie o ,,szkole w T a r t u ' " . swoją gramatykę i słownictwo — systemy a r t y s t y c z n e , religijno — j a k to się u nas przyjęło — jest właściwe t y l k o z wydawniczego i t d . Realizacją danego s y s t e m u semiotycznego jest każdorazowo p u n k t u widzenia. P r z y t a m t e j s z y m b o w i e m uniwersytecko w y ­ tekst—elementarna dawany często używane, zwłaszcza przez jest z i n i c j a t y w y pioniera g r u p y , J u r i j a Łotmana jej jednostka kultury. Pojęcie Łotmana — tekstu oznacza — dużo organ —- , , T r u d y po z n a k o w y m s i s t i e m a m " , j a k też inne p u b l i ­ więcej niż t y l k o zapis w y p o w i e d z i , odnosić się może n p . również kacje do obrzędu j a k o „tekstu z a c h o w a n i a " . Jest n i m każda 1 — wy­ zbiorowe, z innymi których a u t o r z y są j e d n a k n a ogół związani ośrodkami, a przede strukturalno-typologioznyeh w s z y s t k i m z sektorom badań moskiewskiego noznaw-stwa i Bałtuistyki A k a d e m i i Nauk Instytutu ZSRR Slowia- (Wiaczesław rażająca system semiotyczny, 2 — odgraniczona od ,,nic - tekstów", 3 — s t r u k t u r a l n a całość o wewnętrznej organizacji. Pojęcie „system modelujący" oddaje z kolei tę właściwość I w a n o w , Władimir Toporów i i n . ) . Oczywiście ,.szkoła M o s k w a — s y s t e m u znakowego, T a r t u " nio s t a n o w i wyraźnie z u n i f i k o w a n e j g r u p y , przynależność b u d o w y z jego pomocą m o d e l i świata l u b jogo fragmentów. do której byłaby określona f o r m a l n i e — ludzi Poprzez t e i i a p a r a t myślowy — wyobrażenia, pojęcia, wierzenia — obrębie społeczność i jednostka percypują świat, przezeń możliwe jest połączonych wspólnotą orientacji t o aglomerat semiotycznych w jaką jest modelowanie czyli możliwość d y s c y p l i n p o k r e w n y c h , lecz tworzących wachlarz bardzo szeroki. uporządkowanie jego obrazu. P i e r w o t n y m systemem Owe d y s c y p l i n y t o przede w s z y s t k i m językoznawstwo, l i t e r a t u r o ­ jącym jest — t o oczywiste dla zakorzenionej w językoznawstwie znawstwo semiotyki — i f o l k l o r y s t y k a (poza wyżej wymienionymi także język. O n jest p o d s t a w o w y m modelu­ „urządzeniom do T . C y w j a n , S. N i e k l i u d o w , J . N o w i k , D . Segal, В. Uspienski — m a t r y c o w a n i a " . Dostarcza członkom społeczeństwa i n t u i c y j n e g o b y wymienić t y l k o autorów prac wiążących się z szeroko rozu­ poczucia strukturalności ,,(...) zmusza łudzi do t r a k t o w a n i a j a k o mianą etnologią), o r i e n t a l i s t y k a (A. P i a t i g o r s k i j , B . Ogibenin), s t r u k t u r t a k i c h zjawisk, których strukturalność nio jest oczy­ szczegółowa etnografia (A. B a j b u r i n , G. L e w i n t o n ) , po części wista h i s t o r i a (A. Guriewicz), b y zmilczeć o przedstawicielach n a u k modelujące, któro znacznie m a t e m a t y c z n y c h i biologicznych. wistość, określają sposób widzenia świata, programują na za­ Co ląozy tę niemałą grupę badaczy ? J a k pokrótce scharak­ teryzować olbrzymią ilość i c h p u b l i k a c j i , imponujących eru­ ( I . 179)". N a d n i m nadbudowane są wtórne systemy k o n k r e t n i e j strukturyzują rzeczy­ sadzie cybernetycznej ludzkie działanie. ( W t e j ostatniej k w e s t i i radzieccy semiotycy powołują się n a prekursorskie prace psy­ dycją a niezmiernie rozstrzelonych w swej orientacji ?* Badacze chologa L . Wygotskiego ci, po pierwsze, traktują kulturę j a k o sieć kanałów k o m u n i k a c j i on znak j a k o środek k i e r o w a n i a l u d z k i m zachowaniem) i j a k o i n w e n t a r z j e j produktów — „niedziedziczną pamięć", zbiór zalegalizowanych wtóre, podstawową tekstów. Po rolę w budowie metodologii badań k u l t u r j ' przypisują lingwistyce, z l a t 3 0 - t y c h w których rozpatrywał Pora obecnie przedstawić z bliska prace — n a ogól wspólnie pisano — t y c h dwóch uczonych, którzy badając różnorodne systemy modelujące najbliżsi są etnograficznej p r a k t y c e . Są t o logice i t e o r i i i n f o r m a c j i , traktując każdy b a d a n y system se- przytłaczające m i o t y c z n y ( k u t y p o l o g i i których zmierzają) j a k o hierarchicznie spojrzeń p u b l i k a c j e W . u s t r u k t u r y z o w a n y język — „system systemów" — który można Ci znawcy języków indoeuropejskich Jokują mitologię słowiańską badać s t o s o w n y m i d l a każdego p o z i o m u m e t o d a m i (jak w ję­ na t l e mitów indoeuropejczyków, idąc w j e j r e k o n s t r u k c j i w ślad zykoznawstwie za Jakobsonem, i częściowo D u m e z i l e m , a rehabilitując jeszcze -— od fonologii do p o e t y k i t e k s t u ) . Po trzecie erudycją., rozległością I wa no wa tematyki i W. i śmiałością Toporowa. badacze c i widzą stosowalność swych m e t o d do badań zjawisk XIX-wieczne k u l t u r o w y c h wszystkich epok i różnych obszarów, traktując n a Traktują ją j a k o bogatą, złożoną i zhierarchizowaną. Odtwarzając t r a d y c j o szkoły mitologicznej (Afanasjow r i in.) równi treści duchowe k u l t u r archaicznych oraz złożone zjawiska d a w n y słowiański system r e l i g i j n y ustalają szość jego poziomów a r t y s t y c z n e w k u l t u r z e współczesnej (stąd n p . wiersz M a n d e l - — o d najwyższej w a r s t w y p a n t e o n u przez postacie sztama pojawiający się w kontekście analizy m i t u ) . zowane, demoniczne, herosów, s y l w e t k i z tekstów d r o b n y c h aż Przybliżmy niektóre t e r m i n y , powtarzające kacjach radzieckiego wtórne semiolyczne się w publi­ „nowego podejścia". Pojęcie kluczowe t o systemy modelujące. Rozłóżmy je na części po człowieka w jego f u n k c j a c h s a k r a l n y c h ( W . I w a n o w , W . To­ porów, Sławianskije jazykowyje sistiemy. Drewnij modielirujuszczije Moskwa pieriod, zawierają Pierwszy w którym naczelne miejsce zajmowała idea Drzewa n e u t y c z n y pogląd, że z n a k i nie mogą istnieć poza relacjami, wzajemnymi w o d e r w a n i u o d systemu. T a k jest w p r y m a r n y m systemie s e m i o t y c z n y m , j a k i m jest język n a t u r a l n y , gdzie •— p r z y p o m n i j m y rzecz wiadomą — cząstki elementarne (jednostki dyskretne fonemy) nie mają autonomicznego myślenia t y p u kosmologicznego, Kosmiczne­ u n i w e r s a l n y k o m p l e k s z n a k o w y , wieloaspektowy symbolicznie zapisujący podstawowe wyobrażenia na obraz temat świata i d y n a m i k i jego r o z w o j u . Analizując mitologię kosmogoniczną, a u t o r z y rekonstruują znaczenia, nieistniejący już tekst słowiańskiego m i t u o Gromowładcy poko­ a cechy d y s t y n k t y w n e , dzięki którym są one odróżnialne, ist­ nującym Żmija, p r z y c z y m kolejne e t a p y p o j e d y n k u odtwarzane nieją t y l k o w relacjach (nacechowanie — nienacechowanie: n p . są n a podstawie wzmianek w d r o b n y c h t e k s t a c h , t a k i c h j a k za­ dźwięczność — bezdźwięczność). Są również s y s t e m a m i semio- gadki, 58 — go — analizę przejawów semioliczeskije 1965 ( I ) . Liczne i c h prace składowe: system semiotyczny (znakowy) i system modelujący. człon zapisuje z n a m i e n n y d l a s e m i o t y k i a n t y h e r m e - wyspecjali­ magiczne formuły, g r y dziecięce a nawet rekwizyty �obrzędowe: f i g u r k i krów z ciasta, lepione n a k o r o w a j u , dające „szkoły M o s k w a — T a r t u " poszerzają naszą koncepcję człowieka się odczytać j a k o k r o w y p r z y drzewie k o s m i c z n y m . Utwierdzają i kultury, j g w one autorów w p r z e k o n a n i u , że p r z e d m i o t e m sporu o b u m i t y c z ­ n y c h personaży było bydło. A n a l i z y te dowodzą (a może raczej: zakładają?) że wielo tekstów s t a n o w i przekształcenie głębokiej struktury mitu kosmogonicznego, składając się na jogo krąg który może obejmować różne realizacje w różnych transformacji, systemach z n a k o w y c h (magia, s z t u k i piękne i t p . ) . Stały schemat. — inwariant daje się odnaleźć w allorytualach m i t u , a więc w t a k i c h przekształconych już wobec t e k s t u p i e r w o t ­ nego działaniach obrzędowych, f o r m y wyjściowej. które zachowały strukturę I w a n o w i Toporów wymieniają t u n p . grę dziecięcą w k o t k a i myszkę, które to postacie miałyby być alloporsonażami odpowiednio Gromowładcy i Żmija (tezę u p r a w ­ dopodobnić m a fakt przedstawiania Boga R a w postaci k o t a , uśmiercającego węża p o d s y k o m o r e m = drzewem kosmicznym Dobrą bibliografię t y c h w y d a w n i c t w (notującą n p . ok. 300 p o z y c j i samego t y l k o W . I w a n o w a ) s t a n o w i książka: K . E i mermacher, S. Shishkoff, Subject Bibliography of Soviet Se­ miotics. The Moscow-Tartu School, A n n A i b o r 1977. T e k s t y polskie i b i b l i o g r a f i a : Semiotyka kultury, wybór i opracowanie E. Janus i M . R. Mayenowa, przedmowa S. Żółkiewski, W a r ­ szawa 1975. Wyraźnie podkreśla się inspirującą rolę dawnej p r a c y A . Zołotariewa, Dualnaja organizacja pierwobytnych narodów: proischożdienie dualisticzeskich kosmogonii (rękopis z r. 1941, w y d a n y p t . Rodowoj strój i pierwobytnaja mifologia, Moskwa 1964) który na m a t o r i a l e z całego świata udokumentował za­ sadę b i n a r y z m u w organizacji d a w n y c h g r u p społecznych i w i z j i świata. 1 2 w egipskiej księdze zmarłych). Przykładem innego przekształ­ cenia mają być i k o n y „ Ś w . J e r z y zabijający s m o k a " — na V A N GENNEP których wyobrażenia gór i wód w pejzażu miałyby być echem jaskiń, w których Żmij pochował ukradzione bydło l u b zamknął Van w o d y z i e m i i nieba. A u t o r m . i n . Mythes Wypada wspomnieć, że procedura o d k r y w a n i a i n w a r i a n t u Gennep moeurs w różnych w a r i a n t a c h , powstających w h i s t o r y c z n y m procesie Paris transformacji Folklore. (procedura której p o d w a l i n y położył W . P r o p p , imię którego nierzadko przywoływane jest przez autorów z g r u p y (1873—1957) etnograf et legendes. Essais d'ethnographic 1908—1914; La formation 1924; Croyances Manuel de folklore francais współczesnego f o l k l o r u francuskiego) I w a n o w , W . Toporów, Inwariant kich i folklornych folkloru. tiekstach Sbornik i transformacii (w:) Tipołogiczeskije statiej pamiali (W. w mitołogiczesissledowania W. J a . Proppa, po M o s k w a 1975, dzieciństwo, młodość, Religions t. I — V , Paris 1910; Le Paris francaises, (Podręcznik contemporain ohrzest, diachronię. Paris 1906; et linguistique, populaires ryzacji synchronii o folklorysta francuski. des legendes, et coutumes t a r t u s k i e j ) znamienna jest d l a radzieckiej t e n d e n c j i do histos e m i o t y k i , pogłębienia i et legendes d'Australie, t . I , cz. 1 •— n a r o d z i n y , narzeczeństwo; Paris 1943; t . I , cz. 2 — ślub, pogrzeb, 1946; t . I , cz. 3 — zapusty, post, Wielkanoc, 1947; t . I , cz. 4 •— c y k l m a j o w y , noc świętojańska. 1949; t . I , cz. 5; letnie obchody p a t r o n a l n e i rolnicze, 1 9 5 1 ; t . I , cz. 6 — jesienne obchody patronalne i rolnicze, 1953; t . I , s. 4 4 — 7 6 ) . Penetrujący mitologiczne przedpole h i s t o r i i Toporów stwier­ dza związek m i t u kosmogonicznego z t e k s t a m i quasi-historycz- n y m i , dotyczącymi legendarnych dziejów m i a s t a : mitologiczne pradzieje W i l n a tworzą kompleks z n a k o w y , który mógł o t r z y ­ mywać konkretną realizację w fabułę m i t u , w schemacie quasi- cz. 7 — c y k l d w u n a s t u d n i , 1958; t . I I I — kwestionariusze, p r o w i n c j o i regiony, b i b l i o g r a f i a adnotowana, 1937; t . I V — b i b l i o g r a f i a a d n o t o w a n a , indeks, 1938 (t. I I — b r a k , razem s. 4244). Również tłumacz i p o p u l a r y z a t o r w y b r a n y c h dziel m . i n . : J . Frazera, A . C. H a d d o n a , E . W e s t e r m a r c k a . społecznej, W y b i t n y współczesny e t n o g r a f f r a n c u s k i — Nicole Belmont w t o p o g r a f i i , w poezji, w języku. N i e w o l n o p r z y t y m nalegać nazwala A r n o l d a V a n Gennepa „twórcą e t n o g r a f i i f r a n c u s k i e j " -historycznym, na rytuale, pierwszeństwo złożoności, to w Wilno, wyje wszystkich zniekształceniem Wil'na: ramach którejkolwiek udziału bowiem w gorod instytucji interpretacji i aspektów obrazu. (W. negować i c h jednocześnie, Toporów, (w:) Bałto-slawianskije i mit grozi Vilnius. etnojazyko- Ważne miejsce w d o r o b k u o m a w i a n y c h autorów zajmuje analiza wytworów k u l t u r y duchowej przez p r y z m a t tkwiących w n i c h d y c h o t o m i c z n y c h opozycji. Posiłkując się materiałem e t n o g r a f i c z n y m z k i l k u n a s t u k u l t u r s k o m p l e t o w a l i o n i — co­ k o l w i e k mechanicznie w p r a w d z i e , bez o m a w i a n i a związku po­ między kategoriami opozycji linearnycłi — uniwersalny zestaw semantycznych ( t y p u góra-dół, prawo-lewo i t d . , łącznie 78 p a r , w t y m niektóre bardzo p r z y p a d k o w e ) . Te metajęzykowe kategorie są charakterystyczne systemów symbolicznej dawnych mitologii, przy uniworsalny tak wybitni ludoznawcy, j a k Pierre ( E m i l N o u r r y ) czy P a u l Sebillot. P o m n i k o w y Manuel Saintyves obejmuje b o w i e m nie t y l k o szeroką syntezę f o l k l o r u różnych regionów F>aneji, lecz również u n i k a l n y wykład m e t o d y k i badań tere­ s. 34). kontakty, i jest t o tytuł w pełni uzasadniony, p o m i m o , że poprzedzali V a n Gennepa dla wszystkich charakter owych b y szukać b e z p r o d u k t y w n y c h rozważań o t y p a c h a n k i e t czy formacie k a r t e k do zapisu i n f o r m a c j i (polski nonsens etnogra­ f i c z n y — pół ( ? ! ?) k a r t k i maszynopisu); znaleźć można n a t o m i a s t systematyczny kwestionariuszy używanych po dziś c y c h w ięc pozyskiwanie o d p o n a d 40 l a t w pełni porównywalnych r materiałów. Znaczenia dzieła A r n o l d a v a n Gennepa d l a nowej etnologii strukturę polskiej omawiani autorzy akcentują nawet k a t e g o r i i , n p . powszechne n a zestaw dzień do opisowej d o k u m e n t a c j i k u l t u r y l u d o w e j , umożliwiają­ determinują klasyfikacji, czym archaicznych n o w y c h i o p r a c o w y w a n i a i c h wyników. Wykład, w którym d a r m o nie wyznaczają jednak zasługi etnograficzne. jego Decyduje lokalne, prekursorskie o n i m jedna przede w s z y s t k i m jego praca — wydane w 1909 Les rites de passage B y zrozumieć pojęcio „obrzędów przejścia" całej prawie k u l i ziemskiej o d czasów p a l e o l i t u wiązanie płci {Obrzędy przejścia). męskiej ze stroną prawą a kobiecej z lewą ( W . I w a n o w , cofnąć się n a j p i e r w m u s i m y do t r z e c h d o k o n a n y c h przez A r n o l d a Toporów, Moskwa Issledowanija w oblasti słowiańskich W. driewnostiej, 1974) . 2 1 — iż w myśli m i t y c z n e j czas (również i czas życia ludz­ Wobec prac o w y c h uczonych t r u d n o pozostać obojętnym; jedne v a n Gennepa f u n d a m e n t a l n y c h ustaleń: wywołują podziw, inne —. p r z y n a j m n i e j zaskoczenie (gdy n p . opisują swe wrażenia z kontrolowanego e k s p e r y m e n t u kiego) nie przebiega linearnie, lecz cyklicznie i zawsze powTaca do siebie; nie z n a więc początku a n i końca. 2 — iż czas t e n m a c h a r a k t e r periodyczny (segmentarny). z meskaliną, przedsięwziętego z r a c j i zainteresowania d l a r o l i T r w a n i e r o z w i j a się o d cezury do cezury; p r z y c z y m każdy jego halucynogenów okres (odcinek) m a swoją własną wartość, (gdy — w k u l t u r z e ) , czasem •— zgoła opierając niedowierzanie oraz zasadzie 3 •— iż pozycja j e d n o s t k i w rzeczywistości społecznej k o n s t y ­ t r a n s f o r m a c j i postaci m i t o l o g i c z n y c h suponują związek staro­ t u o w a n a jest w k u l t u r a c h l u d o w y c h i p l e m i e n n y c h przez rytuał, żytnych M u z (gr. Mousai) z m y s z a m i , w t y m także z bohaterem nie zaś zobiektywizowane f a k t y biologiczne. Że więc, co d o b i t ­ kultury nie p o t w i e r d z i l i później m . i n . Gerardus v a n der Leeuw, Mifcea masowej się n a zbieżności językowej — Mickey Mouse... Zawsze j e d n a k prace 59 �E l i a d e , czy Claude Levi-Strauss, człowiek dorosły t r a k t o w a n y mieć żadnej k o n k u r e n c j i . Toteż zwłoki nieszczęśliwca po p r o s t u może być j a k dziecko i za nie u z n a w a n y , o i l o n i e przeszedł zachowano uprzednio i n i c j a c j i w j e j uznawanej przez daną grupę f o r m i e ; Jest t o k l i n i c z n y wręcz opis m e d i a c j i . Przyjmując zmarły nie p o c h o w a n y nie jest zmarłym w pełnym słowa tego m i t u zmarły naczelnik znajduje się b o w i e m jednocześnie w sta­ znaczeniu etc. nie śmierci (nio jest już pośród żywych) i życia (nie został po­ T r w a n i e (czas) jest więc w świadomośoi m i t y c z n e j niekoń­ czącym się łańcuchem różnych jakościowo ogniw, p r z y przejście z jednego ogniwa (stanu) do drugiego, czym kolejnego, grzebany poza = życiem, ale również nie w stanie śmierci." 1 kategorie nie odszedł spośród żywych), równolegle sytuując się poza oboma t y m i s t a n a m i . Jego sytuacja dajo się więc opisać formułą: usankcjonowane być m u s i przez obrzęd, rytuał. N a obrzęd t a k i składają się — podług A r n o l d a v a n Gennepa — t r z y zasadnicze fazy: rytuał oddzielenia marge) i przyjęcia (d'agregation). odpowiadają n p . rozplećmy dokonuje się magiczne g r u p y ze stanu ( ~ х Д ~ У ) Z = (x-Ay)A • (rites do separation), marginesu (do W pierwszej z n i c h , której w p o l s k i m obrzędzie weselnym, wyłączenie, uwolnienie j e d n o s t k i l u b dotychczasowego; w trzeciej ( n p . oczepiny) następuje włączenie do s t a n u nowego. -Natomiast faza gdzie x i v oznaczają odpowiednio człony opozycji życie : śmiorći Podobno elementy mediacyjne towarzyszą k a ż d e j opozycj I t a k n p . w opozycji dzień : noc c l m r a k t o r m e d i a c y j n y uzyskiwać będą zmierzchy i świty, w opozycji dwócli przestrzeni — i c h środ­ granice; w opozycji męskie : żeńskie — obojnakie etc. Totoż za k o w a — faza marginesu, t o czas, k i e d y p o d m i o t a k c j i r y t u a l n e j swoiste r e g n u m m e d i a t i o r u m uchodzić może m i t y c z n y środek znajduje się już poza stanem p o p r z e d n i m , a jeszcze poza nas­ świata u s y t u o w a n y pomiędzy członami o p o z y c j i : lowe : prawe, tępnym, jest więc niejako w y r z u c o n y poza poza świat, właśnie na M A R G I N E S bycia — t o co określone, czasu. I t e n właśnie okres nie b y c i a , okres marginesu jest t u najważniejszy, góra : dół, wschód : zachód, północ : południe i t p . T e n o s t a t n i przykład nakazuje jedna.k zwrócenie u w a g i n a jeden aspekt zjawiska mediacji. Otóż w opozycji s t a n o w i o oryginalności t e j g r u p y rytuałów, które nazwał A r n o l d środka) : zewnętrzne (na zewnątrz) t e n sam „środek v a n Gennep „obrzędami przejścia". w t a p i a się w joden z członów przeciwstawienia. W W okresie t y m j e d n o s t k a l u b g r u p a znajduje się z jednej jeszcze wewnętrzne więc od tego, które opozycje są eksponowane (do świata" zależności (lub występują) s t r o n y — co jest poniokąd prasformułowaniom s t r u k t u r a l n e g o w systemie, element Z może pełnić funkcje mediacyjne i wchodzić pojęcia m e d i a c j i — poza d w o m a s t a n a m i X i Y , należąc jedno­ w związki z i n n y m i elementami o t y m s a m y m charaktorzo l u b cześnie do n i c h o b u ; z d r u g i e j s t r o n y n a s k u t e k u s y t u o w a n i a odgrywać rolę członu opozycji łącząc się wówczas z o d p o w i e d n i m i poza t y m co określone, ciągle i sklasyfikowane staje się elemen­ członami pozostałych przeciwstawień. Spójnik „ l u b " nie oznacza t e m , uczestnikiem owego świata n a opak, który w wiele l a t później t u b y n a j m n i e j a l t e r n a t y w y . Poszczególne elementy mogą b o w i e m opisywać miał n p . Michał B a c h t i n . Zdekodowanie t e j m i t y c z n e j pełnić (i wobec mnogości opozycji w systemie l o g i k i p o z w a l a n a m zaś n a koherentną interpretację t a k i c h n p . rolę opozycyjną i mediacyjną jednocześnie. Poprawna analiza zjawisk, j a k n o r m a defloracji p a n n y młodej przez obcego (stąd w i n n a zdawać danego ius p r i m a e noctis), u s t a w i a n i a przeszkód n a drodze orszaku często pełnią) wówczas sprawę z o b u umiejscowień z n a k u w systemie i ze wszystkich, częstokroć pozornie sprzecz­ n y c h , relacji, w które w n i m wchodzi. nowożeńców i t d . T a k więc potrzeba było z górą pól w i o k u i doświadczeń p a r u W a r t o p r z y t y m zwrócić uwagę, iż k o n s t r u k c j e „ c z y s t e " , Gennepa oparte l i t y l k o n a k o m b i n o w a n i u p a r a l e l n y c h członów opozycji m o d e l mógł zostać w pełni z r o z u m i a n y i w y k o r z y s t a n y . Rozbu­ mają często w m i t a c h znaczenie p o t e n c j a l n y c h wzorców. N a t o ­ d o w u j e m y go zaś n a d a l ( P a t r z : Alkmeny Że zaś żadna miast w codziennej, dostępnej „ p r a k t y c e " d y s k u r s u mitycznego z ważniejszych prac A r n o l d a v a n Gennepa n i e została po dziś d o m i n u j e g r a mediacji. Z sytuacją taką m a m y do czynienia dzień przetłumaczona n a język polski? Cóż, zdarzają się, choć chociażby może n a z b y t często, i w i e l c y z a p o m n i a n i . Toż n a w e t w rodzmnej wiańskim micie kosmogonicznym, pokoleń etnografów, b y zaproponowany przez V a n magia). w analizowanym przez Ryszarda Tomickiego gdzie opozycyjny, sło­ binarnie F r a n c j i p r z y p o m n i a n o sobie o n i m i zaczęto korzystać z jego w y p r e p a r o w a n y Diabeł — przez duże D — pozostaje, inspiracji, nie ujawniającym się w baśni czy obrzędzie, a b s t r a k t o m ; zas­ praktycznie dopiero w ostatnim dziesięcioleciu, dzięki s t a r a n i o m Nicole B e l m o n t i Isaaca C h i v y . Ł g tępują go zaś w folklorze modiacyjne diabły — przez małe d . Również 2 w m i t y c z n y m wartościowaniu czasu czy przestrzeni c h a r a k t e r y s t y k a poszczególnych czasokresów (stanów) czy miejsc MIT A L K M E N Y Sensu sporadycz­ pozostaje striclissimo: udokumentowana, przez L u d w i k a Stommę na przykładzie słowiańskich obrzędów przejścia (patrz —>) s t r u k t u ­ r a l n a jedność specyficznych — mediacyjnych k a t e g o r i i czasu, przeszkadza często niedopowiedziana, jednak eksponowaniu niedookreślona; obrzędowego, co nio magicznego i t p . znaczenia s t r e f między n i m i granicznych — m e d i a c y j n y c h . Nazwa „magia A l k m e n y " pochodzi od i m i o n i a księżniczki powodująca tebańskiej — m a t k i Heraklesa. Postać Heraklesa, n i t o Boga. współwystępowanie i wymienność t y c h k a t e g o r i i p r z y a p l i k o ­ n i człowieka (ojcem był Zeus), poczętego w noc, która nie była w a n i u szeregu nocą (Zeus nakazał H e l i o s o w i przez t r z y d o b y wygaszać ognie przestrzeni i bytów (oś teognozyjno-kosmiczna), działań o charakterze m a g i c z n y m (np. w t z w . modyc3'nte ludowej). Sensu largo: zasada łączenia się (а Л Ь Л с Л ... słoneczne), obdarzonego ...n) kleństwem... ogniskuje t y l e mediacji, że zaiste uznanie jego m a t k i i wymionności (a V b V о V ...n) elementów w dyskursie m i t y c z n y m . Z a elementy mediacyjnych mediacyjne uważa się błogosławieństwem, które było prze­ za patronkę zjawisk g r a n i c z n y c h , pośrednich wydaje się w pełni p r z y t y m w poststraussowskim strukturałiźmie zjawiska, które uzasadniono. A zresztą, czyż w nauce w której m a m y już k o m ­ wykazując wyraźne związki z oboma członami d a n y c h opozycji pleks konstytuują wszelako skłonności niewydarzonego Narcyza... nic zasługuje na upamięt­ odrębną jakość, nie przynależą więc do żadnego z t y c h członów. Pisze n p . Gerardus v a n der L e e u w : „ K t o nie jest pogrzebany kulawego Edypa, syndrom zbrodniczej Klitajmestry, nienie księżniczka, która „przewyższała wszystkie inno k o b i e t y то swoich czasów urodą i r o z u m o m " . . . ? 3 nie jest także m a r t w y . M . H . K i n g s l e y znalazła na Kalabarze, w d o m u naczelnika plemienia, zwłoki jego nieżyjącego poprzed­ n i k a . Przebiegły k a c y k nie chciał dać go pogrzebać, ponieważ po spełnieniu togo r y t u jego p o p r z e d n i k byłby ostatecznie niożywy, a w t e d y mógłby z n o w u przyjść n a świat. Następca t a k b y l przekonany o trwałej wartości mana naczelnika, że nie chciał 60 G. v a n dor Leeuw, Fenomenologia religii, Warszawa 1978, s. 249. J . R. T o m i c c y , Drzewo życia, W arszawa 1976. * R. Graves, Miły greckie, Warszawa 1974. 1 2 T �LIST D O REDAKCJI (...) Czytając w n r 1/80 artykuły •— Wielkanocne str. 15 i Krasnobrodzkie Palmy wieńce, s t r . 21 ośmielam się nadmienić, stroje gospodyń w i e j s k i c h , mężczyźni w s t y l i z o w a n y c h strojach chłopskich (8 osób), młodzież, dzieci — wszyscy gromadnie że we w s i Niegownice — 8 k m od H u t y K a t o w i c e , zachował się idą w g r u p a c h z orkiestrą i niosą wieńce w y k o n a n e ze zbóż, zwyczaj, że na Niedzielę Palmową w y k o n u j e się masowo bardzo kwiatów p o l n y c h i ogrodowych, wiele p a l m . W t y m r o k u (80) było p o n a d 400 s z t u k . Niektóre owoców często w połączeniu z narzędziami r o l n i c z y m i i domo­ makówek, orzechów, j a r z y n , kwiatów w y m i . Niesie się chleby, bułki, ciasta z n a p i s a m i i t p . Ważne żywych, suchych t r a w , sztucznych kwiatów, bibuły, wstążek... jest, że t r w a t o o d bardzo dawna i jest bardzo autentyczne bez T r z y w i o s k i konkurują zo sobą. specjalnej reżyserii i o charakterze wspaniale, wysokie, smukłe, barwne, wykonane z Drugą uroczystością znaną n a całą okolicę t o dzień 15 sierpnia — M . Boska Zielna — dożynki parafialne — „owoc z i e m i i p r a c y rąk l u d z k i c h " niesiony jest do kościoła. B a r w n e masowym. Załączam k i l k a zdjęć z N i e d z i e l i P a l m o w e j r . 1980 i z 15 sierpnia. (...) Ks. Kazimierz Mrówka 61 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8e164a4329ede6039bf48d9043e4f82c.pdf 5c024ee3ff957dc0ab819b9a67de887a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2794 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2602 Title A name given to the resource Rozmowa o książce "Rzeczywiste obecności" Georges'a Steinera / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4, s.3-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew [et al.] Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rozmowa o książce „Rzeczywiste obecności" Georges'a Steinera Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z , Michał B r i s t i g e r , D a r i u s z C z a j a , M a r c i n G m y s , Wiesław J u s z c z a k , Z y g m u n t K u b i a k , Paweł Kłoczowski, P i o t r Kłoczowski, J a c e k Sempoliński, Sławomir S i k o r a , Lech Trzcionkowski Zbigniew BENEDYKTOWICZ: Serdecznie witam naszych gości w imieniu Pracowni Antropologii Kul­ tury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej oraz redakcji „Kontekstów", która to spotkanie zorganizowała. Zapraszając Państwa chcieliśmy nawiązać do pew­ nej tradycji w naszym piśmie. Do podobnych spotkań i rozmów, które g. odbywały się w tej redakcji, przed | wieloma, wieloma laty. Mam tu na щ myśli np. bardzo ciekawy zapis takie- o go spotkania i rozmowy o kiczu, czy 2 rozmowy o kulturze i naturze, która § inspirowała przygotowanie numeru & ekologicznego. Można jeszcze tu wspomnieć ostatnią naszą rozmowę Historii Starożytnej. Chcieliśmy po prostu wykorzystać obecność naszych przyjezdnych gości. A potem zapra­ szam serdecznie wszystkich chętnych do dyskusji. Gdyby pojawiała się ko­ nieczność zabrania głosu od razu, na gorąco, nawiązania do czyjejś wypo­ wiedzi, to oczywiście byśmy odeszli od tego narzuconego porządku i proszę się zgłaszać. Teraz proszę bardzo o wpro­ wadzenie. Dariusz CZAJA: Ponieważ, jak wynika z wypowiedzi pana Benedyktowicza, mówców jest dużo i to, jak wi­ dzę po gęsto zapisanych notatkach roz­ łożonych na stole, gruntownie przygo­ George Steiner towanych, postaram się nudzić jak naj­ krócej. 0 symbolu.* Dzisiaj chcieliśmy się skupić wo­ Mamy więc rozmawiać dzisiaj kół książki George'a Steinera, przetłumaczonej na polski o książce George'a Steinera Rzeczywiste obecności. O książ­ przez panią Olę Kubińską i wydanej przez Instytut Kultury ce Steinera, ale też - jak rozumiem - i nieco wokół niej, o sprawach i problemach, które ta książka wywołuje. Przygo­ 1 Wydawnictwo słowo/obraz terytoria. Bardzo się cieszymy towując się do dyskusji wyobrażaliśmy sobie, że nie będzie to i dziękujemy, że Państwo na nasze zaproszenie odpowiedzie­ jedynie zbiór opinii, ocen na jej temat, coś w rodzaju rozpi­ li tak przyjaźnie i przyszli na to spotkanie, a niektórzy nawet sanej na głosy recenzji książki, ale wymiana zdań dotykają­ przyjechali z daleka. Dlatego mam propozycję porządku na­ cych elementarnych kwestii związanych, powiedzmy, z upra­ szego spotkania. Najpierw chciałbym poprosić pana doktora wianiem humanistyki dzisiaj, kłopotami z interpretacją tekstu Dariusza Czaję, z Instytutu Etnologii UJ i naszego współpra­ literackiego lub ogólniej: dzieła sztuki, czy jeszcze szerzej: cownika w kwartalniku „Konteksty" o krótkie słowo wpro­ z diagnozą tego, co się dzisiaj dzieje w kulturze współcze­ wadzenia do tej dyskusji, a potem prosilibyśmy o zabranie snej. Że do takich, fundamentalnych z natury, rozmów, esej głosu w takiej kolejności: pana profesora Bristigera jako Steinera zachęca, nie muszę chyba nikogo z jego czytelników pierwszego, potem pana Zygmunta Kubiaka, któremu bardzo przekonywać. dziękujemy, że znalazł dla nas czas, zarówno jako autor te­ kstu o Malczewskim w ostatnim numerze [nr 3-4/98 - przyp. Rzeczywiste obecności to książka ważna i poważna. Waż­ red.], a dziś jako uczestnik tego naszego spotkania. Potem na, z powodów, o których za moment, natomiast poważna prosiłbym pana profesora Juszczaka, następnie pana profeso­ dlatego, że mimo całej swej błyskotliwości, zdań wybuchają­ ra Sempolińskiego, pana dr. Pawła Kłoczowskiego z Instytu­ cych w każdym niemal akapicie z intensywnością rac świetl­ tu Filozofii UJ, oraz naszych gości z Poznania i z Lublina, pa­ nych, mimo słabo maskowanych prób uwodzenia czytelnika, na Marcina Gmysa z Zakładu Muzykologii Uniwersytetu im. to, co w niej najważniejsze nie zatrzymuje się na powierzch­ Adama Mickiewicza w Poznaniu i pana Lecha Trzcionkowni języka, nie jest to jeszcze jedna nieodpowiedzialna zabawa skiego z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, z Katedry w słowa czy popis stylistycznej rafinady. Jest to książka po­ u * Por. „Polska Sztuka Ludowa" nr 3-4/1966: kicz - sztuka jarmarcz­ n a - sztuka ludowa; „Konteksty" nr 3-4/1994: Raj i ekologia; nr 2/1995: rozmowa o antropologii i symbolu ważna, dlatego, że wobec - jak sądzą niektórzy - dominują­ cej nieznośnej lekkości myślenia, jest próbą poważnego prze­ myślenia i uporania się z bodaj najistotniejszymi problema­ mi, które niesie to, co umownie nazywa się kryzysem współ- 3 �dziennej, choćby z uniwersytetów, które są powołane do... itd. A jednak (contra spem spero) niebezpieczeństwo warto rozpoznać, ponieważ gdzie rośnie niebezpieczeństwo tam również rośnie możliwość wyratowania się (Heidegger dixit. r ^ p s ' ~ Claudio Magris powtórzył). A DISCUSS Część druga, to opowieść o ty tym, co całkiem dosłownie р г о р о ^ Ф S t r e f a to jedyne wyjście z obecnej kulA teraz parę banalnych faktów. Książka Steinera wyszła Zbigniew Ben teralme Unie nazywa Steiner epoką epilogu, epoką po-słowiT po-słowil tury wtórności i ustrzanych odbić? Czy jej obraz me został Piotr Kłoczko dziesięć lat temu, we Francji ukazała się po dwóch latach, zaś i e r ™ alo VIA • -i • . °. r •> :_o/->,.. a ilp ^ a nmy y tu nazbyt u."..—j dramatycznie? Czy, i in na He, nnmvsłten pomysł ten aa ww,ęc świata, który pojawił się po okresie domina^ Log«oJst uurlVS sWtomu^ tu naz.uyi my rozmawiamy o niej dziesięć lat później. Jak na jej bulwer­ ON STEINE i m nie J trąci. .jakąś . , szlachetną i koma wersia l I tu mamy rozpisaną na kilka głosów polemikę • • wersją utopizmu? To kwestie do Michał P. Marko\ sujący temat to za dużo, to wcale wielkie opóźnienie, być коп- ie traci struktywistyczną, która najmocniej bodaj eksp Real Desires może nawet symptomatyczne. Ale teraz, skoro już mamy tę ikusji. onujeto,rewoiu co j a J dyskusji. zauważa Steiner, Steiner k,,j„ i__ w ostatnich . . czasach Paweł Kłoczows) zauważa było najw.ększą książkę, można przewidzieć, iż jej tematyka zostanie u nas Takie byłyby pierwsze skojarzenia, hasła, problemy i py­ The Proper С cją duchową - wedle niego miałai ona hodzdy mnie nawet glosy, że za trudna), mam tu na myśli miejsce gdzieś między w jakiś sposób albo pobudzona albo zneutralizowana. Naj­ Dariusz Czaja tania, które książka Steinera wywołuje. Dziękując, zapra­ 1870 a 1930 rokiem-; nre tylko problematyczny w pparu miejscach polski polski przekład, - - a mianowicie, rozstanie, rozejście n His Master'! częściej dochodzi w takich przypadkach do obu rzeczy, kolej­ j r, u uiicjscacn ale nade wszvctlm п т ы ; , „ „ „...__. • , wod słowa, rzeczy, słowa i świata, żyjemy w świeci „ z e t ^ szam do rozmowy. *** no do jednej i drugiej. Zresztą książka jest tak ogólna, jej styl nade wszystko osobliwy styl autora, idący często pod prąd Michał BRISTIGER: Dziękuję panu. Bardzo wiele zo­ nego k o n ^ t , . . o mniej więcej czasu sztuka grzęźnie Mirosław Filipo zwyczajowych oczekiwań czytelniczych. To książka gęsta od jest tak silnie zmetaforyzowany, że rozbroić ją wcale łatwo. Otto Klemp' coraz bardziej w pułapce samoreferencyjności. ZapętTa sie stało już powiedziane z tego, co sam myślę i co podzielam. znaczeń, mam wrażenie, że miejscami, zbyt gęsta, jakby Ste­ Stwierdzamy, że to są oczywistości (w tym lepszym znacze­ Heide Klinkhan w obsesyjnym glossowaniu siebie, zamyka się w szklanej ku Zaproszenie do rozmowy jest właśnie dla mnie w tym przy­ iner, kierowany jakąś oszalałą zasadą ekonomii języka, chciał niu tego słowa, o czym mówił pan dr Czaja), uznajemy je jak­ The Magie > znaków, jakby chciała przekonać sama siebie, że poza świa padku bardzo istotne, ponieważ na razie trudno mi przycho­ zmieścić na jak najmniejszej powierzchni strony, jak najwię­ Philip Sherrard by za własne, tylko że może to służyć zamknięciu rozmowy. tem, który ona sama ustanawia ' . .a nie ma już żadnej innej rzeczy­ dzi przedstawić sobie, jaki stosunek do tej książki mają inni. The Body, t cej intelektualnie nośnych pomysłów. Stąd też, co i rusz zda­ A tymczasem na stwierdzeniu ogólnym problem się nie koń­ wistości. W swoim sporze z dekonstruktywizmem. mam wra­ Steiner mówi o zerwanym kontrakcie jako zjawisku całej na­ nia o formule „instant", frazy maksymalnie zwarte, konstruk­ JACEK SI czy, a dopiero zaczyna. szej kultury, ja widzę nadto jakieś równoległe crescendo wy­ żenie, że Steiner miejscami trochę ustawia sobie przeciwnika; cje mające lapidarność i perswazyjną siłę aforyzmu. Ale jest Aleksandra Mi A więc trzy kardynalne problemy książki, wskazane przez zbywania się u nas rozmowy, jako narzędzia myśli krytycz­ The Spirit być może ktoś bardziej niż ja zorientowany w tej materii bę­ też i innego rodzaju trudność, która się z książką wiąże. Zre­ pana doktora Czaję są całkowicie zasadne (nie będę ich po­ nej, nie mówiąc już o prostej potrzebie porozumiewania się *** dzie mógł nam trochę więcej o tym powiedzieć. Zarzuty sta­ sztą, dość paradoksalna to sprawa. wtarzał) i dają sugestywną diagnozę sytuacji. W sposób emTomasz Sikor; wia dwa, za to istotne: brak komunikatywności, sprowadzenie w danym środowisku na jego kluczowe tematy. W świetle Otóż, rozmawiałem z pewnym prominentnym filologiem, blematyczny ukazują je tytuły trzech esejów: Wtórne miasto Oskar Go języka do pretensjonalnego bełkotu oraz uprawomocnienie książki Steinera to by się dało wytłumaczyć. Ale czy ten ob­ prosząc go o napisanie paru uwag na temat tej książki do na­ (trzeba mieć wizję miasta idealnego), Zerwany kontrakt Oskar Goldbe niepoważnego myślenia, rozumienie interpretacji jako zabawy jaw charakteryzuje jedynie jakieś jedno środowisko arty­ szego kwartalnika, i w pewnym momencie on, wahając się, People = (przymierze wymaga motywacji etycznej, zerwanie niczego w słowa, ironicznej gry z tekstem. Co w sumie sprowadza się styczne? Tak czy inaczej, już sama inicjatywa rozmowy wy­ Borys Uspier mówi tak: „Właściwie to, proszę pana, nie ma o czym gadać, nie wymaga), Obecności (zakładają emfatyczne i anagogiczdo jednego: swawolnej celebracji pustki. The perci daje mi się cenna. przecież ten Steiner to jest po prostu oczywistość!" Oczywi­ ne rozumienie Sztuki tworzonej przez człowieka religijnego 'THERE I wreszcie, skoro postawiona została diaggnoza i to, dość Przechodząc do samej książki, chciałbym przede wszyst­ stość, jak rozumiem, jest tu pojmowana niejako banał, nieja­ X X I wieku i która może być dana w przyszłości - jeżeli pra­ (confere eufemistycznie mówiąc, niewesoła, sugerująca mianowicie, kim zwrócić uwagę na dwie rzeczy. Po pierwsze, mamy do ko trywialność, ale jako adekwatny opis tego, co się w huma­ gnie pozostać Sztuką - takiemu tylko człowiekowi). Są to po­ Informal że chory jest w stanie niemal terminalnym, to, naturalnie, po­ czynienia z pamfletem i dobrze byłoby nie zapominać o pra­ nistyce współczesnej dzieje, coś jak powiedzenie: „no, prze­ jęcia bardzo ogólne, bardzo sugestywnie są ukazane; dzięki Wiesław Jus jawić się również musiała propozycja kuracji. Jak więc wyjść wach gatunku. Pamflet musi być ostry, nie może oddawać cież tak naprawdę jest!"; z drugiej zaś strony, oczywistość, Some Ri swej gęstej metaforyce ich działanie może się w pierwszym z tej sytuacji, jak wydostać się z tego ślepego zaułka, w który sprawiedliwości wszystkiemu i wszystkim, nie ma tu miejsca mogłaby odnosić się do tego, co jest „tak bardzo mi bliskie". Dariusz Czs momencie wydać czytelnikowi jakby tylko... estetyczne, jak­ , » J V « „шл. UOIUZO mi t skręciła współczesność? W moim przekonaniu tu zaczyna się Lessons na wahania typu z jednej strony, z drugiej strony, dowodze­ by były częścią jakiejś gry słownej, która „nie dotyczy"; do­ co jest „tak bardzo moje", tak solidnie przetrawione i myślo­ Wiesław Sz najciekawsza część książki. Jedną z możliwości, jedną z prób nie, jak mawiał Nietzsche, osłabia twierdzenie. Albo się pam­ piero kiedy zdobędziemy się na ich egzemplifikację stają się wo oswojone, że aż się nie chce nawet pióra do ręki.... par­ The Pn wyjścia, jest inne. niż dominujący obecnie paradygmat my­ flet przyjmuje, albo odrzuca, kluczyć nie warto. Jego działa­ prawdziwym materiałem wybuchowym. W domenie muzycz­ don, komputera do sieci włączać. Mam poważne podejrzenie, *** ślenia o sztuce, pomyślenie sensu dzieła sztuki i kontaktu nie jest silne, autor rządzi się w książce autorytarnie (jako au­ Jan Gondo nej (a do niej będę się głównie odnosić) już sama taka egzemznając od dawna poglądy przynajmniej niektórych naszych z nim. Znać tu wyraźnie lekcję pobraną u Heideggera. W ze­ torytet somnambuliczny, jak go określił jeden z krytyków), co The Mi dyskutantów, że i dla nich najmocniejsze tezy Steinera są plifikacja stanowiłaby poruszającą tematykę. Przykładowo tknięciu z dziełem sztuki nie idzie o to, by wyprodukować ko­ nie ułatwia rozmowy o nim (ani o jego nierzeczywistej obe­ Jean Staro' oczywistościami, w sensie o jakim była mowa przed chwilą. można by podać (zbadać?) - kto wie, czy nie przy pomocy lejny, niechby nawet wielce wyrafinowany tekst, ale o, Disco\ cności, danej za pośrednictwem tekstu). Ten tekst wywiera na W związku z tym istnieje realne zagrożenie, że pomilczymy Karola Irzykowskiego - na czym to właściwie polega w kul­ Janusz Ba mówiąc skrótowo, głębokie przeżycie egzystencjalne, takie, nas silną presję intelektualną, a wielu czytelników odczuje ją sobie trochę... turze muzycznej wtórność i na czym polega zerwanie przy­ TheE które prowadzi do sytuacji, w której: „musisz swoje życie niewątpliwie jako wymuszenie. Ale na razie, tytułem przypomnienia, parę problemów, pa­ Henryk Ji mierza słowa z muzyką? (na materiale instytucji kulturalnych zmienić", jak powiada cytowany przez Steinera, Rilke. Cho­ A po drugie, chciałbym się trzymać zasady, która w świe­ Puppi rę kwestii, wokół których skupia się narracja Steinera. w pierwszym temacie i na pewnych rodzajach analizy dziłoby o zrozumienie aktu twórczego jako niebywałego tle dzisiejszych praktyk w Polsce stała się niemal niezrozu­ Pierwsza sprawa, to, napisana furioso, diagnoza obecnej BRON w drugim). święta wolności, czegoś, co jest poza wszelką koniecznością. miała: reverentia henneneutica erga auctorem. Tak nie tylko sytuacji inte ektualnej, czy nawet więcej: duchowej. Steme Bronisła\ Dopowiedzmy: nie ma u nas szans na otrzymanie odpo­ Gdy nasz kontakt z dziełem sztuki jest całkowicie dobrowol­ Dian warto, tak nawet trzeba. Co nie zamyka bynajmniej drogi do zarysowuje kontury „wtórnego miasta", w którym żyjemy wiedzi na pierwsze pytanie; nikt też nie jest zainteresowany ny i bezinteresowny, wówczas dochodzi do spotkania dwóch Summa niezgody na jakąś tezę, czy do podjęcia z nią polemiki. Obu kultury zasypanej tekstami, tekstami o tekstach i tekstami drugim. Steiner proponuje tematykę, ale myśl muzyczna wolności. To w takim właśnie spotkaniu doznajemy promie­ stronom winno przecież chodzić o to samo, o zbadanie praw­ Notes с o tekstach o tekstach. Mnoży oskarżenia, a każde z nich jest w Polsce ich nie podejmie - et pour cause! Obręcz myślowa niowania „rzeczywistej obecności". Chodziłoby też o takie dziwości stawianych w książce tez i diagnoz. Chodzi mi też jak kolejny gwóźdź do zbijanej dla niej trumny: „bękarci słoprzylega ściśle do sytuacji, jest doskonale domknięta, nadto pomyślenie wszelkiej „formy znaczącej", która bez względu po głowie myśl, czy można właściwie zaradzić opisywanej wotok", „wtórność i pasożytnictwo", „artykuł klonuje arty­ zrobiona jest z niekorodującego materiału. Sapientis sat. na to w jakiej materii się przejawia, miałaby za sobą horyzont (dramatycznej, a może już tragicznej?) sytuacji, czy istnieje kuł", „bura mierzwa" doktoratów i habilitacji. Nikt nie zosta­ Nie odpowiem więc na pytanie pana doktora Czai jak religijny. Dla Steinera, sztuka bez wymiaru teologicznego, to jakaś metoda wydobycia się z niej (odmienna jednak od me­ je oszczędzony. Przedmiotem jego ataku są i dziennikarski wyjść z wtórnego miasta, ponieważ wyjścia nie ma. Trzeba po prostu oksymoron. Warto przy okazji zauważyć - dla mnie tody Barona von Munchhausena czyli wydobywania się z to­ bełkot, i popisy krytyków sztuki, co może jeszcze nie dziwi w nim zostać, ale niekoniecznie wszyscy muszą w nim żyć to wielce intrygująca sprawa - że w swoim myśleniu o sztupieli ciągnieniem się samemu wzwyż za własne włosy). Nie specjalnie, ale również, i to przede wszystkim, rozdęty bizanw taki sam sposób. Wtórne miasto to instytucje, siatka insty­ tak wielką rolę przyznaje on muzyce, ten wątek Red. CC istnieje. Pomni tego musimy przede wszystkim zadbać o na­ tynizm produkcji akademickiej z jej pretensjonalnym żargo­ tucji kulturalnych, która p.o. matni. Istnieje powszechny pęd. : muzyczny, z niesłabnącą intensywnością, c.ągnie się od pierwszych nem i pragnieniem wyjaśnienia wszystkiego do końca. Mie­ szą świadomość, uświadomić sobie, co właściwie aktualnie ażeby się do niej dostać, do tej matni. Ten pęd bierze się z ru­ Dor< £ ^tatnie strony książki. Rzecz kończy się metaforycznym szkamy w świecie zasypanym górą tekstów, które przyrasta­ dzieje się w kulturze. chu na rynku sztuki i z gier rynkowych tam prowadzonych. Tłur bardzo dramatycznym obrazem Wielkiej Soboty. Duchowość ją lawinowo, w postępie geometrycznym. Spod tych zwałów Jestem przekonany, iż większość czytelników nie da SteiOd reweransów przejdę do krytyki, do jednego szczegól­ Kon Współczesna to f i n r h r n v m V U / ; ^ n , ; „ : o _ i _ _ . słów nie widać już rzeczywistości. Efektem tego procesu jest nerowi wiary i nie będzie miało żadnej potrzeby wychodze­ .-, " cuuuiy, a więc stanu po­ nego zagadnienia. Biorę jeden tylko punkt, ale też i należy do Pro ucieczka od spotkania z „żywą obecnością'" i w konsekwennia z opisanej przez niego sytuacji kulturalnej, ponieważ nie między traumatycznym doświadczeniem Wielkiego Piątku kluczowych: teorię. Wycieczka Autora w stronę teorii wymaRed dopatrzy się w niej żadnego dla siebie zagrożenia ani przy­ a niepewnością Niedziel, Zmartwychwstania. Nawiasem Adr musu. Nie wiem jak Państwo, ale ja to znam z praktyki co­ CONTEN czesności. Steiner kreśli bardzo wyrazistą kreską obraz współczesnej kultury, ma poglądy mocne i stanowcze i stara się - na ile mu to wychodzi, to osobna sprawa - ich bronić. Zaproponowaliśmy Państwu tę książkę do rozmowy nie dla­ tego, bys'my ze wszystkimi jej tezami generalnie się zgadza­ li, ale raczej dlatego, że książka ta poprzez swoją stanow­ czość, poprzez apodyktyczność pewnych tez, zmusza do samorefleksji. Nie pozwala uniknąć zajęcia stanowiska wobec zarysowanego w niej tak ostro konfliktu. Co jak co, ale letni Steiner nie jest. Rzeczywiste obecności J to książka trudna w lekturze (do- cji postępujące roztajemniczenie świata. A zniknięcie tai mnicy musi prowadzić prostą drogą do - w tym miejscu S n Ó W , ą C |jH? Jofficiii s v Y Muwl 4 u 1 llaŁ n 1 0 U nrzvoomina to też pewien obraz pierwszej thima' S Steinera W zamku Sinobrodego, gdzie « zonej u nas KsiązM „ „ . „ „ i , ^ ; ^ me.- d t e g z o p e r y B a r t o k a s p o g l ą d a j ą c e j m e �C0N1 A DISC Zbignie Piotr K : ON STI Michał P. Л Real D. Paweł Kłoc The Pr\ Dariusz Cz His Mc *** Mirosław I Otto К Heide Klir TheM Philip She TheB< JACEK Aleksandr The Si *** Tomasz S Oskar Oskar Go Peopl Borys Us Thep THEF (confe Infon Wiesław Some Dariusz ( Lesst Wiesław The i *** Jan Goni The. Jean Sta Disc Janusz i The Henryk Pup, BROI Bronisk Dia Summ Notes Red< Dore Tłurr Kort P roj Red Adr< ga riposty, zwłaszcza kiedy chodzi o sztukę w nowej fazie cy­ wilizacji. Steiner zajmuje bardzo krytyczne stanowisko w tej sprawie. Co prawda sam przyznaje, że dla muzyki jego roz­ ważania są tylko częściowo miarodajne, ale już samo to stwierdzenie rozbraja nieco jego argumentację, gdyż teoria w sztuce musi być zagadnieniem ogólnym, istotnym dla wszystkich sztuk. Jeżeli nie możemy uznać tezy Steinera dla muzyki, wówczas rodzą się wątpliwości, czy aby w jakiejś mierze teoria nie jest równie konieczna i nieodzowna w in­ nych sztukach. Ogólna teza Steinera, iż teoria jest błędną po­ stawą wobec zjawisk artystycznych, traci swą pierwotną moc, staje się tezą słabą, a może nawet bezsilną. Ażeby się upew­ nić w tym względzie muszę przyjąć dla riposty mój punkt wyjścia czyli muzykę. Otóż (dla muzyki) jest to teza błędna. Muzyka bez teorii nie może ani istnieć ani się „rozwijać". Muzycy nie muszą oczywiście być teoretykami, ale teorię przejmują jako wyu­ czoną konwencję, a choćby i z dobrodziejstwem materiału muzycznego, który nie jest dany w naturze, jak marmur rzeź­ biarzowi. Kiedy myślimy o „muzyce" i kiedy czytamy w książce Steinera o „muzyce" winniśmy zdać sobie sprawę, iż jest to pojęcie otwarte. Chodzi o zjawisko, które nie ma swej jedno­ znacznej definicji, w każdej kulturze muzyka jest nie tylko inna, ale i jest czymś innym. Rozważania nasze są ograniczone do kultury europejskiej, w której muzyka ma charakter teoretyczny, od Greków po­ cząwszy, którzy wręcz rozbudowali jej teorię w formie mate­ matycznej. Książka Steinera nie może zresztą przeciwstawiać się „teorii muzyki" pojętej jako kodyfikacja rzemiosła mu­ zycznego, czyli dydaktyce komponowania muzyki w dosłow­ nym znaczeniu tego słowa. Chodzi tu właściwie o sytuację współczesną, w której, naturalnie, sama teoria zmieniła do­ tychczasowy charakter, stając się narzędziem już nie tyle, jak dawniej, kontynuowania tradycji (oczywiście ze zmianami, ale takimi, które nie prowadzą do zerwania), lecz do koncypowania nowych języków muzycznych, nowych kategorii muzycznych, nowych zjawisk. Współczesna muzyka spek­ tralna, budująca na zjawiskach psychoakustycznych jest tego przykładem. „Teoria" może też służyć do wprowadzenia uza­ sadnień dla nowych zjawisk, również dla takich, które napo­ tykają na opór odbiorców. I właśnie w tym punkcie staje się problemem: albo okazuje się usprawiedliwiona albo fałszy­ wa. Teoria muzyki, jako teoria estetyczna dana artystom, nie zawiera bowiem w sobie konieczności (istnieją poglądy, które temu przeczą!), określa jedynie możliwości sztuki mu­ zycznej. Nie zawiera warunków ich falsyfikacji. Jeżeli zgo­ dzimy się z tym, przyznamy Steinerowi jakąś rację: uczulił nas na możliwy fałsz „teorii". Zresztą „teorie" muzyki nawet jeżeli są „prawdziwe", często są nadmiernie zdeterminowane właściwościami tych dzieł, które właśnie mają opisać. Chyba się z tym wszyscy (?) zgodzimy, że w t ó r n o ś ć jest w naszej kulturze czymś realnym i powszechnym, że charak­ teryzuje wręcz nasze życie i myślenie muzyczne. Co prawda nie wszyscy mogą być „pierwotni", nie wszyscy oryginalni (Schumann powiedział kiedyś: „nikt nie jest całkiem orygi­ nalny"), ale istotną sprawą pozostaje, czy utrzymuje się w na­ szej świadomości ta zasadnicza, idealna granica oddzielająca to, co istotne od tego, co tylko powielone, co tylko funkcjo­ nalne, służebne albo wręcz co pozorne: najgorzej, jeżeli 6 wszystko zaczyna tonąć w jakiejś nieprzejrzystej, postmoder­ nistycznej brei, w której nie sposób się już rozeznać. Jeżeli tracimy kontemplację dzieła sztuki, jego przeżycie, doświad­ czanie muzyki, dogłębne z nią obcowanie, jesteśmy wówczas zdani na zastępczy komentarz, na komentarz do komentarza i tak dalej. Jeden komentarz klonuje drugi i nie ma temu koń ca. Mnożą się dokoła dzieła artystyczne sztuczne, półprawdziwe i półfałszywe, udawane, albo i całkiem fałszywe, stra­ ciły swą Benjaminowską aurę, a zyskały jakąś mdłą logosferę, sterowaną zewnętrznymi czynnikami i potrzebami. Słowa są potrzebne, pamiętajmy o tym, słowa nawet są konieczne, bez nich nie utworzą się nieodzowne dla sztuki kategorie mu­ zyczne, ale jak utrzymać nad nimi kontrolę? Steiner nazywa ten najbardziej niepokojący fenomen epoki „zerwaniem przymierza" między słowami a rzeczami, między słowem a światem. Wszystko staje się wówczas możliwe, dowolne, równoznaczne, zaś nowy okres otrzymuje po tamtym, moder­ nistycznym, nową nazwę postmodernizmu. Język ma tę wła­ ściwość, że zdolny jest wyrażać zarówno prawdę jak nie­ prawdę. Muzykologia tworzy dyskursy słowne o muzyce (a nie muzyczne), więc „zerwanie kontraktu" powinno stać się dla niej problemem szczególnej wagi i szczególnej troski. Zwłaszcza, iż muzyczne teorie estetyczne nie znają pojęcia „falsyfikacji" i ich dowodność staje się nader wątpliwa. (Oba­ wiam się, iż jest to raczej wishful thinking). Musimy też mieć na uwadze, iż całe to zagadnienie ma niejako swą drugą stronę. Otóż w naszej epoce również samo pojęcie „dzieła" zmienia się w kulturze europejskiej, a nawet w niektórych zjawiskach muzycznych zanika. W klasycznej kulturze muzycznej stanowiło ono przez bez mała czterysta lat stabilny punkt odniesienia, samo przez się zrozumiały, tak że nie stanowiło żadnego krytycznego problemu. Dzisiaj stało się wręcz probierzem naszego stosunku do tradycji kulturalnej. Bez dzieł nie ma kanonu dzieł. Zaś kiedy rezygnuje się z ka­ nonu konsekwencje kulturalne dadzą się łatwo przewidzieć. Jeżeli wtórność prowadzi do stopniowej degradacji, „dzieło" w pełnej swej godności i znaczeniu przeciwstawia się jej sa­ mym swym istnieniem - rzeczywistym i pojęciowym. I wów­ czas może nastąpić nasze z dziełem spotkanie. Takie rozumie­ nie sztuki wyrażone jest przez Steinera z wielkim talentem. Jeżeli recepcja należy do nowszej estetyki, to fenomenologia spotkania z dziełem wymaga etyki recepcji; staje się ona waż­ ną sprawą, całkiem oczywistą w świetle lektury Rzeczywistych obecności. (Moment bierności obecny w pojęciu „recepcji" jest poważnym mankamentem tego terminu). „Muzyka" jest pojęciem otwartym i zerwanie kontraktu daje niestety szanse na manipulację tym terminem. Założyw­ szy jednak - jak o tym wspominał pan dr Czaja - iż Muzyka jest doświadczana „prawdziwie" jako „forma znacząca" teza o transcendentnej obecności staje się po prostu sine qua non. „Muzyka celebruje tajemnicę przeczuwania transcendencji" pięknie to określa Steiner. A w takiej perspektywie odsłaniają się w muzyce treści należące do jej istoty, o których tylko wspomnę, mimo iż nie ma ważniejszych: spotkanie dzięki muzyce z „Innością" oraz muzyka jak akt „Wolności". Zbigniew BENEDYKTOWICZ: Wedle naszego porząd­ ku chciałem teraz poprosić o zabranie głosu pana Zygmunta Kubiaka. Zygmunt KUBIAK: Bardzo dziękuję za udzielenie mi głosu. Nie chcąc mącić wyznaczonego porządku, zacznę od �usprawiedliwienia, że nie tak dużo mam tu do powiedzenia, ponieważ książkę tę dostałem dopiero, od pana właśnie, trzy dni temu. Postarałem się ją przejrzeć tak jak mogłem, jestem w tej chwili dość pogrążony w korekcie wydawniczej mojej świeżej książki, ale co mogłem, zrobiłem. Zapoznałem się z problematyką i pragnę powiedzieć, że oczywiście słyszałem o Steinerze, ale dopiero pierwszy raz się z jego tekstem ze­ tknąłem. W ogóle tego typu książek, intelektualnych książek współczesnych, prawie nie czytam. I to może jest najciekaw­ sze, bo to Państwu może dać trochę do myślenia, że ja ich prawie nie czytam. Ja czytam na przykład amerykańskiego „New Yorkera", to jest dziś najlepsze pismo literackie. Przeczytałem ostatnio, czy raczej przejrzałem, dwie książ­ ki, które jednak zachowam, przynajmniej jedną z nich. To zdaje się pan Piotr Kłoczowski spowodował ukazanie się ich, mianowicie Gorana i Kunderę. Kundery Sztuka powieści. Kundera mnie rozczarował w dużej mierze, to znaczy, tam są interesujące myśli, ale to jednak wydało mi się dosyć chude. Natomiast Cioran zawsze mnie po prostu chwyta. Jest w nim coś z Nietzschego. Ciorana zawsze z uwagą czytam. Wraca­ jąc zaś do Nietzschego, muszę powiedzieć, że to jest ostatni filozof europejski, którego tak czytam jak Platona, jak tych wielkich filozofów naszej tradycji, którzy są zarazem wielki­ mi pisarzami i artystami, co zdarza się rzadko. Właśnie Cio­ ran powiada, że filozof to jest niespełniony artysta. Ja też tak uważam. Istnieje przepaść między sztuką a rozważaniem pro­ blemów sztuki, bo tworzenie sztuki przypomina w swoich ce­ chach pracę fizyczną, ja przynajmniej tak to odczuwam. Na­ tomiast dywagacje intelektualne unoszą się w przestworzu. Tu dam przykład, co się dzieje z artystami, gdy zbyt łatwo ulegają pokusie wypowiadania zdań teoretycznych. Właśnie w książce Steinera są takie cytaty. D.H. Lawrence mówi: „Zawsze czułem, jakbym stał nago wobec ognia wszechmo­ gącego Boga, który miał mnie przeniknąć. Jest to straszne uczucie. Aby być artystą, trzeba być człowiekiem niezwykle religijnym". Nie wiem co on rozumie przez słowo „religijny". W takim zdaniu można to bardzo różnie rozumieć. Zdaniem W.B. Yeatsa, którego ogromnie cenię jako poetę, „żaden człowiek nie może tworzyć tak jak Szekspir, Homer, Sofokles, jeśli nie wierzy całą swoją krwią i każdym zakoń­ czeniem nerwowym, że dusza ludzka jest nieśmiertelna". Dla mnie kompletnie puste zdanie. Nie wiem, o czym on mówi. Dalej: ,3ertrand Russell dowcipnie zauważył, że Bóg po pro­ stu dał człowiekowi o wiele za mało znaków swojego istnie­ nia, by wiara religijna nosiła znamię prawdopodobieństwa". To też jest zdanie puste, podobnie jak na przykład książka Po Bogu, której właściwie nie rozumiem. Książek tego rodzaju nie czytam - muszę powiedzieć, że bardzo dziękuję, że mi zwrócono uwagę na Steinera. To chy­ ba przeczytam jednak, bo tu jest dużo myśli, chociaż cała konstrukcja wydaje mi się bardzo sporna, ale rzeczywiście sporo jest u niego myśli, które mnie zainteresowały. Nato­ miast rzeczywiście tego rodzaju literaturę czytam minimal­ nie. Jeżeli czytam, to eseje. Więc być może Steinera będę czytał, ponieważ Steiner żyje nadal, prawda? To będzie pisał w„NewYorkerze". Głos z sali: Nie, przestał pisać w „New Yorkerze". Pisze teraz w „Times'ie" Michał BRISTIGER: Ostatnio opublikował autobiogra­ fię, która nazywa się Errata. Zygmunt KUBIAK: To bardzo ciekawe. Ja lubię czytać eseje Audena, pewien czas temu czytałem gorliwie Eliota. Muszę powiedzieć, że przez ostatnie dwa lata, bo obecnie już jestem na etapie robienia korekty [rozmowa odbyła się wio­ sną 1999 r. przyp. red.], pracowałem nad książką, która mnie skłoniła do tego, co było zgodne z moją chęcią, by żyć wśród tekstów greckich i łacińskich. Czytałem po grecku i po łaci­ nie naszych głównych nauczycieli. Po prostu żyłem ich spra­ wami, ich sposobem myślenia. Bo napisałem książkę, która jest companion volume wobec Mitologii. Mianowicie Litera­ turę Greków i Rzymian. To nie jest naturalnie historia litera­ tury, bo tego nie ma potrzeby pisać. Istnieją różne historie l i ­ teratury w naszym piśmiennictwie. Natomiast to jest esej 0 historii ducha antycznego, obserwowanego tak jak on się przejawia w historii, w literaturze. W każdym rozdziale doty­ kam problemów, które są przedmiotem naszych tu rozważań. Idę tropem tylko tamtych, swoich mistrzów. Dwa rozdziały są o Sokratesie i Platonie. Podstawą ich jest problem: poezja a mądrość, poezja a filozofia. Platon spa­ lił swoją tetralogię tragiczną, odszedł od poezji, ale chociaż ją potępił, potem robi jeszcze większą poezję w swoich dialo­ gach o Sokratesie. To są sprawy, które zajmują mnie w całej tej książce. Natomiast u Steinera znajduję frapujące nieraz myśli, ale nic takiego, co by mi rozświetlało drogę, tak jak obcowanie z moimi mistrzami greckimi, łacińskimi. A jeżeli chodzi o filozofów europejskich, późniejszych, to jak powie­ działem, ostatnim, jak dotąd, filozofem takim jak tamci jest Fryderyk Nietzsche. Dlatego też w mojej książce tak wielkie ma znaczenie atak Nietzschego na Platona. Staram się to zro­ zumieć i uwydatnić. Gdy spośród cytatów u Steinera przyto­ czyłem zdania dotyczące problemu religijnego, wspomnia­ łem również o książce Po Bogu. Te zdania, zarówno zdanie z Yeatsa, którego bardzo cenię, jak i zdanie z Russella, które­ go mniej cenię, wydają mi się puste. Muszę powiedzieć, że mam zupełnie innych mistrzów mojego życia duchowego, w tym, co dotyczy moich poglądów religijnych. Poza Pi­ smem Świętym, jest to święty Augustyn przede wszystkim, którego znam głównie Wyznania, no bo nad tym bardzo dłu­ go pracowałem i ten przekład ulepszałem starając się wnik­ nąć w myśl autora. I muszę powiedzieć, że gdy spotykam się, na przykład, z takimi rzeczami, jak pokazany mi „Nasz Dziennik", w którym napisano o mojej Mitologii Greków 1 Rzymian, że to jest książka pogańska, mnie to nawet nie bo­ li ani nie oburza. Wiem tylko, że jest między nami przepaść ogromna. Po prostu w rozumieniu świata i tradycji kultury. Mam inne lektury. Mam innych mistrzów. Tu można jeszcze wspomnieć króciutko zagadnienie: chrześcijaństwo a pogaństwo, oraz inne zagadnienie: chrze­ ścijaństwo a ateizm. Piszę o tym w Literaturze Greków i Rzy­ mian. A ponieważ mam akurat z sobą egzemplarz tej książki, bo właśnie idę do kawiarni, żeby trochę zmienić lokal - nie do domu, tylko do kawiarni - żeby robić tę korektę, to po­ zwolą państwo, że przeczytam. Pod koniec tej książki jest krótki fragment, w którym mówię właśnie o sprawie: pogań­ stwo a chrześcijaństwo. I tu po prostu moim mistrzem jest święty Augustyn. Ten krótki fragment przeczytam: „Gdy myślę o krajach śródziemnomorskich, pierwszą rze­ czą, jaką we wspomnieniu widzę, jest samo światło. Inne niż na północy, niektórzy mówią: bezlitosne, światło przenikają­ ce niejaskrawą zieleń i szare albo bure kamienie. Wszystkie 7 �CON: A DISC Zbignii Piotr К ON ST Michal P. 1 RealD Paweł Kło The Pi Dariusz С: His M. *** Mirosław Otto I Heide Kli The U Philip She The В JACEI Aleksand The S *** Tomasz S Oska Oskar Gc Peop, Borys Us The i "THEI (COnf€ Infoi Wiesław Som< Dariusz Less Wiesław The *** Jan Gon The Jean StE Disi Janusz 1 The Henryk Pup BRO Bronisł Die Sumrr Notes Red Don Tłur Коп P roj Red Adr rzeczy w tym świetle wydają się konieczne. Nie ma żadnej niejasności, żadnego rozchwiania konturów, żadnych wybie­ gów. Nie dziwię się, że antyczni Grecy, żyjąc w takim świe­ tle, skłonni byli mniemać, iż świat jest taki, jaki musi być (to znaczy: w swoich głównych cechach nie mógłby być inny, niż jest) i jest wieczny. W tym się nieraz upatruje element od­ dzielający religię antyczną od chrześcijaństwa. Czy trafnie? Ach, powiem co myślę. Niektóre z przeko­ nań, przypisywanych potocznie myśli chrześcijańskiej, wyni­ kają nie z niej, lecz z owej regresji cywilizacyjnej, a w kon­ sekwencji także intelektualnej, jaka nastąpiła po upadku ce­ sarstwa rzymskiego, i po przyjściu nad Morze Śródziemne nowych ludów, wówczas jeszcze nieokrzesanych. Gdy się czyta teksty myśliciela sprzed owej katastrofy, świętego Au­ gustyna, na przykład cztery końcowe księgi Wyznań, widzi się, jaka otchłań dzieli biskupa Hippony od wielu później­ szych egzegetów. Dla niego niedorzeczne jest mniemanie, że świat powstał wtedy a wtedy." Naprawdę to jest wielkie rozpoznanie. Nie wiem czy wszyscy czytelnicy Wyznań zwracają na to uwagę. A wiem, że młodzież teraz czyta Wyznania św. Augustyna bardzo gor­ liwie. Dodruki natychmiast się rozchodzą. Wracam do tekstu książki „Czas, powiada Augustyn (Wyznania 11, 13), został przez Boga stworzony razem ze światem. Przedtem nie było żadne­ go czasu. A właściwie trzeba rzec inaczej, nie było żadnego 'przedtem'. Po końcu zaś świata czasu już nie będzie więcej, jak czytamy w Apokalipsie (10, 6). Istnienie więc tego świa­ ta wypełnia cały czas. Ten świat w żadnym czasie nie zaczął się i w żadnym się czasie nie skończy. A wieczność transcen­ dentna. Boża? A zaświat? A miejsce, gdzie przebywają umar­ li? U któregoś z angielskich filozofów analitycznych przeczy­ tałem takie zdanie, nie mogę go zapomnieć. - (Niestety przy­ kro mi. nie pamiętam u którego. Mój przyjaciel Alfred Gaw­ roński karmił mnie angielskimi analitykami. Ja tego mnóstwo przeczytałem. I to zdanie zapamiętałem.) - Sąd ostateczny jest teraz, tylko głębiej. Dla mnie to jest jedno z kluczowych zdań. Jest to śmiała próba zastąpienia metafory czasowej me­ taforą przestrzenną w usiłowaniu powiedzenia czegokolwiek o wieczności, próba dająca nam do zrozumienia, że o tej stre­ fie możemy tu, na ziemi, mówić tylko metaforycznie. Jak przemawiali oszołomieni ludzie, wyprowadzeni nagle z dołu. z mroku, z jaskini opisanej przez Platona w Państwie." To tylko krótko tu przypomniałem. W książce mówię też o zagadnieniu transcendencji w judaizmie i w Nowym Testa­ mencie, ale już nie będę tego Państwu czytać, żeby nie prze­ rywać toku dyskusji. Chciałem dać przykład, że jak ktoś ob­ cuje tak na co dzień, intymnie, z myślą św. Augustyna, Gre­ ków itd., wiele rzeczy w innych książkach jest potem bardzo trudnych, no, może nie powiem, że zupełnie nie do przyjęcia. Gdy na przykład czytam u Yeatsa określenie religijności, już je cytowałem, po prostu dziwię się temu. to do mnie nie prze­ mawia. Jeśli mam wrócić teraz do spraw sztuki, wyznam, iż cyto­ wane tu wyżej deklaracje wydają mi się mało dla niej przy­ datne. Już pan prof. Bristiger zastanawiał się nad tym, do ja­ kiego stopnia teoria jest potrzebna w sztuce. Nie umiem okre­ ślić tego inaczej, mogę tylko tak powiedzieć trochę metafo­ rycznie: sztuka ma cechy pracy fizycznej, chodzi mi o two­ rzenie sztuki, moim zdaniem każdej. Nie znam się na muzy- ce. Wiem jak się kształtuje zdanie, jak się kształtuje kom zycję, tego staram się doświadczyć. Otóż to ma cechy pr; fizycznej, to jest coś innego niż rozważanie tego teoretyczni Natomiast ten przejmujący, najcenniejszy dla mnie wąte] u Steinera, to odwojowywanie metafizyki, które u niego jes To na mnie zrobiło największe wrażenie. Ale jak mówię, t znajduję znacznie mocniejsze, jeszcze bardziej przejmująci u moich mistrzów greckich, łacińskich, u świętego Augusty na. A także u Nietzschego. Gdy Nietzsche wygłasza tezy po­ zornie antymetafizyczne jest bardziej metafizyczny niż wielu pisarzy, którzy uważają się za religijnych. Dziękuję. Zbigniew BENEDYKTOWICZ: Widzę, że pan I czowski chciałby tu bezpośrednio nawiązać do tego... Paweł KŁOCZOWSKI: Króciutko, jednak w obroni Steinera, chciałbym gorąco namówić pana Zygmunta Kubia ka, aby przeczytał tę książkę, bo we wszystkich punktach jes właściwie zgodny całkowicie z panem. Rzadko kto, przepi szam, że tak ośmielę się mówić, ale rzadko kto może dość gnąć Steinera w umiłowaniu Greków, napisał cztery książk o Grekach, o Antygonie taką grubą książkę... Cała tu oma­ wiana książka jest poświęcona obronie kanoniczności i klasy ków. Te „rzeczywiste obecności", to są przede wszystkim obecności klasyków! We wszystkich punktach są panowie zgodni, jednak jest jedna różnica, to znaczy on przeszedł, że tak powiem, przez ognie czyśćcowe amerykańskich wydzia­ łów nauk humanistycznych. I rzeczywiście to być może jakiś zostawiło na nim ślad. Ale obrona jego jest identycznie taka jak u Pana. Zygmunt KUBIAK: Rozumiem, bardzo dziękuję, prze­ czytam na pewno. Wiesław JUSZCZAK: Chciałem powiedzieć jedną rzecz tylko, też w związku z pana wypowiedzią. Ponieważ również' jestem miłośnikiem Yeatsa, wydaje mi się, że dwa zdania, które pan zacytował, mają to do siebie, że jeżeli się przyjmie jedno, to trzeba odrzucić drugie. Zygmunt KUBIAK: Ale to zdanie jedno było Yeatsa, przedtem było Russella... Wiesław JUSZCZAK: Wiem. Ale nie wiem czy odrzuca pan oba. Jeżeli zdanie Russella jest puste, to zdanie Yeatsa ma sens, lub odwrotnie. Dla mnie stoją one wzajemnie na anty podach. Więc albo Russell albo Yeats. Ale nigdy obaj po tej samej stronie. Zbigniew BENEDYKTOWICZ: Jeśli można tutaj na chwilę sobie udzielić głosu. Myślę, że wszyscy jesteśmy tro­ chę w tym samym kłopocie. Wypowiedź pana Zygmunta Ku­ biaka o odrzucaniu pewnego typu książek współbrzmi bardzo mocno z ogólną tonacją, z przesłaniem książki Steinera. Mówi jednocześnie o pewnej trudnej sytuacji, w jakiej znale­ źliśmy się. Cały wywód Steinera o wtórności współczesnej humanistyki, o tym właśnie że - teksty rodzą teksty, teksty klonują teksty, że brak jest obcowania ze źródłami, brak jest obcowania z żywym dziełem, czy przekazem, i że ta wtórność nas atakuje, bliska jest temu co mówi pan Kubiak. Z drugiej zaś strony, ta cała krytyka akademizmu, który two­ rzy tego rodzaju wtórne światy, wydaje się być kłopotliwa dla nas, dlatego bo uderza i w nas tutaj. W końcu jesteśmy w aka­ demii i zajmujemy się... Steinerem. I powstanie tekst, który opublikujemy, z tej rozmowy. Ktoś powie, że sklonowali Ste­ inera. Mnie się wydaje, że ta książka w tej manierze ataku na akademię, na wtórność, na współczesną kulturę - może dla �wielu bliska - jest dość, moim zdaniem, apodyktyczna. Cha­ rakterystyczne, być może to jest program, być może narzuca to forma, to, że to są eseje, książka ta zawiera wspaniały in­ deks wielkich nazwisk, natomiast ani jednego przypisu. Być może jest to program, żeby to nie był tekst obarczony jakim­ kolwiek odnośnikiem, żeby nie nawiązywał do jakiegokol­ wiek komentarza. Dla mnie jest to bardzo charakterystyczne. Mowa była też o tym, że zajmujemy się tą książką w dziesięć lat po tym jak się ona ukazała. Myślę, że dla środowiska an­ tropologicznego, czy socjologicznego jest tu jakaś diagnoza współczesnej kultury, mimo że dziesięć lat temu postawiona, dla nas o tyle właśnie interesująca. Chciałbym teraz cofnąć się o jeszcze dziesięć lat i przytoczyć pewien fragment z te­ kstu Zygmunta Kubiaka, fragment, który mi zapadł głęboko w pamięć, jeszcze w tej formie publikowanej w „Tygodniku Powszechnym". Mianowicie nawiązać do takiego zapisku z podróży do Ameryki, w którym opisywał pan te nowojor­ skie ogródki księgarskie. To, co mnie uderzyło - bo zazwy­ czaj narzeka się na amerykanizację współczesnej kultury - to ocena pańska nie była taka surowa. Otóż pan tam zwrócił uwagę, przechadzając się po tamtych księgarniach, że są w nich dwa jakby duże działy, jedne to są właśnie wybory te­ kstów, czyli powiedzielibyśmy literatura źródłowa, łatwo do­ stępna, wydawana w „pocket-bookach", w popularnej niemal formie a z drugiej strony, ja tutaj, może niedokładnie, mam to przepisane, ten fragment, w którym pan pisze, że „drugą nie mniej znamienną cechą jest to, że ukazuje się w dziedzinie humanistyki tak wiele książek trudnych, specjalistycznych, wyrafinowanych, jakby niezwykłych kwiatów wyhodowa­ nych w cieplarniach". Między innymi tutaj są przywołane studia o stylu Flauberta, czy muzycznych walorach pieśni Pindara. O, mam ten fragment zapisany: „Są to książki nieraz świetne, odkrywcze. Ich wydawcami są uniwersytety, często mało znane uniwersytety prowincjonalne". Jest taka konklu­ zja: , jest to kultura w pewnym aspekcie popularna, w innym bardzo uniwersytecka. Ktoś by powiedział może z naganą, iż szkolarska, ale dla mnie to słowo ma sens pozytywny, bo ce­ nię szkoły". Podpierając się tym pańskim tekstem i z przeko­ rą wobec Steinera broniłbym tej nieefektownej, akademickiej właśnie, pracy komentatorskiej, bez której czasami pewne odkrycia, czy pewne nawet przeżycia obcowania z tradycją i z kulturą, i z tym żywym, źródłowym przekazem są niemoż­ liwe. Oczywiście, można powiedzieć, że my wszyscy po ci­ chu wiemy, w jakiego typu teksty ta polemika Steinerowska, w jaką tradycję krytyki literackiej (dość świeżą) ona uderza, ale sama trochę właśnie stanowi ten kłopot, że się wpisuje chociaż polemizując - w taki właśnie nurt meta-, metarefleksji. Być może się mylę. Chciałem teraz wrócić do tego usta­ lonego porządku, mimo że sobie udzieliłem głosu, i proszę pana profesora Juszczaka, a potem pana profesora Sempolińskiego. Wiesław JUSZCZAK: Właściwie nie chciałbym jeszcze zabierać głosu, bo do tego w dyskusji zawsze długo dojrze­ wam. Widzę w tym momencie jedną sprawę, do której chciał­ bym się odnieść w zupełnie ogólnym trybie. Idzie o uwagę prof. Bristigera, że książka tu omawiana ukazała się w Pary­ żu w dwa lata po publikacji oryginału, a u nas dopiero po la­ tach dziesięciu. Fakt ten zdaje mi się czymś pozytywnym. Ten rodzaj opóźnienia (oczywiście tyczy to szerszego grona czytelników, bo wielu czytało oryginał od razu) - takie opóźnienie chroni nas w pewnej mierze przed tym, przed czym Steiner ostrzega, a zdanie to w pełni podzielam. Nie na­ leży w lekturach trzymać bez przerwy „ręki na pulsie", czy­ tać to, co reklamuje się jako najnowsze i „odkrywcze" (lepiej poczekać aż się ta odkrywczość sprawdzi, a modne naukowe książki starzeją się dzisiaj bardziej niż filmy). I generalnie: nie należy czytać za dużo jeśli chce się coś powiedzieć kie­ dyś od siebie. Zachłanność lektury tłumi aktywność twórczą (myślę teraz o aktywności naukowej). Steiner ostrzega nas przed tym. Ostrzega także - i równocześnie, bo jedno łączy się z drugim - przed amerykanizacją europejskiej kultury (i w tym nauki). Tylko, że to ostrzeżenie już teraz jest chyba spóźnione. Czytamy też u niego bowiem: „Geniusz amery­ kański dąży do zdemokratyzowania wieczności". Powinna to być wywieszka w wielu salach wykładowych wielu uczelni. U nas. Bo geniusz europejski czyni to samo za tamtym fatal­ nym przykładem. Co do klonowania, na które zwrócił uwagę Michał Bristiger. Brałbym to słowo w znaczeniu bliższym jego etymolo­ gicznego źródła. Rozumiałbym przez to nie identyczność po­ wtórzenia, a odgałęzienie. Wtedy mamy obraz ciągłości tra­ dycji, wyrastania jednej gałęzi z drugiej, lub wprost z pnia, który cechuje już długie trwanie. Niepokoi mnie też w wypowiedzi prof. Bristigera stwier­ dzenie, że teoria jest potrzebna jedynie w odniesieniu do two­ rzenia dzieła muzycznego. Jeżeli znów weźmiemy „teorię" etymologicznie, jako „oglądanie" czy „ogląd", to możemy przez to rozumieć również w s p ó ł t w o r z e n i e dzieła, jego „interpretację" w sensie „wykonania muzycznego" - w każ­ dym razie jako coś bliskiego temu. Dawno już wycofałem ze swego naukowego słownika wyraz „odbiór". Pojęcie to zosta­ ło rozwałkowane i zmistyfikowane zwłaszcza przez teorię l i ­ teratury, za którą teorie innych sztuk szybko podążyły. W „odbiorze" widzę i odczuwam coś z bierności „postronne­ go widza". A mnie zależy na aktywności twórczej, usiłującej wobec dzieła sprostać czy iść za aktywnością artysty. Ode­ brać można paczkę na poczcie i nawet potem jej nie rozpako­ wywać, skoro wiemy, co w niej jest. I na koniec: jeżeli teorię pojmiemy jako zasadę współtworzenia dzieła, to nie wiem, jak się ustosunkować względem przeprowadzonej przez Stei­ nera krytyki teorii. Nie wiem, czy chodzi mu o krytykę, która ocenia tylko, czy która „partneruje" artyście, a więc razem z nim współtworzy dzieło. Michał BRISTIGER: Wtrącę jedno zdanie. Mówiłem o teorii, ale to nie znaczy, iż ją utożsamiam z „elementem czy zasadą działania warsztatowego". Rzeczywiście w X V I I I wieku nabrała ona takiego szkolnego charakteru normatyw­ nego w sensie dydaktycznym, ale nie „rzemiosło" kompozy­ torskie miałem na myśli, ale innego rodzaju „działania" kreatywne. (Zresztą nie do każdej teorii XVIII wieku to się odnosi, bo przecież obok Fuxa mamy Rameau.) Steiner mówi jednak nie tylko o teorii, ale także i o krytyce. Każde dzieło ma według niego charakter krytyczny. To znów prowadzi nas w jeszcze inną stronę, ku teorii estetycznej Adomo. Ale nie o niej rozmawiamy. Przy sposobności: Autor nie może (nie umie?) zaliczyć ani jednej książki muzycznej do kanonu kultury, nawet tych czterdziestu przesławnych stroniczek Schopenhauera. Czyż­ by nie było ani jednej wielkiej książki o muzyce na przestrze­ ni całych dziejów? No cóż, , A " jak Arystoksenos... itd. 9 �CON A DISC Zbigni Piotr I ON ST Michał P. Real I Paweł Kłc TheP Dariusz С His M *** Mirosław Otto i Heide Kii Theh Philip Sh Thel JACEI Aleksand The' *** Tomasz! Oska Oskar G< Peop Borys U: The\ "THEI (confe Infoi Wiesław Som Dariusz Less Wiesław The *** Jan Gor The Jean Su Disi Janusz 1 The Henryk Pup BRO Bronisł Die Summ Notes Red, D о r< Tłun Kort P roj Red Adr. Wiesław JUSZCZAK: I , skoro już się rozgadałem, je­ szcze jedna rzecz. Książkę Steinera właściwie przestałem czytać (choć czytałem ją jeszcze dalej) po rozdziale pierw­ szym. Bo uznałem (tu wracam do tego, że to nic strasznego, że mamy ją w księgarniach tak późno od ukazania się orygi­ nału), że przez tych dziesięć lat myślałem i pisałem o współ­ czesnej kulturze (o jej negatywnych stronach zwłaszcza) - tu proszę mnie nie posądzać o megalomanię - niemal tak samo i to samo, co Steiner. Nie było dla mnie w tej lekturze ani nic zaskakującego, ani nic inspirującego na nowo. To nie moja zasługa, ale Heideggera. Bo w moim przekonaniu Steiner ca­ ły od Heideggera wychodzi. Od tego filozofa, dla którego w filozofowaniu przewodnikiem ma być artysta. Poeta przede wszystkim, jak to się czyta w studiach o Hólderlinie i Rilkem czy Traklu. I może tu mogłyby się skończyć nasze spory. Sprawa rozwiązuje się w ten sposób, że winniśmy wrócić do źródeł. Do tych albo takich źródeł. Bo czym jest książka Ste­ inera w gruncie rzeczy: czymś, co za Eliadem można by za­ tytułować - la nostalgie des origines. Jacek SEMPOLIŃSKI: Ja też tę książkę częściowo prze­ czytałem, częściowo przejrzałem tylko, pisałem różne notat­ ki na marginesie tej lektury, one są porozrzucane wśród drob­ nych fragmentów i chciałem na początek się wytłumaczyć, dlaczego tak we fragmentach to podam. Mianowicie w „Ty­ godniku Powszechnym" pisuje ostatnimi miesiącami bardzo inteligentny człowiek - Andrzej Dobosz, którego większość z państwa pewnie zna. Otóż, w ostatnim numerze przeczyta­ łem bardzo interesujący jego felieton (on jest bibliofilem, księgoznawcą, jest właścicielem księgarni, i to jest jego spe­ cjalność). Przytacza on jakąś rozmowę sprzed wielu, wielu lat z profesorem Tatarkiewiczem, gdzie pytający się pyta: jak pan profesor zrobił, że w ciągu życia, w końcu zakłóconego rozmaitymi kataklizmami, napisał pan tak dużo podstawo­ wych dzieł. - Ano, bo jak wracałem do domu z wykładu, a kartofle jeszcze nie były ugotowane, to siadałem do biurka i pisałem akapit, żeby nie tracić tego kwadransa. Andrzej Do­ bosz potem wyliczył jako biblioznawca, ile akapitów napisał w życiu profesor Tatarkiewicz, w cyfrach. Następnie napisał ile wierszy ma najdłuższy akapit, a ile ma najkrótszy. Pomię­ dzy kilkudziesięcioma, a czterema zawiera się ta amplituda. Dobosz wysnuwa wniosek, że całe dzieło Tatarkiewicza to są akapity. Otóż przepraszam, że to, co chcę powiedzieć, to aka­ pity. Zacznę od tego, że sam Steiner, nawet na skrzydełku jest to napisane, w tekście Ryszarda Kapuścińskiego (jak wiado­ mo od skrzydełek się najczęściej zaczyna czytanie, czy też obwąchiwanie książek), taki aforyzm napisał na temat muzy­ ki, że oczywiście to jest jedyna sztuka, albo ta sztuka, która najbardziej ze wszystkich innych sięga sfery absolutu. I dla­ tego kobiety nie zajmują się komponowaniem muzyki, utwo­ rów muzycznych. Steiner to napisał, i ładnie wytłumaczył: ponieważ dany im jest umysł od razu dojrzały i realistyczny. Zajmę się najpierw aktem twórczym jako podstawowym dla twórczości. Otóż można powiedzieć, że w życiu człowie­ ka (ludzkości) jest kilka punktów ciemnych i tajemniczych, których człowiek nie przeskoczył i nie przeskoczy pewnie. Bo nie może, albo też i nie chce. To zabijanie (również zjada­ nie), seks, cierpienie (ból) i może jeszcze inne. Do takich punktów zaliczyłbym talent (czyli pierwotną energię powo­ dującą akt twórczy). Jest ona zagadkowa, bezpodstawna 10 i w świetle kultury filozoficznej czy teologicznej, a-moralna. Jeśli składnikiem dobra jest, przeważnie wyliczana, sprawie­ dliwość, to energia ta sprawiedliwości w sobie nie ma. Ktoś zacny, kochający bezprzykładnie sztukę, talentu nie ma, choć zasługuje, a łajdak, szubrawiec, lekkoduch - ma. Do czego więc taki dar jak talent służyć może ludziom, sko­ ro dobra jakby jest pozbawiony? By ujawnić zło? lub dobro? A może wskazać, że dobro ze złem jest przerośnięte i nie­ możliwe do oddzielenia. Szczególnej pikanterii nabiera tu fakt, że właśnie on, talent, został w tej dwuznaczności sprzę­ gnięty ściśle z kulturą religijną człowieka. Zadziwia dzieło Michała Anioła i Caravaggia (a pewno i innych), które wywo­ ływało zgorszenie i życie tych artystów też. Kaplica Sykstyńska to pomnik zgorszenia; kazano nawet, wkrótce po odsłonięciu Sądu Ostatecznego, zamalować nie­ które fragmenty. Caravaggio został wyklęty i oskarżony i mimo to dalej malował obrazy religijne, choć mógł przecież swą obsesję wyładować w innych, „prywatnych" obrazach. Otóż nie - wciskał ją w kompozycje o tematach „świętych". Talent, a więc i akt twórczy, mogą być policzone do owych ciemnych punktów w dziejach człowieka. I w tym zbliżone do aktu miłosnego. Anarchicznego, nieokreślonego, tajemnego. Tłumaczenie go koniecznością przedłużania ga­ tunku wygląda czasem jak „utylitaryzowanie" tajemnicy. Ro­ dzenie, jako „wyrok", pojawia się w Księdze Rodzaju nieja­ ko „po"; czy może jako kara? Akt twórczy może być rozumiany, podobnie jak akt miło­ sny, jako uleganie przemożnej tęsknocie, która człowieka przenosi z wielką siłą ku Otchłani, w której jeszcze go nie by­ ło, bo dopiero z mułu ziemi miał powstać. I całe życie ku tej otchłani zmierza. Do tyłu, czy do przodu. Otchłań, o której Stwórca nie mógł orzec, że była dobra. Pamięć jest więc skła­ dnikiem podstawowym, jądrem twórczości, jako energia nie­ jako „przednastawna". Ta pamięć zjawia się też podobnie jak pojedyncza, nieśmiertelna dusza, jako „prywatny" pojedyn­ czy „interes" człowieka. Z tej pamięci, z głębi aktu twórcze­ go (podobnie jak miłosnego), nikt wyliczyć się nie może. Do­ piero gdy wepchniemy ów syndrom w objęcia kultury, poja­ wia się zarówno wyliczenie (rozliczenie) jak i interpretacja. Pojawia się pojęcie kulturowe prawdy, dobra, zła. Znaczeniowość sztuki też w tym zespole kulturowym funkcjonuje. Da­ lej pojawia się też profesjonalizm, i w twórczości, i w teorii, a więc hermeneutyka wraz z jej „nadmiarem" obecnym, na co uskarża się Steiner. Czyżby pisarz ten tęsknił do Otchłani? Ciekawym zjawiskiem, z rodzaju „profesjonalizmu" jest władztwo interpretacji nie tylko w krytyce czy właśnie her­ meneutyce, ale i w twórczości samej. Bardzo wiele utworów, dzieł sztuki, to nic innego jak in­ terpretacja interpretacji. Początkowa interpretacja świata (wyglądów czy faktów) w dziele sztuki zostaje następnie zin­ terpretowana w innym dziele uruchamiając łańcuch interpre­ tacji, i stwarzając jego tragiczny nacisk. Okowy. A kto pra­ gnie wiedzieć, jak wygląda „znaczeniowość" w tym łańcuchu dzieł, niech posłucha anegdoty o Robercie Schumannie. Kie­ dyś kompozytor, w gronie przyjaciół, zagrał swą świeżo skomponowaną sonatę. Zaraz też padło pytanie: mistrzu, czy mógłby pan wyjaśnić co ta muzyka znaczy? Schumann na to siadł do fortepianu i ponownie wykonał cały utwór. Interpretacja została więc zinterpretowana przez samą sie- �hie Pisze o tym zresztą sam Steiner, ale nie rozwija wątku in­ terpretacji istniejącego w obrębie samej twórczości artystycz­ nej, jakby tę władzę przypisywał wyłącznie objaśniaczom. Tymczasem, tak jak w hermeneutyce, sam jej nadmiar powo­ duje wycieńczenie i pustkę, tak w twórczości artystycznej za­ sada „glossowości" sztukę uśmierca i z tego uścisku, artyści nie mogą się wyślizgnąć. I to nie tylko dzis' - zwiedzanie któregoś z wielkich muzeów sztuki dawniejszej, jak Kunsthistorisches Museum czy Luwr uzmysławia tę specyfikę: kilo­ metry ścian zamalowane czasem pięknymi kolorami, bez żadnej potrzeby, przyprawiają o melancholię. Widzimy obra­ zy doczepione do obrazów, nie do życia, obrazy wytworzone przez kulturę i w niej zamierające. Umiejętności zamiast wzruszenia. W twórczości i w interpretacji. Podręcznik kon­ trapunktu można potraktować jako dzieło bardziej absolutne od fug Bacha, wykres ciała ludzkiego - od Ostatniej Wiecze­ rzy. I być może tak jest - oba „ideogramy" mogą być tworem jakiejś przedustawnej intuicji, wcielać „dane" z chaosu. Umiejętność jako niszcząca siła pojawia się później, w dąże­ niu do stworzenia dzieła sztuki. Jesteśmy tu w pułapce, bo z jednej strony teoria i reguły są być może już konceptualizacją pierwotnego „aktu miłosnego", z drugiej zaś - dzieło, ja­ ko rzecz z natury „wzruszająca" staje się glossą do teorii. Gdzie więc zbawcza szczelina? Podobnie jak w dziejach człowieka (świata) wykoncypować można linię - od chaosu do dziś - tak w życiu jednostki ludzkiej linię tę można potraktować jako odwzorowanie ogól­ nego modelu. Pamięć jest spoiwem (linią), która tworzy prze­ bieg życia. Młody, dopiero powstały, ma w sobie, nieuświa­ domioną „pamięć" przeciwstawnej otchłani zawierającej wszystkie potencjalne możliwości rozwoju, później, dorośle­ jąc, tę pamięć traci, zapomina. A tylko tam pojawia się mię­ dzy innymi podstawowa energia twórcza, która potrzebuje się uwidocznić niekoniecznie w postaci dzieł. Nie potrzeba „dzieła" kierowała ręką człowieka malującego w grotach, lecz potrzeba ekspansji czy agresji. Rozmaicie się te malowi­ dła interpretuje, również jako magię. Choć czym może być magia nie wiadomo, może to przemożna potrzeba ruchu „do tyłu", do nieznanych początków; tęsknota za czymś, co było a nie ma tego, albo co jest „obok", nie tu. Ta pierwotna, z pamięci się biorąca potrzeba ekspansji, agresji, „zatwierdzenia", wepchnięta w okowy kultury, zatra­ ca się w świadomości człowieka kulturalnego i, jako już „zutylitaryzowana", staje się pożywką dla interpretacji. Nie moż­ na tej ostatniej pomniejszać, bywa pożyteczna, jest też jedną z głównych sił człowieka myślącego, godnością ludzką, a co ważniejsze, jest potrzebą „odzwierzęcenia" człowieka, wy­ rwania go z chaosu. Tylko to wyrwanie czyni kulturę rzeczą samoistną, „rzeczą" właśnie, rzeczą użytkową, a ta do wszel­ kiego użytku się nadaje. W przypadku sztuki, nadaje się do interpretowania. Dzieło (ono, samo jego pojęcie) jest produk­ tem sztucznym, z kultury pochodzącym i, oderwane, staje się bezbronne. Jeśli interpretator pyta skąd ono pochodzi, pyta tylko o to z jakiej formacji i jak się odnosi do poprzedzają­ cych je, do kontekstu. Pole do działania jest ogromne, nasy­ cić je pomysłami nie sposób, pomysł rodzi pomysł, tworzy się dziedzina samowystarczalna. Oderwanie zasadnicze, główne, działa już automatycznie i ciągle; i odrywa myśl o twórczości od twórczości samej. Być może jest potrzebą naturalną, przynależną człowiekowi, uszlachetniającą go; człowiek nabiera poczucia, że coś wie, rozumie. Jest to po­ trzeba nie tyle przyrodzona, co przynależna właśnie. Niepokoje Steinera o nadmiar interpretacji w świecie współczesnym są więc może przesadzone, ale i zrozumiałe. A zrozumiałe dlatego, że nęka go utrata „pamięci". Pamięci 0 tym, skąd naprawdę impuls tworzenia się bierze. Tego impul­ su zinterpretować się nie da, interpretować można tylko „ciągi późniejsze" a to czyni naszą myśl jałową. 1 być może nie sama „ilość" tych myśli niepokoi, co pustka, zatrata pamięci. W pewnym sensie akt twórczy porównać można do aktu miłosnego (z potrzeby którego powstał „grzech"), jego skut­ ki, kara, utylitaryzm (przedłużenie gatunku), aktu tajemni­ czego (według niektórych „absolutnego"), nie nadającego się do niczego, bo będącego samym wyładowaniem siły „bycia". Ona jest sama w sobie, niweluje granice między dobrem 1 złem, między tym co przedtem i tym co potem. Punktem stałym, jeszcze przed takim przesunięciem go, które tworzy linię. A tylko linia może być przedmiotem interpretacji. Za­ stąpienie słowa „twórczość", słowem „sztuka" jest ucywili­ zowaniem. Potrzebnym człowiekowi. Ale zapominanie, wstyd tej pamięci, wpycha w próżnię kultury, czegoś „przy­ zwoitego". Jeśli w twórczości artysty zjawia się element „ży­ wy" (mimo profesjonalizmu) to tylko dlatego, że artysta ów nagle sobie coś przypomniał, stał się dzieckiem w łonie mat­ ki, nic nie wiedzącym; znalazł się znienacka w przedstawio­ nej otchłani. Interpretacja mówi nam: jesteś człowiekiem, za­ pominanie o niej mówi: skąd jesteś. Zbigniew BENEDYKTOWICZ: Teraz kolej na pana Pawła Kłoczowskiego, proszę. Paweł KŁOCZOWSKI: Dziękuję, ja zacznę od tego, co już mówiłem, o podobieństwach między Steinerem a Kubia­ kiem. Jak można rozumieć twórczość Zygmunta Kubiaka? Dla mnie takim tekstem kluczowym jest tekst z 1956 roku o odrealnieniu świata, taki krótki esej w jednym z pierwszych numerów odnowionego „Tygodnika Powszechnego", o tym. że totalitaryzm w naszym kraju był doświadczany jako odej­ ście od natury i odrealnienie świata. Kubiak nie napisał ani razu tekstu explicite antykomunistycznego, ale wszystkie je­ go teksty są buntem przeciwko odrealnianiu świata i apologia tej rzeczywistości, której świadectwo przynoszą klasycy lite­ ratury cywilizacji europejskiej. Otóż wydaje się, że głębsza linia myślowa Steinera biegnie podobną koleiną. Punktem odniesienia dla Steinera jest inna wersja totalizmu i sam fakt Shoah. Powstaje pytanie czy ten fakt nie zakwestionował głę­ boko całej właśnie cywilizacji europejskiej. To jest zawsze ukryty punkt wyjścia refleksji Steinera. Powiedziałbym, że jest to punkt wyjścia charakterystyczny dla każdej ciekawszej myśli środkowo i wschodnioeuropejskiej. Steiner jest nam o tyle bliski, że stale powołuje się na swoje austriacko-galicyjskie pochodzenie. On się w pewnym sensie czuje naszym bratem. W niedawno wydanej autobiografii (Errata. An Exa­ mined life, 1997) opowiada, jak uciekł w ostatniej chwili, je­ go ojciec zdecydował się wyjechać w ostatniej chwili z rodzi­ ną, tuż przed wejściem Niemców do Wiednia, wyjechali naj­ pierw z Wiednia do Paryża, potem z Paryża do Nowego Jor­ ku. W obliczu Shoah obrona faktyczności urasta do ogromne­ go problemu moralnego... Recepcja książki Rzeczywiste obecności w Polsce jest utrudniona, bo nie wiemy czym jest dominacja postmoderni­ zmu i dekonstrukcjonizmu nad umysłami humanistycznymi, // �C0N1 A DISC Zbignie Piotr К ON STI Micha! P. N Real D Paweł Kkx The Pn Dariusz Сг His Mc Mirosław 1 Otto К Heide Klir TheM Philip She The В, JACEr" Aleksandi The Si *** Tomasz S Oskat Oskar Go Peopl Borys Us The p "THEF (confe Infor Wiesław Somt Dariusz i Lessi Wiesław The *** Jan Gon The Jean Sta Disc Janusz I The Henryk Pup BRO Bronisł; Dia Summ Notes Red Dor. Tłun Kon Proj Red Adr w szczególności na uniwersytetach amerykańskich. Jak już zauważyliśmy, książka jest wymierzona przeciwko tym tren­ dom, Derrida to bete noire Steinera. Kluczem do dekonstrukcjonizmu może być jeden z aforyzmów z Wiedzy radosnej Nietzschego. Powiada Nietzsche, że studiował różne interpre­ tacje Rewolucji Francuskiej, od prawicy do lewicy: katolic­ kie, integrystyczne, kontrrewolucyjne, liberalne, republikań­ skie, socjalistyczne, jakobińskie, marksistowskie. I powiada Nietzsche w ten sposób - nie ma faktów, są interpretacje. In­ terpretacje pożarły rzeczywistość. Otóż książka Steinera na­ pisana jest w obronie faktyczności. Jest obroną kontemplacji jako greckiej „theoria", czyli postawy skoncentrowanej uwa­ gi, oglądu, intensywnej wizji rzeczywistości. Kontemplacja z góry zakłada istnienie „rzeczywistych obecności". Książka jest subtelną analizą właśnie tego aktu założenia, aktu zaufa­ nia, dawania kredytu, pascalowski „zakład" jest tu zastoso­ wany do estetyki, a wszystkie analogie religijno-estetyczne subtelnie podkreślone. Gdy postmoderniści i dekonstrukcjoniści używają słowa „teoria", to chodzi o coś zupełnie inne­ go, mianowicie o hipotezę badawczą, siatkę interpretacyjną, która uniemożliwia widzenie i osobisty kontakt z tekstem. Tworzy się „wtórne miasto" opisywane w pierwszej części książki, aleksandrynizm, inflacja interpretacji. Książka Stei­ nera chce odsłonić i ujawnić piękno pierwotnej, bezpośre­ dniej i osobistej konfrontacji z „pierwszym miastem". Mówi­ liśmy już o zerwaniu między słowem a rzeczywistością, ale sprawa jest o wiele szersza. Ponieważ dekonstrukcjoniści głoszą hasła „śmierci autora" i „śmierci czytelnika", więc chodzi tu także o zerwanie między autorem a dziełem, oraz między czytelnikiem a dziełem. To co Steiner nazywa „ze­ rwanym kontraktem" jest zatem przerwaniem całego procesu komunikacji. Steiner daje obronę tekstu, jako komunikatu, przesłania o „rzeczywistych obecnościach". Bo dla dekonstrukcjonistów tekst jest tkaniną, którą trzeba rozpruć - ale jak tkaninę rozprujemy, jak rozprujemy arrasy wawelskie, to nic nie zostaje, nie ma dzieła... Jeszcze słowo w kwestii religii. Otóż dostrzegam pewne podobieństwo między książką Steinera a książką Jeśli Boga nie ma Kołakowskiego. Książka Steinera ma wyraźną oś bi­ blijną - jeśli zerwiemy „przymierze" między Bogiem a czło­ wiekiem to wcześniej czy później zerwiemy także wspomnia­ ne już tu potrójne „przymierze": między autorem i dziełem, między czytelnikiem a dziełem, oraz między dziełem a świa­ tem. Aby udowodnić istnienie świata i zaakceptować widzial­ ną rzeczywistość Kartezjusz odwoływał się do Boga. U Stei­ nera i Kołakowskiego dostrzegam bardzo podobną konstruk­ cję. Co więcej obydwoje myślą w oparciu o alternatywę - al­ bo Bóg, albo nihilizm poznawczy - to znaczy, że prawomoc­ ne użycie pojęć „prawda", „rzeczywistość", „autor", „czytel­ nik", możliwe jest tylko przy założeniu Absolutu, trzeciej drogi nie ma. Oczywiście powiedziane to jest subtelnie i cien­ ko, nie tak grubo jak ja to wyraziłem. U Steinera, nigdy nie wiemy czy mówi znawca, czy wyznawca. Ani Steinera, ani Kołakowskiego nie sposób złapać za rękę i powiedzieć: o, już wierzy! To jednak ludzie szukający... Natomiast niewątpliwie judaizm jest Steinerowi bliższy niż chrześcijaństwo. Są jego teksty, które mogą być odczytane jako antychrześcijańskie. Z tym, że jemu chodzi o to, że chrześcijaństwo po Shoah trze­ ba przemyśleć na nowo. Nie może być tu prostej kontynuacji. Coś niezmiernie ważnego wydarzyło się w sercu chrześcijań­ 12 skiej Europy i w związku z tym chrześcijaństwo musi się ja­ koś zmienić, przejść jakąś transformację i metanoię. Kiedy i końcu książki mówi o sobocie, to jemu chodzi przede w stkim o szabas. To znaczy, tam jest dwuznaczność, ale to jest przede wszystkim szabas... Uważam, że ta książka jest niezmiernie ważna, szczegól­ nie w Polsce. Dopiero po przeczytaniu tej książki możemy le­ piej zrozumieć coś z tego, co się dzieje w świecie humani­ stycznym, tym zachodnim. Co więcej, uważam, że punkt wi­ dzenia Steinera, tak jak już powiedziałem, moim zdaniem, jest zbieżny z punktem widzenia wschodnioeuropejczyków. I jeszcze, jedno słowo zanim skończę... on rzeczywiście nie lubi liberalizmu, i co ciekawe ma sympatie albo do reakcji katolickiej, albo do marksizmu. W tym powiedzeniu, że Ameryka polega na tym, że demo­ kratyzuje się wieczność, w którym jest oczywiście mnóstwo złośliwości, między innymi chodzi o wadę pieniądza. A ta wada pieniądza polega na tym, że zamienia się różnice jako­ ściowe na różnice ilościowe. I to się bardzo łączy z tym, co profesor Sempoliński mówił na temat Erosa, co rzeczywiście jest jednym z leitmotivow stałych u Steinera, tych korespon­ dencji między sztuką, Erosem i religią. To znaczy jest coś na rzeczy w powiedzeniu, że liberałowie to są ludzie głusi jak gdyby na różnice jakościowe, a w tych dziedzinach właśnie zarówno w Erosie, jak w sztuce, jak w religii, te właśnie róż­ nice jakościowe odgrywają zupełnie podstawową, kardynalną rolę. To na razie wszystko, dziękuję. Lech TRZCIONKOWSKI: Ad vocem. Jeśli chodzi 0 przywołaną przez Pawła Kłoczowskiego metaforę soboty, Steiner używa jej w znaczeniu chrześcijańskiej soboty. Mówi bowiem wprost o sobocie po Wielkim Piątku, po dniu Krzy­ ża, cierpienia i śmierci miłości. Nazywa ją najdłuższym dniem w historii Zachodu, o którym milczy historia, Biblia 1 mit, a który został dopełniony niedzielą zmartwychwstania i miłości. Jest to sobota oczekiwania, nadziei na ponowne na­ rodziny. Świadomość tych trzech dni, Piątku, Soboty i Zmar­ twychwstania rozciągamy na całe dzieje. Steiner powiada, podobnie jak święty Augustyn, że wszyscy żyjemy w szóstym dniu oczekiwania. Chciałbym podkreślić u Steinera dwa wątki. Pierwszy, platoński, przejawia się w pojmowaniu Erosa jako podstawy wszelkiej twórczości. W swoim ostatnim tekście na łamach „Times Literary Supplement" omawiając wydaną niedawno korespondencję Hanny Arendt i Hiedeggera Steiner podkre­ śla, że największe dzieło Heideggera powstało w momencie największego rozkwitu Erosa między tą parą filozofów. Na­ wiasem mówiąc, drugą rzeczą, która uderza w listach Hei­ deggera jest obecność muzyki, całkowicie przemilczanej w pracach filozoficznych, na co Steiner meloman natych­ miast zwraca uwagę. Drugą sprawą jest obecność w książce myśli judaistycz­ nej, zarówno w kabalistycznej jak i talmudycznej wersji. Z judaizmu wywodzi się centralne pojęcie kontraktu. Gdy Steiner pisze o założeniu rzeczywistej obecności, leżącym u podstawy wszelkiej znaczącej formy, podbrzmiewa w tym dalekim echem przekonanie, że u początku wszystkich języ­ ków i wypowiedzi znajduje się Imię Boga, „wielka tautolgia" z Gorejącego Krzaku. Steiner obleka to przekonanie w nie­ zwykle nośną metaforę promieniowania tła, zaczerpniętą ze współczesnej astrofizyki. Otóż to promieniowanie tła, pier- �wotnego objawienia słowa, bo tak rozumie transcendentne umotywowanie wszelkiej twórczości artystycznej, wywodzi się z myśli kabalistycznej. Wątki platońskie, judaistyczne, metafory współczesnej nauki i wiele innych, tkają tekst tej książki. W swej formie esej Steinera spełnia pewien ideał książki wymyślony przez Benjamina, jest złożony z cytatów i przywołań. Szczególnie ciekawe są odniesienia do metafor współczesnej fizyki. Ta książka ma przypisy zawarte w poszczególnych akapitach i zdaniach. Paweł KŁOCZOWSKI: Złośliwi mówią, że Steiner pi­ sze drutem kolczastym... Lech TRZCIONKOWSKI: I jeszcze jedna rzecz. Książ­ ka pojawiła się rzeczywiście po dziesięciu latach od wydania oryginału. Widziałbym jednak w tym wadę, a nie zaletę na­ szego myślenia, tym bardziej, że książka mierzy przeciwko pewnym modom, jest konserwatywna w myśleniu. Zresztą dwie książki Steinera, które ukazały się po Real Presences (Errata i No Passion Spent) zostały natychmiast przetłuma­ czone na język włoski. Jeśli chodzi o tłumaczenie polskie, to jest w nim sporo potknięć. Steiner pisze o „promieniowaniu tła", czego nie można przekładać jako „radiacji w tle", gdyż tracimy związek z językiem współczesnej fizyki. Już od sa­ mego początku tłumaczenie stanowiło dla mnie pewną prze­ szkodę. W drugim akapicie Steiner przedstawia tezę, że „do­ świadczenie znaczenia estetycznego, literatury, sztuk pięk­ nych, formy muzycznej, wskazuje na konieczną możliwość tej 'rzeczywistej obecności'". Pozorny paradoks „koniecznej możliwości" jest tym właśnie, co wiersz, obraz, czy kompo­ zycja muzyczna powinny swobodnie badać i przedstawiać". Tłumaczka, z niewiadomych mi przyczyn, zamienia „ko­ nieczną możliwość" na „potencjalną konieczność". Śmiem twierdzić, że to nie to samo. Piotr KŁOCZOWSKI: W związku z tłumaczeniem. Ja rozumiem, przyjmuję te uwagi, które są uwagami adiustacyjnymi, bardzo zawsze ważnymi. Chciałbym państwu przeczy­ tać list, ważny dla tej naszej rozmowy. To jest list, który na­ pisał Miłosz do pani Kubińskiej, tłumaczki tej książki. Tu zresztą nie ukrywam, że miał miejsce pewien mały spisek, w który był również Miłosz wciągnięty, żeby ta książka się ukazała. Ten liścik jest króciutki: „Kilka lat temu ukazała się książka George'a Steinera Rzeczywiste obecności. Po prze­ czytaniu jej w języku angielskim doszedłem do wniosku, że jest to jedno z ważniejszych dzieł ostatniej dekady i uważa­ łem, że powinno być przetłumaczone na język polski. Teraz przesłano mi Rzeczywiste obecności na Pani prośbę, i czyta­ łem ją znowu w języku polskim. Piszę ten list dlatego, że podziwiam Pani przekład, który jest rzadkim osiągnięciem stylu i użytej polszczyzny. Jest to przekład moim zdaniem najzupełniej wyjątkowy i zasługuje Pani na same pochwały. Mam nadzieję, że książka spowoduje jakąś zasadniczą dysku­ sję w środowisku ludzi piszących". Wiesław JUSZCZAK: To pierwsze się stało, to drugie jest pomyłką wielkiego pisarza. Piotr KŁOCZOWSKI: Ja się absolutnie zgadzam z tymi szczegółowymi zarzutami. Ja myślę, że to mogą być rzeczy­ wiście adiustacyjne uwagi. Natomiast mnie się wydaje, że jest celność w określeniu Miłosza, że pewne ustawienie tona­ cji jest dobre. To wymaga potem przejrzenia właśnie, żeby nie zrobić takich pomyłek. Jeśli jeszcze można po tym liście, dwa słowa tylko, w związku z tą książką. Perspektywy, które umiejscawiają tą książkę w pewnej konstelacji, zostały już określone. Ja mam jedną uwagę, myślę, że podzielą ją wszyscy, którzy mają róż­ ne edukacyjne zajęcia. Ta książka powinna być przemyślana przede wszystkim przez tych, którzy się trudnią sprawami edukacji. Wszyscy mamy te trudności. Nie tylko na fakulte­ tach w Ameryce, tak samo w Polsce. Jak państwo wiedzą, mając do czynienia ze studentami, jest bardzo trudno stwo­ rzyć taką sytuację perswazją, żeby studenci przeczytali źródłowy tekst, i żeby to był początek, że wchodzą wtedy w jakieś pole magnetyczne właśnie, erotyczne, można by po­ wiedzieć. To dotyczy i muzyki, i malarstwa, i poezji, i prozy. Jest to dzisiaj jedno z trudniejszych zadań edukacyjnych: stworzyć sytuację, w której ten impuls początkowy pochodzi od źródłowego tekstu, od obrazu. Na przykład dzisiaj obej­ rzenie obrazu w oryginale jest jedną z bardziej elitarnych czynności, jaką można zrobić, w dobie Internetu. To znaczy, gdy pytam: kto widział w oryginale jakiś obraz, to pojawiają się trzy ręce w górze tylko, bo nikt nie wie, że jest takie do­ świadczenie, że jak ktoś jest w Paryżu, to trzeba pójść na ostatnie piętro Luwru i zobaczyć de la Toura. Dzisiaj to jest zajęcie mniejszości, elitarne i żeby mieć ten moment właśnie jakiegoś erotycznego napięcia między „mną" a tym pastelem, czy tym fragmentem Mozarta. Steiner to jest obrona tego do­ świadczenia. To znaczy trzeba uświadomić sobie, że bez ta­ kich doświadczeń wszelki komentarz jest jakby bezcelowy, że jak nie mamy tego doświadczenia, to po prostu mówimy trochę o niczym. Wszyscy studenci się nudzą i zupełnie nie ma żadnej więzi między nami a rzeczą, którą przybliżamy. To jest dzisiaj uniwersalne doświadczenie, wszędzie, i ono jest przedmiotem uwagi i troski Steinera. Marcin GMYS: Jeżeli Państwo pozwolą powrócę do wątku „muzycznego" książki Steinera, który dla mnie, jako muzykologa, wydaje się szczególnie frapujący. Od razu jed­ nak chciałbym zaznaczyć, iż to, że zabieram głos w tak zna­ komitym gronie stanowi pewien nietakt, ponieważ Rzeczywi­ ste obecności znam w sposób dosyć powierzchowny i nie jest wykluczone, że to co w tej chwili powiem zostanie przez Państwa natychmiast uchylone. Jak zauważył już profesor Bristiger, Steiner, nie posiada­ jący chyba regularnego wykształcenia muzycznego (choć re­ cenzował nawet przed kilku laty jedną z monografii poświę­ conych Verdiemu na łamach tak poważnego czasopisma mu­ zykologicznego jakim jest Nineteenth Century Music) mógł­ by niejednemu muzykologowi zaimponować, i to nie tyle znajomością dzieł nie zawsze szeroko znanych, co łatwością w wychwytywaniu i werbalizowaniu ich istoty. Gdy mówi on na przykład o tym, że Lisztowskie transkrypcje symfonii Beethovena i fragmentów dramatów muzycznych Wagnera sta­ nowią „zbiór spełnionej, zrealizowanej krytyki", czy - bar­ dziej konkretnie - że „tonalna moc" skądinąd niezbyt uda­ nych Wariacji na temat Preludium c-moll Chopina skompo­ nowanych przez Ferruccio Busoniego przyczynia się do ujawnienia „pewnej dozy samozadowolenia w dziele Chopi­ na", to naprawdę okazuje się słuchaczem o niezwykłej wraż­ liwości. Mimo to odniosłem wrażenie, iż muzyczny leitmotiv Rzeczywistych obecności nie najlepiej komponuje się z cało­ ścią refleksji Steinera. Nie odmawiam mu oczywiście erudycyjnej wirtuozerii, sugestywności rozwijanych przezeń ana13 �СОЛ A DIS Zbig Piotr ON S Michał l Real Paweł К The Dariusz His *** Mirosła Om Heide I< The Philip 5 The JACI Aleksai Tht *** Tomas; Os Oskar Borys Th "THI (eon In Wiesłi Se Dariu: L< Wiesł Ti *** JanG T Jean; L Janus 7 Henr / BR Bron 1 Sun Not. Re Do Tł Kc Pr Rt Ac logii czy celności jego aforyzmów. Chodzi mi natomiast o wskazanie na pewną zarysowującą się w rozważaniach Ste­ inera sprzeczność. Mianowicie stwierdził on, iż załamanie przymierza pomiędzy słowem a światem (pokrewne może do pewnego stopnia Putnamowskiej formule „How do words ho­ ok on to the world?", zakładającej implicite stopniowe odda­ lanie się języka od rzeczywistości), które miało się dokonać gdzieś pomiędzy 1870 a 1930 rokiem, właściwie nie odnosi się do muzyki, ponieważ jak sam Steiner zakłada w zasadzie kontrakt taki nigdy nie został zawarty (stąd zapewne teza, iż muzyka szczególnie dobitnie uświadamia nam krytyczny charakter dzieła sztuki). Z tym jednak kłóci się stanowisko częściowo uzasadniające istnienie krytyki teoretyczno-mu­ zycznej, z którym Steiner mimo wszystko zdaje się momen­ tami sympatyzować - konkretnie wtedy, kiedy wspomina 0 muzykologicznych analizach Adorna czy Charlesa Rosena. Ale właśnie w tym momencie przestaje być konsekwentny, bo skoro ów kontrakt przez ludzi piszących o muzyce nie zo­ stał nigdy zawarty, to nie mógł on (i nie może) również ist­ nieć w postaci choćby fragmentarycznej. Być może więc erudycyjny rozmach rozważań Rzeczywistych obecności czy wspomniana przez jednego z moich przedmówców gęstość znaczeń - by nie powiedzieć polisemiczność - frazy prawie każdego ze zdań tej książki, niekiedy zaciemnia jej tezy i za­ czyna się obracać przeciwko spójności i trafności postawio­ nej przez Steinera diagnozy. Dariusz CZAJA: Nie wiem czy dokładnie pojąłem to, co pan powiedział, ale nie widzę tu jakiegoś szczególnego na­ pięcia. Rzeczywiście: rozdział, „rozstęp" między muzyką 1 światem, ich wzajemna nieprzystawalność, to nie jest wyna­ lazek ostatniego stulecia, ten brak przymierza to jest wartość stała. Ale skoro przy tym jesteśmy... Po tym, co pan i prof. Bristiger powiedział, niezręcznie mi cokolwiek mówić, w końcu, w materii muzykologicznej jestem amatorem zupeł­ nym. Skoro się już nieopatrznie wyrwałem, to tylko dwa zda­ nia, ale w kwestii, jak myślę, niesłychanie istotnej. Żeby nie być gołosłownym: już na pierwszych stronach książki, czy­ tam takie zdanie: „Sednem tego eseju jest pytanie, czy moż­ na powiedzieć cokolwiek znaczącego na temat natury i sensu muzyki". A zatem, pytanie o relację dźwięku i słowa wprawia w ruch całą tę maszynerię intelektualną. To jest kwestia orga­ nizująca cały niemal tekst. Jeśli odrzucić, no, w każdym ra­ zie, odsunąć na plan dalszy cały ten, żółcią pisany, nurt kry­ tyczny książki, w końcu nie tak bardzo znowu oryginalny, to ta sprawa - czy można coś o muzyce powiedzieć i jak można to zrobić - wydaje mi się dla książki zasadnicza. Skąd muzy­ ka? Dlaczego muzyka? Co to znaczy, że muzyka zajmuje po­ śród „form znaczących" miejsce najwyższe? Gdzieś jakby­ śmy już to słyszeli: wiadomo, niektórzy romantycy. Schopen­ hauer.... Czytając Steinera, cały czas przywoływałem w pa­ mięci przede wszystkim znakomite strony o muzyce ze Świa­ ta jako formy i przedstawienia. I dość mi się to rymowało. Steiner, jak wiadomo, przeczytał wszystko, zna więc z pew­ nością podstawowe, „klasyczne" teksty traktujące o filozofii muzyki. No dobrze: nawet gdyby tak było, gdyby Steiner w swoim rozumieniu muzyki cały był, dajmy na to, z Kierkegaarda, Wackenrodera, Schopenhauera i Nietzschego, to, co to bliżej znaczy? Czy to tylko zwykła repetycja, romantycz­ na czkawka? Ale czy tamte słowa, powtórzone, czy lepiej: strawestowane, brzmią dzisiaj tak samo? Czy to jakiś nawrót 14 do - świadomie używam paradoksu - świeckiej religii sztu­ ki? Nie wiem, głośno myślę... Przypomina mi też Steiner w swoim myśleniu o muzyce, w swoim uwielbieniu muzyki, Emila Ciorana. On jest cały z ducha tego myślenia. Przypo­ mnijcie sobie Państwo, Cioran w licznych swoich tekstach, żyje z tego, że obrzydza nam kulturę zachodnią, pluje na nią zupełnie nieprzytomnie: nauka? - do piachu, filozofia? - pro­ szę mnie nie rozśmieszać, moralność? - jesteśmy jako gatu­ nek nieedukowalni, i tak dalej w tym duchu.... Zygmunt KUBIAK: ...ależ to nie tak! Dariusz CZAJA: ... to dopiero pierwsza część twierdze­ nia. Natomiast druga część zdania jest taka: otóż, powiada gdzieś Cioran, że przy tej całej nędzy, jedyne co się Zachodo­ wi naprawdę udało, zjawisko, które nie ma precedensu w żad­ nych innych kulturach, nawet tych niebywale uduchowio­ nych, to muzyka właśnie. Przywołuje nazwiska muzycznych geniuszy: Monteverdi, Bach... A w jednym z wywiadów rzu­ ca to znane bluźnierstwo: „bez Bacha Bóg byłby postacią drugorzędną"... Zygmunt KUBIAK: To głupie! Dariusz CZAJA: Pan myli głupotę z prowokacją. To chy­ ba nie to samo. Ta wypowiedź pokazuje przy tym, że muzyka ma dla niego - przypomnijmy: zdeklarowanego sceptyka! - re­ ligijny wymiar. I to ciekawe, że podobnie namiętny ton rozmo­ wy o muzyce, podobne myślenie o muzyce w kategoriach nie estetycznych a teologicznych, znajdujemy u Steinera. Oczywi­ ście, Steiner nie jest tak ekstremalny. Jest porywczy, ale słabiej wrzyna się w mózg. W każdym razie ten rdzeń teologiczny wy­ daje mi się u niego najcenniejszy. Jest tam taki rodzaj quasi-definicji muzyki: „nazywanie nazywania życia"... Michał BRISTIGER: Dobre kompozycje muzyczne uczą, iż nie należy utrzymywać napięcia bez przerwy, warto od czasu do czasu poluźnić, a będzie to nieźle służyć później­ szemu podwyższaniu tonu. Więc trochę lekkiej kawalerii. Przede wszystkim tytuł książki. Po angielsku: Real Presen­ ces. Is there anything in what we say? Po polsku zostawiona pozostała tylko pierwsza połowa, dlaczego? Myślę, iż nawet gdyby można było znaleźć jakiś polski ekwiwalent, raziłby może czytelnika. Pamflet publikowany jest w odmiennej at­ mosferze psychospołecznej w porównaniu z angielską. To jednak daje do myślenia. Przejdźmy do karty tytułowej: to nasze drugie „dlacze­ go?". Otóż ta karta przedstawia - znów mamy połowę - jakąś konstrukcję drewnianą, coś na kształt klawesynu w fazie sto­ larskiej. Złożenie jest racjonalne, każdy fragment nazwany jakąś literką... Tylko pozostaje to fatalne pytanie: dlaczego? Co książka Steinera ma wspólnego z encyklopedystami, z Lumierami francuskimi (chyba żeby szukać w niej śladów Horkheimera i Adorno), odwrotnie, jest raczej buńczuczna wobec racjonalistów; omawiany rysunek jest nawet schludny i ładny, ale pragnienie absolutu (autora książki) nie w tę stro­ nę się zwracają; ów, na razie tylko mebel i tak nie zabrzmi. Parę kwestii przewija się przez naszą dyskusję i przez na­ sze ciche myśli. Coś zostaje nazwane „modą". Uchyliłbym to stwierdzenie, choćby i miało być prawdziwe, ponieważ na­ zwanie czegoś „modą" jeszcze nie mówi nic o jego wartości. Adresowane jest ani do naszej głowy, ani do naszego serca, a tylko źle usposabia do lektury. Tego właśnie pragnąłbym uniknąć ze względu, który podałem na początku. Inna kwestia pojawia się w formie pytania, „czy w ogóle �można coś sensownie powiedzieć o muzyce?" Muzykę moż­ na słuchać z przyjemnością, pożytkiem, poruszeniem duszy, można ją grać innym ludziom, ale co właściwie można by o niej powiedzieć. A jeżeli nie można, to w jakim celu pona­ wiane są te wysiłki werbalne od antycznych Greków? Zapro­ szenie do milczenia na ten temat, na temat muzyki, ma dla mnie swój „niewymowny" urok, ale - niestety - bez naszych marnych dyskursów o muzyce, o zgrozo „teoretycznych", zjawisko zwane muzyką nie byłoby w ogóle dane ludzkości, zaś bez muzyki ta ludzkość straciłaby właśnie swe... człowie­ czeństwo. Ponieważ zjawisko zwane muzyką płynie z samej głębi naszego człowieczeństwa. To mówiąc, nie zapominam, że różne języki, którymi się mówi o muzyce, że ich treści, za­ kresy pojęciowe wcale się nie pokrywają, że ich znaczenie jest zawsze częściowe, że ich znaczenia są różne, że są dane z różnych perspektyw itp. Co innego jest uczyć muzyki, a co innego ją słuchać, co innego ją tworzyć, jeszcze co innego stawiać jej niekiedy trochę dziwne pytania, na które sam Orfeusz nie umiał odpowiedzieć, a często i nie widzi po temu powodu. Odnoszę wrażenie, iż wiele nieporozumień wynika z faktu, iż jedni znają muzykę z doświadczeń danych tylko we własnym słuchaniu i w ogóle nie zdają sobie sprawy, jak muzyka jest komponowana (stąd ten podziw nad Mozartem komponującym Requiem w łóżku - mowa o filmie Amade­ usz)- Ale kompozytor też nie wie wszystkiego, nawet o wła­ snej muzyce. Dziwne to, ale prawdziwe. Na proces twórczy wpływają różnorodne czynniki, teoria i biografia, różne do­ świadczenia estetyczne, muzyka jest wszakże kształtowa­ niem kategorialnym i kompozytor dysponuje zawsze pew­ nym zasobem kategorii, z których wiele potrafi sobie uświa­ domić i uznać za swoje; a jednym z najsilniejszych czynni­ ków kształtujących komponowanie dzieła (o czym rzadziej się mówi, ponieważ wymaga to wielkiej kompetencji) jest wpływ jednych dzieł na inne. Kompozytorzy zawsze obcują z kompozycjami cudzymi. Tekst Steinera sprawia nam niemałe kłopoty. Tym lepiej, gdyż zmusza nas do dalszej refleksji. Są oczywiście w tym George Steiner Rzeczywiste obecności tekście zdania niezrozumiałe, o czym mówił pan Kubiak (nie­ które zresztą wynikają z tłumaczenia), ale to są mniej ważne detale. Periodyzacja 1870-1930 jest w świetle doświadczeń muzycznych - podniósł to poprzednio pan Gmys - niezrozu­ miała. Cóż takiego zdarzyło się w roku 1930? Głos z sali: Chodzi o dojście Hitlera do władzy - rok 1933. Michał BRISTIGER: Ja tego momentu, tj. roku 1933, w samej książce nie widzę, jakkolwiek znam to. co Steiner pi­ sał o Shoah. Bardziej zrozumiałe (choć też tylko częściowo) byłoby przypisanie zerwania kontraktu pojawieniu się dodekafonii, co było też praktycznym zerwaniem przymierza z przeciętnym, „normalnym" słuchaczem. Przestał być waż­ ny, mogłoby go też dla (chwilowego?) dobra muzyki nawet nie być. Później jedni słuchacze schronili się w klasyce, inni zamknęli się w muzyce dawnej, jeszcze inni oddali się jazzo­ wi i dalszym pochodnym kierunkom, są i tacy, którzy zajęli się wyłącznie nowymi środkami i nowymi wizjami przyszło­ ści. Z przymierza słowa i rzeczy zrezygnowali wszyscy, prócz garstki filozofów i prócz teologów, których było, oczywiście, trochę więcej. Zbigniew BENEDYKTOWICZ: Tu jeszcze pan Sławo­ mir Sikora... Sławomir SIKORA: Trochę może już za późno, ale chciałem dodać jedno zdanie do wypowiedzi pana Czai i po­ ruszonego przez niego wątku. Otóż w tej książce pada zdanie Blake'a, że „oznaczone zawsze wykracza poza oznaczają­ ce"... Myślę, że cała ta książka zawiera się pomiędzy - prze­ praszam za uproszczenie - między dwiema rzeczami, zda­ niem, że oznaczone zawsze wykracza poza oznaczające i tym co Steiner śledzi od Mallarmego i co krytykuje, to znaczy oderwaniem się oznaczającego od oznaczonego. Totalnym oderwaniem, zerwaniem kontaktu między, nazwijmy to by­ tem, rzeczą i tym, co się o nim, o niej mówi. A wracając do wątku muzyki, myślę, że dlatego jest ona tak ważna u Steine­ ra, że w przypadku muzyki ta tożsamość, według niego, jest najbliższa, to znaczy, że muzyka sama, tylko właśnie jaka, czy zawsze ta zawarta w dźwiękach, czy też ta słyszana przez głuchego Beethovena, jest poniekąd tożsama z bytem. I o ty­ le, o ile możemy być blisko niej, o tyle możemy zbliżyć się do bytu samego... Lech TRZCIONKOWSKI: W sprawie roku 1930. Stei­ ner widzi w tej dacie zakończenie procesu, który trwał w kul­ turze zachodniej od 1870 do 1930. Wybranie tej daty ukazu­ je konsekwencje tego, co się stało w poezji i świadomości eu­ ropejskiej w momencie zerwania kontraktu między słowem i światem. Odnowienie tego przymierza jest możliwe jedynie poprzez zwrócenie się ku filologii w jej etymologicznym zna­ czeniu, ku „miłości słowa". Steiner przywołuje jednocześnie pojęcie cortesia, zrodzone w atmosferze miłości dworskiej, które dla niego staje się modelem wszelkiego spotkania ze znaczącą formą, wyznaczając reguły naszego obcowania z te­ kstem. Jednak przyjęcie tekstu oznacza także odsłonięcie się i narażenie na nieodwracalne zmiany w naszym życiu. Obco­ wanie z dziełem sztuki nie jest obojętne etycznie. Instytut Kultury iłowo/obraz terytoria Na okładce wykorzystano fragment ilustracji z Encyclopedic ou Dictonnaire raisome des sciences, des arts et des metiers Diderota i d'Alemberta Zygmunt KUBIAK: Ponieważ pan Kłoczowski był ła­ skawy nawiązać do tego co mówiłem, też kilka uwag jeszcze powiem o różnych sprawach. Mnie się ogromnie podobało to, co mówił pan Sempoliński, z tym, że cały czas myślałem so­ bie o tym, że w naszej epoce tych wszystkich sex-shopów, 15 �сок A DISC Zbigni Piotr i ON ST Michał P. Reall Paweł Kłc TheP Dariusz С HisM Mirosław Otto i Heide KI Theh Philip Sh Thel JACE Aleksanc The: *** Tomasz: Oski Oskar G Peof Borys U The 'THE (conf> Info Wieslav Son Dariusz Les Wiesła\ The *** Jan Go 77i. Jean St Dh Janusz Th Henryl Pu BRC Bronis Di Sumr Notes Rec Dot Tłu Kot Pre Re Ad pism „Hustler", itd., trzeba by wymyślić coś innego, nie „akt miłosny". Mnie się wydaje, że erotyzm grecki, takie przy­ miotniki jak erotikos, na przykład u Kawafisa, jednak co in­ nego znaczą. Paweł KŁOCZOWSKI: Steiner jest za cenzurą... On by „Hustlera"... Zygmunt KUBIAK: Nie chodzi mi w tej chwili o „Hu­ stlera", mnie chodzi o to, że gdy mówimy poważnie, gdy wy­ powiadamy tezy, powinniśmy pamiętać, że słowo „akt miło­ sny" jest po prostu trochę ośmieszone, w jakimś sensie, no nie wiem jak, może źle powiedziałem. Z treścią wypowiedzi pana Sempolińskiego zgadzam się, ale akurat to bym inaczej nazwał. Eros... Platon mówi bardzo dużo o Erosie i Safona mówi... To trzeba by tylko nazwać nie tak, jak się o tym dziś potocznie mówi. Natomiast, tendencja bardzo mi jest bliska. Teraz dotknę innej sprawy, kataklizm w kulturze, ten w 1930 roku, czy w 1933, to tylko jako dowcip mogę przyjąć. Doty­ czy to też kwestii przełomu, jaki symbolizują nazwiska: Mallarme, Rimbaud. Bardzo cenię tych Francuzów, ale jeżeli do­ brze się ktoś wgłębia w poezję, to wie, że u Wergiliusza jest bardzo dużo tego, co potem znajdujemy u Mallarme i Rim­ baud. Nie jest to więc aż taki przełom, jak to się nieraz my­ śli. Ale na pewno ci poeci są bardzo wielcy. To, że Ameryka „demokratyzuje wieczność". Jeżeli tak powiedział Steiner, to jest dla mnie dziwne zdanie. On uciekł zdaje się z Ameryki do Europy, ja osobiście, gdybym miał żyć w Zachodniej Europie, chyba jednak wolałbym być w Ameryce, pomimo wszystko. Głos z sali: ...on mieszka w Church College, w Cambrid­ ge... Zygmunt KUBIAK: Chyba jednak wolałbym w Nowym Jorku mieszkać, gdybym nie mógł mieszkać w Polsce, to bym wybrał chyba Nowy Jork... skąd chętnie jeździłbym do Grecji i do Włoch i do Egiptu. Wracam jeszcze do zdania, jakie usłyszałem: że „Amery­ ka demokratyzuje wieczność". Po prostu nie rozumiem, co to znaczy. Humanistyka amerykańska jest tak wspaniała, tak wyrafinowana, w tej chwili czołowa, jeżeli chodzi o hellenistykę czołowa na świecie. Dla mnie to jest też coś z pustych zdań. Bardzo cieszę się, że państwo mnie zachęcili, na pew­ no tę książkę przeczytam. Przeczytam uważnie bardzo, cho­ ciaż moje podejrzenia wobec niej nie zostały całkiem rozwia­ ne. Chodzi o to, że podejrzewam możliwość istnienia w tej książce pustych zdań. Co nazywam pustym zdaniem? Na przykład to co zacytowałem zarówno z Yeates'a jak i z Rus­ sella. Naprawdę, to są dla mnie puste zdania. Dla mnie książka, w której nie ma pustych, zdań to jest Biblia, zarówno Stary, jak i Nowy Testament. To znaczy, mo­ że budzić w kimś, kto jest ateistą, protest, natomiast tam nie ma pustych zdań. W Biblii nie ma pustych zdań, nie ma pustych zdań w wielkiej literaturze greckiej, łacińskiej i rzymskiej, nie ma pustych zdań także u Nietzschego. Jeżeli Nietzsche mówi na przykład: „Cokolwiek powie się o kobiecie jest błędem", to jest to dowcip. Albo, gdy cytuje wyznanie Flauberta: „Je ne рейх pas penser et ecrive qu'assis" - i replikuje „Mam cię nihilisto, tylko wychodzone myśli są coś warte." - to też jest dowcip. Ciągle ta sama grecka, rzymska tradycja, przede wszystkim grecka, dowcipów. Natomiast, nie wiem, czy pan Kapuściński dokładnie to zanotował, co jest podane na okład­ 16 ce, jeżeli ja tu czytam takie zdanie, „że muzyka to jest sz najbardziej zbliżająca do Boga"... Na miłość boską, skąd to wie? Gdybu powiedział, że: ,ja odczuwam, że najbard zbliża mnie do Boga muzyka". Tak, ma on prawo to powi dzieć. Ale skąd on tyle o Panu Bogu wie? Skąd on wie? J niedawno słyszałem, gdzieś wydrukowano kazanie jakiegksiędza, który powiedział na pogrzebie swojego przyjadę do widzenia w niebie. Na miłość boską, skąd on wie, że będzie w niebie? Dlaczego on to mówi? Mnie to bardzo z wiło. Szerzy się mówienie zupełnie nieodpowiedzialne. „ biety nie potrafią tworzyć muzyki, bo ich umysł jest reali styczny" (Steiner) - to jest brednia. To znaczy: brednia, j e ' się to pojmuje jako definicję. Nietzsche nie bredzi, natomiast często mówi dowcipy. N przykład: „Czy kto widział, żeby się zaziębiła kobieta, któ~ wie, że jest dobrze ubrana? Zadowolenie chroni nawet od za ziębienia". To są dowcipy. Natomiast jeżeli ktoś takie rzec mówi poważnie... Ja to na pewno przeczytam, ale nie wyzby­ wam się tak zupełnie moich podejrzeń wobec Steinera. Tu ta ką króciutką uwagę pragnę powiedzieć, że mało takiego nie odpowiedzialnego mówienia jest, moim zdaniem, w języ' angielskim, a zupełnie go nie ma w językach klasycznych, w literaturze klasycznej, nie ma go w Biblii. Co się tyczy an­ gielszczyzny, ten fakt wydaje mi się związany z samym języ­ kiem. Powiem państwu jeszcze tę drobną rzecz na koniec, mianowicie kiedyś mi opowiadała pani Halina Wittlinowa, jak po pierwszej wojnie światowej przyjechał do Wittlinów Józef Roth po swojej podróży, takiej „rekonesansowej", do Rosji, odwiedził tam różne rodziny, swoje dawne znajome ro­ dziny, mówiące po niemiecku. Zobaczył, że to są zupełnie in­ ni ludzie, poddani już tej ideologii. Mała dziewczynka powie­ działa mu: „Musi pan zobaczyć moją babcię, bo to jest bar­ dzo dziwna osoba, ona jeszcze wierzy w Boga"- „A ty dziec­ ko, w co wierzysz?" - zapytał Roth. - „Ja wierzę w masę" (Ich glaube an die Masse). - Kiedyś w Ameryce chciałem ten epizod zacytować po angielsku. I okazało się, że nie można tej odpowiedzi na angielski przetłumaczyć. Nie ma angiel­ skiego odpowiednika słowa „masa" w tym znaczeniu. Róż­ nych bredni totalitarnych po prostu nie daje się na angielski przełożyć. KSIĄŻKI G E O R G E ' A S T E I N E R A Tolstoy or Dostoyevsky: An Essay in the Old Criticism, 1958 The Death of Tragedy, 1961 Anno Domini, 1964 Language and Silence, 1967 Extraterritorial, 1971 In Bluebeard's Castle: Some Notes Towards the Redefinition of Cul­ ture, 1971 (wyd. polskie W zamku Sinobrodego, tłum. Ola Kubińska, Atext, Gdańsk, 1993) After Babel: Aspects of Language and Translation, 1975 Те Portage to San Cristobal of A.H., 1976 On Difficulty, 1978 Heidegger, 1978 Antigones: the Antigone M\th in Western Literature, Art and Thou­ ght, 1984 Real Presences, 1989 (wyd. polskie Rzeczywiste obecności, tłum. Ola Kubińska, Instytut Kultury, Wydawnictwo słowo/obraz terytoria, Gdańsk 1997) Homer in English, 1996 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/15ca337b56fbc41530c455a0524973e7.pdf eb41015958604e98d0470cd5138b5d71 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2562 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2381 Title A name given to the resource Co przeczytałem: Małe i Wielkie Ojczyzny; Twarze, twarze, twarze... / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2, s.152-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew; Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Co przeczytałem Od tego numeru rozpoczynamy druk stałej rubryki ,,Co przeczytałem", do współredagowania i kształtowania której serdecznie zapraszamy wszystkich dotychczasowych i nowych autorów, czytelników „Kontekstów". Chcielibyśmy zamieszczać w tej rubryce omówienia nie tylko aktualnie pojawiających się książek, ale także uczynić ją miejscem wymiany myśli i refleksji jakie wywołują Państwa bieżące lektury. Liczą się tu zatem także i książki wydane wcześniej, czytane ponownie i po latach, poruszane w nich zagadnienia, tematy, problemy, i myśli jakie te lektury ewokują. Wszystkich chętnych do podzielenia się z nami swoimi lekturami serdecznie zapraszamy. Wszystkie interesujące wypowiedzi o tym, co przeczytaliście opublikujemy. Redakcja Zbigniew Benedyktowicz Małe i Wielkie Ojczyzny „Mieszka się nie tylko w budynkach ale i w pamięci, w tradycji, historii, kulturze. A w Warszawie jest to ważniejsze niż w jakimkolwiek innym miejscu na świecie. Czasami trudno pojąć, że to miasto istnieje. M ó j cel, zachowując proporcje, podobny jest do zamysłu tych, którzy je odbudowali. Kolejne miesiące niosą ze sobą tyle widoków po to, by poświadczyły, przypominały życie, jakie się tu toczyło przed zniszczeniem miasta.'' - Warszawa otrzymała niezwykły prezent w 400-lecie swojej stołeczności, książkę Małgorzaty Baranowskiej War­ szawa. Miesiące, lata, wieki, z której pochodzi ten cytat. Jej fragmenty drukujemy obok. Książka nie była pisana „na r o c z n i c ę " . (To, że ukazuje się teraz to szczęśliwy przypadek, 0 którym jeszcze będzie tu mowa.) Kto zna autorkę i jej Pamiętnik mistyczny wie, że Warszawa to szczególny jej temat, 1 sprawa dla niej szczególna. Książka liczy 356 stron wraz z aneksem (bibliografią, spisem ilustracji, indeksami nazwisk i rzeczowym) zawiera 600 ilustracji w wyborze Marty Zieliń­ skiej. Niewiarygodne zamierzenie: zawrzeć blisko 350 lat (od przeniesienia stolicy do Warszawy po jej zniszczenie i zrów­ nanie z ziemią po powstaniu warszawskim), lata 1596-1945, na niespełna 350 stronach. - Warszawa otrzymała, my otrzymaliś­ my niezwykły prezent (niech mi wybaczą uczeni Varsavianisci) jakiego by żaden Varsavianista nie zgotował. Bowiem na tle najbardziej nawet rzeczowych, wyczerpujących, ale częstokroć nużących, by nie powiedzieć nudnych, opracowań varsavianistycznych, książka Baranowskiej wyróżnia się tym, że operuje swoistym, szczególnym rodzajem skrótu i syntezy połączonym z umiłowaniem dla szczegółu i konkretu: została napisana przez poetkę. Dzięki temu otrzymaliśmy specjalny przewodnik. Prze­ wodnik wtajemniczenia w Warszawę. Bo tak należałoby chyba tę książkę, tę opowieść Małgorzaty Baranowskiej o Warszawie nazwać. Paradoksalna książka. Z jednej strony wpisuje się ona jakby w szerszy nurt „nowej varsavianistyki" tworzonej notabene przez pisarzy i literaturoznawców, czego najlepszym przy­ kładem może być niedawno wydana książka Marty Zielińskiej Warszawa. Dziwne miasto, w którym autorka zmierzając do uchwycenia i opisania genius loci tego miasta, podkreśla szczególnie i wydobywa na plan pierwszy fantasmagoryczny wymiar Warszawy, jaki zawarty został w pisarstwie Mirona Białoszewskiego, Tadeusza Konwickiego, Bolesława Prusa, Isaaca Bashevisa Singera, Leopolda Tyrmanda, biorąc obok nich za materiał i źródło do tropienia owego fantasmagorycznego wymiaru także Pamiętnik mistyczny Małgorzaty Baranow­ skiej. (Wspaniałym przykładem owej dziwności i fantasmagoryczności może być choćby ta uwaga Marty Zielińskiej j a k ą poświęca tablicom upamiętniającym dawne ulice, faktowi poszukiwania schronienia jakiego szuka to miasto w słowach: Podobnych tablic nie ma chyba żadne miasto. Nie upamiętniają 152 one ani ludzi, ani zdarzeń, lecz zaznaczają zwyczajne skrzyżo­ wania. Na jednej napis z brązu głosi «Tu było skrzyżowanie ulic Chmielnej i Wielkiej». Było. Teraz są duchy skrzyżowań. Symboliczne nagrobki - tak tutaj popularne. (...) Nie wiem kto wpadł na tę myśl, ale wiem, że poprzez nią właśnie przemówił duch Warszawy, miasta, które pozbawione wystarczająco solid­ nej i niezmiennej podstawy materialnej - szuka schronienia w bytach idealnych, czyli w słowach, literach.) Z drugiej jednakże strony książka Baranowskiej Warszawa. Miesiące, lata, wieki, która sytuuje się i którą rozpatrywać można w najściślejszej bliskości wobec wspomnianego wyżej nurtu „varsavianistyki pisarzy", (do którego zaliczyć by można, wydane także ostatnio w dwu tomach Powidoki Marka Nowako­ wskiego) różni się od tego nurtu znacznie, tym właśnie, że zawiera w sobie, odwołując się do rozmaitych źródeł, w tyra także do opracowań stricte varsavianistycznych, kompendium solidnej wiedzy faktograficznej i historycznej o tym niezwyk­ łym mieście, wiedzy o jego ulicach, dzielnicach, architekturze, ludziach, sztuce, muzyce, teatrach, kinach, wynalazkach, roz­ rywkach, artystach, ogrodach, pałacach, kościołach, instytu­ cjach, drobnych i wielkich zdarzeniach, o wydarzeniach małej i wielkiej historii dziejących się tu na przestrzeni tych z górą 350 lat i kształtujących ducha tego miasta. Małgorzata Baranowska znalazła swoją oryginalną drogę pokazania Warszawy. Miała swój pomysł, swój własny „sposób na W a r s z a w ę " , tak by w opisie zawrzeć zarazem jej zwyczajność i niezwykłość, dziwność i fantasmagoryczność, materialność i konkret, tak by przywoławszy historyczne fakty pokazać jednocześnie nie­ zwykłość i wyjątkowość tej historii. Znacząca pod tym wzglę­ dem jest j u ż sama cezura przyjęta przez autorkę, czas do którego sięga jej opowieść o mieście. Kończy się on na 1945 roku (a właściwie zimą, w grudniu 1944). Już sama ta cezura i M początku ujawniony cel opowieści „przypomnieć życie, jakie się tu toczyło przed zniszczeniem miasta" pokazuje wyjąt­ kowość historii tego miasta liczonej i opowiadanej nie jak w przypadku innych miast ad urbae condita, od założenia miasta, lecz ante urbi destructionem. To samo miasto narzuca w niejako ten własny, inny zmysł historii. Anachroniczny zamitf odbudowywania obrazu miasta jakim było przed zniszczenie!" zbiega się znacząco z indywidualnym czasem zapisany ) w biografii autorki. Gdy spojrzymy do noty biograficzne) zamieszczonej w książce, znajdziemy bowiem jeszcze j e * paradoks - Małgorzta Baranowska autorka książki o Warsza*| urodziła się w w 1945 roku... w Krakowie (paradoks może nj tak zaskakujący, bo dający się objaśnić i zrozumieć w śwtet* doświadczenia, jakie było udziałem wielu warszawiako • których rodzice i rodziny znajdowały schronienie po powstań warszawskim w Krakowie). Informacja ta jednak o tyle jest nas ważna, że opowieść o Warszawie doprowadzona je 1 { 1 st �niejako do czasu własnych narodzin autorki i ilekroć wypadnie nam powiedzieć, że mamy w tej książce do czynienia z subiek­ tywnym, osobistym ujęciem i wymiarem historii, to urok i tajemnica takiego osobistego podejścia wydają się też i na tym właśnie polegać, że subiektywizm i osobisty ton tej opowieści jest niezwykle oszczędny i w zasadzie do tej delikatnej (zaledwie zasygnalizowanej i dającej się wyczytać tylko z noty biograficznej) ukrytej relacji pomiędzy historią wielką a własną biografią wyraźnie się ogranicza. Przede wszystkim jest to książka sięgająca w głąb czasu, przed własne osobnicze do­ świadczenie, zbudowana dzięki sile i pracy w y o b r a ź n i , porządkującej w swoisty dla siebie sposób ogromny materiał źródłowy, wyobraźni umiejętnie wsłuchującej się w najrozmait­ sze źródła, posługującej się swobodnie głosami i relacjami innych autorów, wyobraźni spoglądającej na Warszawę „cu­ dzymi oczami". Wyobraźni nie dającej przy tym ani razu odczuć ciężaru wykonanej pracy dokumentacyjnej. Na czym polega pomysł, „sposób Baranowskiej", na Warszawę, na opowiedzenie jej historii? - R a m ą tej opowieści, ramą, a zara­ zem strukturą organizującą tę książkę jest rok, 12 miesięcy. Zadziwiający jest ten spis treści przewodnika historycznego do miasta, przewodnika wtajemniczającego w historię Warszawy, jego 12 rozdziałów: Styczeń, Luty, Marzec, Kwiecień, Maj, Czerwiec, Lipiec, Sierpień, Wrzesień, Październik, Listopad, Grudzień. Rok to cykl kosmiczny, rytm zmian cyklów wegetacji, klimatu, to rytm wyznaczany przez zmiany pór roku, przez cykl dorocznych świąt. Każdy rozdział - miesiąc odznacza się tu swoim własnym klimatem i atmosferą. Każdy do tego ma jakiś swój przewodni motyw, nastrój. Dzięki temu książka War­ szawa. Miesiące, lata, wieki, i budowany w niej obraz War­ szawy tworzone są ze zmieniających się barw, zapachów, kwitnienia kwiatów i drzew, odgłosów, dźwięków i okrzyków miasta. A w każdym miesiącu spotykają się obok wielkie i małe sprawy, nakładają na siebie daty różnych historycznych wyda­ rzeń i rocznic. Jednakże wydarzenia, epoki, zmiany sąsiadują tu ze sobą nie na zasadzie prostej chronologii, następstwa czy wynikania faktów jednych z drugich, lecz układają się jak w kalejdoskopie. Chronologia w tej opowieści jest wielo­ głosowa, tak jak cała książka Warszawa. Miesiące, lata, wieki -polifoniczna. W Styczniu: zima 1940 roku (za sprawą listu wówczas napisanego do Warszawy przez autorkę Dyliżansu warszawskiego i późniejszych Fantomów - por. obok) sąsiaduje z zimą 1807 roku, z balem wydanym z okazji pobytu w War­ szawie Napoleona, na cześć cesarza (najpierw zajrzymy do kamienicy Tepperów na Miodowej na bal wydany przez Talleyranda, potem do pałacu Potockich, by zatrzymać się tam na dłużej, cofnąć się wstecz - do czasu, gdy pośród 90 osób, dla których nakrywano tam codziennie, gościem był i do stołu zasiadał w nim znany europejski awanturnik z Wenecji Casa­ nova) - by potem znów wybiec w przyszłość i znaleźć się na uczcie historycznej wydanej na cześć Niemcewicza: Urzą­ dzono to wszystko według powieści historycznej Niemcewicza •Jan z Tęczyna''. Nagle zaskoczony solenizant znalazł się na "Worze Zygmunta Augusta wśród obecnych: Jana Kochanowwego, Reja, Królowej Bony i innych postaci z jego utworu. tamtąd zaś wyszedłszy, gdy j u ż miniemy ulicę Niemcewicza ~ nazwaną tak w 1919 (przedtem nazywającą się: Droga Rulewska, bo prowadziła z Ujazdowa do Wsi Wielka Wola na reny elekcyjne) m o ż e m y podążać znów dalej i wsiąść do ttszawskiej E K D - Elektrycznej Kolejki Dojazdowej otwartej ° k u . - To tylko zaledwie jeden przykład, wyrwany ^Pośród wielu z jednego tylko miesiąca: Stycznia. Luty objawi nam tutaj jako miesiąc karnawału i cyrku, miesiąc przybycia » który miał się stać jednym z największych poetów polskich ^ '"sza Słowackiego - miesiąc walk, ale i budownictwa. d " rocznica przeprowadzki królewskiej wraz z całym Кгб| d ° Warszawy, a więc stoi pod znakiem Zamku wskiego, jego zmieniających się wnętrz i lokatorów, r S B n { c w Гегп e t 0 założenia na Zamku pierwszego teatru w Polsce (Władysław I V , 1637), mających w Zamku miejsce wielkich wydarzeń, ale i miesiąc - by wspomnieć konspiracyjne wydanie książki Aleksandra Kamińskiego Kamieni na szaniec, i Akcję pod Arsenałem - (Ilu jeszcze marców warszawskich nie poznaliśmy? - pisze Baranowska - Takie miasto ma kalendarz bardzo przeładowany, tutaj codziennie coś się dzieje. Gdybym sama miała wybierać, chciałabym się znaleźć w Teatrze Narodowym - wówczas na pi Krasińskich -17 marca 1830 r. Nie, nie chodzi 0 sztukę teatralną, lecz o pierwszy, tak wielki, pod względem zarówno publiczności, jak repertuaru, koncert młodego, ale już znanego pana Fryderyka Chopina. Grał on własne utwory, przez wszystkich oczekiwany, sławny jeszcze przed ukończenia, Koncert f-moł, op. 21 i Fantazję A-dur na tematy polskie, op. 13. Orkiestrą dyrygował Karol Kurpiński. Na sali było 800 osób. Zgotowano Chopinowi wspaniałe przyjęcie. On sam był skłonny podejrzewać, że słuchacze przesadzili w owacji, ponieważ zarówno on, jak i Kurpiński zorientowali się dopiero w czasie koncertu, iż prywatny fortepian Chopina, na którym grał, okazał się zbyt miękki na taką salę.) Kwiecień - to Wielkanoc. Maj - bzy, majówki na Bielanach. Czerwiec - noc świętojańska, wianki, rzeka, Towarzystwo wioślarzy. Lipiec - letniska, wyjazdy do wód, Wilanów. Sierpień... Warszawskie dzieci, śmierć poetów: Gajcy, Baczyński, i noce sierpniowe..., rok 1944; to też Bitwa warszawska 15 sierpnia 1920, - I tak j u ż do Grudnia - Wrzesień 1939, Starzyński, Październik - miesiąc w którym Łazienki przybierają najpiękniejszą barwę - był także miesiącem bezprecedensowego wygnania wszystkich mieszkań­ ców po upadku powstania warszawskiego w roku 1944. Była to ostatnia chwila Warszawy takiej, jaką w tej książce usiłujemy poznać. - Listopad - 1830 rok, wybuch niepodległości 1918, Piłsudski, Grudzień - Boże Narodzenie, odsłonięcie pomnika Mickiewicza na Krakowskim Przedmieściu: Odsłonięcie tej statuy stało się wielką i niezwykłą manifestacją. Różniła się od innych tym, że odbywała się w całkowitym milczeniu obecnego tłumu. Działo się to w stulecie urodzin Mickiewicza 24 grudnia 1898 r. - To tylko ogromny skrót skrótów, z tego, co zawiera rytm tej książki-roku, jeszcze jeden układ, zaledwie cząstka z tej struktury obrazów miasta nagromadzonych, przenikających jedne w drugie w tej opowieści, jak w kalejdoskopie. Bo inaczej jej oddać nie sposób - trzeba by przepisać j ą całą. Napewno trzeba przeczytać j ą całą. Bo nie sposób jej streścić. Nawet w tak zasygnalizowanym zaledwie skrócie jakże wiele musieliśmy pominąć. Wielki wiatr historii swym tchnieniem kładzie się na te obrazy co chwila. Wiatr wielkiej historii odciska na nich swoje piętno. Bo Styczeń u Baranowskiej, to i pięciu poległych, powstanie styczniowe, i rocznica Olszynki Grochowskiej, i marsjański obraz miasta, ziemia robinsonów, i powrót pokonanych wojsk Napoleona, i Cytadela. Kwiecień to nie tylko Wielkanoc suto zastawionych stołów, to groby wielkanocne w kościołach okupowanej Warszawy, i wiel­ ki grób holokaustu na ruinach Getta, na sumieniu świata 1 Europy, droga na Umschlagplatz Korczaka i Stefanii Wilczyń­ skiej. - Grupom dzieci z domów opieki i sierocińców towarzy­ szyli ich opiekunowie i wychowawcy. Podobnie jak Korczak poszli: Szymański z Domu Dziecka przy ulicy Wolność 14, Szymon Pullman, muzyk i dyrygent z żoną, na czele internatu dzieci religijnych, kierownik Goldkorn i cały personel pogoto­ wia Opiekuńczego dla Żebrzących Dzieci Ulicy. Nie opuściła swoich maleństw Sara Janowska i inne opiekunki z niedawno założonego internatu Dobra Wola przy Dzielnej 67. Kwiecień to mur i wiersz-krzyk Okno na tamtą stronę Władysława Szlengela, i zryw powstańczy Żydowskiej Organizacji Bojowej, by «Zginąć z honorem» jak głosiły liczne napisy na murach w Gettcie w dniach zagłady. Bo obraz miasta u Baranowskiej w tym roku kosmicznym nie może ujść, wypaść ze swych ram w tym błyskawicznym skrócie, nie może nie pokazać patosu, dni klęski i chwały, ustawicznych strat niesionych przez historię i podnoszenia się ponownego, 753 �- w c i ą ż podniesionej głowy w chwilach najbardziej beznadziej­ nych. To właśnie w tym błyskawicznym skrócie 350-ciu lat rysuje się jeszcze wyraźniej. Nie może to być inny obraz, od tego, o którym na innym miejscu pisał Stefan Kisielewski - w Cieniach w pieczarze: - „Wszak jeśli od 1939 roku dzieje się w tym mieście nie wiedzieć co, jeśli wyznaczyły sobie tu spotkanie wszystkie szaleństwa (...) Wschodu i Zachodu ( . . . ) " To tu „zawsze szybciej rozumiano okrutne i szalone dylematy świata niż rozumiał je sam świat, tu zawczasu rozszyfrowano Stalina, Hitlera i innych wielkich a okrutnych magików histo­ r i i . (...) Świat zachodni nigdy nie pojął, że to w tym miejscu właśnie w Warszawie, wszystko się z góry wie, toteż nigdy z tej wiedzy nie skorzystał. (...) Dzięki omyłkom własnym czy cudzym, światowym, zdarzały się tu rzeczy jakich nie było nigdzie i nigdy. Warszawa wszakże samotnie a wbrew logice opierała się nieraz nawałom Wschodu i Zachodu (przedmurze obrotowe!) (...) strajkiem bezludnego milczenia powitała de­ filadę zwycięskich wojsk Hitlera, tutaj wymordowano naj­ większą w historii ilość Ż y d ó w , tu bowiem stworzyli Niemcy straszliwie stłoczone, 600 tysięczne getto, tu jesienią 1944 walczono samotnie na dwa fronty: politycznie z Rosją, pierś w pierś zaś z przygłupimi bijącymi się o swą pełniejszą klę­ skę Szkopami, tutaj po upadku Powstania, zdarzył się jedyny na świecie wypadek, że wszyscy mieszkańcy wypędzeni, wy­ szli poza rogatki a miasto pozostało samo sobie i swoim pożarom.." W Warszawie. Miesiącach, latach, wiekach, Baranowska odbudowuje obraz miasta na przekór owym szaleństwom, pokazując jego piękno przez skupienie uwagi na rzeczach małych, zwyczajnych. Piękno zatrzymane w szczegółach, zmie­ niającym się języku, obyczaju, strojach, wyglądach tego miasta. Rzeczy małe, zwyczajne stale tu sąsiadują z wydarzeniami znanymi z wielkiej historii. Bo Maj to nie tylko majówki, festyny na Bielanach, ale i Konstytucja 3 maja. A w Marcu nie mniej ważnym od Zamku i zapisanych w jego wnętrzu obrazów wielkiej historii jest... tramwaj i wnętrze tramwaju. Bo opusz­ czając Zamek, jak pisze autorka gdybyśmy jeszcze obejrzeli się (...) powiedzmy w pierwszej połowie 1908 r, co byśmy zobaczyli ? Tramwaj! Pierwszy czerwony elektryczny tramwaj. Zakręca na naszych oczach z Miodowej w Krakowskie Przedmieście. Linią 3 - otwartą 23 marca 1908 r. - dąży z pi Krasińskich na pi Unii Lubelskiej. I tutaj następują informacje o liczbach przewiezio­ nych pasażerów, (27,5 min w 1908 r. i 86 min w 1914), trasach podzielonych na sekcje, cenach biletów za kurs w zależności od klasy, dla dorosłych, i dzieci (bilet za 1 kurs daje prawo do przejechania 4 sekcji), i właśnie opis wnętrza: Sądząc z ilości pasażerów żaden warszawiak, posiadający choć parę kopiejek nie mógł się oprzeć tramwajowi. Gdybyśmy także się nie oparli i wsiedli do wagonu na 40 miejsc, w tym 24 siedzące, zdziwiłoby nas zapewne starannie wykonane drewniane wnętrze - jawor, drewno tekowe, mahoń, dąb. Czulibyśmy się nieco jak w solid­ nym kredensie. Właśnie solidność, świetna organizacja i punk­ tualność przyniosły warszawskim tramwajom opinię jednego Z najlepszych na świecie przedsiębiorstw komunikacyjnych. (...) Tak ale dokąd jedziemy, skoro jest dwadzieścia linii, nie zdążymy ich nawet wymienić, więc przynajmniej zobaczmy, którędy jeździ jedynka: «Linia No 1. Mokotów-Powązki. Liczy 8 sekcji: 1/Powązki-Blońska. 2/Błońska-Muranów. 3/MuranówPi Krasińskich. 4/Pl. Krasińskich-Mickiewicz5/MickiewiczWarecka. 6/Warecka-Pl.św. Aleksandra. 7/Pl. św. AleksandraNowowiejska. 8/Nowowiejska-Mokotów. (...) Wagony kursują co 8 minut, przebiegając przestrzeń 7600 m. w minut 37. 1 pomyśleć, że bilet za jeden kurs skończyłby się na przystanku „Mickiewicz". O ile byłoby lepiej, gdyby miejsca i daty wyznaczali ludzkości poeci i ich wiersze. Niestety, czas, jak wszyscy wiedzą, liczą ludzie przeważnie za pomocą wojen. W Warszawie. Miesiącach, latach, wiekach pośród zgroma­ dzonej w niej wielości czasów, przywracając przed nasze oczy jej piękno, autorka szczególną wagę zda się przywiązywać do 154 rytmu wyznaczanego przez opisywane przez nią z pieczołowito­ ścią - podobną jak w przypadku wnętrza tramwaju - przed­ mioty, miejsca, i rzeczy z pozoru dla miasta zwyczajne. W opowieści Małgorzaty Baranowskiej o Warszawie czas miasta odmierzają nie tylko zegary i zegarki (z dewizką), ale i powozy, karety, „ r o p u c h y " : omnibusy konne na szynach, tramwaje, wąskotorowe kolejki dojazdowe - ciuchcie, tak­ sówki, ryksze, pojawiające się w mieście kolejne wynalazki, że wspomnę tylko późniejsze, balon, dagerotyp, fonograf, „teatr żywych fotografii" - kinematograf, pocztówki, radio, samolot. Z tej książki można dowiedzieć się mnóstwa szczegółowych rzeczy np. od kiedy zaczęto w Warszawie n u m e r o w a ć domy. Czas i rytm miasta odmierzany jest opisem tego jak pojawiają się różne urządzenia i rozwiązania techniczne, opisane są tu różne rodzaje oświetlenia, bruki, źródła, zdroje, wodociągi, filtry, mosty, ogrody (Saski, Pomologiczny, Botaniczny, Pową­ zkowski, Dolina Szwajcarska), pawilony wystawowe, tereny rekreacyjne, sport, (łyżwy, rowery), ale też i moda, wystawy, pokazy, koncerty, warszawskie salony, teatry, restauracje, kawiarnie, cukiernie, szkoły, szpitale, straż pożarna, fabryki, prasa, wydawnictwa, instytucje bez których nie sposób opisać krajobrazu i funkcjonowania miasta, tego miasta... No i związa­ ne z tym wszystkim, domy, miejsca, ulice, ulice, ulice, rozras­ tające się trakty, osie, wędrujące centra, zaczątki, charaktery dzielnic, dzielnice. Jak pisze autorka: My, starając się ogarnąć całe wieki warszawskich widoków w błyskawicznym skrócie, mamy sprzy­ mierzeńców w malarzach i pisarzach, którzy dodają do owych widoków swoją wyobraźnię. Gdy jednak przyjdzie wejść, jak w przypadku Prusa, w jego fantazje, marzenia o przyszłych kształtach miasta, zaraz dodaje i podkreśla Chcielibyśmy się znaleźć w fantazjach pisarzy. Ale sama żywa Warszawa jest stokroć ciekawsza. I temu przekona­ niu daje wyraz cała jej książka. Bo bohaterami tej książki sanie tylko wyglądy i widoki miasta, a przede wszystkim związani z tymi domami, ulicami, instytucjami, miejscami - ludzie. Ludzie różnych stanów od króla po szewca i przekupkę. Ludzie różnych zawodów i zajęć, rzemieślnicy, architekci, inżyniero­ wie, robotnicy, tramwajarze, urzędnicy, strażacy, lekarze, nau­ czyciele, nauczyciele muzyki, artyści, aktorzy, muzycy, cyr­ kowcy, atleci, sportowcy, uczniowie, studenci, wędrowni sprze­ dawcy, wydawcy, dziennikarze, gazeciarze, bibliotekarze, his­ torycy, historycy sztuki, pisarze. Ich życie, praca, marzenia - Oto pełna architektura tej opowieści Małgorzaty Baranows­ kiej o Warszawie. Powiedziałbym więcej, w jej opowieści, da się odczuć (takie przynajmniej jest moje odczucie, być może się mylę) jakby szczególną sympatię po stronie tych zwykły^ ludzi. Jakby lęk i stałą ucieczkę przed patosem. Z w y k l i ludzie, zwyczajność rzeczy, szczególna uwaga dla sfery, obszarów codziennego życia. Oto swoista antropologia i etnografia miasta Małgorzaty Baranowskiej: w miesiącach, latach, epokach odtworzyć obraz codziennego życia. Los zbiorowy pokaz* przez losy konkretnych biografii, osób. To rys znamienny >) książki. Szczególnie mocno dochodzący do głosu w dramatycz­ nych, tragicznych okresach historii tego miasta. Ale nie tylko Ta książka ma w sobie coś z ducha wiersza Zbigniewa Herbert Pan Cogito o potrzebie ścisłości: „ M u s i m y zatem wiedzie policzyć dokładnie, zawołać po imieniu." I w Warsza*" Miesiącach, latach, wiekach Małgorzata Baranowska przy** łuje z imienia i nazwiska nie tylko pisarzy, artystów ale ty ; zwykłych, zwyczajnych ludzi, inżynierów, robotników, ' , różnych zawodów. I nie tylko dotyczy to okresu powstania, %• na samym jego początku przywołuje postać 14 letniej hare* łączniczki Janiny Tatarkiewicz (pseudonim Myszka), by • mogli spojrzeć na pierwsze godziny powstania jej oczyma- ' też, gdy opisując zaciętą walkę toczoną przez pracowni elektrowni na Powiślu, podaje słowa pieśni - hymnu wal< elektrowni, ułożone do melodii Maszerują strzelcy, " " ' ^ t ^ J i tak pisze: Autor tych słów jest nieznany, ale może się I * e 3 1 u е l �zdarzyć, iż jego nazwisko się odnajdzie. Ta zasada, ten rys znamienny dochodzi do głosu także i w bardziej odległych czy spokojnych czasach, gdy np. przywołani zostają: Bronisław Dziubek, robotnik od Lilpopa (ur.1886), opisujący Powiśle w czasach jego dzieciństwa, czy Władzio - chłopiec do gazet, w kawiarni Udziałowa, księgarz i drukarz u Mortkowicza Władysław Grzelak, który przedtem jako jedenastoletni chło­ piec stróżował w prywatnym sadzie przekrojonym i pochłonię­ tym przez wiadukt trzeciego mostu, Mostu Poniatowskiego, czego potem nie mógł on nigdy przeboleć. Bo sprzymierzeń­ cami Małgorzaty Baranowskiej w tej książce są nie tylko malarze i pisarze, ale i ci ludzie zwyczajni, zwykli mieszkańcy tego miasta. W tej książce zbliżamy się do Warszawy nie tylko i wędrującym i wchodzącym do niej pewnego jesiennego poranka, pieszo, od strony Pragi Wiktorem Gomulickim, z Juliuszem Słowackim z i m o w ą porą mknącym w saniach przez Nowy Świat, W ł a d y s ł a w e m Podkowińskim (miłośnikiem i pej­ zażystą Warszawy, mającym na N o w y m Świecie swą pracow­ nię, autorem niezapomnianego obrazu tej ulicy, przedstawiają­ cego ją w letni dzień), z Franciszkiem Salezym Jezierskim, kawalerem de Jaucourt, autorami X V I I I wiecznych, encyk­ lopedycznych opisów Warszawy, z Kazimierzem Władysła­ wem Wójcickim (i z jego Pamiętnikami dziecka Warszawy) Antonim Magierem (autorem pracy Estetyka miasta stołecznego Warszawy 1833) i z setką innych. Ale i z nimi. - Paradoksalna książka. - Pokazać zwyczajne rzeczy, zwyczajnych ludzi, zwykłych, mieszkańców tego miasta, odtworzyć ich i jego codzienne życie, odtworzyć życie. Oto jeszcze jeden wymiar wielogłosowości, polifoniczności z j a k ą przemawia ta książka. Jest bowiem w tym jakiś paradoks, że w tej ciągłej ucieczce przed patosem, koncentrując się w swoich opisach na zwyczaj­ nych rzeczach, zwyczajnych ludziach, zwykłych mieszkańcach tego miasta ... - ich zwyczajność, za sprawą tego, że jednocześ­ nie patrzymy na to wszystko z punktu widzenia Losu tego miasta, do którego zmierza, i od którego bierze swój początek ta o nim opowieść, ta zwyczajność właśnie, j a w i się jako niezwyk­ ła, heroiczna, patetyczna. Warszawy/,,Czy warto?"...Odpowiedział: „Ach śmieszne pyta­ nie! ''. Wędrując z Małgorzatą Baranowską przez miesiące, lata, wieki po Warszawie wkraczamy wraz z jej sprzymierzeńcami w zaskakującą wielogłosowość czasów, miejsc, j a k i m i przema­ wia dzięki niej, jej przewodnictwu, do nas to miasto. T ą książką autorka otwiera przed nami jakby Zaczarowaną Furtkę do tego miasta. Za nią spotykając się z wielością tych głosów, wsłuchu­ jąc się w ten chór głosów, czujemy, że prowadzeni jesteśmy i wkraczamy w złożoną symfonię miasta, jakiej nie znaliśmy i jeszcze nie słyszeli. Chciałbym tu zwrócić u w a g ę na szczegół powiedziałby ktoś, że natury tylko technicznej. - W tej książce wszędzie tam, gdzie przywołany jest czyjś głos, od razu w tekście podana jest pełna informacja o autorze i źródle. To trochę tak jakby prowadząca nas w tej w ę d r ó w c e przez miasto i jego ulice autorka chciała powiedzieć: „ M y niestety musimy tu już skręcić, patrzcie, wy znając źródła możecie tu jeszcze wrócić do nich potem, słuchajcie ich, trzymajcie się tych znaków i głosów, idźcie za nimi dalej." W Warszawie. Miesiącach, latach, wiekach Małgorzata Baranowska odkrywa przed nami i ustala za sprawą przyjętej przez nią cezury (powstanie, zniszczenie miasta, rok 1945) właściwy dla Warszawy archimedesowy środek ciążenia i punkt oparcia, swoisty, niepowtarzalny wzór dla opisania tego miasta. (I śmiało można by tu powtórzyć za Archimedesem jego wołanie, tak, jak zda się m ó w i ć o tym na każdej swojej stronie ta książka: „Dajcie mi punkt oparcia, a poruszę z i e m i ę ! " ) Bo *tym ogromnym skrócie, 350-ciu lat, na które spoglądamy z tej perspektywy i z tego punktu widzenia, wszystko, co najbardziej nich zwykłe, zwyczajne j a w i się tu, i musi się jawić jako niezwykłe, poruszające, heroiczne, i nie bójmy się tego słowa: patetyczne. Nawet i to: most, ludzie na moście, istnienie iowarzystwa Wioślarzy, wianki i łódka z wioślarzami płynące Po Wiśle. Wnet święty gaj objął mnie swoim cieniem - znalazłem się w Łazienkach! Uroczy pałac, niby dziewiczy łabędź, pływa tam po lśniącym jak lustro stawie [...] Oto rezydencja uprzejmego epikurejczyka! [...] Pytasz mnie drogi przyjacielu, jak mi się powodzi w Warszawie? To kolorowy świat! - za hałaśliwy - za szalony - za dziki - wszystko bez ładu i składu. Gdzież tu znajdę spokojną chwilę do pisania - rysowania komponowania?! Król powinien mi odstąpić Łazienki: tam na pewno żyje się bardzo łagodnie! Ale tak naprawdę zbliżać się zaczniemy do Łazienek i wej­ dziemy tam dopiero na początku Października, w którym Łazienki przybierają najpiękniejszą barwę, a wszystko po to, żeby móc znaleźć się w nich na dobre o właściwej porze, dotrzeć tam na czas: w Listopadzie 1830 roku... I znaleźć tam wypo­ wiedź z 1948 roku autorstwa znanego nam, j u ż z czasów późniejszych, politycznego sceptyka. To jeszcze jeden przykład jak w tej książce splatają się tajemniczo rytmy i wątki, rytm wędrówek po Warszawie, z rytmem klimatu, pór roku, historii. Niech więc posłuży nam tu za pointę tej pobieżnej jej prezen­ tacji: w Do tajemnicy przyjętego przez Małgorzatę Baranowską w tej Ężce punktu oparcia należy rzecz jeszcze jedna. Celowo tę j>™Pe najliczniejszych sprzymierzeńców autorki i najczęściej ""daj przywoływanych tu nrzez zostawiłem na na koniec. koniec. To To przywoływanych tu przez nia. nią, zostawiłem Poeci ' poezja. Bo mimo wojen i. znanych przyzwyczajeń ludzkości czas . _, ~ J , w.. . . sl H u u n v u v J "siązce mierzony i liczony jest także przy ich pomocy, ich ^ » j< książce - . . V A . C stałą siaią obecnością ooecnoscią się się zaznacza. z W Warszawie. on^ ^' ^ ' kach realizuje się coś z tego marzenia by -mi * y l ' i ich wiersze: daty i miejsca. Każdy rozdział uz 1° ' o t t o wiersza. Przypomnijmy choćby tylko °*jed'. . Iwaszkiewicz w Lutym: Rozstąpcie się, o domy, I | * -mwaje,IPrzez trzeciomostu wiadukt przejrzysty -Orni"' ' ^ kwietniu: - te cztery słowa z Baczyńskiego żalu... - w Październiku: Lechoń -/ <vid • • ~^ ^а1ет rr[Q ^ ^ hś jeźdźców w tumanach kurzawy,II słyszy dźwięk ' tłumu wołanie,!Dąbrowski z ziemi włoskiej wraca do w w i e 10 CaC a t a c n Wle z n a c z a ,e S1 o t w r 0 c , e S e r a i a t u w tra m 1 miasto a lc lUr 1 еги m Warszawa. Miesiące, lata, wieki to rodzaj mapy, polifonicz­ nej mapy, na której zaznaczono cały system kolejnych furtek, prowadzących nas do tajemnic Warszawy. To dzieło niezamknięte. Rodzaj partytury, szkicu partytury - jakby mówiła autorka - do utworu, który jest wciąż przed nami. To dzieło otwarte. I rzecz zupełnie j u ż przedziwna. W tej książce wszędzie prowadzeni jesteśmy na czas. Szczególnie da się to mocno odczuć na przykładzie Łazienek. Przez cały prawie rok krążymy z dala od nich, czasem pojawią się tu i ówdzie jak w maju za sprawą bzu i fotografii, czy też w „ m u z y c z n y m " liście E.T.A. Hoffmana, który przebywał tu jako urzędnik pruski i który w Warszawie debiutował jako muzyk. Liście, w którym opisuje on jak to swoisty koncert, zgiełk odgłosów dobiegających z ulicy uniemożliwił mu komponowanie: Cisnąłem pióro, papier w kąt - wciągnąłem buty i wybiegłem z tego piekielnego zgiełku, kierując się przez Krakowskie Przedmieście i Nowy Świat w dół miasta! W wypowiedzi pisarza-powstańca z roku 1944, Stefana Kisielewskiego (1911 - 1991), który przeżył tu całą wojnę, symboliczne miejsca z czasów powstania listopadowego, z dra­ matów Wyspiańskiego, nakładają się na symboliczne miejsca bliskie warszawiakom, uczestnikom wojny 1939 r. i powstania 1944. Oto fragment odpowiedzi Kisielewskiego na ankietę «Kalendarza Warszawskiego» z roku 1948 Dlaczego właśnie Warszawa: „Dzisiaj przestałem ukrywać adorację, jaką żywię dla miasta lat dziecinnych, dla «stolicy swej młodości». Bo­ wiem, jako jeden z miliona warszawiaków, przeżyłem te dni patetyczne i straszliwe, dzięki którym Warszawa przestała być tylko jednym z szeregu polskich miast, lecz stała się symbolem 155 �całego Narodu, a sprawy tego miasta chwyciły coś z powiewu wieczności, który niesie na swych skrzydłach losy Narodu. Aleje Ujazdowskie i Łazienki - to nie są już tylko zielone zakątki, gdzie spędziłem dzieciństwo ja i moi rówieśnicy - to pełna pamiątek promenada całej Polski, to miejsce schadzek duchów naszej historii, jak to z genialną wrażliwością odczuł Wyspiański, choć spędził w Warszawie parę tygodni swego życia zaledwie. A Krakowskie Przedmieście, plac Saski, gruzy Starego Miasta - to nie tylko zbiorowisko potrzaskanych, starych kamienic, pałaców, kościołów i pomników - to plac boju ogromnego, gdzie o każdy dom walczono, to polski Panteon, to najbardziej patetyczny krajobraz polski. Krucza, Piękna, Marszałkowska, Wolska - nie sąjuż tylko ulicami, Wisła nie jest tylko Wisłą, park nie jest tylko parkiem. Od 1989 roku kiedy wybuchła wolność, ożyła działalność wielu lokalnych środowisk i inicjatyw wydawniczych - ożywił się ruch, mający nawet swój wyraz w specjalnym programie rozwijanym przez Fundację Kultury - ruch „Małych ojczyzn". Książka Małgorzaty Baranowskiej wpisuje się w znamienny sposób w ten nurt, wnosząc weń zasadniczy zwrot i przewartoś­ ciowanie. Dokonuje w nim zasadniczego przełomu. Być może także przełomu w naszym myśleniu i przyzwyczajeniach sytuujących, czy rozpoznających fenomen małych ojczyzn przede wszystkim z dala od centrum i w przeciwstawieniu do centrum. Pokazuje jak wielkie miasto, stolica może być małą ojczyzną, a nawet mieścić w sobie wiele małych ojczyzn. Najlepiej zresztą mówi o tym wiersz przywołany przez autorkę w Warszawie. Miesiącach latach wiekach, fragment wiersza Andrzeja Nowickiego (1901 - 1986), poety związanego z grupą Skamandra, wiersz napisany został z dala od Warszawy w nie­ woli niemieckiej, po kampanii wrześniowej w 1939 г., w oflagu С I I w Woldenbergu: Gdy o ojczyźnie mojej myślę Myślę Aleje...Zjazd...Powiśle Tobie Ojczyzną - wioska, ruczaj, Mnie - Mokotowska, Bracka, Krucza... Nie las, nie łąka, nie łan zboża, A Krzywe Koło, Wspólna, Hoża... I kiedy bierze mnie tęsknota. To myślę: Chmielna...marzę: Złota Jednocześnie ta książka pokazuje dobitnie jak bardzo ta mała ojczyzna, Warszawa, w istocie i gruncie rzeczy jest Wielką ojczyzną. Ta książka odkrywa przed nami zupełnie nowy fenomen: Małej - Wielkiej Ojczyzny. Czyż nie potwierdzają tego same okoliczności wydania tej książki? Autorka urodzona w Krakowie, inicjator wydania, wydawca - Wydawnictwo Dolnośląskie z Wrocławia. Książka o Warszawie oczekująca długo na to by mogła się ukazać, o którą aż dziwne, że nie pobiły się wydawnictwa warszawskie, na którą od dawna czekaliśmy, szczęśliwie właściwie została rozpoznana i znalazła swe odpowiednie miejsce - Jakby na potwierdzenie przywołanej w niej anegdoty: Podobno, kiedy Blanchard w swym zadziwiającym urządze­ niu latającym - balonie - wziął na podniebną wycieczkę w roku 1790 hrabiego Jana Potockiego, ten zabrał ze sobą służącego Turka. Oszołomiony i zachwycony Turek, widząc Warszawę pod sobą, ale jej nie rozpoznając, spytał Blancharda, do kogo należy rozciągający się pod nimi ogród. 1 uzyskał odpowiedź - do Rzeczypospolitej. Warszawa. Miesiące, lata, wieki ukazała się w znakomitej serii zaprojektowanej w tymże Wydawnictwie Dolnośląskim przez Andrzeja Adamusa i Jana Stolarczyka - A to Polska właśnie. Mocną stroną tej serii (w której ukazały się m.in. Andrzeja Zawady Dwudziestolecie literackie, Jacka Kolbuszewskiego Kresy, Jacka Łukasiewicza, Mickiewicz) jest troska o przy­ wrócenie świadomości współczesnego czytelnika (wyposzczo­ nego pod tym względem przez lata socjalizmu i związanych z nim ogólnych trudności technicznych i edytorskich) utraconej 156 ikonosfery. Każdy temat i zagadnienie w tej serii zanurzone są w ikonograficznym konkrecie, w bogactwie oryginalnych doku­ mentów ikonograficznych. Ta wizualna strona dokumentacji towarzyszącej tekstom jest w tej serii niezwykle staranie przygotowana i opracowana. Pod tym względem książka o War­ szawie jest także pięknym ogrodem. Odtwarzanie oryginalnej ikonografii (tak charakterystyczne dla całości tego projektu) zbiega się tu szczególnie silnie z intencją autorki: odtworzyć prawdziwy obraz Warszawy, to zarazem wydobyć go z ciążących nad nim do dziś stereotypów, niechęci wobec tego miasta ukształtowanej przez lata PRL -u, niechęci wynikającej z kojarzenia i postrzegania częstokroć Warszawy przez te lata, głównie, jako siedziby władzy i central­ nych urzędów. (Jakże wielu skuteczne dało się zainfekować!). Książka Baranowskiej ma wielką szansę na odczarowanie tych stereotypów (miasta anonimowego, bez wyrazu, bez charak­ teru). Już teraz da się słyszeć: „Dzięki Baranowskiej, dzięki tej książce znowu zacząłem lubić to miasto". Ta książka przy­ wraca Warszawie jej właściwy wymiar, urok i czar. A w zapowiedziach tego wydawnictwa j u ż następna MałaWielka Ojczyzna: Kraków {Kraków. Przewodnik historyczny. Michała Rożka). Z niecierpliwością będę czekał na następne, wyobraźmy sobie: Gdańsk, Poznań, Wrocław, Łódź, Przemyśl, Białystok.... Bo książka Małgorzaty Baranowskiej (pierwsze miasto w tej serii) sytuuje się również " p o m i ę d z y " i ma w sobie coś z ducha Iwaszkiewiczowskich Podróży do Polski i zrazu kojarzyć może z pamiętnym spektaklem krakowskim Z biegiem lal, z biegiem dni, potem serialem filmowym Andrzeja Wajdy i Joanny Olczak-Ronikierowej. Nie sposób tu rozwijać po­ dobieństw i różnic (w tym drugim przypadku bardziej może różnic, wynikających z innych rodzajów wykorzystanego mate­ riału, źródeł, rytmu, skali czasowej), poza jednym ogólnym wspólnym ich rysem: Każda z tych prób w swoim czasie to próba uchwycenia ducha miejsca, odzyskiwania Polski. Dlatego więc, na koniec chciałbym już tylko tu jedynie zasygnalizować dwa zjawiska należące do wspólnej, toczącej się na naszych oczach historii z dziedziny Małych-Wielkich Ojczyzn. - Dwa nieregularne czasopisma jakie mi wpadły w ręce. Pierwsze z Krakowa: „ S a l w a t o r i ś w i a t " („periodyk nieregularny") i drugie z Warszawy: „ K u r W a r " („nieregularny kwartalnik poświęcony kulturze miasta"). M o ż n a by w nich upatrywać odzwierciedlenia potocznie postrzeganych tradycyjnych różnic, (w tym także wzajemnych stereotypów) dzielących oba miasta i pozwalających się i m pięknie różnić. Nie mając jednak już miejsca, pełniejszą prezentację i głębszą analizę trzeba odłożyć na inną okazję. Tymbardziej, że dysponuję zaledwie cząstka, krakowskich numerów (od 16 do 22). Tak więc tylko dla zachęty garść informacji w telegraficznym skrócie. Zacznijmy od pisma Małej-Wielkiej Ojczyzny spod Kopca: Pismo j u ż znane, uznane, zasłużone - (w redakcji Joanna Olczak-Ronikierowa - „ m a t k a r e d a k c j i " ) i zakorzenione, zasie­ działe, obchodziło jubileusze (4 lata), kręcono o nim filmy' zawiera „Okruchy rzeczywistości" - stałą towarzyską rubryk? (trochę przypominającą echo „Echa Piwnicy pod Baranami rauty, przyjęcia, kolacje, jubileusze, wydarzenia artystyczne^ wystawy, teatry, spektakle, recenzje), sporo wędrówek w prr szłość, wspomnień z dzieciństwa, O smakach i zapachu dzieciństwa (Pachnące chlebem dziecinne raje - Bożena W' finowska) i z jeszcze mniejszych ojczyzn O Tarasówce (An Środoń), pismo rodzinne, salonowe, piszą także dzieci, dlan'<* konkursy literackie. Główną założoną funkcją ,,S i S' 1* pisanie o tym, czego chcieliby się dowiedzieć mieszka" • Wzgórza i o czym pragnęliby ze sobą rozmawiać, gdyby więcej czasu i sposobności. Wspomnienia o pięknych i bar* nych postaciach. Pismo dla przyjaciół, w tym też rozsianych Pj świecie (sporo korespondencji tychże ze świata) i dla przyj ze świata spacerujących po Krakowie, Salwatorze i Las Wolskim. O podróżach, hotelach, i O tym gdzie w Paryz i nJ aC1 u �Paryż (Katarzyna Zimmerer). Tak więc w tej migawce, teraz już tylko, co mi się szczególnie podoba: Kraków jest snem (Jerzy Pomorski) - jeśli nie przekręcam tytułu, bo periodyki nieregula­ rne mają to do siebie, że lubią znikać spod ręki, kiedy są potrzebne, być może: Czy Kraków jest snem? - O wpływie klimatu na senny, oniryczny charakter Krakowa. Pisanie Kazi­ mierza Wiśniaka Cuda, dziwy i teatry magiczne, o tychże oglądanych w Paryżu i Chorzowie, o tajemnicach przedmiotów, szafie i adaptacji tychże do scenografii teatralnych. W ogóle dużo dobrych tekstów o teatrze, (m.in. o Kantorze wokół „Tańczyli na moście wiek cały'' I Stanisław Mateusz Gąsiorowski/). Pismo bogato ilustrowane rysunkami Kazimierza Wiś­ niaka, na ostatniej stronie tegoż autora Spacery po Salwatorze zołówkiem iszkicownikiem. Format A 4 . Pismo wielopokolenio­ we - Występowanie Kasi, matki redakcji i córki redakcji ma zwrócić uwagę, że jesteśmy pismem wielopokoleniowym. (...) Obecność w zespole pań czyni pytanie o nasz wiek niewłaści­ wym. Ostatni numer 22 wydanie specjalne, z okazji umownej rocznicy przeniesienia stolicy z Krakowa do Warszawy sprzedawa­ no w Warszawie za 2 zł. - Ale przede wszystkim rozbawiło nas to morze znalezionych przy okazji drugorzędnych i trzeciorzędnych wiadomości o epoce, tych barwnych szczegółów, pomijanych w suchych jak pieprz podręcznikach historycznych, a tak pobu­ dzających wyobraźnię. - piszą autorki we wstępie do numeru. W przeciwieństwie do „S i S", warszawski „ K u r W a r " to pismo świeżo, dopiero co założone, młode. Wydano dotychczas 2 numery. Założycielem wydawcą, redaktorem jest Jarosław jot - Drużycki (1971) studiuje etnologię na U W . Publikował w „Kapitaliście Powszechnym", „Życiu Codziennym" i w „Res Publice N o w e j " . To pismo wyraźnie jednopokoleniowe, piszący - roczniki od 1971 do 1965. „ K u r W a r " jest niezależną inicjatywą studentów U W (różne fakultety: an­ tropologowie kultury, historycy, historycy sztuki, architekci, graficy, poeci, wielu publikowało w różnych pismach swe teksty, każdy numer opatrzony notami o autorach). Format 2x większy, A3, na luźnych kartach. - Jestem z Miasta. Droga, którąpodążam, od dzieciństwa, wiedzie do Miasta, przez Miasto i z Miasta. (...) To nieważne czy prowadzi mnie wśród murów przebudo­ wanej Warszawy, synkretycznej Rygi, imperjałnego Petersbur­ ga, czy bajkowej Pragi Czeskiej.(...) ... Anka-ołsztynianka - uważa, Że duch Warszawy przeniknięty jest chorobliwą atmosferą «Reisefiber» - dwumiljonowy Dworzec Centralny, walizy, czemodany, a na nich przycupnięty tłum oczekujących na swe pociągi pasażerów. Przyjechali, żeby wyjechać. Opozycję dla tego podniecenia stanowi Kraków, który jawi się mojej znajomej, jako umeblowany pokój, z dobrze zaopatrzoną bibljoteką i portretami antenatów dobrotliwie spoglądających ze ścian. Salon, gdzie można wreszcie rozpakować kufry, zasiąść w fotelu i swobodnie zapalić papierosa. Jednakże poranna filiżanka kawy po wiedeńsku z powrotem wywołuje marzenia ekskursji. Dotarłem... Nie! ja staram się iść w dobrym uerunku. Kaprysowi XIX stulecia zawdzięczam swoje obecne Przechadzki ulicami, z których nie przebrzmiały jeszcze nawoły­ wania «leguralnych majdaniarzy» Międzywojnia; «KurwarszaKurwar dzisiejszy za dziesięć groo!», zachęcające przefjodniów do kupna niezbędnego rekwizytu, symbolu minionej arszawy - «Kurjera Warszawskiego*; a mnie do podjęcia pólnie z przyjaciółmi - próby odszukania Miasta, spojrzenia Jego fenomen z różnych perspektyw, mając do dyspozycji \т\ "KwWara". (Moje trzy grosze wstępu Jarosławmżycki). W numerach m. in. Wsiewołod Milman, poeta, 0 Ws П1Св Moskwiczanin, studiuje religioznawstwo na A T K , od 1991 mieszka w Warszawie, i jego Warszawa po rusku - dużo ciekawych obserwacji o Warszawie, tekst poetycki z refrenem 0 innych miastach. Warszawa jest miastem bez zegarów, które sytuują człowieka w przestrzeni, służąc za miejsca spotkań we wszystkich miastach. W Paryżu. W Kijowie. W Brukseli. W Sztokholmie (nigdy nie byłem w Sztokholmie). Warszawa jest miastem bez metra.f...) W Warszawie metro jedzie do lasu. Marcin Wicha, Palimpsest o niezrealizowanych planach ar­ chitektonicznych w Warszawie. Łukasz Gorczyca, Piękne nieznajome - Kamienica, o architekturze, o modernizmie, socmodernizmie, postmodernizmie i prostej potrzebie nowego. Marcin Szporko Kolo graffitowej wojny, o wojnie graffiti toczącej się w Warszawie. Andrzej Perzanowski, Wariat za­ tracony, o szaleńcach. Marcin Wicha, O obcych miastach. Bartosz Gomółka, Jakem sie sponił czyli ze wsi do miast. Maciej Miezian (krakowiak zakochany na zabój w Warszawie, War­ szawa krakowskim targiem: - Gdy więc już nie mogę patrzeć na wieże mariackie i cały ten galicyjsko-wiedeński blichtr mojego rodzinnego miasta wsiadam do pociągu relacji Kraków Główny -Warszawa Wschodnia, by znów ujrzeć rodzinne miasto Osipa Mandelsztama i głównodowodzącego armii amerykańskiej - gen. Szalikaszwili.f...) A gdy mi jakiś nacjonalista małopolski mówi coś o Warszawie, zawsze przypomina mi się list Lenina, który zachwycony Krakowem pisał - «Baby chodzą tu boso 1 ubierają się pstrokato. Dobrze nam tu jak w Rosji...» Łukasz Włoski, Brama, o bramach miasta, bramach triumfalnych. Joanna Sarnecka Rejs sponsorowany prze Bogów, o reklamie i opowiadanie, bez tytułu, o podróżach i włóczeniu się po mieście autobusem. W miejskim tłumie - kończy swój wstęp Jarosław -j.Drużycki - łatwo się ukryć, ciężko jednak odnaleźć w nim swoje miejsce. Czy każdy z nas nosi w sobie Miasto? Miasto - labirynt, przez który trzeba przejść, aby odkryć siebie. Wiele razy usiłowałem namówić studentów ( U W i UJ) do napisania pracy o wzajemnych stereotypach na temat Warszawy i Krakowa, jak dotąd bezskutecznie. I chociaż oba pisma mogłyby dostarczyć wiele materiału (a m o ż e otworzyłyby odpowiednie rubryki?), dziś znacznie bardziej interesująco wygląda temat łączących te miasta tajemnic. Sprawa od­ szukiwania własnego miasta (które oba pisma uprawiają), wchodzenia weń, czasem borykania się z nim, a także tajemnica przybywania do nich, przenosin i wpisywania się w ich historię. No chociażby to, że urodzona w Krakowie Małgorzata Barano­ wska pisze tak wspaniałą książkę o Warszawie, Piotr Skrzyne­ cki urodzony w Warszawie odnalazł się w Krakowie i dla nas Kraków. Tajemnica związków łączących W a r s z a w ę z kopcem wspomnień. Dzięki tym pismom, „ m a n j a k o m " własnych Małych-Wielkich Ojczyzn, oto na naszych oczach zapisuje się historia obu miast in statu nascendi, gromadzi żywy, barwny materiał, po który, być może kiedyś, w dalekiej przyszłości sięgnie ktoś po latach, by wywołać nasze duchy wpisujące się w geniusz miejsca. W poprzednim numerze: - Paryż za dwa Ludwiki, Przewod­ nik po Paryżu cieni i smaków, Wenecja jest kobietą. Rzecz 0 wyobraźni. Miasto, Kresy zachodnie - genius loci. W tym: - Środek świata w Lublinie i Brama w Lublinie. Nowy Jork Sześć godzin temu. Warszawa. Miesiące, lata, wieki. „Salwator 1 Ś w i a t " , „ K u r W a r " . Kraków i Warszawa. Pora zabierać się do przygotowania dawno zaplanowanych, kolejnych numerów „ K o n t e k s t ó w " o Historii i antropologii, o mieście, miastach mitycznych, micie miasta, o Antropologii miasta. BIBLIOGRAFIA kfołgorzata Baranowska Warszawa. Miesiące lata, wieki. Wydawnict­ wo Dolnośląskie, Wrocław 1996, ss.356, il. 600, Wybór ilustracji " a Zielińska ^ i Świat", periodyk nieregularny, Kraków ISSN 1234-7418 Ja : Katarzyna Zimmerer, Alina Kwiatkowska, Alina Pomorska, M a l w a R c t o r Joanna Ronikier, Joanna Woźniak-Nowak, Rysunki: Kazimierz Wiśniak. Adres Redakcji: Kraków, ul. Gontyna 9/1 „KurWar", Nieregularny kwartalnik poświęcony kulturze Miasta. ISSN 1234-7426 Adres do korespondencji: Jarosław jot-Drużycki, ul. Daleka 1/3 m.4 Warszawa 65. 157 �Dariusz Czaja Twarze, twarze, twarze... J. Baczak, Zapiski z nocnych dyżurów, rysunki J. Baczak, posłowie J. Błoński, „Znak", Kraków 1995 Jest coś znamiennego w dokonującym się w ostatnich latach, wyraźnym zwrocie szeroko pojętej humanistyki w stronę problemów ciała i cielesności. Przez wiele lat niezauważane i - jakby maksyma Terencjusza przestała już obowiązywać - nie znajdujące szczególnego uznania u przeduchowionych uczonych mężów - ciało, coraz częściej staje się obiektem badawczej eksploracji. Od pewnego czasu człowiek filozofów, socjologów, antropologów, teologów przestał być już czystą podmiotowością, „ja" transcendentalnym, strukturą umysłu, mental­ nością, eteryczną duszą i zaczął z wolna acz konsekwentnie nabierać ciała. Oczywiście, zwiastuny tej sytuacji, pojedyncze książki i artykuły, pojawiały się już wcześniej, ale odnieść można wrażenie jakby dopiero od niedawna humanistyka zajęła się ciałem poważnie, wnikliwie i na większą skalę. A więc jednak: „mam ciało"! Czytając niezwykłą książkę Jacka Baczaka Zapiski z nocnych dyżurów mimowolnie przywoływałem w pamięci te właśnie, wydane u nas w ostatnim czasie, rozprawy i eseje, w których ciało nie jest traktowane jako zbędny dodatek do naszego „ja", jego drugorzędna „część", ale pojmowane jest jako materia prima. Myślałem o Pustel­ nikach i demonach Ryszarda Przybylskiego i jego gwałtownym sporze z anachorecką tradycją cielesnej ascezy, o Bogu w stworzeniu Jurgena Moltmana i zaproponowanej tam teologii ciała odwołującej się do hebrajskiego doświadczenia cielesności, o Szczelinach istnienia Jolanty Brach-Czainy i jej eseju o ciele pojmowanym w kategoriach mięsności, 0 Ciele i przemocy w obliczu ponowoczesności Zygmunta Baumana 1 analizowanej tam sytuacji „ciała w stanie oblężenia", o Małgorzaty Baranowskiej To jest wasze życie. To tylko ważniejsze tytuły... Bo książka Baczaka - świadomie wybieram jeden tylko motyw z niedługiego, ale bogatego tekstu - to dla mnie przede wszystkim „rozprawa" o naszej cielesnej kondycji widzianej ze szczególnego punktu obserwacyjnego. Nie jest to, oczywiście, praca naukowa. Przeciwnie: to rzecz z antypodów naukowości. To książka gatunkowo „nieczysta", książka-hybryda: ni to reportaż, ni to diariusz, ni to proza, ni to dokument, ni to wyznanie. Zapiski są tym wszystkim po trosze. Nie znaczy, że nie mają przez to walorów poznawczych. Mają wagę świadectwa. Są zapisem inicjacji w umieranie i śmierć. W ciało chore, umierające, martwe. Jacek Baczak jest malarzem, artystą, który z bliżej nie wyjawionych powodów zatrudnia się jako pielęgniarz w domu dla nieuleczalnie chorych. W szpitalu. W umieralni. Zgodnie z fragmentem motta wziętego z Miłosza „Będziesz służył / nosząc, obmywając, sprzątając", Baczak nosi, obmywa, sprząta, pomaga chorym w dziesiątkach czynno­ ści, których nie są w stanie wykonać. Jest z nimi do końca. W umieraniu i po śmierci, kiedy myje martwe ciała, kiedy pospiesznie szkicuje zastygłe twarze, kiedy utrwala w tuszu te maski pośmiertne. Niezwykłość i siła książki Baczaka jako antropologicznego świadect­ wa bierze się w pierwszym rzędzie z „inności" miejsca, które opisuje. Wprowadza nas bowiem autor w obręb świata, który współczesność usuwa z pola widzenia, którego się brzydzi, którego nie zna i znać nie chce. Pokazuje nam swoich niepięknych i już nie dwudziestoletnich w ich cierpiącej i umierającej cielesności: ze łzami, z potem, krwią i wydalinami. Człowiek Baczaka to ponad wszelką wątpliwość homo somaticus. „Nic nie zapowiadało jej nagłej śmierci. Nocami krzyczała, w dzień drzemała, rozmawiała, jadła niewiele. Któregoś popołudnia prowadziłem ją powoli do ubikacji. Posadziłem na sedesie i wyszedłem poczekać w przedsionku. Siedziałem i myślałem o czymś, gdy usłyszałem gwałtowne wymioty. Zerwałem się i otworzyłem drzwi. Cofnąłem się ze zgrozą. Siedziała nieruchomo, pochylona mocno do przodu. Laska leżała obok, w kałuży gęstej krwi, pełnej skrzepów. Cała posadzka, jej szlafrok, ręce i twarz pokryte były ciemnoczerwoną mazią. Nie żyła." Niektóre z obserwacji Baczaka każą zastanowić się i przemyśleć raz jeszcze znaczenie takich elementarnych kategorii z antropologii ciała jak choćby wstyd. Są bowiem, jak się okazuje, takie enklawy życia, w których pojęcie to nie ma zastosowania. „Gdy podawałem i odbierałem baseny, podmywałem, zmieniałem mokre i brudne podkłady i prześcieradła na czyste i wymaglowane, układałem sparaliżowane nogi i ręce, powykręcane kikuty po amputac­ jach nie odczuwałem wstydu. I ci, którzy długo leżeli, też nie dawali go odczuć. Był tu czymś obcym, z innego świata, niepotrzebnym i śmiesz­ nym. Przynosili go tylko nowi pacjenci i nowy personel." W zamkniętej, izolowanej przestrzeni szpitala zmienia się też hierarchia tego co najbardziej swoje, intymne. Zmianie ulega zwyczajo­ wo przyjęta i uznawana w świecie zdrowych, wydawać by się mogło: oczywista i nienaruszalna, lokalizacja sfery prywatnej i publicznej. 158 „I tylko przy jednej czynności odczuwałem najdłużej zażenowanie. Gdy myłem i czyściłem szczoteczką z resztek jedzenia sztuczne szczęki i wsadzałem z powrotem do kubków z wodą. Ten, kto o to prosił, naj­ częściej przywiązany na stałe do łóżka, też był zażenowany. I obydwoje czuliśmy dziwny i paradoksalny fakt, że oto jest naruszona intymność. Intymność jedzenia i przeżuwania, połykania. Intymność posiłku. Ostatni azyl prywatności. Wśród pejzażu nagiej i bezbronnej, schorowanej starości." Swój esej o Locie nad kukułczym gniazdem i sportretowanej tam zamkniętej przestrzeni szpitala, rozpoczyna Jan Białostocki znamien­ nie: „Twarze, twarze, twarze... Pełne lęku, skurczone cierpieniem, bezmyślne, zasępione wielkim wysiłkiem kojarzenia myśli i nagle zobojętniałe, zamknięte w sobie... I to one pozostają przede wszystkim w pamięci widza." To chyba nie przypadek, że pośród wymienianych i opisywanych w książce części ciała, najbardziej uprzywilejowana w cielesnej topografii jest twarz. Nie jest to twarz idealna, często anonimowa twarz-fetysz z obrazków kultury masowej. Twarzom portretowanym przez Baczaka brakuje powabu i świeżości. To nie ц twarze na okładkę. Mają za to swoje indywidualne piętno i swoją wją historię. Uważna lektura anatomii i dziejów twarzy prowadzi konkluzji bliskich refleksji filozoficznej Rosenzweiga i Levin; Twarz staje się epifanią. „Golenie miało w sobie ukryty smak poznawania. Stojąc pi zarośniętymi twarzami starych mężczyzn, odkrywałem je na no'3WO. Ostrze maszynki ściągało pianę i wynurzały się znajome zmarszczki i zagłębienia. Wyżłobione góry i doliny z bliska. Poszarpany pejzaż doświadczeń, który za każdym razem okazywał się nowy, bolesny. Stawał się widomym znakiem rezygnacji, pogodzenia się. Goliłem zawsze pod koniec zmiany, powoli, żartując i rozmawiając. A jednak golenie stało się z czasem pełnym namaszczenia rytuałem. Obcując z ich twarzami, stopniowo i niewyraźnie uświadamiałem sobie, że obcuję z cząstką świętości. Z czasem te twarze zlewały się w pamięci w jedną, która stawała się może obliczem tej zasady, może obliczem czasu. Zagarniała w siebie tak wiele znaczeń, że stawała się milczącą, przytłaczającą obecnością. Żyłem przed Obliczem." W doświadczeniu twarzy ciało samo siebie transcenduje, znosząc tym samym mocno utrwalone w naszym myśleniu i zdawałoby się nieusuwa­ lne granice między cielesnym i duchowym. * * * Skromne objętościowo Zapiski odkrywają ziemię nieznaną w tabuizującej chorobę, starość, śmierć, cielesny rozkład kulturze współczesnej. Przy czym, ów świat nieprzedstawiony i przemilczany pokazuje autor, co warto podkreślić, z wielkim taktem i umiarem. Sprzyja temu forma: ascetyczna stylistyka tekstu. Unika skrajności, nie ma tu pozy na siostrę miłosierdzia, ale też brak delektacji fizycznością. Jest szczery, nie ukrywa początkowego zażenowania, wstrętu i obrzydzenia ludzką cielesnością - tą żywą i tą martwą. Ale z czasem przychodzi zgoda, oko przyzwyczaja się, więcej: zaczyna dostrzegać rzeczywistość, której wcześniej nie podejrzewało. Baczak podprowadza nas na próg tej rzeczywistości. Nie napisał on, rzecz jasna, swojej książki „za czymś", albo „przeciw czemuś". To najpierw i przede wszystkim zapis doświadczenia we­ wnętrznego. Nie jest to żadna diagnoza, nie mówiąc już o krytyce, współczesności. Ale pośród różnych możliwych lektur, można także odczytać ją jako szczególny, bo nie odnoszący się wprost do tematu, głos w dyskusji o statusie ciała w kulturze współczesnej. Głos spokojny, nieafektowany, świadczący jedynie prawdzie przeżycia. Wspominam 0 tym dlatego, bo pojawiające się ostatnio coraz częściej rozmaite formy kontestacji obrazów zdrowego, pięknego, muskularnego i w istocie nierzeczywistego ciała ludzkiego, zwłaszcza te z obszarów sztuki „wysokiej" (choć najczęściej są to ledwie aspiracje do tego miana) wpadają z reguły w pułapkę naiwnego naturalizmu. Przykładem, szlachetna w intencjach, ale banalna w większości realizacji, ubieg­ łoroczna wystawa Antyciala w warszawskim Centrum Sztuki Współ­ czesnej. Nie dość, że artystom sztuka pomyliła się z doraźną - cóż z tego, że stojącą po „słusznej" stronie - publicystyką, to jeszcze przyjęta strategia zupełnie nie sprawdza się w odbiorze: ich „dzieła prześcigały się jedynie w epatowaniu widza zgrzebną fizycznością. 1 nachalną fizjologią. Efekt skandalu obyczajowego został osiągnięty; tyle że o żadnych wielkich kreacjach artystycznych nie mogło by* mowy. Trudno też podejrzewać, aby przy pomocy drastycznego, w kuW przypadkach, obnażenia naszej cielesności, można było wyegzorcyzmować wyidealizowane ciało kultury masowej. Książka Baczaka. dotykając, bez histerii i zbędnego epatowania, obszaru przemilczanego przez współczesność, mówi o niej więcej i mocniej niż wszystw* zgromadzone na tej wystawie prace. Zapiski z. nocnych dyżurów postawiłbym obok wydanej, co ciekawe, również całkiem niedawno, książki, która stara się odsłonić inW jeszcze, bardzo słabo rozpoznany aspekt naszej cielesności. My>* o opowieści Anny Nasiłowskiej Domino. Traktat o narodzinach. Traktat o umieraniu i traktat o narodzinach. Dwa skrzydła jedneg dyptyku. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5fd1f413e92e58fc55774b0d7ae5cff8.pdf 6044f5a775665955f03a1873283b915f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:985 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:906 Title A name given to the resource O niektórych problemach identyfikacji kulturowej w procesie porozumiewania się / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.205-236 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew; Markowska, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I I S S N 0071-1861 z. 2 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA O NIEKTÓRYCH PROBLEMACH I D E N T Y F I K A C J I KULTUROWEJ W PROCESIE POROZUMIEWANIA SIĘ * Problemy tożsamości, jak słusznie zwraca uwagę E. H . Erikson jakiejkolwiek sfery życia dotyczyłyby, dadzą się sprowadzić do jednego zasadniczego pytania: „kim jestem?" Poszukiwanie odpowiedzi na to py­ tanie w sferze osobowości, seksu, świadomości etnicznej czy świadomości kulturowej może być nie tylko wyrazem fundamentalnej potrzeby sa­ mookreślenia się, ale także symptomem kryzysu tożsamości. Temat przyjęty przez konferencję, z którego wyłaniają się dwa pro­ blemy: a) identyfikacji kulturowej, b) komunikowania się różnych grup, może być dobrym przykładem owej fundamentalnej potrzeby samookre­ ślenia się i jej znaczenia w procesie porozumiewania się, ale t a k ż e świadectwem kryzysu, jakiemu w dzisiejszym świecie podlegają obie te sfery. Poniższe refleksje nie stanowią skończonych rozstrzygnięć teoretycz­ nych, są one raczej rejestracją i skatalogowaniem zagadnień ważnych dla teorii identyfikacji kulturowej i jej roli w procesie porozumiewania się. Katalogowi temu będą towarzyszyć uwagi o charakterze krytycznym i życzeniowym, wynikające z istoty podjętego tematu, jak i z przekona­ nia, iż ludzkie pragnienia i dążenia mogą stać się potężnymi czynnikami sprawczymi w tworzeniu wizji przyszłego świata, w kształtowaniu pro­ cesów uczenia się, doświadczania i rozumienia innych tradycji kulturo* Opracowanie niniejsze stanowi tekst referatu przedstawionego na I V konfe­ rencji World Future Studies Federation, która odbyła się w Kairze w dniach 16-19 września 1978. Temat konferencji brzmiał: Communication and cultural identity in an interdependent world. W referacie tym wykorzystano fragmenty przygotowywa­ nej przez Z. Benedyktowicza rozprawy doktorskiej pt. Kategoria „swój — obcy" a niektóre problemy identyfikacji etnicznej i kulturowej, a także fragmenty przy­ gotowywanego przez D. Markowską studium pt. Uniwersalizm i partykularyzm w kulturze a problemy globalne. E . H . E r i k s o n , Childhood and Society, New York 1950 i 1964; t e n ż e , The Concept of Identity in Race Relations: Notes and Querries, „Daedalus", vol. 95: 1965, s. 145-171; t e n ż e , Identity. Youth and Crises, Londyn 1968. 1 �206 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA wych, w kształtowaniu — wreszcie odpowiedniego nastawienia, bez któ­ rego trudno sobie wyobrazić, by proces komunikowania się osiągał po­ żądany wymiar wzajemnego zrozumienia. PROBLEM IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ Problem identyfikacji kulturowej był zawsze sprzężony z problemem identyfikacji etnicznej. Posługiwano się przy t y m takimi pojęciami, jak „duch narodu", „dusza narodu", „charakter narodowy", „duch (ducho­ wość) Wschodu i Zachodu", zastępując je z biegiem czasu niby bardziej precyzyjnymi pojęciami, takimi jak np. „wzór, kulturowy Wschodu i Za­ chodu", czy pojawiającym się w nowszej literaturze przedmiotu poję­ ciem ethnicity. Problem identyfikacji kulturowej rozpatrywany był różnie przez et­ nografię, socjologię, antropologię kulturową. Znajduje on w języku psychologicznej teorii potrzeb swój przylegający odpowiednik w pojęciu integracji osobowości i potrzebie afiliacji. Chcemy przypomnieć refleksje etnografa i socjologa Józefa Obręb­ skiego, które wnoszą — naszym zdaniem — wiele cennych spostrzeżeń do teorii identyfikacji kulturowej. Wyrosły one również na gruncie pro­ blematyki etnicznej (teorii grup etnicznych, świadomości etnicznej). Wybiegają jednak znacznie dalej i wiążą się pośrednio z zasadniczymi pytaniami należącymi do identyfikacji kulturowej. Chodzi t u o pytania: 1) jakie elementy kultury służą do identyfikacji etnicznej? 2) w jakich elementach kultury ludzie odnajdują swą identyczność, tożsamość, spe­ cyfikę, autentyzm? Warto przy t y m powiedzieć o rozróżnieniu dwóch sposobów podej­ ścia do zagadnień identyfikacji etnicznej (kulturowej), które zapoczątko­ wało i ukształtowało koncepcję Obrębskiego. Pierwszy sposób podejścia rozwijany był na gruncie nauk szczegółowych (etnografii, językoznaw­ stwa, dialektologii, archeologii, demografii — moglibyśmy rozszerzyć tę listę o nie wspomniane, przez Obrębskiego nauki społeczno-ekonomiczne, psychologię i socjologię), których w y n i k i w postaci syntez w nieupraw­ niony sposób przenoszono w obszar problematyki etnicznej, co prowa­ dziło częstokroć do nieuzasadnionych i niesłusznych wniosków. Cechuje go spojrzenie badacza z zewnątrz. Identyfikacji dokonuje się t u za po­ mocą tzw. „kryteriów obiektywnych", wyselekcjonowanych, zebranych, czy też ustalonych (częstokroć arbitralnie) przez badacza. Drugi spo­ sób — sposób dynamiczny — polega na poszukiwaniu „subiektywnych kryteriów", wokół których kształtuje się poczucie tożsamości etnicznej (kulturowej) członków danej grupy. Można go nazwać spojrzeniem od wewnątrz. Badacz stara się t u dotrzeć do wewnętrznych kategorii sfor­ mułowanych i uznanych przez członków danej grupy za znaczące w pro­ cesie identyfikacji. �O NIEKTÓRYCH PROBLEMACH IDENTYFIKACJI 207 KULTUROWEJ Wskazane wyżej wyróżnienie J. Obrębskiego zostało zainspirowane — jak zresztą wszystkie jego refleksje w omawianej t u kwestii — przez badania i obserwacje konkretnej grupy etnicznej na Polesiu w latach 30-tych. Ludność ta podczas Spisu Powszechnego w miejsce oczekiwanej deklaracji przynależności narodowej podawała odpowiedź: „tutejszy", a na pytanie o język — „po prostemu". Zdaniem Obrębskiego, takie i podobne postawy prowadzą nas do odkrycia podstawowego dla procesu identyfikacji kryterium: poczucia swojskości i obcości. W t y m ujęciu „własna grupa etniczna to ta ekstensja jednorodności własnego otocze­ nia, z którą jednostka może się nigdy nie zetknąć, lecz w której pewna jest, że zastanie takie same warunki, do której dostosowane są jej wszystkie lub przynajmniej wszystkie społecznie ważne wzory osobiste. Jest to najszersza sfera adekwatności kulturalnej, w której czynności społeczne jednostki natrafiają na ten sam oddźwięk, w której nie doznaje ona inhibicji kulturalnych; grupa etniczna dla jej członka to ten krąg potencjalny czy rzeczywisty, w k t ó r y m jego sposób mówienia, bycia i działania nie razi, gdzie oceniany jest pozytywnie, i gdzie [...] wszystko co się dzieje w otoczeniu jest pozbawione cech obcości i dziwaczności" . Badania J. Obrębskiego na Polesiu ukazują, że poczucie swojskości jest czymś oczywistym, nie wymagającym refleksji. Nie jest ono wyra­ żane explicite — to co jest podkreślane to nie własne cechy, ale cechy grup sąsiednich, obcych. Wizerunek grupy własnej jest negatywem tych wszystkich obrazów, w których ujmuje się rzeczywistość innych grup etnicznych. Wizerunek ten jest skomponowany m. i n . z takich elemen­ tów, jak strój (wygląd zewnętrzny) i język („swoi są ci, którzy umieją wziąć udział w grze stereotypowych zwrotów i konwencjonalnych for­ muł, którzy reagują na słowa rozmówcy według zwyczajowego kodeksu komentarzy i wykrzykników, którzy używają tych samych przekleństw i amities, posługują się tą samą techniką żartów, których język wresz­ cie, niezależnie od różnic lokalnych, jest eufoniczny — to znaczy brzmią­ cy zgodnie z systemem właściwym rozmówcy, nie wywołujący śmiesz­ nych asocjacji, nie nastręczający nieporozumień i zahamowań w reakcji słuchacza. Cudzy to ci, którzy tych warunków nie spełniają" ). Dalej w skład wizerunku wchodzą: wyobrażenie o typie fizycznym oraz w y ­ obrażenie o cechach psychicznych i właściwościach kulturalnych (w k t ó ­ rych uwydatnione są takie cechy, jak towarzyskość, gościnność, uczci­ wość, lenistwo lub pracowitość, światowość, zaściankowość, uzdolnienia 2 3 * J . O b r ę b s k i , Problem etniczny Polesia, „Sprawy Narodowościowe", t. 10: 1936, nr 1-2, s. 3; t e n ż e , Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ujęcie, „Przegląd Socjologiczny", nr 6: 1936; t e n ż e , Dzisiejsi ludzie Polesia, tamże; t e n ż e , The Sociology of Rising Nations, U N E S C O , „International Social Science Bulletin", t. 3; 1951, nr 2. О J . Obrębskim patrz A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rzeczywistość, Warszawa 1977, s. 111-122. * O b r ę b s k i , Problem etniczny Polesia..., s. 8. �208 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA lub brak uzdolnień, różnice w typie gospodarki, stopie życia, formach rekreacji, zwyczajach małżeńskich itp.). Wizerunek nie jest wiernym odbiciem rzeczywistości — zwłaszcza. dwa ostatnie komponenty są pro­ jekcją wyobrażeń o innych grupach — projekcją wyolbrzymiającą róż­ nice, a pomijającą podobieństwa. Wizerunek taki to po prostu stereotyp. Potwierdzenie ważności wskazanych przez Obrębskiego komponentów wizerunku grupy odmiennej znajdujemy w wielu materiałach etnogra­ ficznych ukazujących opinie danej grupy o innych. Jak wskazują bada­ nia prowadzone na terenach zróżnicowanych kulturowo (pogranicza et­ niczne, regionalne), wizerunki te nabierają szczególnego znaczenia w procesie identyfikacji. Lista cech w ramach wymienionych t u czterech komponentów — szczególnie w ostatnim z nich — może ulegać rozsze­ rzeniu w zależności od kontekstu historyczno-lokalnego. Podobnie i głę­ bia oraz wnikliwość w określaniu i podnoszeniu cech grupy odmiennej może ulegać zmianie. STEREOTYP Problem stereotypów i sposobów ich istnienia, sposobów ich funkcjo­ nowania, ich trawałości i odporności na zmianę posiada swoją rozległą l i t e r a t u r ę . Wspomnieć t u należy Waltera Lippmana z jego pracą Pu­ blic Opinion (1922), k t ó r y odegrał czołową rolę w sformułowaniu socjo­ logicznej teorii stereotypu. Stereotyp stał się na dobre przedmiotem badań socjologii, psychologii społecznej, logiki, teorii poznania. Mimo różnych ujęć i różnych dróg kontynuacji wysuwają się na czoło dwa zasadnicze nurty rozważań za­ początkowanych przez Lippmana. Pierwszy koncentruje się wokół za­ gadnień miejsca i roli stereotypów w procesie postrzegania i poznawa­ nia, jak i w ogóle stosunku ludzkiej strukturalizacji rzeczywistości do rzeczywistości samej. Drugi zaś — funkcjonowania stereotypów, ich miejsca i roli w ideologiach grup społecznych, w kształtowaniu postaw i działań opartych na wyobrażeniach i mistyfikacjach (analiza public opinion), miejsca i roli stereotypów w praktyce propagandowej. W związku z tradycją, jaką zapoczątkowało studium Lippmana, to, co podnoszone było i akcentowane przy posługiwaniu się pojęciem „ste4 4 Patrz np. D. К a t z, K . B r a l y , Racial Stereotypes of One Hundred College Studentes, „Journal of Abnormal and Social Psychology", nr 28: 1933, s. 280-290; W. B u c h a n a n , H . C a n t r i l l , How Nations see Each Other, Urbana 1953; W. R. L a m b e r t , O. K l i n e b e r g , A Pilot Study of the Origin and Development of Na­ tional Stereotypes, „International Social Science Journal", nr 2: 1959; T. Newc o m b , Social Psychology, Nowy Jork 1959; G. W. A l i p o r t , The Nature of Prejudice, Nowy Jork 1958; P. H o f s t a t t e r . Das Denken in Stereotypen, Getynga 1960; E . V i n a e k e , Stereotypes as Social Concepts, „Journal of Social Psychology", nr 46: 1957, s. 229-243. �O NIEKTÓRYCH PROBLEMACH IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ 209 reotyp", to takie jego cechy, jak: zdolność do mechanicznej, seryjnej powtarzalności i odradzania się; duża trwałość; absurdalność; niedorzecz­ ność, przerost elementu emocjonalnego' i irracjonalnego, jego uprzedniość w stosunku do poznania rozumowego, intelektualnego, doświad­ czalnego. Wszystkie te akcentowane cechy sprawiały, iż pojęcia stereo­ typu używano częstokroć wymiennie z pojęciem przesądu, a jednym z głównych aspektów w badaniu stereotypów stała się kwestia ich zgod­ ności lub niezgodności z rzeczywistością, ich prawdziwości. Ten aspekt stereotypu przesłonił inne. Widać to najlepiej w referowanej za Lippmanem definicji stereotypu, jaką znajdujemy we współczesnej encyklopedii nauk społecznych. Mówi się tam o stereotypie, że: — jest raczej prosty niż złożony lub zróżnicowany; — jest raczej błędny niż dokładny; — kształtuje się raczej na gruncie wtórnych przekazów niż w bezpo­ średnim doświadczaniu rzeczywistości, którą ma przedstawiać; — jest odporny na modyfikacje, jakich dostarczać mogłyby nowe do­ świadczenia . Nieliczne natomiast studia nad stereotypem, tak jak zreformo­ wane badania J. Obrębskiego, ukazywały znaczenie, jakie może po­ siadać stereotyp w procesie identyfikacji i komunikacji. Godne pod­ kreślenia w studiach Obrębskiego jest to, iż odpowiedź na pytanie: k i m jestem? zawarta jest w obrazie obcych — jest możliwa dzięki Innym, jest refleksem obrazu Innych. W t y m sensie proces identyfikacji jest częścią procesu komunikacji. Odpowiedź przychodzi niejako z zewnątrz. Samorozpoznanie, odkrywanie swej identyczności, tożsamości zawdzię­ czamy innym. Poczucie własnej identyczności jest rezultatem konfron­ tacji, porównania z innymi. Oczywiście nie wszystkie stereotypy o obcych spełniają t ę rolę iden­ tyfikacyjną. Nie zawsze mamy do czynienia z prostym odbiciem polega­ jącym na t y m , że cechy przypisywane bądź postrzegane i uwydatniane w obrazie innych po mechanicznym odwróceniu dadzą obraz tych cech, wokół których kształtuje się poczucie tożsamości danej grupy. Niektó­ rzy badacze byli skłonni przyznać wartość identyfikacyjną tylko takim stereotypom, które wyrosły na gruncie rzeczywistych kontaktów spo­ łecznych, brali nadto pod uwagę fakt występowania zderzenia odmien­ nych systemów wartości lub jego braku . Wydaje się, że perspektywa socjologiczna, w której dotychczas roz­ patrywano zjawisko stereotypu, jest stanowczo za wąska i zubażająca. Widać to w przesadnym akcentowaniu wymiaru pragmatycznego stereo­ typu i sprowadzaniu jego funkcji do stricte społecznych. To rozpatry5 6 5 International Encyclopedia oj the Social Science, vol. 15, Nowy Jork, s. 259. F . Z n a n i e c k i , Studia nad antagonizmem do obcych, „Kwartalnik Socjolo­ giczny", nr 2-4: 1930/31. 6 14 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 �210 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA wanie stereotypu w wąskiej perspektywie stosunków społecznych, zwią­ zanych z nimi postaw i działań ludzkich daje się śledzić nie tylko w stu­ diach socjologicznych czy psychologiczno-społecznych, ale również na gruncie logiki i teorii poznania. Przykładem t u może być fragment roz­ ważający relacje między stereotypem a pojęciem: „... stereotyp nie jest kategorią myślowo-logiczną, lecz myślowo-pragmatyczną, tzn. związaną z działaniem ludzkim w warunkach, w których zaangażowane są nie tylko funkcje poznawcze człowieka, lecz również jego emocje, wola itp. Właśnie dlatego posiadamy pojęcie i stereotyp członka wrogiego lub własnego narodu, wrogiej lub własnej klasy, lecz posiadając np. pojęcie liczby „cztery" nie posiadamy jej stereotypu. (Stereotyp liczby cztery) jest wyrażeniem pustym, a nie jest nim np. (stereotyp N i e m c a ) " . I n ­ nym przykładem takiego rodzaju wąskiego rozpatrywania, ze wspom­ nianą już tendencją do podnoszenia problematyki prawdziwości stereo­ typów, może być hipoteza „jądra prawdy" sformułowana przez O. Klineberga, według której cechy danej grupy określane zgodnie w świado­ mości różnych — a często i konfliktowych — grup społecznych nie od­ biegają od rzeczywistych właściwości tej grupy (np. stereotyp pracowi­ tego Niemca) . Wydaje się, iż analiza stereotypu w interesującym nas aspekcie iden­ tyfikacji i komunikacji wymaga zupełnie innego podejścia. Dla poszuki­ wania dróg i mechanizmów dochodzenia własnej tożsamości, dla poszu kiwania elementów kultury, wokół których krystalizuje się poczucie swojskości i obcości, należałoby objąć refleksją i analizą możliwie wszystkie wyobrażenia o innych, zawieszając tymczasowo zagadnienia takie, jak: a) czy wyobrażenia te powstały na gruncie bezpośrednich styczności społecznych, czy bez takich styczności, b) jak wpływają te wyobrażenia na przebieg rzeczywistych kontaktów społecznych, c) jak dalece są one wiernym odzwierciedleniem czy też zafałszowaniem rze­ czywistości. Podejście takie wymagałoby zatem przyjęcia wprost przeciwnego za­ łożenia do poszukiwań O. Klineberga. Należałoby mianowicie przyjąć hipotezę, iż stereotypy mówią nam niewiele o tych, których dotyczą, bardzo wiele natomiast — nawet jeśli nie w sposób bezpośredni — o tych, którzy je wytworzyli. Zauważmy, że wyrosła z konkretnych badań terenowych definicja grupy etnicznej Obrębskiego jest niezwykle szeroka. Pod pojęcie „grupa etniczna" można bowiem podstawić wiele innych, jak np. grupa zawo­ dowa, grupa towarzyska, rówieśnicza itp. Przeciwstawienie „swoi — obcy" ma charakter kontekstualny. Przeciwstawienie „swoi — obcy" jest 7 8 tt 7 A. S c h a f f , Szkice z filozofii języka, Warszawa 1967, s. 116-117. O. K l i n e b e r g , Tensions Affecting International Understanding: of Research, „Sociál Science Council Bulletin", nr 62: 1950. 8 A Survey �O NIEKTÓRYCH PROBLEMACH IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ 211 bardziej kategorią aniżeli pojęciem klasyfikacyjnym. Przeciwstawienie „swoi — obcy" może pełnić funkcje klasyfikacyjne tylko dzięki znacze­ niom, jakich udzielić mu może konkretny kontekst społeczno-kulturowy. Z uwagi na możliwość różnorakiej kontekstualizacji kategorii „swój — obcy" najodpowiedniejszą perspektywą badawczą byłoby — naszym zda­ niem — szerokie historyczno-etnologiczne spojrzenie. Dokonując prze­ glądu wyobrażeń o obcych moglibyśmy nie tylko wyodrębnić z nich lis­ tę elementów kultury, wokół których kształtuje się poczucie tożsamości i odrębności, ale również ocenić ich charakter i znaczenie dla kształto­ wania się różnych wariantów mechanizmu identyfikacji kulturowej. Do­ świadczenia etnologii byłyby t u t y m bardziej przydatne, ponieważ po­ magają nam wniknąć w istotę tego, czym jest stereotyp. Podejście etnologiczne z jego doświadczeniem czytania i interpretowania myśli symbo­ licznej powracałoby t u do wątku zapomnianego w późniejszych studiach socjologicznych nad stereotypem, mianowicie do najbardziej lapidarnego sformułowania Lippmana, mówiącego, iż „stereotypy to obrazy w na­ szych głowach". W sformułowaniu t y m nasuwa się istotne podobieństwo stereotypu do symbolu. Stereotyp, podobnie jak symbol, nie należy w y ­ łącznie do porządku myślenia (dyskursywnego, krytycznego, analityczne­ go) ani wyłącznie do porządku emocjonalnego (przeżyć i doznań). Jest połączeniem obu. Jest próbą ogarnięcia, uporządkowania, wyrażenia przeżyć i doznań w terminach pojęciopadobnych. Stereotyp, analogicz­ nie jak symbol, k t ó r y jest znakiem , zastępuje sobą coś, czym sam bez­ pośrednio nie jest. Stereotyp podlega t u pewnemu prawu, do którego odkrycia doszli badacze myśli symbolicznej, a mianowicie; stereotyp tak jak symbol dąży do bycia t y m , na co sam tylko w przybliżeniu wska­ zuje, co przedstawia, co wyobraża.-^Znaczy to, że istnieje taka tendencja w traktowaniu przez ludzi symbolu, która prowadzi do mylenia i utoż­ samiania wyobrażenia z tym, co wyobrażone. Natura stereotypu — po­ dobnie jak symbolu — jest dwoista. O tej dwoistości w odniesieniu do symbolu pisze C. G. Jung: „Symbolowi przysługuje podwójny charakter: realności i nierealności. Nie byłby on symbolem, gdyby był tylko realny, albowiem wtedy byłby realnym zjawiskiem, które nie mogłoby być symboliczne. A symboliczne być może tylko to, co w jednej rzeczy obej­ muje jeszcze inną. Gdyby zaś symbol był nierealny, to byłby tylko czymś pustym i wyimaginowanym, nie odnoszącym się do żadnej rze­ czywistości, wskutek czego nie byłby symbolem" . 9 10 9 Posługujemy się tu takim rozumieniem symbolu, w jakim ujmują go C . G. Jung i M. Eliade oraz hermeneutyczne stanowisko P. Ricoeur. Na temat cech istotnych symbolu, wyodrębnienia go od znaku i alegorii, od sensu nadawanego mu przez logikę symboliczną patrz P. R i c o e u r , Symbol donné á penser, „Esprit", nr 3: 1959. 1 0 C. G. J u n g, Archetypy i symbole, [w:] Pisma wybrane, l w s t ę p e m poprzedził J . Prokopiuk, Warszawa 1976, s. 330. wybrał, przełożył �212 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA Ze względu na podobieństwa stereotypu do symbolu, za jedną z dróg badania stereotypów można by przyjąć taką, która jest znana i stoso­ wana w studiach nad symbolem. Chodzi tu o tradycję fenomenologiczną (C. G. Jung, M . Eliade) „rozumienia symbolu przez symbol", wydoby­ wania treści symbolu przez umieszczanie go na tle innych symboli, ukazywania go w pewnej całości tego samego co on rodzaju, lecz bar­ dziej niż on rozległej, tworzącej system, pewien całościowy zespół m y ­ śli symbolicznej, pewien całościowy cykl symboliczny. Chodziłoby zatem o ukazanie stereotypu na tle innych wyobrażeń o świecie (wszechświe­ cie, kosmosie) — wyobrażeń i wypowiedzi należących do najszerzej po­ jętej sfery religijno-mitologicznej. Pozwoliłoby to na określenie i roz­ ważenie stosunku stereotypu do mitu, ich wzajemnych powiązań i rela­ cji, które od dawna narzucały się obserwacji badaczy zajmujących się stereotypem. Do tego wątku jeszcze powrócimy. „MY I ONI" Prześledźmy tymczasem pewne znaczące przykłady składowych ele­ mentów stereotypów o obcych, jakich dostarczają nam materiały etno­ graficzne. Przeciwstawienie „swoi — obcy" uzyskuje t u ekspresję „ludzie — nieludzie". Spostrzegamy to w- nazwach plemiennych, gdzie członkowie danej grupy nazywają siebie „Ludźmi" czy „Prawdziwymi ludźmi". Ta­ kie znaczenie ma nazwa plemienia australijskiego Narrinyeri, nazwa Innuit, którą nadają sobie Eskimosi zamieszkujący Grenlandię, nazwa Tlinkit u Indian Północnej Ameryki czy nazwa Hotentotów afrykań­ skich Khoin-Khoin. Według H . Vambery'ego plemiona tureckie miały w przeszłości specjalny wyraz na oznaczenie pojęcia homo, mianowicie wyraz Turk, od Tóruk lub Türük, który znaczył „stworzenie", „czło­ wiek w ogóle", by ograniczyć się do zacytowania drobnego fragmentu z opracowanego przez Stanisława Ciszewskiego obszernego zestawienia nazw plemiennych . Opozycja „ludzie — nieludzie" posiada swoje odpowiedniki histo­ ryczne w takich przeciwstawieniach, jak obywatele imperium rzym­ skiego i znajdujący się poza limes barbarzyńcy, czy jak w przypadku cesarstwa chińskiego, gdzie ludzie zamieszkali poza granicami „ P a ń ­ stwa Środka" (w t y m także Europejczycy) nazywani byli „zamorskimi diabłami", „zamorskimi gośćmi". Hastings podaje tłumaczenie tego chiń­ skiego odpowiednika dla greckiego barbaros, łacińskiego barbarus przez foreign devils . n 12 1 1 S. С i e s z e w s к i, Prace etnologiczne, t. 4, przygotowała do druku A. Kutrzebianka, Warszawa 1936, s. 75. H. Vembery cytowany za Ciszewskim. " Encyclopaedia oj" Religion and Ethics, J . Hastings (ed.), Edynburg 1920, s. 884 �O NIEKTÓRYCH P R O B L E M A C H IDENTYFIKACJI 213 KULTUROWEJ Przeciwstawienie „ludzie — nieludzie" rozwijane bywa w opozycji „ludzie — zwierzęta". Tak na przykład starożytni Chińczycy w celu od­ dania na piśmie różnych mechińskich plemion zamieszkujących teryto­ rium chińskie używali specjalnego rodzaju znaków złożonych z bardziej prostych jednostek, posiadających takie znaczenie, jak pies, szakal, ro­ bak, zwinięta w kłębek gadzina . Przypominają się t u średniowieczne relacje o obcych ludach, w których podnoszony i akcentowany był ele­ ment zwierzęcy. Taka jest np. mityczna relacja z X I I w. o królestwie popa Jana, umiejscawianym w Centralnej Azji, która przedstawia ten kraj jako pełen ludzi z rogami, jednookich, z oczyma z przodu i tyłu, centaurów, faunów, olbrzymów, cyklopów . W folklorze polskim, funk­ cjonującym po dziś dzień w tradycji ustnej, znajdujemy przysłowia mówiące o ślepo rodzącym się Mazurze — tak jak szczenię. Z analo­ gicznymi przysłowiami spotykamy się w języku niemieckim, gdzie taką właśnie ślepotę przypisuje się mieszkańcom Hesji, Szwabii i Westfalii . Przeciwstawienie „ludzie — nieludzie" bywa też rozwijane w opo­ zycji „posiadający mowę — nie mówiący". Wyraziście ukazuje to ety­ mologia nazwy własnej „Słowianie" — jako ludzi władających „słowem" w opozycji do obcych — „Niemców", t j . niemych. Początkowo określe­ niem t y m obejmowano wszystkich posługujących się niezrozumiałym dla Słowian językiem, potem nazwa ta utrwaliła się w języku polskim na określenie zachodnich sąsiadów. Stereotypowe określanie obcości operowało też skojarzeniem ze stro­ jem. W folklorze polskim diabeł przedstawiany jest w stroju niemiec­ kim, natomiast Ukraińcy ubierają go w strój polskiego szlachcica. Takie skojarzenie stroju z obcym przybywającym z zewnątrz, z zaświatów w najbardziej kosmologiczno-eschatologicznym sensie da się wyczytać w interpretacji rzeźby przedstawiającej władcę krainy umarłych Yamę w Indii. „W roku 1235 Wiranarasimhadewa z dynastii Hojsalów każe w swej rezydencji wznieść świątynię. Budowano ją lat przeszło 70. Jeden z anonimowych rzeźbiarzy, któremu polecono wykonanie posągu Yamy, ubrał go w europejski płaszcz z klapami, spodnie właściwe euro­ pejskiej garderobie owych czasów i bardzo nieindyjskie nakrycie głowy. Może więc Yama wyrzeźbiony został na kształt Marco Polo, który do Indii zawitał w roku 1288 i natchnął rzeźbiarza swym wyglądem" . Mity o pochodzeniu z zaświatów obcego znajdujemy w tradycji afry­ kańskiej. „Afrykanie pierwotni pierwszy raz zetknąwszy się z człowie13 u 15 18 ł 3 C i s z e w s k i , op. cit., s. 77. Patrz J . St. В y s t r o ń Megalomania narodowa, Warszawa 1935, s. 59. „... die Westfalen sind wie die Hunde neun Tage b l i n d , sobald sie aber zu sehen angefangen haben, gucken sie durch ein eichenes Brett — wenn es ein Loch hat" (F. S e i l e r , Deutsche Spriehworterkunde, Monachium 1922, s: 297-301). M . K . B y r s k i , Upadek Wiśwamitry, [w:] Obrazy świata Białych, pod red. A. Z a j ą c z k o w s k i e g o , Warszawa 1973, s. 14. 1 4 1 5 1 6 �214 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA kiem białym dojrzeli w nim gościa z zaświatów, Afrykanina jak oni, który przez śmierć własną zbielał i po wskrzeszeniu został zesłany w nieznanej misji na czarny padół. Jaka miała to być misja? Na to pytanie mity plemienne różną dają odpowiedź — pełną nadziei lub trwogi — różnie w szczegółach formułowana bywa koncepcja genezy człowieka białego. Ale w koncepcji tej jeden element powszechnie się powtarza, genetyczny związek człowieka białego ze światem eschatolo­ gicznym" . Drastyczne testowanie obcego, jakie nastąpiło w zetknięciu się Bia­ łych z Indianami w początkach X V I w., opisuje i komentuje z właściwą sobie lekkością i skłonnością do pikanterii C. Lévi-Strauss. Pisze on: 1 7 „... komisja m n i c h ó w zakonu Ś w . Hieronima jest wzruszająca zarówno z po­ wodu skrupulatności [...] jak i dlatego, że rzuca światło na postawy u m y s ł o w e epoki. W trybie prawdziwej ankiety psycho-socjologicznej, budowanej w e d ł u g naj­ bardziej nowoczesnych kanonów, zadano kolonizatorom pytania zmierzające do ustalenia, czy ich zdaniem, «Indianie byliby zdolni żyć samodzielnie na poziomie w i e ś n i a k ó w w Kastylii». Wszystkie odpowiedzi były negatywne: «W ostateczności może ich wnukowie; lecz tubylcy są tak występni, że można w to wątpić [...] I j a ­ ko jednomyślny wniosek: Jest lepiej dla Indian, aby stali się niewolnikami, niż pozostali zwierzętami na wolnosci» [...] W tym samym zresztą czasie na sąsiedniej wyspie [...] Indianie zajmowali się chwytaniem białych i topieniem ich; następnie tygodniami stawiali straż przy topielcach, żeby przekonać się, czy ciała ich po­ dlegają gniciu. Z tego porównania ankiet wynikają dwa wnioski: biali powoływali się na nauki społeczne, podczas gdy Indianie mieli raczej zaufanie do nauk przy­ rodniczych; i gdy biali głosili, że Indianie są zwierzętami, ci ostatni ograniczali się do podejrzenia, że biali są bogami. Biorąc pod u w a g ę jednakową niewiedzę, postę­ powanie Indian było na pewno bardziej godne ludzi" i . 18 1 Nacisk, jaki kładziono w interpretacji na takie elementy wizerunków obcych, jak cechy zwierzęce czy demoniczne oraz na związane z t y m reakcje obrzydzenia, wstrętu, lęku, unikania, usuwał z pola widzenia drugi biegun złożonego stosunku do obcych, gdzie pozostawali oni kimś z zewnątrz, ale bywali utożsamiani z istotami boskimi, istotami boskiego pochodzenia lub zwiastunami bogów. Ludzie z plemienia Orang-Ot z Borneo spotykając się z obcymi od­ wracają się do nich plecami, kucają na ziemi i zasłaniają sobie twarze. Tłumaczą to zachowanie tym, że wzrok obcych powoduje u nich zawrót głowy i atakuje ich oczy jak światło słoneczne . Takie reakcje na obcego nieodparcie narzucają skojarzenia z opo­ wieściami o relacjach: ludzie — zwiastunowie bogów — bogowie. 19 1 7 łych, 1 8 W. L e o p o l d , A. Z a j ą c z k o w s k i , Czarni patrzą, s. 138. C. L é v i - S t r a u s s , Smutek tropików, s. 69-70. Encyclopaedia of Religion..., s. 884. 19 [w:] Obrazy świata Bia- przeł. A. Steinsberg. Warszawa 1964, �O NIEKTÓRYCH P R O B L E M A C H IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ 215 „I stało się, gdy zstępował Mojżesz z góry Synaj, a dwie tablice świadectwa miał w ręku Mojżesz, gdy zstępował z góry, że nie wiedział Mojżesz, iżby się lśniła skóra twarzy jego, gdy Pan m ó w i ł z nim. I ujrzeli Aaraon i wszyscy syno­ wie izraelscy Mojżesza, a oto lśniła się skóra twarzy jego, i bali się j ^ z y s t ą p i ć do niego [...] A póki Mojżesz m ó w i ł z nimi, m i e w a ł na twarzy swojej zasłonę; aie gdy wchadzał Mojżesz przed twarz Pańską, aby rozmawiał z nim, odejmował zasłonę, póki nie wyszedł; a wyszedłszy, mówił do s y n ó w izraelskich, co mu było rozkázané. Widzieli tedy synowie izraelscy, że lśniła się skóra twarzy Mojżesza; i kładł zaś Mojżesz zasłonę na twarz swoją póki nie wszedł, aby mówił z nim" (Exodus 34, 29-35). Opisane przez etnologów reakcje wobec obcych ujawniają zatem przeplatanie się poczucia lęku, a nawet grozy z fascynacją i dążeniem do zbliżenia, przyciągania z odpychaniem... Stosunek do obcych przy­ pomina stosunek do świętości, wykazuje podobieństwo do wielu elemen­ tów doświadczenia numinotycznego, którego s t r u k t u r ę badał Rudolf O t t o . W jego koncepcji symbol religijny jest próbą ujęcia doznania irracjonalnego w formuły racjonalne. Tu ujawnia się różnica pomiędzy symbolem a stereotypem. W strukturze doświadczenia numinotycznego dominuje nastrój powagi. Bóstwo jest dziwne i niepojęte, i to wyznacza granice penetracji symbolu. Natomiast stereotypy o obcych nie znają takich granic. Jednym z ich charakterystycznych rysów jest podkreśla­ nie durnowatości, dziwaczności, nienormalności obcych. Używaniu stereo­ typów towarzyszy często nastrój śmiechu: 20 „I Grabarz: Było to tego dnia, kiedy młody Hamlet przyszedł na świat; ten sam, co zwariował i został w y s ł a n y do Anglii. Hamlet: Czy tak? A dlaczegóż on został w y s ł a n y do Anglii? I Grabarz: Dlatego właśnie, ż e zwariował. Ma on tam rozum odzyskać; ale cho­ ciażby go nie odzyskał, nie będzie tam o to kłopotu. Hamlet: Dlaczego? I Grabarz: Bo tam tego nie dostrzegą nawet; tam wszyscy wariaci, tak jak on" (Szekspir: Hamlet, Akt V, scena I, przełożył Józef Paszkowski) Wróćmy jednak do owego lapidarnego określenia: „Stereotypy to obrazy w naszych głowach". Samo pojęcie stereotypu wiąże się z tech­ niką drukarską. Pozostając przy t y m technicznym znaczeniu możemy uwydatnić różnicę pomiędzy symbolem a stereotypem. „Stereotyp to drukarska matryca — jak podaje słownik — stanowiąca odbicie składu typograficznego lub kliszy; służy do druku wielkich nakładów". Stereo­ typ zaś, o k t ó r y m wciąż mówimy, przypomina bardziej ów ostateczny produkt procesu drukowania: odbitkę. I t y m się różni od symbolu. Ste­ reotyp jest bardziej płaskim obrazem pozbawionym przestrzenności i głę­ bi symbolu. Stereotyp integruje różne elementy rzeczywistości bardziej wszerz aniżeli w głąb — jak to czyni symbol. 2 0 R. O 11 o, Świętość, elementóle racjonalnych, elementy irracjonalne w pojęciu tłum. B. Kupis, Warszawa 1968. bóstwa i ich stosunek do �216 Z B I G N I E W B E N E D Y K T O W I C Z , DANUTA M A R K O W S K A S F E R Y K U L T U R Y , W KTÓRYCH D O K O N U J E SIĘ I D E N T Y F I K A C J A W dokonanym przeglądzie cech podkreślanych (uwydatnianych) w stereotypach o obcych ujawniają się te sfery kultury, wokół których ogniskują się potoczne wrażenia obcości w bezpośrednich kontaktach. Są to: język, strój, pożywienie, religia (te dwie ostatnie pominęliśmy przy omawianiu stereotypów z braku miejsca, posiadają one jednak swe znaczące rozwinięcie w stereotypach w postaci ośmieszających opinii). a. J ę z y k . Zwróćmy uwagę na jego dwa zasadnicze aspekty: i n ­ strumentalny i semiotyczny. Ten drugi akcentowała wyrosła z konkret­ nych badań terenowych — socjologiczna w swej istocie — definicja grupy etnicznej Obrębskiego. Zbiega się ona z semiotycznym rozumie­ niem wspólnoty historyczno-kulturowo-językowej, „... gdzie zdarzeniom przypisuje się znaczenie: t e k s t zdarzeń j e s t c z y t a n y przez zbio­ rowość [...] Odpowiedni «język» z jednej strony łączy daną zbiorowość, umożliwia komunikację między jej przedstawicielami i warunkuje iden­ tyczną reakcję na zachodzące zdarzenia. Z drugiej strony determinuje samą informację, determinując wybór znaczących faktów i ustanawia­ jąc między nimi określone związki. To, co nie jest opisane w t y m «języku», w ogóle nie jest odbierane przez społecznego adresata; wypada z jego pola widzenia" . Do tego wymiaru najtrudniej jest dotrzeć osobom z zewnątrz danej społeczności. Język jest niezwykle ważnym elementem identyfikacji. Potwierdzeniem tej jego roli może być zjawisko tworzenia się, w obrę­ bie jednorodnej z punktu widzenia kryterium lingwistycznego grupy językowej, specyficznych języków na poziomie subkultur młodzieżowych, zawodowych, a więc języków profesjonalnych, slangu, żargonu grup przestępczych, czy też różnic w językach klas i warstw społecznych. Język używany w swej warstwie instrumentalnej rzadko dociera do tych semiotycznych wymiarów historyczno-kulturowej tradycji, która udziela znaczeń i swoistych głębszych sensów używanym słowom. Od istnienia języka zależy istnienie danej grupy, a także kontynua­ cja własnej kultury, dająca poczucie tożsamości. b. St r ó j . Przykładów identyfikacyjnej roli stroju, a także jego głębi symbolicznej, dostarczają badania prowadzone w różnych kulturach tra­ dycyjnych. Oto jeden z nich, omawiany przez M . Eliade'go w świetle znaczeń symbolicznych jadeitu w Chinach: 21 „Posiada on (jadeit) wartość języka symbolicznego w tym sensie, że liczba, ko­ lor, układ kamieni z jadeitu, noszonych przez jakąś osobę, nie tylko wiąże ją z kos­ mosem i porami roku, ale ponadto wskazuje na tożsamość tejże osoby i określa ją: czy jest to panna, czy osoba zamężna, czy też wdowa; czy należy do takiej czy in­ nej klasy społecznej lub rodziny; czy pochodzi z danej okolicy i czy jej narzeczony lub mąż jest w podróży itd. Podobnie i na wyspie Jawie symbolika r y s u n k ó w i kos l B. U s p i e n s k i , Historia sub specie semioticae, „Teksty", nr 2: 1976, s. 120. �O NIEKTÓRYCH PROBLEMACH IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ 217 lorów batiku wskazuje na płeć osoby i na jej stanowisko społeczne, na porę roku i «okazje», w jakiej jest on noszony itd. [...] Analogiczne systemy występują często w całej Polinezji [...'l Z tego punktu widzenia symbolika stroju ukazuje się nam jako «język», którym posługują się wszyscy członkowie danej gminy i który jest niedostępny dla obcych, ale zawsze jest to «język», który wyraża zarówno stano­ wisko społeczne, historyczne i psychiczne cechy osoby noszącej symbol, jak i jej stosunek do społeczeństwa i do kosmosu (niektóre jadeity lub batiki nosi się na wio­ snę, w przeddzień prac rolnych, w dniu przesilenia lub zrównania słonecznego itd.). S ł o w e m , symbolika ubraniowa wiąże z jednej strony człowieka z kosmosem, a z drugiej — ze społecznością, do której należy, wskazując bezpośrednio k a ż d e m u z członków społeczności, jaka jest istotna jego tożsamość" . 22 Ta emblematyczno-identyfikacyjna funkcja stroju widoczna jest — bez odsyłania do głębszego planu tradycji symbolicznej — na przykład w dzisiejszej subkulturze młodzieżowej, żeby wspomnieć tylko takie ruchy, jak Hippies, Rockers, Punk. c. R e l i g i a . Jest to najbardziej trudno dostępna sfera, w potocz­ nym doświadczaniu odmienności otoczona stereotypami, powierzchowną wiedzą o przekonaniach, wierzeniach, obrzędach obcych, wiedzą zatrzy­ mującą się na warstwie zewnętrznej religijności. A przecież od tej sfery zależą różne widzenia świata, różny stosunek do czasu, do wielu war­ tości. Przykładem mogą być tak powszechnie podnoszone różnice pomiędzy związanymi z religijnością Wschodu i Zachodu wzorami kulturowymi — między zachodnią „orientacją horyzontalną", kładącą akcent na p r a k t y k ę społeczną a wschodnią „orientacją w e r t y k a l n ą " , widzącą człowieka jako element wszechświata, jako człowieka kontemplacji czy modlitwy. Te różnice odczuwane są zresztą także w obrębie tego samego systemu re­ ligijnego — przez wschodnich i zachodnich chrześcijan. Te odmienne widzenia świata owocują w różnych konkretnych wzo­ rach kulturowych i częstokroć w spłaszczonych wzorach-sloganach. W powszechnym odczuciu Zachód traktuje czas jako czas jednostkowego istnienia — jako pewien odcinek liniowy wyznaczony przez narodziny i śmierć człowieka. Jest to odcinek poznaczony niby drogowskazami z wypisanymi zadaniami do wykonania (w-behawioralnym sensie działa­ nia), określającymi dobra i pozycje społeczne, które należy osiągać. Jed­ nostkowe życie jest t u rodzajem carte blanche do zapisania wykonanymi zadaniami i osiągnięciami. Wiążą się z t y m takie hasła-pojęcia, jak run­ ning society, economic growth, achievement patterns, personal growth itp. Z kolei Wschód kojarzy się z przewagą kontemplacji, z dążeniem do zachowania struktur i wartości. Czas traktuje się t u jako nosiciela ponadhistorycznych lub słabo historycznie kontekstualizowanych prawidło- 12 M. E 1 i a d e, Traktat o historii religii, Warszawa 1966, s. 444. �218 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA wości ludzkiego losu, czas niejako zapisuje się w jednostkowej biografii, a nie jest przez nią wyznaczony. Odmienny jest też stosunek do słowa. Zachód akcentuje rolę komu­ nikacji werbalnej i dąży do precyzji logiczno-semantycznej słowa. Wschód wyznacza wysoką rangę komunikacji niewerbalnej, dąży do wnikliwości ontologicznej słowa — do ontologicznego przeżywania słów. Religia j a k o ' najtrudniej dostępna sfera i najtrudniej przekładalna wymaga odpowiedniej drogi dla poznawania odmiennych przekonań i wierzeń. Wzajemne porozumienie możliwe jest na drodze poszukiwa­ nia nie tyle objawów, co istoty odmiennych przekonań i wierzeń. W i ­ dzimy t u zatem ogromną rolę, jaką mogą spełniać w wychowaniu i nauczaniu te dyscypliny, które poszukują odpowiedzi na pytanie: „co nas łączy i różni?", a więc historia, etnologia, antropologia kulturowa, socjologia kultury, religioznawstwo porównawcze. „JA — T Y " V E R S U S „MY I O N I " Tak jak własną identyczność odnajdujemy w obcowaniu i konfronta­ cji z innymi, tak i zrozumienie oraz doznawanie kultury innych ludzi zakłada głęboką identyfikację z własną k u l t u r ą i świadomy stosunek do własnej przeszłości. „Znajomość przeszłości jest nieodzowna dla zrozu­ mienia życia zarówno obecnie, jak w przyszłości, nie ze względu na po­ wtarzanie się historii — historia nigdy dokładnie się nie powtarza —• to przeszłość wcielona jest we wszystkie, przejawy teraźniejszości i przez to warunkuje przyszłość" — pisze René Dubos. Drogowskazem dla wzajemnego rozumienia się ludzi o różnych tra­ dycjach kulturowych może być zgłębienie etymologii angielskiego słowa under-standing, co skłania do stawiania siebie poniżej tego, co pragniemy poznać. Wymaga to starannego programu wychowania i nauczania, gdzie re­ akcja na odmienność zaczynałaby się od zdziwienia gotowego do akcep­ tacji, gdzie poznawanie nie byłoby jednorazowym aktem, lecz nieusta­ jącym odkrywaniem. Byłoby dialogiem. Kształtowanie takiej postawy oznaczałoby uchylenie podejścia „My i oni" na rzecz nastawienia „ J a — Ty". Jest to t y m bardziej nagląca potrzeba, jeśli przyznamy rację diag­ nozie, jaką stawia M . Eliade: „Nieustająca desakralizacja człowieka współczesnego wypaczyła treść jego życia duchowego nie niszcząc jed­ nak wzorców jego wyobraźni: w strefach wymykających się kontroli trwa i żyje cała zdegradowana mitologia" . 2 3 2 4 2 3 R. D u b o s , Tyle człowieka co zwierzęcia, przeł. H . Wasylkiewicz, Warszawa 1973, s. 54-55. M. E l i a d e , Sacrum, mit, historia, Warszawa 1970, s. 39. 2 4 �O NIEKTÓRYCH PROBLEMACH IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ ODMIENNOŚCI K U L T U R O W E J A K O P O D S T A W A 219 KOMUNIKACJI W tradycyjnych społecznościach postawa wobec obcego była z jednej strony podobna do stosunku wobec sacrum, z drugiej zaś obwarowana została stereotypami, stanowiącymi rodzaj muru obronnego, a zarazem apoteozę własnej kultury. Można by powiedzieć, iż w t y m połączeniu warstwa mityczno-religijna stanowiła o głębi tego stosunku, natomiast stereotypy były „zracjonalizowaną" warstwą zewnętrzną, łatwo przekładalną na konkretne wzory zachowań. O tym, które z elementów składowych stereotypu staną się motorem działań i jakich działań, decyduje nie tyle ich treść, co realia konkretno-historyczne. Złożoność postawy wobec obcych, ambiwalencja treści tego stosunku czynią tę sferę podatną na wpływy i manipulacje. Obcy mający cechy zwierzęce mógł być długo tolerowany, lecz w razie kon­ fliktu odmienności kulturowe bywały interpretowane jako groźne i uspra­ wiedliwiały wrogie przedsięwzięcia. Ogromna jest ilość studiów terenowych i teoretycznych ukazujących mechanizmy przekształcania się poczucia obcości w postawy wrogości. Są one tak powszechnie znane, iż nie będziemy ich tu przytaczać. Wiele jest też studiów nad symbiozą odmiennych systemów społeczno-kulturo­ wych, co inspirowało m.in. A . L . Kroebera do sformułowania jego kon­ cepcji „part society and part culture" . Chcemy wskazać na takie sytuacje, gdy odmienności kulturowe m i ę ­ dzy grupami społecznymi bywały wręcz podtrzymywane i kultywowane jako dogodna okoliczność wymiany i kontaktów. Zamieszkująca Bałkan Trojański ludność góralska pozostawała przez wieki w takich właśnie układach z mieszkańcami sąsiedniego obszaru nizinnego. W obu tych grupach za pewnik uchodziło, iż tylko w górach przygotować można pewien rodzaj pikantnej słoniny, stanowiącej pożywienie zimowe, a tak­ że, że tylko na obszarach nizinnych udaje się ulubiony w obu grupach gatunek wina. Sprzedaż tych produktów, ich wymiana w formie darów odbywały się w czasie ważnych świąt i miały na wpół rytualną oprawę. Nawiązywano przy t y m kontakty, rodziły się przyjaźnie. Kiedy w la­ tach 50-tych, w okresie kolektywizacji rolnictwa bułgarskiego, agrono­ mowie i zootechnicy stwierdzili ponad wszelką wątpliwość, iż na obu tych obszarach można produkować zarówno ulubioną słoninę, jak i ce­ nione wino i próbowano skłonić mieszkańców obu terenów do podjęcia takich prób, spotkało się to z kategorycznym sprzeciwem członków obu tych grup. Pozbawiałoby to ich bowiem quasi-ekonomicznej specyfiki — odmienności kulturowej, która łączyła . I jeszcze jeden przykład. Bał­ kańscy pasterze-nomadzi, którzy od wczesnego średniowiecza aż po lata 25 26 2 5 A. L . К r o e b e r, Anthropology, New York 1948, s. 277. Niepublikowane materiały terenowe D. Markowskiej z retrospektywnych ba­ dań terenowych prowadzonych w Bułgarii w drugiej połowie lat sześćdziesiątych. 2 6 �220 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA 50-te naszego stulecia przemierzali ze swymi stadami olbrzymie obszary rolno-leśne (zwani w Albanii Sarakaczanami, a w Bułgarii — Karakaczanami) pozostawali w godnych uwagi powiązaniach z osiadłą ludno­ ścią r o l n i c z ą . Stada przepędzano po uzgodnionych szlakach, co za­ pewniało nawożenie pól. Nomadzi opłacali się wprawdzie rolnikom za prawo przepędu, ale opłaty bywały zastępowane darami. Koczowiska no­ madów stawały się na pewien czas miejscem atrakcyjnych spotkań, gdzie podległa feudalnej władzy i przypisana do ziemi ludność rolnicza wysłuchiwała opowieści pasterzy o szerokim, wolnym świecie. We wsiach leżących wzdłuż szlaków wędrówek pasterskich przez wieki nie wytwa­ rzano pewnych gatunków sera i przedmiotów skórzanych, by je naby­ wać od nomadów. A pasterze nabywali u rolników łatwe do wykonania przedmioty drewniane codziennego użytku. A n i niedostępność surowca, ani brak odpowiednich umiejętności technicznych nie tłumaczy podtrzy­ mywania tych odmienności. Dadzą się one wyjaśnić jedynie potrzebami natury społeczno-towarzyskiej, które skłaniały do kultywowania specy­ fiki w wytwarzaniu. Współczesne procesy osiedlania nomadów doprowa­ dzają do ich upodabniania się do ludności osiadłej — do unifikacji k u l ­ turowej. Maleje przy tym wzajemna atrakcyjność, ubożeje treść kon­ taktów. Gdyby poddać odpowiedniej reinterpretacji źródła historyczno-etnograficzne można by zapewne znaleźć jeszcze wiele tego rodzaju wymow­ nych przykładów. We wszystkich takich sytuacjach odmienność obcej grupy poszerzała horyzonty doświadczeń grupy własnej, zaspokajała po­ trzebę zdziwienia i fascynacji, prowadziła do wymiany Л atrakcyjnych kontaktów. Słowem — odmienność była warunkiem, a nie przeszkodą w procesie komunikacji. To doświadczenie historyczne poucza, iż podnoszone dziś przez wraż­ liwych intelektualistów hasło: „Uczyńmy świat bezpiecznym dla różnic kulturowych", nie jest osiągnięciem naszych dni. 27 IDENTYFIKACJA KULTUROWA PRZYPISANA A WYBIERANA Jak już powiedzieliśmy, identyfikacja kulturowa była dawniej pra­ wie równoznaczna z identyfikacją etniczną. Owo subiektywne poczucie przynależności odwoływało się do konkretnego substrátu ludzkiego (kla­ nu, plemienia, społeczności lokalnej, grupy regionalnej, narodu) i do 2 7 Patrz np. D. M a r k o w s k a , Kilka uwag o procesie zanikania nomadzkich migracji pasterskich na terenie Bułgarii, „ E t n o g r a f i a Polska", t. 6: 1962, s. 226-239; J. P e t e r a , Wędrówki pasterzy Aromunów w Albanii, t a m ż e , s. 192-201; B. U r ­ b a ń s k a , Karakaczani. Nomadzki lud pasterski na Bałkanach, t a m ż e , s. 202-225. Wykorzystano tam t a k ż e niepublikowane m a t e r i a ł y terenowe D. M a r k o w s k i e j z ba­ d a ń przeprowadzonych w ś r ó d K a r a k a c z a n ó w w Starej Pianinie w I960 r. (złożone w a r c h i w u m ó w c z e s n e j K a t e d r y Etnografii i Socjologii U J w K r a k o w i e ) . �O NIEKTÓRYCH PROBLEMACH IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ 221 określonego terytorium przez tę zbiorowość zajmowanego. Wiązanie po­ czucia tożsamości z wydzieloną przestrzenią odnajdujemy we wszelkich społecznościach ludzkich, także u pasterzy-nomadów wędrujących po obszarach rolniczych, którzy za „swoją ziemię" uważali zagwarantowane przez prawo lub obyczaj szlaki przepędu zwierząt i okresowe past­ wiska . Jednostka mogła się utożsamiać z mniejszymi lub większymi zbiorowościami, lokalizować „swoich" na węższych lub rozleglejszych obsza­ rach, mniej lub bardziej precyzyjnie określać granice grupy własnej, ale zawsze odnosiła siebie do konkretnego substrátu ludzkiego i określonego terytorium. Słowem — identyfikacja kulturowa jednostki nie bywała „exterytorialna". Ponieważ zaś takie odniesienie wynikało z jej urodze­ nia, z k t ó r y m związane było dziedziczenie pozycji społecznej, więc można powiedzieć, że identyfikacja kulturowa nosiła znamiona przypi­ sania. M . Mead pisze: 28 „Dziś centralnym problemem jest [...] pytanie, z jaką przeszłością, teraźniejszo­ ścią i przyszłością może się utożsamiać młody człowiek szukający ideałów? Tak rozumiana identyfikacja nie stanowiła najmniejszego problemu dla prymitywnego człowieka nie znającego kultury słowa pisanego. B y ł tym, czym był — jednym ze swojego ludu, który bardzo często miał specjalne określenia dla rodzaju ludzkiego i odnosił je wyłącznie do w s p ó ł p l e m i e ń c ó w i nikogo poza tym [...] Zdarzało się, że jednostka b y w a ł a odrzucana przez grupę. W w y j ą t k o w y c h okolicznościach mogła być zmuszona do ucieczki [...] W niektórych częściach świata mogła być nawet do­ prowadzona do samobójstwa, popychana przez rozpacz lub gniew. Nie mogła jednak zmienić swej identyfikacji. Była tym, kim była — nie podlegającą wyobcowaniu jednostką, bezpiecznie ukrytą i p o d t r z y m y w a n ą przy życiu w kokonie z w y c z a j ó w od chwili urodzenia aż do ś m i e r c i " . 29 Taki mechanizm pozyskiwania poczucia tożsamości przez przypisanie odnajdujemy w tradycyjnej kulturze chłopskiej Europy — i to nie tylko średniowiecznej, ale nawet jeszcze początków naszego stulecia. 'Tożsamość kulturowa nie jest zjawiskiem statycznym, lecz dyna­ micznym. Jednostka nie posiada poczucia identyczności kulturowej, lecz zdobywa je w procesie wychowania i społecznego uczestnictwa. W tra­ dycyjnych kulturach proces pozyskiwania tożsamości uwarunkowany był nie tyle indywidualnymi właściwościami jednostki, co wzorami k u l ­ turowymi, regulującymi porządek pełnionych przez nią ról i kolejne etapy „wtajemniczenia" — w ład społeczny, moralny, etykietę, wiedzę o obcych, umiejętności praktyczne . 30 2 8 Por. pozycje cytowane w przypisie 27. M. M e a d , Kultura i tożsamość. Studium dystansu międzypokoleniowego, przeł. J . Hołówka, Warszawa 1978, s. 3-4. Patrz np. D. M a r k o w s k a , Rodzina w środowisku wiejskim. Studium wsi podkrakowskiej, Wrocław 1964; t e j ż e , Rodzina wiejska na terenie dawnej Puszczy Zielonej, ,[w:] Kurpie — Puszcza Zielona, t. 3, pod red. A. Kutrzeba-Pojnarowej, Wrocław 1965, s. 95-161. 2 9 3 0 �222 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA Możliwości identyfikacji kulturowej na innej zasadzie niż przypisa­ nie dane były tylko nielicznym: elicie duchowieństwa tych wyznań, k t ó ­ re tworzyły wielkie systemy ponadnarodowe. Jak można sobie wyobra­ zić, średniowieczny zakonnik znad Wisły czuł się zapewne bardziej „u siebie" w klasztorze tej samej reguły nad Loarą niż na dworze pol­ skiego szlachcica czy w chłopskiej chacie, a w łacinie — nie w polszczyźnie — wyrażał sprawy najważniejsze. Ale — jak już powiedzieliś­ my — taka identyfikacja wynikająca z wyboru idei i skojarzonej z nią roli, a nie z urodzenia, dana była tylko nielicznym. XIX-wieczna Europa stała się widownią zarówno procesów narodotwórczych, jak i ruchliwości społeczno-przestrzennej, która niosła ze so­ bą kryzys dawnej tożsamości wynikającej z przypisania oraz możliwości identyfikacji kulturowej z wyboru. Podczas gdy w Europie konsolido­ wały się grupy etniczne w organizmy państwowo-narodowe, w Ameryce Północnej kształtował się twór swoisty: państwo wieloetniczne, o k t ó r y m sądzono, że stanie się „ojczyzną obywateli". Losy identyfikacji kulturo­ wej mieszkańców Stanów Zjednoczonych okazały się jednak daleko bar­ dziej złożone niż głosiła to owa prosta formuła . Ruchy migracyjne — zarówno na Starym Kontynencie, jak i za Oce­ anem — stwarzały jednostce możliwość wyboru grupy nowej, wrastania w nią, „naturalizowania się" — jak to określano, bezwiednie akcentu­ jąc, iż tradycyjna tożsamość kulturowa zdeterminowana była przez fakt urodzenia. Proces kształtowania się nowych identyfikacji kulturowych w Ameryce Północnej ma swój wymiar historyczny (kolejne generacje) i stratyfikacyjny (elity — plebs). Oba te wymiary skojarzone były z po­ chodzeniem etnicznym. W t y m tyglu różnorodności powstawały nowe stereotypy o „obcych" i nowe formuły na określenie „swoich". Tak po­ wstał — jakże amerykański — skrót WASP (White Anglo-Saxon Pro­ testant) określający elitę tego nowego społeczeństwa. Tak też powstał pogardliwy skrót PIGS (Poles, Italians, Greeks, Slavs) na określenie nie mówiących po angielsku imigrantów, którzy przeważali wśród warstwy robotników tego kraju . Upłyną lata nim pojawi się świadoma dążność do integrowania pochodzenia etnicznego z poczuciem obywatelskiej przynależności do nowego społeczeństwa. A wówczas René Dubos za­ dedykuje swoją książkę Tyle człowieka co zwierzęcia w taki oto sposób: „Niebiosom Ile de France i doliny rzeki Hudson" i powie: 31 32 „Napisałem tą książką w przekonaniu, że ż y w e doświadczenia człowieka można opracować w sposób naukowy. Zespolenie mego francuskiego dziedzictwa z bogatym d o ś w i a d c z e n i e m ż y c i o w y m w Ameryce jest dla mnie źródłem przeświadczenia,, że każdy z nas ma możność ś w i a d o m e g o budowania swej osobowości i w ł a s n e g o udziału 3 1 Patrz np. J . C h a ł a s i ń s k i , Kultura amerykańska. narodowej w Stanach Zjednoczonych Ameryki, Warszawa Oddalający się kontynent, Warszawa 1978, B r a t k o w s k i , op. cit., s. 169 i 181. 3 2 Formowanie się kultury 1963; S. B r a t k o w s k i , �O NIEKTÓRYCH PROBLEMACH IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ 223 w przyszłości, że należy wykorzystać to, co świat współczesny ma do zaofiarowania, w celu przetworzenia swej dziedzicznej i doznaniowej przeszłości w ż y w ą rzeczy­ wistość ,[...] Człowiek staje się w pełni człowiekiem dzięki umiejętności mądrego wy­ boru" 3 8 Ale takiej pogodnej harmonii w integrowaniu dziedzictwa etnicznego z doświadczeniem życia amerykańskiego nie znajdziemy np. u Jamesa Baldwina. W wywiadzie udzielonym miesięcznikowi „Lui" na pytanie: „Czy posługując się angielskim miał pan poczucie, że posługuje się «bro­ ma wroga»?" Baldwin odpowiedział: „Upłynęło sporo czasu zanim zdałem sobie sprawę, że w rzeczywistości nie m ó ­ w i ł e m głosem moich panów. A zwłaszcza z tego, że oni nie rozumieją mojej mowy ani zresztą mowy mego ojca. Nie rozumieją naszych piosenek, naszej muzyki, Louisa Armstronga; nie rozumieją absolutnie nic. Ludzie, którzy czytają tylko «Timesa» i «Life» nie mogą zrozumieć tego, co m ó w i m y my, Czarni" i dalej powie: „Byłem dumny, gdy w Afryce ludzie pytali mnie, z jakiego plemienia jestem, z jakiego kra­ ju Afryki Wschodniej pochodzę. Bardzo mnie to wzruszyło {...] coś płynącego z bar­ dzo mocnego prądu energii, który mnie podtrzymywał, a nawet dosłownie kazał mi «być>; [...] B y ł to prąd prawie mistyczny" . 34 Zwróćmy uwagę na inny nurt możliwych dziś identyfikacji k u l t u ­ rowych z wyboru. Chodzi mianowicie o osoby zaangażowane bądź to w wielki międzynarodowy business, bądź w działalność w organizacjach międzynarodowych, w ruchy religijne i ideologiczne o zasięgu świato­ wym czy w rozwiązywanie spraw, które przez K l u b Rzymski określone zostały jako „problématique humaine". Osoby takie spędzają życie w równych miejscach globu, zajmując wszędzie niewiele różniące się od siebie mieszkania, przebywają w otoczeniu ludzi — podobnie jak oni sami — zaangażowanych w wybrane problemy o najszerszym zasięgu, rozmawiają znacznie częściej po angielsku niż w swych językach naro­ dowych. Ale i dziś są to różnorakie elity: finansowo-menadżerskie, i n ­ telektualne, moralno-intelektualne ... Ogromna większość mieszkańców świata rozważa zarówno swe oso­ biste sprawy, jak i sprawy międzynarodowe poprzez pryzmat swej przy­ należności narodowej czy nawet etnicznej. O ważności narodu jako takiego układu odniesienia mówią w y n i k i międzynarodowych badań prównawczych nad obrazami świata roku 2000. W konkluzjach obszer­ nego opracowania autorzy piszą: „Stwierdzono znacznie w i ę c e j zróżnicowań pomiędzy narodami niż w e w n ą t r z społeczności narodowej [...] To nie jednostka jest aktorem, lecz naród — a co naj­ mniej: tak ludzie sądzą. P o w a ż n e problemy, takie jak pokój czy wojna, uznane są za kwestie m i ę d z y n a r o d o w e j polityki, a g ł ó w n e problemy przyszłego rozwoju — jako należące do p o l i t y k ó w na szczeblu narodowym. Postawieni wobec zagadnień o skali 8 8 D u b o s, Tyle człowieka..., s. X V I . Nasz język — blues. Rozmowa z Jamesem Baldwinem, stycznia 1976 г., z czasopisma ,,Lui" przełożyła B. Janicka. 34 „Kultura" z dnia 25 �221 ZBIGNIEW BENKDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA globalnej [...] ludzie m y ś l ą i w y p o w i a d a j ą się o sytuacji, w jakiej — jak sądzą — znajduje się ich w ł a s n y naród. Ś w i a d o m i e lub podświadomie dokonują projekcji odczucia miejsca w ł a s n e g o narodu na świat i jego przyszłość. I nie są to błędne percepcje. Świat jest w ten sposób ustrukturyzowany ,[...] Jeśli chodzi o ważkie pro­ blemy przestrzeni, pokoju czy wojny, to.wyniki naszych badań wskazują, że naród prawdopodobnie długo pozostanie pierwszoplanowym aktorem" . 35 Wyniki cytowanych badań nie odpowiadają na pytanie: jak świado­ mość pozycji własnego narodu w układzie międzynarodowym wpływa na proces identyfikacji narodowej. Inaczej mówiąc: jaki jest związek pomiędzy tradycją kulturową danego narodu a jego zaangażowaniem w tzw. problemy globalne — i z kolei: jakie nowe elementy i mecha­ nizmy identyfikacji narodowej stwarza owo zaangażowanie. Kwestia ta nie była przedmiotem badań. Wydaje nam się ona na tyle ważna dla dzisiejszego i jutrzejszego świata, iż pozwalamy sobie wyrazić pewne refleksje. DZIEDZICTWO KULTUROWE — P O Z Y C J A N A R O D U W E WSPÓŁZALEŻNYM ŚWIECIE — NOWE E L E M E N T Y I D E N T Y F I K A C J I N A R O D O W E J We współczesnym świecie wskazać można na dwa doniosłe — czasem równoległe, a czasem wzajemnie warunkujące się — procesy: a) klasyfikowanie społeczeństw według rozmaitych kryteriów, b) artykułowanie potrzeb i dezyderatów oraz ustalanie programów działania w kwestiach uznanych za wspólne dla wszystkich miesz­ kańców globu. Klasyfikowanie społeczeństw odbywa się wprawdzie na podstawie ich aktualnego stanu, lecz ma wyraźne odniesienie prognostyczne i pla­ nistyczne. Jest to dobitnie czytelne w stosowanej terminologii. Społe­ czeństwa świata zostały sklasyfikowane przede wszystkim z uwagi na ich sytuację ekonomiczną, polityczną i demograficzną. I tak: — z uwagi na rolę polityczną w skali globalnej mówi się o supermo­ carstwach, mocarstwach, niemocarstwach; — z uwagi na stosunki i procesy demograficzne wyróżnia się kraje przeludnione, kraje o zrównoważonych procesach ludnościowych i niedoludnione (czy wyludniające się); — z uwagi na przyjęty syndrom wskaźników ekonomicznych i technicz­ nych wyróżnia się kraje rozwinięte i rozwijające się; 8 5 Badaniami tymi objęto reprezentatywne zbiorowości osób w wieku 15-40 lat w następujących krajach: Czechosłowacja, Finlandia, Hiszpania, Holandia, Indie, Japonia, Jugosławia, Norwegia, Polska, Republika Federalna Niemiec i Wielka B r y ­ tania. Cytowany fragment patrz J . G a l t u n g , H . O r n a u e r , H . W i b e r g , Con­ clusions, [w:] Images of the World in the Year 2000, H . Ornauer, H . Wiberg, A. S i cinsky, J . Galtung (eds), Haga — Paryż 1976, s. 574 i 577. �O NIEKTÓRYCH PROBLEMACH IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ 225 — przyjmuje się też syndrom wskaźników na określenie miejsca kon­ kretnego kraju na skali: ubóstwo — zamożność, precyzując standard ubóstwa (poverty standard), standard zadowalający, (modest but-adequa­ te standard) oraz dolną granicę standardu zamożności. Większość tego rodzaju klasyfikacji służyć ma za orientację w prak­ tyce programowania zmian. W drugim raporcie do K l u b u Rzymskiego autorzy dzielą świat na 10 regionów, krzyżując kilka kryteriów, stosu­ ją analizę wieloczynnikową i proponują alternatywne „scenariusze or­ ganicznego wzrostu" w miejsce dotychczasowego — nie różnicującego. Autorzy raportu wielokrotnie stwierdzają, że odmienności kulturowe — różne wartości lub odmienne manifestacje tych samych fundamental­ nych wartości — odgrywają i nadal odgrywać będą bardzo istotną rolę we współzależnym świecie. Niestety, w przeprowadzonej przez nich analizie wieloczynnikowej nie znalazł się ani jeden „wskaźnik" w ścis­ łym tego słowa znaczeniu k u l t u r o w y . W świadomości — nie tylko uczonych i polityków, ale i coraz szer­ szych kręgów opinii społecznej — krystalizuje się i utrwala rozumienie nieodwracalności i siły wzajemnych powiązań wszystkich społeczeństw globu. Wydłuża się lista „problemów globu", a termin „globalistyka" przestał być innowacją językową. Jest w t y m upowszechniającym się poczuciu współzależności i wspólnoty zarówno determinizm, jak i opcja moralna. Autorzy wspomnianego raportu piszą: 36 „W przeszłości społeczność świata była jedynie zbiorem autonomicznych w isto­ cie części. W takich warunkach każda z tych części mogła się rozwijać — na dobre lub złe — jak jej to dogadzało. W nowych warunkach, których egzemplifikacją jest syndrom globalnych kryzysów, społeczność świata przekształciła się w zbiorowość funkcjonalnie powiązanych i współzależnych składowych. Każda część tej całości — czy to będzie region świata, czy grupa narodów — w n o s i ć musi swój w ł a s n y w k ł a d w organiczny rozwój ludzkości: surowce, technologię, potencjał ekonomiczny, k u l ­ turę itp. W takim bowiem systemie rozwój jakiejkolwiek części uzależniony jest od rozwoju lub braku rozwoju p o z o s t a ł y c h " . 87 Wiele rozstrzygnięć, wiele rezolucji i programów odwołuje się wprost do tych konieczności. Inne apelują do ogólnoczłowieczej solidarności i powołują się na podstawowe prawa człowieka. Forum, na k t ó r y m toczą się dyskusje i formułowane są rezolucje, jest przede wszystkim Organizacja Narodów Zjednoczonych z jej wyspecjalizowanymi agen­ dami, ale także takie organizacje międzynarodowe, jak Czerwony Krzyż czy Międzynarodowa Federacja Planowanego Rodzicielstwa. To właśnie przeszłość historyczna — obok aktualnych procesów — określa miejsce, jakie w poszczególnych klasyfikacjach przypada dane3 6 M. M e s a r o v i e , E . P e s t e l , Mankind Report to the Club of Rome, Nowy Jork 1974. Tamże, s. 5. 3 7 IS — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 at the turning Point. The Second �226 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA mu narodowi: to czy jest on industrialny, średniozamożny i niedoludniony czy też preindustrialny, ubogi, o zrównoważonych procesach lud­ nościowych itp. Dziedzictwo kulturowe współokreśla również rozumie­ nie tzw. problemów globalnych: sposób ich artykułowania, rodzaj preferowanych rozwiązań. Tradycja kulturowa może t u przejawić się przejrzyście jako kontynuacja, bądź też ujawnić swą siłę drogami po­ k r ę t n y m i — w próbach odżegnania się od niej. Za taką przejrzystą kontynuację uznać można neutralność polityczną i pacyfizm Szwedów. Bywa jednak inaczej: aktualne pokolenie nie chce się utożsamiać z dzie­ dzictwem przeszłości, czuje się przez nią napiętnowane i właśnie z po­ wodu tego stygmatu zdecydowanie opowiada się za pewnymi w a r t o ś cimi, uczestniczy w określonych ruchach, faworyzuje pewne rozstrzyg­ nięcia. Przykładem takiej motywacji m o ż e . b y ć uczestnictwo młodych Niemców w międzynarodowym ruchu antyfaszystowskim. Mówi o t y m wprost P. Ripken we wprowadzeniu do pracy o apartheidzie . Zwróćmy też uwagę, iż brak akceptacji dla niedawnej przeszłości historycznej własnego narodu może wzmacniać orientację k u przyszłości. Zdają się za t y m przemawiać w y n i k i wspomnianych już badań nad obrazami świata roku 2000. Okazało się bowiem, iż najbardziej „przy­ szłościowo zorientowani" spośród 11 badanych zbiorowości są młodzi ludzie z Republiki Federalnej Niemiec i z Japonii. Komentując taki wynik badań autorzy stwierdzają, iż nie da się go wyjaśnić wyłącznie „wysokim wskaźnikiem wzrostu ekonomicznego". Przywołują więc dla eksplikacji takie fakty, jak całkowicie nowy start po zakończeniu woj­ ny, odbudowa materialna i gruntowna zmiana instytucji społecznych, szybki rozwój itp. Taki zespół zjawisk był — ich zdaniem — charak­ terystyczny właśnie dla RFN i Japonii. I prawdopodobnie dlatego, po­ stawy wobec przyszłości młodzieży obu tych krajów są tak podobne . Interpretacja tego w y n i k u wydaje nam się nietrafna, a co najmniej niepełna, jakkolwiek na pewno jest ambitniejsza niż wiązanie „przy­ szłościowej" orientacji młodzieży z wysokimi wskaźnikami wzrostu go­ spodarczego. Gruntowna odbudowa materialna i zasadnicza zmiana ustro­ jowa nastąpiła przecież także w zniszczonych wojną europejskich kra­ jach socjalistycznych, takich jak Polska, a jednak w y n i k i tychże badań stwierdzają, że młodzież polska zachowuje silne poczucie tożsamości historycznej i jednocześnie orientuje się k u przyszłości. Narzuca się więc hipoteza, że brak moralnej akceptacji dla niedawnej przeszłości historycznej RFN i Japonii rodzi u młodzieży tych krajów silniejszą niż gdzie indziej orientację przyszłościową. Przytoczymy t u jeszcze je38 39 8 8 P. R i p k e n , Zur Einjuhrung, [w:] A. S a c h s , H . B e r n s t e i n , Die Gesetze der Apartheid, Bonn 1976, s. 1-2. " T. K u t s c h , H . O r n a u e r , Replication on Nation. The Federal Republic of Germany, [w:] Images of the World..., s. 173. �O NIEKTÓRYCH PROBLEMACH IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ 227 den — naszym zdaniem bardzo wymowny — w y n i k cytowanych badań. Zbiorowość młodych ludzi z R F N znalazła się pośród trzech najbardziej zaangażowanych w sprawę, pokoju na świecie. Wprawdzie opinie i posta­ w y w konkretnych kwestiach nie poddają się jednoznacznie klarownej interpretacji, ale w odpowiedzi na pytanie: „Co jest konieczne dla utrzymania pokoju" otrzymano odpowiedzi, które autorów badań upo­ ważniły do stwierdzenia, iż „armie narodowe, bloki militarne, a nawet strzegące pokoju siły ONZ, zostały uznane za niewłaściwe rozwiązanie i zanegowane silniej niż przez inne badane zbiorowości m ł o d z i e ż y " . Powiedzieliśmy, że dziedzictwo kulturowe współokreśla nie tylko pozycję społeczno-polityczną danego narodu we współzależnym świecie, ale także jego wybory moralne i uczestnictwo w sprawach globu. Z ko­ lei miejsce zajmowane przez dany naród w owym współzależnym świe­ cie, a przede wszystkim — jak chcemy wierzyć — jego opcje moralne tworzą nowe kryteria i nowe mechanizmy identyfikacji narodowej. Jak dowodzą obserwacje międzynarodowych spotkań, na poczucie tożsamości narodowej współczesnego Fina składa się zarówno jego prze­ szłość historyczna, jak i świadomość, że jest członkiem małego liczebnie społeczeństwa, które odgrywa ważną rolę w polityce pokoju i porozu­ mienia na świecie, że kraj jego jest wprawdzie najuboższy na Półwyspie Skandynawskim, ale cieszy się wielkim prestiżem między narodami, że jest to kraj prowadzący politykę pronatalistyczną, a jednocześnie respektujący podstawowe prawa człowieka, a więc nie sięga do środ­ ków restrykcyjnych w sferze planowania rodziny i t d . Taką lub podobną „ s t r u k t u r ę " współczesnej identyfikacji narodowej można by zapewne odkryć w postawach członków wielu innych społecz­ ności narodowo-państwowych. 40 ETNIZM — GLOBALIZM Dokonany uprzednio przegląd elementów, które służą identyfikacji kulturowej, dowodzi, iż krystalizowały się one wokół potrzeb o funda­ mentalnym znaczeniu dla egzystencji człowieka. Co więcej, dziś te same sfery, w których człowiek od dawna odnajdował swą identyczność w mniej lub bardziej wąskich grupach społecznych, traktowane są jako ważne w perspektywie globalnej. W istocie rzeczy wszystkie te sfery zyskują niejako podwójny wymiar: uniwersalny — przylegający lub przykładany do wszystkich mieszkańców globu oraz specyficzny — w y ­ rosły i utrzymywany w obrębie własnej grupy etnicznej. Nie miejsce t u na szersze rozwijanie i dokumentowanie tej obserwacji. Poprzestanie­ my więc na k i l k u przykładach, odwołujących się do powszednich do­ świadczeń. <• Tamże, s. 181. �228 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA Podkreślaliśmy, jak ważną sferą identyfikacji kulturowej jest język. Otóż wraz z postępującym procesem wielorakich powiązań społeczności globu, język angielski awansował do roli języka uniwersalnego, w k t ó ­ r y m porozumiewają się mieszkańcy odległych od siebie części świata. Nie jest jednak dziełem przypadku, iż temu procesowi dominacji an­ gielszczyzny towarzyszy rozróżnienie na British i American English, a co najbardziej znamienne — wyodrębnienie się tzw. United Nations English. Ogarniająca glob angielszczyzna natrafia bowiem na wyraźną barierę ekspresywności: nie sposób w niej wyrazić wielu odczuć i m y ś ­ l i , ocen, niuansów nastroju, które bez trudu komunikujemy członkom naszej własnej grupy w lapidarnych powiedzonkach, w odpowiedniej intonacji słowa, w umownych przekształceniach wyrazów itp. W obszarach jednojęzycznych członkowie poszczególnych narodów lub grup regionalnych odczuwają przecież swoistość własnego języka — a zatem i odrębność innych, co z łatwością można zaobserwować w kon­ taktach mieszkańców niemieckojęzycznych kantonów Szwajcarii z A u ­ striakami. Jeśli nawet „ten sam język" używany przez wydzielone spo­ łeczności o wspólnym pniu etnicznym nastręcza trudności w procesie komunikacji, to o ileż poważniejsze muszą one być w przypadku, gdy język angielski służy za środek komunikacji np. między mieszkańcem A f r y k i Centralnej a Japończykiem. Można chyba przyjąć za pewnik, iż angielszczyzna międzynarodowa będzie się nadal rozwijała i upowszechniała jako język globu, jako i n ­ strument komunikacji i artykulacji uzgodnień, a jednocześnie trwać będą i rozwijać się języki narodowe, w których ludzie odnajdują swą tożsamość. Przykładem tego są działania podejmowane w obronie czys­ tości języków rodzimych, jak słynne swego czasu piętnowanie „la langue franglaise" przy jednoczesnym zachęcaniu Francuzów do nauki języka angielskiego. Osoby czynne w międzynarodowych organizacjach świadome są tej językowej dwoistości. W czasie seminarium Międzynarodowej Federacji Planowanego Rodzicielstwa Europejskiego Regionu, jakie odbyło się w czerwcu 1978 r. w Istambule, grupa robocza zajmująca się moral­ nymi aspektami wychowania seksualnego i rodzinnego umieściła w ra­ porcie z dyskusji znamienny passus: „Zgodzono się, iż termin sex education powinien - być używany w pracach i dokumentach Federa­ cji — wówczas gdy posługują się one językiem angielskim, a także z powodu jego skrótowości. Ale każda organizacja narodowa powinna stosować najlepsze w jej rodzimym języku określenie, biorąc pod uwagę względy lingwistyczne i taktyczne" . 41 41 Regional Council Seminar IPPF Europe Region, of Discussion Group D, s. 2. M a t e r i a ł y powielane. Istanbul 3 June 2978. Report �O NIEKTÓRYCH PROBLEMACH IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ 22& Nie sądzimy, by rola międzynarodowego angielskiego w sposób ko­ nieczny redukować się miała do takich umownych określeń. Sądzimy, iż upowszechnianie się angielszczyzny jako języka globu przy jedno­ czesnym rozwoju języków narodowych to proces wzajemnie warunku­ jący się o dwukierunkowych wpływach. A jednak nawet najpiękniejszy przekład wiersza nie jest w stanie oddać smaku dźwiękonaśladowczych fraz. Rozpatrzmy interesującą nas dwoistość również na przykładzie po­ żywienia, wokół którego — jak powiedzieliśmy — kształtuje się po­ czucie tożsamości. Od wieków pożywienie było zróżnicowane w po­ szczególnych społecznościach ludzkich, a skład menu, pory przyjmowa­ nia pokarmów i ich społeczno-obrzędowa oprawa, sakralizacja jednych potraw, negacja i odrzucanie innych, zakaz — tabu wokół nich, nakazy co do okoliczności i sposobów spożywania pokarmów — tworzą intere­ sującą mozaikę. Analiza sposobów odżywiania wskazuje na to, iż wszę­ dzie dążono do dostarczania organizmowi podstawowych składników po­ trzebnych mu z fizjologicznego punktu widzenia, a wiele nakazów i zakazów motywowanych względami obyczajowymi, magicznymi, re­ ligijnymi — ma u podłoża racjonalność diety. Współczesna fizjologia ustala zarówno normy pożywienia dostatecz­ nego, jak i dopuszczalne granice odżywiania s i ę . Za wykładnię tych zunifikowanych norm żywienia uznać można dietetykę, która przekłada je z języka składników na nazwy i ilości potraw, zaleca określone spo­ soby ich przyrządzania i spożywania. Operuje więc zarówno zunifiko­ wanymi normami, jak i specyficznym doświadczeniem kulturowym da­ nego kraju czy regionu. Programy modernizacji czy reorientacji żywienia muszą się liczyć z tradycjami danej grupy i z faktem, że pożywienie ma w każdej k u l ­ turze wielowarstwowe znaczenia. Specyfika pożywienia ńie tylko nie zanika, ale wręcz przeciwnie — kontakty między przedstawicielami różnych kultur, rozwój międzyna­ rodowej turystyki — wszystko to podnosi jej rangę. Sięga się nawet po dawne, zarzucone już receptury, by potrawom nadać smak oryginalny i niepowtarzalny. W przewodnikach turystycz­ nych pochwały national dishes wymieniane są tuż obok zachęty do zwiedzania sławnych zabytków kultury. A w każdym kraju przeciętne gospodarstwo domowe podtrzymuje — mniej lub bardziej świadomie — tradycję specyfiki pożywienia. Tak więc i w t y m zakresie stwierdzamy dwoistość: unifikacja norm żywienia, a także upowszechnienie się pew­ nych produktów żywnościowych w skali całego świata (np. Coca-Cola) współwy stepuje z narodowymi, regionalnymi, a nawet lokalnymi oby­ czajami żywieniowymi. Wspomnijmy jeszcze, że specyfika żywienia 4 2 4 2 Patrz na ten temat: kolejne raporty F A O . �230 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA utrzymuje się także w potrawach obrzędowych, których sens sakralny i symboliczny wprost ujawnia nam mechanizmy identyfikacji kulturo­ wej. Analogicznie można by rozważać strój, ukazując rozprzestrzenianie się w pewnym okresie — mimo różnic klimatycznych — wyrobów z tworzyw sztucznych, następnie zaś dżinsów obok tzw. oficjalnego stro­ j u męskiego noszonego na całym świecie. Można by wreszcie przypo­ mnieć podobną wszędzie odzież zawodową: strój lekarza, pielęgniarki, lotnika itd. A przy t y m strój narodowy lub jego najbardziej odświętne czy też uznane za atrakcyjne odmiany, jest wszędzie manifestacją przy­ należności do określonej kultury, nawet jeśli ta manifestacja ma wyłącz­ nie wymiar ludyczny. Wydawać by się mogło, że tak ważna sfera identyfikacji kulturowej, jaką jest religia, stwarza nieprzekraczalne bariery dla odczucia wspól­ noty i wzajemnego porozumienia. Unifikacja — rzecz jasna — nie jest t u możliwa, jednakże głębokie wzajemne rozumienie odmienności w tej sferze wydaje się już dziś — wprawdzie nie masowym, lecz wyraźnie obserwowalnym zjawiskiem. Nie mamy t u na myśli postawy biernej to­ lerancji, lecz próby wnikania w istotę religijności innych ludzi. Może się to nawet wyrażać w trosce o zachowanie tożsamości innych w ich włas­ nej sferze religijno-etycznej. Przypomnijmy t u bohatera powieści Bolla Zwierzenia klowna. W jednym ze swych wewnętrznych dialogów z Ma­ rią, której już przy nim nie ma, zadaje on sobie i jej pytanie, czy inny partner dbałby tak bardzo o to, by ją obudzić w niedzielę rano i w y ­ prawić do kościoła . Dążenia do wzajemnego rozumienia przejawiają się nie tylko w sto­ sunkach pomiędzy wyznawcami różnych religii, ale także w relacjach: wierzący — niewierzący. Ci ostatni odkrywają w wierzeniach i posta­ wach religijnych inną ekspresję swoich własnych pytań i poszukiwań sensu życia, lub też odnajdują w obrzędach religijnych wartość i uży­ teczność psychoterapeutycznego wsparcia . Z drugiej strony — otwiera się wykładnia systemów religijnych na rozumienie świata niewierzących, na poszukiwanie Boga w życiu duchowym i działaniach osób niewie­ rzących. 43 44 „MY I ONI" D Z I S I A J Współczesne „racjonalne" społeczeństwa wyzbywają się dawnej sa­ kralizacji (demonizacji) obcego, co nie pociąga za sobą zanikania stereo­ typów. Żyją one często nadal, oderwane od podłoża, o p u s t o s z a ł e . 45 4 8 H . B o l i , Zwierzenia klowna, przeł. T. Jętkiewicz, Warszawa 1974. Takie badania prowadzone są m. in. przez Institut de Psychiatrie L a Rochefoucault, Centre de Medicine Psychosomatique Déjerine w Paryżu. Być może reminiscencje sakralizacji (demonizacji obcego dałoby się odnaleźć w psychologicznych prawidłowościach procesu powstawania bliskich związków, 4 4 4 5 �O NIEKTÓRYCH P R O B L E M A C H IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ 231 Stosunki miądzygrupowe: pomiędzy grupami etnicznymi czy narodami lub grupami narodów, pozostają obszarem funkcjonowania wielu daw­ nych i wielu nowo tworzonych stereotypów. Ich płycizna jest ewiden­ tna, toteż naukowcy starają się je obalać za pomocą wyników badań, a publicyści i dziennikarze — przy użyciu środków masowego przekazu. Nie brak w tej działalności ani dobrej woli, ani rzetelnego wysiłku, nie jest ona jednak wolna od pewnych łatwizn. Jeśli wiedza naukowa i jej popularyzacja służyć mają wzajemnemu zrozumieniu i komunikowaniu się ludzi różnych kultur, to same muszą wyzwolić się od wielu stereo­ typów wyrosłych i utrwalonych w kręgu kultury euro-amerykańskiej, jak np. stereotyp redukujący proces poznawania do jego intelektualnych aspektów, jak stereotyp człowieka racjonalnie działającego, „pełnego" itp. Bardzo często bowiem zwalczając płytkie stereotypy o dziwaczności, śmieszności czy niższości ludzi innych kultur bezwiednie dążymy do wykazania, że w gruncie rzeczy działają oni podobnie jak my albo że z łatwością zdolni są przyswoić sobie nasze wzory zachowań. Zwróćmy uwagę, iż większość reportaży o tzw. Trzecim Świecie uka­ zuje wprawdzie tradycje kulturowe tych społeczności, ale obrazy współ­ czesnego życia każą nam się cieszyć wartkim nurtem modernizacji tech­ nicznej, z lubością prezentują „tubylca" obsługującego maszynę, parku­ jącego samochód, korzystającego lub dążącego do korzystania z analo­ gicznych do naszych urządzeń cywilizacyjnych. W efekcie pozostaje obraz dawnej egzotyki i oderwany od korzeni historycznych proces mo­ dernizacji, co do której wierzymy, że upodobni te społeczności do nas. A w dążeniu do zrozumienia powinniśmy skupić się na t y m , co w dro­ dze życiowej tych społeczności odmienne, co ujawnia prawdę o człowie­ ku, co skłonić może do refleksji nad naszą własną drogą. Sama wiedza naukowa, nawet najbardziej rzetelna, nie prowadzi prostą drogą do kształtowania postawy „ J a — Ty". Odkrywanie w dia­ logu wspólnoty fundamentalnych wartości człowieka, nierzadko bardzo odmiennie manifestowanych — wydaje się warunkiem kształtowania postawy „Ja — Ty". Jak dotychczas, zarówno sposób formułowania tzw. problematyki globalistycznej, jak i działalność w skali międzynarodowej nie wyzwo­ liły się z podejścia wyrosłego w dawnym świecie partykularyzmów — „My i oni". Można to odczytać w wielu programach międzynarodowej polityki społecznej i w postawach wielu policy makerów tej skali. Mniej lub bardziej świadomie, mniej lub bardziej wyraźnie hierarchizuje się odmienności różnych narodów, społeczności, krajów. Do niedawna ofi­ cjalnie używane określenia: „kraje rozwinięte" i „kraje niedorozwinięte" jest tego brutalnym przykładem ukazującym, iż my — z naszą cywili­ zacją techniczną — uważamy się za niepodważalny układ odniesień poa w i ę c w przyjaźni, miłości, m a ł ż e ń s t w i e pomiędzy przedstawicielami bardzo od­ miennych kultur. �232 Z B I G N I E W B E N E D Y K T O W I C Z , DANUTA M A R K O W S K A równawczych dla innych, obcych. Eleganckim złagodzeniem, nie zmie­ niającym wszakże istoty rzeczy, jest zastąpienie tych określeń przez: „kraje rozwinięte" i „kraje rozwijające się", bo nadal oznacza, że „oni" podążają „naszą" drogą, by stać się do nas podobni. To prawda, że świat współczesny pełen jest różnic drastycznych i nie sposób wartościować inaczej niż in minus istnienia stref niedożywienia i głodu. To prawda, że niekontrolowany przyrost ludności nie może być oceniany pozytywnie. Ale w poszukiwaniu środków zaradczych można stosować działania bliższe formule „Ja — T y " bądź też mieszczące się w podejściu „My i oni". Międzynarodowa Federacja Planowanego Rodzicielstwa jest od lat widownią ścierania się tych dwu podejść. Uczestnicy odbywającego się w przededniu Roku Ludności 1974, w czasie konferencji w Brighton (22—27 X 1973) byli świadkami ostrych kontrowersji pomiędzy zwolen­ nikami wychowania w duchu odpowiedzialnego rodzicielstwa a entu­ zjastami technicznej koncepcji kontroli urodzeń. Oficjalne sprawozdania nie odzwierciedlają całego dramatyzmu dyskusji . Piętnowano między innymi potężne międzynarodowe centrale, które dostarczają Indii nie­ wątpliwie potrzebnych tam środków antykoncepcyjnych, a także przy­ gotowują propagandowe plakaty. Jeden z nich był demonstrowany. Pod wizerunkiem noworodka widniał napis: „Rodząc się zabiłeś swego bra­ ta". Takie stygmatyzowanie nowo narodzonego byłoby z oburzeniem od­ rzucone przez opinię społeczną kraju, w k t ó r y m plakat wyprodukowano. „Czy biedni w Indii nie są istotami ludzkimi w takim stopniu jak my?" — pytano. „Używamy podwójnych standardów moralnych" — pa­ dały oskarżenia. Owym „używaniem podwójnych standardów moralnych" zajmowano się również w toku Seminarium Międzynarodowej Federacji Planowa­ nego Rodzicielstwa w Istambule — w 1978 r. Jedna z grup roboczych pracująca na podstawie referatu i pod kierownictwem Thorstena Sjóvalla (szwedzkiego psychiatry) sformułowała znamienne uwagi. W swym referacie Sjóvall pisze: „Szwedzkie środki masowego przekazu ostro protestują przeciwko upowszechnianiu w tzw. rozwijających się krajach takich środków antykoncepcyjnych, które nie zostały zaakceptowane w naszym kraju [...] W zeszłym roku toczyła się w szerokich kręgach bardzo krytyczna dyskusja spowodowana tym, iż w krajach rozwijają­ cych się upowszechniano pewien substytut naturalnego pokarmu dla niemowląt, za produkcję którego pewna szwedzka firma została wprost o s k a r ż o n a " . Wspomniana grupa robocza w swym raporcie pisze: 46 47 4 6 D. Markowska uczestniczyła w tej konferencji jako ekspert jednej z grup ro­ boczych. "^46 Ethics and Planned Parenthood. Some Viewpoints and Experiences of the Swedish Association for Sex Education. IPPF Europe Region Seminar, Istanbul 1978. Materiał powielany. 47 �O NIEKTÓRYCH P R O B L E M A C H IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ 233 „... postanowiliśmy zająć s i ę sprawami, które nazywamy «kronika wypadków» O m a w i a l i ś m y trzy takie sprawy. Pierwsza dotyczy prostaglandin pessaries. Raport w «People Magazine* sprzed 18 miesięcy m ó w i o bardzo ograniczonych co do liczeb­ ności próbach klinicznych przeprowadzonych w Szwecji nad tym środkiem wywo­ ł u j ą c y m poronienia. I zachęca w y n a l a z c ó w tego środka do przeprowadzenia prób na zbiorowości 2000 kobiet pragnących przerwać ciążę w jednym z rozwijających się krajów. Szerokie zastosowanie tego niesprawdzonego jeszcze środka uważa się za usprawiedliwione tym, że szpitale w owym rozwijającym się kraju nie dysponują wystarczającą liczbą łóżek. Druga sprawa dotyczy badań naukowych nad immunizacją przeciwciążową. Dr Stevens, który pracował w tej dziedzinie i prowadził ba­ dania laboratoryjne w Stanach Zjednoczonych, dowiedział się ku swemu n a j w y ż s z e ­ mu zdumieniu, iż dr Talwar w Indii przystąpił już do e k s p e r y m e n t ó w klinicznych. Czasopismo «New Scientist» rozprawiło się krótko z dylematem etycznym w taki oto sposób: «Talwar przytłoczony został przez 600 m i l i o n ó w osób. Stevensa przytło­ czyła Food and Drug Administration*. Czy wymogi co do badań klinicznych m o g ą być inne w biednych niż w bogatych krajach? Trzecia sprawa jest bardziej złożona. Medroxyprogesterone acetate to środek, który powoduje schorzenia rakowe u pew­ nego gatunku suk. Pigułki antykoncepcyjne zawierające ten składnik zostały wyco­ fane w krajach rozwiniętych. A tymczasem przed dwoma miesiącami, akurat kiedy American Food and Drug Administration odrzuciła Depo-Provera — zastrzyk anty­ koncepcyjny zawierający tę substancję, został on w wielkich ilościach podarowany krajom biednym przez Międzynarodową Federację Planowanego Rodzicielstwa" . 48 Podejście „My i oni" jest też widoczne wewnątrz społeczności naro­ dowych w postawach polityków wobec problemu chłopskiego. Bardzo wymowny i nie wymagający dalszych komentarzy jest tytuł piątej czę­ ści pracy zbiorowej pt. Peasants and peasant societies. Brzmi on mia­ nowicie: „Oni" — chłopstwo jako obiekt polityki w nowoczesnym pań­ stwie. We wprowadzeniu czytamy, iż pomieszczono tam studia traktu­ jące o t y m , jak słabe jest rozumienie społeczności i kultury chłopskiej przez tych, którzy przygotowują i przeprowadzają reformy r o l n e . Być może utrzymywanie się podejścia „My i oni" w programach rozwoju globalnego spowodowane jest między i n n y m i faktem, iż roz­ strzyganie problemów przyszłościowych zostało oddane w „pacht" elitom. Jak sugerują w y n i k i międzynarodowych badań porównawczych nad obrazami świata roku 2000, przeciętny człowiek zaabsorbowany jest przede wszystkim wydarzeniami i sprawami bieżącymi. Autorzy badań sądzą, że istnieje coś takiego, jak średnia skala spraw, która znajduje się pod kontrolą ludzi. Natomiast problemy przyszłości uważane są za należące do najwyższej skali i ... traktowane jako odległe. Być może jest t u rodzaj sprzężenia zwrotnego: przyszłość jest oddana w ręce elit, ponieważ uważana jest za coś odległego, z kolei fakt, iż zajmują się 49 48 Ethical A spects of Promotion and Distribution oj Planned Parenthood Me­ thods, Regional Council Seminar IPPF Europe Region, Report of Discussion Croup B, s. 2, Istambuł 1978. Materiał powielany. Penguin Modern Sociology Readings, T. Shanin (ed.), Londyn 1971, s. 367-422, cytowany fragment s. 367. 49 �234 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA t y m i problemami elity, powoduje, iż przeciętny człowiek uważa je za odległe od siebie . Pragniemy zreferować t u jeszcze jedną uwagę autorów cytowanych badań, która — naszym zdaniem — pozostaje w bliskim związku z do­ tychczasowym tokiem rozważań. Autorzy badań piszą: 5 0 „Ważna implikacja tkwi w systemie m i ę d z y n a r o d o w y m . Truizmem jest stwier­ dzenie, iż w obrębie tego systemu poszczególne narody nie mają jednakowych moż­ liwości. Najsilniejsze i najbardziej uprzywilejowane przejawiają skłonność do w y ­ znaczania c e l ó w i w z o r ó w życia. Pewien szczególny aspekt tej kwestii znalazł w y ­ raz w wynikach naszych badań. Chodzi tu o to, że tzw. słabiej rozwinięci dążą do n a ś l a d o w a n i a bardziej rozwiniętych, może nawet czerpią optymizm z naśladowania tych, którzy stali s i ę już pesymistami, gdyż znaleźli s i ę znacznie bliżej przysłowio­ wego wąskiego gardła. Wydaje się w i ę c , że przyszłość ludzkości będzie bardziej okre­ ślana przez ó w międzynarodowy system niż przez ludzkie potrzeby i potrzeby globu jako c a ł o ś c i " . 51 Nie trzeba dowodzić, iż przyszłość ludzkości, która byłaby określana bardziej przez s t r u k t u r ę międzynarodowego systemu niż przez ludzkie potrzeby i rozumienie spraw globu jako jedności świata ludzkiego i przyrody — to obraz świata, w k t ó r y m trwałoby podejście „My i oni". Dlatego też stwierdzenie to chcemy traktować jako ostrzeżenie, a nie jako prognozę. Zwróćmy jeszcze uwagę na inne postawy,- które z pozoru stanowią przezwyciężenie skostniałych stereotypów o innych i wydają się być przełamaniem podejścia „My i oni". Chodzi t u o pewien swoisty rodzaj tolerancji. Wyrasta ona najczęściej z żywej negacji wobec różnego r o ­ dzaju uprzedzeń i płytkich stereotypów o innych, lecz jej program po­ zytywny bywa zazwyczaj bardzo wątły. Opiera się na deklaracji egali­ taryzmu ludzi: ras, kultur, segmentów społeczeństwa, a wyraża się w praktyce w nieingerencji, w obojętności. Jest w tej postawie wiele z asekuracji moralnej. Na pewno nie jest to droga prowadząca do dia­ logu, do kształtowania postawy „ J a — Ty". Partykularyzm, podział na „swoich i obcych", podejście „ m y i o n i " bywał — jak dowodzi historia i obserwacja współczesnego świata — źródłem wrogości i zniszczeń. Tolerancja skojarzona z zasadą nieinge­ rencji nie jest wprawdzie konfliktorodna ani niszcząca, ale też nie buduje więzi między ludźmi, nie poszerza horyzontów człowieka rozumie­ niem odmienności innych ludzi. Współczesny świat powiązany jest wieloma nieodwracalnymi k o niecznościami. Jeśli więc przyszły ład społeczno-moralny globu ma b y ć określany ludzkimi potrzebami, a nie s t r u k t u r ą międzynarodowego syste5 0 G a 11 u n g, Ornauer, s. 576-577. Tamże. и Wiberg, Conclusions, [w:] The Images of the World..., �O NIEKTÓRYCH P R O B L E M A C H IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ 235 mu, to prowadzi do tego droga trzecia: dialogu, wzajemnego odkrywania się i rozumienia, kształtowania podejścia „ J a — Ty". Ta formuła za­ pewnia bowiem urzeczywistnienie modelu jedności w pluralizmie. Zbigniew Benedyktowicz, Danuta Markowska ON S O M E P R O B L E M S O F C U L T U R A L I D E N T I F I C A T I O N IN T H E PROCESS O F COMMUNICATION Summary The article contains the text of the paper presented at the I V Conference of the World Future Studies Federation held in Cairo on 16-19 September 1978 on the subject of "Communication and cultural identity in an interdependent world". The authors survey the literature on aspects of anthropology, sociology and ethnography connected with the problem of ethnic, cultural and group identification starting with the thought expressed by E . H . Erikson that all questions concerning the fee­ ling of one's own identity (ethnic, cultural, personal and group identity) may be reduced to one fundamental question: "Who am I ? " . The fact that this question is being asked in many areas of human experience as well as the contemporary renascence of a considerable number of anthropological studies connected with pro­ blems of "Culture Identity" ("Ethnic Identity", "Ethnicity", "Personal Identity", "Sex Identity"), may be taken as an evidence, not only, of a universal need for a self-definition, but also as a symptom of an identity-crisis in the modern world. The authors review, further, the studies of the region of Polesie by J . Obrębski where the ethnic self-identification of the local population was taking place on the basis of contraposition of "our" — "foreign/alien" i.e. national consciousness and a sense of national "belonging" were unknown and replaced by a feeling of self"homeliness". The basis for the sense of one's own cultural and group identity was provided by the image (stereotype) of the foreign/alien groups in which their otherness received primary emphasis. Further, it is characteristic that the sense of one's own identity is not a matter to be reflected upon but, rather, is self-evident within a particular group and, usually, does not need and does not receive any articulation; instead, the image of foreign groups is placed first. The image of one's own group is a photo-negative (frequently a "silent" one) of the image of foreign groups. Deserving an emphasis in studies by J . Obrębski of the mechanism, of identification in a traditional peasant culture and, requiring further development in the light of Ericson's thought, is the fact that the answer to the question "Who am I ? " is contained in the image of strangers/foreigners, is possible thanks to them and represents a reflected image of others. I n this sense, the process of identification is, by its very nature, part of the process of communication. The answer comes, as it were, from outside. Self-recognition and discovery of one's own identity are owed to others. The sense of one's own identity is the result of a confrontation, of comparison with others. I n making a critical survey of the ap­ proach, so far, to problems of the stereotypes in the fields of sociology, psychology, logic, the theory of cognition and particularly, of the approach representing the positivistic tradition of overstressing the cognitive value of the stereotype, the que­ stion of its truth or falsehood, the empirical extent of their social circulation, the authors propose a different perspective for studies which,- in their opinion, would reveal the most significant features of the confrontation "ours" — "foreign/alien". The features include, specifically, the fact that the contraposition "ours" — "fore- �236 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA ign/alien" has a contextual character and represents a category rather than a clas­ sification concept and further, that the contraposition of "our" — "foreign/alien" may serve as a clasification only in result of the meaning with which it is endowed by a concrete socio-cultural context. Since the category "our" — "foreign/alien" may be placed in many differnt contexts and also because of the nature of the re­ lationship which the authors have studied between stereotypes ("Pictures i n our heads" as Walter Lippman succinctly called them) and the symbol, the authors pro­ pose the adoption of a wide, historical and ethnological perspective which would avail itself of the experience and phenomenological traditions of studies, of the symbolic thought, of the tradition of reading and interpreting a symbol through another symbol and of understanding concepts through other concepts. By revie­ wing, i n this way, in the anthropological literature the evolution of the category "our" — „foreign/alien" with reference to such contrapositions as "humans — non-humans", "humans-animals", "Capable of talk — dumb" and i n the light of tenden­ cies to ascribe to "foreigners/aliens" daemonic and devilish attributes, to associate them with the subterranean realm and the world of the dead or, alternately, with representatives or harbingers of gods and with prophets, it becomes possible to uncover, i n full, the roots of the stereotype of strangers/foreigners/aliens in the deepest strata of language and of the mythological, and religious experience. Such approach would lead to the perception of the deep, cognitiev values of imagery about strangers/foreigners/aliens when it operates in the appropriate to it context of symbolic thought which, in traditional cultures, orders the vision of the world. The authors point to the danger associated with empty, stripped of their natural context, concepts of foreigners/aliens which, in a camouflaged guise frequently appear in international programs for the solution of world's problems, in the pro­ cesses of communication in the contemporary, interdependent world and, thus, make permanent the approach based on the division "Us — They". I n observing new events in the field of identification in the modern world such as, among others, the phenomenon of cultural identification (whether imposed or consciously chosen), by pointing to the richness of the experience of traditional cultures i n the field of identification and in processes of communication (e.g. conscious main­ tenance of own identity in mutual, exchange and in communication), i n opposition to the approach "Ourselves — Them", the authors set one based on "Me — You". Similarly as one's own identity is found in contacts and in confrontations with others, the understanding and the experience of the culture of other people po­ stulates a deep identification with one's own culture and an awareness of its past. A n approach of this kind requires a well chosen program of upbringing and edu­ cation in which the reaction to otherness would begin with amazement and read­ iness to accept, where learning would not be a single, isolated act but, rather, a ceaseless discovery or, better still, a continuing dialogue. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3490e7fd242fd28b9eb436230c8560f7.pdf 1eb308192e6cf26be8ef499ed522ace2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2512 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2332 Title A name given to the resource "Najwyższym szczęściem dzieci ziemi jest jedynie osobowość" z Profesor Marią Janion rozmawiają: Zbigniew Benedyktowicz, Czesław Robotycki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.5-15 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew; Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Najwyższym szczęściem dzieci ziemi jest jedynie osobowość" z Profesor Marią Janion rozmawiają: Zbigniew Benedyktowicz, Czesław Robotycki Czesław Robotycki. Pani Profesor, pytając Panią o humani­ stykę, dzisiaj, chcielibyśmy zawrzeć w tym bardziej szczegółowe pytania: czy ma to być terapia - wobec na przykład New Age (w którym także poszukuje się wartości wobec zagrożenia, zagubie­ nia i niezrozumienia świata)? Czy ma to raczej być poznanie -nauka dekonstrukcjonistyczna, ironiczna, filozoficznie skom­ plikowana. Czy podtrzymuje Pani aktualność dawnego dylema­ tu. Innymi słowy: Jak uprawiać humanistyką u końca wieku ? Zbigniew Benedyktowicz. Jak odnosi się do tego idea "Bildung", do której odwołuje się Pani ostatnio. Jakie jest miejsce idei ' 'Bildung'' w naszym ' 'lokalnym'' i ogólnokullurowym doświadczeniu. Doświadczeniu człowieka masowego, "człowieka bez wyobraźni"? Maria Janion. Zawsze pamiętam, że Schleiermacher, twórca nowożytnej hermeneutyki, uważał, że możliwość nieporozu­ mienia jest powszechna i że hermeneutyka jest sztuką unikania nieporozumień. Gadamer w Prawdzie i metodzie cytuje ważną konstatację Schleiermachera, którego metoda ukształtowała się wtoku tłumaczenia i komentowania dialogów Platona: „niepo­ rozumienie powstaje samo z siebie, a rozumienie musi być w każdym punkcie pożądane i poszukiwane".To znaczy, że zaw­ sze istnieje przewaga nieporozumienia nad porozumieniem. Nastawienie rozumiejące, słuchające, nie agresywne, zorien­ towane na indywidualność mówiącego, względnie autora, może posługiwać się przeczuwaniem i zgadywaniem, ale zawsze г najwyższą ostrożnością. Nie idzie jednak o jakąś pełną identyfikację. Utożsamienie i dystans muszą w postępowaniu hermeneutycznym zachować równowagę. Stąd wielka rola pośred­ ników, którzy jednak nie mają sobie uzurpować władzy kap­ łanów. Postmodernizm - tak w ogólności rzecz biorąc - zakwestonuwał koncepcję „osobowości hermeneutycznej", osobowo­ ści mówiącego i słuchającego, która stanowi jakąś całość 'zawiera jakąś swoją entelechię. Postmoderniści traktują nieraz osobowość jako scenę, na której występuje wielu aktorów, 'sranie rozmaitymi konwencjami np. w literaturze może być Rumiane jako gra tych aktorów na naszej wewnętrznej scenie, "aunian podkreśla, że „osobowość iście ponowoczesna wyróż" ię b r a k i e m t o ż s a m o ś c i . Jej kolejne wcielenia 'rnieniają się równie szybko i gruntownie, co obrazy w kalejdo­ skopie" Chodzi oczywiście o pewien „wzór kulturowy", *°brębie którego „życie w tym świecie jest, jak i dawniej, zdrówka - ale teraz jest to wędrówka bez wyznaczonego la s S°ry kierunku".Utrata centrum - niezależnie od tego, jakby " Je rozumiało - wydaje nas na spotkanie „oko w oko ' Laosem". Tej konfrontacji człowiek ponowoczesny musi ' c stawić czoła, ale widząc dokoła „chaos nasz powszedni", dy spytamy o związek tych poglądów ze współczesnymi rami kultury masowej, to okaże się, że człowiek masowy jest ekiem bez wyobraźni (w znaczeniu siły twórczej), ale też c e W| - i to bym zaakcentowała - człowiekiem bez osobowości. Ortega у Gasset mówił, że to człowiek bez historycznej odpowiedzialności i bez świadomości, co zawdzięcza umarłym. C R . Ta nieświadomość "zawdzięczania", można powie­ dzieć, to brak świadomości dziedzictwa kulturowego. Maria Janion. Ale czy historyczna odpowiedzialność jest konieczna? Nie można przecież wychodzić z założenia, że trzeba bez ustanku, jak gderliwi rodzice, wypominać dzieciom - w tym wypadku potomstwu demokracji, co zawdzięczają pracowitym przodkom. Jest, jak jest. Ale czy współcześni już tyle otrzymali w wianie, że nie muszą zupełnie zajmować się sobą? I tylko konsumować, za pomocą elektronicznych środków przekazu, to, co j u ż jest i tak ich własnością? Otóż tutaj uderza mnie pewna tendencja, która pojawiła się w Europie, ale również i w Ameryce. Kwestionuje ona starorzymską zasadę, która stosuje się j u ż nie tylko do sportu, ale do wszystkich działań człowieka: citius, altius, fortius - wyżej, szybciej, dalej. Zauważa się, że człowiek może nie powinien tak wyłącznie eksteryriozować się w ekspansji zewnętrznej, ale skupić się, choć na chwilę, na sobie samym. Gadamer w cyklu wykładów Aktualność piękna mówi, że „wrastając w dzieło [sztuki] wyrastamy ponad siebie". Jest to jednak inne wyrastanie niż w rywalizacji technologicznej, politycznej czy militarnej. Jeśli to walka, to jest to walka o wielkość duszy. Ale czy należy ją komukolwiek narzucać? Może raczej tworzyć alternatywę dla człowieka sterowanego przez kulturę masową. Podstawą idei „ B i l d u n g " jest kształtowanie i doskonalenie osobowości według sentencji Goethego: „Najwyższym szczęś­ ciem dzieci ziemi jest jedynie o s o b o w o ś ć " (to z Dywanu Zachodu i Wschodu). Niektórzy moi studenci są skłonni sądzić, że to jest tylko szlachetna gadanina, wzniosłe kłamstwo, chytrzące się mnie więcej w ten sposób: w obliczu chaosu i dezintegracji społeczeństwa trzeba „ratować kogo się da".To znaczy przemawiać językiem Bildung - i może „ktoś się na to nabierze". Ale tu następuje znamienny dysonans pedagogiczny: językiem Bildung mówi się do elity, nie do ludu. C R . Czy byłby to tylko zarzut wobec postawy pani profesor, czy też mają własne rozwiązanie postawy ' 'Bildung'' ? Maria Janion. Trzeba rozważyć to, co napisał Zygmunt Bauman w Nowoczesności i zagładzie o absolutyzacji społe­ czeństwa przez Durkheima - do czego to miało doprowadzić - oczywiście, wraz z utopiami ładu i porządku. „Rasizm - podkreśla - może działać jedynie w kontekście istnienia planów doskonałego społeczeństwa i zamiaru realizacji tych planów przy pomocy określonych ś r o d k ó w " . Zaś „rewolucja nazistowska była lekcją inżynierii społecznej na ogromną skalę".Inżynieria społeczna to skrajny rezultat Oświeceniowe­ go prymatu racjonalizmu, instrumentalizmu. nauki (oderwanej od wartości), biurokracji i administracji. Inżynierię społeczną traktuje Bauman jako „ogrodnictwo",zmierzające do idealnego 5 �ładu i oczyszczenia z wszelkich chwastów (przede wszystkim, rasowo obcych, ma się rozumieć). Jednak nie bierze pod uwagę tego, że - obok racjonalistycznego, przystrzyżonego ogrodu francuskiego - istnieje romantyczny park angielski, pozo­ stawiający naturę w stanie swobodnym i dający szansę wyobra­ źni i marzeniu. „ B i l d u n g " może zmierzać do ogrodu francus­ kiego, ale może też być ogrodem angielskim. Ja byłabym za tym drugim. Bauman używa przecież określenia „jaźń moralna" czy „moralność bez e t y k i " . Jego zdaniem, wskutek kresu „ery etyki"jesteśmy świadkami początku „ery moralności " . „ L u d z i e wrzuceni w społeczeństwo ponowoczesne nie mają poniekąd ucieczki: muszą oni spojrzeć w oczy własnej niezawisłości moralnej, a zatem własnej, nie wywłaszczalnej i nie zbywalnej, moralnej odpowiedzialności". (Dwa szkice o moralności pono­ woczesne)). W książce o Holocauście Bauman za Levinasem traktuje egzystencjalną odpowiedzialność za Innego (pomijam w tej chwilil kwestię zasadności powoływania się na Levinasa - bez uwzględnienia obecnej u niego metafizycznej sankcji) jako istotną, pierwotną i podstawową strukturę podmiotowości. „Korzenie moralności sięgają znacznie głębiej niż urządzenia społeczne takie jak struktury dominacji czy kultury " . M o r a l n o ś ć wyprzedza społeczeństwo. Lekcja Holocaustu uczy: „Nie ma znaczenia, ilu ludzi wybrało moralny obowiązek, a nie rac­ jonalizm własnego ocalenia - ważne, że tacy b y l i " . Co zaś do szlachetnego kłamstwa. Cytuję czasem czterowiersz Mickiewicza ze Zdań i uwag pt. Stopnie prawd: Są Są Są Są prawdy, które mędrzec wszystkim ludziom takie, które szepce swemu narodowi; takie, które zwierza przyjaciołom domu; takie, których odkryć nie może nikomu. mówi, Czy są prawdy, których mędrzec nie mówi nikomu? Otóż moim zdaniem, nie - jeśli bym miała przez to rozumieć (ale zaznaczam, to nie jest zgodne z intencją Mickiewicza!) podział prawd na te dla maluczkich i te dla wtajemniczonych. Niemniej jednak kwestia się komplikuje, gdy weźmie się pod uwagę powstający dylemat: „ B i l d u n g " a „transgresja". One nie dają się tak łatwo pogodzić, ale jeszcze do tego powrócę. Najogólniej rzecz biorąc, uważam, że uprawiam myślenie w obrębie paradygmatu modernistycznego, nie postmodernis­ tycznego. C R . Uważ.am, że postmodernistyczny myśliciel, właściwie rzecz biorąc, moim zdaniem, jest też modernistycznym myś­ licielem. Uważam, że nie da się uciec, po pierwsze: od rozumu, po drugie: od autoironicznej postawy. (Prędzej czy później to drugie wróci do modernistycznego myślenia). Bo myślę, że to w ogóle jest cecha stylu naszego europejskiego uprawiania refleksji nad człowiekiem. Chciałbym zapytać Panią profesor, co Pani o tym sądzi.' Bo moim zdaniem postmodernizm jest to pewien rodzaj uprawiania gry. Maria Janion. Ale, proszę pana, niech Pan zwróci uwagę jak poważne jest zakwestionowanie pojęć całości, jedności, które są decydujące dla myślenia modernistycznego. I „meta-narracja", Wielka narracja już nie istnieje. Według Lyotarda człowiek postmodernistyczny porusza się w świecie „małych narracji", które nie muszą szukać uzasadnienia np. w hermeneutyce sensu. „Funkcja narracyjna traci swoje funktory: wielkich bohaterów, wielkie niebezpieczeństwa, wielkie podróże i wielki c e l " . T o należy do kondycji postmodernistycznej, jak ją nazywa Lyotard. Ale „krytyka c a ł o ś c i " też ma swoje walory i uroki. Tu przypomnę, jakie znaczenie można przypisać doświadczeniu (dekonstrukcyjnemu) Grassa. Grassa, który jest krytykiem niemieckiej literatury, filozofii niemieckiej, a zwłaszcza ideali­ zmu niemieckiego. Pamiętam, jak na spotkaniu w Gdańsku, które prowadziłam, Grass powiedział, że faszyzm oduczył go 6 wiary w wielkie ideały i prosił, by przy nim nie używać wielka słów i nie odwoływać się do wielkich ideałów, bo on tego nj zniesie. To mi dało wiele do myślenia, bo przecież w koń w jakimś sensie sama się wychowałam na humanistyce niemie kiej, bo to zaczęłam najwcześniej poznawać. Pierwsza inspirj cja w czasie mych dojrzałych lektur wyszła od Stefana Żółkiew, skiego, który zawsze mówił: Dilthey. „Dilthey, jako twórc przełomu antynaturalistycznego" - każdy jego wykład od teg się zaczynał. Więc ja rzeczywiście z Diltheyem się zapoznałam przestudiowałam, potem z innymi twórcami humanistyki nie­ mieckiej , ale gdy skonfrontowałam to z Grassem, to zro­ zumiałam, że jest on pisarzem, który podważa wzniosłą całość kultury wysokiej, tę całość idealizmu niemieckiego, która tak bardzo mi się podoba i tak bardzo chcę z niej korzystać, właśnie w taki sposób, że pokazuje jak - tutaj znów mówiąc najkrócej e Cl) c a 0 - posłużyło to, czy mogło posłużyć, jednak faszystowskim nadużyciom. Z innej strony ujmuje to samo Tomasz Mann. To w końcu Tomasz Mann mówi, że Niemcy doszli do zupełnego rozdziału polityki od ducha. Tu wzlatywali z Schillerem we wzniosłą czystą krainę ideałów, a polityka wiadomo to jest brudna robota i trzeba w tym brudzie się unurzać, a potem wznieść ku wyżynom. Brutalną karykaturą może być ten Niemiec, który w czasie Powstania Warszawskiego rozstrzelał mieszkańców całego domu, a potem każe wynieść fortepian na podwórko i gra na nim. Ten oficer niemiecki jest niby przedstawicielem kultury wysokiej. Muzyka, poezja, a jedno­ cześnie polityka zupełnie od tego oddzielona. To czego nie ma w Polsce, bo w Polsce jednak jest przede wszystkim w naszym romantyzmie zasadnicze uduchowienie polityki, myśl, że poli­ tyka musi być na usługach ducha heroicznego i moralnego Chociaż teraz nie jest. Wczoraj [Rozmowę prowadziliśmy w lipcu 1995 - przyp. redakcji] obejrzałam film o obaleniu rządu Olszewskiego i tak sobie myślę, ale... duch gdzie. Jakakolwiek figura ducha żeby była. Jedyne coś, co się tam zarysowywało to „czyja Polska", no ale co dalej? Zapylać „czyja Polska", to jest trochę za mało. Ja chcę się dowiedzieć 1 - może to anachroniczne pragnienie - o przeznaczeniu Polski Rozmawiałam na ten temat z Jarosławem Markiem Rym­ kiewiczem, bo się zdenerwowałam, jak przeczytałam w £i Librisie, na pierwszej stronie artykuł o przeznaczeniu Ameryki No, powiedziałam, bardzo dobrze, ale ja chcę dowiedzieć się czegoś o przeznaczeniu Polski. Na to Rymkiewicz mówi, tak, ale do tego potrzebny jest prezydent, który wie, co to jest przeznaczenie Polski. De Gaulle wiedział, co to jest prze­ znaczenie Francji. Ale pomińmy w tej chwili ten problem. To tylko dygresja. W r ó ć m y do kwestii całości. W jaki sposób została zakwes­ tionowana całość duchowa, którą stworzył idealizm niemiecki Raz została zakwestionowana przez Tomasza Manna, który był dziedzicem tego myślenia, ale umiał się do niego ironicznie ustosunkować. I po wtóre przez Grassa, który też jest bardzo ironicznym krytykiem kultury niemieckiej. Ale i melancholi kiem. Jednocześnie jednak, jak to rozumiem, Grass usiłuje tworzyć swoje całości, które są niesłychanie trudne do rozszylrowania między innymi dlatego, że posługuje się on metoda nieprawdopodobnie szczegółowych opisów, które z pozoru, na powierzchni, patrząc na pierwszy rzut oka, mogą spra* * wrażenie chaosu. Ja nawet kiedyś mówiąc i pisząc o Blastoff bębeneku utrzymywałam, że to jest hiperrealizm. To znaczy к jest realizm, który już łączy się z fantastyką, bo ta rzeczyw ° którą on wytwarza, i która jest tak szczegółowo opisana, F rzeczywistością fantastyczną. Dzisiaj się mówi, że GrassпаИ do klasyki... Wiedzą Panowie, że on teraz wydał nową po* Rozległa dziedzina, to jest nawiązanie do wypowiedzi staw Briesta z zakończenia powieści Fontanego Effi Briest i J ' podobno niesłychanie skomplikowana powieść o zjednoczę 1 1 |Sl 1 1 0 L �Niemiec. I proszę: pierwsza powieść o zjednoczeniu Niemiec. Hjooni mają szczęście, ci Niemcy! Bo ja bym chciała, żeby u nas powstała taka powieść po 89 roku. Gigantyczna struktura. C.R- To pokazuje, jak potrzebne jest to, o co pani profesor iągle walczy, mianowicie o ten rodzaj erudycji, właśnie ' 'Bil­ ing". Bo cóż może zrobić postmodernizm, bez tej wiedzy, którą Qrass zakłada w przywoływaniu dziesiątków autorów. A istnieje Ki taka tendencja w postmodernizmie, obecna także pośród jego sympatyków, że niepotrzebny jest bagaż erudycyjny... Maria Janion. A jednocześnie oni igrają tymi słowami, strukturami, ale traktują to tak niepoważnie. Tymczasem wczoraj pani Joanna Konopacka, redaktorka wydawnictwa, z Gdańska, które wydaje Grassa, powiedziała itii. że wydawca przysłał wraz z powieścią Rozległa dziedzina ogromne dossier, składające się z map Berlina starego, i nowego, odwołań do poezji, cytatów różnorakich, które są wmontowane niesłychanie misternie w tekst powieści Grassa. Pełno tam jakichś aluzji historycznych, politycznych, poetyckich, literackich, bar­ dzo skomplikowanych. Stąd ta powieść może być takim swois­ tym dla tłumaczy komentarzem, dodatkiem do tego ogromnego "materiału". Sławomir Błaut kiedyś mówił o tym, jakie miał kłopoty przy tłumaczeniu Blaszanego bębenka... z kartami. Bo tam gra w karty odgrywa wielką rolę i są takie rozmaite powiedzenia z tym związane, a także mówił, jakie miał kłopoty ze sztachetami w płocie, bo te sztachety, z. kolei, składały się z różnych desek i trzeba było określić, jakie są te deski. W przypadku znów Turbota opowiadał, że potworność jego pracy nad nazwami grzybów nie da się z niczym porównać, bo tam jest straszna z kolei ilość grzybów. I teraz, jakby ktoś powiedział: no, co to jest? Czy to jest realizm? To jest realizm, który nie jest realizmem samym dla siebie, tylko tworzy swoją symboliczną całość. Jak się czyta te szczegółowe opisy, to one mają rezonans symboliczny w całości dzieła, a nie jest tak, że poprzestajemy na tych opisach, bo inaczej byłby to atlas grzybów. c z z C R . / książka kucharska. Maria Janion A to jednak jest powieść, opowieść na dziewięć miesięcy ciąży. I w związku z tym chciałabym uzupełnić odpowiedź na pytanie: hermeneutyka a dekonstrukcja, bo to też padło w pańs­ kiej wypowiedzi o podstawowych tendencjach w poznaniu, we współczesnej nauce. Proszę zwrócić uwagę, że jednak dekonst­ rukcja musi żerować na hermeneutyce. Dekonstrukcja czasem rodzi się jakby wewnątrz hermeneutyki. Dekonstrukcja bada to czego nie ma, co nie zostało powiedziane. Ale żeby wiedzieć, czego nie ma, najpierw trzeba dokonać rozbioru tego, co jest, a potem już dekonstrukcja może prowadzić swoją robotę. To jest bardzo ciekawe, co robią niektórzy dekonstrukcjoniści, ale iie trzeba udawać że oni są zupełnie autonomiczni, właśnie niezależni, zwłaszcza od hermeneutyki. Jednak trzeba koniecz­ nie dodać, że postępowanie dekonstrukcjonistyczne zupełnie пе przynosi rezultaty niż hermeneutyczne. Jak pisze Ryszard Nycz: „Wyprowadzone na powierzchnię sprzeczne porządki znaczeń wytwarzają nieodmiennie efekt niekonkluzywności, ^rozstrzygnięcia i dyspersji sensu, pozbawionego konteks­ t a c h granic". 1Г| Z.B. Dla mnie stosunek studentów, do Pani projektu, do idei bildung", ich niepokój, może być odbiciem ogólnej tendencji, Zym pani profesor tutaj mówiła, co znajduje swój wyraz 'c Grassa, mianowicie: takiego rozczarowania światem wiel"] idei, czy kultury i historii, które się skompromitowały i stąd k<łcego się lęku przed pedagogią społeczną. To widać tyciu politycznym, gdzie się często gloryfikuje tego człowieka tyólczesnego, czy człowieka masowego. I gdzie powiada się, 'e należy pouczać społeczeństwa, że naród jest mądry, nie '9' pouczać wyborców... •^ria Janion. No to jest niechęć do elit. c ro< Z . B . / tutaj wydaje mi się, że ten niepokój jest o tyle nieuzasadniony przy tej postawie "Bildung", do której Pani profesor powraca. Dlatego, że Pani sposób odkrywania całości i odkrywania wspólnoty wyobraźni idzie takim bardzo oryginal­ nym tropem. Chciałbym tu nawiązać do całego tego obszaru odkrywanego przez Panią profesor w „Projekcie krytyki fantaz­ matycznej". Jest to obszar mający kolosalne znaczenie dla poznawania wyobraźni zbiorowej, z jednej strony dla tej całości, ale z drugiej jednak przez to, że prowadzeni jesteśmy przez Panią jakby bocznymi ścieżkami, tropami maskującymi człowie­ ka. - Mam tu na myśli ten stale obecny w Pani twórczości motyw: człowiek nieczytelny, zamaskowany, skryty czy ukrywa­ jący. „Larvatus prodeo - idę zamaskowany. " - To jest bardzo ciekawy nurt, dlatego, że w „Krytyce fantazmatycznej", jak i w inych swoich studiach, pani profesor w ten sposób obejmuje i tę kulturę wysoką, wielką, i te różne fantazmaty, które były w kulturze niskiej, masowej, popularnej, które w jakiś sposób współtworzyły człowieka. To pokazuje najlepiej, że jedność, całość nie muszą wykluczać wielostronności. Maria Janion. M o i niektórzy studenci są zdania, że nie ma nic wspólnego między kulturą wysoką a kulturą masową, i że trzeba je rozdzielić i nie zawracać głowy, bo to są próby indoktrynacji. Z . B. Ale przecież już samo doświadczenie romantyzmu i ten poszerzany wykład, który pani profesor prowadzi, pokazuje właśnie krążenie i jakby przepływanie wielu treści pomiędzy kulturą niskiego i wysokiego obiegu, ich wzajemne przenikanie się. Maria Janion. Tylko wie pan, tutaj powstaje problem. 0 którym chcę jeszcze mówić odpowiadając na pytania panów. Mianowicie: Czy kultura masowa ma formę? Jest to jednak zasadnicza różnica między kulturą wysoką a kulturą masową. Ja wiem, że kultura wysoka ma formę. I jeżeli chodzi o fantazmaty to ona je przekształca, nadając im stosowną formę. Natomiast czy kultura masowa wykorzystuje fantazmaty posługując się formą? Świadomość formy jest moim zdaniem podstawowym zagadnieniem pod koniec naszego wieku, w tym sensie, że się zatraciła. C R . A spójrzmy teraz na taki przykład: Trwa moda na działania i teatry alternatywne, zgromadzenia poszukujące 1 przeżywające inną rzeczywistość. Te wspólnotowe doświad­ czenia kreuje się w oparciu o ludowy rytuał, ale jest on najczęściej zlepkiem różnych tradycji, nie zawsze dobrze prze­ myślanym (wspólne żucie strawy, dziady, nabywanie energii, wspólne śpiewy). Co sądzi Pani profesor o takich praktykach w perspektywie Jej refleksji o transgresji - i jej zawsze jednostkowym wymiarze i wysiłku? Maria Janion. Wiele zjawisk we współczesnej kulturze może na to wskazywać, że to jest głównie kultura ekspresji. To znaczy tutaj ekspresję uważa się za kulturę i to zupełnie już uczestnikom „ w y d a r z e ń " wystarcza. Natomiast kultura jednak jest formą. I jeśli na nią spojrzymy w tym sensie-ja mówię w tej chwili о к u 11 u r z e a r t y s t y c z n e j i l i t e r a c k i e j - i zwłaszcza teraz, gdy jesteśmy świadkami ogromnej ilości działań wydawniczych, wtedy trudno mi wyrazić zgodę na nazwanie pewnych zjawisk w pełni kulturotwórczymi. Są np. czasopisma, które proponują wymianę prywatnych fantazma­ tów na tej zasadzie: ty mi opowiesz swoje fantazmaty, ja ci opowiem swoje i to będzie już pełnia kultury. Nie, bo to będzie właśnie nadal tylko ekspresja. M o ż e ona nawet pełnić doniosłą rolę terapeutyczną. To jeszcze nie oznacza jednak, że w ten sposób zrodzi się kultura jako forma. I uważam też w tej chwili, że decentralizacja, która nastąpiła w naszym życiu kulturalnym, ten upadek centrum z którego tak się cieszył Janusz Sławiński w swym artykule w „ K r e s a c h " i idące za tym obdzielanie funduszami na kulturę, jeżeli one w ogóle jeszcze istnieją, na tej 7 �zasadzie: „bo to się dzieje na prowincji, a nie w Warszawie",to doprowadziło do tego, że ukazuje się bardzo dużo najrozmait­ szych wydawnictw i pism, ale sama ich ilość nie zawsze może tylko cieszyć, ani nie znaczy to, że tworzy się w ten sposób znacząca jakość. Dostaję dużo tomików poetyckich, na przy­ kład, które są właściwie tylko ekspresją. One nie mają żadnej formy, ci autorzy w ogóle nie stawiają przed sobą takiego zadania, że kultura jest formą, i że trzeba mieć tego świadomość. A jednak Warszawa jest centrum. M ó w i ę w sposób nieco starożytny, ale w końcu od czasów Oświecenia bardzo wyraźnie Warszawa stała się centrum. I tutaj lansowano pewną zasadę formy, która była obroną przed grafomanią. I niech nikt mi nie mówi, że dla klasyków warszawskich romantycy byli prowinc­ jonalnymi grafomanami, bo ci romantycy, na czele z Mic­ kiewiczem - terminowali „w szkole klasyków".Fe'rwor walki zaciemnił fakty, które dziś bardzo wyraźnie widzimy. To nie znaczy, oczywiście, że w Warszawie nie wychodziły grafomańskie rzeczy, ale jednak zawsze było grono osób, które wiedziało co to jest forma. Weźmy współcześnie choćby taki przykład - myślę tutaj o małżeństwie państwa Julii Hartwig i Artura Międzyrzeckiego. Rozmaite rzeczy można o nich, o ich twór­ czości powiedzieć, ale to są bez wątpienia wybitni poeci formy i jednocześnie jakiż ogromny jest ich wkład w zapoznanie nas z poezją amerykańską czy francuską. Trudno nawet to wszystko wymienić. Właśnie na ich pracy można się uczyć, co to jest forma w poezji, kulturze. I właśnie to wydaje mi się zostało zatracone w tej chwili gdyż bardzo często zaciera się różnica między ekspresją a formą. Powie ktoś, że ekspresja z czasem może stać się formą. A l e j a tego jeszcze nie widzę. Może sądzę zbyt surowo, bo na moje narzekania, odpowiadają m i , że przecież właśnie w tych środowiskach ekspresyjnych szerzą się rozmaite rodzaje kultu, na przykład Hermana Hessego, czy Carla Gustawa Junga i to jest dobrze dlatego, że ci uczestnicy w ten sposób też kształtują swoją osobowość. W pańskim pytaniu kryje się dla mnie bardzo ważne pytanie dotyczące też kultury ludowej. Czy to jest jeszcze jakaś alternatywa dla kultury masowej? C R . Kultura ludowa w tym wymiarze folklorystycznym jest przecież wyłącznie formą. Folklor bezformy nie istnieje, jest tak skonwecjonalizowany. M a r i a Janion. Ale jakże często wspaniale jest skonwenc­ jonalizowany. Pamiętam jakie na mnie wrażenie zrobiła an­ tologia poezji ludowej ułożona przez Przybosia. ta .Jabłoneczka'', jak on cytował jako arcydzieło formy, to jedno zdanie: ... zaraz, jak ono brzmi?...- ,, Jaś koniki poił, Kasia wodę brała, on sobie zaśpiewał, ona zapłakała." - I już. I koniec. Przyboś uważał, że wszystko jest tu powiedziane i w taki znakomity sposób. Ja jednak przeszłam też przez okres wielkiej fascynacji ludem, bo byłam i w tym sensie romantykiem, i mówiłam o tym. Z profesor Marią Żmigrodzką uprawiałyśmy kult ludu. Praco­ wałyśmy w redakcji „ W s i " . I przecież także w naszej książce Romantyzm i historia pokazywałyśmy, jak romantyzm rozumie lud i jakie jest znaczenie ludu dla kultury narodowej itd. Często tragicznie to widziałyśmy. Tragicznie, bo miałyśmy w pamięci trupa „ostatniego p o w s t a ń c a " , o b d z i e r a n e g o przez chłopskiego pariasa w Rozdziobią nas kruki, wrony... A potem Solidarność, ta pierwsza „ S o l i d a r n o ś ć " była wspaniałą epoką potwierdzania się romantycznej wizji ludu, a nawet j u ż można było dojść do tego, że i Krasiński zaczynał się podobać, chociaż tak nie znosimy Przedświtu. „ Z polską szlachtą polski l u d . " , - Ta szlachta to była (miała być) inteligencja. C R . / znowu wróciliśmy do tradycji romantyzmu... M a r i a Janion. ...Ale niestety j a musiałam się pożegnać z kultem ludu. musiałam. Kilka lat temu, gdy pani profesor Alina Witkowska, dla jakichś swoich celów, czytała Romantyzm i historię, mówi mi: 8 „to jest bardzodobra książka, ale jak dochodziłam do ludu, d tego, co wy tam o nim piszecie, to j u ż nie mogłam tego czy л~\~ —: л~ myślenia. Л 1 — : „ r\ „i i -o Co ' t a ć .»»" . Tт o„ dało mi sporo do O co chodzi? sic stało? Zresztą j u ż w dawnych czasach myśmy w Pracowni Romantycznej I B L - u ułożyły niby ludową śpiewkę: „h p hop! jestem dzielny, ludowy c h ł o p ! " i tak wyśmiewałyśmy jc z tego. A jednocześnie podobał nam się romantyczny | j Stało się jednak to, że ten „ l u d " , który myśmy sobie wyidealizowały na rozmaite sposoby, jednak przekształcił się w masę. I w tej sytuacji Ortega у Gasset, jego refleksja zupelnj inaczej nas ustawia wobec takiego stanu. Powstaje pytanie: czy rzeczywiście trzeba się posługiwać tą demistyfikacją ludu, tak jak j a panom teraz o tym opowiadam? Mnie się wydaje, że tu jednak nie ma wyjścia, tu rzeczywiście nastąpiło przekształ­ cenie. I gdybyśmy chcieli teraz ów „ l u d " przerabiać w świado­ my naród, w takim sensie jak często się o tym mówi, to musielibyśmy jednak przeciwstawić się kulturze masowej i wytworzyć jakąś inną alternatywę. 0 0 S U ( e С R. Narazie ruch ludowy, jeżeli chce przekształcać sir w naród to wraca do romantycznej wizji, do solidaryzmu społecznego, do XlX-wiecznych wizji... M a r i a Janion. Ależ tak, i to do jakże mało ciekawych. Przecież to, co tam się czasem formułuje, te hasła, sprawiają, że ja myślę sobie o Petainie i o rządzie Vichy, bo - obok paternalizmu dla robotników - dla chłopów jest „rodzina", „ z i e m i a " , „ w ł a s n o ś ć " . Wiadomo co z tego wynika. To jest bardzo nieciekawy program z punktu widzenia X X i X X I wieku. A w jakim stopniu (i w jaki sposób) można dzisiaj oprzeć się wpływom kultury masowej, ja nie mówię, że ograniczyć, ale przeciwstawić się temu. To pytanie pozostaje otwarte. Może „ l u d " j u ż od dawna był masą, tylko ja o tym nie wiedziałam. С R. Może właśnie za tamtą wizją kryło się romantyczne narzucanie formy... M a r i a Janion. M o ż e popełniłam falsyfikat? Teraz, kiedy przed tą rozmową pan Zbyszek mówił mi, że chcieli państwo, by w niej pojawił się i ten problem: literatura a kultura ludowa, to j a się jakoś wstrząsnęłam na to. A przecież Kazimierz Nowosielski, mój uczeń z Gdańska, napisał taką ciekawą pracę Ryzyko obecności. Doświadczenie biograficzne i powieść chłopska, ja nawet byłam promotorem tej rozprawy doktorskiej, ale j u ż bez uczuć, bez głębszych uczuć mogłabym o tym mówić. Nie wiem, być może na fakt, że teraz to tak oceniam, wpłynął też upadek mitu Solidarności, odsłonięcie wszystkich rozczarowań z powodu dzieła naszego, które się obróciło przeciwko nam. Z . B . Do tego upadku mitu przyczynił sie też i ogólny proces, inwazja bardzo agresywnej kultury masowej. M a r i a Janion. No więc właśnie, ale myśmy sami niejako to stworzyli. M y ś m y walczyli o wolny wybór, wolny rynek Walczyliśmy o wolny rynek marzeń i idei, a to stało sie właściwie wolnym rynkiem dla kultury masowej. Pytanie: czy rzeczywiście m y ś m y stworzyli coś, co obróciło się przeciwko nam, to też jest kwestia dla mnie dosyć poważna Bo mam w stosunku do siebie bardzo poważne zarzuty. ^ człowiek, który zawsze kierował się przeczuciem, że nad­ chodzące wydarzenia rzucają cień... Pamiętam, jak zobaczyła" przedstawienie Dziadów Macieja Prusa w Gdańsku, jeszcze przed „Solidarnością". Wtedy wygłosiłam mowę na tem nadchodzących wydarzeń rzucających cień, bo czułam. * Dziady Prusa staną się szczególną rzeczywistością. I stało srtNo a dlaczego nie wiedziałam, jakie nadchodzą zagroź ' ''' które j u ż rzucały cień na ,, S o l i d a r n o ś ć " . Intelektualista obo** zany jest do krytycyzmu i to często skrajnego krytycyzm ' tym polega, w końcu, jego funkcja społeczna. Myślę, że dla l 1 1 11 11 �s e jalam ' porwać, że w moim wypadku, na moich oczach j leśnił się mit romantyczny. C.R. Niektórzy powiadają że po raz ostatni. Maria Janion. Tak, po raz ostatni, ale j a to zobaczyłam. pamiętam, gdy wygłaszałam referat podczas Kongresu Kul­ tury Polskiej, który został tak dramatycznie przerwany przez tan wojenny, to jeszcze zdążyłam powiedzieć, że jestem zcześliwa, jako badacz literatury romantycznej, bo właśnie na moich oczach nagle zaczął się stawać romantyzm. Mówiłam wtedy o symbolicznym języku „Solidarności",który, co cieka­ we, nie tyle był językiem symbolicznym wielkich romantyków, małych romantyków. A trzeba pamiętać, że to zawsze była moja specjalność: poezja w kraju między Powstaniem Lis­ topadowym a Powstaniem Styczniowym. To moja najściślejsza specjalność: tylko w kraju i tylko między tymi powstaniami. 1 tylko poezja. I j a nagle zobaczyłam, że to jest żywe, że to się dzieje na moich oczach, kiedy strajkujący na murach stoczni napisali: „Bywaj dziewczę zdrowe, ojczyzna mnie w o ł a " . w i ę c myślałam, że to szczęście, przeżyć coś takiego. Wtedy Wałęsa tyl przywódcą charyzmatycznym, Wałęsa był mitem. I też się lemu jakoś poddałam. Intelektualista nic może się na coś podobnego porywać, na co j a się porwałam. To znaczy dać się tak zafascynować romantycznemu mitowi w postaci „Solidar­ ności" i w postaci charyzmatycznego przywódcy. A potem zacząć rozpaczać nad gruzami... uC £ s Ten mit, ta wspólnota mityczna, która tak znakomicie się utrzymywała jeszcze w stanie wojennym przy rozmaitych krzyżach kwietnych, w kościelnych i cmentarnych manifestac­ jach, toż to zupełne Powstanie Styczniowe. Jednakże intelek­ tualista jest obowiązany wyjść ze wspólnoty. Popatrzeć na to /boku, i zrozumieć co się szykuje. Jaki cień j u ż ogarnia te wydarzenia. A tu był cień taki mianowicie, że jeśli mit stanie się rzeczywistością, i to " r z e c z y w i s t o ś c i ą p o l i t y c z n ą " , t o oczywiś­ cie dojdzie do jakiegoś potwornego rozdźwieku. Do zderzenia ж zwykłą, nie odświętną rzeczywistością. Nie można się tak upajać. Z.B. Ale z drugiej strony ten mit został dosyć szybko skrytykowany, z wielu stron obśmiany i zdestruowany. Być może, że był nadużywany nie do zniesienia, ale nastąpiła dość W/bka destrukacja tego całego etosu, także wątku martyrologiQtego, patriotycznego. Dosyć prędko dostał się w publicystycz­ ne kleszcze krytyki. I tutaj wydaje mi się, że występuje i takie niebezpieczeństwo: pani profesor mówi, że intelektualista powi­ nien wyjść i dbać o dystans, ale czasami czyż nie wychodzi za W», i nie posuwa się za daleko. Zresztą samo życie polityczne społeczne tworzy taką krytykę, bardzo ogólną tendencję Чщисета tego garbu romantycznego, wygodniej jest. Maria Janion. No tak, ale dlaczego jest wygodniej? Właśnie dhtego, że mit romantyczny narzuca ogromne wymagania, dlatego wygodniej pozbyć się ich. W końcu to, o czym j a Myślałam cały czas, to ideał, że rządy „Solidarności" będą *łaśnie spojeniem polityki i moralności, w tym najwyższym sensie. Tak jak przyświecało to idealnej polskiej demokracji (awsze. C.R. W związku z mitem, może warto przypomnieć znów, takie '•tkane spostrzeżenie Ortegi у Gasseta. Ta sytuacja, że mit ^Ще nad rzeczywistością, inna jest w społeczeństwie arJO'Oiym, tak go nazwijmy, albo antropologicznie klasycznym, '" ' się zajmujemy. Ten mit jest tam jedyną alternatywą, Wstaw, nową j dlatego jest on tam powtarzany, gdyż wśród °sci życia nie było innych. W tej chwili zaś i w naszym •ypadku: dużej ilości alternatyw i możliwości wyboru różnych ' ' cyjnych realizacji, dzieje się tak, że ten mit rzeczywiście 'Ze spoić tych wszystkich alternatyw. No i on wtedy musi Zpaść, bo alternatyw jest za dużo. Ma a Janion. No to napewno, pan ma rację, bo pluralizn 1 n n Za r , w demokracji jest przeciwko mitowi. Ale gdyby z tego mitu została zasada moralności (świeckiej) i polityki właśnie w tym najwznioślejszym sensie o którym mówię, to ona by jednak w jakiś sposób nas uratowała. Ja nie mówię, że uratowałaby mit, ale uratowałaby prawdę, prawdę być może przeznaczenia Polski. C . R . Jeszcze chciałbym wrócić, do tego artykułu w Ex Librisie o społeczeństwie amerykańskim, zastanawiającym się jakie jest jego przeznaczenie, jaka jest jego prawda, i że tam mówi o tym prezydent. W polskim romantyzmie i w polskich tradycjach, jak sama pani profesor podkreślała nieraz w swych studiach, zawsze poeta mówił o przeznaczeniu, o tym, jakie jest nasze miejsce. Tutaj w tej chwili nie mamy tego. Maria Janion. No tak, ale jednak prezydent Stanów Zjed­ noczonych, może się odwołać powiedzmy do Emersona i zacy­ tować go, i to jest coś. U nas się j u ż nie cytuje poetów, oni już wypadli z języka politycznego zupełnie. To jest charakterys­ tyczne, jeżeli się weźmie pod uwagę format Piłsudskiego na przykład, dla którego umiłowanym poetą był Słowacki. I ten niesłychany przypadek testamentu Piłsudskiego, który był utajony, a zawierał w sobie tylko informację, jakie cytaty ze Słowackiego mają być wyryte na grobie: Matka, i Serce Jej Syna, i o który spadkobiercy polityczni Piłsudskiego strasznie się kłócili, bo przecież wyobrażali sobie, że tam jest napisane, kto ma być jego następcą. Ale właśnie, cobyśmy nie powiedzieli, Piłsudski rozumiał czym jest przeznaczenie Polski między Rosją a Niemcami. Widział je jako bezustanny wysiłek moralny, jako właściwie najwyższy heroizm moralny, maksymalizm moralny. Można 0 nim powiedzieć rozmaite rzeczy i krwawo zapłakać nad rozmaitymi jego posunięciami, ale trzeba jasno stwierdzić, że nie czepia się go żadne podejrzenie o jakiekolwiek sprzeniewie­ rzenie grosza publicznego, czy jakiejś prywaty, czy czegoś w tym rodzaju. W tym sensie Piłsudski realizował zasadę nie oddzielania moralności od polityki, chociaż jednocześnie był anty parlamentarny, trudno temu zaprzeczyć. Z . B . Kiedy ta możliwość wolnego rynku marzeń, idei, 1 twórczości zaistniała, pani profesor udzieliła pewnego kredytu zaufania dla różnych pism, środowisk, a teraz dostrzega niebezpieczeństwo, jak pani powiedziała, grafomanii. Czy pani nie uważa, że jednak istnienie tych „regionalnych", rozmaitych środowisk literackich i kulturalnych poza centrum Warszawy, może być ważne przy dochodzeniu do tego typu literatury, która ujawnia i zapisuje różnorodność doświadczenia kulturowego, lokalny koloryt małych ojczyzn (mamy już tego przykłady: „Pogranicze", „Krasnogróda", Śląsk, Gliwice, "Opowiadania galicyjskie", Pomorze, Gdańsk, Warszawa, jest i białoruski wątek). Cz\ nie prowadzi to na naszym gruncie do powstawania takiego typu literatury z jakim spotykamy się i u Guntera Grassa, gdzie ważny jest ten kulturowy konkret. Maria Janion. N o tak, ale widzi pan, co jest potrzebne? Będę się tu upierać. Do tego potrzebna jest forma. A przecież jakże często pisarze nie wiedzą co to jest forma. Przysłano mi teraz powieść, w której występują Gdańsk i Prusy Wschodnie, Francja i Niemcy, to się dzieje przed drugą wojną światową. Autor odwołuje się do tradycji Michela Tournicra, mówi o Królu Olch. Przejrzałam, jest to bardzo szczegółowy opis, w którym widać autor pokłada nadzieje. No bo jeśli tak Tomasz Mann pisze, no i może Grass... Ale to jest właśnie problem, że jest w tym sama szczegółowość, lecz nie ma żadnego od­ niesienia symbolicznego. Bo jeżeli czytam powieść i czuję, że te wszystkie szczegóły mają jakieś swoje odbrzmienie w pewnej symbolicznej całości, że w jakiś sposób ten szczegół gra w czymś, co właśnie jest sensem lego tekstu, to zgoda. Ale jak tego nie ma, to mi się nawet nie chce czytać, bo ani nie jestem w stanie lego zapamiętać, ani przeżyć, doświadczyć. Być może 9 �jeszcze wykształci się ten pisarz, rozwinie. Niczego nie chcę tutaj przesądzać, natomiast uważam, że brakuje edukacji, ale nic takiej „ t e c h n i c z n e j " , bo tutaj nie chodzi o samą technikę pisania, ale generalnie rzecz biorąc, o brak takiej edukacji, która by u k a z y w a ł a - w głębokim sensie-co to jest forma powieści na przykład, czy forma wiersza. C R . To jest tak jak z. opisem etnograficznym, który jest tylko opisem i brakuje mu koncepcji, odniesienia do pewnej teorii i jest niezwykle nużący. I nas też to uderza, po co to robić? Skoro jest to tylko wyłącznie taka etnografia, kolejny opis... Maria Janion. Tak, albo taki typ historii, z którego Żółkiew­ ski zawsze się śmiał: „liczyć krowie ogony",to jest potrzebne, ale z tego nie powstają te wielkie, porywające książki do czytania dla większej publiczności. I dlatego uważam, że ogromna jest rola i znaczenie edukacji, edukacji świadomości humanistycznej. I „ K o n t e k s t y " też mogą odegrać taką rolę, ale nie wiem w jakim stopniu docierają w ogóle do kogokolwiek. Ktoś opowiadał m i , że chciał mieć ten numer, gdzie jest, napisany z Marią Żmigrodzką, nasz tekst o Rousseau, i obleciał nawet całą Warszawę, no i nigdzie nie ma... To jest jakaś okropność. M y ś m y się znaleźli w stanie zakorkowania. Nawet gdyby przyjąć tę myśl, że mielibyśmy oddziaływać na elity, to musimy wychodzić z założenia, że jest jeszcze parę tych elit gdzieś w jakichś innych miastach, do których „ K o n t e k s t y " powinny docierać, j u ż nie mówiąc o Warszawie. C R . Myje kształcimy przez, nasze uniwersyteckie działania. Na drobną skale oczywiście w porównaniu, jeśli w ogóle może być tu mowa o porównaniu z tym, co pani profesor robi od lat. Pani dokonania pod tym względem są ogromne. Nieporów­ nywalne. Z . B . Czy w idei "Bildung", po pani studiach nad romantyz­ mem, a zwłaszcza wobec "Transgresji", nie ma jakiejś tęsknoty za uładzeniem świata? W jednej z audycji telewizyjnej I,,Słowa i twarze'': Obłoki Marii Janion) przywołała pani profesor swój ulubiony dla siebie, tajemniczy wiersz o obłokach, wiersz. Czesława Miłosza "Obłoki". Zacytowała go pani bez ostat­ niego wersu, tak jak on się sam w pani mówił od lat, - ,,bez. pocieszenia" - jak powiedziała pani to wtedy. Czy teraz w sięgnięciu i odwołaniu się do idei ' 'Bildung'' nie ma tęsknoty jakiegoś powrotu do formy klasycznej i jednak klasycystycznej wizji? Chciałbym też zapytać o inne ważne dla pani lektury, które kształtowały i wpłynęły na pani biografię twórczą. Maria Janion. Tak. to jest ważne i dla mojego dzieciństwa, i dla mojej młodości - bo wtedy właśnie czytałam te Obłoki. To było w czasie okupacji niemieckiej w Wilnie, i było dosyć dziwne, że trafiłam na ten wiersz, widocznie miałam Trzy zimy Miłosza, które były wydane w Wilnie w 1937 roku. Mogło być i tak. że ten tomik był u któregoś z moich nauczycieli. Poza tym czytałam stare numery „ A l m a Mater Vilnensis", czasopisma Uniwersytetu i m . Stefana Batorego. Miłosz w nim też pracował i drukował swoje wiersze, więc może stamtąd? Już nie pamię­ tam. W każdym razie, kiedy pani Małgorzata Baranowska przed zdjęciami do filmu powiedziała, że napewno mam jakiś swój tajemniczy tom poetycki, tajemniczą książkę, jakiś tajemniczy wiersz, odpowiedziałam: tak, to są właśnie te „ O b ł o k i " , k t ó r e mówią się we mnie już. przeszło pół wieku, słyszę ten wiersz w sobie. Jest to bardzo dziwne, ale zdaje się bardzo wielu ludziom to się przytrafia, że coś w nich mówi ciągle ten sam wiersz. się pod uwagę otoczenie, w którym się tego uczyłam. Dobrze znałam łacinę, potem zaczęłam się uczyć greki w czasie okupacji. Po wojnie nawet myślałam, że pójdę na filologię klasyczną, do tego stopnia byłam antykiem zainteresowana. I robiło na mnie największe wrażenie? Właśnie ta doskonałość antyku, ta absolutna doskonałość i to przekonanie, że w Grecji powstało coś niesłychanego, jedynego, godnego najwyższego podziwu. Chociaż zauważałam, oczywiście - nawet w W i l j okupacyjnym to było widoczne - że Niemcy, hitlerowcy wykorzystują antyk, ale oni wykorzystywali przede wszystkim antyk rzymski, ten rodzaj gładkości i monumentalizmu. Wy. czuwało się jakąś pustkę, te kolumny, len typ propagandy wzorowanej na wielkim Imperium Rzymskim. I dlaczego wiersz Miłosza na mnie zrobił takie wrażenie? Dlatego, że by| zupełnie czymś przeciwstawnym temu kultowi antyku, tej doskonałości antycznej. Z tego wiersza dowiedziałam się o czymś, co jest skażeniem natury człowieka. Bo tam jest mowa C o n e 0 tym: - ,,/ wiem, że we mnie pycha, pożądanie / i okrucieństwo, 1 ziarno pogardy / dla snu martwego splatają posłanie, [...] wtedy spuszczam oczy i czuję wicher, co przeze mnie wieje, palący, suchy O, jakże wy straszne jesteście, stróże świata, obłoki.'". - I pamiętam, że jakiś czas temu pytałam swoją najdroższą przyjaciółkę profesor Marię Żmigrodzką, no dobrze, ale co ja mogłam zrozumieć z tego wiersza wtedy. Przecież tam mowa jest i o pożądaniu, i o kłamstwie, i o pogardzie, i o Bóg wie czym, a ona mi na to odpowiedziała: a dlaczego już wtedy koleżanki nazywały cię Napoleonem (bo ja jej kiedyś opowiada­ łam, że właśnie w dzieciństwie nazywano mnie Napoleonem). I to dato mi dużo do myślenia. Właśnie, skażenie. Było to we mnie. Ale proszę nie sądzić, że to jest skażenie grzechem pierworodnym. Ja tak nie myślę. I może Miłosz też nie miał tego na myśli. Ten wiersz, w moim przekonaniu, mówi raczej 0 dualizmie natury ludzkiej. Z . B . Tam jest jeszcze taki motyw, w tym wierszu - może to za mocne słowa - zakłamywania świata. To trochę przypomina i tę sytuację, którą w odniesieniu do antyku podnoszą niektórzy historycy sztuki, gdy mówią o oddalaniu się późniejszej sztuki klasycznej, w tym i rzymskiej, od tej pierwotnej doskonałości, od ideału, doskonałości i prawdy jaki stworzyła i osiągnęła w sztuce Grecja. W wierszu padają znamienne słowa:" ...A kłamstwa mego najpiękniejsze farby zakryły prawdę...". To znów motyw z pani późniejszej twórczości: świat jakby zamalo­ wywany, ta prawda jest ukrywana pod różnymi maskami, pod rozmaitymi przebraniami, i to u pani profesor zaowocowało szczególnie tropieniem ciemnej strony egzystencji ludzkiej. Do czego zmierzam? Że szukanie u pani profesor jedności i całości łączy się bardzo ściśle jednak z wyczuleniem na tę dwoistość, dualizm, o którym pani mówiła przed chwilą. I dlatego nadal rue mogę zrozumieć niepokojów pani słuchaczy, dlatego, że pa" mówiąc o jedności i całości, ma wciąż na uwadze i ten dualizm1 Maria Janion. A gdy padło j u ż pytanie o ważne i znaczące dla mnie lektury, to będą tu i lektury z okresu środkowego 1 trzeba przede wszystkim powiedzieć o ..Transgresjach i o tym wszystkim, co j a czytałam do transgresji, czym się wted) interesowałam, jak pracowałam na te transgresje. Studenci M Uniwersytecie Gdańskim, bo przecież tam prowadziłam semi­ naria na ten temat, i tam w Gdańsku zostały wydane TransgK sje, opowiadali mi, jak mówili między sobą, że znając problern temat, zagadnienie, które chcieliby podjąć, i poszukiwał literackiego wyrazu, mówili częstokroć tak: „ja nie wiem jest taka książka, ale trzeba przyjść do pani profesor i opo* dzieć, że j a bym chciał albo chciała przeczytać taką ks'"^* w której taki to a taki problem się pojawia i ona powie, gdzieJ taka książka, i czy wogóle j e s t " . N o więc właśnie ja się wyspecjalizowałam, w takim wyszukiwaniu potrzebnych książek. Wtedy dla mnie szalenie ważnymi pisarzami byl'--' cZ A dlaczego wtedy zrobi! na mnie takie wrażenie, dlaczego go zapamiętałam. Otóż teraz kiedy o tym myślę, to wydaje mi się, że było to związane z. faktem, że przez swoich nauczycieli na tajnych kompletach gimnazjalnych byłam wychowana w kulcie antyku. Oni się z kolei nauczyli lego od swoich nauczycieli i to tak szło przez stulecia w Polsce, len kult antyku, antyku greckiego, bardzo chyba niezwykły, zwłaszcza jeżeli weźmie 10 ł IŁ e �^jdać P° Transgresjach, Gcnet i Balaille. Właściwie w każdym (ornie starałam się. aby było coś Geneta i Bataille'a, Foucaulta. pjDiiętam dużo osób mi mówiło; ''co ty chcesz robić, ty jppnawiasz z ludźmi, którzy mają dwadzieścia lat. albo j j z i e ś c i a d w a i mówisz do nich o strasznych rzeczach".-To znaczy J ..straszne rzeczy" ujęłam w taki cykl, taką sekwencję: " S e k s - S z a l e ń s t w o - Ś m i e r ć " (to jest to zresztą, co poucault poznał na sobie samym, tego wszystkiego na sobie samy doświadczył). - Dlaczego ty im to mówisz, to jeszcze nieje P - ^ У У ' ' r o z m a w i a ć . " Aleja widziałam, że i studenci bardzo dobrze wiedzą, o co chodzi i chcą o tym ze rozmawiać, bo uznają, że to jest nawet najważniejsza dla nich sprawa: s e k s - s z a l e ń s t w o - ś m i e r ć . tfa a t e m st o r a а 0 1 т L n m n i n i l д teraz powróciłam do Wilhelma Meistra Goethego. Prowa­ dziła przez półtora roku wykład na temat Lat nauki i lut gedrówki Wilhelma Meistra. Chcemy wydać książkę, która będzie zawierała wykłady moje i pani prof. Marii Żmigrodzkiej oraz dyskusje i referaty słuchaczy, doktorantów, takie dzieło, które być może będzie nosiło tytuł: Goethe - lata nauki i lata pedrówki, a j u ż mniejszymi literkami w podtytule: historia Wilhel Meistra. Sięgnęłam więc do dzieła, które na pewno nie jest dziełem transgresyjnym. Powróciłam właśnie ze wzglę­ du na ideę „ B i l d u n g " . Ale dlaczego? Po ponownej lekturze Doktora Faustusa Tomasza Manna doszłam do wniosku, że może rzeczywiście dylematem kultury europejskiej, pogoetheańskiej. jest dylemat humanizmu i demonizmu, i że Goethe umiał jeszcze utrzymać równowagę między humanizmem a demonizmem. Natomiast polem, ta równowaga jednak się zachwiała na rzecz, oczywiście, pierwiastka demonicznego. Ijeżeli teraz myśli się o budowie obrazu kultury integrującej, to jednak trzeba sięgnąć do tak rozumienego „Bildung",jak to jest u Goethego. Do tak rozumianej osobowości i do tej równowagi między humanizmem a demonizmem jaka tam jest. 111 ma To nie jest tak, że tam nic ma demonizmu. Tam jest demonizm, ale on jest jednak zrównoważony. I Goethe był nazywany „ b o s k i m " , dlatego, że on umiał te sprzeczne pier­ wiastki pogodzić. Stąd Wihelm Meister w twórczości i w kon­ stelacji wierszy Goethego jest dążeniem do kształtowania osobowości, która zrównoważy pierwiastki humanistyczne i pierwiastki demoniczne. I tak się już stało raz. w dziejach ludzkości: Goethe to zrobił. To nie znaczy, że pojawi sie nowy Goethe, albo ktoś będzie Goethem, wystarczy mi to, że ktoś może uwewnętrznić Goethego, i w ten sposób będzie żył w nim Goethe. I to j u ż będzie według mnie bardzo cenne. Oczywiście, cały czas mówię, by nie wykluczać tutaj, broń Boże, demonizmu. Nie wykluczać też światopoglądu tragi­ cznego. On jest obecny nawet w Wilhelmie Meistrze, są w nim opowieści wtrącone i jedna z nich przedstawia człowieka tragicznego. Stąd bierze się i powstaje dylemat, o którym j u ż tyła mowa, jak to możliwe - tam „transgresja", a tu „ B i l d u n g " . Nawet mogę jeszcze dopowiedzieć: tu nauczanie społeczne, atu *iatopogląd tragiczny. I teraz sprawa komplikuje się jeszcze bardziej, dlatego, że światopogląd tragiczny nie może być światopoglądem „ m a s o w y m " , w takim sensie, jak coś takiego fożna było robić z romantyzmem, z zachowaniami romantycz­ n i , prawda? A co można zrobić z tym? Zaproponować światopogląd tragiczny? Komu? I dlatego można uważać, że "tówię coś elicie, czego nie mówię „ l u d o w i " . Pyta się mnie wobec tego, do czego chcę doprowadzić. Mówię więc, że erudycją chcę doprowadzić do światopoglądu tragicznego. Ale dycją, niczym innym, tylko przedstawiając tym, których "•raczam, rozmaite sytuacje, rozmaite alternatywy, rozmaite Możliwości, rozmaite myśli. Istotą światopoglądu tragicznego jednak to o czym pan mówił - wspominając ów motyw I °wieka nieprzejrzystego - jest ta nieprzejrzystość właśnie. s iru ,ul aj od razu trafiamy na problem, o który pan pytał na początku - co może znaczyć idea „ B i l d u n g " u końca wieku i w naszym „ l o k a l n y m " doświadczeniu. Otóż sądzę, że niekoniecznie wszystkich należy doprowadzać do światopoglądu tragicznego. A l e wszystkim trzeba uświada­ miać nieprzejrzystość bytu i to uważam za jeden z pod­ stawowych problemów kultury europejskiej X I X i X X wieku. Jednak proszę zwrócić uwagę, że wszystkie utopie, łącznie z utopią Marksa, są oparte na dążeniu do przejrzystości. Natomiast jednocześnie pojawia się podejrzenie o „organiczną" nieprzejrzystość. I tutaj pan Zbyszek wspomina moje studium Larvatus prodeo, o Kasparze Hauserze, tym nieprzej­ rzystym człowieku, który tak tajemniczo pojawia się i tak tajemniczo odchodzi. Ale proszę zwrócić uwagę, że nieprzej­ rzystość jest silnie zarysowana i obecna w polskiej literaturze. Jest problemem Białoszewskiego. Ta nieprzejrzystość jest także, moim zdaniem, problemem Gombrowicza. Ona jest również, problemem Irzykowskiego w Pałuhie. I tutaj coś ważnego znajduję dla mnie, w Pałuhie Irzykowski cytuje pieśń Mignon z Lat nauki Wilhelma Meistra, kiedy ona śpiewa: „pozwólcie mi się wydawać, zanim się s t a n ę " („Lasst mich scheinen, bis ich w e r d e " - c h o d z i o anielskie przebranie i rychłą śmierć Mignon). W y d a w a ć się. Stwarzać rozmaite pozory, teatralizować się. Zanim się stanę. Oto świadomość teatralnej nieprzejrzystości, która jest też traktowana jako konieczna po to. żeby człowiek mógł się stać. Żeby mógł się rozpoznać. Ale - powstaje pytanie - czy takie rozpoznanie jest możliwe? I tu przerabiam i czytam wciąż na nowo Gombrowicza. Przerabiam Białoszewskiego. Chcę przypomnieć, że tę prob­ lematykę podniosłam w rozprawie o Towiańczykach, pokazu­ jąc, jak oni się zmagają z demonem teatru. Pod koniec doszłam tam do takiego wniosku, że byt nie jest przezroczysty; gdy tylko istnienie przybiera postać zachowania, pojawia się teatralizacja. Jeśli tak, to klęska T o w i a ń c z y k ó w (dlatego, że oni w końcu, n i e c h c ą c y takie teatrum straszliwe urządzili, okrutne) nabie­ ra znaczenia czegoś nieuchronnego, nieusuwalnego, uniwersal­ nego. Mówiąc o nieprzejrzystości bytu, nie neguję wcale tego, że może jest czyste istnienie, takie, którego, na przykład, doświad­ czał Rousseau, jak to opisuje w Marzeniach samotnego wędrow­ ca, jak wypływał łódką na jezioro i tam słyszał tylko szum wód słynny, ten sam, może, który słyszał Mickiewicz, i ten szum wód był rytmem jego egzystencji, melodią jego istnienia. Tylko to. Ale wydaje mi się, że to są tylko takie chwile. Bardziej chwile jakiejś ekstazy, niemal mistyczne uniesienia. Natomiast poza tym, czy nie jest tak, że jak się zachowujemy społecznie, to natychmiast stajemy się nieprzejrzyści i się teatralizujemy? Gdy tak mówię: „teatralizujemy s i ę " , to oczywiście myślę 0 Teatrze życia codziennego Ervinga Goffmana. To jest książka, która zrobiła na mnie duże wrażenie. I to, uważam, jest bardzo istotne właśnie dla antropologii kulturowej, taki typ zgłębiania rzeczy. Bo jeżeli byt jest nieprzejrzysty, to jest to jakaś tragiczna cecha naszej kondycji. A jak uznać, że jest przejrzysty, to wtedy utopijnie wszyscy istniejemy naprawdę, utopijnie wszystko widzimy naprawdę. To tak, jak Marks sobie wyobrażał: przej­ rzyste stosunki produkcji itd, i td... i wszystko wtedy jest jasne, 1 panuje ogólne szczęście. C . R . A człowiek jest sumą układów społecznych... Maria Janion. Jeśli przyjąć prawdę o nieprzejrzystości bytu, to tutaj pojawia się coś takiego, co można określić jako ontologiczne nieszczęście człowieka. Dlatego w Transgresjach, w jednym z tomów, w Maskach, zajęłam się Człowiekiem śmiechu Wiktora Hugo. To znowu powieść, którą czytałam w dzieciństwie. Zrobiła na mnie ogromne wrażenie, nie wie­ działam dlaczego. A potem do tego powróciłam j u ż jako dojrzały człowiek, ale przerażony, bo jak wiadomo, powrót do lektur z dzieciństwa jest taki niebezpieczny. Miałam już za sobą �przygodę z Moim przyjacielem Meaulnes Alain-Fourniera. Jak ja to przeczytałam w dzieciństwie, to zupełnie oszalałam z zachwytu, a potem jak przeczytałam to mając lat trzydzieści kilka, to szybko schowałam na dalsze półki, aby w ogóle o tym nie wiedzieć. A tu teraz: Człowiek śmiechu. Co będzie? - Taka próba lektury dojrzalej. Bo Gombrowicz miał rację, mówiąc: " C z ł o w i e k i człowiek, ale w jakim wieku jest ten c z ł o w i e k " , t o jest bardzo ważne, co on ma za sobą, co on ma przed sobą. Przeczytałam więc tego Człowieka śmiechu dojrzale i zro­ zumiałam, że jest w nim coś wstrząsającego. Mianowicie to. że człowiek śmiechu zostaje - jak panowie pamiętają - porwany i podrobiony przez bandę złoczyńców, którzy wycinają mu na twarzy wieczny grymas śmiechu, żeby bawił widzów cyr­ kowych swoją gębą. 1 on jest zamaskowany jak każdy człowiek, a do tego jest podwójnie zamaskowany. A jednocześnie - oka­ zuje się oczywiście, że on pochodzi z Iordowskiej rodziny, jest właścicielem wielkich majątków - i gdy przemawia w Izbie Lordów... C R . To jest to forma romantyczna... Maria Janion. ...Tak oczywiście, to jest forma romantyczna. - ...to wszyscy lordowie pokładają się ze śmiechu, kiedy on mówi wielkie słowa. Patetyczne zdania o biedzie, nędzy, krzywdzie itd. a tu gęba wykrzywia się w uśmiechu...- I niesa­ mowicie właśnie, Wiktor Hugo naciska romantyczny pedał z całą siłą, i wydobywa dziki dysonans. Ale być może to jest naprawdę ontologicznym nieszczęściem człowieka: Nie to. że jest skażony przez grzech pierworodny, tylko to że byt jest nieprzejrzysty. C R . Ja zgadzam się tu z. panią profesor, ho też uważam że człowiek sum siebie nie jest w stanie poznać i żyje - większość bez - a niektóre postacie tragiczne - z. tą właśnie świadomością. Maria Janion. Tak, i te postacie tragiczne podejmują walkę z przeznaczeniem. Podejmują wysiłek poznania losu. aten los to jest właśnie nieprzejrzystość i teraz dowiedzieć się lego... Straszna walka o poznanie swego losu zakończona zazwyczaj katastrofą. Bo charakterystyczne, że bohater tragiczny poznaje los w momencie gdy pada martwy, w ostatnim momencie zrozumiał: A ! to było to! - Zrozumiał, że to był jego los, ale niestety już dalej dla niego nic z tego nie wynika. Najwyżej dla nas. Bo. jak mówi Nietzsche, tragizm oddawał hołd „odwadze i wolności uczucia w stosunku do potężnego wroga, wzniosłego potwora, problemu wzbudzającego g r o z ę " . Henryk Elzenberg w Kłopocie z istnieniem cytował z Empedoklesa Holdcrlina słowa, które uznał za elementarne: Czvż wtedy nie mają śmiertelni Nic własnego nigdzie, i czy naprawdę Straszliwość aż po serce im sięga ? [...] Być samym i bez bogów: to jest śmierć. C R . Solidarność 1980 roku była kolejnym nawrotem do romantycznych wzorców zachowań, symbolów i znaczeń. Ro­ mantyzm znowu podpowiadał sposób przeżywania historii i rze­ czywistości. Obecnie tzw. „Etos" został zdeptany i odrzucony. Czy to ostateczny koniec romantycznego kanonu? Czy hasło: zostawmy przeszłość historykom, zamyka zbiorowe poczucie sensu i kultury? M a r i a Janion. Odpowiadając po części na to pytanie, chciałabym jeszcze zatrzymać się przy kwestii światopoglądu tragicznego. Chciałabym zwrócić uwagę, że w Polsce może jest ważne myślenie o tragizmie ze względu na to. co nazywam ironią tragiczną w dziejach Polski. Mam tu na myśli to, co pisałam w Życiu pośmiertnym Konrada Walenroda, że wszyst­ kie nasze wysiłki odnowy, wielkie i wspaniałe trudy odrodzenia zostają obrócone przeciwko nam i popadamy w zupełną klęskę. Tu zaczynani od Konstytucji 3 Maja i rozbiorów Polski, 12 a „Solidarnością" i stanem wojennym to się zamyka. I teraz j ciekawe, że przez dłuższy czas mówiłam, że nareszcie i r j tragiczna się skończyła, bo uważałam, że jest ona wynikiem naszego położenia geopolitycznego. Że istnieje coś takiego geografia tragiczna. To znaczy, to położenie między Niemcami a Rosją. (Nie wiem czy panowie znają tę anegdotę. Ktoś tam opowiadał, jak jechał taksówką na Kubie z przyjacielem i rozmawiali po polsku, no i ten szofer kubański pyta: w jakim języku wy rozmawiacie, oni mówią: po polsku. A gdzie leży t Polska? Oni powiedzieli: między Niemcami a Rosją, na co on o mało na drzewo nie wjechał, z wrażenia. Jak można!? Co§ takiego: znaleźć się między Niemcami a Rosją! Ale znają przecież panowie ten słynny rysunek Mleczki, jak Bóg układa świat: „A Polakom to ja taki żarcik urządzę..."). Rozumiałam więc, że geografia tragiczna się skończyła. Bo Niemcy zjed­ noczone. Nie zagrażają. Rosja sowiecka upadła, więc najpierw długo będzie się zajmowała sobą, zanim do nas przyleci, chociaż jeśli chodzi o Rosję, to j a j u ż taka pewna nie jestem, czy będzie zajmowała się sobą, czy nie dozna znów poczucia mesjanicznej wizji niesienia swego „ d o b r a " na zewnątrz? Jarosław Marek Rymkiewicz zawsze mi mówił: „ C o pani mówi. Pani Misiu,co pani mówi! Przecież imperium żyje i tu przyjdzie, i pani musi przygotowywać nasze społeczeństwo na lo, że imperium cały czas myśli o nas i ono tu b ę d z i e . " A ja wtedy, w takim radosnym nastroju trochę się ocuciłam, kiedy zobaczyłam omdlenie Mazowieckiego podczas wygłaszania mowy premierowskiej. To było jak omdlenie Kordiana przed sypialnią cara. Ironia tragiczna chodziła po obrzeżach. Wyszczerzyła zęby w tym momencie i dała nam znak. No więc, myślałam: tak, jednak ironia tragiczna wyszła nachwilę, pokazała się i schowała. Noto dobrze. Mazowiecki ożył i j u ż wszystko w porządku. - Ale jakie wszystko w porządku?! Czy j u ż nie ma ironii tragicznej w dziejach Polski? Teraz? Kiedy się okazało, co się okazało, właśnie jeżeli chodzi o tzw. elity polityczne. Czy to byłaby ironia tragiczna? e s t U n a a Mnie się zdaje, i na tym może też polegać ironia tragiczna, że wolność wyszczerzyła kły. Bo wolność była, w końcu, naszym celem. Naszym najwyż­ szym dobrem. Cały czas, właściwie marzyliśmy tylko o wolno­ ści. Niedawno pewien Rosjanin powiedział: „przecież dla was Polaków wolność jest dobrem samym w sobie, my w Rosji, to jest w Euroazji, musicie o tym pamiętać, nie mamy takiego pojęcia w o l n o ś c i . " I ja go rozumiem, j a go nie potępiam za to, wiem też, że się męczyłam - i w czasie Transgresji i w stanie wojennym - marzeniem o wolności. Ale gdybym się urodziła w Bułgarii, - j a nie chcę tu, broń Boże, uchybiać Bułgarii - czy w jakimś innym miejscu świata, być może, nie byłabym uka chora od tego. Bo bym nie miała zakodowanego w sobie takiego wzoru kultury. A to było marzenie o wolności. I teraz ta wolność jakoś zbladła. Na wakacjach będę czytała dwie książki, cudzoziemców, bo cudzoziemcy czasem zobaczą to. czego my nie widzimy. Jedna to Normana Davisa Serce Europy, a druga to Rogera BoysaWaj prezydent. Być może będę mogła panom odpowiedzieć po tej lekturze, czy to jest zemsta dziejów. Tego nie wiem, ale chyba wszyscy się czują tak dojmująco przez tę wolność posiekam na kawałki. Czy nie jest tak? Ja się niewymownie cieszę z braku cenzury, możemy sobie opowiadać i to będzie wydrukowane To są cudowne rzeczy, zupełnie cudowne. Ale jednocześni И że nie możemy, nie umiemy rozprowadzić książek po Polsce łych wspaniałych książek, tych czasopism. No to co to jest?T" przecież jakaś straszna strona tej wolności, prawda? Bo to je wolność hurtowników. 1 41 Z . B . Wolność hurtowników i tych idei hurtowych. Gdy pani mówi o ironii tragicznej, światopoglądzie $, cznym, a wcześniej w swoich studiach, w kolejnych etap !ra a �nazywała tę świadomość tragiczności egzystencji ludzkiej, to ' fiecież w tym jest mocna kontra i sprzeciw nie tylko wobec tych \iei hurtowych, ale także wobec ogólnej wizji człowieka donist)'cznego w kulturze masowej, sprzeciw wobec człowieka -owego, który mówi, że te nieszczęścia wymyślają intelekliści i nieszczęśliwi ludzie. Maria Janion. Świetnie pan trafia, też chciałam o tym flówić- Bo tak jest rzeczywiście. Bo to, co my chcemy ludziom w i a ć za pomocą kultury wysokiej, to jest świadomość Istnienia. Mówimy: będziesz świadomie przeżywał swoje ist­ nienie, a na to słyszymy: ..A po co mi to? Ja nie chcę świadomie przeżywać. Ja mogę mieć mentalność narkomana - (to nie znaczy, oczywiście, że on koniecznie musi korzystać z nar­ kotyków) - j a nie chcę mieć świadomości istnienia. Chcę scbie yć w pozorach i odurzeniu telewizją". Pragnie nie odróżniać fikcji od rzeczywistości. Wspaniale opisywano u nas bezrobot­ nych - nie wiem czy panowie znają te reportaże - ideą bezrobotnego bywa kupić sobie wideo i chodzić do wypożycza­ lni, potem oglądać cały dzień filmy. I to jest to życie narkotycz­ ne, zaspakaja głód obrazów, w często intensywny sposób. I ci nasi krytycy, krytycy intelektualistów i pedagogii społecznej pozornie mają rację. Bo dlaczego my mamy ludziom mówić o światopoglądzie tragicznym, o tych nieszczęściach? Przecież nie jesteśmy kapłanami, księżmi. Księża mogą im mówić, że tutaj na tym padole łez... Ale my? dlaczego mamy im przed­ stawiać życie jako padół łez, jako nieszczęście ontologiczne, nie dając im wizji tego wyższego drugiego, przyszłego życia. Księża mówią: tutaj tak się męczysz, ale będziesz miał nagrodę. A ja jaką mogę wskazać nagrodę? Światopogląd tragiczny nie daje żadnej nagrody poza samym sobą, poza tym. że jesteś świadomie. kości, zachwycona, że mówi prozą, z podobną nonszalancją odnosi się niekiedy do dzieł klasycznej etnografii, tekstu, cytatu, interpretacji, nie wnikając ani w autonomię, ani kontekst tych dziel, przeciwstawiając im, (szczęśliwie tej twórczości nie jest za wiele) swoją,,prawdę ".Ale to tylko wtrcicam tak na marginesie. C . R . Oczywiście, że ta tendencja we współczesnej kulturze rzuca się w oczy. Przede wszystkim to jest rozwój całej popularnej prasy, która niby podaje nam całą prawdę na wierzchu poprzez plotkę, oszczerstwo, pokazując to „ intymne Życie'', stosując podglądactwo, które ma czytelnika zaspokoić. Maria Janion. Malowany ptak mnie bardzo interesuje m.in. dlatego, że Kosiński wykorzystuje Biegeleisena, jego dzieło 0 medycynie ludowej. Te wszystkie wywody o ludowych przesądach i sposobach leczenia pochodzą od Biegeleisena, którego książkę o lecznictwie ludu polskiego poznał, gdy był w Łodzi studentem socjologii u Chałasińskiego. To dosyć niesłychana historia, jak Kosiński to spożytkował, przetworzył 1 co z tego zrobił. Ale tutaj - skoro j u ż powiadamy o masowym odbiorcy - wydaje mi się, że może być przejście między kulturą wysoką a człowiekiem masowym. Takie przejście mianowicie, żeby zorientować publiczność i społeczeństwo, że kultura jest mową. Jeżeli w ten sposób sprawę postawimy, to okaże się, że może się ona do czegoś przydać nawet człowiekowi masowemu. Chciałabym się odwołać do pewnego zdarzenia, które mnie bardzo poruszyło i bardzo zastanowiło. Kiedy byłam w szpitalu i przychodził taki duży orszak profesora z wieloma lekarzami, i oni pytali pacjentów jak się czują, jedna pacjentka mówiła: bardzo dobrze, no i oni odchodzili i szli do następnego pacjenta, potem wychodzili z sali, ona wybuchała płaczem, pytałam: dlaczego pani płacze? B o j a się bardzo źle czuję! A dlaczego pani tego nie powie? B o j a nie umiem, ja nie umiem powiedzieć, Z.B. Zaskoczył mnie kiedyś optymizm pani profesor w pyta­ niach często stawianych o tę konkurencję między nową formą że się źle czuję, i jak źle się czuję, i o co mi chodzi. I właśnie to cierpienie, to straszne cierpienie tej kobiety kultury, opartą na obrazie a literaturą. Ze pani profesor nie mdzi jednak tak tragicznie przyszłości literatury, że jednak i innych, które jest niewymówione, nienazwane, niewypowie­ dziane, ale nie dlatego, że cierpienie jest w ogóle nie do wierzy w literaturę. wypowiedzenia, bo jest. Do pewnego stopnia przecież można Maria Janion. Tak, ale jednocześnie stawiam sobie pytania, o których mówimy. To znaczy uważam, że jest to taki proces jednak coś powiedzieć. bardzo wyraźny: przejście od kultury słowa do kultury obrazu, Ale kultura masowa tego nie robi. Kultura masowa nie uczy co moim zdaniem, jest o tyle niebezpieczne, że szybkość mowy, bo nie jest w stanie tego robić. Musi działać za pomocą obrazów nie pozwala na namysł, na kontemplację. uproszczenia. Zresztą ktoś m i powiedział, że mam rację w tym C.R. / wbrew pozorom zabija wyobraźnię kulturową. spostrzeżeniu i tak to ujmując. Opowiadał, że obserwował Maria Janion. Tak, oddala i likwiduje możliwość, że się z bliska demonstrantów ostatnio, którzy wystąpili ze znanymi skupię na czymś, samotnie, zastanowię. hasłami: „Precz z Ż y d a m i " , „Precz z k o m u n ą " i na tym to się skończyło. Kiedy się chciało z nimi porozmawiać, to się Napewno jest to proces niebezpieczny, ale myślę, że się jakoś okazywało, że właściwie nic więcej nie mieli do powiedzenia. wyprostuje. Natomiast martwi mnie o wiele bardziej stosunek A przecież wiemy, że to nie jest prawda. Oni mieli bardzo dużo do literatury. Gdy na przykład poeta, i to taki poeta jak Miłosz, do powiedzenia, ale nie potrafili sobie dać z tym rady i posłużyli który wydał swoje Wypisy z ksiąg użytecznych, mówi o wierszu się stereotypem. Powie ktoś, że może, właściwie, tłum tylko tak Aloysiusa Bertranda, że owszem to jest dobry wiersz, ale potrafi mówić...Ale j a bym okazała wielką niewiarę w człowie­ zanadto trąci literackością. Co to znaczy? Bo dobre są wiersze ka, gdybym sądziła, że tylko do tego tłum jest zdolny. krótkie, od razu przemawiające. W jakim sensie Miłosz to roówi? Moim zdaniem, w takim, że przeciwstawia „ p r a w d ę " Z.B. Skoro już mowa o „uczeniu mowy", to mnie się wydaje, •literaturze".I to jest proces, który w ogóle moim zdaniem jest Że dla twórczości pani profesor jest to niezwykle ważny motyw: charaktery styczny dla współczesności. mowa. Rozmowa, wydobywanie z kogoś (czy Z czegoś.tekstu) mowy, nazywanie. Ze ważny jest ten kontakt seminaryjny, Proszę zauważyć, jakim powodzeniem cieszy się książka stawianie, sprawdzanie pewnych hipotez. Czy to ma wpływ na banny Siedleckiej Czarny ptasior, ohydna moim zdaniem, pani pisanie? Kosińskim. To jest ta prawda, prawda niby dokumentu, ale • « przy tej okazji nie mówi o Malowanym ptaku. Nie traktuje Maria Janion. Tak, oczywiście! Zresztą przypuszczam, że 4 go jako autonomicznego, zamkniętego dzieła literackiego, jako człowiek piszący tak się właśnie ukształtowałam, że które nie ma nic wspólnego z wymysłami pani Siedleckiej. pisanie jest zwykle związane z moimi wykładami, że gdybym nie wykładała, to może bym nie pisała, albo może bym nie pisała rzeba to dzieło pokazywać i trzeba go doświadczać niejako, ale w ten sposób. fy nie mamy dobrej atmosfery, właśnie dlatego że podobna "Prawda" zwycięża nad literaturą. Czy panowie nie odczuwają Z.B. Postawiła pani tezę o wyczerpaniu się i końcu panowa­ ^ j sytuacji w kulturze współczesnej? nia paradygmatu romantycznego w kulturze polskiej. Co dalej? Co może z tradycji romantycznej przetrwać, zachować się, ^•B. Ja to dostrzegam czasami nawet na naszym gruncie, ocalić ? Wczesnej etnografii, która mimo odkrycia swej przyliterac- } ne tua w m a z 0 l e 13 �Maria Janion. M o ż e najpierw trzeba powiedzieć, że nie wszyscy z moją tezą się zgadzają. Otóż pani profesor Kłoskowska postawiła mi zarzut, że niesłusznie mówię o paradygmacie kultury romantyczno-symbolicznej jako o paradygmacie kul­ tury polskiej ostatnich dwustu lat. Argumentuje to w ten sposób, że prowadziła badania nad czytelnictwem i z nich wynika, że bardzo niewielu ludzi czytało romantyków. Ja na to odpowiedam, że wcale nie trzeba czytać romantyków, by móc uprawiać zachowania romantyczne, by móc mówić (i myśleć) B ó g - H o nor-Ojczyzna, i żeby wiedzieć, jak i kiedy się układa krzyż kwietny. To są zachowania wmontowane w naszą kulturę i nie wymagają one lektury romatyków. To tak, jak kiedyś Wyka mówił o egzystencjalistach w latach 50. w Paryżu, „bardzo wielu widziałem egzyslencjalistów, którzy nie czytali Sartre'a", bo nie trzeba było czytać Sartre'a, żeby być egzystencjalistą, i żeby się tak czuć. Ale wtedy pada pytanie, że skoro zakończyły się zachowania romantyczne, to jaki może być projekt kultury. Nie mówię, żeby to był jedyny projekt kultury, bo czas jedynych projektów j u ż się skończył. M o ż e być kilka tych projektów, czy kilkanaście, ale jaki byłby ten mój projekt, jak powiadam, projekt życia duchowego, na to starałam się odpowiedzieć, mówiąc o ,,Bildung"i o cofnięciu się jeszcze przed romantyzm. Ale jeżeli chodzi o sam romantyzm, to myślę, że my jesteśmy w wyjątkowo dogodnej sytuacji, bo mamy wielką poezję w Polsce, wielką i to od romantyków do dzisiaj. Nic mamy dobrej powieści, tak dobrej, jak mamy dobrą poezję. Inni, na przykład Czesi, mają bardzo dobrą powieść, a my mamy poezję. I to rzeczywiście jest coś, co jest naszym skarbem, skarbem jednak nieznanym, niewykorzystanym, właściwie zakopanym. Nauczyciele mówią, że uczniowie w szkole oddychają z ulgą, kiedy od poezji romantycznej, symbolicznej przechodzi się do literatury pisanej prozą. Ale jeśli ma się laki skarb narodowy, jaki my mamy, lo czy możemy sobie pozwolić na jego zatracenie? Chodzi mi o to, że poezja jest w moim przekonaniu najbardziej intymnym obszarem życia duchowego. Ona w naj­ większym stopniu pozwala rozpoznać to, co Josif Brodski nazwał „kondycją własnego serca". Ze może poezja, jako mowa, taka szczególna mowa polska, może ona ma jakieś szanse. Ale powie znów ktoś, w kulturze masowej, jakie ona może mieć szanse? Może, gdyby pojawił się reżyser filmowy, który umiałby przerobić tę poezję na obrazy, ale nie tracąc też jej słów, zrobić z tego filmy o poezji po prostu, tak jak robią to we Francji, to może to by przeniknęła do świadomości. C R . Mówi pani o filmie. Czy jednak język poezji sam sobą się nie obroni, czy trzeba nadawać mu nową formę? Maria Janion. Oczywiście, tak. T y l k o , co mam tu na myśli. Kiedyś napisałam studium o tym, że poezja romantyczna jest pierwszym wyzwoleniem wyobraźni i wskutek tego jest jakby początkiem filmu. Poezja romantyczna jest bardzo bliska wyobraźni filmowej. M o ż n a więc zachowując poezję, nadać jej jeszcze i taką o b r a z o w ą formę. To by była wielka rzecz w doświadczaniu poezji polskiej. Pamiętam jak pisałam studium o tenorze Burgera, które było opublikowane w „ T e k ­ stach drugich" poświęconych problemom feministycznym, pod tytułem: Panna i miłość szalona, i rozmyślałam o Lenorze Burgera i o Ucieczce Mickiewicza. Przecież, jaki wspaniały można byłoby zrobić film z Ucieczki Mickiewicza. Ta panna szalona z miłości, po śmierci ukochanego wzywa go do siebie i on do niej przychodzi, i p o r y w a j ą . I tu pojawia się ciekawy motyw. Ktoś mi zwrócił u w a g ę , że lud żywi przekonanie, że żałoba ma swój kres. A dziewczyna z ballady Burgera i potem z wiersza Mickiewicza uważała, że m o ż n a rozpaczać bez końca po czyjejś śmierci. Dziki galop umarłego j e ź d ź c a (wszak „umarli szybko j a d ą " ) na czarnym rumaku, krótkie a dwuznaczne rozmowy między przerażoną d z i e w c z y n ą a uko­ chanym, który okazuje się trupem, a kresem tej szalonej jazdy 14 ma być zapadnięcie się we wspólny grób, to sekwencja wspaniałych obrazów. Z . B . W romantyzmie, jak się podkreśla, ważny jest moty^ znaczenia pamięci ludzkiej, świadomość łączności z przeszłoś, cią z tymi co zmarli, ze światem niewidzialnym. Tu inozjiQ upatrywać źródeł wizji człowieka, który jest w jakiś sposób odpowiedzialny za historię. Ten indywidualny, egzystencjalny wymiar pamięci ludzkiej, przenikając do niej, bardzo ściśle sit Z. taką wizją łączy. Maria Janion. Ale ta myśl też często pada na martwą gleb^ myśl o związku z przeszłością, czy z pamięcią, bo jak o tym rozmawiam z młodymi ludźmi, to ich to nie interesuje, ani jako problem teoretyczny, ani w żaden inny sposób. Z . B . Ale z punktu widzenia tożsamości kulturowej to jest chyba bardzo istotne. Maria Janion. Ortega у Gasset mówi, że kultura europejska będzie jak Piotr Schlemihl, który stracił swój cień, bo nie będzie miała zmarłych u swego boku. Kultura musi iść ze swoimi zmarłymi, my musimy iść ze swoimi zmarłymi, i to jest zupełnie podstawowa rzecz dla nas ta świadomość, że oni są z nami. Na tegorocznym zjeździe polonistów przemawiał profesor Ireneusz Opacki i mówił, że właściwie wszystkie idee romantyczne upadły, wszystkie po kolei; pokazywał, jak one były żywe w poezji dwudziestolecia, u Wierzyńskiego chociażby, i w idei wolności tragicznej, i w czasie wojny. Ale teraz nie ma śladu po tym. Tylko - mówił - jedno zostało: groby, groby w kulturze polskiej. Tc nasze groby na Sybirze, w Kazachstanie, groby żołnierzy poległych w walkach na Zachodzie, groby w kraju. To jest jedyne, co pozostało z romantycznego kultu wolności i śmierci za nią. Niejednokrotnie na lo zwracałam uwagę, że kultura polska jest kulturą żałoby, odnawianej uroczyście raz do roku, i tutaj miał rację Mickiewicz, kiedy pisał we francuskiej przedmowie do Dziadów, że łączność między widzialnym a niewidzialnym światem, żyjącymi a tymi którzy umarli jest istotnym rysem kultury polskiej, a w prelekcjach paryskich omawiał tę cechę jako znamienną w ogóle dla kultury słowiańskiej. Z . B . W wielu rozmowach z panią podkreślano znaczenie, jakie wiąże pani zainteresowania literackie z wątkiem północ] w kulturze europejskiej. Chciałbym też przy tej okazji, od razu zapytać, odwołując sie do Iwaszkiewiczowskiego pojęcia "Podróży do Polski...", jak w pani profesor doświadczeniu i Jej biografii naukowej odcis­ nęły się: najpierw Wilno, potem Łódź, Gdańsk, Warszawa. C:} te kolejne doświadczenia w jakiś sposób wpływały na wizjf osobistej mitycznej geografii. Czy ma pani taką swoją mityaM mapę Polski? Maria Janion. Na pewno bardziej cenię północ, ale tez rozmyślałam: dlaczego? Gdy byłam w Gdańsku podczas uro­ czystości wręczenia mi doktoratu honoris causa, pytano mnie dlaczego upodobałam sobie Gdańsk? Odpowiadałam: dlatego że tam są mgły północy. A to jest część mojego fantazmatu- To jest część tej nieprzejrzystości: „ m o ż e to jest t o " , „ m o ż e tojes' tamto", „ m o ż e . . . " , „to jest niejasne". Fellini to wiedział, i tak wspaniale umiał to pokaz* niedawno oglądałam ponownie Amarcord i lak bardzo czekała na ostatni obraz, kiedy dziecko wychodzi do szkoły, i będzie dziwna mgła, i przechodzi koło niego coś białego - może kro* czy wół. I nie wiadomo skąd się to wzięło. To dziecko nikn^ mgle. Ale właśnie u Felliniego to było nie południowe, Południc to Pasolini. Król Edyp. Proszę pamiętać, że w Królu Edypie jest spotkanie Edyr z Lajosem w pełnym słońcu, absolutny żar i wtedy dochodp furiackiego zamordowania ojca przez Edypa. To się dziej* rozdrożu i w samo południe. To jest ta straszna godzina Ь jest godzina południa na południu, prawda? 1 a �2.13. Ale tutaj pani profesor wychodzi poza stereotyp ,,sloneapego, pogodnego Południa", nawet na tym słonecznym południu znajduje i widzi demoniczność, albo ,,północne mgły'' I f ll i nie go! Maria Janion. No, widzę, widzę. Trzeba przy tym pamiętać, £ geografia mityczna nakładając się na geografię fizyczną może być powodem zamieszania i kontuzji. Choćby wampir pracula, niby mieszkał na Podkarpaciu, ale został stworzony Anglii, więc to też domena jakby mitycznie północna, ta Transylwania. Poza tym mgły też są w Nosferatu Herzoga. wspaniałe mgły. kiedy odbywa się podróż do zamku, taka inicjacyjna. Pamiętam, jak po projekcji jakiegoś filmu odbywało się spotkanie w Klubie „ H y b r y d " , p r o w a d z i ł je profesor Aleksan­ der Jackiewicz i j a mówiłam, czym są dla mnie mgły. a wtedy pjlip Bajon, obecny na tym spotkaniu, bardzo mnie zbył j powiedział: ..ach proszę pani, jak reżyser nie wie, co ma robić, lo puszcza mgłę. tu nic więcej nie ma, pani się niepotrzebnie dopatruje jakichś s e n s ó w . " Wydaje mi się, że jednak Bajon to spłycił. Aja mówię, że mgla. dla mnie, to jest znak i sygnał, że lo jest świadoma nieprzejrzystość. Natomiast w odpowiedzi na pytanie o zasadnicze punkty iobszary miasta, to z. pewnością wpływały na mnie i jakoś mnie kształtowały. Ale gdy pada pytanie: jak wyglądałaby moja mapa, to muszę panu powiedzieć, że ja już nie żyję w miastach, że to się już. skończyło. Już naprawdę mnie nie obchodzi ani Wilno, ani Gdańsk, ani Łódź, ani Warszawa. Przeniosłam się do jakiejś innej domeny. Dla mnie właśnie to było bardzo ciekawe, co powiedział mi Jarosław Marek Rymkiewicz po obejrzeniu filmu Obłoki Marii Janion. (w reżyserii Krzysztofa Bukows­ kiego; scenariusz napisali Marek Bieńczyk i Dorota Siwicka): „wic pani, to jest film niesamowity, bo pokazuje egzystencję, ja myślałem, żc to jest niemożliwe. Pani zawieszona w tej dziwnej jakiejś przestrzeni wśród książek, pólek, tak pani błądzi, wciąż czegoś szuka, jest pani właściwie jakby poza jakimkolwiek miejscem, takim dokładnym, takim lokalnym. Tylko w takiej zawieszonej przestrzeni z k s i ą ż k a m i " . Na innych natomiast wrażenie robiła część filmu Melancholia, gdzie nic nie mówię. e C w С «Wt^UlwivV>f«0 . s V ^ i t , * tylko chodzę, błądząc po mieszkaniu też w jakimś bezczasic i jakby poza miejscem. Z.B. Pani powiedziała, że panią i pani myślenie "ratuje troche literatura"(nie bez humoru, oczywiście, jest to." trochę"), czy nie jest tak. że i miasto, wspomnienie miasta ze szczegółami - chciałoby się powiedzieć - „jak u Biułoszewskiego", może dostarczać tego konkretu i oparcia w myś­ leniu? Maria Janion. Ale w stosunku do miasta, jak i w tych szczegółach nie ma dla mnie już dawnego symbolicznego odniesienia. Niektóre szczegóły mi czegoś dostarczają, ale wie pan w taki osobliwy sposób musiałam pomyśleć, że dowiedzia­ łam się o „historii dla B i a ł o s z c w s k i e g o " . Nie wiem, czy pamiętają panowie, "Gazeta Wyborcza" opisała to dokładnie, jeden leśniczy wstał rano i patrzy, że idą pod lasem lwy. a nie byt pijany, potem przetarł oczy i widzi, że jakby nie, ale potem patrzy i widzi, że jakby idą te lwy, no i widzi pan, to jest właśnie " d l a B i a ł o s z e w s k i e g o " . na tym to polega, Białoszewski by lo opisał, że ten człowiek zobaczył, jak idą tc Iwy, potem - parafrazuję Gombrowicza - patrzy bliżej, jakby chart, patrzy bliżej, jakby pekińczyk, ale patrzy jeszcze bliżej, jakby do wilka podobny, a też do jamnika, no i tak... na tym to polega. Ja właściwie w tym swoim miejscu ciągle wyświetlam sobie takie obrazy, słowa, oczywiście: patrzę, patrzę... no jakby tak... i tyle. C R . / wtedy pani profesor przywołuje raczej postaci literac­ kie, autorów, ten typ skojarzeń, nie tak jak inni właśnie, miejsca miasta, w którym żyją cale życie, pamięcią dawnego miasta. Maria Janion. Ja bardzo sobie to cenię i lubię ludzi, którzy są tak, w dalszym ciągu, bardzo zakochani we Lwowie i mówią, że jest najpiękniejszy, lubię tego słuchać i to mi odpowiada, ale jak padło to pytanie, to sobie pomyślałam: ja j u ż nie żyję w mias­ tach, coś mi się stało. Coś takiego może się zdarzyć. Nic'.' Warszawa, lipiec ****** W * * * , 1995 Opracowała Danuta Benedyktowicz ^y^ivy tKCtWC \ tf*ufc* г * * * ^ , Z kajetu prof. Marii Janion. Wiersz „Obłoki" Czesława Miłosza 75 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a40855aa9d684e3b600d6d301b48b87c.pdf 41dbc04836085fe39b9291ddf7083762 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3185 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2983 Title A name given to the resource "Drewniana historia" Mikołaja Zagórnego" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4, s.267-272 Creator An entity primarily responsible for making the resource Berendt, Elżbieta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Elżbieta Berendt „DREWNIANA HISTORIA" MIKOŁAJA Z A G Ó R N E G O rolnik, na d t i ' y i opowiada. O wojnach, k l ę s k a c h i z w y c i ę s t w a c h , ale t e ż szewc, cieśla, i d z i a ł a c z s p o ł e c z n y . Od p i ę c i u lat t a k ż e r z e ź b i a r z Mieszka w Ligocie k . Oleśnicy. Mikołaj Z a g ó r n y — o codziennej pracy i ś w i ę t o w a n i u . O swoim ż y c i u , w k t ó r y m , i k r o n i k a r z swoich c z a s ó w . D l a z w i e d z a j ą c y c h jest życzliwym p r z e w o d n i k i e m po swojej „ d r e w n i a n e j h i s t o r i i " . Sam t a k n a z w a ł ten zespół kilkudziesięciu w najlepszy drewnianych figur, zo znanych sobie s p o s o b ó w , poprzez relacjonuje które, historię w ł a s n ą i Polski. powszednimi. Jest szczególnego. W y j ą t k o w y , Tak naprawdę rzeźbić jednak w jego życiorysie ze coś niepowtarzalny" z w i ą z e k z drewnem. zaczął p ó ź n o , ale drewno wciąż było T W w y s o k i m , p i ę t r o w y m d o m u jeden p o k ó j n a l e ż y t y l k o do Na, ś c i a n a c h zawieszono o s z k l o n ą r e p r o d u k c j ę „ O s t a t n i e j wieczerzy" i k r u c y ­ Uwagę to zwykle b y w a , s p l o t ł y się sprawy wielkie i wzniosłe obecne w jego m y ś l e n i u i d z i a l a m u . Ceni! je zawsze. W r ó w n y m niego. P o k ó j t y p o w y w u m e b l o w a n i u i w y s t r o j u . fiks. jak zwykłymi, przykuwa jednak zaimprowizowana naprzeciwko wejścia —. galeria. Poszeregowani na p ó ł k a c h , zabezpieczonych s t o p n i u w ó w c z a s , gdy z a m i e n i a ł jo w t r z o n siekiery, p r z y c i n a ł na, de*ki, j a k i wtedy, gdy mozolnie d o b y w a ł z niego k s z t a ł t kolejnej k a p l i c z k i czy postaci — ś w i a d k a h i s t o r i i . U r o d z i ł sio we wsi Nowosiółki (Tarnopolskie), Jego ojciec g o s p o d a r z y ł na !) morgach. M a t k a — k r o j c z y m , obszywala c a ł ą c i e n k i m d r u t e m , s t o j ą t u , na przeznaczonych sobie miejscach: wieś, p r z y u c z a j ą c sześciu N i e m c ó w , trzech Ż y d ó w , p i ę c i u w ó j t ó w , pięciu u ł a n ó w , siostry p o m a g a ł y w gospodarstwie, on wcześnie zmuszony b y ł młynarz, mini-sukieiikach, dziewczęta. Cztery p r z e j m o w a ć o b o w i ą z k i ojca. Męską o d p o w i e d z i a l n o ś ć za r o d z i n ę odczul już w w i r k u 12 l a t , k i e d y ojciec poszedł na w o j n ę . Dzie­ poszczególne w wiejskie rolnicy, kolejno kobiety krawiectwa T L e n i n i r e w o l u c j o n i ś c i , P i ł s u d s k i , P a p i e ż i G e n e r a ł . Gospodarz wyjmuje weterynarz, do Delikatnie przeciera c i ń s t w o miał m i ę k k i m p ę d z e l k i e m , aby u z y s k a ł y w ł a ś c i w y p o ł y s k . postacie Wskazuje obowiązki. więc k r ó t k i e i лгуpolmały go zgoła, nio dziecinne Ale już wtedy modelował po kryjomu zabawki, 267 �3 2 I I . 2. Kobieta z międlicą, w y s . 39,5 c m ; i l . 3. Marszalek najpierw w cieście i smole, p o t e m w drownie — najchętniej' Piłsudski, w y s . 37 c m "miał d o b r ą . M i e s z k a ł a w s ą s i e d z t w i e i o d dziecka z d a w a ł a się k a r a b i n y , szable. Ojciec, k t ó r y d o r a b i a ł j a k o cieśla, sam k i e d y ś b y ć m u p r z e z n a c z o n ą . W n a r z e c z e ń s t w i e w y r z e ź b i ł nawet dla w y r z e ź b i ł konie. S t a ł y w d o m u obok p o r t r e t u Cesarza Franciszka niej k a r e t ę . Wypowiedziane przed B o g i e m i l u d ź m i sakramentalne J ó z e f a . R z e ź b i a r s k i e p r ó b y syna t r a k t o w a ł jednak j a k o n i o u ż y - „ t a k " — złączyło ich losy na dobre i z ł e . O n — c h ł o p a k praco­ teczną zabawę. w i t y i szanowany we wsi, ona —• dziewczyna z nieco z a m o ż n i e j ­ M i k o ł a j u k o ń c z y ł c z t e r o k l a s o w ą szkolę p o w s z e c h n ą , p r o w a ­ szej r o d z i n y . Po p i ę c i u latach p r z y s z ł a na ś w i a t c ó r k a . Żyli d z o n ą przez siostry ze Zgromadzenia S i ó s t r Miłosierdzia. T a m z dnia na d z i e ń . Ż e b y nie t r a c i ć k o n t a k t u z drewnem założył —• wpojono m u szacunek do h i s t o r i i . D o dziś p o t r a f i wymionić wraz ze szwagrem i k i l k o m a c h ł o p c a m i ze w s i — z e s p ó l ciesielski. kolejnych k r ó l ó w polskich, z p a m i ę c i recytuje austriacki h y m n , Pracowali dobrze i fachowo więc ludzie c h ę t n i e ich n a j m o w a l i . rozpoczynający R o b o t y n i g d y i i n nie b r a k o w a ł o . zajęcia szkolne. Bardziej jednak od wiedzy k s i ą ż k o w e j ceni t ę , k t ó r ą d o s t a r c z y ł o m u życie. Po u k o ń c z e n i u W s z k o ł y t e r m i n o w a ł u szewca. W t y m zawodzie p r a c o w a ł , z przer­ września w a m i , przez około 15 l a t . W y k o n y w a ł go solidnie, ale bez przy­ p o s t e r u n k u na skraju lasu. P o d o b n y los s p o t k a ł c a ł y o d d z i a ł , jemności. Wcześnie o d k r y ł w sobie u m i o j ę t n o ś c i modelowania drewna. Tej refleksji użytkowy można to warzysz y ł a n a s t ę p n a , że k s z t a ł t czysto wzbogacić zdobnictwem. Dekorował 1939 r o k u wybuchła w o j n a . Z m o b i l i z o w a n y •— j u ż 8 t r a f i ł do niewoli. N i e m c y zabrali go z wysuniętego o k r ą ż o n y przez wojska niemieckie. W r a z z i n n y m i przerzucano żołnierzami go z miejsca na miejsce, przez cztery tygodnie. więc Ż y w i l i się p o z o s t a w i o n y m i na polach b u r a k a m i . Czasem o d g ł o d u o t a c z a j ą c e go n a r z ę d z i a i s p r z ę t y . W y r z y n a ł k w i a t y na kosiskach. r a t o w a ł y i c h k a w a ł k i chleba zrzucane z b a l k o n ó w K i e l c , Często­ Tkwiła w nim jakaś c h o w y na p r z e j e ż d ż a j ą c e , „ c h c i w o ś ć " do pracy. N i e m ó g ł przejść o b o j ę t n i e kolo drewna. K s z t a ł t o w a ł jo j u ż w m y ś l a c h . W y r z y n a ł o d k r y t e samochody z jeńcami. Po tej t u ł a c z c e wysiano i c h na r o b o t y do Niemiec. Pracowali na r a m k i do o b r a z k ó w , a p r z y pasieniu k r ó w k o n s t r u o w a ł proste farmach, dzieleni na g r u p y n a r o d o w o ś c i o w e . Z a g ó r n y z a c h o w a ł m ł y n y - z a b a w k i , wprawiane w r u c h przez p r z e p ł y w a j ą c ą wodę. zdjęcia z n i e w o l i . Z pudelka po czekoladkach w y j m u j e s k r z ę t n i e Nie obserwował przechowywane, p o ż ó ł k ł e j u ż fotografio — niemieckie d o ż y n k i , p r z y drogach, w swojej wsi i we wsiach s ą s i e d n i c h , o k r e ś l a j a k o miał skąd czerpać wzorów. upozowany z kolegami w k o n w e n c j i dawnej f o t o g r a f i i ; on sam „ p a r t a c k i e — j a k b ą d ź zrobione". O b s e r w o w a ł p r z y r o d ę . Ż y ł pod drzewem, w c y w i l n y m u b r a n i u . To zdjęcie p r z e s ł a ł do d o m u . j a k i n n i , c h o ć zawsze j a k b y więcej b y ł o w n i m wrażliwości, za­ W t e d y z w o l n i o n y b y ł j u ż z b e z p o ś r e d n i e g o dozoru. A l e nawet chłanności, wyobraźni. wybierając zajęcia, Twarde Kapliczki, życie które sprawiały które próbował przechytrzyć m u przyjemność, a więc w tej wojennej poniewierce drewno w k r o c z y ł o w jego P r z y j ę t y z o s t a ł do p r a c y j a k o p o m o c n i k stelmacha. życie. Ulubiony zwiq,zane z obróbką, drewna. Z r y t m u codziennej pracy w y r w a ł a m a t e r i a ł z a p e w n i ł m u t y m razem lżejszą p r a c ę , nieco go w o j n a polsko-radziecka. Jako do ż y w n o ś ć , więcej wolnego czasu i swobody. T ę s k n o t a za r o d z i n ą , czterech n i e p o k ó j o g o s p o d a r k ę nie d a w a ł y m u jednak spokoju. Postano­ osiemnastolatok poszedł wojska. N i e b r a ł jednak u d z i a ł u w w a l k a c h . J u ż po m i e s i ą c a c h p o w r ó c i ł do d o m u . W jego wsi c h ł o p c y z a k ł a d a l i r o d z i n y zazw3'czaj po powrocie z wojska. O n z d e c y d o w a ł się na to dopiero w w i e k u 26 l a t . Ż o n ę 268 lepszą wił s y m u l o w a ć c h o r o b ę . W y p i ł s p o r z ą d z o n y przez k o l e g ę w y w a r z esencji t y t o n i o w e j . B y ł skuteczniejszy niż z a m i e r z a ł . „Przez p ó ł r o k u g ł o w a m i się k r ę c i ł a . " J a k o niezdolny do pracy, o d e s ł a n y �z o s t a ł do d o m u . W k r ó t c e m i a ł tego ż a ł o w a ć . W rodzinnej wsi p o w s t a ł a p u s t k a , k t ó r e j nie m o g ł a w y p e ł n i ć , p o w i ę k s z a j ą c a N i e m c y w y z n a c z y l i m u f u n k c j ę furmana. Najgorsze b y ł y karne stopniowo, ekspedycje. k a p l i c z k i , j a k je nazywa „ p r z y o z d o b y na ś c i a n y " . R ó ż n e . To wtedy obserwował jak cale wsie, m o r d o w a l i ich m i e s z k a ń c ó w . Niemcy palili Mógł b y ć domy, tylko mil­ rodzina córki. Zaczął rzeźbić. Początkowo się są to Raz jest to Pan Jezus, k i e d y indziej Św. B a r b a r a lub Św. R o d z i n a . c z ą c y m ś w i a d k i e m , więc z t y m w i ę k s z y m z a c i ę c i e m opowiada Najczęściej 0 t y m teraz, poprzez r z e ź b ę . Czasem jeździł do p o w i a t u . W i d z i a ł w c i ą ż ten sam schemat —• s t o j ą c e j na k u l i ziemskiej, z r o z ł o ż o ­ tam j a k h i t l e r o w c y ł a d o w a l i l u d n o ś ć ż y d o w s k ą na samochody 1 w y w o z i l i na miejsce zbiorowych s t r a c e ń . W t y m czasie z a c z ę ł y się p r z e ś l a d o w a n i a l u d n o ś c i polskiej j e d n a k M a t k a Boska. W jej w i z e r u n k u powtarza n y m i r ę k o m a i ł a g o d n y m u ś m i e c h e m na t w a r z y . W z o r u j e się na stojącej w rogu wyrobu, k t ó r ą kilkanaście lat temu ozdobił własnoręcznie pokoju starej, gipsowej figurze fabrycznego wy­ przez b a n d y u k r a i ń s k i e . W obawie o życie swoje i r o d z i n y po­ k o n a n ą o b u d o w ą . Część kapliczek p o z o s t a w i ł w stanie s u r o w y m . stanowił wyjechać. Te, o solidnej k o n s t r u k c j i , Część d o b y t k u z a ł a d o w a ł na pięć wozów i k o r z y s t a j ą c z t r a n s p o r t u kolejowego d o j e c h a ł do wsi Ł ę k a w i c a z w i e ń c z o n e u g ó r y k r z y ż e m —. na­ w i ą z u j ą do p r a w d z i w y c h kaplic m u r o w a n y c h . Z d o b i ą je dodat­ k . T a r n o w a . T u , na wysiedleniu, spędził d w a lata. W rodzinnej k o w o stylizowane o r n a m e n t y r o ś l i n n e , z a t k n i ę t e wsi z o s t a w i ł d u ż e gospodarstwo, d o m y solidno, pod b l a c h ą , ale liście palmowe. I n n e — p o s t a ć M a t k i Boskiej o t a c z a j ą t y l k o p ó ł ­ k i e d y po wojnie nie m ó g ł j u ż t a m p o w r ó c i ć , p o j e c h a ł do L i g o t y , k o l i s t ą linią czerwonych, ż ó ł t y c h i niebieskich k w i a t k ó w . śladem, wcześniej daleko d o m u Z a g ó r n e g o , w Ligocie, stoi t a k a kapliczka. K a m i e n ­ już tutaj osiedlonej, siostry. O d początku w podstawę Nie­ w ł ą c z y ł się w p r a c ę s p o ł e c z n ą . L u d z i e u f a l i m u , więc powierzali n y słup z m e t a l o w y m k r u c y f i k s e m u g ó r y i k o l o r o w y m obrazkiem i c z y n i ą t o n a d a l —• odpowiedzialne f u n k c j e : M a t k i Boskiej Bolesnej za przewodniczącego s p ó ł k i w o d n e j , k o m i t e t u sklepowego, k o m i t e t u mleczarskiego, szkłem. Jak w rzeźbie Zagórnego t a k i t u t a j zapobiegliwe r ę c e ludzkie — dla uczynienia jej p i ę k ­ k o m i s j i rewizyjnej. P o d c h o d z i ł do tej p r a c y z n a j w y ż s z ą p o w a g ą . niejszą, Poukładane o t o c z y ł y obrazek w i e ń c e m z u p e ł n i e p o d o b n y c h chociaż sztucz­ l e ż ą w szafie u r z ę d o w e d o k u m e n t y , rejestry. o s o b n y m p u d e ł k u —• ordery, łącznie z n a j w y ż s z y m i , wymi. Podziękowania, pełnionym teczkami, dyplomy. W zamknięte 30 państwo­ p l a s t y k o w y m pudle, lat gospodarnego T u , na Ziemiach Zachodnich, Z a g ó r n y p o c z ą t k o w o W wy­ życia. szewcował, p r a c o w a ł na r o l i , b y w a ł o , że w z o r o w a ł a się na n i m c a ł a wieś. A l e t r u d n i ł się r ó w n i e ż ciesiołką. M ó g ł b y w s k a z a ć takich domów, p r z y budowie k t ó r y c h uczestniczył. kilkanaście Wykonał nych, godniejszą, dla plastykowych wyrażenia kwiatów. Ta własnej sama wdzięczności urokliwa —• prostota, l u d z k a s z c z o d r o ś ć , k t ó r a t e m u co u k o c h a ł a daje wszystko, co najpiękniejsze — k w i a t y i k o l o r y . N i c dziwnego, że kapliczki Z a g ó r n e g o cieszą się t a k i m powodzeniem. I to nie t y l k o we wsi. K u p u j ą je przyjezdni, znajomi. Ś l u b y u p a m i ę t n i a Z a g ó r n y prezentami ś l u b n y m i . P o d manym przez parę młodych, dekoracyjnym trzy­ obramowaniem, t e ż k i l k a , do dziś u ż y w a n y c h , w o z ó w . D l a proboszcza w Smolnej z w i e ń c z o n y m u g ó r y napisem — „ S z c z ę ś ć B o ż e m ł o d e j parze" — wyrzeźbił kominiarz. półtorametrowy ołtarz, przedstawiający wizerunki M a t k i Boskiej i Pana Jezusa. W 1982 r o k u u m a i ł a jego ż o n a . Od 16 l a t częściowo niespraw­ na, sparaliżowana po wylewie. Tak w i ę c na straży małżeńskiego szczęścia stoją p o s p o ł u B ó g i , p o t r a k t o w a n y t r o c h ę serio a t r o c h ę z p r z y m r u ­ W życiu Mikołaja I I . 4. Młynarz i Żyd, Zagórnego ż e n i e m oka, zabobonny s y m b o l powodzenia. N a j w a ż n i e j s z a jednak, r ó w n i e ż dla r z e ź b i a r z a , jest d r e w n i a n a w y s . 39 c m ; i l . 5. Papież i Jaruzelski, wys. 39,5 cm 269 �6 I I . 6. Wójt gromadzki, w y s . 33 c m ; Polak i Ukrainiec, H i s t o r i i drewnianej towarzyszy ta druga spisana na komen­ historia. Życie p o w t ó r z o n e . M ó w i , że sam l u b i p o p a t r z e ć na te r z e ź b y . I dla niego s ą p r z y p o m n i e n i e m minionego czasu, k t ó r y tujących przecież o d m i e r z a ł jego los a dziś ś w i a d c z ą o n i m j u ż t y l k o , czenia zamknięte m i n i protestem w gablotach, muzealno eksponaty. Opowiadając, w y s . 38 c m j ą metryczkach. U j a w n i a z a s k a k u j ą c ą wydarzeń. Któż z nas mógłby logikę wyjaśnić tłuma­ zanik mody t ę g i c h k o b i e t , a p r z e c i e ż zniewoleni j e s t e ś m y nawet g d y wybiega w bardzo s z c z e g ó ł o w y opis p r z e ż y ć w ł a s n y c h p r o s t o t ą tego w y j a ś n i e n i a . Przekonuje nas do niego w i d o k i histo­ zasmuconej, k t ó r e j k r ó t k a s p ó d n i c a o d s ł a n i a grube, n i e k s z t a ł t n e ryczne. Jest to jednak t a historia, k t ó r ą t r u d n o b y ł o b y n a z w a ć uda. U ś m i e c h a się s t o j ą c a obok, zadowolona, bo s z c z u p ł a . U ś m i e ­ rodziny, przywołuje jednocześnie znane wydarzenia tej p o d r ę c z n i k o w ą . F a k t y w a ż n e m i e s z a j ą się w niej z refleksjami chamy się m y — o b s e r w u j ą c y te f i g u r k i . U ś m i e c h a , się ich autor. całkowicie Jego to t a k ż e b a w i . L u b i z a d a w a ć z a s k a k u j ą c e p y t a n i a , obserwu­ osobistymi. Powtarzane w niemal niezmienionej postaci p r z y k o l e j n y c h w i z y t a c h , w y w o d y te s p r a w i a j ą w r a ż e n i e je, gotowej f o r m u ł k i . N i e w ą t p l i w i e to wszystko z o s t a ł o o d c z y t u j e m y intencje. T a k j a k w przedstawieniu niemal iden­ dokładnie czy w y k a z u j e m y d o s t a t e c z n ą spostrzegawczość, właściwie p r z e m y ś l a n o , opis u z u p e ł n i a r z e ź b ę , t a k a b y nio p o z o s t a ł o miejsca t y c z n y c h postaci Polaka i U k r a i ń c a . „ K t ó r y Polak, k t ó r y U k r a i ­ na n i e d o m ó w i e n i a , niec — p r o s z ę z g a d n ą ć ? " — w p r o s t zwraca się do nas z polece­ jakąkolwiek niejasność. Gdzieś u podstaw tej relacji o d n a l e ź ć m o ż n a z a w ó d doznany w kontakcie z i n n y m i , niem o d g a d n i ę c i a n a r o d o w o ś c i , rozszyfrowania j e m u wiadomej k t ó r z y nio p o t r a f i l i r o z s z e r z y ć granicy swojego poznania. W t y m wiedzy ukrytej w b r a k u wiedzy, o g r a n i c z o n o ś c i m y ś l e n i a w i d z i p r z y c z y n ę dobrze ich życie i zwyczaje. nieporozumień, w chociażby tego, że p r z y b y s z ó w ze wielu wschodu Ligocie do dzisiaj nazywa się U k r a i ń c a m i . T ł u m a c z y więc, z nimi, przyjaźnił wyglądzie się, ale p r z e ż y ł także tragedię poznał przecież konfliktów i z b r o d n i . Miał nawet d w ó c h s z w a g r ó w U k r a i ń c ó w . N i o , popra­ wia, R u s i n ó w . „ W p r z ó d y roku b u d z i jego osobiste d o ś w i a d c z e n i e . O n j e d n a k sam sąsiadował że P o l s k i nie b y ł o 280 l a t , cierpliwie wyjaśnia, w z a j e m n y u k ł a d zainteresowanie On długo p o m i ę d z y ludnością polską i u k r a i ń s k ą . Oczywiście największe zewnętrznym. Tak to oni b y l i R u s i n i , dopiero po zaczęli b y ć U k r a i ń c a m i . " Z tych wspomnień 1918 pozostała nie t y l k o p a m i ę ć o o d m i e n n y m ubiorze. T a m t e p r z e ż y c i a wzbo­ c h ę t n i e j k r e ś l i wizję tej h i s t o r i i wielkiej — wyselekcjonowanej g a c a j ą jego w n ę t r z e . A l e w r z e ź b a c h i u p o r z ą d k o w a n e j , według własnego pojmowania. uwagę na zewnętrzne Z a g ó r n y zwraca, właśnie a t r y b u t y przypisane człowiekowi. Tak w y g l ą d a ł u l a u , t a k dziedzic, a t u k k o b i e t y do 1910 r o k u nosiły „ S t r u g a n e l a l k i " s ą upozowane, o s z c z ę d n e w ruchach, usta,wione najczęściej frontalnie, rzadziej p r o f i l e m . O ż y w i o n e jego wodę. Zmieniają się przedmioty towarzyszące człowiekowi, w y z n a c z a j ą c e jego s p o ł e c z n ą f u n k c j ę . Jest w t y m j a k i e ś zapa­ o p o w i e ś c i ą nagle, ja,k w t e a t r a l n y m s p e k t a k l u , z a c z y n a j ą odgry­ trzenie w t ę , ja,kby w t ó r n i o n a ł o ż o n ą , w a ć swojo role. Chocia,ż m o ż e m y m i e ć w ą t p l i w o ś c i , czy to one Twarze s ą raczej schematyczne, bo t e ż nio ono m a j ą czy i c h a n i m a t o r jest w n i m g ł ó w n y m a k t o r e m . Jest tego chyba n a s z ą u w a g ę . Historia, Z a g ó r n e g o to historia c z ł o w i e k a i rzeczy, n i e ś w i a d o m y , bo p o c z ą t k o w o pozostawia nas sa,m na, sam z r z e ź b ą , а raczej człowieka w ś r ó d rzeczy. N i e są, to k o n k r e t n e p o z w a l a j ą c na swobodne d o m y s ł y — w ł ą c z a się dopiero dostrze­ j a k k o l w i e k one b y ł y p u n k t a m i ^vyjścia. T u z l a ł y się w jedno. g a j ą c autentyczne T o po p r o s t u — u ł a n , naczelnik 270 zainteresowanie. warstwę koszący. znaczeniową. zwracać osoby, �Władza zawsze n a j b l i ż s z ą mieszkalicowi wsi b y l w ó j t gro­ n i c ą " . W komentarzach przedstawia więc będących swoje widzenie ewolucji togo u r z ę d u . P o c z ą w s z y od r o k u 1912 inaczej madzki, później naczelnik g m i n y . Z a g ó r n y po czasy w s p ó ł c z e s n e . T e n pierwszy w y s o k i , z laską w ręku o b y w a ł się bez z e w n ę t r z n y c h w y z n a c z n i k ó w w ł a d z y . T y p o w a n y na w ó j t a m u s i a ł j e d n a k o d z n a c z a ć się o d p o w i e d n i ą prezoneją. nie przywołuje w powszechnym znajdziemy punktu Z a g ó r n y nazwy użyciu. Przekonany odniesienia do jest, jego że wiedzy. „ T e n pasek bez plecy to jest siownik do z b o ż a . Innego nio b y ł o K a l e c y — w ę d r u j ą c y o d d o m u do d o m u ż e b r a c y to t a k ż e element sokie, a b y nie z a b r u d z i ł go k u r z wiejskich d r ó g . N a s t ę p n y ma­ tucznika. dawnego życia w s i . B y ł n i m i weterynarz pędzący W ten a n o n i m o w y t ł u m w k r a c z a j ą czasem postacie k o n k r e t n e , r o k u m a j u ż t a k ż e t e c z k ę . Czyż nio jest to lapidarnie u j ę t a , nie w y b i t n e ze w z g l ę d u na s w o j ą rolę w h i s t o r i i : L e n i n , pozbawiona ironicznego dystansu, historia rozrostu kilkakrotnie biurokracji; urządzeń do 1945 r o k u " —• to o w y s i e w a j ą c y m z b o ż e z p ł a c h t y . , , D u ż o do powiedzenia m i a ł y nawet k o b i e t y . " B u t y m i a ł w y ­ nifestuje s w o j ą f u n k c j ę o b o w i ą z k o w y m k r a w a t e m , a ten z 1980 dziś Piłsudski, p o w t ó r z o n y P a p i e ż . Rzeczy i ludzie z n a c z ą czas, z a s t ą p i e n i a o w ą , , t e c z k ą i k r a w a t k ą " — a,utentyzmu d z i a ł a n i a . o d m i e r z a j ą kolejne etapy. N a podstawkach p o j a w i a j ą się d a t y A u t o r y t e t u c z ł o w i e k a — sztucznym a u t o r y t e t e m urzędniczego —• r o k 1910, 1930, 1970. W zamierzeniu Z a g ó r n e g o d a t y gra­ a t r y b u t u . W t y m o d s z u k i w a n i u d o d a t k o w y c h z n a c z e ń nie za­ niczne. Jest to i n d y w i d u a l n a p r ó b a u p o r z ą d k o w a n i a d z i e j ó w na stępujemy u ż y t e k w ł a s n y i i n n y c h . Mniej istotne jest, czy przedstawiono autora. T a k a jest jego intencja w y r a ż o n a opisem. Urzędniczy poehód k o ń c z y korpulentna sylwetka współczesnego sposoby naczelnika, k t ó r e g o Z a g ó r n y nazywa k i l k a n a ś c i e ł a t . Jest to wersja h i s t o r i i Z a g ó r n e g o , oparta o jego „karykaturą". U ł a n i — w i d y w a ł ich j u ż w d z i e c i ń s t w i e . T u t a j c w a ł u j ą koniach, przechadzają się z psom, ż e g n a j ą p r o w a d z a j ą konie. Z a g ó r n y opowiada więc o podziale i piechoty, w y r a ż o n y m odmiennością k t ó r y również p a r a d o w a ł w takim na dziewezyny, w y ­ kawalerii u b i o r u . O swoim ojcu, gospodarowania, p r z e ż y c i a , obserwacje, Drewniane posta,eio Ż y d z i — „ Ż y d ó w 3,5 m i l i o n a u nas b y ł o — t r z y miliony jeszezo rok, przemyślenia. wciąż z a l u d n i a j ą jego w y o b r a ź n i ę , ale d r e w n i a n ą h i s t o r i ę p r z e ż y w a najpiorw we śnie. To w n o c y po­ wstają pomysły przybliżony mundurze. ubiory funkcjonowały kolejnych przedstawień. schemat p r z y s z ł e j W dzień pracy a następnie do j e j w y k o n a n i a . D r o w n o t r a k t u j e szkicuje przystępujo z szacunkiem. Wybiera Niemiec na m y d ł o p r z e r o b i ł , p ó ł z o s t a ł o " — c z y t a m y w me­ takie, k t ó r e ł a t w o k s z t a ł t o w a ć . Przesusza je i ustawia do p i o n u . tryczce do r z e ź b y p r z e d s t a w i a j ą c e j Ż y d a . Wspomina, ich zwy­ D r e w n o , w e d ł u g niego, j a k człowiek nie m o ż e b y ć kalekie, j a k czaje. Wra,z z i n n y m i c h ł o p c a m i b i e g a ł o g l ą d a ć ż y d o w s k i e wesela. d o m musi m i e ć solidny fund.ament. Szkoda m u je o d r ą b y w a ć Jego m a t k a m i a ł a ż y d o w s k i e k o l e ż a n k i i uczennice. „ Ż y d z i — więc, g d y znajdzie większy to b y ł we wsi c a ł y ó w c z e s n y GS." M ó w i o sposobach zdobywania proporcji, podwójno sylwetki. k b o n t a , spółce Ż y d a z m ł y n a r z e m i ż y d o w s k i e j gehennie. Rzeźbienie kawałek, r z e ź b i , dla pojmuje ja,ko swoiste zmaganie za,chowania z tworzywem. Skostruowane na w ł a s n y u ż y t e k p r a w d y w y p o w i a d a z t a k i m Ł a t w e z w y c i ę z t w o nie cieszy. Sa,m więc wyznacza sobie t r u d n i e j ­ przekonaniem, j a k b y poza n i m i nie b y ł o i n n y c h racji. N a w e t sze zadania, w y m a g a j ą c e doskonalenia u m i e j ę t n o ś c i . K i e d y nie jośłi p r a w d y te s ą w zabawny s p o s ó b jest zadowolony z k o ń c o w e g o efektu swojej pracy, p o p r a w i a uproszczone. Rolnicy — z wialnią, kosą, grabiami. Kobiety niosące wodę w wiadrach umocowanych na k o r o m y s ł a c h — bo k i o d y ś jedna studnia na kilkanaście podwórok. Kobieta z była automa­ t y c z n ą p r a l k ą czyli maglem, z m i ę d l i c ą , w jogo podpisie „ t a r - j ą t a k d ł u g o a ż o s i ą g n i e t o , co z a m i e r z a ł . W p r e c y z y j n y m od­ tworzeniu poszczególnych postaci złączyło się cieśli i szowea. P r z y o b r ó b c e drewna n a j c h ę t n i e j doświadczenie p o s ł u g u j e się n o ż e m szewskim. I I . 8. F r a g m e n t ż y c i o r y s u pisanego w z w i ą z k u z w y s t a w ą we W r o c ł a w i u (1988 r) 272 �II. Kolor zastosowany w 9. Szczęść Boże młodej parze, w y s . 50,5 c m ; i l . 10. Ułani, wys. 28,5 c m ; i l . 11. Chrystus Pasterz, wys. 63,5 c m przedsta­ n a w i ą z u j ą c y c h dialog z i n n y m i . W p r o s t przeciwnie. Ż y ł zawsze wienie, bo w a ż n e jest, że w ł a ś n i e czerwone korale z d o b i ł y s t r ó j części prac u w i a r y g o d n i a w ś r ó d l u d z i i dla nich. O t w a r t y , w ł ą c z a j ą c y się w i c h p r o b l e m y , l u d o w y a u ł a n m i a ł m u n d u r niebieski. B a r w a d o p e ł n i a p r a w d ę społocznik. W spisanym przez siebie w y z n a n i u , p r z y g o t o w a n y m h i s t o r y c z n ą , nie z a s t ę p u j ą c na w y s t a w ę w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m we W r o c ł a w i u , zapewnia, modelunku. że nie jest w a r i a t e m . R z e ź b i , aby z a t r z y m a ć m i n i o n y czas i aby M i k o ł a j Z a g ó r n y nie m a w sobie nic z samotnika, t y c h n a t u r s k r y t y c h , p e n e t r u j ą c y c h w ł a s n e w n ę t r z e , t y l k o poprzez s z t u k ę )0 nie m i e ć godzin nadliczbowych. Po p r o s t u : „ T a k te czasy pa­ m i ę t a m i takie m i się s t r u ż e . M a m l a t Fot.: Jan Świderski (2—11) 86." 11 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2868248db7d1111e808d6a32a934ebb1.pdf 10f9aeb7355806f34086c263d73a0d2b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5101 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource antropologia misyjna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4733 Title A name given to the resource Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy morawskich na terenie pogranicza indyjsko-tybetańskiego ( od połowy XIX wieku) / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.237-250 Creator An entity primarily responsible for making the resource Beszterda, Rafał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 RAFAŁ BESZTERDA Instytut Archeologii i Etnologii PAN Poznań ZMIANY W TRADYCYJNYM SYSTEMIE ROLNICTWA WYWOŁANE PRZEZ MISJONARZY MORAWSKICH NA TERENIE POGRANICZA INDYJSKO- TYBETAŃSKIEGO (OD POŁOWY XIX WIEKU) Misjonarze morawscy' rozpoczęli działania misyjne na omawianym terenie w roku 1853. Po długotrwałym rekonesansie ustanowili pierwszą stację w Kyelongu2 na terenie Lahulu, która funkcjonowała od 1857 roku. Do przełomu wieków powstało jeszcze pięć misji) na obszarze sąsiedniego Ladaku i Kinnauru. Cztery z nich znajdowały się na obszarze współczesnego stanu Himaćal Pradeś. Jest to jeden z mniejszych stanów Indii (55637 km2). Współcześnie składa się nań 12 dystryktów (Bilaspur, Chamba, Hamirpur, Kangra, Kinnaur, Kullu, Lahul & Spiti, Mandi, Simla, Sirmaur, Solan, Una). Z kolei poszczególne dystrykty dzielą się na jeszcze mniejsze jednostki administracyjne: tehsile i subtehsile (odpowiedniki gmin i sołectw). I tak poszczególne stacje misyjne, omawiane w dalszej części tekstu, były umiejscowione w stolicach dystryktów: Kyelong (dystrykt Lahul & Spiti), Simla (dystrykt Simla i równocześnie stolica stanu) lub znajdowały się w miejscowościach o współcześnie mniejszym znaczeniu, jak Pooh (dystrykt Kinnaur, stolica tehsilu Pooh) i Chin i (dystrykt Kinnaur, tehsil Kalpa). Dwie pozostałe stacje Leh iKalatse znajdowały się na obszarze dzisiejszego stanu Dżammu i Kaszmir, I Zgromadzenie protestanckie utworzone w 1722 r. w Hermhut, w saksońskich dobrach hrabiego Nicholasa Ludwiga von Zinzendorfa. W skład pierwotnej grupy weszli uchodźcy z terenu Moraw, księstw niemieckich i Polski, prezentujący do pewnego stopnia odmienne poglądy religijne. Dopiero na miejscu ustalono credo nowego wyznania i sformułowano zasady funkcjonowania kongregacji. Odwołując się do tradycji husyckich, nazwali się braćmi morawskimi. Później używali także nazw: Unitas Fratrum, Moravian Church, United Moravian Church, Moravian Brethren, Hermhuter Briidergemeinde. W toku dalszej narracji używam określeń morawianie i misjonarze morawscy. Omówienie genezy Kościoła morawskiego i przekrój różnorodnych form aktywności misjonarzy należących do tego ugrupowania zostało zasygnalizowane w innym opracowaniu mojego autorstwa (Beszterda, 2001). 2 W piśmiennictwie historycznym i topograficznym także Kyelang, Kelong lub Keylong. Używana przeze mnie nazwa Kyelongjest najbliższa oryginalnej wymowie. J Misja w Kyelongu (1857-1940); misja w Pooh, Kinaur(l 865-1923); misja w Leh, Ladak (1885); misja w Kalatse (Kalsi), Ladak (1899-1940); misja w Simli (1899-1905); misja w Chini, Kinaur (1900-1906). �238 Rafał Beszterda na który składają się cztery podstawowe regiony: Kaszmir, Dżammu, Zanskar i Ladak. Ladakjest administracyjnie podzielony na dwa dystrykty: Leh i Kargil. Miasto Leh jest stolicą Ladaku, a położone nad Indusem Kalatse (Kalsi), które niemal sąsiaduje ze słynnym klasztorem Lamayuru, należy do dystryktu Leh. Ladakjest największym dystryktem w Indiach, a jego powierzchnia wynosi około 100 tys. km2• Wszystkie stacje braci morawskich na obszarze prowincji himalajskiej istniały w miejscach, które miały ówcześnie duże znaczenie handlowe. Wyłączając z dalszych rozważań stacje w Simli i Chini, które podczas zaledwie kilkuletniej działalności nie odegrały na omawianym obszarze ważkiej roli, należy stwierdzić, że pozostałe zlokalizowane były w trzech, do pewnego stopnia odrębnych środowiskach przyrodniczych, gospodarczych i kulturowych. Leh (leżący na wysokości 3500 m n.p.m.) i Kalatse (3200 m n.p.m.) w Ladaku podlegały władzy maharadży Kaszmiru poprzez j ego wasala rządzącego tym regionem. W ówczesnym Ladaku dominował, tak jak ma to miejsce współcześnie, buddyzm (wraz z wieloma odmianami lokalnymi tej religii), ale w centralnym ośrodku władzy, jakim był Leh, znaczne były wpływy islamu. Muzułmanie w większości opuścili tę część Ladaku, która obecnie znajduje się w granicach Indii po 1947 roku. Historyczny Ladak jest bowiem podzielony pomiędzy Indie, Pakistan i Chiny. Bracia, przybywając do Leh, znaleźli się równocześnie pod presją możnych właścicieli ziemskich wyznających buddyzm i decydentów z kół rządowych, którzy najczęściej byli muzułmanami. Ladak położony jest na najbardziej na zachód wysuniętej części Płaskowyżu Tybetańskiego. Dlatego też mamy tu do czynienia z klimatem suchym, półpustynnym. Często określa się ten region jako "zirnnąpustynię" (cold desert). Najżyźniejszą częścią Ladaku jest dolina Indusu, w której skupia się osadnictwo. Leh jest do dzisiaj najważniejszym miastem regionu, które stanowi centrum handlu i rzemiosła. Miejscowa gospodarka jest połączeniem rolnictwa i hodowli przy bardzo istotnym udziale handlu. Współcześnie znaczne przychody związane sąz rozwojem turystyki indyjskiej i zagranicznej. Kyelong (leżący na wysokości 3300 m n.p.m.) w Lahulu stanowi doskonały przykład osady rozkwitającej wyłącznie w czasie kilku miesięcy letnich, podczas których odbywał się wzmożony ruch karawanowy do chwili zamknięcia granic z Tybetem na początku lat 60. Miejscową ludność stanowili i stanowią w zasadzie wyłącznie buddyści, trudniący się handlem i w bardzo ograniczonym stopniu uprawąroli. W opisywanych czasach działalności morawian na tym terenie znajdował się on pod wyłączną kontrolą Brytyjczyków. Współcześnie Kyelong stracił na znaczeniu. Jego rola ogranicza się do obsługi tranzytowego transportu samochodowego z południa (Delhi, Dolina KuBu) na północ (Leh, Śrinagar). Udział własny miasta ijego okolic w handlu jest znikomy. Pooh w Kinnaurze (położone na wysokości około 2200 m n.p.m.) znajdowało się na obszarze księstwa Busher, zarządzanego przez radżę rezydującego w Ram- �Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy 239 purze. Dominującą religią na tym terenie są wierzenia lokalne stanowiące synkretyczną formę hinduizmu i buddyzmu wraz z elementami przedbuddY.iskimi (głównie bon). Historyczne Pooh stanowiło zwarte skupisko około 70 domostw, co ułatwiało ich ewentualną obronę. Była to ostatnia duża miejscowość przed granicą z Tybetem, którą w tym miejscu stanowiła przełęcz Shipki. W omawianym czasie najważniejszą gałęzią lokalnej gospodarki był handel, zarówno z niżej położonymi częściami Indii, jak i z Tybetem. W całym dystrykcie Kinnaur osady całoroczne położone są na wysokości od 1500 do prawie 4000 m n.p.m. Panujące tu klimaty obejmują całą gamę od subtropikalnego przez umiarkowany do arktycznego. Dlatego też gospodarka, w poszczególnych mikroregionach położonych najniżej, obejmowała rolnictwo z elementami pasterstwa. Wyżej możliwa była wyłącznie transhumancyjna gospodarka pasterska z malejącym, wraz ze wzrostem wysokości, udziałem upraw rolnych. Z powyższych powodów działania w Lahulu, Kinnaurze i Ladaku omawiam osobno, w zgodzie z chronologią powstawania misji. Uprawy rolne były bardzo ważną częścią działalności morawian na obszarze misji himalajskiej. Rozpoczęte na terenie Kyelongu4, stały się bazą utrzymania misjonarzy, wsparciem dla lokalnych gmin chrześcijańskich, pokazową i bodajże najbardziej wpływową gałęzią edukacj i prowadzonej wśród lokalnych mieszkańców. Przede wszystkim nieznana była tam w chwili osadzenia stacji w Lahulu (1857 r.) uprawa żyta i ziemniaków5. Nasiona żyta morawianie najprawdopodobniej otrzy6 mali od misjonarzy z Kotgurh • Charakterystyka tamtejszego klimatu pozwalała na jego uprawę, a w przeciwieństwie do nasion innych roślin o życie nie ma wzmianki w korespondencji z centralą misyjną w Herrnhut. Ziemniaki zostały przesłane morawianom z Europy7. Było ich tak mało, że nie jest prawdopodobne, by tylko te sadzeniaki stanowiły zaczątek morawskiej uprawy. Możliwe, że morawianie uprawiali je także przy stacji CMS8 w Kotgurh i przewieźli do K yelongu. Już zbiory w 1857 roku musiały być znaczne, skoro misjonarze zjedli nawet część sadzeniaków, które okazały się zbędne w maju 1858 roku9• 4 Misja została założona pośród grupy wiosek: Billing, Kardang, Kyelong Yok (Dolny) i Kyelong Gong (Górny). Stacja znajdowała się w Kyelong Yok, a pola uprawne w Kyelong Gong ("Periodical Accounts ...", vol. II, No.20, Dec. 1894, s. 420-422). s Heyde G., 1921, s. 61. 6 Misjonarze tamtejsi należeli do Church Mission Society. Na terenie tej stacji morawianie zamieszkiwali czasowo, zanim nie zbudowali stacji w Kyelongu, pomiędzy 1853-56. Kotgurh leży na północny wschód od SimIi. 7 Pozostaje niewyjaśnioną kwestią, kiedy miało to miejsce. Jest to ważne o tyle, że już jesienią 1856 r. zbiory zarówno żyta, jak i ziemniaków były tak duże, iż pozwalały na ich swobodne spożywanie. Na życzenie A. W. Heydego wysłano z Hermhut zaledwie 8 ziemniaków w zalutowanej puszce (Heyde G., 1921, s. 61). O ziemniakach w codziennym jadłospisie morawian wspomina A.H. Jaeschke w swoim dzienniku, zapiski z października-listopada 1857 imaja 1858 (Jaeschke H.A., Diary, m.in. s.219,220,221,222,231,242). 8 Church Mission Society, grupa ewangelicka z siedzibą główną w Londynie. 9 Jaeschke H.A., Diary, m.in. s. 242. �240 Rafał Beszterda W tym początkowym okresie morawianie zajmowali się także wędzeniem mięsa i wytwarzaniem kiełbas na własny użytek. Jednak obie te formy przetwórstwa nie znalazły naśladowców, a po powrocie H.A. Jaeschkego do Niemiec w 1866 roku, sami morawianie ich nie kontynuowali 10. Wtedy także misjonarze wykonywali z drewna przybory kuchenne, w postaci łyżek, chochli i mątwi do mieszania zupyii. Te elementy kultury materialnej także nie zostały przejęte. Przez kilka lat uprawy warzyw nie udawały się'2. Wysiłki morawian były doceniane przez władze brytyjskie, które nie prowadziły podobnych eksperymentów na terenach tak daleko wysuniętych na północ13. Lokalny odbiór nowych upraw był uzależniony od ich przydatności do spożycia w ramach tradycyjnych składników pożywienia. ,,zielonych warzyw wcale nie uprawiano, pomimo że wiele dziko rosnących ziół i roślin było spożywanych jako warzywa"14. Po kilkunastu latach prób wprowadzone przez morawian uprawy ziemniaków, rzepy, sałaty i szpinaku przyjęły się i zaczęły być coraz bardziej popularne w okolicach stacji, a nawet w całym Lahulul5. Wydaje się, że poważnym ograniczeniem w popularyzacji upraw warzyw zielonych był permanentny niedostatek wody do nawadniania pól. Morawianie uporali się z tym problemem, gdy A.W. Heyde wybudował kanał'6 doprowadzający wodę z pobliskiego lodowca1? do pól należących do misji i tych, które uprawiali miejscowi chrześcijanie18• Na sfinansowanie takiego przedsięwzięcia mogli sobie pozwolić jedynie nieliczni mieszkańcy Kyelongu. Morawianie, by w pełni móc skorzystać z okresowego dostatku wody, zbudowali na zboczu powyżej Kyelongu zbiornik wodny, w którym magazynowano ją na okres SUSzyI9.Dało to podstawy do zwiększenia areału ziemi uprawnej, za użytkowanie której misjonarze płacili spore podatki20• 10 Jaeschke H.A., Diary, s. 255 (not. z dn. 26. 05. 1858). Wędzenie nie przyjęło się w Lahulu ze względu na powszechność użycia glinianych palenisk otwartych. 11 Jaeschke H.A., Diary, s. 220 (not. z dn. 12. 10.1857). 12 "Missionsblatt...", 1858, s. 71-72. 1) "W 1857 r. misjonarze morawscy w Kyelongu (oryg. Kielung), wprowadzili prawie wszystkie gatunki europejskich warzyw, które wspaniale się przyjęły. Ale Lahulczycy byli zbyt leniwi, by skorzystać z tego przykładu i do dzisiaj zadowalają się takimi uprawami, które znali od zawsze" (Harcourt, 1874, s. 55). Cytat ten zawiera dwie nieścisłości. Morawianom nie udawała się początkowo uprawa warzyw, poza ziemniakami, a po wtóre Lahulczycy stosunkowo szybko przejęli uprawy tych warzyw, które najbardziej im odpowiadały: ziemniaków i rzepy. Sałata i szpinak były zbyt różne od składników tradycyjnego pożywienia, by przyjąć je szybko. 14 "Gazetteer of the Kangra District", 1994 (1885), s. 96; "Gazetteer of the Kangra District", 1994 (J 899), s. 12. 15 ReichIer Th., 1874, s. 228. 16 Sfinansowany w większej części przez władze brytyjskie. J' Lodowiec Kelas Buk, leżący na północ od Kyelongu (4800 m n.p.m.), około 1500 m wyżej niż wieś. IR "The Missionary Reporter ...". New Series, vol.VIlI, 1877, s. 58; "Periodical Accounts ...", vol. I, No.12, Dec. 1892, s. 630, "Periodical Accounts ...", vol. II, no. 24, Dec. 1895, s. 608. 19 Bird (Bishop) I. L., 1996 (1904), s. 76. 20 W 1891 r. płacili 40 rupii rocznie, a po obniżce 32 rupie ("Periodical Accounts ...", vol. T, no. lO, June 1892, s. 529). �Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy 241 W tym wczesnym okresie działań w Lahulu państwo Heyde zajmowali się także uszlachetnianiem miejscowych odmian jabłoni i moreli21.Jednakże nie udało mi się ustalić, jakie gatunki wtedy kojarzono i czy tamte prace miały cokolwiek wspólnego z dzisiejszymi odmianami tych drzew owocowych, uprawianymi lokalnie. Podobnie trudno w tej chwili ocenić, czy nowości rolnicze z Kyelongu ekspandowały na dalekie obszary Pendżabu i Azji Centralnej. W czasie pobytu morawian rola Kyelongujako centrum handlowego, leżącego na tranzytowej trasie przez Lahul do Azji Centralnej, znacznie wzrosła. Z tego powodu osiedliła się w nim nawet grupa kupców hinduskich. Morawskie propozycje nowych upraw znalazły swe odzwierciedlenie w czasie spisu powszechnego z 1891 roku22. Ziemniaki uwzględniono jako najbardziej dochodową kulturę, która przynosiła średnio 75 rupii z hektara, podczas gdy tytoń bądź warzywa tylko 12,50 rupii. Zajmowanie się tymi pracami, poza podniesionymi wyżej aspektami utrzymywania lokalnych chrześcijan, było wyrazem dostosowania się morawian do miejscowego rytmu życia. Z konieczności, kiedy wiosną i latem prowadzono w szkole lekcje dla garstki uczniów, bądź zajęcia w niej ustawały, zajmowano się rolą23.W sezonie zimowym rozpoczynano działalność szkoły i wznawiano kursy rzemieślnicze. W 1898 roku, kiedy długoletni rezydent i kierownik misji A.W. Heyde opuścił Kyelong, aktywność rolnicza morawian straciła na impecie, a uprawy nawet zaczęły powoli podupadać. Jeszcze listopadowe zbiory ziemniaków były obfite, ale było to zasługą Heydego, a nie jego następców24. Morawianie zaczęli w swych raportach zaznaczać, że farmy zlokalizowane przy stacjach w Kyelongu i w Poo nie przynoszą już dochodów. Aczkolwiek uważano, że warto kontynuować ich działalność, po raz kolejny okazało się, iżjedynie wyttwała i długoletniapraca poszczególnych misjonarzy przynosi wyniki ekonomiczne i może służyć celom społecznym. Dalsza uprawa pól należących do misji była konieczna, w związku z całkowitą zależnością miejscowych gmin chrześcijańskich od dochodów, które przynosiły. Morawianie ujrzeli to szczególnie wyraźnie, gdy w początkach XX wieku szybko drożała żywność, powodując dodatkowe ubożenie ludności, w tym członków kongregacji25. Zdarzały się także sezony, w których nie chciano chrześcijanom sprzedawać ziarna zbóż i kukurydzy. Następnym niebagatelnym problemem, który wpłynął znacząco na koleje morawskich farm, było ich dzierżawienie miejscowym chrześcijanom. Wstępny podział ziemi uprawnej nastąpił w czasie trwania I wojny światowej. Uspokoiło to na pewien czas waśnie między rodzinami lokalnych chrześcijan26. Ustalono warunki "The Missionary Reporter ...", New Series, vol.VIII, 1877, s. 56-57. Podaję za: "Gazetteer ofthe Kangra District", 1994 (1899), s. 43, 46-47. 23 Tamże, vol. III, no. 33, March 1898, s. 454. 24 Tamże, vol. IV, no. 40, Dec. 1899, s. 211. 25 Tamże, vol. VII, no. 74, June 1908, s. 147. 26 Po przejściu na emeryturę A.w. Heydego chrześcijanie kłócili się o rozdział wody, podział pracy na polach misji, ich wykorzystanie i podział zbiorów. Jego następcy nie mieli dostatecznego autorytetu i przez wiele lat nie potrafili sobie z tą sytuacją poradzić. Niesnaski przybierały nawet formy bijatyk i opuszczania gminy chrześcijańskiej. 21 22 �242 Rafaf Beszterda dzierżawy i rodziny należące do kongregacji uzyskały dostęp do wysoko wydajnych pól nawadnianych i suchych27• Sporadycznie chrześcijanie wykorzystywali wiedzę i pomoc morawian do poprawy stanu swego posiadania. Zodpa2R, na przykład, na własny koszt wykonał kanał nawadniający o długości około 2 km i w ten sposób uzyskał możliwość nawadniania dodatkowych pÓF9,które do tej pory miały o wiele mniejszą wartość użytkową. Inni chrześcijanie od czasu do czasu powracali do kłótni o dostęp do wody. Rozwiązano tę kwestię dopiero poprzez wprowadzenie ścisłego harmonogramu, który precyzyjnie określał godziny korzystania z wody napływającej z lodowca30. Morawianie wciąż mieli nadzieję na szybkie usamodzielnienie się miejscowych chrześcijan, szczególnie że od 1909 roku planowali zamknięcie misji w Kyelongu, ale nie było to możliwe, gdyż w podstawowych sprawach życiowych w dalszym ciągu zależeli oni od misji31 • Dopiero w 1935 roku założono samorząd użytkowników pól misyjnych (Farm Committee), który nadzorował użytkowanie ziemi należącej do misji. Morawianie formalnie dzierżawili swą ziemię, a użytkownicy płacili rocznie symboliczną 1 rupię32. Rdzenni chrześcijanie byli praktycznie właścicielami ziemi, którą uprawiali, ale poprzez dzierżawę misjonarze pozostawiali sobie możliwość kontroli nad gminą33. Misjonarze morawscy odnieśli także znaczny sukces w propagowaniu abstynencji od napojów alkoholowych. Nie był to ich oryginalny pomysł, ponieważ takie inicjatywy powstały w Sirn1ijuż w czasie I wojny światowej, a w dystrykcie Kangra na początku lat 20. W Kyelongu Ruch Trzeźwości (Temperance Reform Movement) zapoczątkowano w 1928 roku. Deklaracje o powstrzymywaniu się od spożywania i produkcji alkoholu podpisało w ciągu kilku lat około 200 osób, w tym lokalni możni. Akcja ta miała przede wszystkim przeciwdziałać stałemu ubożeniu społeczności lokalnej i okresowym brakom pożywienia. Obliczano ówcześnie, że około 1/3 produkowanego zboża i wielka część owoców przeznaczanajest na "Periodical Accounts ...", vol. X, no.114, June 1918, s. 206. Zodpa był pomocnikiem misjonarzy, a na dodatek kierownikiem lokalnej szkoły rządowej i pisarzem. Był zatem postacią nietuzinkową, a przez lata pracy dla morawian zaoszczędził tyle środków, że mógł sobie pozwolić na kosztowne inwestycje. 29 Tamże, no. 137, June 1929, s. 264. 30 Tamże. 31 Ci spośród chrześcijan, którzy najlepiej sobie radzili, obejmowali posady rządowe, nie związane z rolnictwem, a przynalcżące do nich pola dzierżawili. W tcn sposób pozostający w Kyelongu rolnicy nie stanowili grupy postępowej i skłonnej do przeprowadzania zmian w zarządzaniu dobramimisji. 32 Tamże, no. 144, June 1936, s. 9. 3l Postępowanie morawian pozornie wydaje się sprzeczne. Z jednej bowiem strony zależało im najak naj szybszym usamodzielnieniu się gminy, a z drugiej zatrzymywali formalną kontrolę nad ziemią misji uprawianą od lat przez miejscowych chrześcijan. Powodem takiego postępowania była wielka wartość ziemi. Dla większości lokalnych chrześcijan była ona cenniejsza niż nowa wiara. Morawianie obawiali się, że gdyby na tym etapie oddali ziemię lokalnym wyznawcom, szybko odrzuciliby oni chrześcijaństwo i dochodziłoby do stałych waśni pomiędzy rodzinami. 27 28 �Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy 243 wytwarzanie napojów alkoholowych34. Misjonarze popierali także prace legislacyjne zmierzające do restrykcyjnego licencjonowania tej produkcji35. Niska produkcja artykułów rolnych na polach misyjnych w połowie lat 30. ograniczała wśród członków gminy nawet liczbę zawieranych małżeństw36. Morawianie zakładali, że przy wysiłku ze strony lokalnych wyznawców areał rolny można podwoić i nawet potroić zbiory3? W ten sposób dodatkowe dochody mogłyby zapewnić byt nowym rodzinom38. Dwa lata później Rada Kongregacji (Congregation Council) zaniechała myśli o jakichkolwiek inwestycjach na terenie Kyelongu. Upadły plany budowy nowego kościoła i dodatkowych kanałów nawadniających39, co w tym drugim przypadku dałoby możliwość osiedlenia się przynajmniej kilku następnym rodzinom chrześcijańskim i użytkowania przez nie dobrej ziemi uprawnej40.Ostatnie kilkanaście miesięcy przed ostatecznym zamknięciem stacji w Kyelongu, które miało miejsce w 1940 roku, obfitowało w istotne wydarzenia mające wpływ nawet na dzisiejszą sytuację w regionie. Ze względu na wzrost popularności upraw roślin oleistych kosztem zbożowych pod koniec lat 30. w Lahulu zaczął występować niedostatek zielonej paszy dla zwierząt pociągowych (wołów i dz041). Były one niezastąpione w tradycyjnej orce, a ich pogłowie szybko się zmniejszało. Morawianie, próbując temu zaradzić, skonstruowali na swój użytek uprząż i chomąto dla konia, a także pług koleśny. Na początku mieszkańcy byli bardzo sceptyczni wobec tego sposobu przeprowadzania orki. Kiedy jednak urządzono pokazowe prace na polach należących do misji, na których ziemia była zbyt twarda dla urządzeń ornych stosowanych tradycyjnie, zauważyli, że może to stanowić rozwiązanie lokalnych problemów z orką. Wyniki tej pracy zostały przez świadków uważnie sprawdzone i kilku z nich stwierdziło, że potrafią skopiować urządzenia42. "Periodical Accounts ...", no. 139, June 1931, s. 10-11. Oprócz wymiaru ekonomicznego, nadmierne spożywanie alkoholu było poważnym problemem w lokalnych środowiskach. Na tym polu jednak misjonarze mieli bardzo ograniczone możliwości działania. Skuteczniejsze wydawało się postępowanie odgórne, limitujące wytwarzanie. l6 W tym czasie w gminie 17 młodych mężczyzn było w wieku, w którym tradycyjnie zawierano małżeństwa. l7 "Periodical Accounts ...", no. 145, June 1937, s. 9-10. l' Rynek produktów rolnych był bardzo niestabilny i nie dawał podstaw do tak optymistycznych założeń. Także plany podwojenia areału rolnego stacji pozostawały bardziej w sferze życzeniowej niż realnej. Poza tym, co w tym przypadku ważniejsze, misjonarze od dawna nie pochwalali małżeństw międzywyznaniowych, co przyczyniało gminie wielu kłopotów. Były one koniecznościąze względu na małą liczebność gmin morawskich. Młodzi członkowie kongregacji nie byli jednak na ogół tak utwierdzeni w wierze chrześcijańskiej, by nacisk żony czy też jej rodziców z czasem nie powodował odejścia od chrześcijaństwa. 19 "Periodical Accounts ...", no. 147, June 1939, s. II. oW Dlatego w 1938 r. w Kyelongu bojkotowano misjonarzy i rdzennych chrześcijan. Tradycjonalistom zależało, by wahający sil( członkowie ich społeczności nie przyjęli chrześcijaństwa w nadziei otrzymania dobrych pól. 41 Krzyżówka jaka i krowy. 42 "Periodical Accounts ...", no. 148, June 1940, s. 8. l4 l5 �244 Rafał Beszterda Misjonarze skonstruowali także prosty kołowrotek, który w zamyśle miał być łatwy do własnoręcznego wykonania z pomocą standardowych narzędzi43. Druga ze stacji morawskich znajdowała się w Poo, Kinnaur. Misjonarze, obecni tam od 1865 roku, zauważali, że miejscowa ludność jest stosunkowo zamożna i ma do dyspozycji żyznąziemię44. Wieś liczyła 70 domostw i populację około 600 osób. Głównym zajęciem mieszkańców było rolnictwo, z uprawą prosa, gryki45 i roślin strączkowych. Wokół Poo były sady morelowe (5000 drzew), brzoskwiniowe i hodowano winorośl46. Wzorem Kyelongu morawianie w swoim ogrodzie rozpoczęli uprawę warzyw nieznanych w okolicy: sałaty, rzepy, szpinaku. Próbowali także wprowadzać szlachetne gatunki winorośli. Jednakże na tym etapie, poza uprawą warzyw, misjonarze ograniczali się do właściwego wykorzystania istniejących typów upraw. Rozwinęli natomiast własną hodowlę owiec, jako produkcję uzupełniającą w stosunku do rolnictwa i w tym celu wydzierżawili dodatkową ziemię z przeznaczeniem na pastwiska. Bezpośrednią przyczyną takiej decyzji były bardzo obfite opady śniegu zimą 1893/94 i w konsekwencji liczne lawiny, które zniszczyły 1/4 pól i sadów owocowych47. Obróbka wełny dawała odtąd zimązajęcie nie tylko miejscowym chrześcijanom, ale i części pozostałych mieszkańców. Część wydzierżawionych w tym czasie terenów, które nie nadawały się pod uprawę, przekształcono w pola tarasowe. W tym celu zatrudniono około 40 osób, w większości spoza gminy chrześcijańskiej. Na tak przygotowanych polach morawianie od wiosny 1894 roku zaczęli uprawiać kukurydzę48. Ta nie była całkiem nieznana w Poo, ale ziarno przeważnie importowano z terenów leżących niżej. Klimat Poo okazał sięjednak sprzyjający i wzorem misjonarzy wielu mieszkańców zaczęło siać kukurydzę zamiast prosa. Stacja w Poo była także pomocna dla mieszkańców w trudnych chwilach. Częste wiosenne nawroty zimy sprawiały, że zwyczajowe korzystanie z pastwisk letnich było opóźnione i wtedy zwracano się do misjonarzy z prośbami o pasZę49.Zazwyczaj jej zapasy pozwalały na zaspokojenie tygodniowych potrzeb wsi. Po 30 latach obecności morawian, wciąż jednak zapobiegliwość i racjonalna gospodarka rolna ustępowały tradycyjnym zachowaniom. Na przykład, gdy wiosną 1897 roku wystąpiły obfite opady deszczu, miejscowi rolnicy wraz z miejscowymi chrześcijanami i tak nawadniali swe pola, bo tę czyn43 Wpływu tych urządzeń na zmiany w miejscowych sposobach upraw nie udało się stwierdzić. Podczas własnych badań terenowych zarejestrowano użytkowanie pługów koleśnych, które do niedawna były importowane z Chin. Czy zaufanie do tego typu urządzeń miało swój początek w kontaktach z morawianami, nie wiem. 44 "The Missionary Reporter ...", New Series, vol.V!, 1875, s. 162-163. W przywołanym artykule błędnie pod"ano, że morawianie wprowadzili na ten teren uprawę winorośli. Była ona tam uprawiana na długo przed przybyciem misjonarzy. 45 Najprawdopodobniej odmiany lokalne gryki azjatyckiej (Fagopyrum escu/entum). 46 "Missionsblatt...", 1868, s. 369; Bray, J., 1992, s. 44. 47 "Periodical Accounts ...", vol. II, no. 22, June 1895, s. 512. 48 Tamże, vol. 11,no. 24, Dec. 1895, s. 608. 49 Tamże, vol. 1II, no. 35, Sept. 1898, s. 530. �Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy 245 ność zwyczajowo wtedy wykonywano. Nie miało dla nich znaczenia, że przeważnie o tej porze roku nie było opadów i wtedy nawadnianie było uzasadnione. Morawianie pod koniec XIX wieku powiększali stan swego posiadania na terenie wszystkich stacji. W Poo kupiono dodatkowe pole i przeznaczono je, jak pisałem wyżej, pod uprawę kukurydzy50. W ówczesnych warunkach koszty dzierżawy były na tyle wysokie, że uprawa takich pól nie była zyskowna. Misjonarzom, co prawda, nie tyle zależało na zysku, ile na możliwości zaoferowania pracy tamtejszym chrześcijanom. Próby wprowadzenia jakichkolwiek zmian w rolnictwie zostały przerwane, ponieważ pod koniec XIX wieku przez kilka lat z rzędu występowały tam nieurodzaje. Poo było jedyną stacją misyjną, która nie miała systemu sztucznego nawadniania pól uprawnych51. Misjonarze, podobnie jak miejscowi rolnicy, uzależnieni byli od opadów naturalnych. Sytuacja wkrótce stała się krytyczna i morawianie utrzymywali chrześcijan i niektórych mieszkańców spoza gminy za pomocą pożyczek pieniężnych. Problem stanowiło nie tylko ziarno siewne, lecz także brak żywności. Wielu rolników decydowało się na sprzedaż swych pól, ale misja nie dysponowała wystarczającymi środkami, ani też nie chciała stać się właścicielem rozległych pól w okolicy. W tym samym dystrykcie Kinnaur funkcjonowała druga stacja morawskaChini. Jej wpływ na zmiany w rolnictwie był minimalny, głównie ze względu na krótkotrwałość przedsięwzięcia (1900-1906). Po rozpoczęciu działalności uruchomiono tam szkółkę drzew i krzewów owocowych. Zbudowano zbiornik, gromadzący wodę z pobliskiego źródła i dzięki temu na polach należących do misji z powodzeniem zajmowano się uprawą ziemniaków52. Doświadczenia z upraw rolnych w wysokogórskich warunkach Kyelongu stanowiły podstawę działań rolniczych w Ladaku. Stacja w Leh skorzystała z nasion i roślin wyhodowanych w Lahulu. Warunki miejscowe wymagały nawadniania53. Tam, gdzie tylko było to możliwe, sadzono drzewa owocowe, uprawiano warzywa i kukurydzę54. Farma w Leh nie miała istotnej wartości użytkowej dla miejscowej kongregacji. Morawianie posiadali zbyt mało ziemi, by z plonów utrzymywać lokalnych chrześcijan. Jej najważniejszą funkcją była edukacja rolnicza i produkcja wspomagająca misjonarzy. Członkowie miejscowej kongregacji przez pierwszych kilka lat korzystali szczególnie z doradztwa doktora Karla Marxa, który oprócz medycyny zajmował się botaniką55. Po jego śmierci56 ogród misyjny dalej pełnił swą rolę edukacyjną. Morawianie zapoczątkowali w Ladaku uprawę ziemniaków57, "Periodical Accounts ...", vol. III, no. 35, Sept. 1898, s. 53\. Tamże, vol. IV, no. 40, Dec. 1899, s. 213-214. 52 Tamże, vol. IV, no. 49, March 1902, s. 48-49. 5) "The Missionary Reporter ...", New Series, vol.VIII, 1877, s. 148. 54 "Periodical Accounts ...", vol. I, no. 7, Sept. 1891, s. 34\. 55 Bird (Bishop) I. L., 1996 (1904), s. 26. 56 Zmarł w 1891 r. 57 Bray 1.,1981, s. 87. 50 51 �Rafał Beszterda 246 kukurydzy i niektórych warzyw, jak sałata i rzepa. Zainicjowali, popularny obecnie, zwyczaj kopcowania warzyw korzeniowych na zimę w dołach ziemnych58• Druga stacja misyjna w Ladaku, Kalatse, również rozwijała ten rodzaj działalności. W połowie lat 30. dokonano tam pomiarów i ustalono warunki przeprowadzenia kanału nawadniającego, mając na uwadze pomoc w uzyskaniu dodatkowej ziemi ornej dla niektórych z lokalnych chrześcijan, których pozarolnicze źródła utrzymania były bardzo nikłe59• Jednak pomysł ten został zrealizowany w minimalnej skali. Został wykorzystany dopiero po 1947 roku, w niepodległych już Indiach, przez niechrześcijańskich mieszkańców Kalatse. Podobne projekty inżynieryjne morawianie sporządzili dla okolic Leh60 i Spituk'il. W obu przypadkach chodziło o rozległe obszary równoległe do Indusu, które bez dostępu do sztucznego nawadniania nie były wydajne rolniczo62• * * * Morawianie wprowadzili na terenie swych gospodarstw misyjnych żyto i ziemniaki. Prowadzona przez nich dodatkowo popularyzacja tego typu upraw spowodowała największe zmiany w strukturze rolnej na terenie ich działalności. Oprócz tych dwóch podstawowych zmian, rozpowszechnili hodowlę warzyw zielonych, sałaty i szpinaku, a także korzeniowych, marchwi i rzepy. Te zmiany miały zasadnicze znaczenie dla rozwoju miejscowego rolnictwa. Dzięki uprawie ziemniaków w znaczący sposób wzrosła dochodowość lokalnego rolnictwa, a konsekwencje hodowli warzyw są dla omawianego terenu istotne do dzisiaj. Współcześnie bowiem rolnictwo na obszarach górskich jest poważnym dostarczycielem pozasezonowych płodów rolnych na wewnętrzne rynki zbytu. Misjonarze zapoczątkowali także prace inżynieryjne, mające na celu powiększenie areału objętego sztucznym nawadnianiem. Prace te były kontynuowane po odejściu morawian, a przyczyniły się do rozwoju prywatnego rolnictwa. Innym kierunkiem zainicjowanym przez morawian było przeciwdziałanie domowej produkcji napojów alkoholowych poprzez propagowanie ruchu trzeźwości 58 Najprawdopodobniej pomysł ten pochodził od A.w. Heydego. To on był ekspertem w sprawach rolnych po 30 latach doświadczeń rolniczych w Kyelongu. Za jego namową rozpoczęto np. uprawę kukurydzy w Ladaku. Kopcowanie warzyw było ogólnie znaną metodą w Europie, którą Heyde wprowadził w Lahulu i Ladaku. 59 "Periodical Accounts ...", no. 143, June 1935, s. 8. 60 Tamże, no. 155, June 1947, s. 16-17. 61 Bray J., 1985, s. 209. 62 Projekty owe powstały w niefortunnym czasie. Z jednej strony niepokoje w Ladaku tuż przed ipo odzyskaniu przez Indie niepodległości, z drugiej - EA. Peter Junior, ich autor, wystąpił z misji morawskiej i rozpoczął służbę w misj i kanadyjskiej (Canadian Mission), dla której pracował w czasie II wojny światowej. Europejscy morawianie stopniowo ograniczali swą pomoc dla lokalnych gmin, a członkowie miejscowych kongregacji nie mogli sfinansować tak dużego przedsięwzięcia. Pomysł i projekt morawski został jednak w dużej części zrealizowany w latach 60. i 70. przez władze stanu Dżammu i Kaszmir. �Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy 247 i popieranie projektów legislacyjnych, mających na celu licencjonowanie wytwarzania. Problem ten jest aktualny do dziś, a choroba alkoholowa dotyczy znacznego odsetka populacji tzw. obszarów plemiennych Indii (tribal areas). Misjonarze rozpoczęli uświadamianie społeczności lokalnych w zakresie strat produktów rolnych przeznaczanych do produkcji alkoholu. Takie inicjatywy wyznaczały istotne kierunki rozwoju społecznego populacji wiejskich. W ramach kultury materialnej morawianie zapoczątkowali na omawianym obszarze użycie pługa koleśnego i kołowrotka. Pług takiego typu jest powszechnie stosowany współcześnie. Natomiast zastąpienie ręcznego przędzenia wełny pracą za pomocą kołowrotka stało się popularne, wydaje się, nie za sprawą morawian, a rozwoju idei khadi w Indiach. Warto zwrócić też uwagę na niebagatelną rolę działań misjonarzy morawskich w upowszechnianiu sadownictwa drzew owocowych. Jest to współcześnie bodajże najważniejszy element kultury rolnej, a dochody z tego sektora równoważą, bądź przewyższają łączne zyski z pozostałych typów upraw63• BIBLIOGRAFIA Archiwalia: Jaeschke Heinrich August, Diary (rękopis), za lata 1857-1858, Archiv der Bruder-Unitat, Herrnhut, NachlaJ3von Paul Heyde, nr sygn. NH 1 (kopia mikrofilmowa w posiadaniu autora). Publikacje: Beszterda Rafał 2001 Działalność braci morawskich w pólnocnychIndiach, "Lud", t. 85, s.119-141. Bird (Bishop) Isabella, L. 1996(1904) Among the Tibetans, Ess Pub!., New Delhi. Bray John 1981 The Moravian Church in Ladakh: The First Forty Years 1885-1925, Recent Research on Ladakh, Weltforum Verlag, Mi.inchen-Koln-London, ss. 81-91. 1985 Christianity in Ladakh: The Moravian Church/rom 1920 to 1956, w: Claude Dendaletche (red.), Acta Biologica Montana, Ladakh, Himalaya Occidental Ethnologie, ecologie, Recent research No.2, Universite de Pau, Pau, ss.207-220. 1992 Christian Missionaries on the TIbetan Border: The Moravian Church in Poo (Kinnaur), 1865-1924, w: Tibetan Studies, Proceedings ofthe 5th Se- 63 Jest to zjawisko wielowątkowe, którego omówienie przekracza ramy tego artykułu. Sytuacja dzisiejsza jest bowiem wypadkową zmian szlaków i środków transportu, ułatwionym dostępem do rynków zbytu. Morawianie z pewnością nie są odpowiedzialni za współczesny wzrost popularności sadownictwa, jednak to za ich przykładem zwrócono uwagę na istotność takich upraw iwysoką wydajność drzew owocowych w warunkach wysokogórskich. �248 Rafał Beszterda minar ofthe International Association ofTibetan Studies, Narita 1989, Narita, s. 369-375. Church ... Church Missionary Society Archive (www.mundus.ac.uk/cats/441l215.htm) 2003 "Gazetteer ..." "Gazetteer ofthe Kangra District", vol. II. Kulu, Lahaul and Spiti. 1994 Compiled and Published under the Authority ofthe Punjab Government, 1883-1885 Indus Publishing Company, New Delhi. "Gazetter ..." 1994(1899) "Gazetteer ofthe Kangra District", parts II to IV, Kulu, Lahul and Spiti. Compiled and Published under the Authority of the Punjab Government, 1897 Indus Publishing Company, New Delhi. Harcourt A.F.P. 1874 The Himalayan Districts of Kooloo, Lahoul and Spiti, Shimla. Heyde Gerhard 1921 50 Jahre unter Tibetern, Verlag der Missionsbuchhandlung, Herrnhut. Keen Rosemary General Guide and Introduction to the (Church Missionary Society), Archive, s. 41-42. (www.adam-matthew-publications.co.uk/GUIDES/G003.htm) and Introduction to (CMS) Archive (www. adam-matthew-publications.co.uk/ collect/). "The Missionary ..." 1875; 1877 "The Missionary Reporter relating chiefly to the Missions ofthe United Brethren or Moravians", London. "Missionsblatt. .." 1858; 1868 "Missionsblatt aus der Briidergemeine", Herrnhut. "Periodical... " 1874 "Periodical Accounts Relating to the Missions ofthe Church ofthe United Brethren, Established Among the Heathen", Brethren's Society for the Foreign Missions among the Heathen, London. Periodical... 1891-1892 "Periodical Accounts Relating to the Foreign Missions ofthe Church of 1894-1895 the United Brethren". Brethren 's Society for the Foreign Missions. 1898-1899 among the Heathen, London. 1902; 1908; 1918 "Periodical... " 1929; 1931 "Periodical Accounts Relating to Moravian Missions", Brethren's Society for 1935-1937 the Furtherance ofthe Gospel among the Heathen, London. 1939-1940; 1947 Polskie nazwy ... 1996 Polskie nazwy geograficzne świata, cz. II: Europa Wschodnia i Azja, Państwowa Służba Geodezyjna i Kartograficzna, Główny Geodeta Kraju, Warszawa. Rechler Theodor 1874 The Moravian Mission in Tibet (tłum. z "Allgemeine Missions Zeitschrift"), za: "Periodical Accounts ...", Dec. 1874, ss. 227-243. SharmaB.R. 1997 Himachal Pradesh, Publication Division, New Delhi. �Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy 249 Rafał Beszterda CHANGES [N THE TRADITIONAL SYSTEM OF AGRICULTURE TRIGGERED BY MORAVIAN MISSIONARIES IN THE BORDERLAND BETWEEN INDIA AND TIBET (FROM THE MLD 19T1! CENTURY) (Summary) Moravian Brethren inhabited the borderland between India and Tibet since 1853. Over a century oftheir presence in this area, the European missionaries triggered cultural changes of different duration. This article describes changes in broadly understood agriculture and cultivation. As part oftheir activity in the area affected by missionary stations in Kye10ng, Lahoul, Poo and Kinnaur, Leh and Ladakh, the Moravians started to grow rye and potatoes, which resulted in significant changes in the traditional structure ofthe local agriculture. They also popularized growing of green vegetables (lettuce and spinach) and root vegetables (carrots and turnips). These changes were of significant importance for the development of the local agriculture. Potatoes greatly increased the profitability of local agriculture and the consequences of growing vegetables have been significant until today. Today agriculture in the mountainous regions supplies agricultural produce to the internal sale markets. Moravian missionaries also started engineering work, attempting to introduce artificial irrigation. This work was continued after the missionaries had left the area, and contributed to the development ofprivate farming. Moravians opposed home production of alcoholic beverages - they promoted sobriety and supported legislative work, which introduced licences for alcohol production. Missionaries started to make the local communities aware ofhow much agricultural produce is wasted when it is used to make alcohol. Moravian missionaries introduced a gallows plough and a spinning wheel. A gallows plough is still used today. The popularity of the spinning wheel, which replaced manual wool spinning, should be credited not so much to the missionaries but to the development of the khadi idea in India. Attention should also be drawn to the role ofthe Moravian missionaries in popularization offruit tree farming. Today it is probably the most important element ofthe agricultural culture and proceeds from this sector balance or exceed total proceeds generated by other types of farming. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/176895ff307697848a19b88491500da7.pdf 0526cec648e93b1177bbb64ee9c955b4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1669 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1544 Title A name given to the resource Rodzina Szulców / ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44, s.125-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Beszterda, Rafał Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L I V : 2000, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 RAFAŁ B E S Z T E R D A Pracownia Etnologii I A E PAN, Poznań R O D Z I N A SZULCÓW Dzieje rodziny Szulców są doskonałym przykładem procesów polonizacyjnych zachodzących na terenie Wielkopolski od końca X V I I I w. do lat między­ wojennych. Polski patriotyzm tego rodu spowodował, iż wielu jego członków swoimi czynami i postawą wpisało się na stałe w historię Poznania. Zaangażo­ wani w sprawy miasta, dzięki swej działalności, mieli wpływ na sprawy poli­ tyki, przemysłu, organizacji wolnościowych, sztuki, głównie muzyki. Tworzyli różne instytucje w odrodzonej Polsce. Ich aktywność była ważna dla współ­ obywateli i oceniana przez nich wysoko. Władze Poznania i jego mieszkańcy dawali temu wyraz, zarówno w czasie zaborów, jak i w wolnej Polsce. Powo­ ływano ich na wysokie stanowiska w organizacjach rzemieślniczych, handlo­ wych, związkowych, a także w administracji państwowej. Najstarsze ślady rodu Szulców sięgają śląskiego Wołowa, leżącego w po­ bliżu Brzegu Dolnego. Tam, w rodzinie krawca Jana Krzysztofa (Johann Christopher) i Anny Sauer, urodził się w 1757 r. pierworodny syn Franciszek (Franz). Jako młody chłopak uczył się rzemiosła szewskiego. W 1787 r. został obywatelem Poznania, choć przybył tu z pewnością kilka lat wcześniej. M u ­ siał być cenionym rzemieślnikiem już w chwili nadania mu obywatelstwa miasta, skoro zaledwie trzy lata później (1790) został wybrany cechmistrzem . Franciszek był dwukrotnie żonaty. Z pierwszą żona Kunegundą (Kunegunde) Dannert miał córkę Marię Teresę. Jej dzieje nie są znane. Tadeusz Szulc w swoich wspomnieniach pisze, że „jakoby zaginęła" (Szulc 1995, s. 17). Nie odnalazłem jej śladu także wśród dokumentów archiwalnych. Nieznana jest nawet data ślubu Franciszka z Kunegundą i narodzin ich córki. 1 2 1 Pogrubioną czcionką zaznaczam imiona członków rodziny, którzy stanowią jej główną linię. Sprawa obrania Franciszka cechmistrzem nie jest w świetle dostępnych mi dokumentów zupełnie jasna. W Protokóle Bractwa Szewckiego Przedmieścia Ś. Woyciecha (Archiwum Państwowe w Poznaniu, sygn. AP 466) z lat ok. 1760-1800 znajdują się notatki dotyczące Jana Schutza lub pisanego w odmianie: Szyca, Szytza, Szyia, Siczą, Na przykład: „Za starszeństwa Sławetnych Jana Felsch у Jana Szyca". Drugie imię Franciszka nie jest znane. Być może też dokumenty, do których dotarłem nie są tymi, na które powoływała się rodzina jeszcze w początkach X X w. Faktem jest jednak bezspornym, iż nawet jeśli przytoczone przeze mnie fragmenty zapisów nie odnoszą się do rodziny Szulców, to wskazują jak zmienną w tym czasie była pisownia nazwisk. 2 �126 RAFAŁ BESZTERDA Wraz ze śmiercią żony, i przypuszczalnie równocześnie ze śmiercią córki, kończy się w zasadzie okres niemieckiej tożsamości narodowej Franciszka. Drugą jego żoną była Polka, Eleonora Wiśniewska. Dokumenty rodzinne (por. Sokolnicki 1974), wskazują na dwa zasadnicze czynniki postępującej poloniza­ cji Franciszka: pierwszy to przyjaźń z szewcem Janem Stanisławem Libeltem, ojcem Karola, wybitnego filozofa (por. Wielkopolski Słownik Biograficzny 1981, s. 420-421), a drugi to właśnie małżeństwo z urodziwą Polką. Całe następne pokolenie nosiło jednak nadal nazwisko Schultz. Mieli trójkę synów: Józefa, Franciszka Ksawerego i Jana Nepomucena. Józef zmarł bezpotomnie w 1822r. Linia rodowa Franciszka Ksawerego, z zawodu czapnika, była kontynuowana aż do początków X X w. Ostatni jej męski przedstawiciel, Józef, został księdzem. Tadeusz Szulc (1995, s. 16) wspomina, że wspólnie uczęszczali do Gimnazjum św. Marii Magdaleny w Poznaniu, ale nie utrzy­ mywali ze sobą stosunków rodzinnych. Wtedy już pisownia nazwisk Józefa i Tadeusza stanowiła opozycję Schultz - Szulc. Jedynie potomkowie najmłodszego z braci - Jana Nepomucena (ur. 1802) mieszkają w Poznaniu do dziś. Jan Nepomucen ożenił się z Marią Heyn (ur. 1809) i mieli dziesięcioro dzieci: Teofila, Stanisława, Bronisława, Jana, Annę, i Bertę, które zmarły bezpotomnie, a ponadto Karola, Teodora, Włady­ sława i Teofila Waleriana. Ich ojciec Jan Nepomucen był kupcem i mistrzem rymarskim. Podobno na szyldzie jego sklepu mieszczącego się przy Nowym Rynku (obecnie PI. Kolegiacki) widniało nazwisko rodowe w obu pisowniach, według ówczesnego zwyczaju. Jednakże w dokumentach znajdujących się w posiadaniu Archiwum Państwowego w Poznaniu, odnoszących się do naro­ dzin syna Teofila Waleriana, ojciec zapisany jest jako Schulz(tz) Johann . Dowodzi to z jednej strony, iż pisownia nazwiska stopniowo się zmieniała, lecz przeczy jednocześnie sugestii Tadeusza Szulca zawartej w cytowanych wspomnieniach, że Jan Nepomucen podpisywał się „Szulc", co było prawnie usankcjonowane. Pisownia nazwiska wprawdzie nie jest bezpośrednią wykład­ nią poczucia tożsamości narodowej, ale stanowi ważny czynnik świadomoś­ ciowy, szczególnie w przypadku omawianej rodziny i późniejszego procesu z władzami pruskimi, który dotyczył właśnie zapisu nazwiska. Jan Nepomucen był mieszczaninem o rozległych stosunkach, cenionym przez znane osobistości takie jak: Tytus Działyński, Hipolit Cegielski, Karol Libelt, Jędrzej Moraczewski czy Karol Marcinkowski (por. Wielkopolski Słownik... 1981). Byli oni wszyscy (z wyjątkiem przedwcześnie zmarłego K . Marcinkowskie­ go) współtwórcami Towarzystwa Czytelni i Dobrej Rady, które przemianowano na Towarzystwo Przemysłowe w Poznaniu (por. Dzieje Poznania 1994, t. 2, vol. I , s. 363). Stanowili elitę poznańskich organiczników walczących o zachowa­ nie polskości pod zaborem pruskim, których można uznać za prekursorów wielkopolskiego pozytywizmu. Ciekawostką jest fakt, iż znajomość Szulców z rodziną Libeltów trwała już drugie pokolenie. Zachowała się też metryka 3 3 Wpis pochodzi z 1849 r. (karty ewidencyjne ludności z X I X w.). �127 RODZINA SZULCÓW kościelna świadcząca, że Karol Libelt był ojcem chrzestnym najmłodszego syna Jana Nepomucena: Teofila Waleriana. Warto podkreślić, że minęło zaledwie 90 lat od chwili urodzenia Franciszka w Wołowie do momentu, w którym Jan Nepomucen współtworzył najpotrzebniejszą wtedy Polakom w zaborze pru­ skim organizację. Wielką dbałość o sprawy społeczne przekazał swoim synom, których dalsze losy potwierdzają umiłowanie przez nich nowej ojczyzny i nie­ zwykłe wręcz wyczulenie na sprawy dotyczące kultury Poznania. Najstarszym synem Jana Nepomucena był Karol (ur. 1841), z zawodu złotnik. Niestety, zmarł w młodym wieku nie pozostawiając potomstwa. Kolejny syn, Teodor (ur. 1843) związany był przez całe życie z Poznaniem. Prowadził zakład litograficzny i drukarnię przy ul. Wrocławskiej. Udzielał się we władzach Towarzystwa Przemysłowego, a następnie został jego członkiem honorowym. Wydał własnym nakładem m. in. kilka druków skierowanych do młodzieży. Dwa najbardziej popularne to: Wizerunki Królów Polskich i Sławni Mężowie Polacy. Pod koniec X I X w. były to wydawnictwa unikatowe. Teodor ożenił się z Bronisławą Adamską (siostrą żony najmłodszego z braci Teofila Waleriana - Stanisławy). Niestety, ta gałąź rodziny Szulców wygasła. Teodor dożył 81 lat i zmarł po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Trzeci syn - Władysław (ur. 1846), był księgarzem. Przeniósł się do War­ szawy i prowadził tam sklep do 1916 r. Zachowane wspomnienia rodzinne mówią, iż utrzymywał żywy kontakt z braćmi w Poznaniu i obdarowywał ich dzieci wydawnictwami nieosiągalnymi w zaborze pruskim. Sam zmarł bez­ potomnie w Warszawie. Dopiero najmłodszy z braci Teofil Walerian (ur. 1849 r.) utrzymał ciągłość rodu. Ożenił się ze Stanisławą Adamską. Mając zaledwie dwadzieścia trzy lata założył bardzo cenioną wkrótce firmę zegarmistrzowską, a potem sklep z ze­ garkami, mieszczący się w ośrodku polskości - Bazarze Poznańskim . Przez wiele lat był prezesem Towarzystwa Przemysłowego a także znanym działa­ czem społecznym. Współtworzył Radę Nadzorczą Związku Przemysłowców, działał w Kole Śpiewackim i w Związku Sokołów Wielkopolskich (por. Dzieje Poznania 1994, t. 2, vol. 1, s. 366). W pracy złotniczo-zegarmistrzowskiej za­ słynął poprzez umiejętne wprowadzanie do swych wyrobów elementów patrio­ tycznych. Były to ornamenty, bądź miniatury emalierskie przedstawiające sławne, polskie postacie historyczne. Jako pierwszy nawiązał też współpracę ze szwajcarską firmą „Patek Philippe", co uczyniło z Poznania prawdziwą 4 4 Bazar Poznański skupiał najbardziej światłych przedstawicieli życia kulturalnego, handlo­ wego i przemysłowego miasta i regionu. Lata jego trwania udowodniły, że idea Bazaru jako centrum polskości w zaborze pruskim była ważna, a sam Bazar był świadkiem najistotniejszych dla Wielkopolski wydarzeń historycznych od połowy X I X wieku. Powstał ze składek akcjonariu­ szy. Jednym z inicjatorów utworzenia Spółki Akcyjnej Bazar Poznański (od 1838 r.) był Karol Marcinkowski. W okazałym budynku znalazły swe miejsce sklepy, hotel, restauracja i sale konferencyjno-bankietowe. Budowany w latach 1838-1841 stał się jednym z symboli miasta (por. Trzeciakowscy 1987, s. 34). �128 RAFAŁ BESZTERDA stolicę handlu wyrobami zegarmistrzowskimi spod tego znaku. Zmarł wcześnie, w 1901 г., osierocając szóstkę dzieci. Ostatecznym ciosem był dla niego przegrany proces z władzami pruskimi o polską pisownię rodzinnego nazwiska. Rodzina Szulców zaskarżyła bowiem do sądu decyzję administracyjną na­ kazującą zmianę pisowni ich nazwiska na szyldzie sklepowym lokalu miesz­ czącego się w Bazarze Poznańskim. Proces ten stał się swojego czasu bardzo głośnym w Poznaniu, a dzięki sprawozdaniom prasowym - także w całym za­ borze pruskim. Członkowie omawianej gałęzi rodu używali pisowni Szulc już przynajmniej od jednego pokolenia. We wspomnieniach Tadeusz Szulc nad­ mienia, że on sam podpisywał się Szulc nawet przy wypełnianiu dokumentów niezbędnych do podjęcia studiów medycznych we Wrocławiu i nikt takiej pisowni nie kwestionował (Szulc 1957, s. 147). W przypadku tej rodziny pi­ sownia nazwiska była zróżnicowana. Jak podawałem wcześniej, jeszcze Teofil Walerian zapisany był w magistracie jako Theofil Walerian Schulz(tz). Nie wiadomo kiedy wśród członków rodziny utrwaliła się spolszczona wersja na­ zwiska. Być może już za życia Jana Nepomucena, chociaż brak na to dowo­ dów. Najprawdopodobniej administracja pruska w 1901 r. zwróciła uwagę na znaną rodzinę kupiecką i sprawdziła dokumenty znajdujące się w rejencji poznańskiej. Wynikało z nich, iż nikt nie zezwolił urzędowo na zmianę nazwis­ ka, wobec czego zażądano przywrócenia jego pierwotnego brzmienia. Taka decyzja władz zaborczych doprowadziła do wystąpienia rodziny posiadającej polską tożsamość na drogę sądową. Obie strony poszukiwały dowodów na poparcie swojego stanowiska. Odnalezione przez Teodora i młodego Tadeusza księgi Bractwa Szewckiego potwierdziły, iż nazwisko pradziada Franciszka wpisane było do niej w brzmieniu niemieckim. Nie ujawnili tego faktu w trak­ cie przewodu sądowego. Strona pruska nawet nie powołując się na tak dawne zapisy nakazała usunięcie szyldu z polskim nazwiskiem Szulc z zakładu zegar­ mistrzowskiego i zastąpienie go innym, z nazwiskiem Schultz . To, że sklep znajdował się w Bazarze Poznańskim, owym symbolu polskości, miało dla Niemców ogromne znaczenie. Rodzina początkowo zignorowała postanowie­ nie sądu. Po kilku tygodniach szyld zdjęli pracownicy administracji pruskiej w asyście policji. Przez kilka kolejnych miesięcy firma funkcjonowała, ku uciesze poznaniaków, bez żadnego szyldu. Dopiero w końcu 1901 Szulcowie zostali zmuszeni do umieszczenia na widocznym miejscu „nowej" nazwy fir­ my: W. Schultz. Prawo do noszenia nazwiska Szulc przywrócono rodzinie 22.10.1919 г., na podstawie jej wniosku skierowanego do rejencji poznańskiej. Teofil Walerian i Stanisława Adamska mieli szóstkę dzieci: Tadeusza, Bro­ nisława, Helenę, Stanisława, Zdzisława i Janusza. Najstarszy syn Tadeusz (ur. 1881) od lat gimnazjalnych związany był z tajnymi organizacjami samokształceniowymi i wolnościowymi. W murach gimnazjum św. Marii Magdaleny były to: kółko im. Tomasza Zana i Czer5 5 Nie udało się odnaleźć szczegółowych akt procesowych, a tym samym prześledzić rodzaju argumentacji użytej przez obie strony w trakcie postępowania. �RODZINA SZULCÓW 129 wona Róża. Po ukończeniu szkoły średniej studiował medycynę we Wroc­ ławiu, Monachium i Gryfii (w Poznaniu nie było wtedy uniwersytetu). W 1905 r. uzyskał doktorat nauk medycznych na uniwersytecie w Gryfii. Następnie odbywał obowiązkową, wojskową praktykę lekarską i w 1907 r. opuścił szeregi wojska pruskiego jako oficer rezerwy. Został lekarzem miejs­ kim w poznańskiej dzielnicy Wilda, a ponadto lekarzem fabrycznym zakładów metalowych H . Cegielskiego. Od swych młodych lat uczestniczył czynnie w ży­ ciu miasta. Kiedy tylko powstało polsko-niemieckie Stowarzyszenie Zawo­ dowe Lekarzy Poznańskich (było ono organizacją zbliżoną do związku zawo­ dowego), objął w nim funkcję członka zarządu, który składał się z sześciu Niemców i sześciu Polaków. Pełnił w nim obowiązki skarbnika. Urząd ten złożył faktycznie dopiero po I wojnie światowej. Uznanie kolegów i społeczeń­ stwa miasta zdobył dzięki aktywności na Wydziale Lekarskim Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, gdzie redagował „Nowiny Lekarskie" i w la­ tach 1908-1912 był ich sekretarzem. Ze względu na zdolności muzyczne został także członkiem zarządu towarzystwa „Lutnia", które dzięki osobie dyry­ genta, ks. W. Gieburowskiego, miało znaczne poważanie wśród poznańskich melomanów. Pracował także w sekcji kulturalnej organizacji „Straż". Był dodatkowo w zarządzie Towarzystwa Higieniczno-Społecznego i innych orga­ nizacji, mniej istotnych ze względów historycznych. Oprócz tego szeregu zajęć i funkcji w organizacjach zawodowych i społecznych zaakceptowanych przez administrację pruską, należał do organizacji konspiracyjnych. Najważniejszą z nich była „Obrona Narodowa" (podporządkowana „Lidze"), która swą działalnością obejmowała cały obszar zaboru pruskiego. Tadeusz Szulc z du­ mą wspominał, iż był także jednym z niewielu członków samej „Ligi" (Szulc 1957, s. 7). Była to organizacja narodowo-demokratyczna, bardzo ważna dla poznańskiego życia politycznego. Od 1907 r. współpracował z nowo powstałym dziennikiem „Kuryerem Poznańskim" jako recenzent muzyczny. W tej dziedzinie zasłynął również jako dobry organizator przygotowując rozmaite koncerty okolicznościowe. Za naj­ większe dokonania można uznać poznańską premierę oratorium „Quo Vadis" Feliksa Nowowiejskiego i premierowe wykonanie dzieł Karola Szymanow­ skiego. Jego celne recenzje muzyczne ukazywały się aż do 1918 г., z przerwą w trakcie I wojny światowej. Z obszerniejszych tekstów muzycznych jego autorstwa należy przypomnieć broszurę o F.Chopinie wydaną w 1910r. i szkic o muzycznym Poznaniu w latach 1870—1939, napisany wspólnie z wybit­ nym historykiem sztuki G. Chmarzyńskim. Swoje artykuły podpisywał także pseudonimem „Iatros" lub ,,-z,-z". Nie były to jedyne nurty zainteresowań Tadeusza. W swej działalności przejawiał wielokrotnie troskę o fizyczny rozwój młodzieży. Napisał na ten temat szereg artykułów i broszur. Pierwszą wojnę światową przeżył jako lekarz armii pruskiej w stopniu porucznika a później kapitana. Dwukrotnie podczas wojny przez kilka mie­ sięcy przebywał w Poznaniu jako rekonwalescent po przebytych chorobach. �130 RAFAŁ BESZTERDA Odzyskanie niepodległości w listopadzie 1918 r. zastało go w Poznaniu, gdzie z początku utrzymał dotychczasowe stanowisko lekarza dowódcy Głównego Szpitala Fortecznego. Odradzające się władze polskie zaproponowały mu kierow­ nictwo Instytutu Higienicznego i Lekarza Powiatowego. Został także poproszony 0 prowadzenie zajęć z anatomii na tworzącym się Uniwersytecie Poznańskim. Powszechne zaufanie społeczne i wybitne cechy organizatorskie zaowoco­ wały propozycją objęcia funkcji członka Magistratu poznańskiego. Jako radca pracował tam od 1925 do 1936 г., a jako Naczelnik Wydziału Zdrowia Pub­ licznego do 1938 r. (wydział ten został przez niego stworzony od podstaw). Ceniony przez zwierzchników był w latach 1934-1936 zastępcą Prezydenta Miasta Poznania - Cyryla Ratajskiego. Najobszerniejszym tekstem dotyczącym rodziny Szulców są wspomnienia Tadeusza. Liczą one około 900 stron maszynopisu, którego fragmenty zostały wydane drukiem w 1995 r. Żal, iż wyboru dokonano przede wszystkim pod kątem opisywanej przez niego działalności lekarskiej. Nie opublikowano części rozważań natury ogólnej, czasami o charakterze filozoficznym, czy w końcu obszernej części ciekawostek z życia dawnego Poznania. Tekst ten daje wgląd w osobowość jednego z Szulców żyjącego na przełomie wieków, a ponadto pozwala uchwycić różne odcienie mentalności poznańskiego mieszczaństwa 1 epoki. Opisuje on na przykład ciekawą kwestię ceł miejskich: Bardzo charakterystyczną rzeczą dla dawnego Poznania, mieszczącego się w obrębie wałów fortecznych i jego ekskluzywności wobec gmin zewnętrznych była sprawa ceł. Miasto miało swoje własne cła wwozowe, szczególnie na mięso. Jeżeli ktoś np. kupił mięso zwykłe, drób lub dziczyznę poza murami fortecznymi, np. na Rynku Jeżyckim, musiał przy wejściu do miasta uiścić od­ powiednie cło. U bram szczególnie u najwięcej frekwentowanej Bramy Berlińskiej patrolowali miejscy, zielono umundurowani celnicy i wychwytywali podejrzanych o zamiar przemytu mięsa. W miejscu, gdzie dzisiaj stoi tzw. „Hotel Royal" , stał podówczas mały parterowy miejski urząd celny. Tam to trzeba było się udawać z mięsem, tam je odważano i obliczano wysokość cła. Każdy tramwaj konny, który szedł z dworca ku miastu musiał się liczyć z tym, że celnik wejdzie do wnętrza i zapyta, czy kto ma coś do oclenia. Również istniało cło mostowe na moście Chwali szewskim, który łączył ulicę Chwaliszewo z dzisiejszą ulicą Wielką (wówczas Szeroką). Po godzinie dziesiątej wieczorem do którejś godziny rannej musiał każdy, kto przejeżdżał przez most wozem lub czymś podobnym, zatrzymać się przed budką celnika stojącą w bliskości krzyża, skąd celnik dla wygody przejeżdżających wysuwał łopatkę o bardzo długim trzonie, tak, że przejeżdżający mógł nie wysiadając opłacić cło za każdą osobę wiezioną w wysokości kilku fenigów od osoby (Szulc 1957, s. 37-38). 6 Nie wszyscy ze współczesnych mieszkańców Poznania zdają sobie sprawę, że zaledwie sto lat temu obszar miasta był dalece ograniczony wybudowanymi przez władze pruskie fortyfikacjami. Ich częściowe wyburzenie i włączenie do Poznania dodatkowych obszarów spowodowało rozszerzenie granic miasta dopiero w ostatnim dziesięcioleciu X I X w. Zniesiono wtedy także nakaz wznoszenia budynków techniką muru pruskiego w pasie przyfortecznym (por. 6 Hotel o niezmienionej nazwie stoi w Poznaniu do dziś przy ul. Św. Marcin, naprzeciwko wylotu ul.Gwarnej. �RODZINA SZULCÓW 131 Trzeciakowscy 1987, s. 29). Wielokrotnie spotkać można w cytowanych wspom­ nieniach opis problemów, z jakimi borykała się młoda administracja polska po 1918 г., której decyzjami Poznań zmieniał swoje oblicze terytorialne (Szulc 1957, s. 509-511). Inną ciekawostkę historyczną zawarł Szulc przy okazji opisu mobilizacji podczas I wojny światowej: W mieście panował niezwykły, nerwowy ruch. Plakaty obwieszczające mobilizację, rozlepione na słupach całego miasta, ukazały się - rzecz nie do uwierzenia - także w języku polskim. Teraz, gdy chodziło o własną skórę, nawet władze wojskowe pruskie uważały za właściwe odezwać się do Polaków w ich języku ojczystym i nawoływać do spełnienia „obowiązku wobec ojczyzny" nie­ mieckiej (Szulc 1957, s. 336). Wspominałem, że Tadeusz Szulc był stałym recenzentem muzycznym „Kuryera Poznańskiego". Przebywając na froncie tęsknił za wiadomościami z ro­ dzinnego miasta, toteż, jak pisał: zaabonowałem „Kuryera Poznańskiego", którego mi następnie przez cały czas mego pobytu na froncie pod opaską przysyłano. W ten sposób byłem w stałym i dość ścisłym kontakcie z Po­ znaniem i mogłem na ogół dobrze się orientować, co dzieje się w kraju i w Poznaniu mając stałe informacje z polskiej strony. Listy od żony i rodziny dopełniały reszty. I z frontu można było pisywać listy polskie w zamkniętych kopertach, tylko w samych początkach wolno było pisywać jedynie otwarte karty i to po niemiecku, nie podając jednak miejsca wysyłki, a tylko formację (Szulc 1957, s. 350). W obszernym tekście wspomnień znalazło się miejsce na nowinki dotyczą­ ce zmiany czasu na letni. Niemcy wprowadzili taką zmianę po raz pierwszy podczas I wojny (Szulc 1957, s. 404). W innym miejscu autor celnie scharakteryzował sytuację frontu antypruskiego na ziemiach wielkopolskich i prasę ugodową: Wewnątrz społeczeństwa poznańskiego i zaboru pruskiego była sytuacja w stosunku do zwalczających się kierunków pozostałych zaborów na ogół jasna i nie powikłana. Rozbieżności wewnętrznych w zasadzie nie było, ani politycznych ani społecznych, a front antyniemiecki poza garstką nieuleczal­ nych prusofilów, próbujących akcję swą prowadzić na łamach poznańskiej w tym celu do życia powołanej „Gazety Narodowej" pod redakcją Ignacego Żnińskiego, był zwarty. [...] W czasie pierwszej wojny przyjął [mowa o Ignacym Żnińskim - przyp. R.B.], zaofiarowane mu przez ugodowców pruskich stanowisko redaktora owej „Gazety Narodowej", która jednak żadnego nie wywierała wpływu i nie była zdolna, podobnie jak w tym samym celu uruchomiony w Lesznie „Kraj", osłabić front antyniemiecki. Poza tymi dwoma organami w Wielkopolsce jeszcze „Gazeta Gru­ dziądzka" Wiktora Kulerskiego i „Godzina Polski", zwana powszechnie „Gadzina Polski", pod kierownictwem Adama Napieralskiego w Częstochowie usiłowały oddziaływać, lubo bezskutecznie, na społeczeństwo zaboru pruskiego na rzecz państw centralnych (Szulc 1957, s. 418-419). Kilka stron maszynopisu poświęcił Szulc dość powszechnemu w Wielko­ polsce, niechętnemu stosunkowi do Józefa Piłsudskiego. Objętość niniejszego artykułu nie pozwala na przytoczenie całości jego rozważań. Poza cytowanymi fragmentami T.Szulc zwraca uwagę na specyfikę zaboru pruskiego i wynika­ jące stąd różnice w ocenie postaci marszałka: �132 RAFAŁ BESZTERDA Co skłoniło do tego kroku Piłsudskiego i jego popleczników z P.P.S. i kazało mu w konflikcie [fragment dotyczy czasów I wojny światowej - przyp. R.B.], zaraz u jego początku szafować krwią polską, już wtenczas, gdy wyniku zmagań nikt nie mógł nawet w przybliżeniu przewidzieć, trudno z całą pewnością jeszcze dzisiaj powiedzieć. Czy wchodziły tam w grę jakieś osobiste pobudki uczuciowe, czy też opierał Piłsudski swój plan na jakichś rachubach politycznych, nie można nawet teraz po tylu latach stwierdzić na pewno bez bliższych danych. Czy kierowała nim tylko nienawiść wyłącznie socjalisty do caratu - a pochodził z Litwy - czy była mu motywem osobista ambicja odegrania jakiejś wybitniejszej roli, czy pragnął tylko po raz pierwszy od 1831 r. powołać do życia polską regularną jednostkę zbrojną, choćby małą, było có najmniej dla zaboru pruskiego, wtenczas, w czasie I wojny zupełnie rzeczą nie jasną. Może łudził się, że tworząc tę jednostkę równocześnie stworzy ośrodek zbrojny, który rozrastając się i wzmacniając ochotnikami spod zaboru rosyjskiego stanie się czynnikiem reprezentującym militarny czyn i polityczną myśl polską. [...] W każdym razie powiedzieć można, że wystąpienie Piłsudskiego i jego zwolenników - bez względu, z jakich powstało motywów - w czasie czteroletniej wojny w niczym nie zaważyło, szczególnie w sensie dodatnim, na rozwoju sprawy polskiej i obojętnym było w gruncie rzeczy, czy legiony Piłsudskiego, od których zresztą „legion wschodni" wnet odpadł i swoją poszedł drogą, istniały w ogóle czy nie. Zaważył Piłsudski na losach Polski dopiero po pierwszej wojnie. Rozwój wypadków w czasie wojny dowiódł nadto, że Piłsudski stanął po fałszywej stronie, co też - choć późno - sam pewnie musiał uznać poznawszy bliżej Niemców i przekonać się, że przelewanie krwi polskiej ochotniczo już w pierwszej fazie wojny było błędem (Szulc 1957, s. 419a-d). Chociaż przytoczone tu słowa są jedynie wyjątkiem, nie zapominajmy, że autor był w chwili ich pisania podpułkownikiem W.P. i jego poglądy jako żołnierza były zazwyczaj wyważone. Potrzeba działań wojennych nie była mu obca. Nie zgadzał się jednak z decyzjami politycznymi Piłsudskiego i jego obozu. Wyrażał w ten sposób poglądy bliskie wielu Wielkopolanom. Pry­ watny stosunek T. Szulca do tej kwestii był zresztą znany Prezydentowi Mia­ sta Poznania, Cyrylowi Ratajskiemu, który nakłonił go do pracy samorządo­ wej i objęcia funkcji zastępcy prezydenta. Przy okazji opisu dotyczącego początkowych faz tworzenia polskich sił zbrojnych w Wielkopolsce autor wspomnień przytoczył znamienną sytuację charakteryzującą ten proces: 7 Polaków z wyższym wykształceniem wojskowym w Poznaniu wówczas nie było. [...] Wybór padł na generała Józefa Dowbora-Muśnickiego. [...] Dowbor zjechał niezwłocznie do Poznania i około połowy stycznia 1919 r. objął naczelne dowództwo wojsk wielkopolskich. Wprowadził niebawem jednolite mundury polskie barwy popielatej. Pokrycie głowy stanowiły czapki kształtu wysokiej rogatywki. [...] Z dawniejszych niemieckich oficerów zawodowych znaleźli się w wojsku wielkopolskim w stopniach obecnie generalskich Polacy Kazimierz Raszewski i Grudzielski. Szereg oficerów wyższych przywiózł ze sobą z byłych formacji polskich w Rosji Dowbór-Muśnicki. W początkach były trudności pewne z polską komendą, której nikt nie znał. Używano więc zrazu komendy niemieckiej z konieczności. Szybko się to jednak zmieniło i język polski zapanował w wojsku niepodzielnie tak, że, gdy po kilku tygodniach na wezwanie Lwowa wyruszyły mu pierwsze bataliony poznańskie na odsiecz przeciw oddziałom ukraińskim, szły tam już pełne zapału formacje w każdym calu polskie (Szulc 1957, s. 441). Był też Tadeusz Szulc pomysłodawcą i osobą odpowiedzialną za urządze­ nie „dziecińca" na łąkach dębińskich. Powstał on na wzór ogrodów jordanow- 7 Tadeusz Szulc pisał omawiane wspomnienia pod koniec życia, zmarł w 1957 r. �RODZINA SZULCÓW 133 skich. Od chwili powstania (lata dwudzieste) do dzisiaj zachował się układ przestrzenny tego miejsca wraz z ulicą Jordána (Szulc 1957, s. 511-512). Wiele miejsca Tadeusz Szulc poświęcił we wspomnieniach wynalazkom technicznym, ich przyjmowaniu i następstwom, jakie wywoływały w życiu codziennym Wielkopolan oraz w szerokiej skali Polski i Europy. Z perspek­ tywy dwóch wojen światowych, które przeżył, dał m. in. wyraz swojemu sto­ sunkowi do samolotu, rozważając jego użyteczność pod wieloma względami: W tych to pełnych zgrozy chwilach przeżytych w Warszawie i częściowo już przedtem w rodzin­ nym Poznaniu uwidoczniła się w całej swej jaskrawości różnica między pierwszą wojną światową a już nawet początkiem drugiej. [...] Co za rozpiętość między jej siłą niszczycielską [bombą atomową - przyp. R.B.], a owymi „niewinnymi" strzałkami spuszczonymi przygodnie z samolo­ tów w r. 1914 we Francji, które miałem sposobność oglądać, jak pisałem, pod Verdun. A wszystko to stało się możliwe dzięki - genialnemu skądinąd - wynalazkowi samolotu. [...] Póki samolot, jak było jeszcze prawie zasadniczo w I wojnie światowej, służył celom wywiadowczym lub dzięki zrzucanym ulotkom celom propagandowym, był na usługach celów pozytywnych. Z chwilą jed­ nak, gdy technicznie wydoskonalony, stał się - i to z czasem, coraz więcej - środkiem transpor­ towym i tym samym roznosicielem śmiercionośnych pocisków, przemienił się wkrótce w ruchomą bazę dla oręża zaczepnego, przed którym nikt w świecie i nigdzie nie jest bezpieczny. Odtąd nie ma zakątka na ziemi, gdzieby można się ukryć i prawie zaryzykować można twierdzenie, że bezpieczniej było w pierwszej wojnie na froncie, niż w drugiej w domu. [...] A co ma ludzkość w zamian za to? Jakie pozytywne korzyści przyniósł wynalazek samolotu ludzkości jako całości? Prawie żadnych. W stosunku do kolosalnych strat w krwi i mieniu oraz niebywałej udręki nerwowej w czasie wojen, które ludzkość zawsze nawiedzały i nawiedzać będą, są zyski czy to w podczas ich trwania czy w razie pokoju tak nikłe, że prawie żadne. [...] Zyskiwanie na czasie jest zdobyczą bardzo względną, ma znaczenie tylko głównie i prawie wyłącznie wtenczas, gdy się chce ubiec współzawodnika, konkurenta, przeciwnika. Przecież gdy on nie posiada możności tej szyb­ kiej zmiany miejsca, natenczas i mnie jest ona niepotrzebną a ludzkość chroni się w ten sposób od pożerającego ją i wyczerpującego ją ciągłego pośpiechu, który ją wiedzie coraz więcej do rozstroju oraz upadku i nie przynosi - absolutnie biorąc - żadnej korzyści. [...] Ten wynalazek samolotu był wszak początkiem i poniekąd źródłem wojen totalnych, w których zaczęto walczyć poza armią także z ludnością cywilną. [...] Tak to okazało się tutaj, jak pewnie nigdy przedtem, że genialność wynalazczości ludzkiej zeszła niestety znów na bezdroża i zamieniła nieprzewidzianie najszlachet­ niejsze niewątpliwie zamierzenia w następstwa straszliwe (Szulc 1957, s. 696a-b). Powróćmy do dziejów Tadeusza Szulca i założonej przez niego rodziny. Ożenił się z Anną Mann i miał trójkę dzieci: Bogdana, Wacława i Urszulę. Bogdan był sędzią. Ożenił się z Benigna Dudzianką (1947), lecz zmarł przedwcześnie i bezpotomnie w Gorzowie Wielkopolskim. Jego brat Wacław także wybrał prawo jako swój zawód. Był przez wiele lat sędzią Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu i sędzią Sądu Najwyższego w Warsza­ wie. Ożenił się z Aliną Karasińską. Miał z nią dwójkę dzieci: Annę i Jerzego. Jerzy ożenił się z Bożeną Walczak. Mają oni syna Michała, który jest jednym z dwóch żyjących męskich potomków rodziny Szulców w siódmym pokoleniu. Anna wyszła za mąż za Witolda Kozaka i ma trójkę dzieci: Wojciecha, Jerzego i Elizę. Urszula, absolwentka Akademii Handlowej, wyszła za mąż za Leona Gattnera, profesora WSE w Poznaniu, z którym miała piątkę dzieci: Grażynę, Włodzimierza, Andrzeja, Ryszarda i Ewę. Rodzeństwo Tadeusza Szulca, który był najstarszym synem Teofila Waleriana i Stanisławy Adamskiej, to: Bronisław, Helena, Stanisław, Zdzisław. �134 RAFAŁ BESZTERDA Bronisław zmarł w dzieciństwie. Helena wyszła za mąż za Edwarda Winklera. Był on nauczycielem gimna­ zjalnym w Warszawie. Dlatego też małżeństwo na długo zamieszkało z dala od Poznania. Dopiero po 1945 r. Edward Winkler został wykładowcą w Politech­ nice Poznańskiej i małżonkowie powrócili do stolicy Wielkopolski. Najmłodszy brat - Janusz, przez czas jakiś kierował filią rodzinnego przed­ siębiorstwa kupieckiego w Bydgoszczy. Razem z braćmi brał czynny udział w Powstaniu Wielkopolskim. Bracia Stanisław i Zdzisław wymagają szczególnego omówienia ze względu na ich wkład w rozwój poznańskiego kupiectwa i kultury. Stanisław, podobnie jak jego starszy brat Tadeusz, uczęszczał do gimnazjum św. Marii Magdaleny. Jednakże nie było mu dane je ukończyć. Wraz ze śmiercią ojca (1901 г.), a podczas studiów medycznych Tadeusza, na niego właśnie spadł ciężar pro­ wadzenia wraz z matką rodzinnej firmy zegarmistrzowskiej. Został wysłany na praktyki do Królewca i Szwajcarii. Pod wpływem Stanisława firma przekształ­ ciła się stopniowo we wzorcowy zakład jubilerski. Po latach okazało się, że wybór Stanisława na następcę ojca, dokonany poniekąd z konieczności, dla całej rodziny był szczęśliwy. Młodzieniec od początku przejawiał spore talenty kupieckie i artystyczne. Podobnie jak bracia, włączył się czynnie w organizację ruchu zawodowego organizując Ogólnopolskie Zjazdy Złotników i Jubilerów. Pracownię złotniczą przeniósł w latach dwudziestych z Bazaru na PI. Wol­ ności 5 (budynek ten do dzisiaj pozostaje w rękach rodziny). Swoje prace przedstawiał m.in. na Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu w 1929 r. i Międzynarodowej Wystawie Rzemiosł w Berlinie w 1938 r. Był długoletnim prezesem Zjednoczenia Zegarmistrzów i Złotników Miasta Poznania, radcą Izby Rzemieślniczej oraz członkiem zarządu Cechu Zegarmistrzów i Złotni­ ków Miasta Warszawy. Nawet po 1945 r. dalej działał w zarządach rzemieśl­ niczych. Był m.in. wiceprezesem Poznańskiej Izby Przemysłowo-Handlowej. Poza pracą związaną z wykonywanym przezeń zawodem działał od mło­ dych lat w organizacjach narodowościowych i samokształceniowych. Był pre­ zesem „Ogniwa", organizacji młodzieżowej mającej na celu nauczanie historii i literatury polskiej w zaborze pruskim, a także czynne występowanie przeciw władzom zaborczym. Ponadto, był członkiem Straży Ludowej i uczestnikiem powstania wielkopolskiego. Opiekował się również młodzieżą w okresie między­ wojennym jako Kurator Towarzystwa Uczniów Handlowych w Poznaniu. Podzielał poglądy polityczne braci i dlatego w tym samym okresie był przewod­ niczącym Koła Mieszczańskiego BBWR. Okupację spędził w Warszawie, gdzie prowadził zakład jubilersko-zegarmistrzowski i własną pracownię złotniczą. Pomagał finansowo Szarym Szeregom. W 1945 r. powrócił do Poznania i otwo­ rzył ponownie własny zakład. Równolegle do 1950 r. funkcjonował jego sklep w Warszawie. Powojenna rzeczywistość zmusiła go do przekształcenia zakładu poznańskiego w spółdzielnię pracy. Co prawda, jeszcze do 1954 r. był człon­ kiem zarządu hurtowni zegarmistrzowsko-złotniczej „Zegarhurt" i założycielem przewodniczącym rady nadzorczej Spółdzielni Zaopatrzenia i Zbytu Złotników �RODZINA SZULCÓW 135 i Zegarmistrzów w Poznaniu. Napisał też kilka szkiców dotyczących złotnictwa artystycznego zamieszczonych w Kronice Miasta Poznania. Kolejną z jego pasji było kolekcjonerstwo rzadkich wyrobów złotniczych, przeważnie sreber. Ten unikatowy zbiór (zawierający nawet srebra powstałe w pracowni Odiota - nadwornego złotnika Napoleona) przetrwał powstanie warszawskie i choć mocno uszczuplony znalazł się po wojnie w Poznaniu (Sokolnicki 1974, s. 17). Rodzina ofiarowała go Muzeum Rzemiosła, nowo powstałemu w Poznaniu Oddziałowi Muzeum Narodowego. Wśród wspania­ łych dzieł sztuki znajdował się puchar srebrny, wykonany przez Stanisława, z miniaturą ratusza poznańskiego na wieku, którym prezydent Poznania Cyryl Ratajski wznosił toast na cześć prezydenta Ignacego Mościckiego przeby­ wającego w Poznaniu z okazji otwarcia PWK w 1929 r. Także z inicjatywy Stanisława i w jego pracowni udało się zrekonstruować insygnia rektorskie Uniwersytetu Warszawskiego. Darował poza tym komplet insygniów rektor­ skich i prorektorskich Akademii Handlowej w Poznaniu. Żonaty był z Ireną Wilhelmi i miał dwójkę dzieci: Danutę i Andrzeja. Dzieci zaangażowały się w kampanię wrześniową jako harcerze, później były żołnie­ rzami Szarych Szeregów. Andrzej był żonaty z Barbarą Chwiłkowską i miał z nią córkę Alinę. Zginął w 1941 r. w trakcie napadu rabunkowego na sklep ojca w Warszawie. Siostra Danuta wyszła za mąż za Jerzego Sokolnickiego i zamiesz­ kała w rodzinnym Poznaniu. Ich jedyna córka Katarzyna wyszła za mąż za Michała Męczyńskiego. Mieszkają w Poznaniu. Danuta, po śmierci brata i po­ wrocie z Warszawy do Poznania, prowadziła ojcowską firmę. Ukończyła studia historii sztuki i zdobyła dyplom mistrzowski w zakresie złotnictwa. Po upaństwo­ wieniu zakładu była kierownikiem artystycznym Spółdzielni „Rytosztuka". Najmłodszym dzieckiem Teofila Waleriana i Stanisławy Adamskiej był Zdzisław Szulc. Nie mógł wiele pomóc rodzinie po śmierci ojca, gdy bowiem jego brat Tadeusz studiował, a Stanisław zajął się firmą złotniczą, on sam miał zaledwie sześć lat. Jak bracia, ukończył gimnazjum św. Marii Magdaleny. Ze starszym bratem Stanisławem brał udział w demonstracjach antypruskich. Jako młody człowiek wziął udział w powstaniu wielkopolskim i wojnie polsko - sowieckiej w 1920 r. W tych wydarzeniach historycznych brała też udział jego przyszła żona Maria Wysocka. Oboje małżonkowie zostali uhonorowani Wielkopolskimi Krzyżami Powstańczymi a Zdzisław dodatkowo Krzyżem Walecznych za udział w wojnie 1920 r. Zdzisław kontynuował zawodowe tradycje rodu i został kupcem. Zajmo­ wał się handlem zbożem. Prowadził duże przedsiębiorstwo do dnia wybuchu I I wojny światowej i był przedstawicielem duńskiej firmy Pingwin, produkują­ cej słynne lody. W czasie ostatniej wojny wraz z żoną został wysiedlony z Poznania, ale wrócił zaraz po oswobodzeniu miasta. Od młodych lat jego życie zawodowe było podporządkowane dwóm pasjom: tenisowi ziemnemu i kolekcjonerstwu instrumentów muzycznych. Zdzisław był więc kolejnym z rodzeństwa, który dbał o rozwój tej dziedziny sztuki, jaką jest muzyka. Świadczyć to może o szczególnej atmosferze panującej w rodzinnym domu �136 RAFAŁ BESZTERDA Szulców. Żadne istotne wydarzenie muzyczne w Poznaniu w trakcie kilku­ dziesięciu lat nie minęło przecież bez ich udziału organizatorskiego, czy choćby komentarza prasowego. Bracia popierali każdą ideę, jeśli dotyczyła ona spra­ wy niepodległości ojczyzny lub muzyki. Zdzisław wszystkie środki, jakimi rozporządzał przeznaczał na zakup instrumentów muzycznych. Jego kolekcja była imponująca i należy podkreślić, iż tylko dzięki wyrozumiałości żony - muzykologa i pianistki, zbiór ten, przechowywany w prywatnym miesz­ kaniu, wciąż się powiększał. Ponoć wszyscy goście, którzy odwiedzali ich dom za każdym razem byli porażeni rozmiarami kolekcji Zdzisława. Każdy kąt, każde miejsce na ścianach zajęte było przez instrumenty, czasami bardzo pokaźnych rozmiarów. Zdzisław wielokrotnie podróżował po krajach Europy i Egipcie przywożąc stamtąd starannie wybrane instrumenty. Jerzy Sokolnicki w swoich wspomnieniach przytacza anegdotyczną historię z czasów okupacji, kiedy to kolekcja Zdzisława była schowana za masywnymi, mahoniowymi szafami wystawy sklepu jubilerskiego brata przy dzisiejszym PI. Wolności (Sokolnicki 1974, s. 21-22). Pewnego razu, w godzinach otwarcia sklepu pękła jedna ze strun harfy, czyniąc przy tym potworny hałas. Pracownicy wytłuma­ czyli niemieckiemu kierownikowi, że to wynik rozsychania się drewna maho­ niowego jednej z szaf. Nie wiadomo do dzisiaj czy uwierzył, ale tak schowane instrumenty przetrwały całą wojnę. Zdzisław już przed wojną był znanym specjalistą zajmującym się naukowo pochodzeniem instrumentów, w tym ludowych. Dowodził m . i n . polskiego rodowodu skrzypiec, napisał kilka rozpraw na temat instrumentarium ludo­ wego. Do najważniejszych jego prac należy Słownik Lutników Polskich (1953). Po wojnie jego prywatne zbiory znalazły się w Muzeum Wielkopolskim a póź­ niej w Muzeum Narodowym. Dzięki staraniom Zdzisława odrestaurowano jedną z kamieniczek na poznańskim Starym Rynku i przeznaczono ją na siedzibę Muzeum Instrumentów Muzycznych. Zdzisław został jego pierwszym kustoszem. Zapoczątkował kilka trwających do dzisiaj tradycji: przede wszyst­ kim zainicjował Koncerty Sylwestrowe w M I M i międzynarodowe Konkursy Lutników w Poznaniu. Założył też Stowarzyszenie Polskich Artystów Lutników i był jego pierwszym prezesem. Zdzisław popularyzował także tenis ziemny. Był inicjatorem budowy pierw­ szych kortów i prezesem założycielem Polskiego Związku Lawn-Tenisowego w 1921 r. (miał wówczas 26 lat!). Zaledwie w cztery lata później wydał pierwszy polski podręcznik zasad gry w tenisa. Małżeństwo Zdzisława i Marii Wysockiej miało trójkę dzieci: Olgierda, Mirona i Aleksandrę. Miron zmarł mając zaledwie kilka dni. Olgierd skończył studia na poznańskiej WSE i pracował w banku. Ożenił się z Hanną Garstecką. Przedwcześnie zmarł pozostawiając trójkę dzieci: Wojciecha, Marię i Agnieszkę. Wojciech ożenił się z Haliną Urban i mają syna Olgierda. Jest on drugim obok Michała, syna Jerzego i Bożeny, kontynuatorem rodu Szulców. Siostra Olgierda (seniora), Aleksandra, ukończyła po I I wojnie studia muzykologiczne i pracowała w tym zawodzie. �RODZINA SZULCÓW 137 Przedstawiając dzieje tak znaczącego rodu należy nie tylko zwrócić uwagę na jego wkład w rozwój kulturalny miasta, a tym samym w kulturę polską, ale zastanowić się nad fenomenem tak szybkiej asymilacji. Nie powierzchownej, ale głęboko przenikającej, w pełni uświadomionej i akceptowanej. W ciągu sześciu pokoleń, ich przedstawiciele wykazali wiele zrozumienia dla potrzeb kraju, który uznali za swą ojczyznę. Spolonizowani w krótkim czasie, nie pozostawali na uboczu wobec problemów dotyczących społeczności, w której żyli i zaakceptowali ją jako swoją. Życie każdego z nich wpisało się w historię miasta i regionu. Niestety, wielu członków tej rodziny odeszło w zapomnienie i nawet poznaniacy ich nie znają. Ten stan rzeczy wynika z niewłaściwej edukacji oraz braku efektywnych działań na rzecz upowszechniania lokalnych tradycji. Ta mieszczań­ ska rodzina od początku swego osiedlenia się w Poznaniu utrzymywała kontakty z liderami życia kulturalnego i społecznego miasta. Sama tę elitę współtworzyła. W przeciwieństwie do niektórych Polaków od początku była wyczulona na sprawy ważne dla Wielkopolan. Trudno znaleźć w ciągu dwustu lat ich zamieszki­ wania w Poznaniu istotną historycznie inicjatywę społeczną, której Szulcowie nie poparliby czynnie. Ojcowie rodziny pozostawili po sobie pokolenia nie tylko wykształcone, ale także obdarzone talentami organizatorskimi. Przedstawione w tym artykule osoby pogodziły pracę zawodową ze społeczną i wieloma innymi zajęciami, w których zawsze sprawy polskiej kultury, gospodarki oraz życia społecznego były najważniejsze. Pragnąc uczcić choć jednego z członków tej rodziny władze Muzeum Narodowego i krewni postanowili ufundować tablicę pamiątkową poświęconą Zdzisławowi Szulcowi. Znalazła ona swoje miejsce w pobliżu wejścia do Muzeum Instrumentów Muzycznych w Poznaniu. Uro­ czystość odsłonięcia odbyła się w marcu 2000 r. ŹRÓDŁA Archiwalia Karty ewidencyjne ludności Poznania. Archiwum Państwowe w Poznaniu (lata ok. 1800-1900). Protokół Bractwa Szewckiego Przedmieścia Ś.Woyciecha. Archiwum Państwowe w Poznaniu (sygn. AP 466). Wywiady przeprowadzone w latach 1998-1999 z pp. Urszulą Gattner i Katarzyną Męczyńską (zapisy - w archiwum Pracowni Etnologii I A i E PAN w Poznaniu). Czasopisma Odpisy notatek prasowych z „Dziennika Poznańskiego" i „Kuryera Poznańskiego" z lat 1900-1910. Literatura Dzieje Poznania 1994, J. Topolski, L . Trzeciakowski (red.), Warszawa-Poznań, t. 2, vol. 1. S o k o l n i c k i J . 1974, Rodzina Szulców, tekst odczytu dla Towarzystwa Miłośników Miasta Poznania, maszynopis. S z u l c T. 1957, W Poznaniu i wkoło niego, maszynopis. - 1995, W Poznaniu i wkoło niego. Poznań. T r z e c i a k o w s c y M . i L . 1987, W dziewiętnastowiecznym Poznaniu, Poznań. Wielkopolski Słownik Biograficzny. 1981, Warszawa-Poznań. �138 RAFAŁ BESZTERDA RAFAŁ BESZTERDA T H E SZULC F A M I L Y Summary The oldest traces of the history of the family Szulc reach back to the place called Wołów in Silesia, where in 1757 Franciszek was born as the first son of the tailor Jan Krzysztof. In the 1780s Franciszek came to Poznań and since then on the history of that, primarily German, family became connected with the capital of the region of Wielkopolska. Six generations of the lineage felt responsibility for the needs of the country which their ancestors had chosen as their own. They soon became polonized, accepted Poland as their homeland and never held themselves aloof to the problems of their community. Life of each of the members of the Szulc family became in some way involved in the history of the town and of the region. From the very beginning they were in touch with representatives of local social and cultural elite and soon they joined the elite themselves. Not all autochtonous Polish families were so sensitive to the problems important to the province of Wielkopolska as the members of successive generations of the Szulc family. Within the recent two centuries it is hardly possible to find any important social enterprise which would not be actively supported by the Szulcs. The forefathers of the family were followed by numerous generations of descendants who were not only well-educated people but also revealed considerable organizational skills. In the article the author presents some of the outstanding members of that unusual family who were always able to join professional success with social activity, for whom the cause of Polish culture and economy was always of greatest importance. In order to honour at least one of that extraordinary family, Zdzisław Szulc, a commemorat­ ing plaque has been founded by the National Museum together with the relatives. The ceremony took place in March 2000. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d9c0c13ed4435afa8c08d0a0e55ec41.pdf 5b526d47b977ac027c85545a12f3eb53 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2006 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource Morawianie - działalność misyjna Indie - misje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1861 Title A name given to the resource Dzialalność Braci Morawskich w północnych Indiach/ LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.119-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Beszterda, Rafał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85,2001 RAFAŁ BESZTERDA Instytut Archeologii i Etnologii PAN Poznań DZIAŁALNOŚĆ BRACI MORAWSKICH W PÓŁNOCNYCH INDIACH Artykuł' jest próbą odpowiedzi na pytanie, czy Morawianie2 jako zgromadzenie chrześcijańskie cechowali się swoistymi wartościami, skoro jako pierwsi wśród kościołów protestanckich podjęli się prowadzenia misji wśród innowierców. Spróbuję zatem określić specyficzne zasady życia Morawian, które pozwalały Braciom znosić trudy prekursorskiej pracy misyjnej. Przedstawię również stosowane przez Morawian sposoby prowadzenia ewangelizacji wśród ludów pogranicza indyjsko-tybetańskiego, aby w podsumowaniu omówić zmiany kulturowe spowodowane przez Morawian na obszarze ich działalności ewangelizacyjnej, i wskazać te, które dają się zidentyfikować współcześnie. 1. Charakterystyka Kościoła Morawskiego Analiza genezy i założeń Kościoła Morawskiego pozwala scharakteryzować zbiór cech, które stanowiły fundament jego pracy misyjnej. Bracia Morawscy to przedstawiciele radykalnego ruchu odnowy Kościoła rzymskiego, zainspirowanego przez Jana Husa. Założycielem wspólnoty był Rehor Kraj ci (1458 rok). Ich doktryna opierała się wyłącznie na nauce Chrystusa zawartej w Nowym Testamencie. Podstawowymi kwestiami w sporze z kościołem rzymskim były: sprzedaż odpustów, potrzeba głoszenia Ewangelii w językach narodowych, udzielanie komunii pod obiema postaciami, a także nieomylność papieża w sytuacji, gdy jego wypowiedzi są sprzeczne z tekstem Biblii. Znaczącymi I Temat ten został opracowany w ramach grantu finansowanego przez Research Support Scheme ofthe Open Society Foundation, nr 895/1999, pl.: Moravian Missions in the Himalaya. 2 W historii funkcjonują różne nazwy wspólnoty. Najczęstsze w polskiej literaturze są: Bracia Czescy i Bracia Morawscy. Ale najwcześniejszą nazwą własnąjest Brati'i Zakona Kristova, przekształconą na przełomie XV i XVI w. w Bratrska Jednota (póżniej na obszarach dalszych osiedleń - Unitas Fratrom, Unity ofBrethren, United Moravian Church). Byli też nazywani, głównie przez swych przeciwników ideologicznych, pikardami lub waldensami. W niniejszym tekście używam nazw Bracia Morawscy, Morawianie i Kościół Morawski jako najbliższych polskiej tradycji piśmienniczej. �120 cechami Braci Czeskich było przestrzeganie skrajnego ubóstwa i równości społecznej. Cała historia Morawian świadczy o tym, że radykalizm tego ruchu budził wrogość innych kościołów instytucjonalnych. Po latach prześladowań i przymusowych przesiedleniach Bracia Czescy musieli uchodzić z katolickich Moraw. W 1721 roku znaleźli ostateczne miejsce osiedlenia w saksońskich dobrach księcia Nicholasa Ludwiga von Zinzendorfa. Książę, który wkrótce zrezygnował z życia politycznego i objął przewodnictwo nad wspólnotą, był prawnikiem i teologiem, absolwentem Uniwersytetów w Wittenberdze i w Halle. W kształtowaniu poglądów religijnych księcia wielką rolę odegrał jego ojciec chrzestny - Philipp Jacob Spener, twórca pietyzmu. Ruch ten, dość popularny w Saksonii od końca XVII wieku, charakteryzował się pojmowaniem pobożności i służby bożej jako "nakazu serca", kładł nacisk na prostolinijność wierzących i ich przymioty etyczne, a także, co być może najważniejsze w odniesieniu do omawianego tematu, konieczność czynnej pomocy bliźnim i szerzenia chrześcijaństwa. Głoszona przez Braci Morawskich potrzeba moralnej nieskazitelności i głębokiej pobożności, rozwijanej poprzez wewnętrzną pracę duchową, była zatem bliska religijnej postawie księcia Zinzendorfa. Książę nie tylko wspierał ich finansowo, ale również przez lata był ich duchowym przywódcą. Analiza archiwaliów3 dotyczących funkcjonowania wspólnoty pozwala wyróżnić zasadnicze cechy Morawian. Są to przede wszystkim: niezależność światopoglądowa, na tyle silnie odczuwana, że nie zmieniły jej nawet lata prześladowań; przekonanie o potrzebie czynnego realizowania swych poglądów religijnych w służbie bliźniemu; radykalizm w zachowywaniu ideałów moralnych i postulat doskonalenia się poprzez nieustającą pracę duchową. Można założyć, że to właśnie tak określone cechy spowodowały, że Bracia Morawscy nie tylko przetrwali jako wspólnota wyznaniowa, ale w dodatku udało im się stworzyć silne ośrodki poza Europą. Już w 1732 roku Morawianie rozpoczęli swą pierwszą misję4. Przedsięwzięcie to było równocześnie pionierskim działaniem misyjnym prowadzonym przez kościół protestancki. Do połowy XVIII wieku misjonarze z Herrnhut znaleźli się na Grenlandii, wśród Indian Ameryki Północnej i w Indiach. Na terenie Ameryki Północnej to właśnie Morawianie ochrzcili braci Wesleyów, późniejszych założycieli Kościoła Metodystów. W trakcie kolejnych kilkudziesięciu lat Bracia Morawscy ustanowili dodatkowo stacje misyjne na obszarze Afryki i Australii. Współcześnie szacuje się, że Braci Morawskichjest na świecie około 300 tysięcy, z czego 2/3 w krajach misyjnych (Wiśniowski, 1985, s. 993). ] Studia nad archiwaliami i literaturą morawiańską prowadziłem w latach 1999-200 l w Archiv der Bruder Unitlit w Hermhut i Volkerkundemuseum w Dreźnie. 4 Pierwszym obszarem misyjnym Morawian stała się wyspa św. Tomasza, naleźąca do archipelagu Wysp Dziewiczych, na wschód od Puerto Rico. �121 Dzięki doświadczeniom zdobytym podczas prowadzenia pierwszych misji Kościół Morawski zwrócił baczną uwagę na właściwe przygotowanie kandydatów do pracy w stacjach misyjnych. Władze Kościoła Morawskiego zdecydowały, by kandydaci do służby misyjnej przechodzili kilkuletnie studia przygotowawcze, poprzedzające wyjazd (zdobywali oni wówczas niezbędną znajomość lokalnych języków oraz pożądane ze względu na dobro misji wykształcenie politechniczne bądź medyczne). Za bardzo ważne uznano ponadto, by precyzyjnie określić zamiary Morawian i ich stosunek do władz kolonialnych na obszarze misyjnym. Przewidywano, że misjonarze prędzej czy później staną wobec podstawowego dylematu lojalności: rząd kolonialny czy poganie. Dlatego też już w 174 I roku ogłoszono oficjalny tekst deklaracji A Candid Declaration of the Church Known by the Name of the Unitas Fratrum. Relative to Their Labour Among the HeathenS, która precyzowała cele działań misyjnych prowadzonych przez Braci Morawskich, a następnie w 1778 roku drugi dokument: An Account of the Manner in Which the Protestant Church of the Unitas Fratrum. or United Brethren. Preach the Gospel, and Carry on Their Missions Among the Heathen6• Zawarto w nich bardzo szczegółowe określenie celów działań Morawian na obszarach misyjnych. Owe dokumenty gwarantowały przede wszystkim lojalność misjonarzy wobec władz kolonialnych. Na wielu tych obszarach Bracia mieli bowiem do czynienia z niewolnikami, którzy pochodzili z rdzennej ludności danego obszaru lub też byli sprowadzeni z innych terenów7• 2. Początki misji w Indiach Celem morawiańskich działań misyjnych stały się ludy uznawane ówcześnie za najbardziej zacofane, które nie miały wcześniej kontaktu z misjonarzami jakiegokolwiek kościoła. Jednym z takich ludów byli Kałmucy, zamieszkujący okolice Sarepty (dzisiejsza dzielnica Wołgogradu), wśród których Morawianie prowadzili misje na przełomie XVIII i XIX wieku. Ponad dziesięcioletnie s Otwarta deklaracja Kościoła znanego pod nazwą Unitas Fratrom, w związku z jego misjami pośród pogan. h Przedstawienie sposobu, w który Kościół protestancki Unitas Fratrom, zwany też United Brethren, niesie Dobrą Nowinę i prowadzi swoje misje wśród pogan. 7 Należy pamiętać, że na obszarze wielu misji funkcjonowało prawo nakazujące właścicielom uwalnianie ochrzczonych niewolników. Tym samym właściciele, w najlepszym przypadku, nie byli zainteresowani wspomaganiem misjonarzy. Podobnie rzecz się miała z oświatą wśród niewolni· ków. Na ogół właściciele uważali, iż im niewolnicy są mniej wykształceni, tym łatwiej utrzymać ich w ryzach. Szkoły dla niewolników, proponowane przez Morawian mogły doprowadzić do buntów. Dlatego też Morawianie opowiedzieli sięjednoznacznie za utrzymaniem niewolnictwa, zgodnego według nich z Prawem Bożym, ale równocześnie namawiali właścicieli, by ci zgadzali się na kształcenie niewolników, ponieważ tylko w ten sposób będą dysponowali świadomą siłą roboczą, zdolną zrozumieć intencje ich właściciela. �122 prace misjonarskie nie przyniosły wówczas żadnych wyników i władze Kościoła Morawskiego zdecydowały o poniechaniu tej misji (Bray, 1992, s. 369). W połowie XIX wieku Kościół Morawiański powrócił do idei ewangelizowania buddyjskich Kałmuków. Do podjęcia tej działalności zostali wyznaczeni August Wilhelm Heyde i Eduard Pagell. Obaj zdążyli przed wyjazdem opanować język mongolski i ukończyć studia medyczne w Berlinie. Najkrótsza droga do Mongolii, okupowanej ówcześnie przez Chiny, wiodła przez Rosję, ale ta odmówiła misjonarzom prawa przejazdu przez swoje terytorium. Zdecydowano się zatem dotrzeć do Mongolii od południa, przez Indie. Wymienieni wyżej Bracia dotarli do Kalkuty 23 listopada 1853 roku i ta data rozpoczyna morawiańską historię w Indiach. Następny rok misjonarze poświęcili na studia nad językiem tybetańskim, sądząc, że w końcu uda im się przedostać do Mongolii przez TybetR• Morawianie zamierzali początkowo ewangelizować Mongołów. Nie precyzowali, jaką grupę tej społeczności mieli na myśli (ówczesna nauka nie znała pojęcia grup czy mniejszości etnicznych). W tym celu chcieli dotrzeć do Mongolii. Z uwagi na niemożliwość dotarcia do Tybetu postanowili pozostać na pograniczu indyjsko-tybetańskim, mając nadzieję, że kiedyś rząd Tybetu w Lhasie zezwoli im na ewangelizowanie tego kraju. W 1857 roku A. W. Heyde i E. Pagell założyli wraz z H. A. Jaeschke pierwszą, stałą stację misyjną we wsi Kyelong (Lahul), przez którą prowadził ważny szlak handlowy9 łączący 8 W tym celu zbierali wiadomości na temat sposobów przejścia przez Tybet, wypytując podróżnych. którzy w celach handlowych bądź jako pątnicy docierali do Ladakhu. Przed namiotem Braci w Leh gromadziły się grupy osób. które z zaciekawieniem się im przyglądały. a niektóre z nich były przez nich zapraszane do namiotu. Jedną z nich był ••... sługa Dalaj Lamy z Lhasy (lub z H·Lassy). kupiec, który zajmował się handlem tatarską (Tartar) herbatą w imieniu swojego duchowego władcy. Długo z nami rozmawiał. ajego opis drogi do Lhasy zgadzał się z wyznaniami innych. Często zdarza się na tej drodze. że podróżni są atakowani i okradani przez rabusiów. którzy bandami liczącymi po 30 lub 40 osób niepokoją tę drogę. (...) Jak zwykle prowadziliśmy nasze dociekania na temat Mongołów. Dowiedzieliśmy się, że dotarcie do pierwszych osiedli Mongołów, które znajdują się na północny wschód od Leh. zabrałoby nam trzy tygodnie. W tym samym czasie (dotarlibyśmy - R.B.) z Yarkandu. W Ladakhu nie znaleźliśmy jednak nikogo. kto potrafiłby mówić czy pisać po mongolsku. Zanim opuściliśmy Leh. dokonaliśmy różnych zakupów. Na sytuację, w której wolno byłoby nam przekroczyć chińską granicę. każdy z nas nabył czerwony ubiór lamy" (••Periodical Accounts ...•••1858, s. 41--42. vol XXII). Bracia A. W. Heyde i E. Pagell zdecydowali, żeby się rozdzielić i w pojedynkę szukać sposobów przedostania się na terytorium Tybetu. Fragment raportu E. Pagella z 28 września 1855 roku przedstawia tę sytuację: ••...trzeciego dnia doszliśmy do ostatniej wsi na terytorium Ladakhu i następnego dnia przekroczyliśmy granicę i wkroczyliśmy do Tsotso. prowincji chińskiego Tybetu. (...) Pozwolono nam dojść tak daleko (do Akse. trzy dni drogi od Lanak w Ladakhu - R.B.) bez najmniej szych przeszkód. Lecz na moje zapytanie o prowiant na własny użytek i trochę paszy dla jaków (...). nikt nie chciał ich sprzedać ani darować. Zapewnili mnie jednak. że wszystko. czego mi potrzeba. otrzymam w następnej osadzie. Doszliśmy do tego miejsca po dwudniowym marszu. Było ono większe niż poprzednie (Akse - R.B.). Starannie ufortyfikowany posterunek graniczny,jednak bez zbrojnej załogi (...). Kazali nam zawrócić". (••Periodical Accounts", 1858, s. 85-86). 9 Podstawowymi przedmiotami handlu Indii z Tybetem były: ryż. zboża. wyroby skórzane i metalowe, odzież bawełniana, a także biżuteria mosiężna i srebrna. za co w zamian przywożono do Indii: boraks. sól, herbatę, wełnę i żywy inwentarz. głównie jaki. �123 Lahul z Ladakhiem i Kaszmirem, a generalnie Indie z Tybetem (Bray, 1992, s. 369). Misja w Kyelongu (1857-1940),jak i wszystkie pozostałe, została zlokalizowana w miejscach dużego, okresowego ruchu karawanowego. Podczas kilku pierwszych lat pobytu w północnych Indiach Bracia przekonali się, że ów upragniony wjazd do Tybetu szybko nie nastąpi, aewangelizacja Tybetu będzie musiała odbywać się bez ich obecności, za pomocą chrześcijańskich pism tłumaczonych na miejscowe języki. W tak niejasnej sytuacji postanowili skoncentrować się na nauce języka tybetańskiego i dialektów pokrewnych, których znajomość miała przygotować ich do działalności misyjnej. Morawianie uważali, iż należy równolegle ewangelizować Tybetańczyków zamieszkujących na terenie Indii i Tybetańczyków w ich własnej ojczyźnie. Zaznaczyć należy, że określenie "Tybetańczycy" używane było przez Morawian w znacznie szerszym zakresie, niż to ma miejsce obecnie. Pogranicze indyjsko-tybetańskie zamieszkiwało kilkaset grup etnicznych, z których duża część niewiele miała wspólnego z Tybetańczykami poza językiem. Ogółem do końca XIX wieku Morawianie założyli na obszarze indyjskiego Zachodniego Tybetu 6 stacji: Kyelong w Lahulu (1857-1940); Pooh w Kinnaurze (1865-1923); Leh w Ladakhu (1885); Khalatse w Ladakhu (1899-1940); Simla (1899-1905) i Chini w Kinnaurze (1900-1906). Spośród wymienionych pozostała czynna jedynie stacja w Leh, która od chwili powstania była stacją centralną, koordynującą działania Morawian na omawianym obszarze (Schulze, 1932, s. 545). Należy jedynie dodać, że Morawianie prowadzą obecnie drugą stację na obszarze stanu Uttar Pradeś (w Rajpur k/Dehra Dun), która powstała w 1966 roku dla uchodźców tybetańskich osiedlonych na tym terenielO. 3. Prace tłumaczeniowe na języki pogranicza indyjsko--tybetańskiego Jednym z podstawowych sposobów ewangelizacji stosowanym przez morawiańskich misjonarzy było przygotowanie tłumaczeń tekstów chrześcijańskich, przede wszystkim Biblii. Wybór języka tych tłumaczeń był dla misjonarzy sprawą zasadniczą. Na terenie prowincji himalajskiej funkcjonowało kilka podstawowych języków i kilkadziesiąt dialektów. Wybór języka tłumaczeń był zatem jednoznacznym określeniem grupy, do której skierowywano Dobrą Nowinę. Były to decyzje o bardzo złożonym charakterze. Rejon, w który przybyli Bracia, był także wyjątkowy z zupełnie innego powodu. Rdzenni mieszkańcy mieli za sobą bagaż kilku tysięcy lat cywilizacji i niezmiernie bogatą literaturę religijną. Wielu mieszkańców potrafiło czytać. 10 Stacja w Rajpur nazwana Morawian Institute prowadzi jedynie działalność edukacyjną, dlatego też pomijam ją w kontekście omawianych zjawisk historycznych. �124 Ten stan rzeczy determinował sposoby działania Braci. Należało, oprócz opanowania lokalnych języków, poznać także miejscowe dziedzictwo kulturowe, by móc polemizować z wartościami, które ono ze sobą niosło. Ponadto języki i dialekty, z którymi zetknęli się Morawianie były w większości nieznane w Europie. Nie istniały tym samym żadne opracowania ich gramatyk, słownictwa itd. Wszystko to należało wykonać na miejscu i to jak najszybciej. Kiedy zdecydowano się na lokalizację pierwszej stacji misyjnej w Kyelongu, Morawianie dysponowali już sporym zasobem tekstów chrześcijańskich w języku tybetańskim. Była to sytuacja wyjątkowa na tle innych misji chrześcijańskich na świecie. Tłumaczenia fragmentów NTII, pism kaznodziejskich i psalmów istniały bowiem, zanim pojawił się pierwszy lokalny kandydat do chrztu. Z pewnością ten stan rzeczy był częściowo spowodowany świadomością misjonarzy, że w ewangelizacji Tybetu być może będą musiały wystarczyć teksty, które różnymi drogami należy dostarczyć w głąb Tybetu. Taka forma ewangelizacji miała swój początek właśnie na omawianym terenie pogranicza indyj sko-tybetańskiego'2. 3.1 Trudności w wyborze języka tłumaczenia Biblii H. A. Jaeschke optował za tym, by Biblię tłumaczyć na klasyczny język tybetański (chos-skad), używany w tekstach drukowanych i w sytuacjach tak oficjalnych jak np. etykieta dworska. Podstawą takiej właśnie decyzji była najprawdopodobniej świadomość powagi zamierzonego przekładu i chęć, by znający ten język przyjęli tłumaczenie Biblii w taki sposób, na jaki zasługuje tekst objawiony. W języku chos-skad istniały precyzyjne określenia religijne, które były niezbędne dla adekwatności tłumaczenia. Jest to też jedyny język, który swoim zasięgiem obejmuje nie tylko Tybet, ale i znaczne obszary północnych Indii, Nepalu i Bhutanu. Taki wybór języka tłumaczenia wydawał się zatem oczywisty. Wkrótce okazało się, że aczkolwiek chos-skad zawierał słownictwo związane z duchowością, to było ono odpowiednie w odniesieniu do niuansów buddyzmu i nie pozwalało na użycie tych znaczeń dla sensów wynikających z Biblii. Poza tym im dłużej Bracia przebywali w Indiach, tym bardziej przekonywali się, jak bardzo ograniczony był odbiór tekstów zapisanych w oficjalnym języku tybetańskim. Przypuszczać można, że na początku im to nie przeszkadzało, gdyż sądzili, że będą szerzyć chrześcijaństwo wśród wysoNT - skrót od Nowy Testament, którego używam w całym artykule. Wiele z tych pism nie zachowało się w Europie, chociaż Bracia byli zobowiązani przesyłać do Herrnhut i Londynu ich kopie. Poszukiwanie tych tekstów na terenie północnych Indii mogłoby przynieść efekty, bowiem buddyjskie biblioteki klasztorne nie miały zwyczaju niszczyć jakiegokolwiek druku, jeśli dotyczył on spraw religii. Takie znaleziska, szczególnie traktaty teologiczne, stanowiłyby wyjątkowo ciekawy materiał do studiów nad ówczesnym stanem np. teologii porównawczej. II 12 �125 ko urodzonych grup społecznych. Wykształcona elita mogła przyjąć jedynie Biblię w języku chos-skad. Jakiekolwiek zmiany dokonane w tym języku na rzecz potoczności sformułowań lub dialektyczności byłyby przez tę grupę widziane jako rezultat braków w wykształceniu misjonarzy. W konsekwencji elity mogłyby potraktować Biblię jako tekst niegodny uwagi. Ten plan jednak bardzo szybko się załamał. Wykształcona część społeczeństwa chciała co prawda na temat Biblii dyskutować, ale szanse ich nawrócenia na chrześcijaństwo były niewielkie. Większych możliwości zaczęto upatrywać wśród "prostego ludu". Ta grupa społeczna najczęściej nie potrafiła czytać i dostępne już w tłumaczeniach fragmenty Biblii stały się w większej części bezużyteczne. Bracia odczytywali fragmenty Biblii podczas kazań, który to zwyczaj pomagał weryfikować adekwatność dokonanych tłumaczeń. I okazało się, że słuchacze nie rozumieli zawiłego chos-skad. Należało przetłumaczyć Pismo św. na potoczny tybetański (phal-skad) lub wprost na lokalne języki i dialekty, nawet jeśli miałoby to wywołać opinię, że Morawianie są nieukami. Zapis tekstu Biblii w potocznym tybetańskim niósł ze sobą jednak niebezpieczeństwo wprowadzania do niego dialektyzmów, które czyniły go zrozumiałym na znacznie bardziej ograniczonym terytorium niż przek'ładu w klasycznym chos-skad. Kolejnym problemem był fakt, iż różnorodne dialekty, którymi posługiwała się ludność na obszarach misji, najczęściej nie miały wykształconej formy zapisu. Pozostawały językami komunikacji werbalnej i to w dodatku bardzo ograniczonej w sensie terytorium i liczebności użytkowników. Kompromisowym rozwiązaniem przyjętym przez Morawian była równoległa praca nad tłumaczeniem całości Biblii na klasyczny tybetański (by mogła być rozumiana najak największym obszarze), i częściowe tłumaczenia Nowego Testamentu na poszczególne języki i dialekty, by można było przesłanie tego tekstu upowszechniać lokalnie. Prace nad przekładami poszczególnych ksiąg na chos-skad rozpoczął H. A. Jaeschke w rok od przybycia do Indii (1854). Był on świadomy, że aby tekst Biblii mógł być ostatecznie zaakceptowany do druku, Morawianie muszą uzyskać pomoc wykształconych, rdzennych Tybetańczyków w jego ostatecznym zredagowaniu. Lokalni pomocnicy powinni równocześnie dogłębnie znać chrześcijaństwo, a na tak przygotowaną kadrę będzie trzeba poczekać przynajmniej 10 lat (Bray, 1990, s. 68). Jaeschke używał jako podstawy do tłumaczenia greckiej wersji Biblii. Nieprzekładalność greckich terminów na tybetański spowodowała, że nie było to w pełni udane tłumaczenie. Samo znalezienie tybetańskich odpowiedników pojęć fundamentalnych dla chrześcijaństwa zabrało mu kilka lat. Weźmy na przykład słowo podstawowe: Bóg. W przypadku Biblii mongolskiej użyto jako równoważnika słowa: Buddha. Jaeschke rozważał jeszcze użycie słowa lha, które odnosiło się do różnorodnych istnień duchowej natury. Wybrał ostatecznie określenie dkon-mchog - "Naj droższy". Inne pojęcia sprawiały innego typu problemy, ponieważ brak było na terenie zachodnich Himalajów podobnych �126 "obiektów". Tak miała się sprawa ze słowem: krzyż. Jaeschke użył tu jako zamiennika pojęciowego słów - brkyang-shing (drzewo rozciągnięcia). Określenie tybetańskie odnosiło się co prawda do drewnianej ramy na której w Tybecie rozciągano złoczyńcę. Czyniono to jednak w pozycji poziomej i leżącemu skazańcowi wylewano na piersi gorący wosk. Z pewnością jednak takie określenie było czytelnikom tybetańskiej Biblii bliższe niż zupełnie obcy kulturowo krzyż. Podobne wątpliwości budziła w Jaeschkem transpozycja kulturowa słów: oliwa, oliwki, drzewo oliwne. Kwestia została w tym przypadku rozwiązana poprzez znalezienie dziko rosnących odmian oliwek w Sikkimie (Bray, 1990, s. 69). Pozwoliło to zastosować dialektologiczną nazwę, aczkolwiek prawie nieznaną poza niewielkim obszarem wschodnich Himalajów. Można sobie wyobrazić, iż mnogość tego typu kłopotów sprawiał tłumaczowi brak występowania na omawianym obszarze wielu gatunków zwierząt i roślin wymienianych w Piśmie, a także na przykład odniesień do prawa żydowskiego. Jaeschke po 10 latach pracy misyjnej powrócił do Herrnhut. W chwili wyjazdu (1867 rok) NT był przez niego w większej części przetłumaczony. Przed śmiercią Jaeschkego w 1883 roku praca ta została ukończona. Pierwsze wydanie czterech Ewangelii w języku tybetańskim ukazało się w 1883 roku, a pozostałych Ksiąg w dwa lata później. Druku dokonano w Berlinie na zlecenie British and Foreign Bible Society. Po kilku latach Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne w Londynie zażądało weryfikacji tłumaczenia tekstu, której dokonał W. A. Heyde. Nieznacznie poprawiona wersja NT ukazała się w 1903 roku. Zaraz po druku Ewangelii ich tekst został wysłany do poszczególnych misji w Ladakhu i Lahulu, a nawet do odległych części wschodnich Himalajów. Przez prawie 80 następnych lat nie powstało doskonalsze tłumaczenie niż autorstwa Jaeschkego. Dopiero Pierre Vittoz w latach 50. XX wieku przygotował trzecie już wydanie NT, które znacznie odbiegało od pierwowzoru. Jednakże i on powoływał się w swojej korespondencji z władzami w Londynie na genialne rozwiązania pojęciowe zastosowane przez Jaeschkego w jego tłumaczeniu. 3.2. Praca nad tłumaczeniem Starego Testamentu Uwagi odnośnie do tłumaczenia STI3 poczynił jeszcze sam Jaeschke, ale jako pierwszy podjął się tej pracy F. Redslob przy współpracy W. A. Heydego i Nathanaela. W tym miejscu podkreślić trzeba, że ostatni z wymienionych przed przyjęciem chrztu (luty 1872 roku) był mnichem w jednym z klasztorów w Lhasie. Pierwsze księgi ST (Rdz i Wj) zostały wydrukowane w pracowni morawiańskiej w Kyelongu w 1881 roku. Przez kolejne 10 lat Redslob przetłu- 13 ST - skrót od Stary Testament, którego używam w całym artykule. �127 maczył księgi od Rodzaju do Jozuego. Po śmierci Redsloba w 1891 roku pracę kontynuował A. H. Francke (Leh) przy pomocy Haydego (Kyelong), Th. Schreve'a (Pooh), S. Ribbacha (Leh) i K. Fichtnera (Simla). Swój niebagatelny udział w tłumaczeniu mieli też miejscowi pomocnicy Zodpa, J. Gergan, Dschor (Djor) Puntsog (Jacob) i Samuel Joldan. Towarzystwo Biblijne w Berlinie wydało poprawioną wersję ksiąg Rodzaju i Wyjścia w 1905 roku, Kapłańską, Liczb i Powtórzonego Prawa w 1907 roku, a Jozuego w 1912 roku (Bray, 1990, s. 71). Po powrocie Franckego do Niemiec w 1910 roku prace nie postępowały już tak szybko. Tłumaczenia zostały też przerwane na kilka lat z powodu I wojny światowej i kłopotów związanych z przebywaniem obywateli Rzeszy na terenie brytyjskich Indii. Od 1919 roku prace nad ST nadzorował J. Gergan, który w międzyczasie poświęcił się studiom porównawczym nad kanonicznymi tekstami buddyzmu, islamu i chrześcijaństwa. W połowie lat 20. wysłał swój kompletny rękopis tłumaczenia ST do akceptacji A. H. Franckemu do Berlina. Francke chciał się upewnić, że tybetański użyty przez J. Gergana będzie zrozumiały dla Tybetańczyków zamieszkałych we wschodniej jego części. Wysłał rękopis dalej do sprawdzenia do Kalimpongu. Mijały lata. Francke umarł w 1930 roku, nie kończąc zadania. Sprawdzenie rękopisu J. Gergana zostało powierzone F. Peterowi. Ostatecznie tekst ST był gotowy do druku w 1934 roku. Jednakże wówczas Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne zwlekało z wydaniem. Powodem była naj prawdopodobniej nikła sprzedaż NT wydanego już 40 lat wcześniej (Bray, 1985, s. 210). Pełen tekst Biblii w języku tybetańskim wydany został dopiero w 1948 roku w Lahore. Dalsza historia tybetańskiej Biblii dotyczyła poprawek do tekstu NT, które poczynili w latach 50. P. Vittoz, ostatni europejski misjonarz morawiański (przebywał na misji w Leh w latach 1950-1956), i E. T. Puntsog, zięć J. Gergana. Oboje znali klasyczną grekę i tybetański. Pozwoliło to na poprawę stylu J. Gergana, który we wcześniejszej wersji tybetańskiej Biblii przekonał Braci do zastosowania wielu sformułowań bliskich potocznym wyrażeniom w języku ladakhi. To rozwiązanie budziło zastrzeżenia we wschodnim Tybecie i wśród ludności mówiącej po tybetańsku we wschodnich Himalajach indyjskich. Nowa wersja NT wydana pod koniec lat 50. ma opinię klasycznej, wykorzystującej piękny tybetański styl i język. Współcześni wykształceni Ladakhijczycy preferują jednak czytanie Biblii po angielsku lub w urdu. Towarzystwo Biblijne chciało doprowadzić do ostatecznego wydania tekstu, który zadowalałby wszystkie regiony posługujące się językiem tybetańskim. Zwołano w tym celu Komitet Przekładu Biblii na Tybetański (1956 rok), który obradował w Moosoorie (k/Dehra Dun, Uttar Pradeś). W jego składzie znaleźli się ówcześni znawcy przedmiotu: P. Vittoz - jako przewodniczący, E. Phuntsog, M. Griebenow - znawca dialektu Amdo, M. Kraft - znawca dialektu Kham i G. Tharchin - pochodzący z Pooh, ochrzczony przez Morawian. Prace nad poprawianiem tłumaczenia całego NT trwały do 1962 roku. �128 Były one o tyle skomplikowane, że wymiana uwag następowała najczęściej listownie pomiędzy Moosoorie - Kalimpongiem a Hong Kongiem, w tych bowiem miejscach rezydowali na stałe członkowie Komitetu. Wydaniem tej wersji NT zajęło się Towarzystwo Biblijne w Indiach. I tak Ewangelia według św. Mateusza ukazała się w Bangalore w 1961 roku, św, Łukasza w 1966 roku, św. Marka, św. Jana i Dzieje Apostolskie w 1968 roku. Całość NT w najnowszej wersji opublikowana została w 1970 roku. Uważa się, że ten tekst jest najlepiej opracowany z dotychczasowych, napisany najbardziej klasycznym tybetańskim, z najmniejszą ilością użytych dialektyzmów. Jednakże jest to tekst trudny w opinii lokalnych odbiorców, dla których przecież powstał. Współczesne wersje rozmaitych języków tybetańskich, nawet pisane, coraz bardziej bowiem oddalają się od klasycznego tybetańskiego. 3.3. Tłumaczenie Biblii na inne języki miejscowe A. H. Francke przetłumaczył na ladakhi Ewangelię według św. Marka. Ta wersja Ewangelii według św. Marka, poprawiona przez J. Gergana, ukazała się drukiem w Lahore w 1919 roku. Najnowsze jej wydanie ukazało się w Kalkucie w 1980 roku. A. W. Heyde przetłumaczył w latach 80. XIX wieku fragmenty Ewangelii według św. Marka na dialekty bunan i manchand (mantschad), które stanowiły podstawę późniejszej pracy Franckego. A. H. Francke opracował (do 1914 roku) kompletne przekłady Ewangelii według św. Marka na trzy dialekty Lahulu: bunan, manchand (mantschad) i tinan. Wespół z Chompelem rozpoczął także prace nad tłumaczeniem tej samej Ewangelii na język dard (Brog-skad), ale nie zdążył do rozpoczęcia I wojny i w rezultacie nigdy tego zadania nie dokończył. Z kolei J. Bruske, który kierował stacją w Chini (Kinnaur), przetłumaczył w pierwszej dekadzie XX w. Ewangelię św. Marka na język kinnauri (kannauri, kanawari), używając do tego celu znaków dewanagari. Obecnie E. Gergan pracuje nad przekładem NT na dialekt purig (Kargil). Podkreślić należy, że badania nad lokalnymi językami prowadzone przez Braci, poprzedzające w naturalny sposób tłumaczenie fragmentów NT, były ze wszech miar pionierskimi. Do dzisiaj stanowią podstawę nauki o tych językach, a ówcześnie były pierwszymi doniesieniami o ich istnieniu. 3.4. Inne tłumaczenia wykonane przez Morawian W latach 60. XIX wieku H. A. Jaeschke przetłumaczył na ladakhi lekcjonarz morawiański (The Harmony of the Gospel). Po upływie około SO lat tłumaczenie Jaeschkego zostało poprawione przez Braci K. Marxa i E. Shawe'a i opublikowa,ne w Leh przez A. H. Franckego w zaledwie 20 egzemplarzach (1907 rok). Jaeschke, Heyde i Francke byli ponadto autorami tłumaczeń katechizmu, śpiewników oraz różnych tekstów liturgicznych na język tybetański �129 i ladakhi. Morawianie przetłumaczyli także na język tybetański i ladakhi podręczniki szkolne używane przez misjonarzy we własnych placówkach. Dzięki Morawianom ukazała się też pierwsza ladakhijska gazeta (miesięcznik, w latach późniejszych dwumiesięcznik) w języku tybetańskim i ladakhi (La Dvags Kyi Akhbar), która wydawana była w Leh od 1904 roku przez A. H. Franckego. Podstawową ideą autora pomysłu była popularyzacja druków o treści świeckiej (Bray, 1987, s. 59-60). W zasadzie dotychczas wszystkie drukowane lokalnie teksty miały charakter religijny (buddyjski). Dla zaznaczenia świeckiego charakteru pisma wydrukował gazetę kursywą (u-chen), z gramatyką i słownictwem możliwie najbardziej zbliżonymi do mowy potocznej. Gazeta nie objęła swym zasięgiem całego Ladakhu. Początkowo wydawana była w nakładzie 150 egzemplarzy, a później jedynie 60. Podstawowym problemem była dystrybucja. Nie można było w tej sprawie zdać się na pocztę, ta bowiem nie docierała do wielu odległych dolin Ladakhu. Francke zatem sam sprzedawał gazety na bazarze w Leh przedstawicielom danych wsi. W ten sposób każdy egzemplarz gazety czytany był przez wiele osób. Istnieją dane potwierdzające, że gazeta docierała nawet do Tybetu i do samej Lhasy, przekazywana z rąk do rąk przez kolejnych czytelników (Bray, 1987, s. 60). A. H. Francke napisał na potrzeby wydawanej przez siebie gazety poemat po tybetańsku o treści przybliżającej chrześcijaństwo, w którym każdy wers rozpoczynał się i kończył kolejną literą tybetańskiego alfabetu. 4. Podróże ewangelizacyjne Kolejną fonną działalności ewangelizacyjnej stosowaną przez Morawian były podróże, których podejmowanie było koniecznością w trudnym wysokogórskim terenie. Obszar himalajskiej prowincji misyjnej był bardzo nierównomiemie zaludniony, głównie ze względu na ukształtowanie powierzchni. Małe grupy ludności, liczące od kilkudziesięciu do kilkuset osób, przebywały w mało dostępnych dolinach i podróże karawanowe były jedyną fonną nawiązania z nimi kontaktu. Najczęściej przy takich okazjach misjonarzom towarzyszyli lokalni pomocnicy. Służyli jako tłumacze, a z biegiem czasu Bracia pozwalali im samodzielnie prowadzić takie podróże ewangelizacyjne. Poprzez te uciążliwe wędrówki próbowano objąć zasięgiem działania głównych stacji coraz to większy obszar zachodnich Himalajów. Podczas tego typu podróży organizowano od lat 90. XIX wieku specjalne pokazy obrazów o tematyce chrześcijańskiej z użyciem faterna magica, jak i kolorowych plansz ukazujących dzieje biblijne, które były malowane na wzór thanek. Thanki są malowidłami o treści religijnej związanej z buddyzmem lub religiami synkretycznymi z elementami buddyzmu. Wykonywane są najczęściej w technice olejnej na płótnie. Tradycyjnie są obszywane drogimi materiałami, co tworzy ich swoistą ramę. Dają �130 się z łatwością rolować. Ta ostatnia właściwość pozwalała misjonarzom na ich transport w czasie podróży misyjnych. Fragmenty NT zapisywano także na kamieniach, wzorując się na właściwych tamtejszym kulturom tzw. kamieniach manicznych. Kamienie maniczne to odłamki skalne, na których, za pomocą różnych technik grawerunku, utrwalono fragmenty tekstów sakralnych, inkarnacji Boga, budynków świątynnych itp. Ich ofiarowywanie ma najczęściej charakter wotywny. Umieszczane są w skupiskach, na skraju dróg, na skrzyżowaniach, na skraju wiosek, na przełęczach górskich. Zwyczaj ten jest bardzo rozpowszechniony na obszarach, których dominującą religią jest buddyzm. Był to prekursorski pomysł mający na celu zainteresowanie nową religią ludności nie potrafiącej czytać. Analfabetom głoszono kazania i ukazywano historię Jezusa za pomocą obrazów (Bray, 1985, s. 212). 5. Wyniki działań ewangelizacyjnych Morawianie, mimo trudności w pozyskiwaniu nowych chrześcijan, wobec kandydatów nigdy nie obniżali swych wymagań. Ta pryncypialna postawa powodowała, że grupa konwertytów była bardzo nieliczna. Pierwsi dwaj mieszkańcy Kyelongu zostali ochrzczeni dopiero w 1865 roku (w osiem lat od wybudowania tam stacji). Kandydaci musieli wykazać się wysokim poziomem moralnym, co zobowiązywało ich m.in. do rezygnacji z wszelkich uroczystości "pogańskich" organizowanych przez lokalne społeczności. Jeśli zdecydowali się na przyjęcie chrztu, wyłączani byli najczęściej ze wspólnoty lokalnej. Podstawowe dane o stanie osobowym konwertytów przynoszą spisy dokonane dwukrotnie na terenie całej prowincji himalajskiej, w 1907 i 1930 roku. Pierwszy wykazał, że ochrzczonych było 138 osób (w tym 56 przystępujących do komunii św.) i 22 kandydatów do chrztu. Opiekowało się nimi 9 misjonarzy z Europy, którzy przebywali na misji wraz z żonami, 3 siostry misyjne i 3 rdzennych pomocników. W 1930 roku stan misji stanowili 4 Bracia z których trzech było żonatych, 3 siostry misyjne i 2 rdzenni, wyświęceni duchowni. Opiekowali się grupą 157 ochrzczonych (w tym 71 przystępujących do komunii św.) i zaledwie jednym kandydatem do chrztu. Bracia stopniowo koncentrowali swoje wysiłki ewangelizacyjne w Ladakhu. W tym celu Morawianie przesiedlali do Leh grupy chrześcijan z innych stacji misyjnych. Taka praktyka z oczywistych przyczyn nie sprzyjała rozwojowi lokalnych, dużych wspólnot chrześcijańskich zgrupowanych wokół misji w terenie (szczególnie w Lahulu i Kinnaurze). Wielu sympatyków chrześcijaństwa nie decydowało się na zmianę miejsca zamieszkania w sytuacji, gdy pobliską stację zamykano lub pozostawała bez opieki europejskiego misjonarza. Często wówczas powracali do religii przodków. Do najwybitniejszych rdzennych chrześcijan należy zaliczyć: �131 - Tscholdana i Sodnama Stobkyesów (ojciec i syn), pierwszych ochrzczonych przez W. A. Heydego w Kyelongu (1865 rok); - Chomphela i Madtę (ojciec i syn), z Khalatse, ochrzczonych przez A. H. Franckego (ich potomkowie pozostali chrześcijanami do dzisiaj); - Zodpę Gyaltsena (Nathanael), którego ojciec był ministrem w rządzie Dalaj Lamy w Lhasie, ochrzczony przez W. A. Heydego w 1872 roku; - Joseba Gergana, pierwszego wyświęconego rdzennego duchownego morawiańskiego, którego potomkowie do dzisiaj pozostali chrześcijanami, a wnuk (Elijah Gergan) kieruje misją w Leh. Wszyscy oni byli ludźmi wykształconymi, którzy bardzo pomogli Morawianom zarówno w pracach związanych z prowadzeniem stacji misyjnych, jak i podczas tłumaczeń Biblii i innych tekstów chrześcijańskich. 6. Pozaewangelizacyjna działalność Morawian Ważnym obszarem pracy Morawian było szeroko rozumiane szerzenie oświaty. Tego rodzaju działalność była najsilniej zakorzeniona w tradycji Kościoła Morawskiego. W całej swej historii, na każdym z miejsc osiedleń, Morawianie zajmowali się kształceniem. Od początku swej działalności misyjnej na pograniczu indyjsko-tybetańskim Bracia wprowadzili zwyczaj, że praca oświatowa nie musi być łączona z szerzeniem chrześcijaństwa. Każdy mieszkaniec mógł przyglądać się ich pracy gospodarskiej, zadawać pytania i liczyć na ich pomoc. Chociaż w swym założeniu praca ta nie miała bezpośredniego charakteru ewangelizacyjnego, to jednak sam fakt, iż właśnie misjonarze byli często nauczycielami, przyczyniał się do tego, że miejscowa ludność postrzegała tę działalność jako kontynuację ewangelizacji. 6.1. Nauczanie Przy wszystkich stacjach misyjnych na omawianym terenie Morawianie prowadzili elementarne szkoły ogólnokształcące dla dzieci. Nauczali w nich arytmetyki, czytania i pisania w językach narodowych, a także języka angielskiego, religii chrześcijańskiej i elementów historii świata zachodniego. Szkoły te przeznaczone były początkowo tylko dla chłopców. Używano w nich podręczników szkolnych, które Morawianie przetłumaczyli na język tybetański i ladakhi. Współcześnie Morawianie prowadzą dwie szkoły podstawowe (Leh i Rajpur k/Dehra Dun). Dyrektorem pierwszej z nich jest E. Gergan (wnuk 1. Gergana, ochrzczonego przez A. H. Franckego), który jest równocześnie kierownikiem misji morawiańskiej w Leh. Szkoła w Rajpurze powstała dopiero w 1966 roku dla osiedlonych tam uchodźców tybetańskich. �132 Bracia organizowali także kursy, w ramach których upowszechniali nowoczesne techniki rzemieślnicze. I tak np. brat Th. Schreve (Pooh, 1894) sprowadził z Niemiec pierwszy szeroki warsztat tkacki w celu finansowego uniezależnienia małej gminy. Pozwalał on na wykonywanie kocy wełnianych, na które było wielkie zapotrzebowanie. Tkaniny o dużej szerokości wykonywano do tego czasu wyłącznie poprzez zszywanie kilku wąskich pasków. Poza tym warsztat sprowadzony przez Braci pozwalał na wyrób tkanin bardzo dobrej jakości. Brat Walter Asboe otworzył w 1939 roku szkołę rzemieślniczą (The Leh Industrial School), która od początku spotkała się z dużym zainteresowaniem młodzieży. Kursy obejmowały, oprócz ciesielstwa i stolarstwa, przede wszystkim naukę tkania na szerokich krosnach i sztukę tkania tybetańskich dywanów. W chwili otwarcia szkoły tylko jeden rzemieślnik w Ladakhu praktykował sztukę tkania tybetańskich dywanów (Bray, 1985, s. 209). Szkoła funkcjonowała do 1947 roku. Wykształceni w niej rzemieślnicy byli jeszcze do niedawna instruktorami nauki rzemiosła w Centrum Nauki Rzemiosła w Leh (Handicrafts Centre). Bracia upowszechniali również elementy europejskiej wiedzy rolniczej. Uczyli okolicznych mieszkańców zasad racjonalnej gospodarki rolnej, wprowadzali uprawy warzyw i drzew owocowychl4, które dotychczas nie były docenianane na tych terenach i popularyzowali nowoczesne metody hodowlane. Ważnym aspektem działalności Morawian w dziedzinie szkolnictwa było to, iż jako pierwsi zorganizowali zajęcia dla dziewcząt. Obejmowały one podstawową naukę czytania, pisania i kursy gospodarskie. Na terenie wszystkich omawianych stacji Morawianie mieli trudności w prowadzeniu pracy misyjnej wśród kobiet. Tradycyjnie obcy mężczyźni nie mieli możliwości kontaktowania się z miejscowymi kobietami. Ważną rolę w aktywizowaniu kobiet odegrały żony misjonarzy, a później także siostry misyjne. Podejmowane przez nich działania miały nie tylko wymiar ekonomiczny, ale przede wszystkim podnosiły społeczny status lokalnych kobiet. Jako pierwsza ideę tę realizowała Maria Heyde w Kyelongu, która założyła w budynkach misji szkołę gospodarowania. Propagowała w niej zasady higieny, a także uczyła tkania i robienia na drutach. To ostatnie zajęcie przynosiło miejscowym kobietom znaczne zarobki, bowiem w niektórych latach wykonywano nawet do 1000 par wełnianych skarpet. Zbyt na tego typu produkty był praktycznie nieograniczony, ponieważ odbiorcą było brytyjskie wojsko, stacjonujące na północy Indii. Za przykładem M. Heyde poszły tei inne żony misjonarzy i wkrótce przy każdej ze stacji morawiańskich funkcjonowały tego typu szkoły dla kobiet. 14 Warzywa uprawiane przez Morawian to: marchew, kapusta, buraki i ziemniaki. Nie były one całkowicie nieznane w Indiach, ale stanowiły nowość na obszarze zachodnich Himalajów. Z kolei introdukowane przez Morawian szlachetne gatunki drzew owocowych to: śliwy, grusze i jabłonie. Niektóre z nich rosną do dzisiaj w ogrodzie należącym uprzednio do dawnej stacji w Pooh. Warto zaznaczyć, że na omawianym obszarze występowały dziko rosnące jabłonie, morele i śliwy, których uszlachetnianiem lokalna ludność się nie zajmowała. �133 6.2. Opieka medyczna Od początku działalności misyjnej władze Kościoła Morawskiego zalecały, by kandydaci na misjonarzy mieli wykształcenie medyczne (pełne studia lub kursy). Doświadczenia misyjne Morawian w Himalajach potwierdzały wielką potrzebę opieki medycznej nad lokalną ludnością. Przy każdej stacji misyjnej działały szpitale lub ambulatoria. Niektóre z nich były dla regionu bardzo ważne, jak np. poliklinika rządowa w Leh czy szpital dla trędowatych w Khalatse. Misjonarze-lekarze wzbudzali z początku nieufność, ale najczęściej po kilku pierwszych, udanych, operacjach miejscowa ludność nabierała do przedstawicieli europejskiej medycyny zarówno zaufania, jak i szacunku. Niedostatek punktów pomocy medycznej na terenach misyjnych powodował, że zapotrzebowanie na nie było tak duże, że w każdą podróż ewangelizacyjną Morawianie musieli zabierać ze sobą ekwipunek medyczny. Na miejscach postojów organizowali punkty szczepień przeciwko ospie, "gabinet stomatologiczny" i często nawet salę operacyjną. Bracia uczestniczyli wielokrotnie w działaniach ograniczających zasięgi występowania epidemii ospy, chorób układu pokarmowego, itp. Ze względu właśnie na medyczne wykształcenie Morawian poproszono nawet E. Pagella z Pooh w 1866 roku, by pomógł w opanowaniu epidemii ospy na obszarze Tybetu, w dolinie Totso (trzy dni marszu od Pooh). Po kilku miesiącach został jednak odesłany do Indii z obietnicą, że za rok otrzyma oficjalne zezwolenie na pobyt i głoszenie Słowa Bożego w Tybecie. PÓŹniej jeszcze raz wystąpiła podobna sytuacja, ale i wtenczas nie zezwolono Pagellowi, ani żadnemu innemu Morawianinowi, na wjazd do Tybetu w celu jego ewangelizacji. 6.3. Realizacja projektów inżynieryjnych W praktyce misjonarskiej przydatne okazywało się również wykształcenie politechniczne Braci. Misjonarze realizowali z pomocą lokalnej siły roboczej ogromne prace inżynieryjne. Budowali drogi dojazdowe, mosty, wodociągi, ujęcia wody pitnej. Aby pozyskać dodatkowe grunty uprawne, zmieniali naturalne ukształtowanie terenu, tworząc w ten sposób pola tarasowe. Najwybitniejszym inżynierem okazał się W. A. Heyde (Kyelong). To on zaprojektował budynki wszystkich stacji misyjnych. Na terenie stacji zaprowadził wzorcowy sad owocowy i tarasową uprawę zbóż. W ciągu kilku lat zbudował trzy wodociągi (naj dłuższy o długości 21 km), doprowadzające wodę z pobliskich lodowców. Nawadniały one wiele gospodarstw oprócz misyjnego i dostarczały zdrową wodę pitną. W czasie gdy przebywał w Kyelongu, okoliczna ludność w uznaniu jego zasług nazywała go "Ojcem sahibem" (Schulze, 1932, s. 543), a zbudowane przez niego urządzenia służą mieszkańcom do dzisiaj. �134 Innym znaczącym przykładem budownictwa użytkowego był Dom Noclegowy dla pielgrzymów (Gospel Inn w Leh), którego budowę nadzorował brat Asboe. W ówczesnym Leh, który miał około 3000 mieszkańców, nie było publicznie dostępnego zajazdu. Pomysł jego budowy okazał się trafny i już w pierwszym roku zatrzymało się w nim ponad 4000 gości (Bray, 1985, s. 209). Na frontowej ścianie zajadu znajdował się duży zegar. Było to pierwsze tego typu urządzenie w Ladakhu służące wszystkim mieszkańcom. Zajazd zamknięto na przełomie 1948/49 roku. 6.4. Wkład Braci Morawskich w upowszechnianie kultur himalajskich Niezaprzeczalnie Morawianie stanowią grupę, która przyczyniła się znacznie do popularyzacji kultur himalajskich w ówczesnej Europie. Morawianie dostarczyli nauce światowej szeregu bezcennych materiałów źródłowych do badania lokalnych języków i zwyczajów. Ich publikacje populamo-naukowe wpłynęły również na kształtowanie ówczesnej opinii publicznej. Autorem naj wcześniej szych opracowań naukowych był H. A. Jaeschke. Przygotował słownik niemiecko-tybetański (1866) i Romanized Tibetan and English Dictionary (1881). Były to pierwsze słowniki języka tybetańskiego uwzględniające też jego różnice dialektologiczne (Bray, 1990, s. 67). Ponadto był autorem pełnej gramatyki języka tybetańskiego (1883). Znanym w świecie naukowym Morawianinem jest także A. H. Francke. Owocem jego działalności naukowej, oprócz tłumaczeń Biblii, są: zapisy ladakhijskich przekazów historycznych, w tym przede wszystkim rozbudowane studia nad wersjami Historii o Kesarze; zbiory tekstów ludowych przypowieści i piosenek; studia nad historią regionu (Antiquities of Indian Tibet, History of Western Tibet); studia nad kulturą Dardów; prace lingwistyczne dotyczące języków tybetańskich'5. W latach 1910-1930 Francke wykładał język tybetański w Instytucie Tybetologii Uniwersytetu w Berlinie. W. A. Heyde napisał kilkadziesiąt artykułów o zwyczajach Lahulu i Spiti. Inni dwaj misjonarze: J. Gergan i Walter Asboe opublikowali w latach 1932-47 szereg artykułów o Ladakhu, które ukazały się w "Man", "Folklore" i "Journal of the Royal Central Asian Society". 1. Gergan jest także autorem zbioru przysłów tybetańskich, przetłumaczonego na język niemiecki i angielski. Bogaty zasób informacji na temat kultur himalajskich i codziennego życia Europejczyków na pograniczu indyjsko-tybetańskim stanowią wspomnienia, pamiętniki, listy misjonarzy (W. A. Heyde, M. Heyde, H. A. Jaeschke, E. Pa15 Pełna bibliografia prac A. H. Franckego zawarta jest w: H. Walgravens, M. Taube, August Hermann Francke und die Westhimalaya-Mission del' Her1'llhuter Briidergemeine. Eine Bibliographie mit Standortnachweisen del' tibetischen D1'lIcke. Mit einem Beitrag von Michael Hahn. Stuttgart, Steiner 1992 (Verzeichnis del' orientalischen Handschriften in Deutschland. Supplementband, 34), i zawiera 221 pozycji. �135 gell, S. Ribbach, F. Redslob), a także rachunki, umowy, korespondencja urzędowa stacji misyjnych. Bracia przebywający na misji byli zobowiązani do nadsyłania do Herrnhut i z biegiem czasu także do Londynu, rocznych sprawozdań ze swojej działalności, które były publikowane w "Missions-Blatt" i "Periodical Accounts". Stanowią one ważne źródło wiedzy historycznej i etnograficznej, porównywalne z raportami Svena Hedina, Williama Moorcrofta i Sir Francisa Younghusbanda, uznawanymi za najbardziej klasyczne opisy tej części światal6. Fragmenty artykułów zawartych w wymienionych wyżej czasopismach ukazywały się również w innych, wielkonakładowych czasopismach misyjnych o bardziej popularnym charakterze jak londyński "The Moravian Missionary Reporter" i "Illustrated Missionary News". Trudno przecenić znaczenie tych wydawnictw, bo to właśnie one kształtowały ówczesną opinię publiczną na temat kultur himalajskich. Bracia od początku swej bytności w Ladakhu, Lahulu i Spiti, Kinnaurze i Zanskarze, przesyłali do Herrnhut (a później także do Londynu) również wytwory miejscowych kultur materialnych. Znajdują się one obecnie w Muzeum Etnograficznym w Herrnhut (Volkerkundemuseum, Herrnhut), które jest filią Muzeum Narodowego w Dreźnie. Kolekcja w Herrnhut obejmuje 250 obiektów nadesłanych bądź przywiezionych przy okazji podróży do Europy przez: W. A. Heydego (1878 rok), K. Marxa (1892 rok), J. Webera (1894 rok), F. Werthemanna (1878 rok), Bechlera (1879 rok), Reichelta (1890 rok), S. Ribbacha (1904 rok) i A. H. Franckego (1909 rok). Podstawową część kolekcji stanowią przedmioty codziennego użytku, takie jak wyposażenie kuchni, materiały i odzież, szczególnie nakrycia głowy i obuwie; ozdoby ze srebra i koralu, przykłady artystycznego snycerstwa w formie tablic i stołów; komplety do przyrządzania i podawania herbaty. Innym rodzajem są obiekty związane z odmiennością religijną obszaru: rytualne nakrycia głowy, młynki i flagi modlitewne, gliniane wota (tsatsa), malowidła o treści religijnej (thanka), kompletne stroje i maski obrzędowe, rękopiśmienne i drukowane teksty religijne, a także kolekcja instrumentów muzycznych. Oprócz wymienionych już przedmiotów Bracia wzbogacili muzeum o bardzo interesujący zestaw rysunków i akwareli, głównie autorstwa ladakhijskich artystów (Icke-Schwalbe, 1990, s. 36), obrazujący bogactwo kulturowe tego regionu. Na podstawie tych przedstawień można uzyskać wiadomości na temat charakterystycznych tańców obrzędowych, ubioru, preferowanych ozdób, jak i uzbrojenia wojowników. Chociaż większość zgromadzonych przedmiotów była prezentowana w Europie drugiej połowy XIX w., wciąż są obiektami studiów naukowych. Ówcześnie były one unikatowymi przykładami adaptacji kulturowej do szczególnych warunków wysokogórskich. 16 O znaczeniu morawiańskich relacji niech świadczy fakt, iż ich odbiorcą był m.in. sam G.Tucci [wybitny językoznawca], który abonował roczniki zarówno "Missions-Blatt" jak i "Periodical Accounts", a także dwumiesięcznik "La Dvags kha akhbar". �136 7. Recepcja działań misyjnych wśród miejscowej ludności Na obszarze pogranicza indyjsko-tybetańskiego współistniało od setek lat wiele kultur i religii. Ten stan rzeczy powodował, iż buddyzm, hinduizm i islam były tam obecne w swej "czystej" postaci, a także w wielu odmianach synkretycznych. Przez długi czas Morawianie zdawali się nie dostrzegać potrzeby dostosowania swych działań misjonarskich do tej specyficznej sytuacji religijnej. Ich przekonanie o jedynie słusznej wierze chrześcijańskiej i jednoczesne odrzucenie wszystkich innych systemów wierzeniowych jako pogańskich musiało spotkać się z oporem i niezrozumieniem miejscowej ludności. I tak na przykład dyskusje Braci z buddyjskimi mnichami, wielokrotnie kończyły się jednakową konkluzją tych ostatnich: "wasza nauka jest dobra, macie swoich wielkich świętych, ale dróg do Prawdy jest wiele. Dlaczego mamy uznać, że tylko wasza jest słuszna?". Bracia opisywali także przypadki, w których mnisi buddyjscy po poważnych, wieloletnich studiach nad NT stwierdzali, że Jezus jest wielkim świętym i inkarnacją Padmasambhawy. Tak więc obecna na obszarze misyjnym tradycja wielokulturowości może być postrzegana jako kontekst niesprzyjający ewangelizacyjnej pracy Morawian. Istotnym elementem powstrzymującym nawrócenia była presja społeczna i sprzężona z nią presja materialna, nader skutecznie oddziaływujące na skłonnych do przyjęcia chrześcijaństwa. Źródłem tych nacisków były różne grupy społeczne w zależności od miejsca usytuowania stacji misyjnej. W Ladakhu (stacje w Leh i Khalatse), naj istotniejszą rolę opiniotwórczą odgrywała hierarchia buddyjskich duchownych. Mogli oni, co było najpoważniejszą sankcją, wykluczyć konwertytę lub sympatyka chrześcijaństwa ze wspólnoty. Taka kara powodowała natychmiastowe odcięcie danej osoby od możliwości korzystania z pożyczek klasztornych lub przybierała formę żądania natychmiastowej spłaty zaległości. Skutecznym sposobem było także zerwanie umowy dzierżawnej dotyczącej gruntów lub zwierząt należących do miejscowego klasztoru. Mieszkańcy wsi najczęściej nie posiadali dostatecznie dużego kawałka ziemi uprawnej, z którego zbiory wystarczyłyby na utrzymanie rodziny. Dlatego też uprawiali ziemie należące do klasztoru, często z prawem dziedziczenia zobowiązań, lub opiekowali się stadami zwierząt klasztornych. Powszechnym podatkiem w takich sytuacjach była połowa zbiorów i analogicznie połowa przychówku (Grist, 1999, s. 132). W końcu duchowni mogli wymierzenie kary przerzucić na społeczność wiejską, która skłonna była izolować osobę napiętnowaną· W Lahulu z kolei (stacja w Kyelongu), przeważały wpływy lokalnych bogaczy, którzy byli głównymi posiadaczami ziemi. Od nich zależało przedłużenie umów dzierżawnych i termin regulacji zaciągniętych pożyczek, najczęściej a konto przyszłych zbiorów czy zysków z handlu. Oni zatem mogli wprowadzać sankcje wobec nowo ochrzczonych lub sympatyków chrześcijaństwa. �137 W Kinnaurze (stacja w Pooh) omawiana kwestia przedstawiała się jeszcze inaczej. Wprawdzie i tu społeczność była podzielona na dwie podstawowe grupy, swoi (nang ba) i obcy (phy; ba), ale w Kinnaurze mieszkało stosunkowo dużo "obcych". Ci ostatni byli najczęściej rzemieślnikami, którzy trudnili się tkactwem, krawiectwem, ciesielstwem, szewstwem, obróbką metali i zarobkową grą na instrumentach. Ich status społeczny był tak niski, że nie wolno im było uczestniczyć w zebraniach wioskowych w czasie których rozstrzygano najważniejsze dla lokalnej społeczności sprawy (Singh, 1990, s. 252). Nie wolno im było także wchodzić do domostw nang-ba ani do świątyni, niezależnie czy była ona buddyjska, hinduistyczna, czy poświęcona lokalnym bóstwom (Devtom). Chrześcijaństwo było dla nich bardziej atrakcyjne już przez sam fakt, że na terenie misji traktowano ich z szacunkiem, jako pełnowartościowych obywateli. Nang-ba twierdzili, że nie potrzebują nowej wiary, ponieważ mająjuż swoją. Chrześcijanami niech sobie zostają phyi-ba, bo oni nie posiadają nic własnego. Statystyka z Pooh odzwierciedliła ten pogląd. W 1908 roku na 64 osoby znajdujące się pod opieką misji (ochrzczonych i kandydatów do chrztu), zaledwie jedna osoba pochodziła z nang-ba. Poszczególne stacje były poważnym pracodawcą, o którego przynajmniej naj biedniejsi musieli zabiegać. W związku z tym pojawiła się kwestia motywacji, jaką miały osoby gotowe przyjąć nową wiarę. Decyzja o nawróceniu mogła mieć swe konsekwencje materialne. Niektórzy konwertyci liczyli na opiekę i zatrudnienie w misji. Obserwowano sezonowe zainteresowanie chrześcijaństwem: liczba "wiernych" zwiększała się w okresie zimy i na przednówku, a także w trakcie prowadzenia przez misję naboru robotników. Dlatego Bracia bardzo uważnie i długo przyglądali się kandydatom, by przekonać się o ich rzeczywistych intencjach przyjęcia chrześcijaństwa. W sytuacji gdy sankcje wprowadzone przez społeczność lokalną były dla danego konwertyty zbyt uciążliwe, musiał on odrzucić nową religię i powrócić do wiary przodków poprzez rytualne wypicie świętej wody z Gangesu. Była to praktyka bardzo częsta, bowiem większość nawróconych po krótkim czasie rezygnowała z chrześcijaństwa. Wszyscy lokalni konwertyci, a nawet sympatycy, byli skrupulatnie zapisywani w kronikach poszczególnych stacji i dzięki temu dysponujemy źródłami na ten temat. Widać zatem, że przyjęcie lub odrzucenie nowej religii niewiele miało wspólnego z rozważaniami natury filozoficznej czy teologicznej . Kwestią podstawową była możliwość przeżycia konwertyty i jego rodziny bez pomocy lokalnej wspólnoty. Dlatego też od samego początku Morawianie zrozumieli, iż jeśli chcą tworzyć wspólnoty chrześcijańskie z lokalnych konwertytów, to muszą zapewnić im perspektywiczne źródła utrzymania (w tym właśnie celu misjonarze realizowali różne projekty inżynieryjne, szerzyli oświatę rolniczą, rozwijali rzemiosło, aktywizowali kobiety). Trudnym do przezwyciężenia problemem okazały się kłopoty z kadrą mi- �138 sjonarską· Ekstremalne warunki życia i pracy misjonarzy na omawianym terenie powodowały, że tylko najbardziej zdeterminowani, przekonani o swoim powołaniu, w końcu naj zdrowsi, pozostawali w służbie misyjnej przez wiele lat. Spośród kilkudziesięciu europejskich misjonarzy pracujących na obszarze prowincji himalajskiej zaledwie kilku pozostało w służbie dłużej niż 10 lat. (Do takich wyjątków należą: W. A. Heyde - 53 lata, F. Redslob - 33 lata, H. A. Jaeschke i A. H. Francke - po 10 lat, F. Peter - 21 lat). W konsekwencji zdarzało się, że któraś ze stacji pozostawała bez opieki europejskiego misjonarza lub była zamykana po zakończeniu jego służby (stacje w Simli i Chini). Sytuację komplikowały również wydarzenia historyczne - szczególnie I wojna światowa (internowania i deportacje misjonarzy, obywateli Rzeszy Niemieckiej). Misjonarze często przerywali służbę misyjną z powodu chorób swych żon lub dzieci, związanych z długotrwałym pobytem w warunkach wysokogórskich. Przypadki chorób i śmierci dzieci były tak powszechne, że władze Kościoła Morawskiego w Herrnhut wprowadziły zarządzenie zezwalające misjonarzom na spędzenie, raz na 4 lata, kilkumiesięcznego urlopu w nizinnych warunkach klimatycznych. 8. Zmiany kulturowe zainicjowane przez Morawian Ślady działalności Morawian na obszarach objętych wpływami stacji moż· na dzisiaj z powodzeniem dokumentować. W ten sposób można poszerzyć stan wiedzy na temat rdzennych kultur, jak i sposobu, w jaki europejscy misjonarze oswajali "obcą" dla nich przestrzeń. Omawiane zjawisko przemian kulturowych jest oczywiście łatwiej zauważalne na obszarze stacji w Leh, która działa do dzisiaj. Paradoksem jest, że to nie działalność ewangelizacyjna Morawian wywołała najbardziej trwałe zmiany w miejscowych kulturach. Stało się tak dlatego, że grupy konwertytów były zbyt mało liczne, by mogły być inicjatorem trwałych przemian. To, co pozostało po działalności Morawian, jest przede wszystkim związane z ich działalnością pozaewangelizacyjną (oświata, praca wśród kobiet, innowacje w strukturze upraw i rzemiośle). Niektóre elementy kulturowe wprowadzone przez Morawian zostały włączone do kultur lokalnych i z czasem uznane za "użyteczne" i "własne", a nie jako przejawy kultury "białego człowieka". Najprostszym dowodem takiego stanu rzeczy i procesu inkorporacji obcych elementów kulturowych jest współczesne traktowanie ich przez miejscową ludność w danych regionach, na obszarach dystryktów czy jeszcze mniejszych jednostek terytorialnych, jako najbardziej tradycyjnych cech własnych kultur. I tak na przykład w odniesieniu do procesu obróbki wełny jest to tkactwo na szerokich krosnach poziomych i robienie na drutach (głównie w dystryktach Lahul i Kinnaur). W architekturze �139 podstawowa zmiana dotyczy kształtu dachu, który z płaskiego, krytego żwirem, stał się dwuspadowy, pokryty kamiennym łupkiem. Zmiana ta ma charakter powszechny. Inne, jak poszerzanie domu o werandę i kuchnie letnie, budowane poza obrębem budynku głównego, mają ograniczony zasięg (głównie w dystryktach Lahul i Kinnaur). Dają się także współcześnie zaobserwować nieliczne przykłady wyposażenia budynków w proste systemy ogrzewania (Pooh), jak i uprawa szlachetnych drzew owocowych, nie rozwijana przed przybyciem Morawian17• BIBLIOGRAFIA Bray, John 1985 1987 Christianity in Ladakh: The Moravian Churchfrom 1920 to 1956, w: Claude Dendaletche (red.), Acta Biologica Montana, Ladakh, Himalaya Occidental Ethnologie, ecologie, Recent research N°2, Universite de Pau, Pau, s. 207-220. A. H. Francke's "La Dvags Kyi Akhbar": the first Tibetan Newspaper, "The Tibet Journal", London, s. 58-63. 1990 A History of the Moravian Church's Tibetan Bible Translations, w: Wissenschaftsgeschichte und Gegenwartige Forschungen in Nordwest-Indien. Internationales Kolloquium vom 9-13 Marz in Herrnhut, Dresdener Tagungsbe- 1992 Christian Missionaries 011 the Tibetan Border: the MoravialI Church in Poo (Kinnaur), 1865-1924, w: Tibetan Studies, Proceedings ofthe 5,ItSeminar of the International Association of Tibetan Studies, Narita 1989, Narita. richte 2, Staatliches Grist Nicky 1990 Museum fUr Volkerkunde Dresden, Dresden, s. 66-79. Land tax, labour and household orgallisation in Ladakh, w: Wissenschaftsgeschichte und Gegenwartige Forschungen in Nordwest-Indien. Internationales Kolloquium vom 9-13 Marz in Herrnhut, Dresdener Tagungsberichte 2, Staatliches Museum fiir Volkerkunde Dresden, Dresden, s. 129-140. Icke-Schwa1be 1990 Lydia The Ladakh collection of Herrnhut in historical and cultural valuation, w: Wissenschaftsgeschichte und Gegenwartige Forschungen in Nordwest-Indien. lnternationales Kolloquium vom 9-13 Marz in Herrnhut, Dresdener Tagungsberichte 2, Staatliches Museum fUr Volkerkunde Dresden, Dresden, s. 36-51. The Missionary. .. 1861-1869 The Missionary Reporter relating chiefly to the Missions of the United Brethren or Moravians, London. 1870-1877 New Series. 17 Na całym obszarze zachodniego Tybetu indyjskiego uprawa drzew owocowych ma ponad tysiącletnią tradycję. Istotną zmianą są tu gatunki uprawiane przez Morawian i ich aklimatyzacja. Co prawda uprawa śliw i grusz nie jest nawet współcześnie powszechna na wysokogórskich terenach stanu Himaćal Pradeś (dominują jabłonie, ale rozwój tej dziedziny gospodarki datuje się zaledwie od lat 60.), lecz sadzone przez Morawian gatunki zostały przeze mnie udokumentowane w Kyelongu i Pooh. Patrz: przypis 14. �140 Missions ... 1865-1924 Missions Blatt Aus der Briidergemeine, Hermhut. Moravian ... 1879-1883 Moravian Missionary Reporter and Illustrated Missionary News, London. Periodical ... 1858-1864 Periodical Accounts relating to the Missions of the Church of the United Brethren, established among the Heathen, London. Periodical ... 1865-1924 Periodical Accounts Pertaining to the Missions of the Church of the United Brethren, London. Pismo Święte ... 1980 Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, wyd. 3, Wydawnictwo PaIlotinum, Poznań-Warszawa. Spangenberg M. Augustus Gottlieb 1856 A Candid Declaration of the Church Known by the Name of the Unitas Fratrum, Relative to Their Labour Among the Heathen, (1768), w: Daniel Benham, Memoirs of James Hutton Comprising the Annals of His Life, And Connection with the United Brethren, Hamilton, Adams, London, s. 572-578 [Appendix II]. 1788 An Account of the Manner in Which the Protestant Church of the Unitas Fratrum, or United Brethren, Preach the Gospel, and Carry on Their Missions Among the Heathen, H. Trapp, London. Schulze Adolf 1932 200 Jahre Briidermission, II Band, Das zweite Missionsjahrhundert, III Teil: Asien, Verlag der Missionsbuchhandlung, Herrnhut, s. 530-562. Singh Jogishvar 1990 A brief survey of village gods and their moneylanding operations in Kinnaur district of Himachal Pradesh: along with earlier importance of trade with TIbet, w: Wissenschaftsgeschichte und Gegenwiirtige Forschungen in Nordwest-Indien. lnternationales Kolloquium vom 9-/3 Miirz in Herrnhut, Dresdener Tagungsberichte 2, Staatliches Museum fUr Volkerkunde Dresden, Dresden, s. 244-258. Wiśniowski E. 1985 Bracia czescy, w: Encyklopedia Katolicka, t. I, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin. Rafał Beszterda THE ACTIVITY OF MORAVIAN BRETHREN IN NORTHERN INDIA (Summary) The article addresses Christian missions of Moravian Brethren in northern India. The author discusses the specific character of the Moravian Church and missionary activity characteristic of Moravian Brethren. Moravian Brethren were the first of Protestant churches to have organized missions in native cultures of Northern America, Greenland, Fiery Land, Africa, Australia and the borderland between India and Tibet. In the borderland between India and Tibet Moravian Brethren established six missions between 1857-1900: Kyelong, Pooh, Leh, Khalatse, Shimla, Chini. �141 The author focuses on methods of preaching the Christian gospel adopted by the Moravian Brethren and on their educational activity, medical care and innovations introduced to crafts, soil cultivation, and architecture. Reception of these different activities on the borderland between India and Tibet as well as in Europe is also discussed. In conclusion the author points out to a number of important cultural changes caused by a very small group of missionaries. He emphasizes the importance that the activity of the Moravian Brethren had on the popularisation of the knowledge of Himalayan cultures in Europe. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34200d13579451779646ac6fc9c5511b.pdf c5b5272921e9eecaa237325306c9e056 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2232 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Himachal Pradesh (Indie) - pszczelarstwo pszczelarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2074 Title A name given to the resource Kultura pszczelarska i jej miejsce w ekonomice indyjskiego stanu Himachal Pradesh / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.155-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Beszterda, Rafał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 83. 1999 RAFAL I3FS/TFRIM I'raco\\n ill i-:lnoiogi i lnst~ IlIt Archeologii i i-:lnologii PAN Po/nml KULTURA PSZCZELARSKA I JEJ MIEJSCE W EKONOMICE INDYJSKIEGO STANU HIMACHAL PRADESH Najstarszymi na świecie źródłami świadczącymi o koegzystencji człowieka i pszczół są rysunki naskalne, które znajdują się na obszarze Indii I. Zostały na nich zobrazowane starożytne sposoby podbierania miodu od dzikich Pszczół o/br=V/liich. Można dopatrzyć się tam odwzorowaI1: długiego przedmiotu o małym przekroju trzymanego przez człowieka w prawej dłoni, drabiny sięgającej aż do gniazda pszczelego (nierównoległość jej boków sugeruje, że materiał. z którego zostala wykonana, odznaczał się znaczną giętkością), obłego przedmiotu trzymanego przez ludzką postać w dłoni (podkurzacz łub np. ceramiczny/roślinny zasobnik spełniający taką rolę), nagich postaci ludzkich, \\ziatujących pszczół i gniazd pszczelich. Biorąc pod uwagę wiek znalezisk, przedstawione tam postaci ludzkie należą do ówczesnych mieszkaI1ców - plemion drawidyjskich. Dokumentowane współcześnie techniki podbierania miodu Jd największych pszczół na ziemi mają swoje korzenie właśnie w tych starożytnych "polowaniach na pszczoły,,2. Należy zwrócić w tym miejscu uwagę 'la bardżo wcześnie vvystępującą wśród ludów przedaryjskich specjalizację prac ! wyjątkowo dopracowaną technikę obchodzenia się z pszczołami'. Posiadając ak cenne, wczesne źródła nie potrafimy jednak odtworzyć pełnego cyklu roz,\ojowego pszczelarstwa na obszarze Indii. Pomiędzy najwcześniejszymi źrójlami a chronologicznie po nich następującymi źródłami literackimi, istnieje Jrzerwa licząca kilka tysięcy lat. Lat polowaI1, doskonalenia technik i być może Joczątków udomowienia pszczół, czyli ich hodowli. Po całych epokach, z których nie zachowały się źródła poszerzające naszą \ iedzę o pszczelarskim kunszcie Drawidów, nastąpiła ekspansja plemion aryj:kich na obszar dzisiejszych Indii. Z tego okresu dysponujemy już m.in. naj- [ Rysunki naskalne majduj'l się w środkowej części kraju (stan Madhya Pradesh). Zostały ato\\ane pomiędzy 15-1 1000 lal p.ll.e. Najbard/iej znane europejskie rysunki naskalne z Altami, (Hiszpania) zape\\ne nic są starsze niż 6000 lat p.n.e. (Crane. 1983. s. 20-21~ Joshi i in., 1980). : Termin: ..polowanie na ps/czoly"' z braku lepszego w języku polskim według: Encyklopedia s=c::elarska, Wars/.alVa 1989. s. 153. Zgrabniejsze jest angielskie .,honey hunting", tratiające odmienność technik stosowanych w przypadkach hodowli pszczół i podbierania miodu/wosku ~ltunkom dziko żyjącym. i NajwCLcśniejsl.e rysunki naskalne dlltyCZą z pewnością P.ccolv olbcYll1iej (Apis dOl'sala). �156 wspanialszym tworem piśmiennictwa wedyjskiego - RiJ., wedq4. Od tego czasu nieprzerwanie aż do VI wieku n.e. możemy śledzić udoskonalanie technik pszczelarskich równolegle z rozwojem sfery sakralnej i symbolicznej związanej z pszczołą.' Sytuacja na omawianym terenie jest bardzo złożona, gdyż występują tam w stanie naturalnym aż trzy gatunki pszczół miodnych. Wszystkie one żyją społecznie i gromadzą miód, tak pożądany przez człowieka, lecz każdy z gatunków żyje inaczej. Inaczej gniazduje, inaczej się broni i co w historii pszczelnictwa jest najważniejsze - tylko jeden z nich daje się hodować. W artykule, po krótkim wprowadzeniu, przedstawiam charakterystykę stanu Himachal Pradesh, omawiam występujące w tym regionie gatunki pszczele oraz związane z nimi tradycyjne pszczelnictwo, aby w podsumowaniu zwrócić uwagę na współczesne tendencje rozwojowe tej gałęzi gospodarki. T L Wprowadzenie Pszczelarstwo było wielokrotnie przedmiotem rozważaJl polskiej literatury etnograficznej. Literatura ta dotyczy jednak tylko jednego gatunku pszczół z rodzaju Apis - Pszczoly miodnej (Apis melli/era). Podstawową różnicą pomiędzy dotychczasowymi opracowaniami a niniejszym szkicem jest próba uwzględnienia wielości gatunków występujących na obszarze Himachal Pradesh. Jest to zupełnie unikatowy region świata, w którym można spotkać równocześnie cztery spośród sześciu gatunków pszczół występujących na świecie. Tradycja pszczelarska w stanie Himachal Pradesh powinna być rozumiana jako działania hodowlane, jak i podbieranie miodu oraz pozostałych produktów pszczelich od gatunków pszczół naturalnie występujących w Indiach (czyli z pominięc'iem Apis mel!{fero). Na poziomie technologicznym mamy do czynienia z wykorzystaniem konstrukcji ulowych nie mających ruchomych ramek (lub bezramkowych). Badania5 prowadzone nad pszczelarstwem oparto na obserwacjach uczestniczących, wywiadach i studiach nad literaturą6. Pszczelarstwo rozumiane jest \V prezentowanym opracowaniu nie tylko jako zjawisko biologiczne, ale przede wszystkim jako zespół przejawów kultury materialnej. Ze względu na nieznajomość miejscowych języków (kilkadziesiąt dialektów i poddialektów), taki sposób ujęcia tematu był optymalny. Prace terenowe miały przynieść wiadomości o okresie zimowania Pszczoły wschodniej (Apis ceronu) i wczesnych pożytkach wiosennych. Kontakt językowy w tej sytuacji mógł być ograniczony ~ Rigweda powstała na obszarze dolnego Indusu ok.4500-2500 lal p.n.e. (jak stwierdzają autorytety indyjskie) lub dopiero ok. 1500 roku p.n.e. (jak w wi<;kszości uważaj,t hadacze euroamerykallsey). , Na wyhranych ohszarach stanu Himachal Pradesh eKsploral:je lerl:nowe prowadziła sludenl:ka wyprawa etnologil:Zna ..Toward Asia"' (listopad '96·- mai '97). W jej skład wszedł Przemvsław Hinea i autor artYKułu. - ó Należało wYKorzy;tać dostypne teKsty publikowane II Indiach i Nepalu. malo znane II Europie. �157 do najpfostszych zwrotów związanych z prośbami o zezwolenie na weJscle do obejścia domowego. pomiary, fotografowanie itd. Zbierane informacje dotyczyły także stosunkowo prostych spraw. jak: kalendarium prac, ilość uzyskiwanego miodu pszczelego, topografia terenu. 2. Charakterystyka regionu Himachal Pradeshjestjednym z mniejszych stanów Indii. Jego powierzchnia jest równa 55 637 km2• Obszar ten stanowi zaledwie 1,69% terytorium kraju 7 \\TaZ z obszarami stowarzyszonymi • Swoje dzisiejsze granice uzyskał w 1966 8 roku . Scalił w swoim terytorium wiele drobnych dóbr prywatnych i część górskich obszarów Pendżabu. Całość stanu jest górzysta. Wysokość poszczególnych punktów wykazuje sporą amplitudę, bowiem zawiera się pomiędzy 350 a 7025 m n.p.m. Tak wielkie zróżnicowanie terenu wynika z faktu, iż omawiane terytorium przecina aż sześć pasm wzniesie!'l, które w zasadzie przebiegają równolegle do siebie, z północnego zachodu na południowy wschód. Na obszarze stanu Himachal Pradesh mamy do czynienia ze znaczną różnorodnością klimatyczną. Od klimatu tropikalnego (semi tropical), poprzez umiarkowany (moderate) do arktycznego (semi arctic) (Balokhra, 1996, s. 4). ~ajbardzie.i istotną cechą omawianego terytorium jest właśnie jego geograficzne zróżnicowanie, które wpływa na odmienność warunków bytowania ludności, zwierząt i roślin'). Ze względu na znaczne zróżnicowanie rzeźby terenu i klimatów stanu Himachal Pradesh. trudno jest precyzyjnie określić rodzaj gospodarki dominującej na jego obszarz.e. Ogólnie można ją nazwać rolniczo - pasterską (agropastoralism). W 1991 roku 63,2°1<) aktywnej zawodowo ludności Himachal Pradesh pracowało w rolnictwie. wytwarzając aż 50% dochodu stanowego. Co ważne. z rolnictwa wyklucza się w powyższym ujęciu: hodowlę zwierząt, leśnictwo, rybołówstwo, zbieractwo, itp. Uwzględnia się wyłącznie bezpośrednią uprawę ziemi. Produkcja rolna i wymiana nie przekracza często granic dystryktu lub nawet lehsilu1o• Wyjątkiem jest tylko stosunkowo nowa gałąź - sadO\\inictwo. Nadwyżki uzyskiwane z produkcji rolnej (w najszerszym znaczeniu), zamieniane są na altykuły do tej produkcji niezbędne, które nie są produ- , WytiCl.:nia opark na danych z lat 1991-1992 u\\zględniajll terytoria Indii okupowane przez Chim i Pakistan (Halokhra. IlJ96. s. 104-1(5). s" W roku IlJ4X pojawiła si.; nazwa Himachal Pradesh jako nowo utworzonego terytorium ze scaknia 30 ksi":Sl\\ I'cndi.ahu i Simli. Późnicj dohlczono obszar Bilaspur (1954). Reorganizacia P.:ndżahu przyniosła Ilimachalowi dalszc obszary ( 1966). Od tego czasu powierzchnia stanu j.:sl niezmienIla. Ilimachal Pradesh pełnoprawnym stanem Indii zostal dopiero w roku IlJ71 (BaiokhriL 1996, s. 5-6). " Charakterystycznym Ija\\ iskiem. potwierdzających występującą tu różnorodność klimat~CLną Sil \\ySlt,:puj'lcc na ohs/arze staIlu łypy lasów - \\yróżnia sit,: ich aż 26. Opisane są najpełni.:j \\ pracy S. S. cgi'ego. 1')l)3. lo Indic dzid'l si.,: adminislracyjnie na stany, dystrykty. tchsile i subtehsile. Tchsiljcst odpo\\ ićdnikicm gminy_ �158 kowane na mieJscu. Siła nabywcza towarów pochodzcnia rolniczego jest w różnym stopniu ograniczonaii. Do naj istotniejszych upraw należą: kukurydza, pszenica, ryż, ziemniaki, jęczmiCl'l, czosnek, rośliny strączkowe, warzywa. Ponadto coraz ważniejsze staje się sadownictwo owocowc. W ramach gospodarki rolnej prowadzone są intensywne pracc wdrożeniowe dotyczące upraw na przemysłową skalę odmian kminku, szafranu uprawnego a także buraka cukrowego. Z najciekawszych przedsięwzięć ostatnich lat należy wspomnieć o prekursorskiej działalności stanu w zakresie produkcji grzybów jadalnych, zainicjowanej przez projekt FAO w 1977 roku. Drugą, równie ważną jak rolnictwo dziedziną produkcj i jest hodowla zwierząt reprezentowana przez następujące działy: hodowlę owiec i kóz, bydła rogatego, drobiu i ryb. Osobny dział stanowią przedsięwzięcia przemysłowe: przetwórstwo owocowo-warzywne, wydobycie minerałów, produkcja pulpy drzewnej i papieru, a także planowane huty stali i aluminium (przy wykorzystaniu względnie taniej energii wodnej). Faktem jest, iż w całej historii obszarów dzisiejszcgo Himachal Pradesh produkcja przemysłowa prawie nie istniała. Nawet okres brytyjski, poza rozwojem kolejnictwa, sieci dróg, produkcji gorzelnianej nie przyniósł długofalowych inwestycji. Współcześnie najlepiej rozwija si~ sektor małych przedsiębiorstw zatrudniających od 20 do 50 pracowników. Po omówieniu podstawowych działów gospodarki Himachal Pradesh przechodzę obecnie do zagadnie"} bezpośrednio dotyczących pszczelnictwa. 3. Gatunki pszczele i tradycyjne pszczelnictwo w stanie Himachał Pradesh Na obszarze badaJl jedną z dość ważnych gajęzi gospodarki stanowi pszczelarstwo. Mamy tu do czynienia z czterema gatunkami pszczół należącymi do rodzaju PSZCz()~V(Apini). Najprostszym podziakm gatunków Apini występujących w Indiach jest prezentowany- poniżej, w którym kryterium różn icującym są formy gn iazdowania: gniazdo oąkryte - jednoplastrowe (typ A) lub ukryte - wieloplastrowe (typ B). Pojedynczy plaster na otwał1ej przestrzeni budują: Pszc::o/a kar/owa/a (Apis jlorea), Pszczoła olbrzymia (Apis dorsa/a) - typ A. Kilka równoległych do siebie plastrów ukrytych tworzą: Pszczoła lvschodllia (A/Jis cerullo), Ps::czoła miodna (Apis mellifera) - typ B. Sposoby gniazdowania pszczół mają podstawowe znaczenie dla człowieka i jego działall hodowlanych. W dalszej części omówienia utrzymuję przedstawioną kolejność gatunków pszczelich. II rynków Przede wszystkim I.e względu na zespól prohlcml)\\ 1\\iv.al1)ch zbylu i slosLlllkO\\O wysokimi kOSl.lal11i produkcji na llhsl.arach I. doslJ,:pl1ości;! nizinnych \\)'/ynnych. �159 Pszczoła kar/ol\'ala (Apisj7orea) Przedstawicielki tego gatunku są najmniejsze spośród pszczół miodnych. l2 Występuje on w zasadzie na obszarze od Iranu i Omanu do Indonezji. Brak go na północ od Himalajów. Najczęściej gniazduje na nizinach, ale zasięg jego występowania może dochodzić do 1500 m n.p.m. Apis jlorea buduje pojedynczy plaster o wymiarach dochodzących do 35 cm szerokości, 27 cm wysokości i około 1,8 cm grubości (Tropical. .., 1986, s. 43)'J. Plaster składa się z pogrubionej części górnej (miodni) i części spodniej, na której znajdują się komórki czerwiu i zapasy pyłku kwiatowego. Większość komórek składających się na plaster ma wymiary: 3 mm szerokości i około 7 mm głębokości. Jedynie głębokość komórek miodni może dochodzić do 50 m11114. Gniazdo sytuowane jest zazwyczaj od 50 cm do 5 m nad powierzchnią ziemi 15. W warunkach klimatycZllych stanu Himachal Pradesh można je znaleźć głównie w dystryktach: Kangra. Sinnaur, Solan. Apisflorea potrafi zgromadzić do 3 kg miodu o wyjątkowym aromacie i smaku Ii,. Dopiero R. P. Whitecomb w sezonie 1980-1981 na podstawie badar'J w Omanie sformułował wniosek, iż nie prowadzi ona oblotów poniżej temperatury + 18°C. L. R. Verma przytacza go jako obowiązującyl'. Cecha powyższa wpływa znacząco na ograniczenie obszaru występowania Apisj7orea, szczególnie w stanie Himachal Pradesh. O tym najmniejszym, endemicznym gatunku wiadomo niewiele. Przed człowiekiem nie możc skutecznie się bronić. Może dlatego też informatorzy twierdzili, iż pozysku miodu dokonują nawet kobietyl8. Rocznie uzyskuje się od rodziny Pszc=o~v kar/owalej \-3 kg miodu (Venna, 1990, s. 246). Najczęściej od\:ina się przy tym całe gniazda tego gatunku. co wiąże się z zagładą rodziny. Znaczenie gospodarcze Apisflorea jest znikome, chociaż miód zbierany przez nią ceni się bardzo wysoko ze względu na jego aromat i własności leczni- 12 Chociaż raporty z kOlica lat 70. i początku ( hop/cal. ... I 98(,. ,. 43 l. lat 80. notują jej obecność także w Sudanie I' l.. R. Verma podaic: ..35 cm szcrokości. 18 cm wysokości i okolo 2 cm grubości"' (Venna. 1990. s 244) I~ L. R. V<.:rma podaie za Singhelll. 1960. gł<;hokość miodni 50 - 70 mm (Verma. 1990. , 244) .. I; Raport 1'1\0 ( 1986) podaje na s. 43: ..3 do 5 m nad ziemi,(. co jest przedziakm zdeeydo- lIanie zhyt I",skim. Podc/as halhui wlasnych potwierdzono \\yslo;powanie gniazd tego gatunku jui od II ysokośei 50 cm nad P(lII ierzchlłią /iemi. 1<> hop/mI. ... 1986. ,. 45 podajc: ..ok% 1 do 3 kg". Dolna wartość jest zawyżona. W oczywisty sposób nic powinno si.; określać minimum. Wynosić ono może np. 0.1 kg dla rodzin osłabi 0n:ch. L. R. Vcnna podaie toisamy prl.edzialjak IV raporcie r 1\0 (Verma. 1990. s. 245). 17 Vcrma. 1990. ,. 245. Nie są mi znanc wyniki podobnych hadań na obszarze pólnocnycb Indii. Lwenlualne różnice mogą być znael.ne. IS Jest lo ciekawy trop hadawcz.y. Praktyka ta wydaje się \\)istępować jedynie w przypadku lego gatunku. Dla om,l\I iancgo ohszaru. \\ysl.;powanie .'/. jlorea jest ograniczone do tcrcnów o klimacic suhlropikaln) m. �160 czel9. Gatunek ten jest wymieniany w literaturze, nie zachowały się jednak opisy dotyczące dawnych . 20 znlm . od starożytncj poczynając, sposobów obchodzenia się Pszczola olbrzymia (Apis dorsala) Pszczoły olbrzymie są największe spośród omawianych. Występują wyłącznie na obszarze Azji21 w strefie klimatów tropikalnego i sub-tropikalnego. Szerokość pasa występowania tego gatunku jest imponująca: od nizin do około 2000 m n.p.m. (Verma, 1990, s. 139). W zasadzie wiele wyżynnych obszarów gniazdowania A. dorsa/a daje się zakwalifikować jako klimatycznie odbiegające od podanych powyżej (za Tropical ... , 1986) - górny pas należy już bowiem zazwyczaj do klimatu umiarkowanego. Gniazdó jest podobne do tego, które buduje A . .florea, z tą różnicą, iż jest ono u A. dorsala znacznie większe. W okresie największego rozwoju rodziny pszczelej, charakterystyczny pojedynczy plaster może osiągać rozmiary od 30 cm do 100 cm szerokości. Jego wysokość zazwyczaj stanowi połowę powyższych wartości22. Gniazda przytwierdzane są nad ziemią. Do tego celu pszczoły wybierają konary drzew, nawisy skalne, szczeliny naturalne, przęsła mostów czy inne twory człowieka. Wysokość usytuowania gniazd waha się od 3 do 6 m nad powierzchnią ziemi (Verma, 1990, s. 240 za Ahmad and Abbas, 1965), ale czasami gniazda znajdują się nawet 0,75m nad ziemiąn Dość charakterystyczne jest przebywanie kilku do kilkunastu kolonii tego gatunku w sąsiedztwie24, nawet na konarach tego samego drzewa czy skalnym nawisie. Najchętniej wybierane przez A. dorsala gatunki drzew to: Mango indyjskie (Mangifera indica), Figowiec (Ficus religiosa), Czapetka kuminowa (Syzygium cumini) (Verma, 1990, s. 240). Tak jak i u pozostałych gatunków rozmnażanie odbywa się poprzez wychodzenie rojów. W silnej rodzinie liczba robotnic waha się pomiędzy 60 a 100 tysięcy, a poszczególne roje liczą od 6 do 12 tysięcy osobników (Tropical. .., 1986, s. 42). IQ Przez znawców medycyny ayurwedyjskiej miód gromadnlll)' przez tcn gatunek pszczół uznawany jest za najlepszy \v leczeniu chorób oczu. owrzodzeli i trudno gojących się ran. We wszystki<;h tych przypadkach aplikuje się miód bezpośrednio na chorc miejsce. 20 Wobec stale zmniejszających się obszaróv/ leśnych jej przyszłość zrównujc si" zA. dorsala. Niestcty ,,1.jlorea nie lokuje swoich gniazd w malo dost"pnych miejscach i nic grozi atakującemu śmiercią. ~I Także na obszarze wysp: Jawa. Sumatra. Filipiny (hopical. ... 19X6. s. 41). ~~Za: li·opicaJ. ... 1986. s. 41. Natomiast L. R. Verma (za Singh, 19(2) podaje szerokość 1.5 do 2 m i wysokość 0.6 do 1.2 m (Verma. 1990. s. 239). 2.l Morse and Laigo. 1969. s. 22 i n. Badania tychi.e są lak istotnI: dla pomania biologii A. dorsala, że uważam za konieczne podanie najniższej wysokośl:i. na której znaleziono gniazda. pomimo iż dane dotyczą ob,zaru Filipin. Nie lwierdzę bynajmniej. il: 5<\ onI: właściwe dla Indii. a \\' szczególności dla Ilimachal Pradesh. 24.,30 do 150 kolonii na tym samym drzl:wie I:zy budynku" (Ruttner. 19X7, s. 112). �161 Legendarnymi stały się zachowania obronne Api.\' don,·ala. Wiele źródeł nawet wyolbrzymia i tak niepokojące fakty. Na terenie gęsto porośniętym roślinnością strażniczki mogą zlokalizować zbliżającego się człowieka z odległości 50 do 100 metrów od gniazda, często zanim on spostrzeże rodzinę. Pojedyncza pszczoła może zaalarmować do 5 tysięcy innych, które wyruszą na poszukiwanie intruza w czasie około l minutl5. Pobudzenie rodziny trwać może od około 30 minut do 48 godzin (Morse i Laigo, 1969; Tropical ..., 1986, s. 42-43). Prawie niemożliwe jest, by raz użądlony obiekt mógł ujść zmasowanemu atakowi rozwścieczonych owadów. Charakterystyczny zapach towarzyszący chociażby pojedynczemu użądleniu bezbłędnie i bardzo szybko naprowadza pszczoły strażniczki na cel ataku. Z różnych opowiada!'1 i opisów wynika, iż zagrożone pszczoły atakują każdy obiekt, który wyda im się podejrzany - nawet przedmioty. Zdarza się też, że Apis dorsala gniazdujące w miejscach gęsto zaludnionyc h·nIe są s kore do ata k' 'ow 0(, - . Najczęściej opisywanym zagadnieniem w odniesieniu do tego gatunku jest zasobność magazynu miodowego. Zdaje się, że rozbieżność ustaleń zależy bezpośrednio od kondycji rodziny i terminu podebrania miodu. Tropical..., 1986 podaje, że Koeniger nie znalazł w pojedynczej miodni więcej niż 20 kg, a często nie było nawet l kg. Średnią ustalono zatem na poziomie 10 kg miodu. Uznano ją za możliwą do uzyskania, przy założeniu dokonania podebrania 27 we właściwym czasie . L. R. Verma podaje18 średnią pomiędzy S-lO kg, zaś jako najwyższą 37,3 kg od jednej rodziny w ciągu roku19. Najprawdopodobniej człowiek podbiera miód rodzinom tego gatunku już od kilktinastu czy nawet kilkudziesięciu tysięcy łat. Zaledwie ułamek tej koegJ zystencji potwierdzają źródła o. Schemat przebiegu "polowania na zapasy" Pszczoly olbrzymiej (Apis dorsa/a) wymaga przede wszystkim współdziałania grupy mężczyzn \I. W zależności, czy gniazda znajdują się pod gałęziami drzew, czy też na osłoniętym miejscu ściany skalnej, potrzebnych jest od kilku do kilkunastu osób. Bezpośredniego podebrania dokonuje w zasadzie jedna osoba, ~, "ZaalarmO\\anc pS/.C/oly gotowc do natychmiastowcgo ataku zostaly zaobserwowane \\ \\iclkiej ilości \\ odległości I. (, km. a niewiclka ich grupa nawet 3. 2 km od gniazda" (Rullner. 1987. s 114). ~6 hopical. ... 1986. s. 42. Popicraj'l to zdanie Morse i Laigo (1969). W całej pozy~ji dąią przyklady: na nicjl·dnol.l1aczność skrajnych ocen zachowania pszczóL ~7 Pozornie to niewielkie lastrzcżenic hudzi spore niejasności. Wobec skomplikowanego. etapowego życia rodliny w trakcic okrcsowych osiedleń i migracji ustalcnie "właściwego czasu" jest ..trudne". ~g la: Singh. 1962. ~.)Nie mając dost.,:pu do puhlikacji Singha z 1962 roku nie potrafi.,: stwierdzić ilu pozysków od tej rodziny wymagalo osiągni.,:cic cytowanego wyniku. 10 Apis dorsa/a nic daje si.,: udomowić. tzn. hodować w specjalnych ulach. do dzisiaj. Próby są pn.madzonc w Ccntral Ike Rcsearch Institute w Punie (stan Maharashtra). dotychczas niestety bez powodzenia. 11 Nic znam przypadków. by zajo;cie to wykonywały kobiety. I to nie tylko na terenie Himachal Pradcsh czy Indii. ale \\ jakichkolwiek kulturach występujących na obszarze endcmicznym dla .-Illis dorsl/Ia. �162 częściowo asekurowana (z góry). Wspina się w pobliże gniazda za pomocą drabiny zrobionej z włókien roślinnych z wplecionymi w nie szczeblami z różnych gatulików bambusów. Poprzeczki te są wykonane z odcinków świeżo ściętych, które są bardziej wytrzymałe na zginanie~2. Polowania obserwowane współcześnie na obszarach granicznych pomiędzy Indiami a Nepalem odbywają się podobnie. W pierwszej kolejności umieszczone zostają w spodniej części plastra krótkie elementy drewniane (zaostrzone z obu stron i opatrzone w długie linki). Przebija się nimi powierzchnię gniazda, uprzednio obficie odymionego, co w sporej części odpędza z jego powierzchni pszczoły\). Końcówki linek przytrzymywane są przez grupę znajdującą się ponad gniazdem. Wtedy można zaostrzonym końcem długiej łodygi bambusowej odciąć spodnią część gniazda. Dzięki linkom nie upada ona bezwładnie nawet z kilkudziesięciu metrów, ajest wolno opuszczana na ziemię, gdzie odbiera ją grupa pomocników. Następnym etapem jest podstawienie kosza pod wciąż nietknięty magazyn miodowy. On również zaopatrzony jest w linki przytrzymywane przez pomocników "z góry". Odcinanie miodni trwa nieporównanie dłużej niż części dolnej. Powierzchnia umocowania komórek jest kilkunastokrotnie większa, a i gęstość miodu nie ułatwia tego zadania. Jeśli obfitość miodu tego wymaga, kosz jest opuszczany na powierzchnię ziemi, opróżniany i ponownie napełniany. W trakcie odcinania miodni praktycznie nie można uniknąć wyciekania poza kosz litrów miodu. Pszczoły co prawda zostają w większości usunięte z gniazda gryzącym dymem, ale i tak tysiące osobników atakuje grupę "pszczelich łowców". Badacze zgodni są, że przy tej lub zbliżonych technikach, zagrożenie życia wszystkich biorących w niej udział ludzi jest wysokie. Najbardziej zagrożony jest dokonujący operacji przy gnieździe, ale pszczoły, łatwo wpadające w furię, 34 atakują także każdy obiekt w promieniu oblotu . Nie jest to jedyny sposób, w który dokonywano i dokonuje się podebrań zapasów z gniazd A. dorsata. Najbliżej obszaru Himachal Pradesh, w sąsiednim Uttar Pradesh pozostawia się plaster z czerwiem, zabierając pszczołom jedynie miodnię (Soman, 199 I, s. 20). Nawet w środkowych Indiach (stan Maharashtra) przebieg i sposób podbierania miodu odbywa się podobnie do opisanego powyżej, właściwego dla południowego Nepalu. Wspólny dla tych trzech przykładów jest wybór wczesnego ranka jako najlepszego okresu dnia na "polowanie,,35. 32 Naprężenia występujące na którymś ze szczebli drabiny są \\ czasie pracy znaczne. Człowiek wykonu:ie na nim szereg rucbów umożliwiającym mu odci~cie gniazda (lub jego części). 33 W tej części nie ma komórek wypełnionych miodem. Składaj,! sit; nań różnc formy rozwojowe owadów i komórki pyłku. Przy znacznych rozmiarach gnia/.da /1 dors{{{(/ i tak waga tej części może dochodzić do 20 kg. 34 Valli i Summers. 1988. s. 660-671; Venna. 1990. s. 109-112; Harrer. 1953. s. 67; Crane. 1983. s. 27-30. Wypadki śmiertelne musiały hyć częste, skoro \V XIII wieku zakazano takich praktyk w Chinach ze względu na ryzyko z nimi związane. ie są mi znane dane pozwalające przedstawić statystykę współczesną. 3' Za: Soman. 1991. s. 20-21. Dla porównania odmienny wybór pory stosuje się w południowych Indiach (stan Karnataka). Preferuje się noce. i to hezksiężycowe. �163 Pozyskiwanie wosku pszczelego odbywało się najczęściej poprzez ogrzewanie kawałków plastra (z czerwiem i pyłkiem) w wodzie. Inna metoda polega na wlaniu rozgrzan~j masy woskowej do naczynia wypełnionego zimną wodą. Następnie formuje się z wosku grube placki albo prostopadłościany (przypominające cegły), w której to formie są sprzedawane. Odbiorcami są najczęściej rzemieślnicy wykorzystujący wosk pszczeli w odlewnictwie metali, przemyśle kosmetycznym i farmaceutycznym. M iód z kawałków miodni odzyskuje się poprzez wyciskanie ręczne lub w prostych, drewnianych prasach, co powoduje jego zanieczyszczenie i uniemożliwia długie przechowywanieJ6. Wszystkie opisane powyżej metody pozyskiwania miodu i wosku od dzikich Pszczół olbrzymich powodują, że gatunek ten stopniowo zanika. Ciekawostką jest całkowicie odrębna metoda podbierania miodu przynosząca, jak się wydaje, najmniejsze zagrożenie dla dalszej egzystencji gatunku. Miód uzyskuje się w sytuacjach jego doraźnej potrzeby. Należy precyzyjnie umieścić w miodni przy pomocy łuku strzałę z dowiązaną do jej końca długą, nawoskowaną nicią. Z głębokich komórek miodni krople miodu spływają po nici wprost do podstawionego naczynia. Powtarzając czynność, przy pomocy tej samej strzały, można ponoć uzyskać od 0,25 do 0,5 kg miodu przy równoczesnym minimalnym ryzyku bycia narażonym na atak pszczółJ7. Współcześnie, od. wysokich uzysków miodu i wosku ważniejsza jest jak najmniejsza ingerencja w życie rodziny pszczelej. Cytowani autorzy uznają, iż występujące na obszarze całego kraju techniki podbierania miodu od pszczół omawianego gatunku są w zasadzie podobne. Uzasadnione wydaje się więc przypuszczenie, że także w Himachał Pradesh praktykowane są takie sposoby podbierania miodu. Z dotychczasowych badaJ) własnych autora wynika jedynie, iż zainteresowanie gatunkiem Apis dorsala jest tam bardzo małe, głównie ze względu na masowość hodowli A. cerana31i• 36 Także z powodu najwyższej zawartości wody w miodzie tego gatunku pszczół (do) 7%). )7 TO; technik.; rclacjonowali mi także wiekowi pszczelarze z Doliny Kangry (stan Himachal Pradesh)."Na tcrenie stanu zapomniano już praktycznie o użyteczności luku. Wspomniana metoda jest tak dalece różna od wzmiankowanych w literaturze przedmiotu. iż wymaga rzetelnej dokumentacji wszelkich jcj uwarunkowali . .lej występowanie znane jest jedynie u plemienia Warli (Maharashtra) (wywiad przeprowadzony w listopadzie 1966 roku z dr. Tribhuwanem z Tribal Research and Training Institute. Pune. Maharashtra. Indie). 38 W trakcie przeprowadzonych wywiadów udało się ustalić. że miód A. dorsata jest znany niektórym starszym mieszkańcom dystryktów: Chamba Kangra Kinnaur i Solan. Miód ten nie jest przez nich ceniony ze względu na wysoką zawartość wody i szybką fermentację. Wielu z nich II) rażało popularny pogląd. iż jest to miód trujący. powodujący zawroty głowy i halucynacje. Rzeczywiście. często zdarza się. iż miód pozyskany od A. dorsata jest toksyczny w przypadku gdy w pobliżu gniazd rosną skupiska rododendronów. Jedynie dwaj respondenci. ząjmujący się zawodowo medycyną ayurwedyiską. znali doskonale różne gatunki miodów od Ps=c::oły olbrzymiej. Obaj sprowadzali go ze stanu Uttar Pradesh. Wskazane przez nich miejsca pozyskiwania, szlaki handlu i osoby trudniąc..: się nim nie zostały dotychczas przeze mnie sprawdzone. Dowodzi to jednak. że pozysk miodu i wosku od pszczół gatunku A.dorsata jest prowadzony przynajmniej w sąsiednim Uttar Pradesh. IV pohliżu granicy z opisywanym Himachal Pradesh. �164 Pszczoła wschodnia (Apis cerana) Pszczoła wschodnia rozprzestrzeniona jest w szerokim pasie od Afganistanu po Chiny i Japonię. Gatunek ten jest najbardziej zbliżony do powszechnej w Polsce Pszczoły miodnej. Analiza poszczególnych zachowall osobniczych oraz rodziny pszczelej wskazuje, że więcej cech łączy oba gatunki niż je dzieliJ9. Pszczoła wschodnia (Apis cerana) i Pszczoła miodna (Apis melli/era) to jedyne gatunki pszczół, które zostały przez człowieka udomowione. Warto zatem ich charakterystykę przedstawić w porównaniu. To porównanie ma tym większy sens, iż pozwala ocenić, który z omawianych gatunków jest lepiej przystosowany do specyficznych warunków środowiskowych stanu Himachal Pradesh. Apis cerana wybiera dla swojego wieloplastrowego gniazda miejsce zaciemnione. Plastry mają kształt pół-eliptyczny i składają się, jak i u pozostałych Apini, z komórek heksagonalnych ułożonych obustronnie. Szczególnie w górach A. cerana czuje się znakomicie. Większość specjalistów zwraca uwagę, że w trudnych warunkach wyżyn przewyższa cechami adaptacyjnymi A. mel/ijera40• Jej znaczną zdolność oblotu określa się na poziomie 3 000 - 3 200 metrów (Verma, 1990, s. 224). Bardzo ważną cechą adaptacyjną A. cerana jest częste wyrajanie się lub/i opuszczanie gniazd. W ten naturalny sposób gatunek ten upowszechnia się w warunkach naturalnych, lecz to zachowanie nie sprzyja, ze względów oczywistych, praktykom pszczelarskim (por. Mattu, 1989, s. 185). FOl A Besztcrda Fot. I. Fragment przyświątynnej ściany z rzędami tradycyjnych whudowanych uli skrzynkowych. przeznaczonych dla pszczół Apis cerana (Sangla. dystrykt Kinnaur. Ilimachal Pradesh). 39 •• Ogólnie mówiąc, gatunek A. cerana jest podohny do europ~jskieh ras gatunku Apis me/lilem. tyłka mniejszy" (Tropical .... 1986, s. 37). 40 Tropical .... 1986. s. 39; Verma. 1990. s. 224; Mallu. 1989. s. 183. Także dzięki cesze oblatywania pożytków rozrzuconych w terenie i sezonowo uhogich (Verma. 1990. s. 228). �165 41 Od jednej rodziny można uzyskać od 3 do 5 kg miodu rocznie , dla obszaru Indii średnio 4,3 kg (Verma, 1990, s. 224 za Attwal i Goyal, 1973). Robotnice wykazują przedłużony w porównaniu z A. melli/era dzienny harmonogram prac na zewnątrz gniazda. Pomiary dokonane w Chinach wskazują, iż wynosi on średnio 13, I godzin dziennie, co przy porównaniu z A. melli/era dla tego samego obszaru daje różnicę 2 do 3 godzin dziennej aktywności. Także tzw. skłonność do zachowań agresywnych (w tym żądlenia), jest znacznie niższa niż u A. mellijera. Nawet składniki jadu Pszczoły wschodniej są lepiej tolerowane przez zwierzęta i ludzi, chociaż także powodują ogólnie znane objawy pieczenia, miejscowego obrzęku i swędzenie. Zachowania agresywne pszczół tego gatunku wzmagają się w przypadku wysokich temperatur otoczen ia. Redukując omówienie kolejnych cech biologicznych Apis cerana do minimum, wspomnę dodatkowo jedynie o dwóch, odgrywających w hodowłi ważną rolę. Pierwsza, to mała skłonność do rabunku. Z tego też względu introdukowanie na niektórych obszarach Azji Pszczoły miodnej (A. melli/era), stało się dla Pszczoły l-I'schodniej (A. cerana) istotnym zagrożeniem42. Drugą cechą jest po\vszechne opuszczanie gniazd przez A. cerana, gdy temperatura otoczenia przewyższa +40"C. Wiele pomniejszych doświadczeń i analiz uzasadnia stwierdzenie, że gatunek Apis cerana jest o wiele lepiej przystosowany do warunków chłodu niż gorąca (Verma, 1990, s. 233 i n.). Znów zatem Pszczoła wschodnia okazuje się być lepiej dostosowana do górskich warunków hodowli niż Pszczoła miodna. Początek pasiecznictwa w Indiach związany był właśnie z Pszczołą wschodnią. Budowanie przez ten gatunek wieloplastrowych gniazd w ciemności umożliwiło podjęcie zabiegów hodowlanych - zbudowanie ula. Przełomem było dokonanie braci Ribhu, którzy mieli skonstruować pierwszy ul. Po okresie podbierania miodu z barci naturalnych, najwcześniej budowane w Indiach ule były prawdopodobnie konstrukcjami z wykorzystaniem wiotkich części roślin. Jednakże skąpe wiadomości na temat najodleglejszych sposobów "chodzenia koło pszczół" są nieporównanie młodsze od rysunków naskalnych dotyczących .4. dor.mfa. Nie wiadomo nic np. o rozmaitości dziania barci w pniach drzew, ich kształtach, narzędziach do tego używanych itd. Pod tym względem naj- ~I Zgadza się z powyższym większość ogólnych opracowań tematu (por. Mattu, ł 989, s. 187). Jednakże dane z Sri Lanki. Bangladeszu. Chin uwypukląią różnice "in plus" dla kolonii prowadzonych wzorcowo, gdzie pozysk roczny sięga 15 a nawet 20 kg (dla strefy lasów eukaliptuso\\ych środkowej Sri Lanki 20-30 kg) (Tropical., 1986, s. 38 i n.). ~2 Przypadki. gdy rabunkiem zajmują się robotnice A. cerana są bardzo nieliczne. Gdy w łalach 80. choroba wirusowa czerwiu pozbawiła i.ycia około 90% ogólnego stanu kolonii A. cerana \1 Ilimachal Pradesh (MaUu. 1989. s. 190). A. melli/era dodatkowo poważnie zagrozi Ia dalszemu lrwaniu gatunku. L. R. Venna stwierdza jednoznacznie. iż .,wprowadzenie A. melli/era na wielką skal.,: może spowodować wynis/.czenie A. cera no" (Verma., 1990. s. 233). Cytat ten odnosi się do całego pasa Hindukuszu i Ilimalajów. a nie wylącznie Himachal Pradesh czy Indii. �166 41 wcześniejsze znaleziska z obszaru Polski są dużo starsze . Sytuacja zatem jest dość typowa dla krajów Azji. Wiadomo, że hodowla rozwinęła się bardzo 44 wcześnie, ale rzadko opisywana wprost, jest skąpo udokumentowana . Na obszarze badaJl zaobserwowano występowanie różnych konstrukcji ulowych. Od tradycyjnych uli kłodowych (stojaków i leżaków), uli wbudowanych w ściany budynków do nowoczesnych uli skrzynkowych. Ule kłodowe45 spotyka się na obszarze stanu Himachal Pradesh zarówno w położeniu horyzontalnym, jak i wertykalnym. Dla poziomej kłody (leżak) nie stosuje się specjalnych podstawek. Wydrążony pieJl o długości około 60-75 cm z obu stron czopuje się płaskimi kawałkami drewna, kamieniami lub metalowymi pokrywkami. W jego środkowej części wykonuje się otwór o okrągłym przekroju, mający ok. 6 mm średnicl6. Zatwory uszczelniane są mieszaniną gliny, wody i nawozu zwierzęcego. Do górnej części gniazda, we wnętrzu kłody, przymocowuje się wąskie paski starych plastrów w taki sposób, by pomiędzy nimi znajdowała się szczelina ok. 30 mm. Środkowa część gniazda pozostaje pusta. Pszczoły w pierwszej kolejności odbudowują plastry według umieszczonych, równoległych pasków, później ciągną plastry wewnętrzne (dotychczas przestrzeJl pusta). Pionowy ul kłodowy (stojak) sporządzany jest również z wydrążonej części pnia. Często jest stawiany na masywnej podstawie drewnianej lub kamiennej. Górny otwór zostaje zasklepiony drewnianą pokrywą (wspókześnie także metalową)47. W spodniej części kłody otwory wiercone są w poziomym, równole48 głym do podłoża szeregu. Ich liczba zazwyczaj przekracza jeden . Większość dokumentowanych przeze mnie kłód miała od jednego do trzech otworów. Pra4 widłowością wydaje się wiercenie otworów w spodniej części kłód <J. Wszelkie szczeliny w konstrukcjach ulowych przeznaczonych dla A. cerana muszą być starannie uzupełnione. Pszczoły tego gatunku nie kitują50, co w razie nie zadbania przez hodowcę o szczelność gniazda może powodować zagrożenie ~, Piel) bąrtny wydobyty z dna Odry datowany zastal na ok. 500 rok n.e. (Wróblewski. 1991. s.48). 4~ W indyjskiej literaturze naukov,'cj powszechnic utożsamia siC;istniejące współcześnie konstrukcje ulowe z wcześniejszymi i na ich podstawie próbuje się wnioskować o czasach historycznych (por. Joshi i in" 1981; Verma. 1990; Crane. 1983). ~.i Tzn. powstałe z wydrążonej klody drewna. 46 Za: Verma. 1990. s. I j 2-1 13. W trakcie badań własnych ustalono, iż średnica otworów może dochodzić do l S mm. 47 Zdarza się, że w górnym zatworze wywiercone zostają otwory w liczbie od kilku do kilkunastu. Umożliwiają one pszczołom przejście do nadstawki (super clwmher). klórą może być pusta skrzynka. naczynie ceramiczne (Vama. 1990. s. 113) lub o p%wę krótszy od spodniej części wydrążony pieli (badania własne). ~8 L. R. Verma ( 1990) podaje: ..pięć do sześciu otworów". 4ą Nie udokumentowano podczas badań wylotków umiejscowionych w środkowej części ula (jak to czc;sto·miało miejsce w dawnym pasiecznictwie europejskim) . .lO Kil pszczeli (propolis) jest substancją organiczną o złożonym składzie. przynoszoną do ula przez pszczoły zbieraczki. Głównymi źródłami propolisu są lepkie żywiczne substancje wydzielane przez rośliny. przede wszystkim w okresie wiosny i lata. �167 zdrowia rodziny pszczelej (ze strony owadów, gryzoni, małych płazów i gadów) lub spadek stabilności termicznej gniazda (co dla obszarów górskich jest bardzo istotne). W o'bu opisanych typach uli grubość ścianek wydrążonej kłody waha się od 3 do 12 cm. Zależność grubości ścian od występujących w danej strefie chłodów nie znąjduje poparcia w praktyce badań. Można znaleźć kłody o zasadniczo różnej grubości ścian na jednym stanowisku. Rzadko jednak w czasie zimy ule te nie zostają osłonięte zewnętrznymi materiałami izolacyjnymi. Kilkukrotnie w czasie rekonesansu w tzw. Barot Area (dystrykt Kangra/Mandi) stwierdzono, że ule były mało widoczne spod sterty starej odzieży, kawałków tektury czy innych tego typu izolatorów. Nie widziałem zimowego ocieplania 51 uli słomą czy innymi resztkami pochodzenia organicznego • Najbardziej typowymi dla górskich obszarów Himachal Pradesh są ule umieszczane wprost w ścianach budynków mieszkalnych lub pomieszczeń gospodarc'zych (fixed wall hives). N iemożliwe jest przesądzenie czy są to warianty młodsze od opisywanych (kłodowych)52. Na badanym terenie nie spotyka się, właściwych dla Kaszmiru, Ladakhu i Zanskaru, rzędów uli w wolnostojących ścianach. Mieszkailcy Himachal Pradesh kierowani, być może, wrodzoną góralom praktycznością, wbudowują je w konstrukcje budowlane a innym przeznaczeniu. Jedyną koniecznością jest pogrubienie ściany (ścian) dolnej kondygnacji. W niej zazwyczaj pszczoły znajdują miejsce do gniazdowania. Przekrój poprzeczny uli jest prostokątny, owalny (wydrążona kłoda) lub trapezowaty. W przypadku tych typów uli występuje ogromna różnorodność technik ich wbudowywania. Jednak w każdym przypadku budowniczy musi Fol. i\. Beszlcrda zaplanować miejsce dla uli na najFot. 2. Wbudowane ule skrzynkowe w obejściu wcześniejszym etapie wznoszenia gospodarczym (Kamru. dystrykl Kinnaur. murów. Zależnie od przyjętej techHimachal Pradesh). nologii,. spodnia i górna krawędź ula 51 Temalten pomijany jesl w dOSlt;pnej mi literaturze przedmiotu. Z przeprowadzonych w terenie rozmów wynika. ii. docieplanie uli w czasie zimy jest problemem pierwszorzędnej wagi. Borykają się z nim także naukowcy chcący unowocześnić pszczelarstwo na terenach powyżej I 500 m n.p.m. 52 Wobec wielu niejasności związanych z okresem zasiedlania wysokogórskich dolin himaląjskich. ewolucjonistyczna typologia konstrukcji ulowych bazująca na stopniu ich skomplikowania technologicznego nie musi mićĆ tu uzasadnienia. �168 Fot. 3. Motywy roślinne zdobiące belki i ścianę przednią wbudowanego ula skrl.ynkowego (Sangla, dystrykt Kinnaur. Ilimaehal Pradesh). może wynikać z układu belek konstrukcyjnych lub wpasowuje się gotowy ul w przygotowany zawczasu otwór ścienny. Popularność tych sposobów hodowli nie ułatwia typologizacji uli. Wydąje się jednak, że tradycyjne domy, np. w osadach dystryktów Kinnaur, Kullu, Mandi, Chamba, opierały się najczęściej na konstrukcji szkieletowej z drewna cedrowego (parter), uzupełnianej ciosami kamiennymi o różnym stopniu obróbki. Tym samym przynajmniej dolna i górna ściana uli miała grubość dochodzącą do 15 cm. Ściany boczne (pionowe) niekoniecznie nawiązują grubością do poziomych. Jednakże częste pozostawianie widocznych belek konstrukcji przy równoczesnej dbałości o estetykę ścian budynków powoduje, iż ule zostają zaopatrzone w bardzo solidne ściany boczne. co tworzy w zewnętrznym oglądzie harmonijny akcent wynikający z użycia elementów o jednakowym przekroju. Pomijąjąc względy estetyczne istotne dla człowieka, pszczoły mogą zamieszkać gniazdo cechujące się wysokimi walorami izolacji termiczne/'. Ul jest zamknięty z obu stron płycinami drewna (przód i tył). Ich grubość nie jest na ogół tak znaczna jak ścian bocznych. Przód jest zaopat~zony w pojedynczy otwór w kształcie koła, trapezu lub owalu (Verma, 1990, s. I 17) bądź trójkąta (badania własne). Znajduje się najczęściej u dołu zatworu, a najrzadziej w części środkowej lub górnej. Tylny zatwór przygotowany jest do wielokrotnego otwierania. Nie tylko dokonuje się tamtędy 53 W czasie długich. mroźnych i śnieżnych zim w górach llimaehal Pradesh nawet takie rozwiązania nie są wystarczające. �169 podcinania plastrów, ale także pozbawia się ul tej tylnej ściany w czasie zim/4• W zależności. czy dotyczy to obszarów nisko czy wysoko położonych, plastry podcina się dwa razy lub raz w roku. Pierwszy zbiór ma miejsce późną wiosną (kwiecie111maj), a drugi jesienią (wrzesieIl). W hodowli pszczół w wysokich górach dokonuje się jednego zbioru jesiennego. Plastry wycina się w całości lub jedynie w częśct'. Z tych najbardziej tradycyjnych uli uzyskuje się ok. 4 kg miodu rocznie. Wielu specjalistów zwracało uwagę na trudności w dokonywaniu przeglądów, a tym samym prowadzenia tzw. racjonalnej gospodarki pasiecznej przez pszczelarzy wykorzystujących takie anachroniczne konstrukcje ulowe. Faktem jest jednak, że z nowoczesnych typów uli56 rodziny A. cerana częściej migrują, wyrajają siy lub je opuszczają (Verma, 1990, s. I 18). Fot. 4. Parter budynku mieszkalnego z szeregiem wbudowanycb okrągłych ulikłodowych maro. !\rca. g.ranica dystryktów Kangra i Mandi. Himachal Pradesh). ,4 Ma lO miejsce. gdy ul (ule) znajdują się w ścianie budynku gospodarczego - obory. Stłoczone z\\icrzęta nie S'\ nicpokojone przez pszczoły tworzące IV tym okresic kłąb zimowy. a rodzinu pszczela korzysta z ciepła wydzidanego przez stado. Wiciu informatorów w dystrykcie Kinnaur wskaz.Y\\"<llo na I.,: praktyk.,: jako niezb.,:dną. gdy hodowcy I.alcży na utrzymaniu silnej rodzin\ do wiosn\. . "Silna ~odzina buduje 5-7 równoległych plastrów. Wycinając plastry w całości. pozostawia się 2-3 nietknięte. klórc znajduj'l się najbliżej wylolka. Przy podcinaniu ich Iragmentów (okolo połowy plastró\\). czyni si.; tak zc wszystkimi \V gniddzie. '6 W nowoczesncj intcnsywnej gospodarcc pasiecznej koniecznością stają się okresowe wywózki pasiek na niicj położonc poż)'tki. Ule klodowe do takich praktyk nie są przystosowane. nie wspominając o ulach na stale związanych z budynkami. �170 Pszczoła miodna (Apis mellifera) Przedstawicielki tego gatunku są pszczołami zasiedlającymi największy obszar kuli ziemskiej. Jakjuż wspomniałem, podstawowe typy zachowaJl, budowa gniazda i budowa osobnicza są podobne do A. cerana. Zasadnicze cechy różnicujące to: nieznacznie większa długość ciała i jego masa, mniejsza skłonność do wyrajania się, gorsza adaptacja do długich okresów zimna57. Pszczoły miodne są naj lepszymi zbieraczkami pośród czterech przedstawianych gatunków. Chociaż gatunek ten nie jest endemiczny dla Indii, przez ostatnich około 30 lat zyskał wśród hodowców wielu zwolenników. Już choćby gromadzenie przezeJl w warunkach in.,iyjskich od 14,5 do 19,4 kg miodu (Verma, 1990, s. 224), czyni go bezkonkurencyjnym. Także zasięgi oblotów bliskie 5000 m, stawiąją te pszczoły w hierarchii zaraz za A. donata. Przypomnieć należy, że Apis mellifera jest jednak bardziej agresywna i podatna na choroby niżA. cerana. Ponieważ Pszczoła miodna (Apis mellifera) jest gatunkiem introdukowanym na obszarze Indii, tradycyjne pszczelarstwo nie było z nią związane. W związku z tym zagadnienia dotyczące hodowli tego gatunku omówię w kolejnej części artykułu. 4. Współczesność pszczelarstwa58 w Himachal Pradesh i jego rola w ekonomice stanu Za podstawę nowoczesnego pszczelarstwa uważa się wykorzystanie uli z ruchomymi ramkami. Taka konstrukcja dla A. cerana powstała w południowych Indiach w latach 80. XIX wieku. Nazwana ulem Newtona była upowszechniana w prawie niezmienionej wersji aż do lat 30. XX wieku59. Prace nad coraz lepszym dostosowaniem uli do występujących w Indiach podgatunków i ekotypów A. cerana doprowadziły do współistnienia 15 konstrukcji6o. Współcześnie, potrzeba standaryzacji uli stała się paląca. Najbardziej zaawansowane prace są prowadzone właśnie w stanie Himachal Pradesh. Wprowadzane stopniowo, 57 Wybór cech jest zgodny z wcześniejszymi ich omówieniami dla pozostałych gatunków i nie ma charakteru hierarchicznego. S8 Tu ..pszczelarstwo·' w znaczeniu hodowli. czyli dotyczącej gatunków Apis cerana i introdukowancgo Apis met/ifera. W skali całego krąju wyłączenie ,.lpis dorsala (nie poddąje się próbom hodowli) byłoby zbytnim uproszczeniem (uzyskuje się od niego ponad 60% miodu i prawic 90 % wosku). Jednak dla Himachal Pradesh nieznane są dane pozwalające określić udział produktów od A. dorsala w ogólnym pozysku i handlu artykułami pszczelarskimi. S9 Jednakże robotnice z południowych Indii są znacznie mniejsze od spotykanych na północy. Mniejsza jest także na południu liczebność rodziny. l tak wersja podstawowa nie sprawdziła się na górzystej północy. Dostosował ją dopiero R. N. Muttoo (założycielOgólnoindyjskiego Związku Pszczelarzy - All India Beekeepers' Association, 1937) i nazwał loelikote Villagcr's hive (1944 i dalsze modernizacje do ł956 roku). 60 Wszystkie one znane są pod nazwą zmodyfikowancgo ula Newtona (modi/ied Newlon hive) lub ula wiejskiego (I'il/agers' hive) (Verma. 1990. s. (21). �171 przyjmowane są z nieufnością przez górali, dla których pszczoły stanowią stały element krajobrazu, a nie szansę na dodatkowe dochodll. Wpływ pszczół na rozwój i kierunki upraw rolnych jest wprost związany z rozdzielnością płciową niektórych roślin62. Na opisywanym obszarze można zauważyć stopniowy spadek aktywności owadów zapylających spoza rodzaju Apim<J3. Ta sytuacja sprawia, iż właściwe dysponowanie zasobami rodzin pszczelich Pszczoły wschodniej (Apis cerana) i Pszczoły miodnej (Apis melliferar jest sprawą zasadniczą. Himachal Pradesh jest głównym producentem owoców strefy umiarkowanej. Sady owocowe zajmowały w 1980 roku około 75 000 ha, a dla ich należytego zapylenia było potrzeba nawet 200 000 rodzin pszczelich (ówczesny i bieżący stan wynosi 10 000). Deficyt jest zatem ogromnl5. Bez wątpienia coraz częstsze obecnie sukcesy sadowników wynikają z istniejącej populacji pszczół, głównie jednak z gatunku A. cerana osadzonych w tradycyjnych ulach przydomowych66• W przypadku wielkoareałowej gospodarki rolnej (możliwej jedynie na stosunkowo nisko położonych częściach stanu), dla optymalnego wykształcenia nasion/owoców potrzeba dwóch kolonii Apis mellifera lub trzech kolonii Apis cerana na 1 ha upraw67• Rozwijając istniejącą bazę pszczelą udało się w kilku miejscach stanu68 przeprowadzić ze znacznymi sukcesami tzw. tresurę pszczół, dzięki której pszczoły selektywnie zapylają wybrane gatunki roślin. Chociaż na obszarze Indii są to praktyki nieczęste69, to z pewnością wyznaczają przyszłościowy kierunek hodowli70• 61 Lekkie ule wolnostojące dają siC;przewozić na znaczne odległości. Detale ich konstrukcji umożliwiają wysokie składowanie i dają możliwość załadunku aż kilkudziesięciu uli na platformę jednego samochodu cic;żarowego. Mobilne hodowk mogą być wynajmowane sadownikom na czas kwitnienia ich upraw. co daje szansę podwyższenia opłacalności pasiecznictwa górskiego. 02 Chociaż rozdzielność płciowa roślin była przewidywana przez Theophastusa (IV w. n.e.), pozostala kwcstią nicznaną do lat 80. XIX wieku. oj Współczesność. niestety. przedstawia się podobnie w wielu miejscach świata. Spadek lesistości obszarów. postępująca urbanizacja i stopień zanieczyszczenia środowiska to najglówniejsze przyczyny spychania owadów o małym promi~niu oblotu do enklaw. gdzie nie mogą być bezpośr~dnio pomocnymi dla człowieka. M Przedstawiam sytuację m~jbardziej współczesną oS Przybywa uli nowoczesnych i rozwija się hodowla Ps::c::oły miodnej (Apis mellifera). ale równocześnie spada liczehność hodowanych rodzin Ps::coły wschodniej (Apis cerana). ąjnowsze dane 10 177000 ha sadów (1993 rok) i potrzeba aż470 000 rodzin pszczelich (Verma, 1990. s. 25). 06 Jak wspominałem. jedynie nowoczesne konstrukcje umożliwiąią ich przemieszczanie sezonowe. 67 V~rma. 1990. s. 27. Powstąją tu dwie k\vestie. Pierwsza dotyczy siły rodziny. Obliczono. iż rodzina 60 000 osobników jest wydajniejsza niż cztery po 15 000 osobników. Prawidłowość ta odnosi siO;do obu gatunków. Ponadto A. cerana jest I~pszą zbieraczką pożytków rozsianych, co stawiają zdecydowanie przed A. melli/era w przypadku obszarów górskich. 68 Uwaga dotyczy działań w dystryktach Kangra i Solan. 69 Nawet w skali kontynentu. Dawny ZSRR był pionierem w zakresie tych badań, ale prowadzone były w jego czc;ści curopcjskiej. Chiny wciąż niechętnie skracają okres karencji na nowinki naukowe. if) ie wnikąjąc w szczegóły ekonomiczne i sposoby uzyskiwania takich danych, wiadomo, iż pożytek z krzyżowego zapylania roślin przez pszczoły (tylko Apis). jest kilkunastokrotnie �172 Stanowa produkcja miodu (150 ton w 1989 roku) i wosku (3 tony w 1989 roku), jest ustalona wyłącznie na podstawie danych rynkowych. Także w tym przypadku brak danych odnoszących się do tradycyjnych dróg dystrybucji nie pozwala na rzetelniejsze ustalenia. Faktem jest jednak, iż oba podstawowe produkty dawałyby się sprzedać na indyjskim rynku wewnętrznym w praktycznie nieograniczonych ilościach. Obecna sytuacja pszczelarstwa w Himachal Pradesh jest obrazem współzawodnictwa obu gatunków udomowionych: PSZCz()~Vwschodniej (Apis cerana) i Pszczoły miodnej (Apis mellifera) Do dzisiaj hodowla pszczół ze względu na czynniki naturalne oraz wywoływane polityką stanową/rządową, nie odzy7 skała pewnej stabilności gatunkowej sprzed 1983 roku ': L. R. Verma podaje, że w oparciu o wielorakie dane wyjściowe i obliczeniowe jedna rodzina Apis cerana przyniosła podczas roku 369 rupii dochodu netto, podczas gdy Apis mellifera aż 920 rupii72. Ta różnica sprawia, iż dalekowzroczne plany rządowe dotyczą głównie upowszechniania hodowli A. mellifera (Kaul, 1992). W konsekwencji, w polityce rządu hodowli Apis cerana poświęca się praktycznie mniej uwagi niż pasiecznictwu zApis mellifera. Nie zwraca się przy tym uwagi na fakt, że w warunkach wysokogórskich to przecież Apis cerana jest gatunkiem zdecydowanie lepiej przystosowanym. W dodatku realizacja programów pomocy dla obszarów plemiennych napotyka na trudności wynikające z nieco "patriarchalnego" sposobu traktowania górali przez urzędników państwowych. 5. Przyszłość pszczelarstwa na obszarach górskich Pszczelarstwo jest współcześnie jeszcze bardziej atrakcyjne gospodarczo niż w dawnych czasach. Analizy potencjału środowisk górskich wskazują na znaczne możliwości jego wykorzystania (por. Tropical..., 1986). Zwraca się uwagę na szereg unikatowych cech, które przemawiają za potrzebą tworzenia wciąż nowych rozwiązań praktycznych, intensyfikujących tę gałąź gospodarki. Niska waga, przy stosunkowo wysokiej wartości produktów, trwałość oraz zachowanie przez długi 7 czas pełni własności fizykochemicznych, łatwość przechowywania " poręczność w trakcie transportu to podstawowe cechy charakteryzujące produkty pszczele. wyższy niż przychody ze sprzedaży uzyskanego w tym samym czasie miodu/wosku i innych produktów pszczdich. 71 W latach 1983-1988 ma'>owe występowanic wirusa czcrwiu uśmierciło w llimaehal Pradesh od 90 do 95% rodzin".I. ceramI. Po zakończeniu pełncgo cyklu rozwojowego wirusa kolonie są obecnie zdrowe i intensywnie rozmnażanc. Ich liczba wciąż jeszczc nie jest przywrócona. Co ciekawe. obszary wysokogórskie pozostały wolne od choroby. n Obliczenia dokonane \v roku 1987 (I USD = ok. 20 rupii). Takic porównanic traci sens. jeśli rozpatrujemy gospodarkę na terenach powyżt<i I 800 m n.p.m. (Verma. 1990. s. 71). Od tej umowncj granicy A. me/lijera spisuje się znacznie mniej wydajnic. a IV skrajnych przypadkach nie przeżywa. 7, Kolejność cech według .Iodha. 1989, s. 32 .. ,ł.atwość przcchowywaniu" jest dyskusyjna. Wszystkie produkty pszczcle wymagają znacznych nakładów technologicznych. hy móc jc należycie przechowywać. Silnie chłoną zapachy zewnętrzne. muszą hyc pozyskiwane i przechowy- �173 Pomimo funkcjonowania wielu projektów (w tym i międzynarodowych), mających na celu unowocześnienie pszczelarstwa, także na obszarach wysokogórskich7.\ przyjęte rozwiązania nie przyniosły znaczących efektów. Wiąże się to z wyjątkowo silną niechęcią górali wobec nowinek. Pozostają wierni tradycyjnemu umiejscawianiu uli (w ścianach budynków) i dawnym konstrukcjom. Powszechne i obserwowalne zjawisko początkowej nieufności wobec nowych rozwiązal1 na omawianym obszarze nie przeminęło. Przede wszystkim z tego powodu, iż proponowane konstrukcje nie sprawdzają się w surowych warun75 kach . Trudno także ustalić jak poważną rolę odgrywają w owym oporze wierzenia. Rodzina pszczela jest dla tradycjonalistów widomym znakiem stałej 7 opieki Laxmi a nawet Wisznu />. Ule, tradycyjne w formie i umiejscowieniu, są dla nich stałym (domyślnie - bezpiecznym) elementem krajobrazu. Analiza ekonomiki stanu każe oczekiwać stałego wzrostu znaczenia pszczelarstwa. Wierzę, że możliwe jest nawet wynajmowanie przez sadowników gospodarzących w wysokogórskich dolinach rodzin pszczelich z zewnątrz. Moim zdaniem będzie się to odbywało równolegle do hodowli miejscowej, prowadzonej w konstrukcjach tradycyjnych. Spektakularne sukcesy poszczególnych hodowcówn winny być przykładem godnym naśladowania. Dla większości pasiecznictwo pozostanie jednak wyłącznie dodatkowym zajęciem. Stopiel'! jego znaczenia będzie, szczególnie dla nowicjuszy, ograniczony do kwoty pieniędzy uzyskanych ze sprzedaży miodu i wosku. Potrzebne są rozwiązania promujące rzetelną wiedzę pszczelarską, by zmienić obecny stan rzeczy. N ieefektywne są realizacje projektów związanych z podniesieniem statusu indyjskich kobiet, poprzez zainteresowanie ich hodowlą pszczół. Według twórców tych projektów pasiecznictwo przydomowe miałoby być jednym z pożądanych rozwiązań wspomagających ludność wiejSką78. Ilane z zachowanicm zasad higieny trudnych do utrzymania II Indiach, a z pewnością tinansochlonnvch. 7. U'wagi czynilt na podstawie badań własnych w dystrykcie Kinnaur (Ilimachal Pradesh). czo;:ści pogranicza dystryktów KangralMandi (Ilimachal Pradesh). 75 Ule nowoC/csne są zbyt zimne. SZCl.ególowa polemika na ten tcmat wykracza poza przyjęte ram) tcgo artykułu. 7(, Wątek wymagający dalszych studiów. Wydaj c silt jednak. że stałość miejsca ula nie jest bez znaczenia. 77 Wywiady przcprowadzonc na pograniczu Himachalu i Pendżabu dowodzą, iż można z wielkotowarowcgo pasiecznictwa uczynić w indyjskich warunkach jedyne źródło dochodu dla widu rodzin. Wiążc się to jednak z założeniem bazy. wywózkami sezonowymi do np. Kaszmiru, rezygnacją z hodowli ..I. CI'I'(II/(/ na rzecz A. melltfera i ogromną desperacją IV okresie przeobrażania gospodarstwa domO\lcgo. JR Podobne projekty realizujc także [eIMOD (International Centre for Intcgratcd Mountain [kvdopment) dla Ncpalu (okolice Jumli. Dolpo). Przy generalnie chwalebnej idei działania te natrafiają na latwc do przcwidzenia trudności. NajcZl;ściej prowadzone są przez specjalistów ds. pszczelarstwa i nic wc wspólpracy z antropologami kultury. Negatywne następstwa realizacji tych proj~kt(l\v mogił być nader tragiczne dla funkcjonowania tradycyinych systcmów rodzinnych. �174 Zdaniem autora ninieJszego artykułu hodowla Apis cerana jest jednym z najbardziej tradycyjnych zajęć dodatkowych ludności Himachal Pradesh. Jak wspomniałem, wprowadzanie na teren stanu nowoczesnych uli przebiega równolegle z powstawaniem konstrukcji tradycyjnych. W dystrybucji nowoczesnych uli mikrośrodowiska górskie są upośledzone. Istniejące agendy rządowe ds. pszczelarstwa, subsydia rządowe, kursy pszczelarskie, działalność KVIC79, pomoc międzynarodowa itp., nie są skuteczne w wywoływaniu pozytywnych zmian na obszarach plemiennych (tzw. tribal areas). Przyczyn głównych upatruję w korupcji urzędników i traktowaniu przez nich członków "grup plemiennych" jako obywateli niższej kategorii, których problemy w praktyce nie są uznawane za istotne. Pszczelarstwo na terenie stanu Himachal Pradesh wciąż potrzebuje nowych rozwiązań gospodarczych. By je z powodzeniem wprowadzić z minimalną szkodą dla ludzi i ich środowiska, uważam za niezbędne przeprowadzenie dalszych, rozbudowanych badań etnologicznych. Podobnie jak w wielu innych dziedzinach gospodarki, chęć szybkiego zwiększenia bieżącej zyskowności nie idzie w parze z ochroną środowiska naturalnego i zapewnieniem możliwości rozwojowych przyszłym pokoleniom. W przypadku specyficznej kwestii pszczelarstwa problem jest jeszcze bardziej złożony. Ta dziedzina ma odniesienia znacznie wykraczające poza ramy jakkolwiek rozumianej gospodarki. Myślę, że wprowadzenie na wysokogórskie tereny nowoczesnych konstrukcji ulowych nie zmieni w najbliższym czasie obecnej sytuacji kulturowej i gospodarczej. Istniejące ule ramkowe nie są w sposób dostateczny przystosowane do eksploatacji w wysokich górach. Konieczne zmiany dostosowawcze zabiorą jeszcze naukowcom wiele lat. BIBLIOGRAFIA Balokhra J. M. 1995 Himachal Wonderland. H.G. Publications. Delhi. Bornus i in.(red.) 1989 En(~vklopedia ps=:c=:elarska.PWRiL. Warszawa. Crane E. 1983 The Archeology of Beekeeping. Duckworth. London. Dictionwy. " 1993 DictionGly of Beekeeping Terms. ICIMOD. Kathmandu. Harrer H. 1953 Seven years in Tibet. Harper Collins Pub!.. Delhi. Jain S. K. 1996 .lvfedicinal Plants. National Book Trust. Delhi. Joshi M. A.. Divan V. V.. Suryanarayana M. C. 1980 Bees and Honey in Ancient India. w: Second International Conf'erence on Apiculture in Tropical C/imates. Indian Agricultural Research Institute. Delhi. 79 Khadi and Village Industries Commission. pszczelarstwa i handlem artykułami pozysku. Organizacja ta zajmuje się m.in. rozwojem �175 Joshi T. R. 1989 .4 DictionaJY of the Pahari Dialects. A Grammar & DictionO/y of Kanwari, Himachal Academy of Arts, Culture and Languages, Shimla. Kallapur S. K. 1950 An Crperiment in The Collection of Wild Honey, .,The Indian Bee Journal" 9110, s. 122-124. Kaul G. D. Developmem o/Beekeepingfor improving Crop Productivity in Eighth Plan (19921992 1997). Ministry of Agriculture. Delhi. Krishnamurty T. 1993 lv/inor Forest Products oflndia, Oxford&IBH Publ. Co.PvLLtd., New Delhi. I.eksykon:>ymboli 1992 I.ek.;ykon ,symboli, red. Marianne Oesterreicher-Mollwo, ROK. Warszawa. 'vlattu V. K. Scope and Strotegies for Apicultural Development in Himachal Pradesh, w: Honey1989 bees in Mountain Agriculture. L.R. Verma (cd.), Oxford&IBH Pub I. Co.PvLLtd., New Delhi. Michener Ch. D. 1974 The _,,'ocialBehavior o/the Bees. Harvard Univ. Press., Cambridge, Morse R. A, Laigo F. M. 1969 .·/pis dorsata in the Philippines, Philippine Association of Entomologists, Inc. 'vluttoo R.N. Hygienic Metho,} uf Honey ('ollection Fam Wild Bee Colonie; in the Forest, ..In1946 dian lice Journal" 5/6. s. 79-80. :--Jt:giS. S. Himachal Pradesh - The Land and People, Indus, Delhi. 1993 Prakash O. Food and Drink.;' in Ancient India, Delhi. 1961 Rigveda Rlgveda. transl. O'Flaherty W. D., Penguin Books India, Delhi. 1994 Ruttner F, 1987 Biogeography and T(Lronomy of Honeybees, Springer Verlag, Berlin. Soman A. G .. Kshirsagar K. K. 1991 PreliminOl:v Survey on the Rockbel' (Ąpis dordata F.) and Some Observations on the haditional ,Hethods 0/ Honey Hunting, ..The Indian Bee Journal" 53( 1-4). s. 17-22. Thompson C. R. 1940 Handling Apis Dorsata, "The Indian Bee Journal"' 10. 1940, s. 122-124. 1941 Co/lectirJll of Wild Honey, ..The Indian Bee Journal" 3/4, 1941, s. 28-30. Tropical.. 1986 Tropical and Sub-tropical Apiculture. "F AO Agricultural Services Bulletin" vol. 68. Rome. FAO UN, Valli L Summers D. 1988 Honey Hunters of Nepal, "National Geographic" 1111988. vo1.174, no, 5, s. 660671. Verma L. R. 1990 Beekeeping in Integrated Atountain Development, Oxford&IBH Pub I. Co.PvLLtd., New Delhi. �176 Rafał Beszterda APIARIAN CULTURE AND ITS ROLE IN 'II IE ECONOMY OF AN INDIAN STATE OF HIMACI lAL PRADESI I (Summary) Apiculture has been discussed in Polish dhnographie literature numy times. So far, however. the literature has bcen focused on only one species trom the ,,'pis family (..Ipis melli/era). In this paper, in eontrasl. at attcmpt has been made to take into account various species occurring in the area of Himachal Pradesh. This is a very unique rcgion. where Ii.lur dilkrent species of bees occur: the Giant bee (Apis dorsa/a). thc Little bee ("'pis F/orf!(l). the Indian bee (Apis c'erana). and the Honey bee (Apis mellijera). the last being an introduced species. Only the last two species can be cultivated. while the funner two can live only in natural conditions. For each of the species mentioned, specific apicultural technologies were developed. Apicultural tradition in the state of Himachal Pradesh encompasses both cultivation and honey and other honey-by-products harvesting from bee species naturally occurring in India (except Apis mell ijem). Contemporary trends in bee development are primarily fi)cused on spreading the cultivation of Apis mellijera. Another objective in this field is standardization nf bee-hive construction 11: spreading hivc boxes. On the basis of field studies and close reading of literature I have come to the conclusion that such a dircction of development is not optimum jill' Ilimachal Pradesh. In the mountainous conditions ofthis state. it is the .:Ipis cerana that is Ihe best adjusted species. In my opinion cultivation of the Indian bee (Apis cl!rono) is one of Ihe mo si traditional extra occupations of the people of Himachal Pradesh. Thcrcl(lrc along the introduction of modern beehives in this area traditional constructions arc manuj~lCtured. hives among lhe local people is underprivileged. apiculture apprenticeship, etc .. are not e1Tective areas. Hence distribution The apicultun: state agcncies. in triggering positiw changes of modern bee statc subsidies. in those tribal � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25a92b385a0aac04d09dcd066a8c280f.pdf c55f5a78db69b83abd207a4f3a8e17c0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1648 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1525 Title A name given to the resource Rodzina Holtzerów / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43, s.121-130 Creator An entity primarily responsible for making the resource Beszterda, Rafał Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLIII: 1999, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 RAFAŁ B E S Z T E R D A Pracownia Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, Poznań RODZINA HOLTZERÓW Artykuł ten jest wynikiem badań archiwalnych i wywiadów prowadzonych w celu uzupełnienia dokumentacji dotyczącej dziejów znanych rodzin poznań­ skich o pochodzeniu niemieckim. W obszarze zainteresowań znalazły się rody Holtzerów, Szulców i Arnoldów. Zgromadzone materiały pozwolą na opublikowanie rękopiśmiennych pamiętników wraz z komentarzem, a także krótkich tekstów prezentujących stan badań przedmiotowych. Wśród wielu rodzin zasłużonych dla Wielkopolski Holtzerowie zajmują ważne miejsce. Ich niemiecko-austriacki rodowód jest mało znany mieszkań­ com Poznania. W Wielkopolskim Słowniku Biograficznym znaleźć można jedy­ nie wzmiankę dotyczącą Stanisława Emila Holtzera, który powszechnie koja­ rzony jest z działalnością lekarską i społeczną na uchodźstwie w okresie poprzedzającym powstanie wielkopolskie i po powrocie do kraju. Uderzające jest skojarzenie obco brzmiącego nazwiska z działalnością narodowego Towa­ rzystwa Gimnastycznego „Sokół". Co sprawiało, że przedstawiciele tej rodzi­ ny tak żarliwie opowiadali się czynnie za polskością, nie tracąc przy tym świadomości własnego pochodzenia? Prawdą jest bowiem, iż żyjący Holtze­ rowie nie mają wątpliwości co do swojej polskości. Nie przeszkadza im to równocześnie pamiętać o swoim rodowodzie i podtrzymywać jego znajomość wśród najmłodszych członków rodziny. W omawianym przypadku świado­ mość pochodzenia nie łączy się w żaden sposób z utrzymywaniem kontaktów z przedstawicielami rodziny pozostającymi poza granicami Polski. Zostały one zaniechane w okresie bezpośrednio poprzedzającym I I wojnę światową, głów­ nie ze strony członków rodziny zamieszkującej na terenie Niemiec. Dane genealogiczne, którymi dysponuje rodzina pochodzą w głównej mie­ rze z zapisków dokonanych w języku niemieckim przez przedstawicielkę wtór­ nie zniemczonej gałęzi rodziny - Helenę Zagrodzka. Dzięki kontaktom z Ireną Czarnecką zostały one przetłumaczone w 1937 r. na język polski i obok foto­ grafii należą dzisiaj do najcenniejszych dokumentów rodzinnych. Swoje wspomnienia spisał także pod koniec życia Bogdan Józef Holtzer. Niestety nie zdążył dokończyć dzieła przed śmiercią. Informacje o jego pierwotnym, roz­ budowanym zamyśle znajdujemy w spisie rozdziałów. Wiadomości zostały spisane po I I wojnie światowej i obejmują przede wszystkim lata 1902-1945. �RAFAŁ BESZTERDA 122 Najwcześniejsze ślady dziejów rodu Holtzerów sięgają połowy X V I I I w. Pierwszy znany protoplasta o niewiadomym imieniu był cesarsko-królewskim radcą nadwornym w Wiedniu. Ożenił się najprawdopodobniej około 1785 r. z córką aptekarza - Anną Brunner, pochodzącą ze Śląska . Oboje małżon­ kowie byli wyznania rzymskokatolickiego. Mieli jedynego syna - Sylwestra. Chłopiec został bardzo wcześnie osierocony. Jego rodzice zmarli w 1796 г., stając się ofiarami epidemii cholery. Sylwester Holtzer urodził się w Wiedniu w 1789 lub 1790 r. Po śmierci rodziców wychowywany był przez stryja w majątku Ober Pritsch pod Wschową. I tu zaczynają się dzieje wiążące do dziś rodzinę z Wielkopolską. Kształcił się we Wschowie i został agronomem. Przez czas jakiś pomagał stryjowi w prowadzeniu folwarku, a w latach późniejszych wykupił tartak i dzierżawił jeden z folwarków należących do księcia Turn-Taseis w powiecie krotoszyńskim. Ponoć już we wczesnych czasach szkolnych zakochał się w córce protestanckiego superintenden­ ta -Augusta von Sachtleben. W tradyq'i rodzinnej przypisywano Sachtlebenom posiadanie tytułu barona. Ślub Sylwestra z Karoliną Matyldą von Sachtleben odbył się we Wschowie w 1815 r. Kochające się małżeństwo miało jedenaścioro dzieci: Natalię, Agnieszkę, Teofilę, Antoninę, Konstanq'e, Ferdynanda, Roberta, Paulinę, Ludwika, Serafinę, Adolfa. O niektórych z nich wiadomo niewiele. Fakty te jednak mają znaczenie dla dalszych dziejów rodziny. Najstarsza córka Natalia (zm. 1840), nie pozostawiła potomstwa. W historii rodziny zapisano jedynie, iż była kulawa. Agnieszka również była do śmierci panną i nie miała potomstwa. Urodzona w 1817 r. przeżyła w samotności długie życie. Pamięć rodzinna mówi o zawiedzionej miłości młodzieńczej, której pozo­ stała wierna aż do śmierci w 1891 r. Swe dni spędziła we Wschowie. Teofila (ur. 1818), podobnie jak starsze siostry, była bezdzietna i umarła samotnie w Buku w 1898 r. Dorosłe swe życie poświęciła nauczaniu dzieci . Kolejna siostra - Antonina połączyła jako pierwsza dzieje rodziny z Po­ znaniem. Urodzona w 1820 г., wyszła za mąż za nauczyciela gimnazjalnego z Krotoszyna - Karola Czarneckiego. W latach pięćdziesiątych X I X w. był on nauczycielem i jednym z dyrektorów (?) Gimnazjum Marii Magdaleny w Poznaniu . Antonina umarła w Poznaniu w 1858 г., pozostawiając czwórkę dzieci: Emila, Stanisławę, Józefę i Bolesława. 1 2 3 4 5 1 Wzmianka dotyczy miejscowości Trappau lub Frappau. Dotychczas nie udało mi się ustalić, jaka miejscowość kryje się za tą nazwą. Możliwe, iż jest to nazwa majątku ziemskiego nie mającego dzisiejszego odpowiednika. Pogrubioną czcionką zaznaczam osoby tworzące główną Unię genealogiczną rodu. Dostępne źródła nie są wystarczające, by stwierdzić czy we wspomnianym przypadku super­ intendenta można uważać za biskupa. Dotychczas nie znaleziono potwierdzenia tego faktu w archiwach szkolnych w Buku. Po konsultacjach z p. Adamem Białobłockim, przygotowującym do druku monografię poświęconą nauczycielom wzmiankowanego Gimnazjum, wypada stwierdzić, iż Karol Czarnecki nie był naczelnym dyrektorem nawet przez krótki czas. W interesującym mnie okresie nie funk­ cjonował oficjalny tytuł zastępcy czy też zastępców dyrektora. W tym przypadku zatem pamięć rodzinna jest nieprecyzyjna. 2 3 4 5 �123 RODZINA HOLTZERÓW Emil Czarnecki został profesorem w gimnazjum męskim w Krotoszynie a później w Grodzisku Wielkopolskim. Był żonaty z Seweryną Gąsiorowską (zm. 1936). Mieli jedynego syna - Sylwestra, który chcąc uchylić się od obo­ wiązkowej służby w wojsku niemieckim zażywał narkotyki. Nadszarpnęło to poważnie zdrowie młodego człowieka, który doznał śmiertelnego zawału serca podczas kąpieli w Puszczykowie w 1911 r. W ten sposób zakończyła się linia Czarneckich. Z pozostałej trójki rodzeństwa Emila Stanisława była wychowa­ wczynią w zakładzie dla panien w Krotoszynie (zm. 1876), Józefa - wychowy­ wana przez dziadków Holtzerów we Wschowie - i Bolesław, który pracował jako początkujący aptekarz zmarli na gruźlicę w Poznaniu w 1878 r. Piąte dziecko Sylwestra Holtzera i Karoliny Matyldy von Sachtleben - Kon­ stancja, wyszła za mąż za wdowca, burmistrza Wolsztyna J. Schmidta . Mieli trójkę dzieci. Pierworodny syn Adam umarł jako dziecko u swoich dziadków Holtzerów. Podobnie zmarł kolejny męski potomek, którego imię pozostaje nieznane. Trzeci syn, Karol, był nauczycielem w Wąsowie pow. Grodzisk Wlkp. Ożenił się z Lydią Kropf, pochodzącą z Ostrowa Wlkp. Schmidtowie mieli piątkę dzieci: Luizę, Almę, Wiktora, Georga i Hansa. Wychowywane przez matkę w wierze protestanckiej zamieszkały po I wojnie światowej na terenie Niemiec. Do chwili wybuchu I I wojny utrzymywały kontakty z przedstawicielami rodziny pozostałymi w Polsce. Dalsze ich losy nie są znane . Szóstym z kolei dzieckiem był Ferdynand vel Frantz. Jeszcze w latach trzydziestych X X w. rodzina Holtzerów była w posiadaniu jego listu, który potwierdzał, iż dosłużył się on przynajmniej rangi porucznika w wojsku polskim u boku Napoleona. Dzisiaj wiadomo jedynie, że zaginiony list pisany był w języku niemieckim i pochodził z 1807 r. Ferdynand osiadł później jako rezydent w majątku hr. Potworowskiego w Kossowie, gdzie zmarł jako kawaler w 1883 r. Robert zachował się w pamięci rodziny ze względu na swój podobno wyjątkowo szlachetny charakter i niesienie pomocy w trudnych chwilach całej rodzinie. Pozostał w stanie bezżennym aż do śmierci w 1883 r. Trudnił się z powodzeniem kupiectwem. Starość spędził w majątku swego brata Ludwika w Kurzej Górze. Paulina (ur. 1826) zapoczątkowała kolejną boczną gałąź rodziny. Wyszła za mąż za lekarza powiatowego z Babimostu - Maksymiliana Zagrodzkiego. 6 7 8 9 6 Sylwestra Holtzera i Karolinę Matyldę von Sachtleben. Inicjału nie udało się rozszyfrować. Wydaje się, że przynajmniej w przypadku omawianej rodziny identyfikacja narodowa jest ściśle połączona z wyznawaną wiarą. W domu Sylwestra i Matyldy dzieci płci męskiej były katolikami a żeńskiej protestantkami. Z materiałów, którymi dysponuję wynika, iż taki podział nie pozostał bez wpływu na ich dalsze koleje. Należy jednak dodać, że popularny pogląd jakoby mężczyźni byli bardziej skłonni do spolszczenia się poprzez żony Polki i katoliczki, a z kolei kobiety do utrzymywania niemieckości (ściślej germańskości) poprzez mężów protestantów i naj­ częściej Niemców nie jest uzasadniony. Dzieje rodzin rozpatrywane w szerokiej perspektywie nie dają się podporządkować tak prostym schematom. W dokumentach będących w posiadaniu p. Jacka Holtzera z Poznania znajdują się wzmian­ ki, które pozwalają na odnalezienie ich śladów na terenie Niemiec. 7 8 9 �124 RAFAŁ BESZTERDA Wiadomo, iż ich dzieci były wychowywane w wierze katolickiej. Małżeństwo to miało dziesięcioro dzieci. Szóstka z nich (trzech chłopców i trzy dziew­ czynki) zmarła we wczesnym dzieciństwie i nieznane są z imienia. Czwórką dzieci, które dożyły wieku dojrzałego były córki: Zofia, Bronisława, Helena i Maria. Wiadomo o nich niewiele choć ich rola w kształtowaniu świadomości rodzinnej jest bezcenna . Zofia pozostała panną i długi czas prowadziła razem z siostrą Marią (najmłodszą) gospodarstwo rolne koło Buku. Oprócz tego nauczała w pobliskiej szkole powszechnej. Obie siostry umarły w latach dwu­ dziestych X X w. Nie wiadomo dlaczego Zofia zmarła na terenie Westfalii, a Maria w Buku. Bronisława wyszła za mąż za naczelnika stacji kolejowej w Berlinie Zoo - Antoniego Białego. Do śmierci obojga w 1932 r. mieszkali w Berlinie. Mieli dwójkę dzieci: Lizę i Leona, które całkowicie się zniemczyły. Ich wychowanie w „niemieckości" było przedmiotem wielokrotnych sporów pomiędzy Stanisławem Emilem Holtzerem (ojcem Bogdana Józefa i Ireny) a Antonim Białym. Ten ostatni pochodził z Kongresówki. Zamieszany w dzia­ łalność konspiracyjną związaną najprawdopodobniej z powstaniem stycznio­ wym, wyemigrował do Berlina, gdzie był pod stałą obserwacją miejscowej policji. Obawy przed represjami wobec rodziny, „utrata posady, lub też jakieś inne jeszcze okoliczności wpływały na to, że wujostwo wychowywali dzieci -jeżeli nie w duchu niemieckim - to w każdym razie w mowie niemieckiej. Za naszych czasów kuzynostwo już zupełnie nie znali polskiej mowy i posługiwali się tylko niemieckim językiem" . Pomimo sporów wśród dorosłych, czwórka dzieci bardzo się lubiła i odwiedzała się często. Starsza córka Białych - Liza wyszła za inżyniera chemika Waltera Benedicta; do I I wojny mieszkali w Duisburgu. Brak informacji o ich dzieciach. Leon był kupcem i ożenił się z Ruthi Weinberg. Z notatek Heleny Zagrodzkiej, spisanych w 1937 г., wiado­ mo tylko, że mieli jedynego syna i zamieszkiwali w Hamburgu. Z kuzynost­ wem Irena i Bogdan utrzymywali już z Polski rzadki kontakt listowny. Doszło nawet do spotkania z Lizą na krótko przed wybuchem I I wojny światowej, kiedy Irena wracała z wypoczynku w Szwajcarii. Podczas zwierzeń „kuzynka Liza w pewnym momencie wypowiedziała - podobno z odczuwalnym pewnym smutnym akcentem takie charakterystyczne słowa: «Jak nasze życie się nieraz dziwnie układa. Jestem przecież z krwi i kości Polką. Mam z domu piękne polskie nazwisko i właściwie więcej krwi polskiej posiadam niż Ty, która masz nazwisko niemieckie. A teraz cóż. Ty jesteś Polką, aja Niemka!»" . O Leonie słuch zaginął w czasie I I wojny światowej: „W pierwszych miesiącach wojny pisałem do niego list, w którym bez osłonek, nie zdając sobie sprawy z tego na co siebie, a może nawet jego narażam, opisałem jaką gehennę przechodzimy pod okupacją hitlerowską, i oczywiście nie otrzymałem od Herr Leo von Biały 10 11 12 1 0 Helena Zagrodzka spisała podstawowe wiadomości o dziejach rodziny Holtzerów i w 1937 r. przesłała je do Polski. Rękopis wspomnień Bogdana Józefa Holtzera. Oryginał w posiadaniu Jacka Holtzera. Rękopis wspomnień B.J. Holtzera. Brulion pt. „Czasy berlińskie". Brak paginacji. 11 1 2 �RODZINA HOLTZERÓW 125 żadnej odpowiedzi. Może bał się, a może sam już był zdeklarowanym hitle­ rowcem, bo jak mi wiadomo był on, czy jest jeszcze typem kierującym się w życiu zasadą: «j.w.w.» - jak wiatr wieje" . Helena ( z d. Zagrodzka, siostra Bronisławy) dożyła samotnie początku I I wojny w Zakładzie dla Pań w Freienwalde nad Odrą. Jest ona autorką krótkich notatek o historii rodziny Holtzerów, które - aczkolwiek skąpe -pozwalają odtworzyć fragmenty dziejów w sytuacji braku innych dokumentów. Ludwik, dziewiąte z kolei dziecko Sylwestra Holtzera i Karoliny Matyldy von Sachtleben, urodzony około 1830 г., był rolnikiem. Ożenił się z Marią Kapczyńską w 1860 r. w Piotrowie. Mieli trójkę dzieci: Stanisława Emila, Stefanię i Marię. Najmłodsza wyszła za mąż za kupca Antoniego Barciszewskiego w Poznaniu, ale pozostała bezdzietna. Umarła w Poznaniu w 1915 r. Stanisław Emil jest bodaj najsławniejszy z Holtzerów. Urodzony w Poznaniu w 1864 г., wykształcony lekarz, praktykował w Poznaniu, a po wczesnej śmierci żony Izabeli Trąmpczyńskiej (zm. 1901) - w Berlinie, Bohum i Oberhausen. Był prezesem-założycielem Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół" i organizatorem zlotów „Sokoła" na emigracji (m.in. w Berlinie i Wynterswyck w Holandii). Na początku powstania wielkopolskiego powrócił do Poznania, gdzie pracował jako lekarz wojskowy w szpitalu na terenie dzielnicy Łazarz. Udzielał się społecznie na rzecz bezdomnych i biednych aż do śmierci w 1931 r. We wspomnieniach syna Bogdana jawi się on jako najtroskliwszy ojciec aż do przesady kochający dzieci. Silną ręką trzymał całą rodzinę, ponieważ „matka zajmowała się dziećmi tylko w okresie niemowlęctwa i wczesnego dzieciństwa, a później obowiązek ten sprawował ojciec. [...] Matka, Izabela z Trąmpczyńskich [w latach 1894-1900 wiceprzewodnicząca Towarzystwa Kobiet „Warta" - przyp. R.B.], pochodziła ze starej, znanej rodziny, rozsianej w różnych zakątkach Wielkopolski. Ponoć już jeden z [...] praszczurów po kądzieli brał udział w bitwie pod Grunwaldem. [...] Pradziad Hypolit Trąmpczyński prze­ szedł nawet do historii jako dowódca oddziału Kórnickiego, który podczas Wiosny Ludów wpadł do Poznania ze zamiarem opanowania Cytadeli Poznań­ skiej. Zamach, jak wiadomo, nie udał się. Powstańcy wpadli w zasadzkę wojsk pruskich [...]" v Syn Hipolita Trąmpczyńskiego - Władysław także miał chwa­ lebną przeszłość wojskową. Brał udział w powstaniu styczniowym jako porucz­ nik w oddziale Taczanowskiego. „Kiedy już jako oficer pruski w I wojnie światowej odwiedziłem dziadka [wspomina Bogdan Józef Holtzer - przyp. R.B.], który ostatnie lata życia spędzał u swego kuzyna Henryka Lutomskiego w majątku Staw w powiecie wrzesińskim, długie nieraz wieczory spędzaliśmy na pogawędkach o owym nieszczęsnym powstaniu. [...] Niezmiennie kończył swoje gawędy proroczym zdaniem: «Twoje pokolenie jest szczęśliwsze. Ty wrócisz z tej wojny jako oficer polski. Chciałbym Cię jeszcze widzieć w polskim mundurze». Niestety! Proroctwo dziadka się spełniło co prawda, wróciłem 13 14 1 3 1 4 Tamże. Tamże. �126 RAFAŁ BESZTERDA z I wojny światowej w szeregach armii gen. Hallera, ale dziadek już nie żył. Kilka dni przed Wielkanocą 1919 r. otrzymał ode mnie wiadomość z Francji, że jestem żołnierzem polskim. Podobno bardzo się wzruszył tym listem. W dru­ gim dniu świąt wielkanocnych zmarł nagle po obiedzie, bez żadnych poprze­ dnich objawów chorobowych. [...] Został jako pierwszy powstaniec pochowany z honorami wojskowymi we Wrześni" . Dlaczego sędziwy Władysław Trąmpczyński dożywał swych dni u swego kuzyna? Z dawnej świetności domu nic już wtenczas nie pozostało: „Dziadek mając w opinii prusaków «zabazgrana» przeszłość polityczną nie mógł marzyć o błyskotliwej karierze życiowej. O daw­ nych majątkach ani śladu. Albo stracone, albo drogą mariażów w innych rękach, jak Lutomskich lub Skrzydlewskich [...]" . Dziadkowie (Władysław i Józefa z Sikorskich) mieli czworo dzieci: Izabelę, Zbigniewa, Halinę i Wie­ sława. „Niestety wszystkie dzieci były wątłego zdrowia i umarły - chyba na gruźlicę - w kwiecie wieku, przed trzydziestym rokiem życia. Wpierw moja matka [Izabela - przyp. R.B.], mając zaledwie 26 lat, po 5-letnim pożyciu małżeńskim, potem Halina, zaręczona za ziemianina Reichsteina na Kuja­ wach, Zbigniew referendarz na Mazurach i Wiesław, agronom i administrator majątków hr. Zollarskiego (?). Krótko po śmierci najmłodszego syna zmarła także i babcia [Józefa - przyp. R.B.] tak, że [...] dziadek został na starość zupełnie sam, przelewając całą swoją czułość na nas, jedynych wnuków, cóż, kiedy przebywających aż do końca I wojny na Zachodzie". 15 1<s 17 Powróćmy do głównej linii rodziny Holtzerów. Stanisław Emil i Izabela z domu Trąmpczyńska mieli trójkę dzieci: Irenę Mariannę, Bogdana Józefa, autora cytowanych pamiętników i Mariana Ludwika (umarł jako dziecko ). Irena Marianna wyszła za mąż za Zygmunta Czarneckiego - nadleśniczego w Marzelewie pow. Września. Byli bezdzietni. Bogdan Józef (ur. 1898) był jedynym męskim potomkiem rodziny Holtzerów. Po bardzo wczesnej śmierci matki Izabeli (Bogdan miał wówczas niepełne trzy lata) wychowywany był wraz z siostrą Ireną przez siostrę matki - Halinę. Dzieci spędziły czas jakiś w majątku Sierakówko na Kujawach aż do nagłej śmierci ciotki. Później przebywały u babci Marii z Kapczyńskich w Poznaniu (ojciec w tym czasie praktykował w Berlinie). „Babcia w czasie, gdy wróciliśmy z Sierakówka, mieszkała [...] przy ulicy Strzeleckiej, w tym samym miejscu gdzie obecnie jest gmach Politechniki, a nieco później przy św. Marcinie" [...] . Dzieci rozpoczęły edukację, a po roku ojciec 18 19 1 5 Tamże. Tamże. Zapiski Bogdana Józefa są w tym miejscu nieprecyzyjne. Bezsprzecznie Halina z d. Trąmp­ czyńska umarła bardzo wcześnie, ale na innym miejscu wspomina, że była ona już zamężna. W obu wypadkach chodzi o tę samą osobę - ziemianina Reichsteina z Kujaw, posiadającego majątki Mierosławice i Sierakówko. Z małżeństwa tego urodziło się dwoje dzieci: Izabela i Adam, które zmarły wkrótce po narodzinach. Wbrew informacji zamieszczonej w Wielkopolskim Słowniku Biograficznym (s. 256), który przypisuje Emilowi Holtzerowi i Izabelli Trąmpczyńskiej jedynie dwójkę dzieci. Rękopis wspomnień B.J. Holtzera. 1 6 1 7 1 8 1 9 �127 RODZINA HOLTZERÓW zabrał je do Berlina i Bochum. W napisanych przez siebie wspomnieniach Bogdan wielokrotnie przywołuje czasy szkolne i towarzyszące im próby upoko­ rzenia go przez niemieckich nauczycieli. Pomimo, iż opanował język niemiecki w stopniu doskonałym (znajomość i „literackość" jego niemieckiej mowy nauczyciele wykorzystywali podczas różnorakich wizytacji), nigdy nie pozbył się „piętna" Polaka. Od 1915 г., przed ukończeniem gimnazjum , wcielony do armii niemieckiej w stopniu podporucznika, a później porucznika został wzięty do niewoli francuskiej w 1917 r. Wstąpił do armii gen. Hallera, z którą przybył do Wielkopolski w 1919 r. Walczył w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 r. i jako ochotnik w I I powstaniu śląskim. W 1933 r. ożenił się z Janiną Szreybrowską . W sierpniu 1939 r. oddelegowany został z Poznania do Rejonowej Komendy Uzupełnień w Ciechanowie. Tam, zaskoczony przez początek działań wojennych, został podczas ewakuacji wzięty do niewoli przez Armię Czerwoną. Odesłany z czasem do Wielkopolski spędził wraz z rodziną okupację hitlerowską początko­ wo we Wrześni, a później w Golinie. Od 1942 r. pracował tamże jako kierownik filii przedsiębiorstwa zbożowego. Mimo wielokrotnych namów nie przyjął propozycji podpisania Volkslisty. Po I I wojnie światowej pracował jako pełno­ mocnik rządu polskiego na Pomorzu Zachodnim. Po okresie zamieszkiwania w Koszalinie, Kamieniu Pomorskim i w Szczecinie powrócił z żoną do Poznania. Mieli jedynego syna - Jacka Stanisława Ludwika, ur. w 1940 r. we Wrześni. W 1969 r. Jacek Stanisław ożenił się z Krystyną Jaroszek. Ukończył studia Politechnikę Poznańską i od 25 lat pracuje w biurach projektów. Jest kierowni­ kiem zespołu w Biurze Projektów „Energoprojekt" w Poznaniu. Prowadzi także działalność gospodarczą w zakresie projektowania i nadzorowania budów. Jednym z jego największych osiągnięć ostatnich lat było kierownictwo budowy kompleksu handlowego „Castorama" w Poznaniu. Dziećmi Jacka Holtzera i Krystyny Jaroszek są: Izabella Małgorzata Victoria (ur. 1970) Piotr Maciej (ur. 1972). Izabella wyszła za Józefa Lwa i mają syna Brajana, a Piotr Maciej ożenił się z Iwoną Kalek i także mają syna - Jana Jacka . 20 21 22 Stefania, siostra Stanisława Emila, wyszła za mąż w Poznaniu za Stani­ sława Promieńskiego. Mieli córkę Ludwikę. Była ona nauczycielką przyrody w Gimnazjum Marii Magdaleny w Poznaniu . 23 2 0 Uczniom z przedostatniej klasy gimnazjum (wyższej primy) udzielano wcześniejszej matury (tzw. matura wojenna). Była to zazwyczaj suwerenna decyzja gimnazjalisty, który mógł wstąpić do wojska i w ten sposób wcześniej zakończyć naukę w gimnazjum. Na kartach wspomnień Bogdana Józefa ta decyzja nosi miano „przymusu". Z zachowanych materiałów archiwalnych nie sposób odpowiedzieć na pytanie czy Bogdan Józef zgłosił się na ochotnika do armii niemieckiej. Przema­ wia za tym rodzinna tradycja wychowania mężczyzn, na co zresztą skarży się on, nazywając swój wybór zawodu wojskowego „życiową pomyłką". Z opowiadań i fragmentów zapisków rodzinnych wynika, iż o życie i zdrowie Bogdana Józefa modlili się wszyscy członkowie rodziny. Nawet wśród notatek Heleny Zagrodzkiej znajduje się zapis: „Ostatni potomek polskiej linii Holtzerów i dotychczas bezdzietny". Jan Jacek jest „nadzieją" Holtzerów na trwanie rodu. Konsultacje z p. Adamem Białobłockim świadczą, iż najprawdopodobniej była jedynie praktykantką w tymże gimnazjum. Dalsze jej losy nie są znane. 2 1 2 2 2 3 �128 RAFAŁ B E S Z T E R D A Serafina pozostała panną. Zajmowała się aż do śmierci w 1874 r. wychowy­ waniem sierot po siostrach - Antoninie Czarneckiej i Konstancji Schmidt. Najmłodszy syn Adolf był nadleśniczym w Sierakówku u hr. Platera. We wspomnieniach rodzinnych zachowała się historia jakoby kłusownicy pewnego razu tak go poturbowali, że zmienił zawód i został naczelnikiem poczty w Ra­ koniewicach. Ożenił się późno z Emmą Berhardini, która była protestantką. Ich dzieci: Franciszek, Józef, Maria i Luiza również pozostały w tej wierze. W tej linii Franciszek (zm. 1922) pozostał bezdzietny. Według opinii rodzi­ ny, miał dobre serce, ale był lekkomyślny. Pracował na poczcie. Wyrzucony ze służby za notoryczne opuszczanie dyżurów wyemigrował do Stanów Zjed­ noczonych. Mieszkał w Pittsburghu. Jedyny raz odwiedził Europę i Polskę w 1908 r. Wspomnienie z jego wizyty zanotował Bogdan Józef w swoich zapiskach. Bezdzietny i majętny wuj chciał nawet adoptować chłopca i zabrać ze sobą do Stanów Zjednoczonych, ale Stanisław Emil nie wyraził zgody. Ponoć żałował tego w chwili, gdy jedynego syna wcielono później do wojska niemieckiego podczas I wojny światowej. Józef miał dwóch synów, którzy zginęli na tej wojnie jako żołnierze armii niemieckiej. Maria wyszła za mąż za Eckhardta . Ich jedynak - Rudolf poległ w powstaniu śląskim 1922 r. jako żołnierz niemiecki. Luiza wyszła za mąż za Quasta . Mieli syna Hansa i córkę Margaretę. Hans był inżynierem, ożenił się z Margareta Ruthenberg i zamieszkał z nią w Dreźnie. Losy wojenne ich jedynego syna Petera nie są znane. Siostra Hansa Margareta wyszła za mąż za Ericha Gramera. Mieli dwójkę dzieci: Erikę i Helmutha, które do czasu wybuchu I I wojny żyły we Wrocławiu. Dalsze ich losy są nieznane. Zasygnalizowane tu dzieje jednej z gałęzi rodu Holtzerów są doskonałym przykładem asymilacji w środowisku polskim, pracy dla dobra polskiej ojczyz­ ny i istotnego wkładu w jej rozwój. Jednocześnie stanowią wzór polskiego patriotyzmu tak znamienny dla wielu rodzin o korzeniach niemieckich za­ mieszkałych od pokoleń w Wielkopolsce. Istotne jest, że nawet w nader skąpym zbiorze informacji dotyczących najdawniejszych dziejów rodzinnych postaci pradziadka Sylwestra i jego żony Matyldy jawią się jako scalające trójpokoleniową rodzinę na obcym gruncie. W chwili, gdy ich zabrakło wielu członków rodziny staje się skłonnych do przyjęcia niewątpliwych profitów, które niosło ze sobą opowiedzenie się za niemieckością . Dopiero Stanisław Emil Holtzer daje oczywisty przykład pol­ skiej świadomości narodowej w najtrudniejszych czasach. Polskość staje się nadrzędną wartością, którą zachowała część rodziny zamieszkała w Polsce 24 25 26 2 4 Jego imię i dzieje pozostają nieznane. Imię i miejsce zamieszkania są nieznane. Temat „niemieckości" i „polskości" jest stale obecny na kartach wspomnień Bogdana Józefa Holtzera. Różnorakie rozważania i wyrażane przez niego poglądy znajdują w tym szkicu jedynie fragmentaryczne miejsce ze względu na ich sporą objętość i sygnalny charakter prezen­ towanego tu tekstu. 2 5 2 6 �R O D Z I N A HOLTZERÓW 129 pomimo oczywistych nacisków ze strony niemieckich władz administracyjnych a później okupacyjnych. Z drugiej strony jednak należy wspomnieć o świado­ mości korzeni, dzięki której rodzina nie pozwoliła na zmianę pisowni nazwi­ ska, przeciwstawiając się w ten sposób naciskom władz polskich po 1945 r. Obie te decyzje wydają się charakterystyczne dla trwale ukształtowanej świa­ domości rodzinnej i zasługują na najszczerszy szacunek. PODSTAWOWE ŹRÓDŁA: Zbiory Archiwum Archidiecezjalnego w Poznaniu. Zbiory Archiwum Państwowego w Poznaniu. Wielkopobki Słownik Biograficzny, PWN, Warszawa - Poznań 1981. Wywiady z p. Jackiem Holtzerem. Zapis wywiadów przeprowadzonych przez autora z lat 1998/99 przechowywany w bibliotece Pracowni Etnologii I A E PAN Oddział w Poznaniu. Dokumenty i pamiątki znajdujące się w posiadaniu rodziny Holtzerów, w tym rękopis wspomnień Bogdana Józefa Holtzera. RAFAŁ B E S Z T E R D A THE HOLTZER FAMILY Summary The history of the Holtzer family is based on archival documents (manuscripts, old memoirs and diaries) and interviews. The author's purpose was to complete data telling about eminent families of German background from Poznań and their contribution to the development of Polish culture. The Holtzers have lived in the western province of Poland since the 18th century. Many of them actively showed their Polish national identity together with clear consciousness of their German roots. In spite of that consciousness they have avoided, since the years preceding World War II any contacts with their relatives in Germany, the German family ceased the contacts themselves. Genealogical data which the family in Poland dispose of now come from two sources: the record written in German by Helena Zagrodzka who came from that branch of the family who returned to German nationality, and the memoirs (the manuscript) by Bogdan Józef Holtzer. The history of the Holtzer family makes a good example of the assimilation of German families in Poland, whose contribution in Polish culture was considerable. Polish patriotism was characteristic for many families whose German ancestors had once settled in Wielkopolska (part of ethnic Poland, in the 19th century incorporated to Prussia). Remarkable are the figures of the couple of ancestors - Sylwester and Matylda who kept the extended family together. After their death many of their descendants declared for the German nationality, since it was more profitable in that time. In the next generations Stanisław Emil Holtzer gave an example of keeping to Polish national consciousness. For many members of the family Polish identity was a real value in spite of the pressures of German authorities. On the other hand they had a strong sense of their German ancestry and that is why, after 1945 they refused to change the German form of their name to Polish spelling, resisting Polish official pressures. It seems that both decisions prove their strong sense of self-identity and both deserve respect. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f381a4047e5bd682c4ca770aea0da9f.pdf 4dfbd04d2e0ffe885f1b1e98ea3dcedb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5254 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Mołdawia - świadomość historyczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4877 Title A name given to the resource U nas była już ta wieś i nikogo nie było, pustynia... / ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51, s.105-129 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biczyk, Malgorzata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. LI: 2007, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 MAŁGORZATA B I C Z Y K U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW MOŁDAWSKIEJ WSI ŁAPUSZNA WPROWADZENIE Wieś Łapuszna leży około 60 kilometrów na południowy zachód od obec­ nej stolicy Republiki Mołdawii Kiszyniowa, w rajonie Hinczeszti, dawniej Kotowskim. Jej malownicze położenie na licznych pagórkach oraz gospodarstwa ukryte za wysokimi żelaznymi bramami mogą powodować u nowoprzybyłego gościa uczucie wielkiego zagubienia. Tym bardziej, że jest to wieś stosunkowo duża - zamieszkuje j ą około siedmiu tysięcy Mołdawian. Niegdyś sąsiadowali oni z wieloma rodzinami żydowskimi. Po wydarzeniach drugiej wojny świato¬ wej, a następnie licznych migracjach, pozostało po tym sąsiedztwie zaledwie jedno gospodarstwo. We wsi znajduje się primaria , obejmująca również po­ bliskie osady: Ruska i Anień. W okresie powojennym na tym terenie utworzono trzy kołchozy. Obecnie, podobnie jak w całej Mołdawii, dziś już prywatne gospodarstwa powoli pustoszeją, natomiast średnia wieku osób spotykanych na ulicach wciąż wzrasta . W centralnej części wsi widnieje biała, murowana wieżyczka cerkwi, wybudowanej w 1818 roku. Nieopodal stoi zniszczony budy¬ nek, niegdyś szpitalny. Dziś mieści się tam już tylko przychodnia. Na najwyż¬ szym pagórku wznosi się królująca nad łapuszniańskim krajobrazem szkoła. Opi¬ sując mołdawską wieś nie można nie wspomnieć o otaczających j ą i ciągnących się aż po horyzont winnicach. 1 2 3 Prezentowany tu artykuł jest wynikiem badań przeprowadzonych podczas trzech wyjazdów do Łapusznej w kwietniu, październiku i listopadzie 2003 roku. Z historykami i archeologami rozmawiałam o historii wsi w Muzeum Narodowym w Kiszyniowie. Wybrałam tę wieś jako miejsce swoich badań zaintrygowana 1 W latach 1998-2003 Mołdawia dzieliła się na 9 powiatów zwanych po rumuńsku judete. Reforma z 2003 roku przywróciła nazewnictwo rosyjskie. Obecnie w Mołdawii są 32 rejony, które składają się z gmin. Odpowiednik polskiego urzędu gminy. Według oficjalnych statystyk, prowadzonych co roku w organizacji Agenda Locala 2 1 , działającej z ramienia UNDP (Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju), w poszukiwaniu pracy wyjechało z Łapusznej za granicę około 20% mieszkańców. Najpopularniejszymi miejscami docelowymi emigracji zarobkowej są: Hiszpania, Włochy, Portugalia i Turcja. 2 3 �106 MAŁGORZATA BICZYK opowieściami o jej bogatej przeszłości. Została mi przedstawiona jako najstarsza historyczna osada w Mołdawii. Tę relację usłyszałam od Polaka podróżującego po Mołdawii w sprawach służbowych. Jechałam zatem do „mojej" wsi z zamia¬ rem zajęcia się lokalną historią miejsca, które w oczach mieszkańców uchodzi za pierwszą stolicę kraju. Interesowałam się opowieściami o przeszłości, bliskiej i dalekiej. Szybko jednak stało się oczywistym, że niemożliwe jest prowadzenie w Mołdawii rozmów o historii bez śledzenia ideologicznych przemian ostatnich lat. Nie pozostawały one bez wpływu na lokalne postrzeganie przeszłości. Początkowo zamierzałam rozmawiać z osobami najstarszymi. Sądziłam, że najwięcej będą pamiętały i znajdą dla mnie choć trochę czasu. Sytuacja zastana zmusiła mnie do zmiany planów. We wsi dominuje język mołdawski. Nie pozo¬ stało to bez wpływu na zbierany przeze mnie materiał oraz dobór rozmówców. Okazało się, że rozmowy ze starszymi kobietami, powszechnie cenionymi ze względu na talent narratorski, były dla mnie w większości nieosiągalne. Panie nie posługiwały się językiem rosyjskim, a ja mołdawskim. W pewnym stopniu znajomość tę posiadali starsi mężczyźni, najczęściej dzięki odbytej służbie w armii radzieckiej. Dużo łatwiej było mi porozumieć się z osobami z pokolenia średniego, które pracując w kołchozie nauczyły się biegle władać językiem rosyjskim. Dużo też było wśród moich rozmówców nauczycieli, również emery¬ towanych. Odsyłano mnie do nich, „bo na pewno coś wiedzą". Dotarcie do „zwykłych" mieszkańców Łapusznej było dla mnie początkowo pewnym problemem. Mieszkałam u miejscowego primara , pasjonata historii wsi. Z jednej strony powszechne poważanie, jakim się cieszył, otwierało przede mną większość drzwi, z drugiej zaś nikt przy nim nie czuł się „kompetentny" w rozmowach o historii. Z reguły po krótkiej kurtuazyjnej rozmowie odsyłano mnie do mojego gospodarza lub miejscowych nauczycieli historii. Na pytania o legendy, np. o początek wsi, odpowiedzią były opowieści o mitycznym założe¬ niu Mołdawii oraz o jasnowidzącym jagniątku Muarita. 4 RYS HISTORYCZNY Łapuszna uważana jest przez mieszkańców za kolebkę państwa mołdawskie¬ go. Pierwszy dokument dotyczący tej wsi, według Sowieckiej Encyklopedii Moł¬ dawii, pochodził z 1429 roku (Dron 1998, s. 67). Pewne jest, że widnieje na nim data 10 kwietnia. Według niektórych historyków jest to jedno z licznych prze¬ kłamań w Encyklopedii. Inne źródła podają lata 1430-1431 (Dron 1998, s. 67). W tym czasie Łapuszna jest wymieniana jako rozwinięta osada, co pozwala przy¬ puszczać, że istniała już w drugiej połowie X I V wieku. Wiadomo, że była cen¬ trum wojskowo-administracyjnym oraz ważnym punktem handlowym. Leżała na przecięciu szlaków targowych wiodących z Rzeczypospolitej i Transylwanii w kierunku Morza Czarnego i Krymu (Dron 1998, s. 66). W wydanej niedawno 4 Odpowiednik polskiego wójta. �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 107 Historii Mołdawii autorstwa Vasile Stati hasło „Łapuszna" pojawia się w kontekś­ cie pierwszych dokumentów wzmiankujących o podziałach administracyjnych (w latach 1430-1431 wymieniany jest judete Łapuszna), lub określających wy­ sokość podatków drogowych i myt (Stati 2002, s. 31, 41). W polskich opracowa¬ niach historycznych widnieją wzmianki dotyczące Łapusznej z racji pomniej¬ szych buntów anty-bojarskich pod koniec X V I wieku (Demel 1970, s. 167, 171). W latach 1990. prowadzone były badania historyczne, wykonywane na zlecenie ówczesnych władz wsi . W Łapusznej znajdowało się również pierwsze otwarte w niepodległej Mołdawii stanowisko archeologiczne. Z historią wsi związana jest postać Aleksandra Łapusznianu. Niewątpliwie jego przydomek pochodzi od nazwy Łapuszna. Aleksander uważany jest za nie¬ ślubnego syna wojewody Bogdana I I I Krzywego (Demel 1970, s. 169; Stati 2002, s. 139). Aleksander wstąpił na mołdawski tron jako wojewoda dzięki polskiemu poparciu. Pełnił tę funkcję dwukrotnie. Po raz pierwszy od roku 1552 do 1561, kiedy to wygnany został przez bojarów wspieranych przez Habsburgów. W cza¬ sie owego pierwszego panowania zasłynął jako dobry władca. Zbudował wiele cerkwi, rozkazał spisywać kronikę (latopis Ewfimia). Mołdawia w tym czasie rozwijała się pod względem ekonomicznym. Prowadził też stabilną politykę zagraniczną. Jednak stopniowo wzrastające tendencje autorytarne wywołały bunt bojarski. Po krótkim panowaniu „wojewody-despoty" Jakuba Heraklita, sułtan przywrócił na tron Aleksandra (1564-1568) (Stati 2002, s. 140). Na temat tego drugiego okresu panowania krążą niepochlebne opinie. Przyczynić się do nich mogła bardzo krytyczna w stosunku do Aleksandra popularna nowela historyczna Costacha Negruzziego . 5 6 7 Tyle wiadomo na temat panowania Łapusznianu. Dziś postać Aleksandra trak¬ towana jest jako ważny symbol. Miejscowe elity przyczyniają się do propagowa¬ nia wizerunku wojewody jako bohatera i dobrego władcy, który uczynił z Łapusznej stolicę. Wobec dość skąpych informacji dotyczących zarówno wsi, jak i związanej z nią postaci wojewody Aleksandra, tym bardziej ciekawe wydają się wyobra¬ żenia jej mieszkańców na temat własnej przeszłości. Przekonani są oni o dawnej wielkości Łapusznej - stolicy państwa mołdawskiego. W niej miał przyjść na świat Aleksander, przedstawiany jako jedyny władca Mołdawii urodzony w jej dzisiejszych granicach, między Prutem a Dniestrem. Taka charakterystyka postaci Aleksandra kłóci się z wielokrotnym podkreślaniem przez moich rozmówców, iż 5 Książka o historii wsi jest już napisana i czeka na wydanie. Nie wiadomo, kiedy to nastąpi w związku z brakiem funduszy. Walka o wpływy pomiędzy Królestwem Węgier, Królestwem Polskim i Imperium Osmań­ skim związana była z wysuwaniem własnych kandydatów na mołdawskich władców. Negruzzi Costache (1808-1868). Rumuński pisarz oraz członek Rumuńskiej Akademii Nau­ kowej. Od 1840 dyrektor Teatru Narodowego w Jassach. Wieli zwolennik romantyzmu. Współ­ pracownik pisma Dacia Literara. Badacz folkloru narodowego. Autor tomu wierszy lirycznych Pacatele Tineretelor (1857), poematu epickiego Aprodul Purice (1837), noweli historycznych, m.in. Alexandru Lapu$neanul (1840). 6 7 �108 MAŁGORZATA BICZYK 8 granica zachodnia Mołdawii nie jest wytyczona przez rzekę Prut . Historyczna kraina mołdawska rozpościera się na dużo szerszych terytoriach niż dzisiejsza Republika Mołdawii. Obejmuje również rumuńską część Mołdawii oraz leżące na północy i południu terytoria należące obecnie do Ukrainy. NARRACJA I ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA W trakcie badań interesowała mnie wiedza rozmówców o przeszłości najbliż¬ szej okolicy i państwa, w którym żyją. W jakim stopniu jest ona wynikiem prze¬ kazu pokoleniowego, a w jakim edukacji (radzieckiej lub współczesnej). Zasta¬ nawiałam się również nad wartościowaniem kolejnych epok i wydarzeń oraz przyczyną oceniania ich w taki, a nie inny sposób. W niniejszym artykule zamierzam prześledzić relacje narracji historycznej i narracji pamięci. Pragnę przedstawić świadomość historyczną mieszkańców Łapusznej, wyodrębniając w jej ramach owe dwa rywalizujące ze sobą typy opo¬ wieści historycznej. Początkowo miałam problemy z określeniem czym jest „świadomość histo¬ ryczna". Określenie to, w jego potocznym rozumieniu, wydawało mi się niefor¬ tunne ze względu na swoją nieostrość. Nie byłam również pewna, czy świado¬ mość może podlegać badaniom etnograficznym. Jednak w znaczeniu nadawanym jej przez Gerarda Kloskę jako „właściwy jednostce zbiór wyobrażeń, pojęć i są¬ dów dotyczących wydarzeń z przeszłości i wpływających na jej zachowania wer¬ balne i pozawerbalne" (Kloska 1979, s. 114) staje się ona adekwatna do sytuacji zastanej w Łapusznej. To, co ważne dla mnie w tej definicji, to powiązanie prze¬ szłości z zachowaniami współczesnymi. Również Paul Ricoeur w swojej definicji świadomości historycznej, opisanej w trzytomowym dziele Temps et Recit, zaznacza uwikłanie teraźniejszości w prze¬ szłość, które dokonuje się poprzez, używając jego słownictwa, „trawersację dystansu temporalnego" (por. Bugajewski 2002, s. 22). Termin ten oznacza po¬ znawcze „przybliżanie się", zarówno przeszłości do teraźniejszości, jak i teraź¬ niejszości do przeszłości. Częścią składową koncepcji poznania historycznego jest u Ricoeura teoria świadomości historycznej. Dotyczy ona dziejów ujmowanych w całości: prze¬ szłości, określanej jako „przestrzeń doświadczeń", przyszłości, której figurą jest „horyzont oczekiwań" oraz teraźniejszości, w największym skrócie oznaczającej działanie, moment akcji. „Narracje historyczne przyczyniają się do kształtowania przestrzeni doświadczenia" (Bugajewski 2002, s. 41), konkurując tym samym z alternatywnymi wyobrażeniami, których dostarczają narracje pamięci (i opowia¬ dania fikcyjne). Oznacza to, że świadomość historyczna (dotycząca przeszłości) jest wynikiem rywalizacji pomiędzy narracją historyczną a narracją pamięci 8 Dzisiejsze państwo mołdawskie obejmuje w zasadzie Besarabię, która była jedynie częścią historycznej Mołdawii. �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 109 o wizerunek społecznie akceptowalnych wyobrażeń przeszłości. W odbiorze nar¬ racji następuje moment, w którym czytelnik musi podjąć decyzję, na podstawie której z nich (narracji historycznej czy pamięci) kształtuje przestrzeń doświad¬ czenia (Bugajewski 2002, s. 40-41). Moment ten nazywa się re-figuracją i jest ostatnim etapem procesu mimetycznego, który oznacza „proces kształtowania językowych artykulacji czasowości" i warunkuje „transformację czasu ontycznego w temporalność intersubiektywnych relacji" (Bugajewski 2002, s. 92). Z jednej strony bowiem narracja historyczna jest częścią wpływającą na kształtowanie świadomości historycznej, z drugiej zaś myślenie w kategoriach historycznych nie byłoby możliwe, gdyby świadomość ludzka nie była „ustrukturowana temporalnie, zgodnie z dialektyką przestrzeni doświadczenia i horyzontu oczekiwań" (Bugajewski 2002, s. 43). Gdyby relacje przeszłości, teraźniejszości i przyszłości nie były częścią świadomości, nie zaistniałyby cechy temporalne języka. Proces mimetyczny przekształca zatem czas pierwotny w czas ludzki, społeczny. Dzieje się to w trakcie trzech operacji nazywanych kolejno mimezis I , I I , I I I . Pierwsza z nich oznacza przednarracyjną artykulację działań ludzkich (prefigurację). Druga - ujmowanie ludzkich działań w ramy narracji historycznej lub fikcyjnej (konfigu¬ racja). Mimezis III jest natomiast momentem recepcji owej narracji. W wyniku lektury narracji historycznej następuje refiguracja wizji świata. Jest to moment kształtowania przestrzeni doświadczenia oraz horyzontu oczekiwań. Lektura przekształca się w praktykę społeczną (Bugajewski 2002, s. 22, 44, 88-92). Rea¬ sumując: Narracja historyczna przybliża czas pierwotny do teraźniejszego, jest swoistym pośrednikiem między nimi. Podstawową cechą narracji historycznej, a zatem również świadomości historycznej, jest zmniejszanie dystansu, co ozna¬ cza, że w teraźniejszości kształtują się wyobrażenia o przeszłości i przyszłości. Świadomość historyczna „oznacza zespół mimetycznych (narracyjnych) i nienarracyjnych artykulacji przeszłości, przyszłości i teraźniejszości - konstruowa¬ nych w sytuacji zapośredniczonej przez aktywność interpretacyjną presji wywie¬ ranej przez przekaz przeszłości" (Bugajewski 2002, s. 202). Świadomość historyczna dotyka w Łapusznej równocześnie owych dwóch rodzajów narracji. Jest ona wynikiem działania pewnych mechanizmów pamięci charakterystycznych dla przekazu oralnego, takich jak opisywana przez Waltera Onga homeostaza. Pojęcie to dotyczy zakorzenienia w teraźniejszości opowieści, która ulega zmianom dyktowanym przez współczesność. Zmiany te przebiegają bez śladu, są nieuświadamiane przez opowiadającego (Ong 1992, s. 73-74). Innymi cechami narracji pamięci są: periodyzacja, opierająca się na silnej selekcji wydarzeń ważnych dla pamięci społecznej oraz mityzacja wydarzeń historycz¬ nych (Hastrup 1997, s. 24). Te lokalne narracje pamięci definiuję dla potrzeb artykułu jako specyficzny rodzaj wiedzy potocznej, wyłaniający się z powszech¬ nie znanych przez mieszkańców opowieści, które wyrwane z kontekstu tego miejsca przestają być zrozumiałe. W narracjach tych ważną rolę grają opowieści o przeszłości. Konstruowanie ich jest przesiane przez filtr teraźniejszych wyda¬ rzeń, wiedza o przeszłości jest odbiciem teraźniejszości (Hastrup 1997, s. 24). Dawid Lowenthal napisał wręcz, że „pamięć nie zachowuje przeszłości, lecz �110 MAŁGORZATA BICZYK dostosowywuje j ą do obecnie panujących warunków" (za: Hastrup 1997, s. 24). Starcy, których funkcja społeczna, według Maurica Halbwachsa, polega na pamiętaniu i udostępnianiu wspomnień, przekazują zniekształcony obraz prze¬ szłości, bowiem „nie mają zbyt bezstronnego poglądu" na nią (Halbwachs 1969, s. 160). Przeszłość zaś nie pozostaje bez wpływu na teraźniejszość. W Łapusznej nawet przestrzeń, wciąż znaczona nazwami historycznymi, świadczy o tym i nie pozwala zapomnieć o minionych dziejach. Równocześnie mołdawska historiografia oficjalna, czyli historia znarratywizowana, wpływa na wyobrażenia mieszkańców Łapusznej o przeszłości. Wiedza o historii narodu bywa wykładnią polityki danego państwa. Kształtują j ą pod¬ ręczniki i komunikaty oficjalne. Wydawałoby się, że opowieści legendarne, ze względu na swój lokalny charakter, powinny się oprzeć takim czynnikom. W Mołdawii tak nie jest. W ciągu ostatnich 15 lat trzykrotnie zmieniała się ofi¬ cjalna wykładnia historyczna, historiografia i nauczanie historii. Ricoeur, pisząc 0 narracji historycznej jako „historiograficznym opowiadaniu o przeszłości", za¬ znacza, że to właśnie dzięki narratywizacji wydarzeń z przeszłości (konfiguracja, operacja mimezis II) i wdrażaniu owej narracji w życie społeczne (refiguracja, mimezis III) zmniejsza się odległość pomiędzy teraźniejszością a przeszłością 1 oba te wymiary czasowe zaczynają na siebie oddziaływać. Oznacza to w prak¬ tyce, że zmiany w historiografii, wynikające z przyczyn ideologicznych, nie mogą pozostawać bez wpływu na stan wiedzy historycznej mieszkańców wsi. TRADYCJA I N A C J O N A L I Z M Niewątpliwy wpływ na moje rozważania o świadomości i narracji historycz¬ nej miała praca Erica Hobsbawma (1992), który na podstawie transmisji radio¬ wej obchodów świąt Bożego Narodzenia na dworze królewskim w Wielkiej Bry¬ tanii przedstawia swoje refleksje na temat tradycji wynalezionej. Jest to, według niego, zbiór praktyk o charakterze rytualnym lub symbolicznym, który ma za zadanie wdrażanie treści lub norm. Potrzeba tworzenia tradycji staje się istotna, gdy następują gwałtowne zmiany niszczące stare wzorce społeczne. Hobsbawm uściśla, iż cechą tradycji jest niezmienność. Zwyczaj natomiast odnosi się do pewnego stanu, w jakim znajduje się społeczność. To upadek zwyczaju prowadzi do zmian tradycji. Nowa tradycja może być zaszczepiona w starej i nawiązywać do niej. Niezbędne dla jej funkcjonowania jest posiadanie cech ciągłości, które można uzyskać na przykład poprzez powtarzalność nowych zwyczajów. Także nowe grupy, nie posiadające historycznych korzeni, mają potrzebę powoływania się na ciągłość tradycji. Wynajdowanie następuje wówczas poprzez swego ro¬ dzaju fałszerstwa, odwoływanie się do symboli lub postaci fikcyjnych, czy histo¬ rycznych. Tak jak tradycja pierwotna wiąże się z praktykami integrującymi grupę, tak tradycja wynaleziona ma za zadanie przywiązanie członków grupy, wytwo¬ rzenie poczucia przynależności, patriotyzmu. Niewątpliwie Mołdawia, jako pań¬ stwo młode i usiłujące określić dziś swoje miejsce w Europie, lawirując między �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 111 Rumunią i Rosją, wymaga konsolidacji społeczeństwa. Miejscem, w którym tra­ dycja wynaleziona funkcjonuje, jest przede wszystkim przestrzeń publiczna. Mimo to tradycja taka nie jest tworem ludu. Florian Znaniecki traktuje genezę narodu nie jako proces historyczny, ale kul¬ turowy, którego inicjatorem jest niewielka grupa intelektualistów (Znaniecki 1990). Tworzenie społeczeństw o kulturze narodowej „rozpoczyna się od stosun¬ kowo niewielkiego jądra społecznego, którego wpływ stopniowo rozszerza się i w końcu obejmuje miliony ludzi" (Znaniecki 1990, s. 44). Forma organizacji społecznej rozwija się na zasadzie przodownictwa. Przodownikami mogą być historycy, etnografowie, pisarze, artyści, społecznicy. Ważna dla istnienia narodu jest też świadomość wspólnej przeszłości. Również Benedict Anderson twierdzi, że „przypisywanie sobie długich dzie¬ jów było w pewnym momencie historycznym nieuchronną konsekwencją «nowości»" (Anderson 1997, s. 12). Jego zdaniem nacjonalizm jest ruchem stosun¬ kowo młodym, zmusza jednak nowo powstałe narody do odwoływania się do starożytnych korzeni. Autor podkreśla również kulturowy aspekt kształtowania się nacjonalizmu. To dzięki drukowi, umożliwiającemu łatwe upowszechnianie idei, oraz dzięki roli języka miały szansę powstać specyficzne wspólnoty wy¬ obrażone - narody. W koncepcji prezentowanej przez Ernesta Gellnera interesowała mnie przede wszystkim rola oświaty w kształtowaniu nacjonalizmu. Jego zdaniem narody za¬ częły się wykształcać w epoce industrialnej, co w dużej mierze związane było z faktem upowszechnienia standardów wykształcenia. Sekretem nacjonalizmu jest fakt, iż kultura wyższa „ogarnia całe społeczeństwo, zaczyna być jego wyz¬ nacznikiem" (Gellner 1991, s. 29) i podstawą prestiżu. W takim ujęciu to oświata i kultura dźwigają państwo. Refleksje przytoczonych autorów tworzą kontekst moich rozważań. Pozwa¬ lają również lepiej zrozumieć analizę przedstawianych przeze mnie opowieści, na których kształt wpływały zmiany oficjalnej historiografii mołdawskiej w cią¬ gu ostatnich lat. HISTORIA „OFICJALNA" Łapuszniańska wizja historii różni się nieco od wersji podręcznikowej (mimo że ta też podlega zauważalnym zmianom). Wydaje się być oczywiste, że w rela¬ cjach rozmówców daty, fakty czy nazwiska, poza tymi naprawdę istotnymi, poja¬ wiają się rzadko. Pamięć zbiorowa selekcjonuje fakty, pozostawiając najważniej¬ sze puszcza w niepamięć te nieistotne dla życia społeczności. Jest to jedna z cech kultur niepiśmiennych oraz posługujących się narracjami słownymi. Ponadto, jak napisał Lowenthal, „narracje słowne wydłużają się i zmieniają kolejność po¬ szczególnych segmentów przeszłości zgodnie z przypisywanym znaczeniem" (za: Hastrup 1997, s. 24). Takie podejście do przeszłości pozwala zrozumieć łapuszniańską „chronologię". Nie może zatem dziwić fakt, że historia jest przez �112 MAŁGORZATA BICZYK mieszkańców dzielona na epoki, wyznaczane okresami niepodległości lub obcego panowania, nie zawsze ściśle pokrywające się z tymi udokumentowanymi. - Tak! I Turcy tu byli. [...] A po Turkach kto tu był? - Po Turkach przyjechali Rumuni, Stefan cel Mare, święty wielki, on wziął Mołdawię, wygnał Turków z Mołdawii i z Rumunii [...] Potem była wojna, przy­ szli Rosjanie (Ł, M , 63) . Również w ujęciu Ricoeura przestrzeń doświadczenia, czyli przeszłość, kreo¬ wana przez świadomość, charakteryzuje się „niechronologicznymi właściwoś¬ ciami temporalnymi" (Bugajewski 2002, s. 41). Nikt nie pragnie zapełniać sobie pamięci zbędnymi faktami. Pamięta się tylko najważniejsze, w tym przypadku związane ze specyfiką mołdawskiej historii. Są to doświadczenia kolejnych najaz¬ dów i wojen. Zatem to, co miało bezpośredni wpływ na życie ludzi. Takie pojmo¬ wanie przeszłości mieści się w zestawie cech, które Ricoeur przyporządkowywuje myśleniu potocznemu. Należy do nich rozumienie wydarzeń poprzez relację przed/po oraz redukcja trzech wymiarów temporalnych (Bugajewski 2002, s. 76). Niewielu spośród moich rozmówców wspominało o geto-dackich korze¬ niach dzisiejszych Mołdawian. Jeżeli pojawiały się takie uwagi, to najczęściej towarzyszyła im informacja o szkolnych podręcznikach, z których tę wiedzę za¬ czerpnięto. Historię Mołdawii przedstawiano mi w następujący sposób: najpierw były czasy przedpaństwowe, plemienne, a potem państwowe, kiedy rządzili woje¬ wodowie, a jednostkami administracyjnymi były ujezdy ijudiete. Te dwa ostatnie terminy pojawiały się jedynie w rozmowach z bardziej wykształconymi osobami lub tymi, które interesowały się historią uzupełniając luki w edukacji. NajczꜬ ciej na pytania o czasy dawne padała odpowiedź: Turcy, czasy „tureckie" (czyli w Mołdawii okres wpływów Imperium Osmańskiego od X V I do X I X wieku). Przedstawiane były jako krwawe i odciskające silne piętno na miejscowej lud¬ ności. Z okresem tym wiązano wiele legend i opowieści. Natomiast podczas pytań o przedział czasowy pojawiała się kategoria „dawności", zamierzchłych czasów. 9 10 11 W kilku przypadkach najazd turecki wiązano z X V wiekiem. Wydaje mi się jednak, że była to gra skojarzeń, bowiem wspomniane lata 1429-1430 często pojawiały się w przestrzeni życia lokalnego, choćby na ulotkach z okazji odbywa¬ jącego się we wsi festiwalu. Sądzę, że mogło tu dojść do wpływu przekazywanej przez działaczy wiedzy na pojawianie się w zwyczajowej chronologii nowych informacji. Kojarzenie wyróżniających się dat z obecnością turecką na tych zie9 W dalszej części stosowany jest taki zapis danych rozmówców. Na początku podaję miejsce, w którym przeprowadziłam rozmowę: Ł - Łapuszna, K - Kiszyniów, G - Grigorówka. M lub K oznacza odpowiednio mężczyznę lub kobietę. Na końcu podany jest wiek. Getowie i Dakowie należeli do plemion trackich. W okresie lateńskim (połowa pierwsze­ go tysiąclecia do 100 r.p.n.e) zamieszkiwali obszar dunajsko-karpacki. Od I wieku n.e. tereny te obejmowała prowincja rzymska Dacja (dziś część terytorium Rumunii). Wieki od V do I I I p.n.e. wiążą się z silnymi wpływami greckimi i scytyjskimi na Geto-Daków zamieszkujących południową Mołdawię i Nizinę Wołoską. Historyczne duże okręgi administracyjne. 1 0 11 �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 113 miach jest, zdaniem jednego z moich rozmówców, archeologa z Kiszyniowa, cechą charakterystyczną mołdawskich narracji. Sądzi on, że: To jest historyczna pamięć. Jedyne, co najmocniej utkwiło w pamięci Mołdawian to, że Mołdawianie najlepiej pamiętają obecność Turków na tej ziemi. [...] To ostatnie, co się u nich wydarzyło takiego jaskrawego, wyraźnego. A starsza pamięć [starszych czasów] w zasadzie nie funkcjonuje u ludzi, ona bardzo szybko się zaciera (K, M , 50). Wielokrotnie w czasie jego pracy zawodowej zdarzało się, że ludzie znajdo¬ wali coś w ziemi i bez względu na to, co to było, czy stare gliniane naczynia, czy fragmenty budowli z czerwonej cegły, zawsze sugerowali tureckie pochodzenie. Dopiero po raz pierwszy w zeszłym roku, w czasie wykopalisk: [...] pierwsze, co usłyszałem to, że niemieckie, gliniane. A miejscowi ludzie od razu powiedzieli, a my wiemy, że tu Niemcy coś budowali (K, M , 50). Archeolodzy zawsze znajdowali coś ciekawego we wskazanych miejscach, rzadko jednak pochodzenie przedmiotu pokrywało się z osądami miejscowej lud¬ ności. Tak silna pamięć o okresie tureckim związana jest z długotrwałym zagro¬ żeniem ze strony Imperium Osmańskiego. Dłuższym niż faktyczne panowanie. Już w połowie X I V wieku Turcy rozpoczęli swe europejskie podboje. Początko¬ wo wiązało się to z licznymi najazdami dziesiątkującymi miejscową ludność. Później, od połowy X V wieku, zaczęły się przejściowe zależności lenne, związane z płaceniem haraczu, a czasem też posyłaniem zakładników do Konstantynopola , co nie mogło pozostać bez wpływu na wysokość pańszczyzny. O pełnej utracie niezawisłości można mówić dopiero od X V I wieku. Wojewodowie obsadzani byli wówczas na tronach przez znienawidzonych Turków. Strzegąc interesu Imperium Osmańskiego i podwyższając pańszczyznę przyczyniali się do zubo¬ żenia społeczeństwa (Demel 1970, s. 104-161). 12 Późniejsze wydarzenia różnie zapisały się w pamięci mieszkańców. Wyraźnie wyodrębniały się dwie wersje. Niektórzy rozmówcy wiedzieli, że to działania carskiej Rosji wyparły Turków z tych terenów. Tylko kilka osób wiązało to wy¬ darzenie z jakąś datą, którą najczęściej był rok 1812 . Określano to jako oswo­ bodzenie Rumunii od Turków (Ł, K, 45) lub też jako początek okupacji rosyj¬ skiej. Różnica w postrzeganiu przyłączenia Besarabii do Rosji wynikała z różnych interpretacji tego faktu przez historyków radzieckich i współczesnych, mołdawskich (więcej: Solonari 2002, s. 421, 428). Dużo częstsze jest jednak zu¬ pełne pomijanie faktu zwierzchnictwa carskiej Rosji, co też może być związane z historiografią radziecką, która przedrewolucyjną historię traktowała pobieżnie. Z relacji rozmówców można wywnioskować, że pewne elementy posiadanej przez nich wiedzy należały do tradycji przekazu ustnego. Kontekst cesarstwa 13 1 2 Mowa o pierwszym przypadku zależności, związanym z kapitulacją Aleksandra Aldea w 1432 r. Mołdawia znajdująca się w sferze wpływów Turcji, Polski i Węgier wielokrotnie zmie­ niała sojuszników. Rok aneksji przez Rosję ziem pomiędzy Prutem a Dniestrem. Ziemie te nazwane zostały Besarabią. Warto dodać, że najczęściej pamiętanymi przez rozmówców datami był wspomniany rok 1812 oraz 1918, kiedy to Besarabia została zjednoczona z Rumunią. 1 3 �114 MAŁGORZATA BICZYK rosyjskiego pojawiał się przy okazji informacji o dobrych warunkach do osiedla¬ nia się na żyznej i mało zaludnionej mołdawskiej ziemi. Taka polityka Rosji carskiej przyciągała przedstawicieli różnych narodowości. Niektórzy rozmówcy wnioskowali, że dawniej, również przed wojną, Mołdawia musiała być częścią Rosji, gdyż ich ojcowie lub dziadkowie słynęli we wsi ze znajomości języka rosyjskiego, nabytej w carskiej armii. Były to jednak bardziej wspomnienia wy¬ wołane dopytywaniem się o to, „co było przed Rumunami", niż jasno sprecyzo¬ wana wiedza na temat historii besarabskiej części guberni odeskiej, którą była wtedy ta część Mołdawii. Kolejnym okresem historii, o który pytałam, były czasy rumuńskie (1918-1941). Nastąpiło wtedy dobrowolne przyłączenie się do Rumunii, w wyniku akcesu zgłoszonego przez Radę Kraju w 1918 roku. Okres ten jest jednak często wspo¬ minany jako okupacja rumuńska. Niewątpliwie jest to pokłosie radzieckiej pro¬ pagandy antyrumuńskiej, choć nałożyć się na to mogły też inne przyczyny. Z pewnością wielkim osiągnięciem ówczesnych władz rumuńskich była walka z analfabetyzmem. We wspomnieniach rozmówców jawiła się jako prowadzona bardzo brutalnymi środkami, z biciem i zmuszaniem miejscowej ludności do cho¬ dzenia do szkoły. Część osób wskazywała także na złe traktowanie ze strony urzędników administracji państwowej, którzy uważali Mołdawian za gorszych od Rumunów. Należy pamiętać, że w XX-leciu międzywojennym w Rumunii ideologia nacjonalistyczna cieszyła się dużą popularnością. Można więc sądzić, że negatywne postrzeganie tego okresu to, z jednej strony, wynik radzieckiej propagandy, a z drugiej osobistych doświadczeń ludzi. W przypadku okresu powojennego, w pamięci rozmówców wyraźnie wy¬ różniają się pierwsze lata komunizmu: agitacja, rozkułaczanie, kolektywizacja, represje i wywózki. Okres Mołdawskiej SSR postrzegany jest natomiast jako współczesność. NARRACJA PAMIĘCI W czasie kilku pierwszych dni spędzonych w Łapusznej dziwiło mnie, że jej mieszkańcy nie mają dużej wiedzy o własnej historii. Nie potrafili również przywołać zbyt wielu legend. Barwny i pełen historii obraz Łapusznej, z którym zapoznałam się w Polsce, nie przystawał do zwykłej rzeczywistości rolniczej osady. Dopiero po wnikliwszych poszukiwaniach okazało się, „jak" i „gdzie" szukać funkcjonujących tam opowieści lokalnych. Poznawałam je, wypytując o elementy krajobrazu, czy też przyczyny nazewnictwa przestrzeni wiejskiej. Kiedy już zdobyłam minimalną wiedzę na temat miejscowych legend, mogłam używać jej jako „haczyka" do wydobywania z rozmówców dalszych informacji. Z przeprowadzonych badań wynika, że gros z owego „historycznego" wizerunku wsi związane jest nie tylko z krążącymi tu opowieściami, ale też z ich wykorzy¬ stywaniem przez miejscowe elity i promocją wizerunku Łapusznej jako najstar¬ szej historycznej osady w Mołdawii. �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 115 Chciałabym teraz przywołać kilka opowieści, które rozmówcy przedstawiali mi jako legendy lub autentyczne historie. Te wyobrażenia na temat przeszłości podlegają procesom typowym dla narracji słownej bądź ulegają mityzacji w zna¬ czeniu, jakie nadał temu zjawisku Roland Barthes, czyli przekształcaniu, a nie ukry¬ waniu rzeczywistości (Barthes 1970, s. 39). Opowieści te w powszechnie uzna¬ nej, czyli przetworzonej i zracjonalizowanej pod kątem współczesności wersji, wpisują się w retorykę państwową i obowiązującą wykładnię historiograficzną. Wyobrażenia początku Na pytania o legendy o powstaniu wsi odpowiadano mi opowieściami o po¬ czątkach państwa mołdawskiego lub etnogenezie współczesnych Mołdawian. Pół-legendarni Geto-Dakowie są dziś częścią wiedzy podręcznikowej i rozmówcy rzadko się na nich powoływali. W opowieściach pojawiały się dwa podania, okreś¬ lane jako legendy: o założeniu państwa mołdawskiego przez Dragosza i o jasno¬ widzącym jagniątku Muarita. Obie są bardzo żywymi elementami folkloru całej ziemi rumuńskiej i jako takie ulegają dostosowaniu do lokalnych warunków. ...u nas była już ta wieś i nikogo nie było, pustynia i jeden chłopak stamtąd przy¬ jechał z Rumunii i stamtąd gonił za jeleniem, strzelał do niego i on upadł i upadł tu. Wieś nasza starsza jest niż Kiszyniów i dla Boga, ileś lat (Ł, M , 63). Ów chłopak to Dragosz, a jeleń, czy raczej tur, to ten sam, którego głowa zdobi mołdawskie godło i łapuszniański herb. Cała legenda natomiast brzmi na¬ stępująco: ...no, jest mit taki, że Mołdo, Mołdova, pochodzi od nazwania jednej rzeczki, nad którą zdechł pies gospodarza, nie gospodarza a jego syna, jednego z bojarów, który żył za Karpatami. On szukał ziemi dla siebie i przeszedł Karpaty, na ziemie moł­ dawską przyszedł i tam upadł jego pies, który gonił [jelenia - przyp. M.B.]. Psa nazywali Mołda. On utonął w tej rzeczce i od jego imienia nazwano rzeczkę... mówią, że on przeszedł tę rzeczkę i za rzeczką postanowił, że to będą jego ziemie, tam się zatrzymał. Iswoje terytoria nazwał od rzeczki Mołda, a potem Mołdawianie. Prawda, nie prawda? Nie wiadomo. Ale to jakby pierwsze... nazwanie (Ł, M , 50). Łapuszna jawi się jako legendarne centrum Mołdawii. Trudno powiedzieć skąd się wzięła ta myśl u moich rozmówców. Z oficjalnej wersji legendy nie da się wywnioskować, gdzie naprawdę leży rzeka Mołda . Osoby znające ze szkoły „oficjalną" wersję legendy (dzieci, młodzież i nauczyciele), nie umiejscawiały jej akcji w pobliżu Łapusznej, wiejscy dziadkowie i babcie natomiast uważali, że wspomniany jeleń pasł się właśnie tam. Nie jest to jedyny przypadek podkreśla¬ nia centralnego charakteru wsi. W innych opowieściach znajdowały się podobne informacje o pradawnym charakterze wsi i jej ogromnym znaczeniu dla mołdaw¬ skiej państwowości. Podobnego zdania był także jeden z moich rozmówców, miejscowy amator historii. Możliwe więc, że nastąpiła tu kontaminacja wiedzy 14 1 4 W okolicach Suczawy, w rumuńskiej części Mołdawii, płynie rzeka Moldova, ale trudno mi powiedzieć czy i w jakim stopniu związana jest z legendą. �116 MAŁGORZATA BICZYK czerpanej z różnych źródeł. Motyw wyciągnięty z innych opowieści o ważnej, odległej przeszłości i centralnej roli Łapusznej przeniesiony został na miejscową odmianę legendy należącej do folkloru wszystkich ziem rumuńskich. Legendzie tej poświęcił artykuł Mircea Eliade. Nie próbował on znaleźć hi¬ storycznych powiązań, lecz zajmował się leżącą u jej podstaw mitologią. Roz¬ różniał w związku z tym podaniem trzy różne rzeczywistości: założenie księstwa mołdawskiego, tradycję zanotowaną i zinterpretowaną przez pierwszych histo¬ riografów oraz mit o założeniu, który w wersji pełnej obejmuje „ściganie tura przez grupę myśliwych, przejście gór, uśmiercenie zwierzęcia i decyzję o osiedle¬ niu się we właśnie odkrytym regionie" (Eliade 2002, s. 136). Mit ten z perspek¬ tywy historii religii określany jest jako łowy rytualne. Muarita, czyli owieczka posiadająca dar jasnowidzenia, jest bohaterką innej, bardzo popularnej, rumuńskiej legendy ludowej. Postanowiłam napisać o niej, albowiem opowieść ta jest częścią zarówno mołdawskiej kultury wysokiej, jak i folkloru ustnego Mołdawii, w tym także Łapusznej. Akcja legendy dzieje się w czasie redyku. Bohaterami są przedstawiciele różnych ziem rumuńskich: Moł¬ dawii, Multan (czyli Wołoszczyzny) i Transylwanii. Występuje w niej też jasno¬ widząca owieczka (słowo muarita oznacza owieczkę, jagniątko). W podaniu tym dwaj bracia umawiają się, że zabiją trzeciego i podzielą się jego owcami i psami pasterskimi. Oczywiście, ofiarą ma być Mołdawianin. Muarita ostrzega w nocy młodego pasterza, ten jednak zamiast uniknąć niebezpieczeństwa decyduje się poddać losowi i dyktuje owieczce swoją ostatnią wolę. Pragnie być pochowany koło swoich stad, by mógł słyszeć ukochane owce i psy. Prosi też, by nie mówiono o jego śmierci inaczej jak o weselu, na którym księżyc i gwiazdy trzymały koronę, a góry były kapłanami. Matce pasterza owieczka miała przekazać, jak to ujął w swoim poemacie Vasile Alecsandri : 15 16 Powiedz jej czule, Powiedz jej mową Cichą a rzewną, Żem się ożenił Z rajską królewną (Biedrzycki 1935, s. 130-131). Wiedział, że zbierają się przeciw niemu, mogą i chcą go zabić, ale nie chciał się sprzeciwić. A po prostu zostawił wszystko takjak jest. Żeby nie mówili mamie, że on umarł, tylko po prostu gdzieś chodzi ze swoimi owcami, ożenił się, dlatego nie wraca, no żeby mamy nie zasmucać. Jeśli zabiją, to znaczy zabiją, ale żeby samemu podnieść rękę na brata, to nie chciał... (G, K, 54). 1 5 W wersjach przedstawianych m i przez Łapusznian nie zawsze zawierał on wszystkie ele¬ menty opisywane przez Eliadego. Alecsandri Vasile (1821-1890), pisarz i polityk rumuński. Związany z romantyzmem, uwa­ żany za twórcę nowoczesnej literatury rumuńskiej ijednego z najwybitniejszych jej przedstawi­ cieli w X I X w. Walczył o zjednoczenie hospodarstw rumuńskich wjedno państwo. Uczestniczył wrewolucji 1848. W latach 1885-1890 ambasador we Francji. Należał do grupy tzw. paszoptystów, podtrzymujących tradycję narodową i folklor oraz postulujących rozwój współczesnej literatury rumuńskiej. 1 6 �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 117 O wielkiej popularności i aktualności legendy świadczyć mogą jej liczne warianty, dostosowywanie do warunków miejscowych, zmiany nazw geograficz¬ nych, a nawet nazw postaci oraz języka ballady, który nie przejawia cech archa¬ icznych, jest uwspółcześniony. Nie przytaczam legendy pasterskiej przypadkowo. Jej znajomość wśród Mołdawian na pewno jest w jakimś stopniu wynikiem edukacji. Alecsandri jest dziś w czołówce sztandarowych poetów narodowych i chyba nawet radzieckie władze nie mogły osłabić jego pozycji. Tej ballady, napisanej w roku 1850, uczą się dzieci w szkołach do dziś, a w Łapusznej widnieje kilkumetrowy wizerunek autora na ścianie starej, rozpadającej się księgarni. Muarita jest żywa również w opowieściach ludowych. Dlatego też wypada zgodzić się z Eliade i z tradycją „interpretacji miorytycznej" traktującej o charakterze ludu rumuńskiego. Według Eliadego, śmierć nie była dla pasterza końcem życia, a połączeniem się z naturą. Najgłębszym przesłaniem tego podania jest wola pasterza, by zmienić swoje przeznaczenie, by przekształcić zwykłą śmierć w mistyczne zaślubiny, „gody miorityczne o strukturze kosmicznej" (Eliade 2002, s. 238). Motyw jasnowidzą¬ cego jagniątka, jak i alegorie śmierci, spotykane są często w poezji pasterskiej. Od czasów Alecsandri toczy się debata narodowa wokół Muarity i wielu intelek¬ tualistów podejmowało próby interpretacji „zjawiska miorytycznego". Nie będę tu (za Eliade) przytaczać przeróżnych postaw reprezentowanych w ramach tego sporu. Wszystkie one w jakiś sposób krążyły dookoła archaicznego motywu zaślubin pośmiertnych, śmierci utożsamianej z małżeństwem. Pojawiały się też głosy, że historia jasnowidzącej owieczki jest wyrazem „tęsknoty za śmiercią" odziedziczonej po trackich przodkach (Eliade 1998, s. 80; 2002, s. 220). Ba¬ dacze „sensu egzystencji" ballady dopatrywali się w niej takich cech narodu rumuńskiego jak: bierność, rezygnacja, godzenie się na swój los. Eliadego nie dziwi „zbiorowa «adhezja» ludu i intelektualistów" do tego dramatu. Jego zda¬ niem wyczuwali oni tajemne pokrewieństwo pomiędzy swoim rumuńskim przeznaczeniem, a losem pasterza, który nie przeciwstawiając mu się zamienił „osobiste wydarzenie «historyczne»" w „misterium sakramentalne". „Narzucił więc sens samemu absurdowi" (Eliade 2002, s. 239). W rozmowach o przeszłości wielokrotnie pojawiały się właśnie pokora, uniżenie i pochylone głowy jako nieodłączne atrybuty „mołdawskości". Również w pamięci Łapusznian wciąż istnieje obraz najeźdźcy, tureckiego ciemiężyciela, o czym przy¬ pominają archeologiczne pozostałości w samym centrum wsi, interpretowane przez mieszkańców według wzoru, który wcześniej przedstawiłam. Pokrętne losy historii były przez rozmówców interpretowane jako przyczyna dzisiejszych zachowań. Kto nie przyszedł tu do Mołdawii i żył, my zawsze milczeliśmy. [... ] My już przywykliśmy, żeby głowa była niżej niż u innych. Nie wiem czemu, u nas wychowanie takie, że trzeba dać, a nie wziąć. Wielu też bierze, ale my dajemy, od nas (Ł, K, 35). Na pytanie o genezę takich a nie innych cech mołdawskiego charakteru, od¬ powiadano zazwyczaj, że są przekazywane z pokolenia na pokolenie, dosłownie wysysane z mlekiem matki. �118 MAŁGORZATA BICZYK Według rozmówców, to owe cechy narodowe były przyczyną takiego, a nie innego rozwoju dziejów. Czym tłumaczyli fakt, iż tak wiele narodowości osie­ dlało się na ich terytorium? Przyczyną, w oczach Łapusznian, była naturalnie przebogata, żyzna ziemia oraz... dobry i gościnny mołdawski charakter. Wśród moich rozmówców żywa jest pamięć o przeszłości, a także pewien rodzaj tłumaczenia własnego charakteru „narodowego" jako pokłosia wydarzeń dawnych, co widać w przytoczonych cytatach. W wielu rozmowach przekony¬ wano mnie, że Mołdawianin jest dokładnie taki jak w legendzie - pokornie zga­ dza się na wszystko. Dzięki narracji pamięci zmniejsza się ricoeurowski dystans temporalny. Sądzę, że wyraźnie widać to w przypadku zaprezentowanych w po­ wyższych cytatach postaw. Czas pierwotny poniekąd przybliża się do teraźniej¬ szego poprzez funkcjonowanie w świadomości wyobrażeń o przeszłości, tłuma¬ czących zachowania współczesne. Świadczy o tym nie tylko selektywna pamięć historyczna, ale także objaśnianie przez rozmówców teraźniejszości przy pomocy przeszłości. Moim zdaniem, doświadczenie historyczne związane z podporząd¬ kowaniem władzy uświadamiane jest przez rozmówców tylko w okresie mierzo¬ nym do początku lat 1990. Niewiele osób było w stanie jasno powiedzieć, że dziś, przy „własnej", mołdawskiej władzy, żyje im się lepiej. W wielu nie zare¬ jestrowanych rozmowach o życiu i codzienności pojawiało się zwykłe ludzkie narzekanie na dole i niedole ich losu. Z wypowiedzi tych wynikało, że za czasów Związku Radzieckiego było lepiej pod względem ekonomicznym, czasy niepod¬ ległe natomiast dały im jedynie bezużyteczną wolność słowa. Równocześnie władze dzisiejszej republiki w podobny sposób, jak było to robione w czasach Mołdawskiej SRR, usiłują wywierać wpływ na stan wiedzy i postrzeganie faktów historycznych. Chwyty propagandowe, tworzenie sym¬ boliki, odwoływanie się do korzeni wynalezionych, tworzenie nowej tradycji - pozostają często nieuświadomione przez obywateli. Oczywiste są zmiany takie, jak stawianie nowych pomników w miejsce starych, czy wprowadzenie historii narodu mołdawskiego do programu szkolnego. Niezauważalnym pozo¬ staje kolejne narzucanie sposobu myślenia. Sytuacje taką Vladimir Tismaneanu opisuje jako odmówienie jednostce prawa do odmiennego zdania, będące jedną z istotnych cech postkomunistycznego nacjonalizmu (Tismaneanu 2000, s. 20). Odnosi się to zarówno do poziomu państwowego, jak i lokalnego. M o i roz¬ mówcy negatywnie wartościowali czasy Związku Radzieckiego ze względu na przeinaczanie historii o podłożu politycznym, nieświadomi mechanizmów dzia¬ łania obecnej władzy. Równocześnie w ocenie sytuacji ekonomicznej i pozio¬ mu życie byli bardzo krytyczni w stosunku do młodej Republiki. Z nostalgią wspominali dawne czasy. Aleksander Łapusznianu Jak już wspomniałam, najważniejszą postacią i symbolem historycznym Łapusznej jest wojewoda Aleksander Łapusznianu. W stosunku do rangi tego bohatera funkcjonowało we wsi nieadekwatnie mało opowieści lokalnych na �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 119 jego temat. Było to dziwne tym bardziej, że zdaniem władz Łapusznej w ciągu ostatnich 10 lat stał się on jedną z ważnych postaci w oficjalnej historiografii. W związku z powyższym próbowałam dowiedzieć się czy tworzenie symboli jest choć trochę odpowiedzią na potrzeby ludzi, czy tylko efektem wysiłków działaczy politycznych nowych czasów, jak przedstawia to większość autorów. Tismaneanu wspomina, że funkcją postkomunistycznych mitologii jest jedno¬ czenie dyskursu publicznego i „dostarczanie obywatelowi łatwo rozpoznawalne­ go wyznacznika tożsamości" tak, by każdy mógł czuć się członkiem wspólnoty etnicznej (Tismaneanu 1998, s. 21). Dziś o Łapusznianu wiedzą chyba wszyscy we wsi. Trudno mi ocenić skalę tego zjawiska w odniesieniu do okresu ZSRR, w rozmowach natomiast prosiłam rozmówców o podanie źródła wiedzy na temat Łapusznianu: Wtedy zaczęli uczyć w szkole prawdziwej historii, a nie prosowieckiej, proruskiej historii. My trochę jej poznawaliśmy, ale tylko to, co było związane z Rosjanami (Ł, K, 52). Z rozmów można było wywnioskować, że przekazywana niegdyś wiedza była skąpa i selekcjonowana przez władze. Były jednak sposoby, aby j ą zdobyć, jeśli oczywiście ktoś wykazywał zainteresowanie. W tamtych, radzieckich, latach funkcjonowała również opowieść o Aleksandrze: No Traktor, bufet taki. Tam przychodzili ci kupcy, którzy przyjeżdżali, wy­ jeżdżali z Łapusznej. Oni przychodzili wypić, zakąsić cokolwiek. Gospodynią tego przedsiębiorstwa była bardzo piękna dama. Aleksander, właściwie ojciec Aleksandra, kim on był ona mi nie powiedziała, on spłodził z nią to dziecko, z gospodynią tego zakładu. Jakby z nieprawego łoża urodzony syn. Ale wtedy panowie, jeśli mieli nieślubne dzieci to je zabierali i wychowywali sami, rozu¬ miesz, on się go nie wypierał, to, co tam żona chce, albo nie chce to nie miało żadnego znaczenia. Dziecko pana, z kogo by nie był urodzony, wychowywało się w domu pana. I on jego wychował. Oni żyli gdzieś tam w Bukareszcie, a nie wiem gdzie, ale jakby te ziemie, które należały się jemu, on jego zrobił kniaziem tutaj i dał jemu nie swoje imię, ponieważ ona nie powiedziała jak go nazywali, a dał mu imię Aleksander, a nazwisko Łapusznianu, od nazwania tej miejscowości i dlatego on został księciem Aleksandrem Łapusznianu (Ł, K, 45). Wspomnianym panem był prawdopodobnie wojewoda Bogdan I I I , który spło¬ dził z karczmareczką dziecię. Podarował on Aleksandrowi włości, a historia przy¬ domek, pochodzący od nazwy wsi. Przytoczony cytat to część legendy zasłysza¬ nej przez pięćdziesięcioletnią obecnie rozmówczynię w latach młodości od starowinki posługującej w cerkwi. Można się doszukiwać pewnych prób nazna¬ czenia przeszłości cechami lokalnymi. Historia mówi, że to przydomek Łapusznianu pochodzi od nazwy Łapuszna. Fakt, że opowieść ta przechowała się w pamięci mieszkańców świadczy o identyfikacji z osobą wojewody. Władca całej Mołdawii, który jako jedyny pochodził z jej obecnego terytorium, a urodzony został przez miejscową kobietę, może być powodem do dumy. Zresztą wątek ten był często podkreślany przez osoby dobrze wykształcone. W podobnych kate¬ goriach myśli Tismaneanu, który uważa, że sięganie do korzeni jest jedną z cech �120 MAŁGORZATA BICZYK postkomunistycznego nacjonalizmu (Tismaneanu 2000, s. 20). Na poziomie tej opowieści jednak wydaje się raczej być wyrazem czysto ludzkiej potrzeby „uświęcenia", wyróżnienia zamieszkałej przestrzeni. Taki przodek nobilituje lo¬ kalną społeczność. W tej sytuacji Łapusznianu nie mógł zaistnieć w ludzkiej świadomości jako zły człowiek. Jeden z miejscowych liderów , odpowiedzialny za rozpropagowanie wizerunku wojewody, powiedział, że wprawdzie wie, że był on złym człowiekiem, ale należy mu to wybaczyć, bo władca powinien być sil¬ ny. Epizod rzezi bojarów, znany z historii i literatury, nie odbił się żadnym echem w wyobrażeniach rozmówców. Celowo też nie został przekazany do szerokiej wiedzy publicznej w ostatnich latach. Inicjatywy lokalne propagujące postać Łapusznianu, takie jak festyny, inscenizacje historyczne, na ten temat milczą. Sądzę, że postać Łapusznianu podlegała procesowi ideologizacji i to po¬ dwójnej. Z jednej strony, niektóre fakty dotyczące jego życia zostały pominięte, a te, które przetrwały w pamięci zbiorowej są cechami „dobrego władcy". Prze¬ szedł do pamięci mieszkańców wsi jako legitymizacja jej centralnej i ważnej pozycji oraz symbol dawnej świetności. Z drugiej strony, stał się elementem mitu politycznego, rozumianego za Henrym Tudorem jako „narzędzie, jakim lu¬ dzie się posługują, by dojść do ładu z rzeczywistością" (za: Tismaneanu 2000, s. 37). Proponowana interpretacja relacji jako mitycznej „nie ze względu na ładunek prawdy, jaki zawiera, ale na podstawie faktu, że wierzy się w jej praw¬ dziwość, a przede wszystkim na podstawie udramatyzowanej formy, jaką się jej nadaje" (Tismaneanu 2000, s. 37), pasuje idealnie do sytuacji zastanej w Łapusznej. Używane dziś argumenty takie, jak wspomniany wyżej fakt naro¬ dzin wojewody w miejscowości leżącej w granicach dzisiejszej Republiki Moł¬ dawii, są ewidentnie przykładami retoryki nowych ideologów narodowych i wy¬ najdywania tradycji, do których należy „tworzenie sfery symbolicznej związanej z określoną przeszłością historyczną" (Smyrski 2003, s. 321). Nowy symbol wsi, Aleksander Łapusznianu, upowszechniany jest w wieloraki sposób. Główna ulica, do niedawna nosząca wdzięczną radziecką nazwę, dziś jest już ulicą Aleksandra Łapusznianu. W urzędzie wiejskim, liceum oraz w Agenda Locala wisi stworzona na zamówienie miejscowego primara podobizna Aleksandra i jego żony Roksany. Widniejące poniżej wizerunków daty panowania nie spo¬ wodowały nagłego przypływu wiedzy mieszkańców na ich temat. W powszech¬ nym mniemaniu, w dalszym ciągu, żyli oni dawno. Promocja samej postaci wojewody zyskuje coraz to nowsze wymiary. W dniu chramu, czyli patronac¬ kiego święta miasta, zorganizowano przedstawienie, w którym przebrani za Aleksandra i Roksanę łapusznianie w towarzystwie swej świty przejechali konno przez wieś, karząc, ku uciesze gawiedzi, przypadkowych gapiów za rzekomo nie płacone podatki. Dziś Łapusznianu staje się częścią wyobraźni zbiorowej 17 18 1 7 Primar Łapusznej. Wielki fascynat historii wsi. Zainicjował m.in. badania archeologiczne we wsi, zorganizował lokalny festyn historyczny, wystąpił o nadanie wsi herbu, a także zamówił książkę o historii wsi. Biuro organizacji działającej w ramach projektu UNDP (Program Narodów Zjednoczo¬ nych ds. Rozwoju). 1 8 �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 121 jako postać „wywoływana" z zamierzchłych dziejów dla określonych celów młodej państwowości, poszukującej symboli związanych z inną przeszłością, niż radziecka czy rumuńska. Łapuszna wielka i dawna Trudno jednoznacznie określić, kiedy powstała Łapuszna. Według jej miesz¬ kańców, Dragosz miał tu skończyć swoje łowy, a w momencie wejścia na scenę polityczną Aleksandra Łapusznianu dzisiejsza wieś istniała jako duże miasto na mapie księstwa mołdawskiego. Kolejnym ciekawym tematem do interpretacji są wyobrażenia mieszkańców o wielkiej i ważnej roli, jaką ich wieś odegrała w dziejach Mołdawii. Są one częścią pamięci zbiorowej i równocześnie narzę¬ dziem w rękach lokalnych ideologów. My wiemy, że żyjemy w starej wsi. Nawet pewnego razu mówili, że ta wieś ma więcej niż 700 lat. To było przy sowieckiej władzy, kiedy zaczął się ten przewrót, to odrodzenie uczuć patriotycznych, a potem na podstawie źródeł ustanowili, że wieś jest wymieniona w starych dokumentach w 1430 roku (Ł, M , 67). Wiek wsi w relacjach rozmówców urasta czasami do rangi praczasów. Do niej zapędził się mityczny Dragosz w czasie polowania, jest starsza niż sam Kiszyniów. Zauważyć tu można jedną z charakterystycznych cech konstrukcji mitów, a mianowicie dopełnianie opowieści o czasach najdawniejszych potwierdzeniem ich w teraźniejszości. Pełni ona „funkcję dowodu prawdziwości całego mitu, czy legendy" (Malewska-Szałygin 1990, s. 175). Dla łapusznian takim potwierdze¬ niem dawnej świetności jest fakt, że reforma administracyjna, przeprowadzona w roku 1998, ustanowiła judiet, którego nazwa pochodzi od nazwy ich miejsco­ wości. Centrum administracyjne pozostawało w większym i bardziej centralnie położonym mieście Hinczesti. Obecna mapa administracyjna Mołdawii uległa zmianie. W reformie z 2003 roku powrócono do dawnego rozczłonkowania na mniejsze jednostki - rajony. Dawny judiet Łapuszna został zmniejszony i prze¬ mianowany na Hinczesti. Mimo to, fakt powołania przez postradzieckie władze judiet Łapuszna jest wspominany przez mieszkańców wsi z dumą. Jednym z punktów odniesienia przy wyznaczaniu wieku wsi jest porównywa¬ nie go z wiekiem miasta Kiszyniów. Przy wjeździe do stolicy stoi wielki pomnik witający podróżnych i informujący, jak stare jest miasto. Widnieje na nim data 1436 rok. W relacjach mieszkańców wsi można spotkać się z sądami, że Łapuszna była od Kiszyniowa dużo starsza i większa. Istniała już w X I I I wieku, lecz zosta¬ ła zniszczona przez Mongołów i Turków, dlatego Kiszyniów musiał przejąć jej stołeczną funkcję. Łapuszna była w owych czasach dobrze prosperującym miastem targowym. O tym, że położone było na przecięciu szlaków handlowych można się dowie¬ dzieć z podręczników do historii. Wiedza na ten temat funkcjonuje też wśród mieszkańców. Szła droga, nazywała się drumun moldowienesc [droga mołdawska], z Polski, po terytorium Mołdawii i u nas we wsi był targ, bo tu zmieniali rzeczy i wama była, płacili wamu [cło]. I dalej do nas do Cetate Albe i do Czarnego Morza (Ł, K, 40). �122 MAŁGORZATA BICZYK Nie sądzę, żeby te informacje należały do wiedzy nabytej przez moich roz¬ mówców w ostatnich czasach, z podręczników do historii, czy z oficjalnych dzia¬ łań popularyzatorskich. Rzeczywiście niegdyś znajdowały się tutaj targ, poste¬ runek celny, a także przebiegał szlak handlowy. Informacje o targu pojawiają się też w legendzie o Aleksandrze Łapusznianu. Starsze osoby wspominały, że sły¬ szały o tym od rodziców. Także znaleziska starych monet w wiejskich ogródkach tłumaczy się istniejącym tu niegdyś targowiskiem bądź pobytem Turków. Jednak najwymowniejszym świadkiem tamtych czasów jest zachowanie się nazw dawnych „dzielnic" w Łapusznej, które odzwierciedlają jej przeszłość. I tak dzisiejsze centrum, okolice cerkwi, to Tamożnia, ponieważ w tej części znajdowała się tamożennaja służba (służba celna). Większość rozmówców twier¬ dziła, że nazwa ta pochodzi jeszcze z okresu istnienia wspomnianego targowi¬ ska. Inne nazwy części wsi to np. Talciok, co oznacza targ, bazar. Jest jeszcze Stadoł, co tłumaczone jest tym, że tam zapewne mieściły się stodoły i stajnie dla zwierząt przybyłych kupców. Z tą nazwą wymiennie używana jest Ciajnia - od stołówki, która była tam w czasach radzieckich. Znakiem historii jest też nazwa jednej z nowszych części wsi: Gagarina. Przytoczone przykłady doskonale obrazują osadzenie przestrzeni lokalnej w przeszłości. Według Tismaneanu mit, również polityczny służy nie opiso¬ wi, lecz „wyobrażeniu rzeczywistości odpowiadającej określonym interesom" (Tismaneanu 2000, s. 25). Prowadzić to może do przeinaczeń. Na przykład nazwę dzielnicy Tamożnia tłumaczono na dwa sposoby. Część rozmówców uwa¬ żała, że pochodzi ona z okresu carskiego, co jest prawdopodobne. Pozostali natomiast twierdzili, że nazwa nawiązuje do tradycji wielkiego targu. Przestrzeń sama w sobie jest częścią narracji. Podczas wnikliwych poszuki¬ wań ujawniają się kolejne znaki jej relacji z przeszłością. W Łapusznej do dziś najbliższe sąsiedztwo kilku okolicznych domów rozpatruje się potocznie jako jednostkę „administracyjną" organizującą przestrzeń i życie mieszkańców. Nosi ona pochodzącą z czasów tureckich nazwę mahal (mahalla). Cóż zatem się stało z wielką Łapuszną? Czemu dziś jest tak... niewielka? Relacje mieszkańców wsi nie zawsze mogły pomóc w ustaleniu faktów: W XVI, XVII wieku tu było wielkie centrum, większe niż Kiszyniów. Przez tych Turków, Mongołów, Tatarów zostało zniszczone. Oni w XIV wieku najechali. Z Polską wojowali na tych ziemiach. Zniszczyli, spalili wszystko, bo domy wtedy były tu drewniane, cerkwie też. Tu wtedy było siedem cerkwi, wszystkie z drewna (Ł, M , 73). Na temat upadku wsi pojawiały się sprzeczne informacje. W niektórych wy¬ powiedziach Łapuszna była targiem i centrum za czasów Aleksandra Łapusznianu, w innych - w wieku X V I I lub później. Nie chodzi jednak o konkretne daty, tylko o tak duże rozbieżności, nawet w wypowiedziach jednej osoby. Wydaje się, że rola wsi i jej znaczenie mogły się kilkakrotnie zmieniać. Mołdawska ziemia nie raz doświadczona była wojenną nawałnicą, więc i wieś mogła na tym ucierpieć kilkakrotnie i kilkakrotnie się odbudowywać. Większość rozmówców wspo¬ minała o jakiejś katastrofie, która mogła pozostawić silniejsze ślady niż pozostałe. �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 123 Mogła także nastąpić kontaminacja wspomnień wojennych. Czy był to taki pogrom jak opisywany powyżej? Trudno powiedzieć. Jednak upadek Łapusznej nie miał charakteru powolnego ubożenia czy stopniowej degradacji miasta w wyniku licznych najazdów. Był raczej wynikiem nagłego wydarzenia o cha¬ rakterze kataklizmu. Może to nasuwać z jednej strony myśli o podobieństwie do mitów o złotym wieku, definitywnie zaprzepaszczonej świetności, a z drugiej do mitów kreacyjnych, w których po zniszczeniu następuje odrodzenie (MalewskaSzałygin 1990, s. 174). Dla mieszkańców Łapusznej ważne jest, że wieś, mimo swej minionej świet¬ ności, pozostaje dziś w tyle za Kiszyniowem z powodów niezależnych od nich samych. Przyczyny takiego stanu rzeczy bywają tłumaczone klątwą. Zamieszani są w tę opowieść Turcy, złoto i miejscowa twierdza. Obok młyna, stojącego w centrum wsi, znajdują się duże dziury w ziemi. Jest to pierwsze stanowisko archeologiczne w postradzieckiej Mołdawii. Wykopali¬ ska wykazały, że mieściły się tam najprawdopodobniej piwnice książęce lub ma¬ gazyny do przechowywania towarów. Prowadzący badania archeolog uważa, że może to być tzw. cerkiew książęca, czyli cerkiew przy rezydencji księcia, woje¬ wody. Inni mołdawscy mediewiści podchodzą do tego pomysłu i jego badań dość sceptycznie. Nie to jednak jest najważniejsze. Dużo ciekawsze były naciski ze strony miejscowych działaczy na rozpoczęcie badań. Zostały one rozpoczęte z inicjatywy władz lokalnych. Był to ewidentny przykład „grzebania w prze¬ szłości" w poszukiwaniu własnych korzeni i dawnej świetności. Interesujące jest też, w jaki sposób wspomniane ruiny zostały przetworzone przez ludzką wy¬ obraźnię. Zdaniem mieszkańców pochodzą one z „czasów Turków". Turcy, kiedy przyszli do Mołdawii, tu u nich była fabryka. No tam, na wierchu, gdzie jest muara (młyn), ojciec mówi, tam Turcy zabijali naszych (Ł, M , 63). Różne są tłumaczenia przeznaczenia tej budowli. Czasem przedstawiana była jako część umocnień anty-tureckich, a częściej tureckich. Jak widać z przytoczo¬ nego tu cytatu przestrzeń ta funkcjonuje również jako miejsce kaźni. Zdaniem archeologów z Mołdawskiej Akademii Nauk natomiast w Łapusznej nie mogło być twierdzy czy umocnień, te bowiem rozmieszczone były wzdłuż dużych rzek, których w pobliżu nie ma. Miejscowa ludność dodaje do zabudowań nie tylko wyobrażenia o twierdzy i Turkach, ale i „przeklęte" tureckie złoto. Zdaniem części rozmówców, pod Łapuszną ciągną się długie korytarze, które w razie oblężenia umożliwiały Turkom opuszczenie twierdzy wyjściem znajdującym się kilka kilometrów za wsią. Mogły one również służyć do gromadzenia zapasów, w tym także złota. Krąży nawet opowieść o człowieku, który szedł drogą i zoba¬ czył ogień. Ogień spytał go: „czy dałbyś mi kurę, albo koguta?". Ten się zgodził. Ogień przestał płonąć, okazał się być złotem. Pechowiec schował złoto za pa¬ zuchę i poszedł do domu, a tam: ...żony nie było, martwe dzieci były i potem pomyślał sobie, że oddał kurę, a ta kura to była żona i jej dzieci. Wielu mówi, że to prawda jest, ale dla nas to już legenda. [...] Nam mówią, że to legenda. Wielu tak mówi, ale wielu też mówi, że to prawda, ponieważ wielu tak umarło, że przyszli do domu... (Ł, K, 45). �124 MAŁGORZATA BICZYK Tego typu opowieści nadają całej okolicy charakter wielce tajemniczy. Z jed­ nej strony podziemne korytarze fascynują i kuszą. Z drugiej natomiast odstrasza ciążąca na skarbie klątwa. Oni chcieli wziąć naszą ziemię, bo w Turcji okazuje się, że niedobra ziemia, ja nie wiem jaka u was, ale u nas jest bardzo dobra ziemia, czarna. [...] I dlatego Turcy ją przeklęli, żeby oni... no ja myślę że oni jeszcze przyjdą. Nam potrzebni są architekci, żeby popatrzyli, otworzyli te ziemie. Tam złoto jest ukryte. Ja nie wiem, ale kiedy przyszli Turcy wiele tu było. My sami wiele razy jak byliśmy mali znajdowaliśmy w ziemi monety (Ł, M , 63). Sądzę, że opowieści o złocie można (za Anną Malewską-Szałygin) interpre­ tować jako sen o bogactwie, tęsknotę do lepszego życia (1990, s. 177). Jest to też tłumaczenie się ze swojego losu, z braku odpowiedzialności za biedę i upadek. Ta ziemia jest nadal złota, także w dosłownym sensie, tylko klątwa broni nas przed ponownym bogactwem. Wmieszana w to jest też dzisiejsza nieudolność władz. Zdaniem rozmówców, władza jest winna obecnej niedoli i biedzie miesz­ kańców Mołdawii. Winią oni rząd za to, że nie zgadza się na wizytę prezydenta Turcji. Tylko on, jako spadkobierca Imperium Osmańskiego, jest władny zdjąć klątwę z zakopanych pod mołdawską ziemią skarbów. Ponieważ to złoto już raz skusiło Turków i stało się przyczyną najazdów oraz grabieży, dzisiejsi przy¬ wódcy obawiają się ponowienia tego scenariusza. Istnieje też niebezpieczeństwo, że Turcy zabiorą całe złoto. Pewnym rozwiązaniem byłoby, gdyby Turcy zdjęli klątwę, a Mołdawianie, nie wpuszczając ich, wykopali skarby spod ziemi. Dużo mniej rozbudowaną jest historia zrzucająca odpowiedzialność za upa­ dek wsi na mnichów. Niegdyś w Łapusznej był monastyr prawosławny, którego zakonnicy nie potrafili ułożyć sobie odpowiednio stosunków z miejscową cerkwią. Zdaniem rozmówców, mnisi przeklęli wieś, ponieważ zostali z niej wygnani, bądź też odeszli sami z powodu ludzkiej nieżyczliwości i niegościnności. Herb, hymn... Wyobrażenia łapusznian na temat własnej ważnej roli, prześwietnej prze¬ szłości, są osadzone w narracjach słownych i podlegają charakterystycznym dla nich procesom. Charakter i skalę krążących opowieści uważam jednak za nie¬ wystarczającą do wyjaśnienia, w jaki sposób miejscowe elity, w imię stwarzania tradycji, przetwarzają historię Łapusznej. Oprócz dość przewidywalnych dzia¬ łań, jak wspomniana zmiana nazwy ulicy, stworzono też herb i hymn wsi. Łapuszna jest pierwszą miejscowością, która na początku lat 1990. zgłosiła projekt własnego herbu do nowo powstałej komisji heraldycznej. Nie mogło tu być mowy o przywróceniu dawnego znaku, gdyż nigdy wcześniej takiego nie było. Zaistniała potrzeba stworzenia nowego wzoru. W tym celu ogłoszono we wsi konkurs na propozycję najlepszego herbu. Mogli brać w nim udział wszyscy mieszkańcy, bez względu na wiek i wykształcenie. Sądzę, że władze wsi, anga¬ żując mieszkańców w tworzenie herbu, usiłowały uzyskać legitymizację swoich działań oraz wywołać poczucie identyfikacji z nowo powstającym symbolem. �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 125 Sam wzór został później „wygładzony" przez artystę-heraldyka. Pierwotny pro¬ jekt komisja heraldyczna odrzuciła wraz z komentarzem, że tak rozbudowanego herbu nie miał nawet Konstantynopol. To uzasadnienie prezentowane mi było przez osoby zaangażowane w tworzenie herbu z prawdziwą dumą w głosie. Sądzę, że jest to dobry przykład braku „nieśmiałości konceptualnej", opisywanej przez Tismaneanu jako jednej z cech mitu politycznego (Tismaneanu 2000, s. 25). Ostatecznie przyjęty herb jest uproszczoną wersją poprzedniego. Jest on skromniejszy, lecz w dalszym ciągu tak skomplikowany, że nawet wśród osób bezpośrednio zaangażowanych w jego powstawanie znalazłam takie, które nie potrafiły wyjaśnić jego symboliki. Widnieje na nim głowa tura, który padł od strzał Dragosza. Gwiazda pomiędzy jego rogami ma być symbolem narodzenia na tej ziemi Aleksandra Łapusznianu. O tym, że był on władcą świadczą: królewska purpura i sobole oraz ów tur, uważany za szlachetne zwierzę. Tarcza opleciona jest z jednej strony wieńcem dębowym, powszechnie znanym symbolem siły, który ma być, według autorów, nawiązaniem do rzymskiej władzy cesarskiej. Z drugiej strony oplatają j ą liście winne, co jest symbolem ziemi, nie mlekiem, lecz winem płynącej. Za tarczą krzyżują się włócznia św. Jerzego, halabarda i miecz. Z kokardy związującej wieńce dębowe i winogronowe wystają gałązki rośliny zwanej Łapusz, od której, według niektórych podań, ma pochodzić nazwa w s i . Nad tarczą herbową widnieje korona. Pełną symbolikę herbu był w stanie wyjaśnić mi tylko jeden człowiek - inicjator jego powstania. W trakcie rozmowy „pomagał" sobie opisem dołączonym do decyzji o ustanowieniu herbu. 19 Najnowszym wynalazkiem jest hymn, po raz pierwszy uroczyście odśpiewa¬ ny przez dyrektorkę szkoły na festiwalu z okazji święta wsi. Opiewa on piękno tonącej w kwiatach Łapusznej, miejscowych dziewcząt oraz dumę mieszkańców ze swojej wsi. „To jest moja Łapuszna, z nikim się na nią nie zamienię" , głoszą słowa pieśni. Warto zaznaczyć, że wspomniane tu inicjatywy wyszły od nie¬ wielkiej grupy mieszkańców. Można ich uznać za opisywane przez Floriana Znanieckiego, „stosunkowo małe jądro społeczne", które staje się odpowiedzial¬ ne za upowszechnianie idei (1990, s. 44). Tych kilka osób stworzyło herb, hymn, zorganizowało festiwale, drukowało ulotki informacyjne o wsi, itd. Faktem jest też, że działania takie trafiają na podatny grunt, ponieważ wielu mieszkańców pragnie się „doszkalać" i uzupełniać wiedzę. W ten sposób rozprzestrzeniają się idee głoszone przez elity. 20 HISTORIA TWORZONA Sądzę, że sytuacje obserwowane w Łapusznej wpisują się w szersze zjawisko, które ma miejsce na całym obszarze postradzieckim. Szukanie korzeni, odnoszenie się w nowych historiografiach do złotego wieku, tworzenie martyrologii narodo¬ wych - to cechy nowych nacjonalizmów. To „wynajdowanie tradycji" (Hobsbawm 1 9 2 0 Popularne w Polsce rzepy. Tłumaczenie robocze - Jakub Janiszewski. �126 MAŁGORZATA BICZYK 1992), które w Mołdawii przybiera dość specyficzny charakter. Opisanie tego pro­ cesu jest ważne, gdyż na świadomość historyczną mieszkańców Łapusznej wpły­ wa również oficjalna narracja historyczna. W tym kontekście niezbędne wydaje się zarysowanie zmian, jakim wspomniana narracja podlegała w ostatnich latach. Spośród moich rozmówców niewielu uczęszczało do przedwojennych rumuń¬ skich szkół. Zatem rumuńska historiografia nie odcisnęła piętna na ich recepcji historii. Największy wpływ na stan ich wiedzy wywarła edukacja radziecka. Na­ leży pamiętać, że od lat i960., kiedy historia Mołdawskiej SSR stała się, obok historii ZSRR, szkolnym przedmiotem obowiązkowym, w zasadzie nie zmienia¬ no programu nauczania. W związku z tym, wszystkie radzieckie podręczniki, niezależnie od autora lub daty wydania, ujmowały historię Mołdawii w sposób bardzo podobny (np. Mochov 1969; Grosul 1980). Jak ja byłam w waszym wieku, nikt nic nie wiedział o historii Mołdawii. Oni wiedzieli tylko o Związku Radzieckim. Nie wiedzieli o każdym narodzie oddzielnie. Im było tak wygodniej, żeby wiedzieć tylko tyle, że np. w Mołdawii dobra ziemia, gdzieś tam coś tam... To było wygodnie dla Związku Radzieckiego (Ł, K, 70). Dosyć często rozmówcy tłumaczyli w ten sposób skąpą wiedzę na temat włas¬ nej historii. Nie było jednak tak, by o historii Mołdawii nie nauczano w ogóle. Były przecież obowiązkowe lekcje historii Mołdawskiej SRR. Przemianom mołdawskiej historiografii poświęcił swój artykuł Vladimir Solonari (2002). Ana¬ lizuje on historię przedstawianą w podręcznikach szkolnych od lat 1960. aż do dziś. Porównując te same fakty ukazywane przez historiografie różnych okre¬ sów wykazuje, że nie dochodziło w nich do jawnych przekłamań historycznych. Wydarzenia były umiejętnie selekcjonowane zgodnie z ideologią państwową, w świetle utrzymywania dobrych stosunków ze Związkiem Radzieckim. Nie¬ wygodne lub nieistotne z tego punktu widzenia fakty po prostu ignorowano, np. Geto-Dackie pochodzenie Mołdawian (Solonari 2002, s. 421). Rozmówcy wielokrotnie podkreślali, że o etnogenezie Mołdawian dowiedzieli się w ciągu ostatnich dziesięciu lat. Innym przykładem jest przytaczana przez Solonariego interpretacja zajść, któ¬ re miały miejsce w roku 1812, kiedy część historycznej Mołdawii, leżąca pomię¬ dzy Prutem i Dniestrem, dostała się po raz pierwszy pod panowanie rosyjskie. Ziemie te nazwane zostały Besarabią. Punkt widzenia autora znalazł swoje po¬ twierdzenie w wypowiedziach rozmówców. Ale w 1812 roku Rosja anektowała część Mołdawii. [...] żeby... jak oswobo­ dzenie. To paradoks, kiedy zdobywca mówi, że oswabadza (K, M , 50). Aneksja Besarabii była w podręcznikach radzieckich interpretowana w katego¬ riach przyniesienia wolności, oswobodzenia od Turków. Również tematy trudne, takie jak stosunki rosyjsko-mołdawskie czy mołdawsko-rumuńskie, ulegały reinterpretacji. Wobec antyrumuńskiego nastawienia polityki radzieckiej propagan¬ da historyczna usiłowała doprowadzić do poróżnienia Mołdawian i Rumunów. Sądzę, że rozmówcy twierdzili, iż „nie uczyli się historii Mołdawii" nie tylko po to, żeby wykręcić się od kłopotliwych pytań, ale także dlatego, że mieli świa¬ domość nieprawdziwości tej historii, która była im wpajana. �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 127 Kolejnym zwrotem w historii Mołdawii było ogłoszenie niepodległości Re¬ publiki w sierpniu 1991 roku. Luminarze państwowi stanęli wobec faktu kierowa¬ nia narodem ogołoconym z korzeni w wyniku tak, a nie inaczej ukierunkowanej politycznie tradycji historiograficznej. Jak zauważa Gadamer, tworzenie „nowej" świadomości historycznej i tym samym przydatność nauk historycznych, przy pomocy których poszukuje się przeszłości historycznej, ma istotne znaczenie dla kształtowania tożsamości etnicznej i identyfikacji narodowej (za: Smyrski 2003, s. 317). Zmiana ustrojowa spowodowała zatem zmiany oficjalnej historiografii. Ze zdwojoną siłą powrócili do miast i wsi mołdawscy bohaterowie, radzieccy zaś zniknęli z ulicznych tabliczek. W Kiszyniowie do rangi symbolu urosło przesunięcie pomnika Stefan Wielkiego o parę metrów bliżej ulicy, w miejsce, z którego w latach 1960, przestawiono go bardziej w głąb parku, ujmując mu tym samym dotychczasowego prestiżu i powagi. W Łapusznej takim znakiem czasu była np. zmiana nazwy ulicy na Aleksandra Łapusznianu. 21 Po przejęciu władzy w Mołdawii przez Front Narodowy na początku lat 1990. rozpoczęły się zmiany także w programie nauczania. W ujęciu Gellnera, można by to nazwać wypełnieniem zasady nacjonalizmu, który autor rozumie jako powią¬ zanie państwa i kultury, gdzie wykształcenie staje się źródłem tożsamości (1991, s. 49). Wprowadzone zostały podwójne podręczniki, do historii ogólnej i historii Rumunów, która przedstawiana była „z punktu widzenia jej powiązań z mołdaw¬ ską przynależnością narodową" (Solonari 2002, s. 432). W takim ujęciu Rosja w 1812 roku dokonała aneksji Mołdawii, natomiast przyłączenie do Królestwa Ru­ muni w 1918 roku nie było już przedstawiane jako rumuńska okupacja, lecz dobro­ wolny akces dokonany przez Sfatul Tarli (Radę Kraju). Powaga narodu mołdaw¬ skiego została też w podręcznikach dodatkowo podkreślona przez powołanie się na prastare geto-dackie korzenie. Zabiegi te doskonale wpisują się w nurt „wynaj¬ dywania tradycji". „Poszukiwanie antenatów w zamierzchłej przeszłości, apoteoza dawnej wielkości politycznej, wyprowadzenie genealogii z mroków dziejów mają podkreślić dawny i historyczny rodowód poszczególnych grup narodowych [...] Jednocześnie takim działaniom towarzyszy próba ideologicznego udowodnienia, że dana grupa jest najstarsza, jedyna w swoim rodzaju" (Smyrski 2003, s. 312). Zmiany wykładni historycznej, czyli również szkolnych podręczników do nauki historii, były dla moich badań tym bardziej istotne, że w Łapusznej stara¬ łam się zwracać szczególną uwagę na to, jakie jest źródło wiedzy posiadanej przez moich rozmówców. Zdarzało mi się słyszeć od miłych starowinek opowieści np. o dackich przodkach. Miałam czasem cień nadziei, że może funkcjonowały one w sferze narracji pamięci przed początkiem lat 1990. Chwilę później miłe, starsze panie wyjmowały podręczniki szkolne swoich wnucząt, aby pokazać mi skąd czerpały te informacje. Wcześniej z tą wiedzą nie mogły mieć kontaktu. Tylko niektórzy informatorzy mówili mi, że kiedyś rodzice im opowiadali, ale nie myśleli o tym. Myśleli, ale nie znajdowali odpowiedzi (Ł, K, 52). 2 1 Wojewoda mołdawski, obecnie określany jako pierwsza postać, która zjednoczyła ziemie rumuńskie. Jednocześnie jest on najważniejszą postacią współczesnej historiografii mołdawskiej. �128 MAŁGORZATA BICZYK Po dojściu do władzy partii komunistycznej w lutym 2001 nowy prezydent, Władimir Woronin, powołał do życia grupę specjalistów, na której czele stanął Władimir Taranow, dawny dyrektor Akademii Nauk MSRR. Jej zadaniem było opracowanie nowego sposobu nauczania historii. W końcu grudnia 2001 mołdaw¬ ski rząd przyjął ustawę o zastąpieniu historii Rumunii historią Mołdawii. Przygo¬ towywane były podręczniki do historii Mołdawii, w których akcent położony zo¬ stał na samodzielność państwa i narodu mołdawskiego, a nie na związki kulturowe z Rumunią (Solonari 2002, s. 415). Fakt ten był interpretowany przez społeczność międzynarodową jako jeden z elementów polityki odcięcia się od Rumuni i zwrotu w stronę Rosji. Nowa ustawa została oprotestowana przez opozycję w czasie trwa¬ jących trzy miesiące wieców w Kiszyniowie. W końcu, w wyniku nacisku ze stro¬ ny Komisji Europejskiej, władze musiały zmienić kurs nowej polityki historycznej (Solonari 2002, s. 415). W czasie prowadzenia badań (w latach 2001-2003) po¬ wszechna wśród rodziców i nauczycieli była wiedza, że nowe podręczniki do historii Mołdawii niebawem zawitają do szkół. Budziło to silne emocje u moich rozmówców, którym trudno jest zaakceptować zmianę uważaną za niepotrzebną. No zmienili „z góry". My wtedy chcieliśmy zmieniać. Teraz ja nie chcę zmie­ niać, ale wtedy to ja rozumiałam, że trzeba. Nie można uczyć oddzielnie historii Mołdawii. Jak ja będę uczyć historii takiej małej części? Jak to były związki trwające od wieków. To nieszczęście, że ona nie znalazła się w państwie rumuń­ skim. Najwięcej materiałów jest na temat Mołdawii. O innych regionach też uczy¬ my, ale najwięcej o tej części (Ł, K, 50). ZAKOŃCZENIE I WNIOSKI Podsumowując rozważania chciałabym ponownie odwołać się do teorii po¬ znania historycznego Paula Ricoeura. Twierdzi on, że narracja historyczna osta¬ tecznie zrywa z narracją pamięci. Dzielą je takie czynniki jak: odmienny rodzaj świadectw, na podstawie których konstruuje się opowieść (w przypadku narracji historycznej są to świadectwa pisane, w narracji pamięci natomiast istnieją one tylko w warstwie słownej), inny sposób wyjaśniania zdarzeń (w narracji pamięci jest on bezrefleksyjny). Różni je też inny zasięg oddziaływania. Historia może sobie np. pozwolić na dokonywanie analizy zjawisk zachodzących w obszarze Morza Śródziemnego, zasięg pamięci musi natomiast pozostać lokalny. Ostatnia różnica dotyczy zjawiska opisywanego przez Ricoeura jako „fundamentalna strate­ gia postępowania z przeszłością". Oznacza to, iż narracje pamięci silnie akcentują podobieństwo, „tożsamość wobec teraźniejszości". Powoduje to wysoki stopień przenikania się przyszłości, teraźniejszości i przeszłości - ich zależność. Narra¬ cja historii natomiast bardziej podkreśla odmienność zdarzeń, dystans pomiędzy przeszłością a teraźniejszością (Bugajewski 2002, s. 103-104). Ricoeur pisze, że te dwa odmienne i rywalizujące ze sobą rodzaje narracji spotykają się w pew¬ nym momencie. Jest to czas wspomnianej już refiguracji, operacji mimezis I I I , czyli bezpośredniego wywierania wpływu na zachowania społeczne. Sytuacja ta �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 129 jest wyraźnie obserwowalna w Łapusznej. Dwa różne typy tworzenia opowieści stykają się na płaszczyźnie praktyki społecznej. Sądzę jednak, że nie ogranicza się do tego ich relacja. Jak zauważyłam i starałam się tu wykazać, oddziaływują one na siebie wzajemnie. Zależność oficjalnej historiografii i narracji pamięci nie kończy się na etapie rywalizacji, a raczej dochodzi do „współpracy" pomię¬ dzy nimi. Historiografia wpływa na sferę pamięci lokalnej, mieszkańcy przyswa¬ jają sobie informacje z podręczników dzieci i wnuków, uczą się na nowo swojej przeszłości i na podstawie tych informacji snują opowieści o początkach wsi czy państwa. Równocześnie lokalne władze Łapusznej do swoich działań, mających na celu kreowanie tożsamości lokalnej, wykorzystują historyczne i symboliczne przykłady zarówno z narracji pamięci, jak z oficjalnej historiografii. W teorii świadomości historycznej Ricoeur wyraża osąd, iż „jednym z aspek¬ tów refiguracji jest kształtowanie tożsamości podmiotu operacji mimesis I I I " (Bugajewski 2002, s. 96). Owa „refigurowana tożsamość" jest wynikiem rywaliza¬ cji konkurujących w procesie jej kształtowania narracji pamięci i historii. Ricoeur twierdzi też, że świadomość historyczna Zachodu znajduje się dziś w stanie głę¬ bokiego kryzysu, będącego wynikiem rozdarcia pomiędzy przestrzenią doświad¬ czeń, a horyzontem oczekiwań. Oczekiwania uciekają w utopię, co powoduje oddalenie się owego horyzontu oczekiwań. Równocześnie przestrzeń doświad¬ czeń zostaje zacieśniona, a tradycja staje się martwa. W wyniku oddalenia prze¬ szłości od przyszłości znika konstytuujące świadomość historyczną napięcie po¬ między nimi. Aby wyjść z tego kryzysu, należy starać się o przywrócenie owego napięcia, przybliżenie przeszłości i przyszłości do teraźniejszości. Dokonać tego można, według zaleceń Ricoeura, poprzez urealnienie tych utopijnych celów, przybliżenie ich, co idzie w parze z przekształceniem przestrzeni doświadczeń, czyli niejako ożywieniem tradycji. Mołdawskie przykłady, zarówno w skali ogólnopaństwowej, na poziomie historiografii oficjalnej, jak i na poziomie lokalnym, wydają mi się być próbą przezwyciężania kryzysu zaniku napięcia pomiędzy przeszłością, a przyszłością. Konstruowanie tożsamości następuje tam właśnie przy pomocy ożywiania tradycji lub, jak twierdzi Hobsbawm, jej wynajdywania. Polega ono na dostosowaniu przeszłości i oczekiwań wobec przyszłości do wy¬ mogów chwili, podyktowanych polityką państwa. LITERATURA A n d e r s o n B e n e d i c t 1997, Wspólnoty wyobrażone, Znak, Kraków. B a r t h e s R o l a d 1970, Mit dzisiaj, [w:] Tegoż, Mit i znak, PIW, Warszawa, s. 25-61. B i e d r z y c k i E m i l 1935, Zarys dziejów literatury rumuńskiej (z antologią poezji), Książnica - Atlas, Lwów. B u g a j e w s k i M a c i e j 2002, Historiografia i czas. Paula Ricoueura teoria poznania, Wy¬ dawnictwo Poznańskie, Poznań. D e m e l J u l i u s z 1970, Historia Rumunii, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław. D r o n I o n 1998, Lapusna, Limba Romana, Nr 9, s. 66-69. E l i a d e M i r c e a 1998, Rumuni. Zarys historii, Wydawnictwo Homini, Bydgoszcz. E l i a d e M i r c e a 2002, OdZalmoksisa do Czyngis-chana, PWN, Warszawa. �130 MAŁGORZATA BICZYK G e l l n e r E r n e s t 1991, Narody i nacjonalizm, PIW, Warszawa. G r o s u l J a k i m 1980, Istorija moldavskoj SSR: Ucebnoeposobe dlja 7-8 klassov, Lumina, Kisinev. H a s t r u p K i r s t e n 1997, Przedstawianie przeszłości. Uwagi na temat mitu i historii, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, nr 1-2, s. 22-27. H a l b w a c h s M a u r i c e 1969, Społeczne ramy pamięci, PWN, Warszawa. H o b s b a w m E r i c 1992, Introduction: Inventing Traditions, [w:] The Invention of Tradition, E. Hobsbawm, T. Ranger (red.), Cambridge University Press, Cambridge, s. 1-15. K l o s k a G e r h a r d 1979, Świadomość historyczna i jej badanie, Lud, t. 63, s. 113-140. M a l e w s k a - S z a ł y g i n A n n a 1990, Świadomość historyczna mieszkańców Narola, Etno­ grafia Polska, t. 34, z. 1-2, s. 169-181. M o c h o v N i k o l a j 1969, Formirovanie moldavskovo naroda i obrazovanie moldavskovo gosudarstva, K M , Kisinev. O n g W a l t e r 1992, Oralność i piśmienność. Słowo poddane technologii, Wydawnictwo K U L , Lublin. S m y r s k i Ł u k a s z 2003, Na początku był Kain- wizje ukraińskiej historii w kontekście teorii etniczności, [w:] Podole i Wołyń, Szkice etnograficzne, Ł. Smyrski, M . Zowczak (red.), Studia Ethnologica, DiG, Warszawa, s. 311-322. S m i t h A n t h o n y D. 1991, National identity, Penguin Group, New York. S o l o n a r i V l a d i m i r 2002, Narrative, identity, state: History teaching in Moldova, East European Politics and Societies, Vol. 16, No 2, s. 414-445. S t at i V a s i l e 2002, Istorija Moldovy, Biblioteka Pro Moldova, Kisinev. T i s m a n e a n u V l a d i m i r 2000, Wizje zbawienia, Spectrum,Warszawa. Z n a n i e c k i F l o r i a n 1990, Współczesne narody, PWN, Warszawa. MAŁGORZATA BICZYK THERE WAS ALREADY THIS VILLAGE AND THERE WAS NO ONE, DESERT... HISTORICAL CONSCIOUSNESS OF THE VILLAGERS OF LAPUSHNA Summary The main theme of this article is historical consciousness of the people from a Moldavian village of Lapushna. A narrative of memory and of history are being presented as two types of narrative which shape peoples' historical consciousness. The author discusses relations between them to show how they influence imaginations about the past. She studies also the history of the village and the country, and describes how it is presented by villagers and what determines such imagination of the past. The author traces changes in Moldavian historiography and their impact on local stories. Themes presented in this article also touch upon a few legends: about the genesis of Moldavia and Lapushna, about hidden gold, and about a Turkish tower, as well as the evolution of the image of the Moldavian hospodar (duke) Alexander Lapushneanu, who was born in Lapushna. The author also talks about construction of symbols, examples of which are the village anthem and coat of arms. J.D. Adres Autorki: e-mail: gosia_biczyk@yahoo.com � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9da8f7d6750466c2d708c2dd225f8f6a.pdf e5e19f25a299d45745289810e5b2f5cb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6129 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Lud - recenzje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5716 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne / LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.289-402 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bielenin-Lenczowska, Karolina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 2008 IV. R E C E N Z J E I NOTY R E C E N Z Y J N E Gender. Perspektywa antropologiczna, t. 2: Kobiecość, męskość, seksualność, red. Renata E. H r y c i u k, Agnieszka K o ś c i a ń s k a, przeł. K. Gawlicz i in., Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2007, ss. 250, ISBN: 978-83-235-0381-1. Kobiecość, męskość, seksualność to drugi tom antologii przekładów, zaprojekto­ wanej jako podręcznik akademicki: Gender. Perspektywa antropologiczna. Wyboru i redakcji naukowej dokonały Renata E. Hryciuk i Agnieszka Kościańska. Książka jest objętościowo skromniejsza od pierwszej, ale bogactwem inspirujących tekstów nie odbiega od tamtej i na pewno znajdzie czytelników zarówno wśród studentów, jak i wykładowców antropologii oraz wszystkich zainteresowanych problematyką płci i seksualności w kulturze. Tom składa się z dwóch części: „Konstruktywizm społeczny: ciało i seksualność" oraz „Wizerunki męskości". Omówię bardziej szczegółowo tylko kilka wybranych artykułów, z pierwszej i drugiej części książki. W pierwszej części ważny jest teoretyczny tekst Carole S. Vance, Konstruktywizm społeczny. Kłopoty z historią seksualności, w którym autorka porusza kwestię spo¬ łecznie konstruowanej płci, nie tylko w rozumieniu „płci kulturowej", ale również tego, że poprzez kulturę konstruowane jest samo ciało człowieka oraz blisko związa¬ ne z nim pojęcia pożądania czy popędu płciowego. W innym świetle stawia to przede wszystkim badania nad homoseksualnością, biseksualnością i transseksualnością, na co bardzo wyraźnie wskazują dwa, opisane przeze mnie niżej, artykuły, zawierające materiał etnograficzny z Meksyku i Ameryki Północnej. Konstruktywizm społeczny został w badaniach nad płcią i seksualnością zapoczątkowany w latach 60. XX wie­ ku, jednak prekursorem i głównym inspiratorem tekstów i refleksji na ten temat jest Michel Foucault i jego Historia seksualności. Bezpośrednio do Foucaulta odwołuje się również artykuł Sandry Lee Bartky Foucault, kobiecość i unowocześnienie wła­ dzy patriarchalnej, w którym autorka porusza problem władzy dyscyplinarnej doty¬ czącej kobiet. Kobieta, dyscyplinując swoje ciało, aby być postrzegana jako kobie¬ ca, poddaje się de facto władzy patriarchalnej. Obecnie jednak, pisze Bartky, wiele kobiet otwarcie buntuje się przeciw współczesnym kanonom kobiecości, nie dbając o uznaną za zgrabną figurę, nie nosząc modnych ubrań czy nie starając się ukryć oznak starzenia. Niemniej: „My, kobiety, nie możemy rozpocząć zmiany stosunku do naszych ciał, dopóki nie nauczymy się odczytywać kulturowych przekazów, które wpisujemy w ciało każdego dnia, i dopóki nie zaczniemy dostrzegać, że nawet jeśli �Recenzje i noty recenzyjne 290 mistrzowskie opanowanie dyscyplin kobiecości prowadzi do sukcesów, wciąż pozo­ stajemy tylko kobietami" (s. 73). Społecznym i kulturowym sposobem postrzegania ludzkiego ciała przesiąknięty jest również naukowy dyskurs medyczny, o którym w trudnym dla nieobeznanego z medyczną terminologią odbiorcy artykule, Jajo i plemnik. Naukowy romans, pisze Emily Martin. Żeńskie procesy fizjologiczne postrzegane są jako porażka (np. men­ struacja to „odpady" błony macicy, wynik śmierci tkanki, chaotyczna dezintegracja itp.), podczas gdy męskie, jak dojrzewanie plemnika, to ogromna produkcja, która trwa w ciele mężczyzny od okresu dojrzewania do późnej starości (zob. cytat z jedne­ go z podręczników: „Być może najbardziej zdumiewająca cecha spermatogenezy to jej czysty ogrom: przeciętny mężczyzna może produkować nawet kilkaset milionów plemników dziennie" — s. 34). Jajo w organizmie kobiety nie jest „produkowane", lecz jedynie „uwalniane". Podkreśla się, że jaja obecne są w jajnikach już od na¬ rodzin kobiety: „w przeciwieństwie do mężczyzny, nowo narodzona kobieta nosi już w sobie wszystkie komórki jajowe (...). Niewiele z nich (...) osiągnie dojrzałość podczas jej aktywnego życia reprodukcyjnego. Pozostałe zdegenerują się na pewnym etapie rozwoju, tak że niewiele, jeżeli w ogóle jakiekolwiek, przeżyją do czasu, kiedy kobieta osiągnie menopauzę w wieku około 50 lat" (s. 34). Plemnik jest opisywany jako aktywny penetrator, który przenika przez osłonkę dużego, biernego jaja. Pojawia się tu metafora jaja jako księżniczki, która czeka na swojego wybawcę. Tymczasem nowe badania wskazują na to, że to jajo ma moc przyciągania plemnika i że w zasa¬ dzie dochodzi do interakcji pomiędzy nimi poprzez wytwarzanie odpowiednich wią¬ zań komórek. Powstał zatem nowy stereotyp i nowa metafora — jajo, a więc kobieta, jako agresor, który chwyta plemnik swoją lepką osłonką i wchłania w siebie. Szczególnie interesujący wydał mi się także artykuł Judith Okely, Uprzywile­ jowane, wyćwiczone i ułożone. Szkoły z internatem dla dziewcząt — zarówno ze względów metodologicznych, jak i merytorycznych. Autorka za główną informatorkę obrała samą siebie, co więcej — siebie kilkadziesiąt lat wcześniej. Istotna zatem okazała się sama pamięć antropolożki i jej wspomnienia oraz refleksje, a zwłasz¬ cza uczucia związane z pobytem w szkole z internatem. Okely zwraca uwagę na to, jak szkoła kształtuje wzorzec kobiety i mężczyzny z wyższej klasy społecznej. Zarówno dziewczynki, jak i chłopcy poddawani są surowej dyscyplinie oraz wyma­ ganiom w zakresie nauczania. Cel nauki obu płci okazuje się jednak diametralnie różny — chłopcy mają po szkole robić kariery zawodowe, dziewczęta zaś — wy¬ rosnąć na odpowiednie partnerki tych chłopców. Dziewczynki są wręcz zniechęcane do ambitnej nauki, ponieważ nie uniwersytet i kariera są im przeznaczone, a raczej wejście w odpowiednie dla ich klasy społecznej sfery, z czym związane są tylko nie­ które, akceptowane profesje. Sama Okely wspomina, jak została wezwana do wycho¬ wawczyni, gdy postanowiła zdawać cztery egzaminy na poziomie zaawansowanym („A" — Advanced Level). Nauczycielka „oznajmiła, że byłoby z mojej strony «samolubne wstąpić na uniwersytet, nawet w Aberystwyth>>, zajęłabym w ten sposób miej¬ sce godniejszej osobie. Zasugerowała, że owszem, mogłabym wykorzystać w pracy zawodowej moje egzaminy na poziomie «A> z francuskiego i sztuki, jeśli szkoliła¬ bym się na projektantkę gorsetów i bielizny damskiej, a potem podjęłabym pracę �Recenzje i noty recenzyjne 291 w słynnej szwajcarskiej pracowni" (s. 81). Z takim podejściem wiąże się również separacja od innych grup społecznych (autorka pisze wręcz, że dziewczynki gardziły dziećmi z państwowych liceów), wyrażająca się między innymi w odmiennym akcen­ cie. Surowej dyscyplinie były także poddawane ciała — dziewczęta musiały ukrywać swoją seksualność pod workowatymi mundurkami i krótko ostrzyżonymi włosami, jednocześnie ucząc się przyjmowania „odpowiedniej" postawy i sposobu poruszania się. O ile chłopców dyscyplinowano poprzez stosowanie kar cielesnych, dziewczyn­ ki karano za nieposłuszeństwo (pod tym kryło się np. spóźnienie czy bieganie po korytarzu), każąc im publicznie przyznawać się do winy. Było to, zdaniem Okely, znacznie gorsze, ponieważ zakładało „nieuchwytne i metaforyczne wpływanie na duszę" (s. 94). Druga część książki jest również niezwykle inspirująca, ponieważ zawiera rza¬ dziej podejmowane w studiach nad płcią kulturową tematy dotyczące społecznie i kulturowo konstruowanej męskości. Dwa wspomniane już wyżej teksty poświęcone są kwestii homoseksualności, biseksualności i transseksualności: Annick Prieur, Dominacja i pożądanie. Homoseksualność i konstrukcja męskości w Meksyku oraz Harriet Whitehead, Łuk i nosidełko. Nowe spojrzenie na zinstytucjonalizowany homoseksualizm wśród Indian Ameryki Północnej. Homoseksualizm w rozumieniu meksykańskich mężczyzn dotyczy tylko tych, którzy podczas stosunku seksualnego są pasywni, to jest poddawani są penetra­ cji. Ci zaś, którzy penetrują, są „męskimi", „normalnymi" mężczyznami. Wyróżnia się kilka typów mniej lub bardziej „męskich" mężczyzn, gdzie podstawową kategorią definicyjną jest właśnie penetracja. To na przykład mayate, mężczyzna o męskim wyglądzie, który uprawia seks ze zniewieściałymi. Strona bierna kojarzona jest z ko¬ biecością czy zniewieściałością — tak ubierają się i zachowują mężczyźni, którzy poddawani są penetracji (homosexuales). Męsko wyglądają z kolei ci, którzy są stro¬ ną aktywną. Biseksualni to ci, którzy mają męski wygląd, ale jakąś kobiecą cechę, na przykład noszą kwieciste koszule, a w związku są raz aktywni, raz pasywni. Takie definiowanie pojęć heteroseksualności, homoseksualności i biseksualności pozwala na zrozumienie sprzecznego, z naszego punktu widzenia, połączenia kultury macho i częstych związków mężczyzn z mężczyznami w Meksyku, a także bardzo silnego potępienia dla homoseksualizmu. Wyszydzana jest bowiem sytuacja, w której m꿬 czyzna podczas stosunku jest stroną penetrowaną — te osoby nazywa się pejora¬ tywnie puto (wulgarne określenie męskiej prostytutki) lub maricón (męska forma imienia María). „Normalny" jest jedynie mężczyzna, który wygląda jak mężczyzna i w związku jest stroną aktywną — niezależnie od tego, kto jest jego partnerem. Z kolei Harriet Whitehead analizuje historyczne i wczesne etnograficzne opisy berdache (z francuskiego dosłownie „męska prostytutka) — osób, określanych w tych tekstach jako homoseksualista, transwestyta czy hermafrodyta. Autorka dowodzi, że berdache był raczej osobą przekraczającą płcie kulturowe (gender-crosser), po¬ nieważ istotne było to, jakie role pełnił i jak był odbierany przez otoczenie. Płeć kulturowa, pisze Whitehead, jest definiowana poprzez cechy związane z anatomią i fizjologią z jednej strony, oraz z zachowaniem i rolą społeczną, z drugiej. Berdache był zatem istotą mieszaną — anatomicznie pozostawał mężczyzną, jednak ubierał się �292 Recenzje i noty recenzyjne jak kobieta oraz wykonywał prace uznane za żeńskie. Taka osoba miała również czę¬ sto relacje seksualne z innymi mężczyznami. Ze względu na swój niezwykły status, berdache'owi w niektórych kulturach przypisywano szczególne umiejętności. Na przykład u Nawaho, Czejenów i Mohave zajmował się on swataniem, uprawianiem magii miłosnej czy leczeniem chorób wenerycznych, a u Yokutów opiekował się zwłokami. Bycie berdache było społecznie akceptowane — chłopiec już w dzieciń¬ stwie ujawniał skłonności do ubierania się i zachowywania jak dziewczynka. Sym¬ bolizowało to, na przykład, wybranie przez niego nosidełka — postrzeganego jako kobiecego, zamiast męskiego łuku. Moją uwagę zwrócił jeszcze jeden tekst — Sofki Zinovieff, Myśliwi i zwierzy­ na. Kamaki a wieloznaczność seksualnych łowów w pewnym greckim mieście. Upra¬ wianie kamaki polega na adorowaniu turystek z Europy Zachodniej i Stanów Zjed¬ noczonych w celu uprawiania z nimi seksu. Wielu jednak kamakia (liczba mnoga od kamaki) żeni się ze swoimi wakacyjnymi kochankami lub przynajmniej dąży do osiągnięcia korzyści materialnych z tej znajomości (oczekując na prezenty lub za¬ proszenie do kraju, z którego pochodzi partnerka). Tak naprawdę jednak, poprzez bycie kamaki ustalają się relacje między mężczyznami oraz jest określany prestiż wewnątrz grupy. Kamakia nie rywalizują między sobą, ale z członkami wyższych pod względem ekonomicznym i społecznym klas. Jak pisze Zinovieff: „Mimo że głównym celem jest podrywanie cudzoziemek, to właśnie męska przyjaźń, plano¬ wanie, dyskusje i uczciwe współzawodnictwo stanowią podstawę tego zajęcia" (s. 161). Kamaki uprawiają zwykle mężczyźni mający niską pozycję społeczną i ma¬ terialną, którzy pracują w zawodach związanych z turystyką jako barmani, kelnerzy, pracownicy hoteli czy sklepów z pamiątkami. Ważnym elementem bycia kamaki jest opowiadanie (już po zakończeniu sezonu turystycznego) w gronie innych kamakia o swojej działalności. Język tych opowieści jest wulgarny i zwykle wyraża pogardę w stosunku do „zaliczonych" kobiet. Zdaniem Zinovieff, taki sposób traktowania turystek jest swego rodzaju ekspresją wrogich uczuć w stosunku do Europy Zachod¬ niej, względem której Grecja pozostaje uboższa i mniej znacząca. Redaktorki zaznaczają we wstępie, że jest to podręcznik akademicki — tak samo zresztą zdefiniowały cel pierwszego tomu. Ze względu na ów dydaktyczny charakter, podobnie jak w pierwszym tomie, umieściły na końcu książki angielsko-polski słow¬ niczek pojęć z zakresu gender studies. Jest to bardzo istotne, ponieważ nadal (choć dzięki tomom Gender. Perspektywa antropologiczna już w mniejszym stopniu) ta dziedzina nauki funkcjonuje w języku angielskim, a w rozproszonych tłumaczeniach lub cytatach w polskich publikacjach terminy z jej zakresu przekładane są na różne sposoby. Oba tomy uzupełniają się nawzajem, ponieważ dotyczą różnych aspektów badań nad płcią, seksualnością oraz postrzeganiem (czy raczej konstruowaniem) ko¬ biety i mężczyzny. Dają przegląd tekstów teoretycznych, jak i opartych na badaniach terenowych czy źródłowych. Dla uzyskania w miarę pełnego obrazu zakresu badań nad płcią i seksualnością w kulturze, należy sięgnąć po obie książki, do czego z peł¬ nym przekonaniem zachęcam. Karolina Bielenin-Lenczowska �293 Recenzje i noty recenzyjne „DOTKNĄĆ N E W A G E " Massimo I n t r o v i g n e, Le New Age des origines à nos jours. Courants, mouvements, personnalités, Paris: Editions Dervy 2000, ss. 300, ISBN: 2-84454¬ -348-0; Anna E. K u b i a k, Jednak New Age, Warszawa: Jacek Santorski & Co 2005, ss. 256, ISBN: 83-60207-06-2; Dorota H a l l , New Age w Polsce. Lokalny wymiar globalnego zjawiska, Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne 2007, ss. 433, ISBN: 978-83¬ -60807-27-9. Czego może oczekiwać czytelnik od książek, których tytuły brzmią zachęcająco? Przede wszystkim efektu zaskoczenia i oczarowania. Bo chyba to właśnie miewa się potocznie na myśli, kiedy mowa o „wciągającej" lekturze. Czy z takim właśnie „czy­ telniczym zawrotem głowy" mamy do czynienia w przypadku trzech zapowiedzia¬ nych pozycji, skoncentrowanych wokół fenomenu New Age? Warte lektury uważnej i krytycznej, prezentują one określone, i odmienne, wizje tego zjawiska społeczno-kulturowego. Czy jednak czytelnik „spod akademickiego szyldu" odnajdzie w nich inspirację do refleksji nad światem, w którym, jak twierdzą autorzy tych publikacji, przejawy New Age dotyczą mniej lub bardziej bezpośrednio jego codziennej egzy¬ stencji? Nie sposób w jednej recenzji szczegółowo przyjrzeć się trzem obszernym, rzetel¬ nie zaprojektowanym książkom, które — każda z osobna — zasługują na wnikliwe i wyczerpujące omówienie. Pomysł zestawienia tych trzech publikacji wynika z fak¬ tu, że „przeczytane razem", tworzą ważny trójgłos w naukach społecznych, w de¬ bacie nad wieloma problemami związanymi nie tylko z New Age, ale także ze spo¬ sobem badania zjawisk, których nolens volens doświadczamy w naszych lokalnych światach, a których, jako badacze, nie umiemy albo boimy się dotknąć. Moim celem jest zatem zwrócenie uwagi na wybrane aspekty tych publikacji, które pozwolą oce¬ nić oryginalność podejścia do kluczowego zagadnienia, stronę faktograficzną oraz warsztat metodologiczny. Recenzowane książki powstały pod koniec XX wieku i w pierwszej dekadzie X X I wieku, kiedy według przekonań i proroctw orędowników „Ery Wodnika", miała już trwać globalna przemiana duchowa ludzi. Właśnie to niespełnione oczekiwanie zwolenników New Age zainspirowało Massima Introvigne'a, włoskiego socjologa i religioznawcę, by swą pracę w edycji angielskiej opatrzyć znamiennym tytułem New Age & Next Age . Książka Jednak New Age, autorstwa Anny E. Kubiak — socjo¬ loga i antropologa kultury, stanowi pokłosie pionierskich w naszym kraju badań nad przejawami New Age. Dwa lata później, do rąk zainteresowanych tym fenomenem czytelników, trafiła kolejna publikacja: New Age w Polsce. Lokalny wymiar globalne1 Pierwsze wydanie tej książki zostało opublikowane w języku włoskim, w 1994 roku (Storia del New Age 1962-1992). 1 �294 Recenzje i noty recenzyjne go zjawiska, napisana przez Dorotę Hall, także antropologa kultury, także czerpiącą z bogactwa faktów zebranych w terenie. We wszystkich trzech przypadkach mamy do czynienia z reprezentantami określonej, jednak wartościującej, wizji New Age, do czego nie zawsze przyznają się otwarcie. Jest ona budowana na solidnych podstawach źródłowych. W każdej z tych pozycji odnajdzie¬ my dyskusję z najbardziej liczącymi się autorytetami „zachodnimi" w zakresie badań nad New Age. Znajduje to swoje odzwierciedlenie w rozważaniach terminologicznych oraz w omówieniu głównych koncepcji. Zwraca uwagę długa lista cytowanych prac i bogata bibliografia, z wydzieloną w przypadku polskich autorek „Biblioteczką New Age" i „Notą bibliograficzną" zaproponowaną przez Massima Introvigne'a. U wszyst¬ kich trzech autorów uderza skrupulatna analiza rozmaitych ujęć teoretycznych głównego zagadnienia. Polskie antropolożki, co szczególnie zasługuje na zaakcentowanie, wyko¬ rzystują ponadto dane z badań terenowych. Ukazują New Age z perspektywy „oddolnej", nie tylko w Polsce (szczególnie D. Hall), ale także w Anglii, Danii, USA (A.E. Kubiak). Dostarczają konkretu, jakim jest dla każdego czytelnika „epizodyczność" opisanego ży¬ cia innych ludzi. W tym sensie ich publikacje mają przewagę nad propozycją włoskiego badacza, który przy prezentacji historii danego ruchu czy stowarzyszenia przytacza roz¬ budowane biografie osób, uznanych za porte-paroles New Age. Autorów tych pozycji wiele różni. Reprezentują oni odmienne kultury narodo¬ we, co warunkuje ich pole badawcze (inne okoliczności kształtowania się New Age w tych krajach). Są przedstawicielami, choć pokrewnych, to jednak odmiennych dyscyplin naukowych: socjologii, religioznawstwa i antropologii kulturowej. Przy¬ czynia się to do różnic w konstruowaniu narzędzi badawczych. Proponowane inter¬ pretacje wiążą się z różnicami światopoglądowymi. Introvigne — katolik, Kubiak — „zdystansowana sympatyczka New Age" i Hall — „zdystansowana badaczka", postrzegają badane zjawisko z wyraźnie odmiennych perspektyw, co prowadzi do różnych efektów finalnych. Massimo Introvigne zaproponował przede wszystkim historyczno-socjologiczne podejście do problemu, czy nadal można mówić o New Age. Zapowiedź powszech¬ nej odnowy duchowej ludzkości, mającej nastąpić na progu X X I wieku, nie spraw¬ dziła się. Nie znaczy to jednak, że jej orędownicy, odwołujący się do różnych trady¬ cji filozoficznych (głównie wschodnich), wyznający rozmaite, stojące w opozycji do oficjalnych nurtów kulturowych światopoglądy, zaprzestali swych działań. Stają się one, według tego badacza, ukierunkowane „do wewnątrz" i tworzą trzon Next Age, w którym przemianie ma ulec nie cała ludzkość, ale indywidualnie każdy z nas, w ra¬ mach rozmaitych religii, przekonań i praktyk. Ukazanie New Age przez włoskiego socjologa ma dwa poziomy. Pierwszy z nich to klarowna prezentacja poszczególnych wątków i nurtów kulturowych zaliczanych przez badaczy do tego złożonego fenomenu. W ten sposób docieka źródeł zjawisk, które funkcjonują współcześnie w naszej codzienności, niezależnie od tego, czy inni badacze określają ją jako „ponowoczesną" albo „globalną". Introvigne w przystępny sposób tworzy katalog terminów, które zrozumie nie tylko wprawny akademik, ale i „zwykły" człowiek. Introvigne, w przeciwieństwie do polskich badaczek, twier¬ dzi, że New Age można definiować. Czyni to, wprowadzając do narracji o New Age �Recenzje i noty recenzyjne 295 „figury sprawcze". Według tego badacza, pewne ważne i kreatywne osoby nie tylko przyczyniły się do rozwoju określonych poglądów naukowych i kulturowych koja­ rzonych z New Age, ale gwarantują wręcz jego trwanie. Fenomen ten, choć wielo­ wątkowy (holizm, pogłębiona świadomość, buddyzm, sufizm, głęboka ekologia, ma­ gia biała i czarna, antropozofia, ezoteryka, medycyna komplementarna, uzdrawianie, psychologia transpersonalna, psychotronika i in.), istnieje nie dzięki jasnej wykładni ideologicznej i klarownej organizacji, ale dzięki aktywności wielu ważnych osób, których idee i praktyki stały się punktem odniesienia (np. słowa aktorki Shirley MacLaine: „wszyscy jesteśmy Bogami" i jej działalność). Drugi poziom, to komentarz do poszczególnych przejawów New Age w świetle dokumentów Kościoła katolickiego. Zabieg ten jest w zasadzie przysłowiowym „kijem wsadzonym w mrowisko", jakim jest wielość podejść badawczych do New Age. Introvigne zdaje się tym nie przej¬ mować, gdyż już w przedmowie zapowiada, że książkę swą napisał nie z pozycji „relacjonującego" badacza, ale zaangażowanego katolika. W zdecydowanej opozycji ideologicznej do pracy Massima Introvigne'a należało­ by umieścić propozycję Anny E. Kubiak. Już od pierwszych stron tej pracy czytelnik może odnieść wrażenie pewnego rozdarcia narracyjnego. Zdradza ono sympatię do rze¬ czywistości określanej jako New Age i wskazuje na napięcie pomiędzy scjentyzmem a próbami jego przełamania (rola badacza w czasie prowadzenia badań terenowych). Badaczka ta proponuje oryginalną interpretację kluczowego fenomenu poprzez zastosowanie kategorii kultury ponowoczesnej w jego analizie. W rezultacie, New Age określa jako kulturę komplementarną. Jednak nie tylko to sprawia, że autorka potrafi zaintrygować swym tekstem poszukujących czytelników. Jej punkt widzenia warunko¬ wany jest przede wszystkim zastosowaniem metody obserwacji uczestniczącej. Autor¬ ka, uczestniczka kultury, w której tropi przejawy Nowej Ery, przechodzi przez liczne warsztaty, kursy i treningi w wielu ośrodkach Europy i traktuje swoją samoświadomość (nie wyjaśnia przy tym, jak rozumie ten termin) jako narzędzie poznania. Jest to więc „wejście" w New Age, nie tylko intelektualne (weryfikacja tez Luckmanna, Hanegraaffa, Heelasa), ale i emocjonalne. Ten rodzaj autoprowokacji z trudem jednak przekłada się na wnioski z terenu. Wynika z nich jasno, jaki społeczny zasięg ma to zjawisko w Polsce i jakie są jego przejawy. Natomiast zdanie relacji z obserwacji uczestniczącej jakby przegrywa z prezentacją rozmaitych podejść teoretycznych, obecną niemalże we wszystkich rozdziałach książki. Z nich właśnie czytelnik dowiaduje się, że New Age jest wpisane w ponowoczesność i stanowi jej odbicie. Zjawisko Nowej Ery interpreto¬ wane jest zatem przez kontekst, który je tworzy. W efekcie Kubiak proponuje interesu¬ jącą podróż teoretyczną, której silnym punktem jest wydzielenie pola antropologiczne¬ go i socjologicznego badanego zjawiska (demarkacja rzadka w tekstach antropologów kulturowych). Problematyzacja zjawiska polega między innymi na „wielokrotnym obróceniu" pojęcia New Age, czemu służą cztery perspektywy interpretacyjne: para¬ dygmatów, kulturowego kontekstu, metafor „klimatu" i „fragmentu". Ta mieszanka faktu i literackiej wyobraźni antropologicznej (choćby rozdziały z ostatniej części pra¬ cy) wymaga określonych kompetencji czytelniczych, by odczytać, jak doświadczenie terenowe, zwłaszcza psychologiczne, przekłada się na tekst. Wynika z tego, że książ¬ ka Jednak New Age skierowana jest przede wszystkim do antropologów. �296 Recenzje i noty recenzyjne Do tego samego grona czytelników jest zaadresowana książka autorstwa Doroty Hall. Badaczka ta jest zdystansowana i do opisywanego zjawiska, i do siebie samej. Pociąga ją bowiem najbardziej przejrzystość formułowania głównej myśli, zgodnie z którą New Age tworzą ludzie, przede wszystkim w swych lokalnych kontekstach. Hall prezentuje New Age na dwa sposoby. Najpierw ukazuje heterogeniczność zjawi­ ska, następnie zaś, zamiast badać jego „elementy", bada ludzi. Taka strategia pozwa­ la jej ukazać specyfikę polskiego New Age, nie tylko z perspektywy historii idei, ale przed wszystkim w potocznym, co więcej — naznaczonym „ludowością", codzien¬ nym „obiegu". Lokalny krajobraz Polski wpisany jest zatem w wymiar globalny. New Age istnieje przede wszystkim w swej planetarnej wersji, gdyż główne kana­ ły, gdzie może się realizować, powstają nie w sieci ludzkich „wnętrz" (detradycjonalizacja i odejście od dominujących zinstytucjonalizowanych systemów religijnych), lecz w sieci elektronicznej, konsumpcyjnej i medialnej (zwraca na to uwagę także Kubiak i Introvigne). „Targowisko różnorodności" (o którym pisze także Kubiak), jakim jest New Age, choć w wielu krajach Zachodu wygląda podobnie, to jednak w każdym z nich nacechowane jest specyfiką lokalnej kultury. To nasycenie lokalnościąjest silniejsze niż suma podobieństw. Według Hall, większość badaczy zwykle dostrzega wyłącznie elementy podobne i poprzez nie właśnie definiuje to zjawisko. W efekcie jawi się ono jako luźny zbiór idei, postulatów, technik mających na celu przemianę duchowości, spotykanych jakoby wszędzie. Co więcej, takie podejście doprowadza do substancjalizacji pojęcia — badacze zgłębiają „New Age" jako ideę i pojęcie, a nie ludzi, którzy tworzą ten fenomen. Przyjmując perspektywę lokalną, Hall wychodzi natomiast z założenia, że istnieje wiele postaci New Age. Jednocześnie badaczka ta nie do końca wykorzystuje szansę, jaką daje zabieg „glokalizacji" tego fenomenu. Nie dostrzega bowiem, że podobnie, jak różnicuje się on dzięki lokalnym środowiskom, może też różnicować się w nie¬ skończoność — w zależności od typu relacji, w jakie wchodzą ze sobą ludzie. W swojej książce Hall kreśli także historię New Age w Polsce. W ten sposób powstało nie tylko kompendium wiedzy o ludziach (często pasjonatach) i stowa¬ rzyszeniach promujących alternatywny obraz świata, ale został nakreślony szeroki kontekst kulturowy, stanowiący ramy dla kontekstów lokalnych, w których autorka umieszcza dane z terenu. Jest to zgodne z założeniami antropologii interpretatywnej, której perspektywę przyjęła. Zabieg mnożenia faktów etnograficznych, zagęszczania sensu wypowiedzi informatorów poprzez osadzenie ich w odpowiednich konteks¬ tach, odbywa się w czytelnej stylistyce. Mając na uwadze powyższy „trójgłos o New Age", można stwierdzić, że jest on wielobarwnym esejem o ponowoczesnej kulturze Zachodu, w której indywidualizm i subiektywizm służą „odwiecznemu" (mitycznemu) pragnieniu posiadania władzy nad sobą i innymi. Poznanie przejawów takiej „kondycji" jest kuszącą perspektywą, którą otwierają wymienione tu książki. Powinny one nie tylko „zaskoczyć i oczaro¬ wać", ale i skłonić czytelników do refleksji. Może dzięki tym publikacjom uda się im wreszcie „dotknąć New Age"? Agnieszka Chwieduk �Recenzje i noty recenzyjne 2 9 7 Tomasz S i k o r a , Euoi. Studia z symbolizmu i metaforyzacji katoptrycznej, Kraków: Nomos 2004, ss. 311, ISBN: 83-88508-70-9. „Na przechowywanej w Museo Civico Archeologico w Bolonii płytce z kości słoniowej (V w. p.n.e.), która zawiera cztery sceny z życia Dionizosa, bóstwo uka¬ zano w postaci siedzącego na tronie dziecka. Wokół niego tańczą kureci. Między nimi znajduje się tajemnicza postać z lustrem skierowanym w stronę dziecka. Mar¬ tin Litchfield West (1983: 156) dopuszcza możliwość, że w ramach rytuału mogła występować sekwencja powstania inicjowanego z tronu i podążania za lustrem. Jak podaje jedno ze źródeł hellenistycznych, fakt jego wynalezienia tytani mieli powitać okrzykiem: Euoi?" (s. 183). W ekstatycznym rytuałach bachicznych znajduje tedy Autor pierwowzór dla tytułu pracy. Niemniej to nie starożytna Grecja, ta Kolebka Zachodu, i jej rytuały są jedynym przedmiotem jego rozważań, albowiem jest ich wiele. Podróż w poszukiwaniu motywu zwierciadła, symbolizacji katoptrycznej (od greckiego catoptros, lustro — s. 311) rozpoczynamy w zupełnie innych czasach i miejscu, a mianowicie na Dachu Świata, czyli w Tybecie, gdzie w szamańskich rytuałach pojawia się lustro jako część szamańskiego stroju i element utensyliów obrzędowych. Odgrywają one ważną rolę nie tylko w działaniach, ale i wierzeniach na temat świata nadprzyrodzonego ludów, postrzeganych jako praktykujące szama¬ nizm właśnie. Podobnie rzecz ma się w innych wersjach tak szeroko rozumianego zespołu wierzeń: tungusko-mandżurskim, Indian Tukano, w religii azteckiej (a więc w Nowym Świecie), w inicjacji Bwiti Fangów z Gabonu (na Czarnym Lądzie), voodoo oraz szintoizmie (w Kraju Wschodzącego Słońca). Następna kategoria wie¬ rzeń rozpatrywanych w perspektywie obecnych w nich wyobrażeń katoptrycznych, to systemy medytacyjne Wschodu (Upaniszady, joga i śiwaizm kaszmirski, taoizm oraz buddyzm). Kolejny rozdział poświęcony jest tytułowym zagadnieniom w dok¬ trynie kabalistycznej i mistyce żydowskiej. Nawiązanie do mitografii greckiej (Perseusz oraz Gorgona, Zagreus i Tytani, a w szczególności Narcyz), jak pisze Autor, jest niezbędne, aby móc przejść do ostatniej partii książki, czyli do kwestii katoptryzmu w psychoanalizie. Ta część poświęcona jest rekapitulacji poglądów wielu psy¬ choanalityków, począwszy od Zygmunta Freuda przez Carla Junga i Jacquesa Lacana po Leonarda Shengolda i innych. Pod względem konstrukcyjnym praca nie budzi żadnych zastrzeżeń i każdy rozdział kończy się podsumowaniem, które zaprawdę celnie wychwytuje najważniejsze motywy katoptryczne pojawiające się w określo¬ nym kręgu kolejnych form kulturowych. Przegląd zawartości książki oraz pozornie ironicznie brzmiące wskazanie na wie¬ lość stron świata, z jakich pochodzą dyskutowane przypadki, ma pośrednio wskazać na rodzaj interpretacji, którą Tomasz Sikora stosuje w swej pracy, posługując się metodą fenomenologiczną. W doborze materiału kieruje się on „kryterium repre¬ zentatywnej kontrapunktowości danych" (s. 9) Kurta Rudolpha. Zarzuca obszerną, a jednocześnie gęstą sieć, w którą łowi wszelkie istotne wzmianki na temat luster/ /zwierciadeł w różnych epokach i kontekstach kulturowych. Układ chronologiczno-tematyczny organizuje całość dzieła. Stąd pogrupowanie motywów według klucza światopoglądowego, definiowanego dość arbitralnie, bez specjalnej troski o uzasad- �298 Recenzje i noty recenzyjne nienie takiego porządku (np. domyślać się tylko możemy, że w niektórych przypad¬ kach o kwalifikacji do kompleksu szamanistycznego decyduje stosowanie w prak¬ tykach kultowych środków halucynogennych). Jako fenomenologa Tomasza Sikorę interesują idee, które same w sobie tworzą pewien system o różnym stopniu złożo¬ ności i zapętleń. Stwierdzenie, że zebrany materiał pozwala „na ideacyjne wyodręb¬ nienie głównych struktur, które organizują szamańską wizję zjawisk katoptrycznych" (s. 76) odnosi się nie tylko do tego kompleksu wierzeń, lecz do wszystkich dyskuto¬ wanych religii oraz poglądów psychoanalitycznych. Nie zajmuje Autora powiązanie tych idei z czymś, co na przykład dla antropologa byłoby najbardziej intrygujące, a mianowicie z ich kontekstem społecznym i funkcjami pozamyślowymi, kulturowy¬ mi konsekwencjami oraz uwarunkowaniami istnienia i kształtowania się określonych światopoglądów. Chyba tylko w jednym momencie natykamy się na wzmiankę, iż system katoptryczny stał się elementem dynastycznej ideologii cesarskiej w Japo¬ nii (s. 64). Nie jest to rzecz jasna zarzut, lecz jedynie stwierdzenie faktu. Takie są bowiem reguły postępowania fenomenologicznego, stosowanego już na początku XX wieku — przynajmniej na gruncie religioznawstwa — przez Rudolfa Otto, a póź­ niej Gerardusa van der Leeuwa. Swoistą nowością jest włączenie w zakres rozważań o użyciu i matrycującym aspekcie metafory lustra również psychoanalizy, w tym jej współczesnych transformacji uwzględniających osiągnięcia neurokognitywistyki. W ten sposób dzieło wykracza poza teren religioznawstwa (pierwsze cztery rozdzia¬ ły), wchodzi na tereny filozofii nauki i przekonuje nas, że te oddzielane powszechnie sposoby konceptualizowania świata, jak pokazują studia „katoptrologiczne", łączy metaforyka, choć nie tylko ona. Ciągłość myślenia religijnego i naukowego dotyczy także szeregu idei, a to świadczy o sztuczności takiej dysjunkcji. Praca mieni się od przykładów i wszechstronnych nieraz opisów, naszpikowana jest informacjami różnego rzędu, szczegółowymi i syntetyzującymi. Przyznać trze¬ ba, że Autor prowadzi nas przez meandry przekonań, w których lustro jest metafo¬ rą, sposobem wyrażania różnych koncepcji i pojęć, a jednocześnie matrycą myśle¬ nia. Ogrom zgromadzonego materiału i proponowanych tez jest zaiste imponujący. W płaszczyźnie ogólnej są to chociażby wielorakie rozważania etymologiczne czy przykłady świadczące o ambiwalencji podobnych bądź identycznych symboli. Nie ma możliwości oddania mnogości tych konstatacji, ani nawet omawiania wnio¬ sków zamykających poszczególne partie rozważań, niemniej w celu zilustrowania ich charakteru pozwolę sobie przytoczyć przynajmniej kilka wybranych stwierdzeń wyłowionych z każdego rozdziału, by w ten sposób spróbować oddać ducha prowa¬ dzonych rozważań. W wierzeniach o charakterze szamanistycznym lustro staje się jednym z czynników pozwalających na narodziny ego, świadomości i uformowanie się społecznej podmiotowości (s. 48 i nast.), natomiast w voodoo otchłań wyobra¬ żona jest pod postacią lustra (s. 62). W systemach medytacyjnych mamy na przy¬ kład do czynienia z „wykorzystaniem analogii pomiędzy uzyskaniem ostatecznego wglądu a oczyszczeniem zwierciadła" (s. 83). Z kolei „świadomość absolutu jest kreatywnym zwierciadłem, które niejako samo w sobie wytwarza własne odbicia" (s. 88). W kabale lustro jest ważnym elementem koncepcji systemu sefir, będącego „znakową strukturą matrycującą pamięć zbiorową" (s. 125). Greckie mity pokazują �Recenzje i noty recenzyjne 299 między innymi, że w lustrze dostrzec możemy „fantazmat cudzej obecności" (s. 198) i przekonać się o istnieniu semiozy bez referencji (s. 197). Psychoanalitycy rozto­ czyli przed nami całą gamę przemyśleń odnoszących się do opowieści o Narcyzie; Freudowi zawdzięczamy „analogizację stanów śnienia i śmierci" (s. 205); dla Jun¬ ga „lapis jako symbol jaźni reprezentuje przestrzeń katoptryczną, w której zachodzi semantyczna translacja treści nieświadomych na świadomą i odwrotnie" (s. 221); u Lacana następuje „przekształcenie podmiotu wywołane interioryzacją obrazu" (s. 242), zaś „życie społeczne jest oczywistą ekstensją fazy lustra" (s. 248). Okazuje się także, że „zwierciadło [to]... uprzywilejowana scena halucynacji" (s. 277). Cytaty te przytaczam nie bez kozery, choć nie z wszystkimi się zgadzam (zwłasz­ cza z ideą „prefiguracji" rozwoju społecznego przez rozwój psychiczny jednostki, czyli odpowiedniości ontogenezy ifilogenezy).Ujawniają one fenomenologiczne za¬ cięcie Autora pracy, które pozwala mu swobodnie wędrować w czasie i przestrzeni. Umożliwia również prześledzenie niezwykle istotnego, jak się okazuje, wątku katoptrycznego w konceptualizacji kondycji człowieka w świecie, która — o czym wspo¬ mniałem — rozciąga się od psychoanalizy i psychiatrii po wyobrażenia „pierwotne" i wierzenia szamanistyczne. Kształtowanie się podmiotu, jego relacja do przedmio¬ tu i innych podmiotów, inwersja katoptryczna (s. 63), katoptryczna metaforyzacja (s. 83), homonimiczność, konceptualizacja słów jako fonicznej reprezentacji (od¬ zwierciedlenia) sądu, bezprzedmiotowa świadomość w buddyzmie jako autointencjonalność podmiotu lub zanik (różnicy) podmiotu i przedmiotu (s. 106), analogia między wyobrażeniami znajdowanymi w alajawidźnianie a archetypami Junga (s. 107). To wszystko prowadzić ma do stanu, w którym, by użyć słów Leibniza, „człowiek zaczyna istnieć jako «trwałe, żywe zwierciadło wszechświata^" (s. 233). Tego typu konstatacje mają charakter i metodologiczny, i epistemologiczny, nawet jeśli się ich tak w religiach nie nazywa. Przytoczone sądy to, jak się rzekło, wierzchołek wierzchołka góry lodowej w mo¬ rzu stwierdzeń. Jest to dzieło na wskroś naukowe i pełne faktów przedstawionych w określonym i z góry założonym porządku. Raz jeszcze, podziwiam ilość materia¬ łów, które Autor uwzględnił oraz wnikliwość analiz. W niektórych przypadkach miał wprawdzie zadanie ułatwione, kiedy całymi garściami czerpał z ustaleń innych bada­ czy (np. Anzieu, Vernanta, Reichel-Dolmatoffa, Waymana, Fernandeza, Mishry i in.). Nie do końca dałem się jednak przekonać o zasadności włączenia w krwiobieg myśli argumentów dostarczanych przez neurobiologię i neuropsychiatrię (partie rozdzia¬ łu V, a w szczególności „Zakończenie"). Jeśli nie otwarcie, to podskórnie sugerują one, że istnieją naturalne, psychosomatyczne podstawy symbolizmu i metaforyzacji katoptrycznej. Nie zgadzam się z tym. Traktowana przez Lacana jako uniwersal¬ na „faza lustra", wcale taką nie musi być. Tomasz Sikora słusznie podnosi argu¬ ment ludzi niewidomych. Niemniej, jako antropolog wskazać mogę społeczeństwa, które lustra jako takiego nie znały, a nawet odbicie w wodzie nie było możliwe ze względu na jej deficyt i konieczność zdobywania jej z piasków pustyni. Oczywiście, można za Bice Benvenuto i Rogerem Kennedym, broniąc Lacana, przyjąć, że obec¬ ność medium w postaci zwierciadła nie jest konieczna dla przejścia tej fazy (s. 251). Wszakże synestetyczna translacja wchodzi w grę w społeczeństwach, które operują �300 Recenzje i noty recenzyjne tego rodzaju „wyobraźnią symboliczną", nie odnosi się jednak do przypadków, gdy tego rodzaju przedstawień w ogóle brak. Podnosząc ten problem, podważam jedy­ nie uniwersalistyczne, a niekiedy wręcz filozoficznie europocentryczne zapędy wielu myślicieli. Być może zastanowić by się warto, czy katoptryczna konceptualizacja nie jest przejawem operowania stosownym kodem myślowym, charakterystycznym dla partykularnych kultur. Przyjęta w pracy międzykulturowa i interdyscyplinarna perspektywa stanowiła ponadto dodatkowy asumpt, by w zakończeniu pokusić się 0 bardziej wnikliwe i syntetyzujące całokształt zagadnienia wnioski. Spodziewałbym się bardziej uzasadnionej i opatrzonej polemicznym komentarzem próby „wyodręb¬ nienia interkulturowych inwariantów analizowanego modelowania katoptrycznego 1 konstrukcję jego idealnego typu" (s. 283). Przedstawione dziesięć elementów owe­ go modelu swym statusem przypomina nieco dziesięć przykazań, które są i już! Poza tym, to być może osobliwa narracja religioznawcza połączona ze skomplikowaną, w swej „naturze", terminologią psychoanalityczną sprawia, iż język — ze wszech miar płynny i precyzyjny (poza dwukrotnym użyciem zwrotu „okres czasu": s. 149 i 209) — jest w swym stylu i wydźwięku skrajnie scjentystyczny. Czy, na przykład, „ucieleśnieniami" nie można by zastąpić „impersonatorów" (s. 63, p. 58), a „działa­ jącymi osobami/ludźmi" „aktantów magicznej akcji" (s. 231)? Są to pomniejsze uwagi krytyczne, często o charakterze polemicznym, wypływa¬ jącym z faktu poruszania się przeze mnie w odmiennej tradycji dyscyplinarnej i pre­ ferencji metodologicznych. W ramach swego paradygmatu Tomasz Sikora wykazuje duży stopień biegłości. Przystosowując się do języka używanego w książce i innych jego pracach, stwierdzam jednoznacznie, iż „stopień admiracji dla jego konstatacji jest explicite akceptujący, a minimalne obiekcje dotyczące uniwersalizacji katoptrycznych wizualizacji i konceptualizacji oraz ich aktualizacji, jakoż i eksplikacji epistemologicznych analogii nie subwersują wysokiego stopnia asercji dla dysputowanej publikacji". Wprawdzie od dziś, nie tylko pomny na ostrzeżenia zawarte w myśli ludowej, iż nie należy zbyt długo przeglądać się w lustrze, bo można w nim zobaczyć diabła, lecz wiedząc też, że stanowi ono odbicie immanentnej natury świa¬ ta, bał się będę spojrzeć w jakiekolwiek lustro. Niemniej, lęki takie warto pokonać, gdyż są sowicie kompensowane. Po przeczytaniu książki czuję się, jakbym prawie osiągnął dharmakaję — „ostateczny stan aktualizujący mądrość podobną zwierciad¬ łu" (s. 110). Michał BIBLIOGRAFIA West L.M. 1983 The Orphic Poems, Oxford: Clarendon Press. Buchowski �Recenzje i noty recenzyjne 301 Grażyna K u b i c a , Siostry Malinowskiego, czyli kobiety nowoczesne na po­ czątku XX wieku, Kraków: Wydawnictwo Literackie 2006, ss. 462, il., ISBN: 83-08-03850-6. Charakter dzieła Grażyny Kubicy odbiega nieco od „ogólnie przyjętego" w na¬ ukach społecznych pod względem stylu pisarskiego, w warstwie materiałowej, w ro¬ dzaju prowadzonej narracji i w sposobie argumentacji. Mamy tu do czynienia z lekkim i literackim językiem, potoczystą opowieścią, wieloma nierozwikłanymi zagadkami, momentami wręcz sensacyjną realistyczną powieścią, w której Autorka prowadzi nas po autentycznych jednak tropach. Ta odmienność świetnie zredagowanej i wydanej książki domaga się też szczególnego rodzaju oceny. Dlatego też inaczej, niż nakazuje akademicki zwyczaj, pozwalam sobie ją zbudować i dostosować do formuły niejako podyktowanej przez Autorkę. Kilkaset stron dzieła to opis losów czternastu kobiet, które w jakiś sposób pojawi¬ ły się w życiu Bronisława Malinowskiego (Zofia Szymberska z d. Benówna, Eugenia Zielińska z d. Bentkowska, Maria Czaplicka, Helena Protasiewiczowa z d. Czerwijowska, Zofia Romerowa z d. Dembowska, Halina Nusbaumówna, Paulina i Dora Wasserbergówny, Aniela i Karola Zagórskie, Maria Zambrowska, Maria Hammar z d. Zielewicz i Zofia Zielewiczówna oraz Otolia Rettingerowa z d. Zubrzycka). Punk¬ tem wyjścia jest konstatacja, że zawsze pozostawały one w cieniu mężczyzn, u boku których się pojawiały, z którymi żyły lub którymi były zafascynowane. Skupienie się na przedstawicielkach „płci pięknej" wykreować ma „kobiece pole kulturowe" (s. 8), któremu Autorka przez swe poszukiwania chce nadać sens bez udzielania ostatecz¬ nych odpowiedzi (s. 9). Całe przedsięwzięcie jest jakby stworzeniem tych postaci, ponownym powołaniem ich do życia, wydobyciem z otchłani niebytu, możliwym dzięki mrówczemu dziełu zebrania i poskładania w nową całość drobin rozproszo¬ nych w pamiętnikach, archiwach, odręcznych notatkach, powieściach, książkach, wierszach, tłumaczeniach dzieł, obrazach i szkicach, wspomnieniach, listach, pamięci żyjących oraz w zachowanych śladach bytności zmarłych na ziemi i na cmentarzach. Widoczna w wielu miejscach refleksja na temat roli badaczki w procesie tworzenia to niewątpliwie duża zaleta pracy. Przesunięcie perspektywy z dotychczas dominującej na kobiecą jest natomiast świadomym wyborem, który - jak dowodzi tego tekst - nie jest bynajmniej prostą zamianą jednej perspektywy na drugą. Dramatyczne nieraz perypetie życiowe poszczególnych bohaterek nie są jednak osią przewodnią dzieła; innymi słowy, to nie kolejne biografie stanowią zasadę je organizującą. Kubica tka swą opowieść na osnowie dwunastu zasadniczych tema¬ tów, które są kombinacją kategorii chętnie stosowanych w dyskursie feministycznym (np. „cielesność", „niezależność", „kobiecość", „miłość", „dojrzałość"), nawiązują¬ cych do wydarzeń historycznych („wielka wojna", „wojna druga", „po katastrofie"), miejsc geograficznych („Zakopane", „Londyn", ale też i „Paryż" i „inne miejsca"), rodzinnych („dom") i statusowych („nauka"). Strategię snucia wątków wokół tych zagadnień odbieram jako wyjątkowo udaną. To prawda, że „nie jest to... opowieść li¬ nearna" (s. 416), lecz czytając ją, czytelnik ma i tak wrażenie, iż posuwa się w czasie, jako że dom rodzinny, czas nauki i subiektywna doniosłość pierwszych pocałunków, �302 Recenzje i noty recenzyjne namiętnej miłości i przywiązywania wagi do kulturowo określonego piękna ciała wiążą się raczej z okresem młodości bohaterek, natomiast czasy dojrzałości, migra­ cji, wojennych tułaczek i tragedii, no i wreszcie śmierci, niekiedy nawet spowodo­ wanej pustką po ukochanym mężu (jak to miało miejsce w przypadku Zofii Szymberskiej, co przypomina indyjski zwyczaj sati), to lata późniejsze. Opowieść zaczyna się jednak w XIX wieku, a kończy w drugiej połowie XX wieku. W sumie konstrukcja pracy sprawia, że następujące po sobie rozdziały są kolejnymi przybliżeniami histo¬ rii kobiet uwikłanych w kontekst strukturalny epoki „tu/tam i wtedy", widzianych z perspektywy osoby żyjącej hic et nunc, skazanej na budowanie swej narracji na podstawie wydartych historii śladów. Wspomniane skupienie się na kobietach, do¬ tychczas pojawiających się niejako w tle świata definiowanego przez mężczyzn, jest natomiast aktem rzucenia nowego światła na nieustannie powtarzający się koniec świata wartości europejskich. Jest zatem intelektualną próbą podważenia pewnej he¬ gemonii kulturowej lub co najmniej zrównoważenia dominującego oglądu przez jego uzupełnienie o nową perspektywę. W tym sensie jest to przypadek w zawoalowany sposób wyrażonej krytyki kulturowej. Uzyskany obraz jest barwny i tylko pozornie kalejdoskopowy, albowiem w gruncie rzeczy wyłania się zeń opis historii, obycza¬ jów, kultury i relacji społecznych. W tym ostatnim względzie znaleźć można bez liku konstatacji, które same w so¬ bie, wypreparowane z biograficznych opowieści, warte są uwagi. Nie sposób omówić wszystkich, więc pozwolę sobie na wskazanie najważniejszych. Po pierwsze, jest to opis transformacji stanu szlacheckiego w inteligencję w szczególności w ówczesnej Galicji - wątek, który przewija się w ten czy inny spo­ sób przez całą pracę, a explicite występuje w rozdziale II („Dom", w szczególności na s. 53-54). Kubica wychwytuje kilka cech charakterystycznych tej szczególnej grupy społecznej: wielkopańskość, w której życie na pokaz bez zaplecza materialnego było normą, obawę przed deklasacją, brak etosu self-made man, skłonności biurokratycz¬ ne, wykształcenie jako formę ucieczki przed schłopieniem, a także pewną otwartość na inne grupy społeczne, takie jak tradycyjne mieszczaństwo, chłopi lub Żydzi, ale pod warunkiem, że odetną się od swych korzeni społecznych i całkowicie przejmą inteligenckie wzory kulturowe. To także opis życia ziemiaństwa (s. 85-88), stosun¬ ków panujących w folwarkach szlacheckich, wyłaniający się z dzienników pisanych przez Eugeniusza Romera (rozdział IX), jak choćby corocznego spisywania umów ze służbą (s. 318). Nawiązując do ustaleń historyków kultury i społeczeństwa, Autorka dochodzi do tych wniosków w oparciu o własne dociekania, które tym samym ilustrująjej wnioski. Czyż to nie zasada, by w pracy naukowej nie tylko coś powiedzieć, ale i udokumentować zebranymi materiałami? Z takim właśnie przypadkiem mamy tu do czynienia. Po drugie, mam na uwadze cały wątek feministyczny lub, wyrażając rzecz w języ­ ku antropologii, problem płci kulturowej (gender). Właściwie jest to motyw wiodący całej pracy, który wyziera niemal z każdej jej stronicy. Pojawia się otwarcie w wie¬ lu momentach, chociażby w przedstawieniu ówczesnego ideału kobiety (s. 321), w opisie życia publicznego w międzywojennej Polsce (s. 338), w kwestiach pracy zawodowej kobiet, jak to miało miejsce w przypadku Marii Czaplickiej (s. 280-281), �Recenzje i noty recenzyjne 303 w opisie walki o umożliwienie kształcenia i otwarcie edukacji dla kobiet, zazwyczaj powiązanym z motywem patriotycznym (rozdział III) czy w męskim postrzeganiu Rzeczy Ważnych, czyli wojny (s. 246). Szczególnie jasno widać refleksję tego typu w podsumowaniu rozdziału o cielesności, w którym Autorka odwołuje się do ustaleń Pierre'a Bourdieu po to, by móc pokazać, że to męska dominacja stwarza kobietę jako przedmiot symboliczny; kobieta „jest widzianą" i istnieje przez i dla męskie¬ go spojrzenia, a jej widzenie siebie samej jest przyjęciem tej męskiej perspektywy. W rezultacie uroda staje się kapitałem symbolicznym i zarazem społecznym kobiet wplątanych w sieć znaczeń kulturowych, utkanych przez społeczeństwo rządzone przez mężczyzn (s. 27). Notabene, zabieg podsumowywania rozdziałów ustaleniami wybranych autorytetów jest w Siostrach Malinowskiego normą. Treść rozdziałów jakby nieuchronnie do nich prowadzi i zgadywać możemy, czy skonstruowane są tak, by skończyć się taką a nie inną konkluzją, czy też wnioski są rezultatem żela¬ znej konsekwencji rozdziału. Tak czy owak, jest to każdorazowo dowód na erudycję Autorki, która bynajmniej nie szermuje nimi bez potrzeby, tylko w logicznie uzasad¬ nionym, czytelnym celu. Po trzecie, chodzi o obraz globalnych wstrząsów zarówno pierwszej, jak i drugiej wojny światowej. Oczywiście, nie pierwsza i nie ostatnia to próba ich odmalowa¬ nia. Niemniej w książce Grażyny Kubicy uzyskujemy wielowymiarową interpretację kryzysu egzystencjalnego, która z jednej strony pokazuje strukturalne, będące poza kontrolą jednostek mechanizmy wojny, grozę machiny jakby niezależnej od jakich¬ kolwiek aktorów społecznych, a z drugiej strony subiektywne i indywidualne jej do¬ świadczanie. To nie tylko w miarę lokalne peregrynacje związane z przesuwaniem się linii frontu, ale i tułaczka na obczyźnie od Syberii przez Kujbyszew, Iran i Egipt, Francję i Wielką Brytanię, po Stany Zjednoczone. To także okropności eksterminacji Żydów w Generalnej Guberni, pokazane w jej ludzkim, detalicznym wręcz wymia¬ rze, który Autorka rekonstruowała również na podstawie rozmów z miejscowymi ludźmi, prowadząc w ten sposób swoiste badania terenowe, oraz relacji świadków. I tu znów kapitalna puenta w postaci refleksji Zygmunta Baumana zaczerpniętej z książki Nowoczesność i zagłada, która pozwala postrzegać losy wojenne i powo¬ jenne wszystkich żyjących jeszcze wówczas kobiet w kategoriach okrutnej logiki kulturowej modernizmu zwanej „ogrodnictwem", a polegającej na eliminowaniu rze¬ komych społecznych „chwastów". Po czwarte, mam na myśli przywrócenie nauce polskiej Marii Czaplickiej. Właś¬ ciwie opisanie losów i dorobku samej tej postaci mogłoby stać się tematem odrębnej publikacji. Grażyna Kubica przedstawia kompleksowo sylwetkę kobiety i badaczki, która z determinacją, aż do swej tragicznej śmierci w Bristolu w Anglii, walczyła o należne jej miejsce w ówczesnym świecie. Poznajemy przebieg jej wypraw badaw¬ czych, karierę naukową i popularyzatorską, poglądy naukowe mieszczące się w nur¬ cie antropogeografii, stanowisko w kwestiach etnicznych i rasowych, w sprawach narodowych i narodowościowych, i wreszcie zaangażowania w „sprawę Polską". Doprawdy, dla Czaplickiej samej warto było pisać tę książkę, która z tego choćby względu wpisuje się w ciąg znaczących pozycji z zakresu historii antropologii spo¬ łecznej i etnologii. �304 Recenzje i noty recenzyjne Po piąte, wspomnieć należy, iż praca ta to istotny przyczynek do antropologii, studiów nad płcią kulturową, historii kultury i społeczeństwa oraz dziejów wojen¬ nych, w szczególności Żydów polskich, lecz także do historii literatury i malarstwa, filozofii i translatoryki. Obok kobiet opisanych w książce, Joseph Conrad jawi się jako piętnasty jej bohater. Pojawiają się też historie związane z Witkacym. Jedno¬ cześnie bohaterki tomu same tworzyły dzieła naukowe i artystyczne. Na przykład, Wielkopolanka Zofia Zielewiczówna to autorka sztuki Trębacz na ratuszu, a jej sio­ stra Maria Zielewicz wydała dramat Nawojka, była przy tym poetką i tłumaczką pracy Haralda Hóffdinga oraz znawczynią pracy Ralpha Waldo Emersona, o którym napisała książkę. Aniela Zagórska to aktywna członkini Związku Literatów Polskich, wybitna tłumaczka dzieł Conrada na język polski. Zofia Dembowska była znaną ma¬ larką, twórczość której zaczęto odkrywać na nowo w ostatnich dekadach w wolnej Polsce i Litwie. Również inne panie wniosły swój wkład w dziedzinę sztuki i nauki, były społeczniczkami i oddanymi sprawie wszelakich umiejętności bądź przysiędze Hipokratesa. Mnogie, ciągle przeplatające się wątki i fakty tego typu, to także istotny wkład Grażyny Kubicy w odtworzenie historii kultury. Są trzy kwestie, które jeszcze na koniec poruszę. Pierwsza dotyczy pewnego zamysłu konstrukcyjnego, które rozwiązałbym trochę inaczej, niż ma to miejsce w pracy. Lektura od razu zaczyna się jakby od problemowego, zasygnalizowanego na wstępie, przybliżania duchowych sióstr Bronisława Malinowskiego. Czytelnicy zostają skonfrontowani z postaciami, które nie bardzo potrafią umieścić w całości obrazu. Dopiero w miarę, jak brniemy głębiej w las, powoli rozjaśnia się sytuacja. Niemniej, sieć powiązań i kontaktów międzyludzkich jest tak gęsta, że bez ciągłego jej pojęciowego rozrysowywania trudno się w niej zorientować. Uważam, że skró¬ towe przedstawienie „rodowodów" bohaterek na samym początku dzieła ułatwiło¬ by czytanie pracy. Druga uwaga odnosi się do pewnych niedokończonych wątków. To zrozumiałe, albowiem w natłoku informacji nie sposób do końca śledzić każdy trop (co można by np. czynić przez dalsze poszukiwania aktów zgonu lub potom¬ ków krewnych). Nie mam o owe nie całkowicie prześledzone wątki nawet cienia pretensji do Autorki, ponieważ praca i tak naszpikowana jest faktami. Zachowany jest przy tym cały niezbędny sztafaż naukowy, z niezwykle rzetelnymi przypisami i odniesieniami do podstawy stwierdzeń, choć zdarzają się zwroty w rodzaju „uda¬ ło mi się ustalić na podstawie kwerendy archiwalnej" (s. 68), bez podania nazwy owego archiwum. To jednak zarazem literacki charakter publikacji nie raz decyduje o jej kształcie. Nieuchronna niemożność „domknięcia" źródeł powoduje, iż czasami Kubica zdana jest na przypuszczenia i domysły. Ma do tego prawo. Niekiedy jed¬ nak tak zwane fakty, na przykład okupacyjna opowieść o przemycaniu Czesława Nusbauma, brata sióstr Nusbaumównych i przepuszczeniu go przez patrol niemiecki (s. 379-380), mówią poniekąd same za siebie, a tymczasem Autorka pozwala sobie na własną, niezbyt popartą faktami interpretację. Cóż, licentia poetica. Trzecia kwe¬ stia jest bardzo szczegółowa. Język rozprawy jest płynny i zaiste literacki. Jak grom z jasnego nieba pojawia się określenie „góralscy aborygeni" (s. 149-150). Wiem, że ma to być metafora, lecz raczej chybiona. Utarło się, nie tylko w języku polskim, że termin „aborygeni", znaczący dosłownie „tubylców", odnosi się do autochto- �305 Recenzje i noty recenzyjne nicznych mieszkańców Australii. Cóż miałoby znaczyć „góralscy (autochtoniczni) Australijczycy" w kontekście rozważań o podhalańskich góralach? Powyższe uwagi nie mogą podważyć niekwestionowanej jakości dzieła. Los bo¬ haterek jest zwierciadłem świata, obyczajów i czasu, w którym żyły. Grażyna Kubica stawia problemy i rozwiązuje zagadki, o jakich bez niej nikt z nas przypuszczalnie nawet by nie pomyślał. Tylko dzięki wielkiemu wysiłkowi woli i poświęceniu oso¬ bistego czasu dociera do dokumentów ukrytych w archiwach w różnych krajach. Wydobywa na światło dzienne zapoznane urywki ludzkich doświadczeń i splata je w spójną opowieść. Obecna w narracji, staje jakby jednocześnie obok niej. „Z rezer­ wuaru czyjejś pamięci" (s. 357) odzyskuje zapomniane historie. Autorka w harmo¬ nijny sposób dostraja swe wywody do ducha czasów, o których pisze, a czytelniczka może mieć doprawdy wrażenie, że jest wręcz kongenialna z bohaterkami książki. W 1914 roku na Uniwersytecie Jagiellońskim przeprowadzono ankietę na temat studentek, jakże rzadko naonczas pobierających tam nauki. Nie odmawiano im zdol¬ ności, niemniej jeden z profesorów stwierdzał, że „kobiety często idą na studia, bo nie wiedzą, co ze sobą począć. Nie chcą próżnować, odczuwają żądze zdobycia wiedzy i ulegają modzie na samodzielność... Profesorowie zgodnie stwierdzili, że uniwer¬ syteckie wykształcenie nie jest odpowiednie dla kobiet... " (s. 74). Parafrazując Mar¬ shalla Sahlinsa, powiedzieć by można, „jakie czasy, takie obyczaje mentalne". Dziś taka esencjalizacja płci budzi oczywisty sprzeciw. Jeśli jednak przystaniemy na tego rodzaju rozumowanie, to od razu widzimy, jak nietrafna to była diagnoza. Książka Siostry Malinowskiego pokazuje, że chybiona ona była już całkowicie w odniesieniu do jej bohaterek „na początku XX wieku". One wiedziały, „co ze sobą począć" i to w wielce sensowny sposób, dowodząc hartu ducha, mądrości i broniąc człowieczeń¬ stwa w jakże trudnych dla nich czasach. Pisząca o nich Grażyna Kubica dowodzi zarazem, że ona sama nie tylko ma wielką „żądzę zdobycia wiedzy", lecz zdobywa ją w naukowo przepisany sposób, a „samodzielność" nie jest dla niej bynajmniej kwe¬ stią „mody", ale imperatywem myślenia, modus operandi i stylem pisania. Michał Buchowski Alon C o n f i n o , Peter F r i t z s c h e (eds.), The Work of Memory. New Di­ rections in the Study of German Society and Culture, Urbana & Chicago: The University of Illinois Press 2002, ss. 280, ISBN: 978-0-252-02717-8. Obserwowane obecnie, także na gruncie humanistyki (w tym etnologii i antropo¬ logii), zainteresowanie pamięcią przybiera rozmiary swoistej obsesji. Termin, który jeszcze kilkadziesiąt lat temu znajdował nikły rezonans społeczny, dziś jest jednym z czołowych pojęć zarówno w obszarze rozmaitych dyskursów profesjonalnych, jak i mowy codziennej. Wybitny francuski historyk, współtwórca pisma „Le Debat", �306 Recenzje i noty recenzyjne Pierre Nora — śledząc owo zaaferowanie współczesnej kultury kategorią pamięci — sformułował tezę, że żyjemy w „erze upamiętniania", która stanowi przejście od dotychczasowej świadomości historycznej do świadomości memorialnej (społecz­ nej) (Nora 2001: 39). Zacytujmy jego słowa: „Na całym świecie przeżywamy nadej­ ście czasu pamięci. W ciągu ostatnich dwudziestu lub dwudziestu pięciu lat wszyst­ kie kraje, grupy społeczne, etniczne, rodzinne przeżyły głęboką przemianę stosunku, jaki tradycyjnie utrzymywały z przeszłością. Przemiana ta przybrała rozmaite formy: krytyka oficjalnych wersji historii, odkrywanie zepchniętych w niepamięć fragmen­ tów dziejów, rewindykowanie śladów przeszłości wymazanej lub skonfiskowanej, kult korzeni (roots) i rozwój badań genealogicznych, gorączka wszelkiego rodzaju obchodów rocznicowych, sądowe rozrachunki z przeszłością, mnożenie się najroz¬ maitszych muzeów, zwiększona uwaga poświęcana przechowywaniu archiwaliów i udostępnianiu ich w celu konsultacji, odrodzenie się przywiązania do tego, co Anglosasi nazywają «dziedzictwem», a Francuzi «spuścizną». Niezależnie od tego, jaką postać przybiera kombinacja tych elementów, można powiedzieć, że jakaś głębinowa fala pamięci rozlała się ostatnio po świecie, wszędzie wiążąc ze sobą bardzo ści¬ śle wierność rzeczywistej lub wyobrażonej przeszłości z poczuciem przynależności, świadomość zbiorową ze świadomością jednostkową, pamięć z tożsamością" (Nora 2001: 37; por. Ricoeur 2007: 533-545). Recenzowana przeze mnie praca to zbiór esejów poświęconych specyfice pamięci w kulturze współczesnych Niemiec. Z racji swej trudnej i powikłanej historii kraj ten stanowi ze wszech miar wyjątkowy przedmiot tak pomyślanych analiz. Pierwsza wojna światowa, tragiczna w skutkach eksplozja nazizmu w latach trzydziestych XX wieku, I I wojna światowa, Holokaust oraz powojenny, trwający równo czterdzie­ ści lat podział terytorium Niemiec na dwa państwa: NRD (obejmującą obszar byłej strefy okupacyjnej Związku Radzieckiego) oraz RFN (utworzoną z połączenia stref opanowanych przez Francję, Stany Zjednoczone i Wielką Brytanię), to wydarzenia, które wycisnęły głębokie piętno na pamięci niemieckiego społeczeństwa, stały się źródłem wielu indywidualnych oraz zbiorowych traum, lęków i obsesji. Składające się na omawiany tom teksty wnoszą bez wątpienia nową jakość do badań nad niemieckimi Erinnerungen. Większość wcześniejszych publikacji na ten temat penetrowała bowiem dziedzinę pamięci zinstytucjonalizowanej, a więc ujętej w ramy różnego rodzaju kulturowych artefaktów, takich jak muzea, pomniki, byłe obozy koncentracyjne czy też dzieła literackie o charakterze komemoracyjnym. Tutaj natomiast mamy do czynienia z pamięcią „żywą", wyprowadzoną poza mury mu¬ zeów i oderwaną od nieruchomych brył pomników. Zapowiada to zresztą sam tytuł opracowania — The Work of Memory można by przetłumaczyć jako „pracę pamięci", co wskazuje na pamięć ujmowaną w ruchu, w działaniu, w jej wymiarze praktycz¬ nym. Tym samym, tradycyjne w refleksji nad fenomenem niemieckiej pamięci pyta¬ nie o to, jak jest ona wyobrażana, przedstawiana i symbolizowana w kulturze, czyli jak wyglądają jej reprezentacje, zostało poddane swoistej inwersji i zastąpione pyta¬ niem o to, jak pamięć wpływa na kulturę — na życie codzienne, na relacje społeczne (w tym na tworzenie się wspólnot), na proces percepcji rzeczywistości przez czło¬ wieka oraz konstruowania przezeń swej tożsamości. W ślad za tym poszerzony został �Recenzje i noty recenzyjne 307 znacznie teren obserwacji badawczej. Wzbogacono go o nowe, ważne przestrzenie i obszary, jak choćby świat życia codziennego, rodzina, doświadczenie rozmaitych przełomów we własnej biografii, konsumpcja, ekonomia, polityka oraz państwo jako jedno z miejsc, w których „dzieje się" i manifestuje wszechobecny żywioł pamięci. Jeśli chodzi o strukturę recenzowanej pracy, to jest ona podzielona na trzy części. W pierwszej z nich, zatytułowanej „Historicity", zamieszczone zostały cztery studia: From Presence to Remembrance: The Transformation of Memory in the German Re­ formation, Craiga Coslofsky'ego; Memory, History, and the Jewish Question: Universal Citizenship and the Colonization of Jewish Memory, Jonathana M . Hessa; How Nos­ talgia Narrates Modernity, Petera Fritzschego oraz Masters of Memory: The Strategic Use of Autobiographical Memory by the German Nobility, Marcusa Funcka i Stephana Malinowskiego. Wszystkie one opisują historię pamięci w Niemczech, przy czym nie chodzi tu o analizę form upamiętniania historii, lecz o pokazanie, jak zmieniały się w kulturze niemieckiej (począwszy od okresu Reformacji) pojęcia i kategorie odno¬ szące się do temporalności, a także jak były one używane oraz jak wpływały na proces zapamiętywania i przypominania określonych faktów i wydarzeń z przeszłości. Część druga, opatrzona nagłówkiem „Everyday Life", odnosi się do pamięci roz­ patrywanej w kontekście życia codziennego. W otwierającym tę część eseju Andrew Stuarta Bergersona, Hildesheim in an Age of Pestilence: On the Birth, Death, and Resurrection of Normalcy, poruszony został problem rozprzestrzeniania się ideolo¬ gii narodowego socjalizmu w społeczeństwie niemieckim. W następnym, autorstwa Elizabeth Snyder Hook, Awakening from War: History, Trauma, and Testimony in Heinrich Boll, podjęta została kwestia trudnego (bo skażonego wirusem poczucia winy oraz traumatycznych wspomnień wojennych) powrotu do „normalnego" życia po 1945 roku. W ostatnim z tego bloku tekstów, Memory and Existence: Implications of the Wende, Elizabeth A. Ten Dyke, jest zaś mowa o problemie zakłóceń, jakie wniósł do codzienności niemieckiej upadek muru berlińskiego oraz związany z nim przełom polityczno-ustrojowy. Jak wynika z tego krótkiego wyliczenia, w centrum pomieszczonych w tej części rozważań znalazła się kwestia zależności między świa¬ tem powszedniej egzystencji a zmieniającymi się warunkami historycznymi; pytanie o to, w jaki sposób ludzie integrują swoje dotychczasowe doświadczenia (nawyki, zwyczaje oraz wspomnienia) z nowymi wzorami życia, jak dostosowują się do ule¬ gającej często drastycznym przemianom rzeczywistości zewnętrznej. Trzecia, a zarazem ostatnia część niniejszego tomu nosi tytuł „Materiality" i obej­ muje trzy teksty: An Economy of Memory: Psychiatrists, Veterans, and Traumatic Narratives in Weimar Germany, Paula Lernera; Public Relations as a Site of Memo¬ ry: The Case of West German Industry and National Socialism, S. Jonathana Wiesena oraz Gender, Public Policy, and Memory: Waiting Wives and War Widows in the Post¬ war Germanys, Elizabeth Heineman. Autorzy tych opracowań przedmiotem swoich dociekań uczynili materialny aspekt pamięci, a ściślej rzecz biorąc fakt, iż tocząca się w sferze publicznej retoryczna batalia rozmaitych grup społecznych i instytucji o określoną wizję czy też wersję minionej rzeczywistości ma często podtekst ekono¬ miczny — jest walką o prawo do pieniędzy (rent, odszkodowań, przywilejów itd.) z tytułu doświadczeń i roli odgrywanej przez te podmioty w przeszłości. �308 Recenzje i noty recenzyjne Największa wartość książki The Work of Memory wynika ze świeżości zaprezen­ towanego w niej spojrzenia na specyfikę pamięci w rzeczywistości społeczno-kulturowej Niemiec. Odmienna, od do tej pory przyjmowanej, optyka badawcza przyczy¬ niła się do rzucenia światła na sprawy, które były na ogół pomijane i przemilczane we wcześniejszych opracowaniach naukowych, a których ukazanie ma niewątpliwą war¬ tość poznawczą. Dzięki swemu nowatorstwu, a także dużej rozpiętości poruszanych wątków i tematów książka ta może stanowić cenne źródło wiedzy i inspiracji dla ba¬ daczy zajmujących się problematyką pamięci, w tym dla etnologów i antropologów. Podobieństwo pamięci historycznej Niemiec i Polski (nie tyle w sferze konkretnych faktów, co w obszarze emocji i psychologii, nasycenia różnego rodzaju traumami, kompleksami i urazami z przeszłości) decyduje zaś o jej przydatności w studiach odwołujących się do polskich doświadczeń historycznych i politycznych — zarówno przeszłych, jak i współczesnych. Aleksandra Rzepkowska BIBLIOGRAFIA Nora P. 2001 Ricoeur P. 2007 Czas pamięci, przeł. W. Dłuski, „Res Publica Nowa" 7, s. 37-43. Pamięć, historia, zapomnienie, przeł. J. Margański, Kraków: Universitas. Marshall S a h l i n s , Wyspyhistorii,pvzeł. I.Kołbon, Kraków:Wydawnictwo Uni­ wersytetu Jagiellońskiego 2006, ss.196, ISBN-10: 83-233-2182-5; ISBN-13: 978¬ -83-233-2182-8. Marshall David Sahlins jest wybitnym antropologiem amerykańskim o różno­ rodnych zainteresowaniach. Obecnie jest emerytowanym profesorem antropologii kulturowej (Charles F. Grey Distinguished Service Professor) na Uniwersytecie Chicagowskim. Badania terenowe prowadził w Polinezji, a w trakcie swojej karie­ ry naukowej zajmował się zarówno strukturą społeczną, procesami transformacji struktur mitycznych, jak i systemami gospodarowania i wymiany oraz systemami klasyfikacji, które analizował przez pryzmat ujęć ewolucjonistycznych, strukturalistycznych, a także antropologii historycznej. Wraz z Elmanem R. Service'em był współredaktorem tomu Evolution and Culture (1960), gdzie dominowało podejście ewolucjonistyczne. Jego inne prace to Stone Age Economics (1972) i Culture and Practical Reason (1976). Zwrot w stronę antropologii historycznej na dobre dokonał się wraz z książką Historical Metaphors and Mythical Realities (1981), był kontynu­ owany w opublikowanych w 1985 roku Wyspach historii oraz Jak myślą „tubylcy". O kapitanie Cooku, na przykład (1995, wyd. polskie 2007). �Recenzje i noty recenzyjne 309 Jak na ironię, polski przekład Wysp historii, książki, w której podważa się do­ tychczasowy sposób patrzenia na historię, ukazał się ponad dwadzieścia lat po jej opublikowaniu. Ma to ogromne znaczenie, gdyż praca Sahlinsa powstała w czasach, kiedy spory o tę kwestię były stosunkowo żywe. Obecnie omawianym zagadnieniom towarzyszy o wiele mniej emocji. W Wyspach historii wyróżnić można dwie części. Na pierwszą składa się „Wprowadzenie" oraz rozdział 5, który jako podsumowanie tez i rozważań ma raczej charakter teoretyczny. Drugą część stanowią rozdziały 1-4, gdzie proponowany przez autora sposób patrzenia na niektóre wydarzenia historycz¬ ne został wykorzystany do stworzenia nowej interpretacji tego, co wydarzyło się podczas spotkań Europejczyków z okresu kolonialnego z rdzennymi mieszkańcami Nowej Zelandii, Fidżi, a także Hawajów. Esej „Uzupełnienie do podróży Cooka, czyli le calcul sauvage" to zarys kultury hawajskiej ukazujący logikę postaw (a także zmian w postawach) w stosunku do białych przybyszy. Kolejny rozdział, „Różne czasy, różne zwyczaje: antropologia hi¬ storii", stanowi rozwinięcie myśli najpierw przedstawionej we „Wprowadzeniu", iż „różne porządki kulturowe mają własne tryby działania historycznego, świadomości i rozstrzygnięcia — własną praktykę historyczną" (s. 55). Kolejny z esejów, „Obcy-król, czyli Dumézil wśród Fidżyjczyków", jest nie tyle propozycją nowej tezy, co przetestowaniem koncepcji zaprezentowanej w rozdziale poprzednim w oparciu o nowe analogie — w tym przypadku z terenów Polinezji. W ostatnim rozdziale drugiej czę­ ści, „Kapitan James Cook, czyli Umierający Bóg", Sahlins ilustruje paradoks nauki historycznej: „przypadkowe okoliczności — zdarzenia biograficzne lub geograficzne — stanowią warunki konieczne" (s. 126) dla określonego rozwoju sytuacji. Wszystkie cztery eseje to niezwykle szczegółowe i skrupulatne analizy wydarzeń historycznych, które w świetle interpretacji Sahlinsa zyskują przekonujące uzasadnienie. W kulturze takiej jak euroamerykańska pewna starannie pielęgnowana wizja przeszłości jest bardzo istotnym — jeśli nie kluczowym — elementem budowania tożsamości narodowej. Sahlins słusznie zauważa, iż historia jest sekwencją przy¬ padkowych zdarzeń, które jednak, z późniejszej perspektywy, stanowią warunki ko¬ nieczne takiego, a nie innego rozwoju „historii", rozumianej jako wersja zdarzeń, a nie — dziedzina naukowa (s. 126). Najważniejszym postulatem autora jest zaprze¬ stanie utrzymywania sztucznego, dychotomicznego podziału na historię i strukturę, ponieważ oba te elementy są od siebie uzależnione i wzajemnie z siebie wynikają. Historia, czyli wizja przeszłości, jest uwarunkowana strukturą, powstałą w kontek¬ ście kultury i , często wbrew przekonaniom tubylców, niestabilną. Struktura z ko¬ lei powstaje w wyniku interpretowania i umiejscawiania pewnych wydarzeń i nie istnieje bez przeszłości, a wręcz dopasowuje się do niej. Sahlins pisze: „świat nie ma obowiązku dostosowywać się do logiki, z pomocą której ludzie go postrzegają" (s. 155). Tak postrzegana historia jest jedynie pewnym wariantem wydarzeń, widzia­ nym na tle przeszłości wytwarzającej j ą społeczności. Autor proponuje spojrzeć na historię przez pryzmat antropologii, a na antropologię — przez pryzmat historii, by odkryć nowe perspektywy i lepiej wyjaśnić pewne wydarzenia. Współpraca antropo¬ logii i historiografii — między innymi poprzez analizę mitów i legend — może po­ zwolić na odkrycie dziejów ludów, o których uprzednio myślano jako o Lévi-Straus- �310 Recenzje i noty recenzyjne sowskich „bezhistorycznych", czyli nie pamiętających swojej historii (rozdział 2). Kierując się powyższymi postulatami, Sahlins odkrywa przed czytelnikami nowe aspekty (mniej lub bardziej tragicznych) spotkań przedstawicieli kultury europejskiej z tubylcami wysp Pacyfiku. Dzięki nowemu podejściu do interpretowania wydarzeń, czytelnik ma szansę znaleźć logiczne — choć niekoniecznie z perspektywy współczesnej kultury euroamerykańskiej — uzasadnienie zabicia kapitana Cooka czy wielokrotnego zdobywa¬ nia masztu przez maoryskiego przywódcę Hono Hekego. Ponieważ Wyspy historii ukazały się już ponad 20 lat temu, wyjaśnienie śmierci kapitana Jamesa Cooka za¬ proponowane przez Sahlinsa stało się rutynowo uwzględniane we wszelkich antro¬ pologicznych (i nie tylko) artykułach prasowych czy książkach na temat Wielkiego Żeglarza (np. Kalicki 2005; Horwitz 2005; Thomas 2007). Jedynym wyjątkiem jest nierzadko krytykowana praca pochodzącego ze Sri Lanki antropologa, Gananatha Obeyesekerego, Apoteoza Kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo w rejonie Pa­ cyfiku (1992, wyd. polskie 2007), w której autor polemizuje z Sahlinsem, utrzymując, iż niemożliwe jest, aby tubylcy pomylili Cooka z hawajskim bogiem płodności Lono. Na ten atak Sahlins odpowiedział w 1995 roku w książce Jak myślą „tubylcy". O ka¬ pitanie Cooku, na przykład (wyd. polskie 2007), gdzie uzasadnił istotę dostrzegania różnic w postrzeganiu świata przez przedstawicieli różnych kultur. Ważnym elementem pracy Sahlinsa jest również wielokrotnie podkreślane przeko¬ nanie, iż odnajdywana w kulturze struktura niezmiennie ulega twórczym przekształ¬ ceniom na skutek wydarzeń, do których jest dostosowywana, czyli, że struktura jest procesualna. Tym samym autor proponuje do struktury włączyć jej wewnętrzną — im¬ plikującą zmiany — diachronię. Krytyce poddanych zostało także „wiele skostniałych opozycji, za pomocą których pojmujemy zarówno historię, jak i porządek kulturowy" (s. 160), na przykład stałość/zmiana, struktura/historia, system/zdarzenie, a także po­ strzeganie przeszłości jako radykalnie odmiennej od teraźniejszości. O tych niełatwych kwestiach Sahlins pisze językiem wymagającym, lecz precyzyjne i konsekwentne sto¬ sowanie pojęć wynagradza intelektualny wysiłek podejmowany w trakcie lektury. Mimo wielu zalet, Wyspy historii mają również wady. Najpoważniejszą z nich jest — moim zdaniem — wymuszona struktura pracy wynikająca z połączenia kil¬ ku wykładów w książkę (czego Sahlins ma jednak świadomość), a w konsekwencji — chaotyczna struktura pracy. Nieporządek panuje także w obrębie rozdziałów, które odwołują się do niezaprezentowanych wcześniej teorii różnych badaczy, a także do bardzo szczegółowych danych etnograficznych. Dla czytelnika skutkiem jest wielo¬ krotne przywoływanie tych samych interpretacji wydarzeń historycznych w wielu miejscach pracy (śmierć Cooka jako boga Lono, zanim zostanie przedstawiona w ca¬ łej okazałości w rozdziale 4, jest pokrótce opisywana w prawie każdym rozdziale). Bez względu na to, jaką wartość wykłady te przedstawiały same w sobie — a jestem przekonana, że były niezwykle inspirujące — uważam, że na potrzeby książki można było pokusić się o nieco prostszy układ treści, w którym analizy teoretyczne następo¬ wałyby po prezentacji danych etnograficznych i historiograficznych. Patrząc na to bogactwo informacji na temat etnografii i historii omawianych wysp Pacyfiku, można przypuszczać, że Sahlins odwołuje się do wiedzy swoich anglo- �311 Recenzje i noty recenzyjne języcznych odbiorców. Być może ma to swoje uzasadnienie, gdy weźmie się pod uwagę miejsce i czas opublikowania książki. Jednak przeciętny polski czytelnik tej pozycji jest w niekorzystnej sytuacji, ponieważ prawdopodobnie nie dysponuje gruntowną wiedzą na temat dziejów kolonizacyjnej działalności Wielkiej Brytanii, nie mówiąc już o bardzo szczegółowych informacjach o rdzennych kulturach wysp Oceanu Spokojnego. Dlatego też można dotkliwie odczuwać brak dodatkowych ob¬ jaśnień, które naświetliłyby pewne kwestie, szczególnie historiograficzne. Zastrzeżenia można mieć również do „Wprowadzenia". Z założenia ma ono przedstawiać teoretyczny aspekt Wysp historii, w praktyce jednak zawarte są w nim analizy treści, do których szczegółowe dane odnajdujemy dopiero w kolejnych roz¬ działach. Odnosi się wrażenie, że Sahlins droczy się z czytelnikiem, udzielając mu pewnych informacji — fragmentów układanki, które trudno złożyć w całość lub ulo­ kować w odpowiednim miejscu, nie przeczytawszy dalszych części (w których zresz¬ tą informacje te się częściowo powtarzają). Naturalnie, autor ma tego świadomość i mówi, iż książka ma raczej charakter cylindryczny, nie linearny i że po przeczytaniu całości można śmiało wrócić do początku (s. 17). Jednak moim zdaniem, duża część „Wprowadzenia" ma charakter typowego podsumowania i z powodzeniem mogłaby znaleźć się na końcu pracy. Wszystko to sprawia, że książka wymaga bardzo wnikli¬ wej i uważnej lektury, co nie oznacza, że nie jest warta tego wysiłku. Proponowany przez Sahlinsa sposób patrzenia na przeszłość przez pryzmat an¬ tropologii oraz historii od lat z powodzeniem jest wykorzystywany, między innymi w etnologii Ameryki Łacińskiej (np. Tomicki 1990; Taylor 2007) i przyczynia się do lepszego zrozumienia odległych w czasie wydarzeń, dziejących się na styku odmien¬ nych kultur. Propozycje zawarte w książce były odważne, a być może niekiedy nawet obrazoburcze, ale sposób argumentacji i poparcie jej dobrze dobranymi przykładami spowodowały, że z tego starcia Sahlins wyszedł obronną ręką. Moim zdaniem, Wyspy historii to niełatwa w odbiorze, choć bardzo wartościowa pozycja i godny ubolewa¬ nia jest fakt, że trafiła na polski rynek tak późno. Karolina Kuberska BIBLIOGRAFIA Horwitz T. 2005 Kalicki W. 2005 Błękitne przestrzenie, przeł. B. Gadomska, Warszawa: Wydawnictwo W.A.B. 14 II1779. Śmierć kapitana Cooka, „Duży Format" (dodatek do „Gazety Wyborczej"), 14.02. Obeyesekere G. 2007 [1992] Apoteoza Kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo w rejonie Pacy- fiku. przeł. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Ja­ giellońskiego. �312 Recenzje i noty recenzyjne Sahlins M.D. Jak myślą „tubylcy". O kapitanie Cooku, na przykład, przeł. W. Usakie2007 [1995] wicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Taylor A.-Ch. 2007 Sick of History. Contrasting Régimes of Historicity in the Upper Amazon, w: C. Fausto, M . Heckenberger (eds.), Time and Memory in Indigenous Amazonia: Anthropological Perspectives, Gainesville: University Press of Florida, s. 133-168. Thomas N . 2007 Odkrycia. Podróże kapitana Cooka, przeł. J. Szczepański, Poznań: Dom Wydawniczy Rebis. Tomicki R. 1990 Ludzie i bogowie. Indianie meksykańscy wobec Hiszpanów we wczesnej fazie konkwisty, Wrocław: Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk. Gananath O b e y e s e k e r e , Apoteoza kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo w rejonie Pacyfiku, przeł. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego 2007, ss. 369, il., ISBN: 978-83-233-2389-1. Gananath Obeyesekere jest profesorem antropologii na Uniwersytecie Princeton, autorem znamienitych książek, między innymi Medusa's Hair (1981) i The Work of Culture: Symbolic Transformation in Psychoanalysis and Anthropology (1990). W skali światowej zasłynął przede wszystkim jako badacz, który podjął niezwykle żywą i sensowną polemikę z tezami Marshalla Sahlinsa, autora wydanej niedawno po polsku pracy Wyspy historii (2006). Wyrazem tej dyskusji jest komentowane dzieło Apoteoza kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo w rejonie Pacyfiku. Już choćby ze względu na zachowanie ciągłości owej polemiki, dobrze, że książka Obeyesekerego ukazała się na naszym rynku. Zresztą nie było to ostatnie słowo w tej wymianie poglądów. Wkrótce potem Sahlins odpowiedział pracą How „Natives" Think: About Captain Cook, For Example (1995; tłum. polskie 2007), zaś Obeyesekere w następ¬ nym, stanowiącym podstawę tłumaczenia polskiego, wydaniu Apoteozy dopisał roz¬ dział „O desahlinizacji". Od kontrowersji pomiędzy Sahlinsem i Obeyesekere wypada więc zacząć tę re¬ cenzję. Poprzez opisanie wydarzeń związanych z przybyciem kapitana Jamesa Coo¬ ka na Hawaje i jego gwałtowną śmiercią w 1779 roku, Sahlins — w swych dwóch pierwszych pracach z „trylogii hawajskiej": Historical Metaphors and Mythical Realities (1981) oraz rzeczonych Wyspach historii, pragnął ukazać, w jaki sposób mity stanowią scenariusze dla ludzkich działań. Uogólniając, ludzie postępują tak, jak podpowiada im kultura, jak zapisane to jest w jej wzorach, często najbardziej ot¬ warcie wyrażonych w opowieściach mitycznych. Zjawisko to nazwał mitopraktyką. W terminach teoretycznych była to próba pogodzenia ahistorycznego w swej istocie �Recenzje i noty recenzyjne 313 strukturalizmu z oczywistością występowania zmian w procesie historycznym. Jak się okazało, doprowadziło to Sahlinsa do stworzenia antropologicznie sformułowa¬ nych tez na temat niezwykle żywotnej dziś teorii praktyki, kojarzonej głównie z na¬ zwiskami Pierre'a Bourdieu i Anthony'ego Giddensa. Ludzie kierują się wskazaniami zawartymi w owych szeroko rozumianych mitach, lecz interpretacja tych ostatnich zależy od interesów poszczególnych grup i osób, a poza tym owe schematy mityczne muszą być na tyle elastyczne, by móc akomodować niezwykłe wydarzenia, takie jak na przykład przybycie statków Cooka. Tak też się stało na Hawajach i w wyniku tego wydarzenia, wystąpienia — jak powiada Sahlins — „strukturalnego splotu okolicz­ ności", nastąpiła lawina zmian w życiu Hawajczyków, która przekształciła cały ich sposób życia, relacje społeczne, wierzenia i powszednią praktykę. Podstawą tego niezwykle ciekawego wywodu było jednak założenie, że kapitan Cook został potraktowany przez tubylców jako wcielenie boga Lono. Sahlins szcze¬ gółowo dokumentował swe sądy, wskazując, jak przypadkowo obrany przez okręty brytyjskie kurs zbiegał się z trasą powrotu mitycznej postaci Lono, który udał się na morze i obiecał, iż powróci; jak uroczyście i wręcz bałwochwalczo witano Cooka w Zatoce Kaleakekua, z jaką nabożnością goszczono przybyszów, jak Cooka zabito i potraktowano jego zwłoki i wreszcie jak stał się boską legendą na Hawajach. Tym¬ czasem Obeyesekere rozważa szczegółowo kolejne stwierdzenia i podważa więk¬ szość z nich. Całość książki jest wzorcowym przykładem rzetelności warsztatu an¬ tropologicznego i historycznego. Uwzględnione są praktycznie wszystkie dostępne źródła dotyczące podróży mini-flotylli Cooka, dzienniki pokładowe oraz dzienniki osobiste uczestników wyprawy, w której byli też rysownicy i uczeni, mający doku¬ mentować odkrywany świat i opisywać napotykane ludy. Obeyesekere uwzględnia też mnóstwo podobnych materiałów pozostawionych przez następnych żeglarzy (np. Vancouver, Zimmermann), a potem misjonarzy i kupców. Jego uwadze nie uszedł chyba żaden strzęp informacji publikowanej bądź archiwalnej. Dane i teksty te są wprzęgnięte w narrację antropologiczną, która pokazuje, na czym polegały wzajem¬ ne relacje między Białymi Ludźmi a Tubylcami, przedstawicielami Zachodu a Inny¬ mi. Ten problem ma zaś ważkie implikacje filozoficzne i moralne. Tezę o rzekomym postrzeganiu i traktowaniu Jamesa Cooka jako żywego wciele¬ nia boga Lono, Obeyesekere uważa za absurd i dostarcza szeregu dowodów na to, że angielski kapitan przyjęty został wprawdzie jako wielki przywódca, lecz nie jako bóg. Świadczą o tym, odpowiednio zinterpretowane, te same wydarzenia, które opisywał Sahlins, a więc sposób powitania Cooka w świątyni Lono, odnoszenia się do niego przez tubylców, poćwiartowania jego zwłok i na odjezdnym zapytania skierowanego do oficerów, czy Cook przypłynie za rok. Obeyesekere szczegółowo i przekonują¬ co argumentuje, że interpretacje Sahlinsa oraz innych antropologów i historyków są wyrazem etnocentrycznego widzenia świata, w którym Białych spontanicznie trak¬ towano jako Nadludzi. Jest to sposób myślenia i eurocentryczny, i mito-logiczny, jak powiedziałby Claude Lévi-Strauss, sam w sobie. Gananath Obeyesekere, antropolog kulturowy pochodzenia srilankijskiego, pracujący na amerykańskim uniwersytecie, staje się poniekąd wyrazicielem opinii wszystkich ludów spoza kręgu cywilizacji Zachodu. �314 Recenzje i noty recenzyjne Idea, w myśl której mieszkańcy odkrywanych lądów traktują Europejczyków jak bogów, jest europejskim mitem. Wynika on z poczucia wyższości cywilizacyjnej, bę¬ dącej ważną cechą myślenia epoki oświecenia, której produktem i przedstawicielem był Cook. Niesienie maluczkim zdobyczy cywilizacji, jak na przykład kóz i owiec, było zresztą wpisane w odkrywczą misję wyprawy i na pokład zabrano kilka par różnych zwierząt hodowlanych, które darowano mieszkańcom Mórz Południowych i instruowano o tym, jak się z nimi obchodzić. Był to aspekt mitu odkrywcy-cywilizatora, model bohatera kulturowego wzorowany na Prospero. Cook ujawnił jednak również swą inną twarz, twarz odkrywcy-karciciela, podzielającego cechy Kurtza z powieści Jądro ciemności Josepha Conrada. Surowe karanie załogi, za najmniej¬ sze nawet przewinienia, ale przede wszystkim tubylców (np. biczowanie wielokrot¬ nie przekraczające normy wyznaczone przez admiralicję), było nagminną praktyką. Tymczasem gloryfikacja Cooka w Europie polegała między innymi na przedstawia¬ niu go jako łagodnego, paternalistycznego i humanistycznego Prospero. Zjawisko to śledzi Obeyesekere w ówczesnym i późniejszym piśmiennictwie na temat jego osoby i wyprawy, w przedstawieniach teatralnych, żurnalistyce i malarstwie. Podobny me¬ chanizm adoracji doprowadził również do tego, że Cook stał się bohaterem narodo¬ wym Nowej Zelandii, akceptowanym jako taki zarówno przez ludność napływową, jak i maoryską. Na gloryfikacji idealizacja Cooka się jednak nie kończy. Obeyesekere pokazuje, jakie były mechanizmy i w jakich okolicznościach doszło do wykreowania Cooka na bóstwo, do apoteozy tej postaci. Sęk w tym, że nie uczynili tego wcale Hawajczycy, ale Europejczycy, którzy tym pierwszym ten zabieg przypisali. Ubóstwienie odkryw¬ cy bądź konkwistadora było trwałym elementem mitologii europejskiej, czego spek¬ takularnym przykładem jest Cortez, jakoby potraktowany przez Azteków jako wcie¬ lenie boga Quetzalcoatl. Tzvetan Todorov, w swej książce Podbój Ameryki. Problem Innego (1996), powiela zresztą ten mit. Jest on cząstką szerszego wyobrażenia ludzi Zachodu na temat ludów pozaeuropejskich jako myślących irracjonalnie i pasyw¬ nych w obliczu losu. Obeyesekere uważa ten pogląd za całkowicie mylny i wydarze¬ nia na Hawajach z końca XVIII wieku interpretuje w terminach „racjonalności prag¬ matycznej", jak j ą sam nazywa. Przeciwstawia się ona całkowicie idei pre-logiki, zainicjowanej przez Luciena Levy-Bruhla (Czynności umysłowe w społeczeństwach pierwotnych, 1992), kontynuowanej de facto przez Levi-Straussa (szczególnie: Myśl nieoswojona, 1969), a znajdowanej też w koncepcji Wielkiej Fosy Ernesta Gellnera. Owa racjonalność pragmatyczna pozwala na to, by historię Cooka umieścić w szerszym kontekście kulturowym. To pragmatyka i dynamika sytuacji, interpre¬ towanej i modulowanej wyobrażeniami ówczesnych mieszkańców Hawajów, decy¬ dowała o ich postępowaniu. Niespodziewanych przybyszy usiłowano wykorzystać natychmiast w lokalnych rozgrywkach politycznych, w redefinicji relacji społecz¬ nych i światopoglądu, w szczególności systemu tabu. Detaliczna analiza ujawnia, jaki sens miały rytuały, zachowania i, w większości wypadków domyślne, wypowie¬ dzi Hawajczyków. Domyślne, albowiem wydaje się, że najprawdopodobniej kroni¬ karze brytyjscy wkładali w usta tubylców słowa, których jedynie się domyślali, a to z tego względu, że ich znajomość języka była znikoma i pośrednia (przez dialekty �Recenzje i noty recenzyjne 315 tongijskie). W końcu na Hawajach wylądowali po raz pierwszy. Obeyesekere zresztą z dużą wprawą wychwytuje niekonsekwencje w relacjach samych uczestników wy­ prawy, pokazując, jak ich wizja wydarzeń zmieniała się wraz z upływem lat, a więc i wraz ze stabilizowaniem się mitu Cooka jako rzekomego boga Lono dla Hawajczyków. Przeto staje się jasne, że było to raczej skażone europejskim wyobrażeniem świata, przesyconym owymi mitami wyższości i apoteozą kapitana, słyszenie tego, co chciało się usłyszeć. Dotyczy to także interpretacji poczynań wodzów, kapłanów, zwykłych ludzi, kobiet i mężczyzn, zarówno w sytuacjach obrzędowych, jak i w ży¬ ciu codziennym. Obeyesekere dekonstruuje te interpretacje, obnaża ich „stronni­ czość". Pisanie historii okazuje się tworzeniem mitu, który wpisuje się w strukturę mitologiczną społeczeństw Zachodu. Tylko prawem europocentrycznego kaduka ów mit zostaje nobilitowany do rangi historii. Nie ma w tym zjawisku pewnie nic dziw¬ nego, a może nie byłoby też nic zdrożnego, gdyby tej presji mitu nie ulegali także badacze, których myślenie mieni się być krytycznym. Odnosi się to szczególnie do antropologów roszczących sobie prawo do statusu „tricksterów" (mediatorów) międzykulturowych, w tym zwłaszcza do Marshalla Sahlinsa. Apoteoza kapitana Cooka to książka niesamowita, wciągająca lektura, która jed¬ nocześnie poucza czytelnika, na czym polega rzetelny warsztat badawczy i sztuka myślenia krytycznego. Porusza ważkie etycznie i światopoglądowo sprawy relacji Zachodu do ludów pozaeuropejskich, kolonizatorów do kolonizowanych, równo¬ ważności sposobów myślenia, nie tracąc waloru analitycznego, w którym historycz¬ ny i etnograficzny detal są ze sobą integralnie splecione w fascynującej, odważnej teoretycznie i błyskotliwej narracji. Wpisuje się w trwającą dziesięciolecia dyskusję na temat racjonalności myślenia i mito-historyczności, która jest częściowo dostępna w języku polskim (patrz wspomniane w recenzji pozycje). Wykracza jednak poza utarte schematy konceptualizowania problemu i tchnie świeżością. Owa synteza śmiałości i rzetelności jest wielką zaletą książki, z której adepci nauki wyniosą nie¬ ocenioną lekcję na temat tego, na czym polega praca uczonego i pisanie wartościo¬ wych poznawczo książek. Być może dzięki tej lekturze wyrwą się oni z zaklętego kręgu praktykowania „nauki" jako „sztuki kontemplowania tematu", pozbawionej solidnych podstaw budowanych w trakcie wnikliwych studiów materiałowych i em¬ pirycznych. Dla osób uprawiających antropologię kulturową, etnologię, historię, filo­ zofię i inne kierunki humanistyczne oraz zainteresowanych społeczeństwami, kulturą i dziejami Polinezji, to lektura wręcz podstawowa i zarazem atrakcyjna. Książka jest jednocześnie wprowadzeniem do zaniedbanej w polskim krwiobiegu intelektualnym problematyki kolonializmu, dekolonizacji i postkolonializmu, również w jego aspek¬ cie mentalnym, czyli w odniesieniu do „kolonizacji umysłu". Stanowi swoiste odcza¬ rowanie świata Europejczyków tkwiących w przekonaniu o obiektywizmie ich pisa¬ nych relacji naocznych świadków oraz wizji świata. Czytelnikom w Polsce otwiera oczy na sprawy wykraczające poza lokalne opłotki i jakże „wałkowaną w kółko" Europę, choć ukaże zarazem, jak głębokie są implikacje ekspansji owej Europy, która zaczęła procesy globalizacyjne dawno temu. Przybliża wreszcie postać Gananatha Obeyesekerego, wybitnego antropologa, którego znajomość okazuje się na tyle słaba w polskim środowisku etnologicznym, że jeden z prominentnych jego przedstawi- �316 Recenzje i noty recenzyjne cieli, omawiając jakiś czas temu w czołowym polskim tygodniku książkę Tony'ego Horwitza Błękitne przestrzenie. Wyprawa śladami kapitana Cooka, nazwał go, zupeł¬ nie nietrafnie, „hinduskim literaturoznawcą". Michał Buchowski BIBLIOGRAFIA Lévi-Strauss C. 1969 Myśl nieoswojona, przeł. A. Zajączkowski, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Lévy-Bruhl L. 1992 Czynności umysłowe w społeczeństwach pierwotnych, przeł. B. Szwarcman-Czarnota, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe. Obeyesekere G. Medusas Hair, Chicago: Chicago University Press. 1981 1990 The Work of Culture: Symbolic Transformation in Psychoanalysis and An­ thropology, Chicago: Chicago University Press. Sahlins M . 1981 Historical Metaphors and Mythical Realities: Structure in the Early His­ tory of the Sandwich Islands Kingdom, Ann Arbor: Michigan University Press. 2006 Wyspy historii, przeł. I . Kołbon, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu [1985] Jagiellońskiego. 2007 Jak myślą „tubylcy". O kapitanie Cooku, na przykład, przeł. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. [1995] Todorov T. 1996 Podbój Ameryki. Problem Innego, przeł. J. Wojcieszak, Warszawa: Aletheia. Marshall S a h l i n s , Jak myślą „tubylcy". O kapitanie Cooku, na przykład, przeł. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2007, ss. 338, il., ISBN: 978-83-233-2296-2. Książkę Jak myślą „tubylcy". O kapitanie Cooku, na przykład należy czytać, rozumieć, przetrawić i przyswoić w szerszym kontekście niż ona sama. Marshall Sahlins, jeden z wybitniejszych antropologów naszych czasów, przez lata zasłużony profesor w jednym z najpotężniejszych na świecie departamentów antropologii na Uniwersytecie Chicagowskim, był do niedawna znany polskiemu czytelnikowi jedy¬ nie z fragmentu swej wcześniejszej książki Stone Age Economics i artykułu, obydwu opublikowanych w pierwszym tomie wyboru tekstów pod red. Mariana Kempnego i Ewy Nowickiej Badanie kultury (2003). W 2006 roku, nakładem Wydawnictwa �Recenzje i noty recenzyjne 317 Uniwersytetu Jagiellońskiego, ukazała się szczęśliwie praca Wyspy historii (2006), dotycząca właściwie antropologicznego czytania procesów historycznych, dla któ¬ rych egzemplifikacją są wydarzenia, jakie rozegrały się na przełomie XVIII i XIX wieku na Hawajach. W istocie rzeczy Wyspy... są drugą, po Historical Metaphors and Mythical Realities: Structure in the Early History of the Sandwich Islands King¬ dom (1981), z serii książek prezentujących Sahlinsowską koncepcję „mitopraktyki", która na gruncie antropologii była prekursorska w stosunku do koncepcji praktyki Pierre'a Bourdieu. Jak się okazało, był to pomysł wpływowy oraz szeroko dyskuto­ wany w antropologii i dyscyplinach pokrewnych. Jak myślą „tubylcy" jest trzecią i ostatnią z tej mini-serii, ciekawą tym bardziej, że jej wątek tkany jest na osnowie fascynującej polemiki z krytyczną wobec tez Sahlinsa książką Gananatha Obeyesekerego Apoteoza kapitana Cooka (2007). Dobrze się stało, że skoro powiedziano „a", to powiedziano też „b", czyli przetłumaczono książkę Obeyesekerego, w której w wydaniu drugim znalazło się również „Posłowie", będące odpowiedzią na krytykę Sahlinsa zawartą w Jak myślą „tubylcy". Publikacja tej ostatniej pozycji, otwartej polemiki z tezami zawartymi w Apoteozie kapitana Cooka, zamykająca tę wymia¬ nę argumentów, stała się więc niejako powiedzeniem „c". Wydanie książki Sahlinsa oszczędziło czytelnikom poczucia niedosytu, przerwania przygody intelektualnej, zaś dla wielu adeptów, przede wszystkim studiów etnologicznych i historycznych, stało się szkołą myślenia, lekcją rzeczowego uprawiania nauki budującej swe argu¬ menty na materiałach empirycznych, prototypem umiejętnego prowadzenia polemi¬ ki, kanonem praktyki naukowej zbudowanym na tym swoistym studium przypadku. By pozostać w ramach „alfabetycznej" metafory, jest „abecadłem" działalności ba¬ dawczej, która, poza walorami informacyjnymi i poznawczymi, bez wątpienia stanie się przedmiotem studiów i dyskusji w ramach ćwiczeń, seminariów i warsztatów naukowych. Jednak podtrzymanie ciągłości edytorskiej i argument wyrabiania w czytelnikach krytycznych nawyków myślowych to nie jedyne powody, dla których Jak myślą „tu¬ bylcy" warto było przełożyć i wydać w języku polskim. Tak zwana etnografia po¬ wszechna należy do zaniedbanych obszarów w naszym piśmiennictwie naukowym. Publikacja powiązanego kompleksu trzech książek stała się przemyślanym i wyjąt¬ kowo zwartym krokiem w kierunku wypełnienia tej luki. Odnosi się to szczególnie do etnologii Polinezji, ale nie tylko. Te trzy pozycje tworzą całostkę będącą wzorem dla uprawiania antropologii historycznej, unikatowego połączenia materiałów etno¬ graficznych, opisów kronikarzy podróży, dzienników okrętowych, relacji misjonarzy i pierwszych przedstawicieli lokalnych, wykształconych elit oraz innych źródeł pi¬ sanych (archiwaliów, a ponadto artykułów prasowych, literatury, ikonografii z danej epoki), które interpretuje się, poniekąd „układa się", zgodnie z podzielanymi, expli¬ cite lub implicite, założeniami teoretycznymi. Ten ostatni wątek prowadzi wprost do kwestii zawartości książki Sahlinsa, która sama w sobie jest nietuzinkowym wyzwa¬ niem intelektualnym. Przedmiotów sporu jest kilka i wszystkie one mają naprawdę długą i skompliko¬ waną historię w myśli naukowej. Pierwszy z nich można ująć, choć nie do końca, w ramy debaty między racjonalizmem a relatywizmem lub obiektywizmem a par- �318 Recenzje i noty recenzyjne tykularyzmem. Znaczną część dyskusji można bowiem sprowadzić do zagadnienia sposobu myślenia ludzi, w szczególności ludów pozaeuropejskich. Sahlins, zdaniem Obeyesekerego, idzie w ślady imperialnej myśli europejskiej, która przypisywała mieszkańcom innych lądów pre-logikę. Wyrazem tego poglądu jest właśnie przeko¬ nanie, że na przykład Hawajczycy uznali Cooka za żywe wcielenie ich boga Lono. To ubrana w naukowe piórka teza przedstawiająca ich jako na poły racjonalne istoty, których świat realny ma być przepojony mistycznymi wyobrażeniami, co sprawia, że tubylczy światopogląd przyjmuje kształt sławetnego „steku bzdur" sir Jamesa Frazera. Obeyesekere, również na podstawie swego południowoazjatyckiego doświad¬ czenia kulturowego, obstaje tymczasem, iż myśleniem i działaniem wszystkich lu¬ dzi rządzi „pragmatyka racjonalna", która jest zresztą uniwersalnym przyczółkiem porozumienia międzykulturowego. W istocie to właśnie te stwierdzenia są punktem wyjścia do ataku Sahlinsa. Ripostę ująć można w kilka powiązanych ze sobą punktów. Po pierwsze, Sahlins stwierdza, że nie widzi powodu, by doświadczenie srilankijskie miało być uprzy¬ wilejowane w stosunku do jakiegokolwiek innego, dając Obeyesekeremu prawo do myślenia, że jego wgląd w sprawy hawajskie jest bardziej adekwatny niż ten, który korzeniami tkwi w oświeceniowej logice europejskiej. Po drugie — fakt, że Obeyesekere pochodzi z postkolonialnego kraju nie daje mu prawa do stania się rzecznikiem interesów i poglądów wszystkich ludów Trzeciego Świata, a na takiego się on właśnie kreuje. Po trzecie, racjonalna pragmatyka, wręcz biologicznie wa¬ runkowany utylitaryzm, który Obeyesekere ogłasza oficjalną praktyką wszystkich ludów tubylczych, jest przecież niczym innym, jak europejską kreacją. Podważa to roszczenia dotyczące bliskości jego doświadczenia z doświadczeniami innych ludów pozaeuropejskich, albowiem on sam jawi się jako podmiot logiki wykreowanej przez ideologię burżuazyjną, będącą nieodłączną składową zwalczanej przezeń machiny imperialno-kolonialnej. Ponadto, przypisując tubylcom europejski utylitaryzm, sam sobie zaprzecza, albowiem czyni ludy pozaeuropejskie reprezentantami europejskie¬ go sposobu myślenia. Niedźwiedzia to przysługa, bo w ten paradoksalny sposób do¬ konuje kolonizacji ich umysłów, przed którą rzekomo ich broni. Po czwarte, zakła¬ dana uniwersalna pragmatyka racjonalna niweluje różnice między poszczególnymi ludami i ich kulturami, czyniąc je wszystkie poddanymi tej samej logice myślenia. Gdyby tak rzeczywiście było, to nie mielibyśmy, może poza pewnymi wywołanymi różnicami środowiskowymi, odmienności kultur i światopoglądów, a antropolodzy, w tym także Obeyesekere, musieliby zająć się czymś zupełnie innym. Tak jednak, jak pokazuje doświadczenie historyczne i współczesne, nie jest. Powiedziałbym, że przekonuje nas o owej oczywistości różnic w konceptualizowaniu „tego samego" także polemika Obeyesekerego z Sahlinsem. Po piąte, i przy okazji pogłębiając „po¬ mieszanie z poplątaniem", w gruncie rzeczy Obeyesekere obstaje, że Hawajczycy są utylitarni, a Europejczycy mito-logiczni, ponieważ to ci ostatni przecież, szczegól¬ nie mieszkańcy Londynu, mieli kreować mit hawajskiego potraktowania Cooka jako boga Lono. Inwersja wszelkich porządków została więc dopełniona. Rozdział czwarty, zatytułowany „Racjonalności: jak myślą «tubylcy»", to za¬ równo mistrzowski popis kompetencji Sahlinsa w kwestiach antropologicznych, jak �Recenzje i noty recenzyjne 319 i świadectwo jego erudycji filozoficznej. Myśli św. Augustyna, poglądy Hume'a, Locke'a i Kartezjusza, tezy Monteskiusza, Rousseau i Vico, a także najnowsze usta¬ lenia kognitywistów, tworzą syntagmatyczny ciąg przekonujących argumentów na rzecz stanowiska Sahlinsa. Znajdujemy w nim błyskotliwą wykładnię poglądu, że realność i obiektywność świata zewnętrznego oraz jedność wyposażenia psychobiologicznego człowieka nie pociągają za sobą wcale tożsamych przedstawień tego świata. Doznania zmysłowe warunkowane są bowiem przez porządek kulturowy, powiązany zresztą z relacjami społecznymi. Strumień doświadczeń podlega selekcji i klasyfikacji porządkowanej przez kulturę. Ta właściwość poznania ludzkiego, uni­ wersalnego fizjologicznie i materialnie, lecz zróżnicowanego kulturowo, sprawia, że mamy do czynienia z odmiennymi interpretacjami tych samych „faktów" i „wyda¬ rzeń". Z tego właśnie względu przybycie kapitana Cooka na Hawaje mogło mieć dla tubylców inne znaczenie niż to powodowane logiką utylitaryzmu. W tym momencie otwiera się pole dla antropologii, która bada odmienności owych percepcji. Jeśli zaś rzetelnie przeanalizować dostępne źródła, z ostrożnością dobierane materiały po¬ równawcze i mające dozę prawdopodobieństwa hipotezy, to dla Hawajczyków Cook od momentu przybycia nie był zwykłym śmiertelnikiem, nawet nie był też „tylko" nadzwyczajnym wodzem, co ewentualnie dopuszcza Obeyesekere, lecz wcieleniem boga Lono. Takie jego postrzeganie wpisywało się bowiem w ówczesny hawajski sposób widzenia świata, w ich struktury mityczne. Przekonać ma nas o tym ponad dwieście stron wnikliwych dociekań wspartych prawie dziewięćdziesięcioma strona¬ mi dodatków rozpatrujących szczególnie istotne momenty kontrowersji. Realizacja projektu naukowego w najlepszym tego słowa znaczeniu. Krytyka pod adresem Obeyesekerego bywa momentami bezlitosna. Sahlins za¬ rzuca mu błędy w procedurach wnioskowania. Oto przykład tylko jednego z nich: „brak świadectwa staje się świadectwem braku". Amerykański antropolog srilankijskiego pochodzenia ma mieć „oryginalny wkład do znanej fauny historiograficznych błędów", stosując procedurę „podwójnego powiązania w stawianiu pytań". I tak, z jednej strony, „brak europejskich wzmianek, w myśl których Cook = Lono znaczy, że dla Hawajczyków Cook nie był bogiem Lono". Z drugiej strony, „istnienie ha¬ wajskiej wzmianki, że Cook = Lono wskazuje na istnienie mitu europejskiego tego rodzaju". „Innymi słowy, europejski brak stwierdzenia [o istnieniu tego równania — M.B.] jest świadectwem w kwestii rzeczywistości hawajskiej, podczas gdy twier¬ dzenia hawajskie są ewidencją w kwestii wierzeń europejskich". Argumenty Obeyesekerego bywają kryptologiczne i nie są wsparte etnografią. Jego ataki prowadzą do „absurdalnie logicznej konkluzji", w myśl której wszystkie ludy reagują podobnie na przybywających po raz pierwszy Europejczyków. W końcu, i to chyba najcięższy za­ rzut, ostateczną ofiarą poczynań Obeyesekerego są mieszkańcy Hawajów. Zachodni, empiryczny zdrowy rozsądek zastępuje ich własny sposób widzenia spraw, pozosta¬ wiając im fikcyjną historię ipidgin ethnography. Jeśli tylko ktoś myśli o praktyce naukowej w sposób poważny i o tym, by rzetelne wzorce uprawiania nauki przekazywać i wpajać kształconym pokoleniom studentów i studentek, to książka Marshalla Sahlinsa jest wzorcem, na którym tego właśnie mogą się oni uczyć. W powiązaniu z innymi dziełami z tego zestawu na długo wpisze �320 Recenzje i noty recenzyjne się w curricula i sylabusy licznych kierunków studiów, w szczególności historycz­ nych, etnologicznych i antropologicznych, filozoficznych oraz innych nauk społecz­ nych i humanistycznych. Michał Buchowski BIBLIOGRAFIA Obeyesekere G. 2007 Apoteoza kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo [1992] przeł. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielloń¬ skiego. w rejonie Pacyfiku, Sahlins M. 1981 2003 [1972] 2006 [1985] Historical Metaphors and Mythical Realities: Structure in the Early His¬ tory of the Sandwich Islands Kingdom, Ann Arbor: Michigan University Press. Pierwotne społeczeństwo dobrobytu, przeł. P. Niesiołowski, w: M. Kempy, E. Nowicka (red.), Badanie kultury, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 275-306. Wyspy historii, przeł. I . Kołbon, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. H.C. U p r e t i , Indian Tribes Then and Now, Jaipur: Pointer Publishers 2007, ss. 306, ISBN: 81-7132-482-7. K.S. S i n g h , The Scheduled Tribes, Anthropological Survey of India, New Delhi: Oxford University Press, 2001, ss. 1266, ISBN: 019564253-8; Poprzez recenzję dwóch publikacji chciałbym, w bardzo ograniczonym zakre¬ sie, pokazać sposoby podejścia do problematyki tubylczej w Indiach. Są to prace z naszego punktu widzenia specyficzne, a zarazem charakterystyczne dla tamtejszej antropologii. Recenzje indyjskich książek naukowych z tej dziedziny bardzo rzadko pojawiają się w europejskich wydawnictwach nieanglojęzycznych. Znani antropolodzy pocho¬ dzenia indyjskiego (np. A. Appadurai) realizują swoje badania na obczyźnie, zwy¬ kle w placówkach akademickich Stanów Zjednoczonych lub Wielkiej Brytanii. Nie brakuje w ich pracach odniesień do specyfiki kulturowej kraju pochodzenia, lecz z reguły ograniczane są one do kwestii ogólnospołecznych i aktualnych problemów kulturowych o charakterze reprezentatywnym dla ogólnie pojmowanego kontekstu narodowego. Poza Azją Południową, zakres badań podejmowanych przez indyjskich etnologów, antropologów kulturowych czy socjologów znany jest głównie badaczom realizującym swoje projekty w danym regionie. A nie ma wątpliwości, iż jest co �Recenzje i noty recenzyjne 321 badać. Różnorodność kulturowa samej Republiki Indii wydaje się niewyczerpalnym obszarem naukowych dociekań dla powyższych dyscyplin. Kształtowanie się klas społecznych, dynamicznie zmieniające się relacje kastowe (nadal obecne w mental­ ności społecznej), różnice regionalne oparte o kryteria etnojęzykowe, opozycja aglo¬ meracji miejskich do obszarów niezurbanizowanych, to tylko przykład problemów pojawiających się na horyzoncie życia społecznego Indii. Już sam fakt, że Indie są niezwykłym i ogromnym projektem społecznym, na niespotykaną nigdzie indziej skalę, skłania do stawiania wielu pytań z rozmaitych obszarów kultury. Nie na miejscu byłoby porównywanie obu omawianych niżej publikacji. W od¬ mienny sposób prezentują one bowiem dorobek każdego z autorów jako rezultat wieloletnich badań nad problematyką społeczności indyjskich, określanych jako scheduled tribes (plemiona rejestrowane). Obaj od lat 70. XX wieku przyczynia­ li się do wzbogacania i rozwijania studiów antropologicznych w Indiach. Profe­ sor H.C. Upreti przełożył na język hindi prace wielu „zachodnich" badaczy (m.in. E. Durkheima). Przez wiele lat był profesorem na Wydziale Socjologii uniwersyte¬ tu dżajpurskiego w Radżasthanie. W swoich badaniach opisywał kwestie z zakresu organizacji społecznej, antropologii miasta, relacji płeć — kultura, czy też zmian w życiu tubylczych społeczności lokalnych. Obecnie jest afiliowany przy Indian Council of Social Science Research, gdzie pracuje w komisji przyznającej uniwersy­ teckie wnioski grantowe oraz bierze udział w World Food Programme. Autor drugiej publikacji, profesor K.S. Singh, rozpoczynał swoją działalność jako pracownik Indyjskiej Służby Administracyjnej. Prowadził badania nad protestami społeczności plemiennych wobec polityki rządowej, udziałem i rolą kobiet w ży¬ ciu małych grup lokalnych oraz implementacją projektów rozwojowych na terenach wiejskich. Swoje spostrzeżenia spisał w kilku książkach, które stanowią podstawowe źródła do nauczania antropologii na uniwersytetach indyjskich. Od roku 1984 do 1993 K.S. Singh był dyrektorem Anthropological Survey of India, ogólnokrajowej i najważniejszej jednostki badawczej w Indiach. Według jego projektu przeprowa¬ dzono, zakrojone na szeroką skalę, badania i spis ludności należącej do kategorii kast i plemion rejestrowanych (Scheduled Casts and Tribes). Wyniki tych badań zostały opublikowane pod redakcją K.S. Singha, w obszernych tomach serii „Peoples of In­ dia". Były to jedyne dotychczas badania etnologiczne, które obejmowały cały kraj. W tym imponującym przedsięwzięciu (od 1985 do 1992 roku) brało udział około 600 badaczy, którzy zgromadzili materiały od 24,5 tysiąca informatorów (sic!). Recenzowane prace opisują kwestie z zakresu problematyki tubylczej. Ostatnie dekady XX wieku były okresem, kiedy granica między obszarami miejskimi i niezurbanizowanymi bardzo wyraźnie zarysowała się, a nawet mocno wypiętrzyła; granica, którą coraz częściej przekraczają przedstawiciele administracji państwowej. Nie ule¬ ga wątpliwości, że jest to jeden z ważnych czynników zmian w życiu społeczności lokalnych. Ich konsekwencje stały się inspiracją dla autora pierwszej z omawianych prac. Upreti przygląda się strukturze społecznej ludów plemiennych Indii, odwo¬ łując się do własnego doświadczenia badawczego (około 40 lat badań) oraz relacji innych indyjskich badaczy, wskazuje na dynamikę i skutki stale trwającego proce- �322 Recenzje i noty recenzyjne su przemian. Treść podzielona została na 21 rozdziałów, w których analizowane są wybrane zagadnienia, takie jak: zmiany w sferze rodziny i instytucji małżeństwa, relacje w systemach pokrewieństwa, gospodarka, wierzenia, sytuacja kobiet, wpływ projektów rozwojowych, czy też reakcje społeczności plemiennych na działania władz. Cenne są również dwa aneksy, zawierające opis przedmiotu badań antropologicz­ nych i natury samej dyscypliny oraz pojęcia i terminy etnologiczne podane w skróto­ wym, encyklopedycznym układzie. Warto zatem rozpocząć lekturę od tych dodatków, które określają charakter antropologicznego podejścia w Indiach, jakże podobnego do szkoły brytyjskiej do połowy XX wieku. Można do nich dołączyć także pierwszy rozdział, wprowadzający w problematykę plemienną historycznie i terminologicznie. Szkoda, że cytując definicje i kryteria klasyfikacji ludów tubylczych tworzone przez innych badaczy indyjskich, sam autor nie wskazuje na te, do których się przychyla w swoich badaniach. Trzy powyższe części będą dobrym wprowadzeniem, określa¬ jącym indyjski punkt widzenia społeczności „plemiennych". Celowo ujmuję plemię w cudzysłów, ponieważ jest to inne pojmowanie tego rodzaju organizacji społecznej niż w kontekście zachodnim. Rozczarowuje drugi rozdział, traktujący o grupach znikających z mozaiki etnicz­ nej Indii. Pomimo interesujących i unikatowych informacji o małych społecznoś­ ciach wchłanianych przez główny nurt społeczeństwa, Upreti odwołuje się do źró¬ deł sprzed półwiecza. W kontekście tematu rozdziału nie jest to zabieg szczęśliwy, gdyż nie wiadomo, czy współcześnie owe społeczności nadal funkcjonują na swych terenach jako odrębne grupy, czy też zostały wchłonięte przez falę nowych osad¬ ników. Autor zastosował w książce klasyczny podział struktury tekstu, powszechny w indyjskich monografiach etnologicznych. Przeczytać można kolejno o strukturze społecznej, rodzinie, formach małżeństwa, regułach pokrewieństwa, dziedziczeniu, sztuce ludowej, gospodarce i wierzeniach. Przy ogromnym materiale przykładowym, jakim dysponuje Upreti, opisy nabierają ogólnikowego charakteru. Nie znaczy to, że nie można znaleźć informacji interesujących i ciekawych. Poza „szablonowymi" roz¬ działami wyodrębnione są części wyjątkowe. Należą do nich teksty o ruchach społeczno-wyznaniowych, roli kobiet w społeczeństwach plemiennych, rozwiązaniach rozwojowych i problemach grup tubylczych. Ruchy społeczne zostały omówione w perspektywie historycznej i jest to dobre kompendium, w którym prześledzono podstawy każdego z ważniejszych protestów tubylczych. Niestety, brakuje danych opisujących sytuację współczesną, będącą konsekwencją zajść historycznych. Upreti nie wspomina o walkach w Bodolandzie (Assam), falowo przybierających na sile i sprawiających, że region nie jest stabilny społecznie. Podobna sytuacja ma miejsce w stanie Ćhattisgarh, powołanym w wyniku ruchów tubylczych w 2001 roku. Obec¬ nie zawiązuje się ruch górali Uttaranćalu walczących o prawa do własnej ziemi me¬ todami wypracowanymi w latach 80. XX wieku, podczas protestów Ćipko (w tłum. „obejmowanie", „otulanie" — w kontekście ochrony drzew), zakończonych uchwałą praw chroniących przed wycinką lasy Garhwalu i Kumaonu. To tylko trzy z proble­ mów obecnie nurtujących opinię społeczną w Indiach. Jako ciekawostkę można po- �Recenzje i noty recenzyjne 323 traktować rozdział o podobieństwach kulturowych ludów Indii oraz Indian Ameryki Północnej. Nie wnosi on wiele do całości publikacji i co najwyżej mógłby stanowić kolejny aneks. Bibliografia została podzielona i zamieszczona po każdym rozdziale. Taki sposób podziału porządkuje i ułatwia poszukiwanie dalszych źródeł w określonym zakresie tematycznym. Niestety zdarza się, iż autorzy, na których powołuje się Upreti, zostali pominięci. Podsumowując, przyznać trzeba, iż po przeczytaniu publikacji czytelnik otrzy¬ muje wystarczającą ilość informacji, aby przekonać się o rozmiarze pola badawcze¬ go, jakie zgłębiają antropolodzy indyjscy. Nie jest to studium zadowalające innych badaczy problematyki tubylczej w Indiach, lecz wystarczające dla antropologów po¬ szukujących rzetelnych informacji wstępnych i ogólnych. Odwołując się do drugiej części tytułu pracy Upretiego, można powiedzieć, iż zróżnicowanie kulturowe grup plemiennych jest równie duże obecnie, jak w przeszłości. W publikacji K.S. Singha mamy do czynienia z odmienną formą prezentacji da¬ nych. Wynika to z założonego, encyklopedycznego układu treści. Jest to obszerny, alfabetyczny spis wszystkich grup plemiennych, zarejestrowanych w Indiach jako scheduled tribes. Każda społeczność została krótko opisana. Obszerność informacji jest jednak nieproporcjonalna dla poszczególnych grup. Stąd też całość sprawia wra¬ żenie opracowania nierównego i opierającego się raczej na dorobku literackim o da¬ nej społeczności, niż na materiałach zgromadzonych podczas, opisanych na wstępie, rozległych badań terenowych. Lecz skoro autor przywiązuje tak baczną uwagę do źródeł, to można mieć zastrzeżenia do ich doboru. Jedne społeczności opisywane są w oparciu o źródła stosunkowo współczesne (dla publikacji z 1994, wznowionej i uzupełnionej w 2001 roku), inne zaś na podstawie relacji z lat 50. i 60. XX wieku. Autor, który ma doświadczenie w pracy nad rozwojem i zmianą kulturową, powi¬ nien podchodzić do starszych źródeł z większą rezerwą i dobitniej akcentować, jakie dane pochodzą z relacji historycznych. Tymczasem zrównuje on czasowo wszystkie opisy kolejnych grup plemiennych. Jest to o tyle poważny błąd, iż niektóre z ludów zmieniły w ciągu ostatnich 50 lat swoją strukturę społeczną, zwyczaje lub prakty¬ ki gospodarcze, inne zaś mogły zniknąć z krajobrazu kulturowego. Odwołując się do wiedzy zdobytej podczas ostatnich 10 lat w trakcie własnych badań terenowych wśród Kanaurów, mogę powiedzieć, iż proponowany przez Singha opis nawiązuje do rzeczywistości sprzed co najmniej 20 lat. Uporządkowanie poszczególnych opisów według podobnego klucza ułatwia jednak poruszanie się po ogromnym świecie tubylczym Indii. Bardzo pomocne jest przytaczanie różnych wariantów nazwy grupy plemiennej, używanych w publika¬ cjach, przez grupy sąsiednie oraz endoetnonimu. Autor starał się stworzyć opisy umożliwiające porównawcze analizowanie różnych aspektów kultury wybranych grup (acz przypomnę, iż nie jest to czynione z konsekwencją w całym tekście). Znaj¬ dujemy więc dane demograficzne tam, gdzie to możliwe, zestawiające liczby ze spisów ludności z różnych lat. Singh często odwołuje się także do badań antropologów fizycz­ nych, podając skrócony profil antropometryczny oraz statystyczne dane procentowe �324 Recenzje i noty recenzyjne dotyczące grupy krwi. Element już od dawna nie występujący w etnologicznej litera¬ turze naszego kręgu kulturowego. Dalej następuje opis struktury społecznej, z waż¬ nymi kryteriami określającymi relacje między członkami rodzin, oraz hierarchii wewnątrzgrupowej. Kolejnym aspektem jest określenie ram ekonomicznych, w jakich funkcjonuje grupa i opis ważniejszych praktyk gospodarczych. Skrótowo omówio¬ ne są też praktyki religijne i podstawy zmian we współczesnej strukturze wyzna¬ niowej. Publikacja K.S. Singha zawiera również obszerną, 35-stronicową bibliografię opra¬ cowań o indyjskich społecznościach tubylczych. Może się ona okazać szczególnie przydatna podczas poszukiwań literatury autorstwa indyjskich badaczy. Teksty pióra antropologów zachodnich, zamieszczone w bibliografii, niestety nie obejmują nawet wydawnictw z lat 90. XX wieku. Na zakończenie jeszcze jedna, ważna dla odbiorcy europejskiego, uwaga. Do¬ tyczy stylu, w jakim pisane są prace. Lektura omówionych książek, podobnie jak szeregu innych publikacji antropologicznych współcześnie wydawanych w Indiach, pozostawia dziwne i mieszane odczucia. Może się wydawać, iż informacje, jakie w nich znajdujemy, są zbiorem odpowiednio uporządkowanych danych, sporządzo¬ nych w stylu brytyjsko-kolonialnego raportu. Łatwo zauważyć metodę konstruowa¬ nia treści oraz swoistą manierę sztywnego trzymania się ustalonej struktury tekstu. Zazwyczaj zawiera ona listę takich zagadnień, jak małżeństwo, pokrewieństwo, sztu¬ ka, gospodarka, wierzenia, system władzy. Ma zatem charakter problemowo rozpro¬ szony. Przywodzi to na myśl wypowiedź Salmana Rushdiego, który zauważa, iż we współ¬ cześnie powstających tekstach literackich pióra autorów indyjskich wyczuwalna jest stylistyka Forstera. A rzecz przecież w tym, by oddać ducha własnej kultury poprzez własne kategorie odczuć, co też uczynił Rushdi. W opracowaniach antropologów in¬ dyjskich można dostrzec sposób pisania badaczy brytyjskich z początku XX wieku. Co więcej, wydany w 1915 roku tom The People of India (zbieżność nazwy projektu K.S. Singha), autorstwa Herberta Risleya , do dzisiaj wydaje się wzorcem, do którego nawiązują najnowsze prace (obaj autorzy przywołują postać Risleya w swoich pracach). Nie chciałbym przez to powiedzieć, że są to publikacje skostniałe i nic nie wnoszące; często są wręcz odkrywcze. Jednakże taki styl relacji antropologicznych jest trudny w odbiorze i nie zachęca czytelnika do zapoznania się z wynikami badań, lecz do niego raczej zmusza. Wielokrotnie zastanawiałem się, gdzie może tkwić przekonanie o po¬ prawności takiego ujmowania kontekstu badań (bo i one planowane są w taki sposób, by potem wypełnić konieczne w opisie obszary). Jednym z powodów może być ciągły brak poczucia, iż świat kultur znajdujących się w granicach państwa został poznany, choćby katalogowo. Trudności ze sklasyfikowaniem niektórych ludów i nadaniem im odpowiedniego statusu wobec prawa stanowią bardzo istotny problem, często wywo¬ łujący nieporozumienia między tubylcami a administracją. System administracyjny po 1 1 Druga edycja tego opracowania ukazała się w roku 1960, z uzupełnieniami Williama Crooke'a. �Recenzje i noty recenzyjne 325 prostu nie nadąża za dynamiką zmian społecznych. Przykładem mogą być protesty i zamieszki wywołane w ubiegłym roku przez Gudźarów w Radżasthanie, Harianie oraz w stanie Uttaranćal. Jednakże przy tak wielkim projekcie społecznym, jak utrzy¬ manie jedności państwowej Indii z pełnią akceptacji przeogromnej różnorodności kul¬ turowej, będą to sytuacje stale towarzyszące kolejnym rządom na szczeblu centralnym oraz lokalnym. Przemysław Hinca Borys M a l k i n, Odchodzący świat. Tropem kultur indiańskich i świata przyrody Ameryki Południowej, wybór i opracowanie Iwona Stoińska-Kairska, Mariusz Kairski, Warszawa: Akot 2007, ss. 398, il., ISBN: 978-83-921211-5-2. Na okładce twarz Indianina niknąca w mroku. Czerwone bransolety na rękach, tatuaż na twarzy. Patrzy spokojnie, z pewną zadumą, może smutkiem? Czy jego świat przeminął? Ta fotografia to cała książka. Opowieść z pierwszej ręki o ludziach i miej¬ scach, do których większość z nas nigdy nie dotrze i nigdy o nich nie usłyszy. Nie tylko dlatego, że nie dojedzie tam ekipa filmowa, bo za daleko i za trudno. Także dlatego, że to, co opisuje autor, przeminęło, zdarzyło się, było kilkadziesiąt lat temu. Mowa o książce Borysa Malkina Odchodzący świat. Warto o niej, jak i o jej autorze opowiedzieć kilka słów, ze względu na jej wymiar etnograficzny, ale przede wszyst¬ kim dlatego, że na tle polskiej literatury podróżniczej jest ona wyjątkowa. Zacznijmy od prezentacji samej książki. Na kartach dwunastu rozdziałów po­ znajemy dwanaście regionów Ameryki Południowej. „Region" to w tym przypadku niezbyt szczęśliwe sformułowanie. Odsyła nas bardziej do geografii, podczas gdy rdzeniem tej pozycji są opisy ludzi, zwierząt i roślin żyjących na danym obszarze. Bardziej adekwatne wydaje się literackie określenie „świat". Książka oferuje nam spojrzenie na dwanaście odmiennych światów Ameryki Południowej. Wraz z auto¬ rem wędrujemy przede wszystkim przez rozmaite światy Indian Amazońskich. Za¬ glądamy na przykład do Karaja w Brazylii, żyjących z rzeki Araguaia, by potem wylądować wśród Ache — leśnych zbieraczy i łowców z Paragwaju. Odwiedzamy Wayana w Gujanie Holenderskiej, by następnie zawitać do Tukuna, żyjących nad wielką Amazonką. Poznajemy także Indian Guajiro, troszczących się o swoje sta¬ da na półpustynnym pograniczu Wenezueli i Kolumbii. Zaglądamy na boliwijskie Gran Chaco (Indianie Chiriguano), w kolumbijskie Andy (Indianie Yuko w Sierra de Perija) i do lasu tropikalnego pomiędzy Pacyfikiem a Andami (Indianie Noanama w pn.-zach. Kolumbii). W jednym rozdziale opuszczamy nawet ląd stały, aby od¬ wiedzić należący do Chile Archipelag Wysp Juan Fernandez. Przekrój geograficzny jest więc bardzo szeroki. Spośród wszystkich najważniejszych środowisk Ameryki Południowej właściwie brakuje tylko argentyńskiej pampy. Wszystko to na ponad trzystu stronach głównego tekstu. �326 Recenzje i noty recenzyjne Prócz tego czytelnik dostaje do rąk przedmowę, tekst przedstawiający sylwetkę Borysa Malkina, 13 map obrazujących regiony wypraw i ich usytuowanie na kon¬ tynencie amerykańskim, trzy słowniki (użytych w tekście wyrazów obcych, nazw roślin i zwierząt, synonimów nazw ludów indiańskich), spis fotografii w czterech językach (polskim, angielskim, hiszpańskim i portugalskim) oraz pięć aneksów opi¬ sujących działalność autora (badania o charakterze etnograficznym i przyrodniczym, zbiory muzealne oparte na kolekcjach zgromadzonych przez autora, publikacje i fil­ my dokumentalne). Łącznie jest to około 50 stron tekstu. Dodajmy do tego 130 uni­ katowych kolorowych fotografii pokazujących ludzi i zwierzęta opisywane w te¬ kście, w mniejszym stopniu zaś miejsca i rośliny. Wspomnieć też wypada o starannej wielkoformatowej edycji samej książki. To wszystko wystawia dobrą ocenę redakto¬ rom tomu. Praca, jaką włożyli w opracowanie dzieła oraz w wybranie tekstów i foto¬ grafii Malkina posiadających dużą wartość zarówno dokumentalną, jak i estetyczną, przyniosła naprawdę dobry efekt. Odchodzący świat prezentuje się jako swoiste opus magnum autora, dzieło rzeczywiście przybliżające cały jego dorobek. A jest on naprawdę imponujący. Borys Malkin to jeden z najwybitniejszych współczesnych dokumentalistów i kolekcjonerów kultur indiańskich Ameryki Połu¬ dniowej. W ciągu czterdziestu lat swoich wypraw zgromadził ponad 120 kolekcji et¬ nograficznych i zbiorów archeologicznych (najbogatsze z nich liczą powyżej tysiąca eksponatów). Zbiory te, obejmujące rękodzieło ponad 40 ludów tubylczych Ameryki Południowej oraz zabytki sztuki prekolumbijskiej z 10 kultur archeologicznych, są w posiadaniu wszystkich najbardziej znaczących muzeów europejskich i amerykań¬ skich. Do tego trzeba dodać olbrzymie zbiory zoologiczne — około miliona okazów entomologicznych i herpetologicznych rozsianych po liczących się muzeach i insty¬ tutach naukowych na świecie. Dokumentacja wizualna jest także niebagatelna — to przeszło 40 tysięcy slajdów fotograficznych oraz fotografii czarno-białych, uzupeł­ nionych 22 filmami etnograficznymi. Wszystko to zbiory wartościowe, unikające „cepeliady", które gromadzono w sposób staranny i systematyczny. Autor może się także pochwalić dorobkiem pisarskim. Polskim czytelnikom jest on znany z artyku¬ łów krajoznawczo-podróżniczych regularnie zamieszczanych w czasopiśmie popu¬ larnonaukowym „Poznaj Świat", gdzie od roku 1959, z małym przerwami, do roku 1985, łącznie opublikował ich pięćdziesiąt (te o Ameryce Pd. stanowią pierwowzór Odchodzącego świata). Drugi wymiar jego pisarstwa jest w Polsce prawie całkowi¬ cie nieobecny. Są to teksty z zakresu etnozoologii i zoologii wychodzące na łamach takich naukowych czasopism, jak „Anthropological Quarterly" czy „Bulletin of the American Museum of Natural History". Do pełnego obrazu sylwetki badacza dodać trzeba jego barwny życiorys, który wiedzie od Litwy i Polski, poprzez Stany Zjednoczone, Wielką Brytanię, Kolumbię i Szwajcarię, z powrotem do Polski. Są w nim takie epizody, jak udział w wojnie na Pacyfiku, studia na trzech kierunkach (przyrodniczym, archeologicznym oraz antro­ pologicznym, m.in. pod kierunkiem A. Kroebera i R. Lowie'go), podróże po obu Amerykach, Afryce, Azji i Oceanii, praca wykładowcy uniwersyteckiego, przyjaźń z Robertem Carneiro — czołowym antropologiem amerykańskim. Słowem, Borys Malkin to postać nietuzinkowa, której dokonania budzą szacunek. Można powie- �Recenzje i noty recenzyjne 327 dzieć, że od strony naukowej sytuuje się on w antropologii w nurcie Boasowskim, w którym badacz powinien być przede wszystkim dokumentalistą, a zarazem specja¬ listą w różnych dziedzinach. I to właśnie przebija się w rzeczonej pozycji, zarazem decydując o jej wartości. Jak już wspomniałem, Odchodzący świat jest pracą podróżniczą, ale nader odmienną od innych współczesnych polskich książek opowiadających o Ameryce Południowej. Dla porównania weźmy trzy pozycje, należące do najbardziej popularnych i medial¬ nie znanych: Rio Anaconda, Wojciecha Cejrowskiego; Blondynka w dżungli, Beaty Pawlikowskiej oraz Eldorado — polowanie na legendę, Jacka Pałkiewicza. Na czym polegają różnice? Pierwsza z nich to ilość i zakres faktografii. Książkę Malkina cechuje ogromne bogactwo faktów. Jest ona naładowana mnóstwem informacji dotyczących regionu, na którym koncentruje się dany rozdział. Poczynając od geografii (umiejscowie­ nie, krajobraz, ukształtowanie terenu), idąc poprzez świat przyrody (flora i fauna, ze szczególnym uwzględnieniem pasji autora — owadów), a kończąc na ludziach zamieszkujących dany obszar (przedstawienie sposobu życia, opisy świąt, zdobień, ceramiki, sposobów polowania itp.), otrzymujemy rzeczywisty wgląd w obręb przed­ stawianego świata. Obfitość materiału dotyczącego różnych dziedzin (przydało się wszechstronne wykształcenie autora) sprawia, że każdy czytelnik, niezależnie od posiadanej wiedzy, znajdzie dla siebie coś interesującego i nowego. Oczywiście, ja¬ kość i zakres tych prezentacji nie są jednakowe w obrębie całej książki. Trafiają się rozdziały uboższe faktograficznie, na przykład koncentrujące się na dwóch lub trzech aspektach opisywanego regionu. To jednak nie zmienia faktu, że różnica pomiędzy Odchodzącym światem a przywołanymi wyżej pozycjami jest naprawdę duża. Tak się bowiem składa, że pod względem ilości informacji o przemierzanych światach, a zwłaszcza ich zakresu, polskie książki podróżnicze traktujące o Ame¬ ryce Południowej prezentują się dość ubogo. A co stanowi ich główną treść? Etapy i koleje wypraw, wrażenia autora, refleksje na temat siebie i rzeczywistości. Więcej dowiadujemy się z nich o samym podróżniku niż o krainach, po których wędru¬ je. W książce Malkina zdarzenie z wyprawy jest pretekstem do prezentacji Indian, gatunku zwierzęcia lub rośliny, natomiast w książkach rzeczonych autorów jest to powód do zaprezentowania samych siebie. A jeśli już pojawiają się obiektywne, nie uwikłane w autorskie interpretacje fakty o regionie, wtedy najczęściej trącą encyklo¬ pedyzmem. Książka Malkina stara się omijać tego typu pułapki, dość harmonijnie łącząc informacje pochodzące z własnego doświadczenia z tymi z naukowych opra¬ cowań. W ten sposób Odchodzący świat unika częstego grzechu polskiej literatury podróżniczej (nie tylko amerykanistycznej), w której relacje z własnej wyprawy poprzetykane są wypiskami z cudzych prac. Natomiast druga główna różnica polega na jakości przedstawionych faktów. W re¬ cenzowanej pozycji przedstawiana wiedza o świecie jest szczegółowa, usytuowa¬ na w konkretnym miejscu i czasie. Widać to na różnych poziomach, poczynając od umiejscowienia w przestrzeni, poprzez dane etnograficzne i przyrodnicze, a kończąc na danych osobowych. Za każdym razem możemy precyzyjnie powiedzieć, gdzie i o kim lub o czym pisze autor. Wiemy też, gdzie przebiega granica pomiędzy opisem �328 Recenzje i noty recenzyjne świata a autorską interpretacją. Zwykle dostajemy obszerny, jak na standardy popu¬ larnonaukowe, zestaw wiedzy na dany temat, często zmierzającej do obalania stereo¬ typowych poglądów o Amazonii. I , rzecz znamienna, prawie wszystkie osoby, które pojawiają się w książce — a jest ich pokaźny tłumek — są wymienione z imienia i nazwiska (jeżeli takowe miały), a przy tych nielicznych nieznanych, autor rzetelnie informuje, że zapomniał, jak się nazywali. Ten przykład dobrze obrazuje różnice w sposobie prezentowania rzeczywistości, albowiem u pozostałych autorów zdecydowana większość osób, z którymi się spot¬ kali, występuje w tekście jako bezimienni Indianie, Latynosi czy tubylcy. Informacje na temat świata zwykle wahają się pomiędzy ogólnością a ogólnikowością. Wyda¬ rzenia dzieją się gdzieś tam „w dziczy", „na pograniczu", „w zagubionej osadzie". Trudno powiedzieć, co jest wzięte ze świata, a co dodane przez autora (zwłaszcza kwestie wypowiadane przez Indian trącą konfabulacją), a dodatkowo większość pre¬ zentowanych obrazów powiela stereotypy o mieszkańcach lasu tropikalnego. Na do¬ miar złego, pośród niezbyt licznych prawdziwych informacji zdających sprawę, jak jest w Amazonii, pojawiają się dane całkowicie mijające się z prawdą, których żadną miarą czytelnik nie znający naukowej literatury nie jest w stanie wychwycić. Dlaczego tak jest? Skąd taka dysproporcja pomiędzy dziełem Malkina i innych autorów? Odpowiedź znajdziemy w porównaniu sposobów pisarstwa. Odchodzący świat jest napisany w czasie przeszłym, w trybie oznajmującym, ze stosunkowo małą licz¬ bą dialogów, które pojawiają się tylko w anegdotach. Wszystko to znamionuje styl pisarski pretendujący do przedstawiania prawdy, dokumentowania rzeczywistości. I taka jest też ta książka. Emanuje przekazem: „patrzcie, tak tam było". Z kolei na przykład proza Cejrowskiego opiera się na czasie teraźniejszym, dużej liczbie dia¬ logów stanowiących sedno wielu historyjek, rozmaitych eksperymentach słownych i formalnych, co daje na tyle mocną fabularyzację faktu, że w efekcie przeobraża się on w fikcję literacką. Słowem, książka Malkina reprezentuje opcję literatury faktu (dokumentującej realne wydarzenia), zaś twórczość pozostałych podróżników sytu¬ uje się bardziej w okolicach publicystyki reportażowo-beletrystycznej (komentującej fikcję zbudowaną na doświadczeniach autora). Widać, że pod pojęciem „wyprawy" w obu przypadkach ukrywa się co innego. Borys Malkin jeździł po to, aby zbierać okazy zwierząt, kolekcje przedmiotów, do¬ konać opisu danej technologii, zwyczaju lub praktyki. Pisarstwo stanowiło pobocze jego działalności. Stąd też autor jest obecny w tekście w formie „szczątkowej", naj¬ częściej w anegdotach lub w opisie swoich doświadczeń z danymi ludźmi lub regio¬ nem. Pałkiewicz zaś udawał się do Amazonii, by opisać swoje zmagania z trudnym światem dookoła, przyrodą, techniką, ludźmi. Pawlikowska, by zrelacjonować swoje odczucia i wrażenia. Najbliżej Malkina jest zapewne Cejrowski, który również pre¬ zentuje obraz świata „Tam", ale jest on mocno stereotypowy i istnieje tylko po to, aby zabawić czytelnika, zadziwić go lub rozśmieszyć. We wszystkich trzech przypad¬ kach głównym celem pobytu podróżników w Ameryce Południowej było napisanie książek i nakręcenie filmów. Być może dlatego ich głównym bohaterem jest autor w Ameryce, nie zaś sama Ameryka. �329 Recenzje i noty recenzyjne W rezultacie Odchodzący świat jest książką, której nie da się przeczytać w całości w ciągu kilku wieczorów — nie pozwala na to jej styl i wielość zawartych w niej in¬ formacji. Natomiast przykładowa Rio Anaconda taką rozrywkę zapewnia. Czytając j ą i jej pokrewne pozycje, spędzimy przyjemnie czas, sądząc, że dowiadujemy się czegoś o Indianach i Ameryce Południowej. W istocie jednak więcej dowiemy się o nas sa¬ mych, o naszych wyobrażeniach i potrzebach — podróż jest tu tylko pretekstem i ko¬ stiumem. Odchodzący świat Borysa Malkina jest więc pozycją wyjątkową, gdyż oferu¬ je rzeczywisty wgląd do światów, które odwiedził autor. Można się z niej dowiedzieć wielu rzeczy na ich temat. Dobra książka podróżnicza powinna być właśnie taka. Tarzycjusz Buliński Eugeniusz K ł o s e k , Świadomość etniczna i kultura społeczności polskiej we wsiach Bukowiny rumuńskiej, Wrocław: Katedra Etnologii i Antropologii Kultu­ rowej Uniwersytetu Wrocławskiego 2005, ss. 449, il., ISBN: 83-9221-300-9. Zainteresowania badawcze Eugeniusza Kłoska od dawna koncentrowały się na prob­ lematyce etniczności (tożsamości etnicznej, stereotypów, kategorii „swój" - „obcy") oraz stanu kultury i charakteru procesów kulturowych na terenach pogranicznych. Były nimi w jego pracach Śląsk i Bukowina w granicach Rumunii. Badania na Śląsku, szcze­ gólnie Śląsku Górnym, Eugeniusz Kłosek podjął już na początku lat 80. W ramach badań nad problematyką śląską zajął się przede wszystkim wyznaczaniem odrębności obszaru i grupy oraz jej tożsamością. Zauważamy znamienną ewolucję w poglądach badacza, dostrzegalną w jego licznych publikacjach, związaną ze zmieniającą się rze¬ czywistością społeczno-kulturową i polityczną. Odrębność tę początkowo ujmował w kategoriach regionalnych i społecznych. Od połowy lat 90. XX wieku badacz do¬ strzegł jednak konieczność zajęcia się identyfikacją etniczną i sformułował tezę o „tu¬ tejszej", pogranicznej tożsamości etnicznej Ślązaków. Obok dobrej znajomości terenu i jakości materiałów z badań terenowych, wykorzystanych w tych pracach, cenię sobie w nich determinację w podejmowaniu trudnych, lecz ważnych problemów oraz sposób pisania o nich, uwzględniający odpowiedzialność badacza usiłującego zrozumieć ba¬ daną sytuację, ale unikającego bezpośredniego na nią oddziaływania. W Rumunii Eugeniusz Kłosek rozpoczął badania jeszcze w latach 70. XX wieku, kiedy to gromadził materiały do pracy magisterskiej na temat pasterstwa w Górach Kelimeńskich. Na teren Rumunii powrócił w roku 1995. Tym razem były to długotrwałe, intensywne badania terenowe prowadzone do roku 2004, indywidualnie i razem ze stu­ dentami etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego, w ramach ćwiczeń terenowych i obo­ zów naukowych. Przedmiotem badań były polskie społeczności wiejskie na Bukowinie rumuńskiej, analizowane w szerokim kontekście uwarunkowań zarówno historycz¬ nych, jak i współczesnych. Celem tych badań było określenie charakteru tożsamości etnicznej Polaków na Bukowinie południowej oraz dokumentacja właściwej im kultu¬ ry. Obok systematycznych badań terenowych w siedmiu wsiach Bukowiny — trzech �330 Recenzje i noty recenzyjne zasiedlonych na początku XIX wieku przez górali czadeckich, trzech nieco później przez chłopów z okolic Tarnowa i Kolbuszowej oraz jednej, dawnej osady górniczej, do której sprowadzono pod koniec XVIII wieku rodziny górnicze z Bochni i Wieliczki, 0 odmiennej historii i strukturze etnicznej mieszkańców — poszukiwania prowadzo¬ no także wśród Polaków w innych miejscowościach tej krainy. Ważnych materiałów porównawczych i uzupełniających dostarczyły badania przeprowadzone wśród reemi¬ grantów z Bukowiny, osiedlonych po I I wojnie światowej, przede wszystkim na Dol¬ nym Śląsku. Przesiedlenie spowodowało, że zachowali oni w wielu przypadkach lepszą pamięć o przeszłości w porównaniu z członkami grupy, którzy pozostali na miejscu. Ponadto wykorzystano źródła zastane, między innymi kroniki tworzone w badanych wioskach oraz rękopiśmienne i publikowane opracowania historyków, językoznawców 1 socjologów. Rezultatem badań prowadzonych na Bukowinie przez Eugeniusza Kłoska jest wiele artykułów, a ich podsumowaniem — recenzowana książka. Książka ta koncentruje się na dwóch obszernych sferach kultury, a mianowicie ideach i wartościach stanowiących o tożsamości etnicznej bukowińskich Polaków, dostępnych głównie poprzez wypowiedzi członków badanej grupy i ich sąsiadów, oraz na wytworach i zachowaniach tworzących ich kulturę dnia codziennego. Obydwie te sfery kultury nie są w pracy niepowiązane. Kultura wyobrażana, do której należy świadomość etniczna, ma swoje oparcie w kulturze związanej ze sposobem bytowania, natomiast wiele zachowań i wytworów materialnych uzyskuje znaczenie dzięki towarzyszącym im wartościom. Au¬ tor uznał za ważne ukazanie perspektywy historycznej przedstawianych zjawisk. God¬ ne uwagi jest również ujmowanie głównego przedmiotu badań, jakim są społeczności polskie na Bukowinie, w różnorodnych uwarunkowaniach i kontekstach: etnicznych, społecznych, religijnych, ekonomicznych i politycznych. Książka stanowi monografię problemową grupy Polaków, żyjących na Bukowinie w wielokulturowym i wieloetnicznym, lecz na ogół nie antagonistycznym wobec nich środowisku, o trudnej przeszłości i interesującej, lecz równie skomplikowanej teraźniejszości. Bukowina i polskie społeczności tam zamieszkałe dostarczyły ważnych materiałów do rozważań nad problemami etnicznymi. Autor szczegółowo omawia determinanty i dylematy świadomości etnicznej Polaków na Bukowinie. Dostrzegł znaczenie nie tyl¬ ko rumuńskiego, ale także wieloetnicznego otoczenia (Niemcy, Ukraińcy, Żydzi, Cyga­ nie, Węgrzy, Ormianie), pomagającego w oswojeniu się ze zróżnicowaną etnicznością, dostarczającego możliwości wyboru u grup pogranicznych, prowadzącego do konfliktu tożsamości — ujawnionego wśród górali czadeckich, którzy w części zadeklarowali się jako Słowacy. Podkreślił rolę języka i wyznania oraz wspierających je instytucji, takich jak szkoła i Kościół, zwrócił uwagę na motywy i skutki małżeństw mieszanych. Zareje¬ strował na terenie Bukowiny etnonim „Mazur", występujący na ogromnym terenie od Serbii po Syberię, niekiedy stanowiący konkurencję wobec etnonimu „Polak", sygnali¬ zujący nieopracowany dotąd przez etnologów problem ekspansji ludności wywodzącej się z Mazowsza i trwałości nazwy oraz języka. Słusznie zauważył, że stereotypy etnicz­ ne nie muszą stanowić o charakterze wzajemnych stosunków. Omówił znaczenie Pola¬ ków z Polski, przyjeżdżających na Bukowinę już w latach 30. XX wieku jako letnicy, reprezentujących inny, „narodowy" wymiar polskości. Stwierdza marginalny charakter etniczności Polaków na Bukowinie, szczególnie tych żyjących w trudno dostępnych �331 Recenzje i noty recenzyjne wioskach górskich, izolowanych zarówno od kultury grupy narodowej kraju pocho¬ dzenia, jak i kraju zamieszkania. Badacz kilkakrotnie wzmiankuje, z pewnym żalem wobec bukowińskich Polaków, o trudnościach w odróżnianiu przez nich przynależno¬ ści państwowej (obywatelstwa) od przynależności narodowej (np. s. 147). Wydaje się, że nie docenia on roli państwa i sytuacji przez nie tworzonej w procesach etnicznych, czego wyrazem może być uznanie narodu za najwyższy stopień zorganizowania etniczności, nie uwzględniające możliwości tworzenia narodów „dynastycznych", „poli¬ tycznych" czy „konstytucyjnych". O tej możliwości przypominają wypowiedzi człon¬ ków badanych społeczności, potwierdzających niejednokrotnie swoją przynależność zarówno do narodu polskiego, jak i rumuńskiego. W rozważaniach nad prowadzeniem badań z zakresu problematyki etnicznej ważna jest świadomość autora, że badania ta¬ kie, nieodpowiednio realizowane, mogą wzmacniać uczucia ksenofobii i przyczynić się do zantagonizowania badanych społeczności wieloetnicznych. W części książki poświęconej kulturze dnia codziennego autor przyjął układ tradycyjnej monografii etnograficznej. Na początku umieścił gospodarowanie, na¬ stępnie omówił dom i zagrodę, strój i ubiór, pożywienie, sposoby kontaktowania się w ramach społeczności lokalnych, obrzędy rodzinne i doroczne, na końcu wierzenia i przyjmowaną wizję świata oraz podania. Sporządzony rejestr zachowań i wytworów kulturowych zaopatrzony jednak został, i to odróżnia ten tekst od wielu tradycyjnych opisów etnograficznych, w informację o ich genezie, jeśli była uchwytna, przynależ¬ ności do określonego czasu oraz stopniu powszechności. Obok elementów kulturo¬ wych o charakterze reliktów przedstawione zostały również nowe, często w powią¬ zaniu ze środowiskiem etnicznym i szerszym kontekstem społeczno-gospodarczym i politycznym. Także w tej części pracy, podobnie jak w innych swoich studiach, autor prezentuje się jako doświadczony i utalentowany badacz terenowy, rozmówca i obserwator potrafiący zgromadzić interesujące materiały i dbający o ich dobre za¬ prezentowanie w tekście. Konsekwentny empiryzm Eugeniusza Kłoska tylko w nie¬ licznych wypadkach osłabiają nie potwierdzone w terenie koncepcje, zaczerpnięte z literatury informacje, typu: „Dom jest obrazem kosmosu" (s. 227). Przedstawienie kultury Polaków na Bukowinie, zaprezentowane w książce, jest nie tylko rejestrem unieruchomionych jej elementów. Ukazało ich funkcję, posłu¬ żyło także do sformułowania wniosków na temat przekształceń tej kultury, głównie pod wpływem procesu modernizacji ograniczającego tradycyjne jej formy. Stało się ponadto przydatne do przedstawienia uwarunkowań i mechanizmów kulturowych związanych z etnicznością: izolacji, transkulturacji i asymilacji, również rewitali¬ zacji i nabywania kompetencji umożliwiających funkcjonowanie w wielokulturo¬ wym i wieloetnicznym środowisku. Przekazane w monografii informacje nie tylko pozwalają pogłębić znajomość różnych wymiarów etnicznej polskości, ale są także cenne dla rozważań nad ogólnymi problemami etniczności i procesami przekształceń kulturowych. Polskie piśmiennictwo z zakresu zagadnień etnicznych wzbogaciło się o wartościową pozycję przygotowaną na podstawie bogatych i interesująco zinter¬ pretowanych materiałów z długotrwałych badań terenowych. Zbigniew Jasiewicz �332 Recenzje i noty recenzyjne „Zesłaniec. Pismo Rady Naukowej Zarządu Głównego Związku Sybiraków", red. nacz. Antoni Kuczyński, nr 1-31, Warszawa: ZG ZS 1996-2007, ISSN: 1426¬ 21-2126. W epoce Internetu wydawanie czasopisma może wydawać się zajęciem zgoła niepotrzebnym. Po co mitrężyć czas na żmudne prace redakcyjne, na drukowanie, wreszcie dystrybucję. O wiele łatwiej skorzystać z możliwości, jakie daje właśnie Internet. Jestem przekonany jednak, że lepiej celem przekazania swoich myśli po¬ sługiwać się także metodami wypracowanymi w „galaktyce Gutenberga", niźli zdać się tylko na to, co oferują w „globalnej wiosce". Periodycznie wychodzące pismo, w jednolitej i starannej szacie graficznej, o określonej tematyce, a przede wszystkim konsekwentne w swoich celach i zapatrywaniach, stanowi jedno z tych osiągnięć naszej cywilizacji, z których nie opłaca się rezygnować. Te refleksje przychodzą mi do głowy, gdy patrzę na półkę z tomami „Zesłańca", będą­ cego czasopismem środowiska Sybiraków. Najpierw pod tym tytułem wychodził od 1991 roku dodatek do wydawanego we Wrocławiu „Dziennika Dolnośląskiego". Od 1996 roku „Zesłaniec" jest odrębnym czasopismem. Jego redaktorem naczelnym jest znany etnolog, Antoni Kuczyński; w latach 1997-1999 zastępował go Władysław Masiarz. „Zesłaniec" ma zazwyczaj trzy działy. W pierwszym zamieszcza się artykuły o te¬ matyce wschodoznawczej, przede wszystkim jednak o dziejach Polaków zsyłanych na Sybir w XIX i XX wieku. W drugim są krótkie na ogół teksty dotyczące działal¬ ności Związku Sybiraków oraz wszelkich wydarzeń obchodzących to środowisko. Z kolei w trzecim znaleźć można recenzje rozmaitych publikacji związanych z tema¬ tyką pisma. Recenzowany periodyk jest nie tylko przejawem działalności pewnego stowarzyszenia. Jest to czasopismo, w którym znaleźć mogą wartościowe artykuły wszyscy, których interesują stosunki polsko-rosyjskie, dzieje Kresów Wschodnich, rodzime kultury Syberii, problem totalitaryzmu. Publikowane są także wstrząsające wspomnienia osób, które przeżyły zesłanie. Redakcja „Zesłańca" bardzo skrupulatnie przestrzega właściwych proporcji mię¬ dzy emocjami a intelektem. Zajmując się tematyką wschodnią, bardzo łatwo o cierpiętnictwo, o oskarżanie wszystkiego i wszystkich. Teksty publikowane we wroc¬ ławskim periodyku nacechowane są jednak trzeźwością, wynikającą ze stosowania metody naukowej. Większość artykułów spełnia wymagania stawiane pracom na¬ ukowym, wprawdzie z dziedziny często literaturopodobnej humanistyki; jest to jed¬ nak pisarstwo posługujące się starannie opracowanymi materiałami źródłowymi. Na kartach redagowanego przez Antoniego Kuczyńskiego czasopisma spotykam naukowców i świadków wydarzeń historycznych, Polaków i przedstawicieli narodów zamieszkujących ongiś carskie czy sowieckie imperium, spotykam ludzi różnych po¬ koleń. „Zesłaniec" jawi się jako miejsce ważnego dialogu. Z pewnością można go uprawiać z powodzeniem również na forach internetowych. Kiedyś rozmawiało się na rynku albo konwersowało w salonie. Konwersacja w salonie Kuczyńskiego jest zawsze bardzo pouczająca, choć nie wszyscy z interlokutorów przypadają nam do gustu. Nigdy jednak nie jest czasem straconym. Grzegorz Pełczyński �Recenzje i noty recenzyjne 333 Kobiety z góry Ararat (Les Femmes du Mont Ararat), reż. Erwann B r i a n d, Francja: Flight Movie 2004, 52'. Ararat to masyw górski we wschodniej Turcji, który funkcjonuje w naszej wyob¬ raźni jako góra legendarna, magiczna, święta. Rzeczywistość tego miejsca prezen¬ tuje się jednak obecnie zgoła inaczej. Od lat 80. XX wieku ma tam bowiem miejsce przewlekły konflikt między turecką armią i kurdyjską partyzantką Partii Pracujących Kurdystanu (PKK). Walki na tym terenie sięgnęły zenitu w połowie lat 90. Obecnie tli się nadal w górach ruch partyzancki, zepchnięty jednak na pogranicze irackie. Mimo że o kobiecie muzułmańskiej napisano już tomy, to wciąż w odniesieniu do niej przeważają uogólnienia i stereotypy. W opracowaniach pojawia się najczęściej wizerunek kobiety dyskryminowanej, zepchniętej na margines islamskiego społe¬ czeństwa. Ten godny współczucia wizerunek kobiety Orientu, budzący emocje Eu¬ ropejczyków, jest jednak — co najmniej — nieaktualny. Rzeczywistość kulturowa świata islamu w ostatnich dekadach gwałtowanie się zdynamizowała. Dotyczy to także sytuacji kobiet. Dlatego też z wielką uwagą należy śledzić opracowania zmie¬ rzające do ukazania sytuacji kobiety islamu z aktualnej i odbiegającej od stereotypów perspektywy. Do takich ujęć zaliczyć można film dokumentalny autorstwa wykształ­ conego w łódzkiej „filmówce" Francuza, Erwanna Brianda, Kobiety z góry Ararat. Dokument opowiada o walce żeńskiej formacji partyzanckiej PKK, operującej w gór¬ skich ostępach południowo-wschodniej Turcji, w okolicach Araratu. Film stara się zarejestrować wycinek z życia sześcioosobowego oddziału, ponadto obfituje w dy¬ gresje, dotyczące losów każdej z bohaterek. Historia, jakich wiele, gdyby nie fakt, iż fabuła filmu dotyczy kobiet-partyzantek. Dzięki temu przed naszymi oczami rysuje się raczej nietypowy wizerunek kobiety kurdyjskiej, jednocześnie także mieszkanki Bliskiego Wschodu. W konwencji wywiadu poznajemy każdą bohaterkę z osobna. Dowiadujemy się, iż każda z nich, bez wyjątku i bez reszty, oddana jest sprawie na¬ rodu kurdyjskiego, z żarliwością równą co najmniej tej, która cechuje mężczyzn. Bo­ haterki filmu to jednak podwójne rewolucjonistki. Walczą one o sprawę narodową, a jednocześnie na rzecz sprawy właściwie równie beznadziejnej — równoupraw¬ nienia kobiet w skrajnie patriarchalnym społeczeństwie Bliskiego Wschodu. Z tego powodu właśnie zasługują na nasz szczególny szacunek i uwagę. Film ten to dobry obraz przemian obyczajowych we współczesnym świecie mu¬ zułmańskim. Ich ważnymi uczestniczkami są kobiety, które coraz śmielej dopomi¬ nają się o znaczniejszy udział w życiu publicznym. Warto zwrócić uwagę, że czę¬ sto dochodzi do takich prób w społecznościach zmarginalizowanych, gdzie kobiety w coraz większym stopniu realizują się w polityce czy w życiu religijnym — sferach dawniej zarezerwowanych całkowicie dla mężczyzn. Na obu płaszczyznach da się obecnie zauważyć swego rodzaju emancypację, czy nawet więcej — rywalizację ko¬ biet z mężczyznami. Zjawisko to występuje nie tylko w Kurdystanie tureckim, ale, w różnym natężeniu, także na innych obszarach świata islamu. I tak, na przykład, w znanym mi najlepiej Sudanie, proces ten jest jak najbardziej widoczny. Tam jed¬ nak nie wynika on tylko z aktualnych procesów modernizacyjnych i westernizacyjnych, ale inspirowany jest raczej polityką fundamentalistycznego reżimu rządzącego �334 Recenzje i noty recenzyjne Sudanem, który poszukując poparcia społecznego, popiera częściową emancypację kobiet. Przykład Kurdów tureckich wydaje się nieprzypadkowy. W swej historii udowod¬ nili przecież nie raz, iż są najbardziej podatni na modernistyczne idee, i to nie tylko żyjąc wśród swoich pobratymców, ale także w obrębie innych społeczności Bliskiego Wschodu. W kontekście wydarzeń w sąsiednim Iraku, gdzie doszło do gwałtownego wzrostu znaczenia Kurdów, winniśmy bacznie śledzić przyszłe losy tego bez mała dwudziestomilionowego narodu, któremu wciąż odmawia się prawa do samostano¬ wienia. Maciej Kurcz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a48b57f857cc31c0e5344997ba3ea436.pdf 031741ec8ef25060e7000a313f5d7231 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6182 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Bałkany - migracje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5767 Title A name given to the resource Refleksja nad zjawiskiem migracji na Półwyspie Bałkańskim/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.397-404 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bielenin-Lenczowska, Karolina Czekalski, Tadeusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 KAROLINA BIELENIN-LENCZOWSKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski TADEUSZ CZEKALSKI Instytut Historii Uniwersytet Jagielloński Kraków REFLEK SJA N A D ZJAW ISKIEM M IG RA CJI N A PÓ ŁW YSPIE BA ŁKA ŃSKIM . PRZEG LĄ D LITERATURY PO LSK O JĘZY CZN EJ Badania nad zjawiskiem migracji prowadzone są w Polsce przez przedstawi­ cieli różnych nauk: historii, antropologii kulturowej, socjologii, nauk politycz­ nych, pedagogiki czy demografii i geografii regionalnej. W niniejszym przeglą­ dzie skupimy się na opisie prac polskojęzycznych dotyczących różnych zjawisk związanych z m igracją w krajach Półwyspu Bałkańskiego w wieku XX i XXI. Migracja nie wydaje się ważnym tematem badań polskich bałkanologów. Jest to zastanawiające, jeśli wziąć pod uwagę to, co pisze historyczka Maria Todorova w swoim klasycznym już dziele Bałkany wyobrażone: Najważniejsza część społecznego dziedzictwa osmańskiego dotyczy demografii. Mowa o zjawisku długofalowym i niemożliwym do zatrzymania czy cofnięcia, którego konsekwencje obserwujemy do dziś. Historia demograficzna imperium osmańskiego obejmuje cały szereg zagadnień, z których najważniejsze to geogra­ ficzne przemieszczanie się ludności (kolonizacja, migracje), procesy demograficz­ ne (przyrost naturalny, śmiertelność, liczba zawieranych małżeństw itp.) oraz inne typy mchów ludności (zmiany w strukturze wyznaniowej, ruchliwość społeczna itp.) (Todorova 2008: 372). Dwudziesty wiek to czas przede wszystkim migracji zarobkowych (w latach 60. Jugosławia podpisała z Niemcami umowę o sprowadzeniu robotników goś­ cinnych, tzw. gastarbeiterów), ale także politycznych (uchodźcy z Grecji po za­ kończeniu wojny domowej w latach 40. czy z Jugosławii po jej krwawym rozpa­ dzie). Temat ten pojawia się w pracach z zakresu różnych nauk, między innymi demografii i geografii. �398 Karolina Bielenin-Lenczowska, Tadeusz Czekalski Badania polskich historyków zajmujących się Bałkanami w zdecydowanej większości koncentrują się na historii politycznej lub na historii gospodarczej postrzeganej w skali makro, co powoduje, że zagadnienia z historii społecznej odgrywają rolę wyraźnie drugorzędną. Można to uzasadniać także oddaleniem regionu bałkańskiego od Polski, a w konsekwencji odmiennością - realną bądź zakładaną - doświadczeń społecznych. Istnieje jednak grupa historyków, która poprzez badania nad historią polityczną XX wieku zmierza nieuchronnie do kwe­ stii odnoszących się do migracji - czy to w przypadku migracji jugosłowiańskich do RFN w latach 60., czy też „wielkiej wycieczki”, jak eufemistycznie określano wymuszone migracje Turków bułgarskich w latach 80. Z innej perspektywy wą­ tek migracji bałkańskich, tym razem „na Bałkany”, stał się przedmiotem badań historyków zajmujących się migracjami Polaków i tworzeniem środowisk polo­ nijnych. Dość obszerną bibliografię tekstów poświęconych Polakom migrującym na Bałkany zawdzięczamy kilku zaledwie autorom, którzy ten wątek uczynili jednym z najistotniejszych w swojej pracy naukowej. M igracją uwarunkowaną w więk­ szości przypadków politycznie można by określić polską obecność w Bułgarii, sięgającą XIX wieku i początków budowania nowożytnego państwa bułgarskie­ go. Jej losy śledził w swoich pracach Zbigniew Klejn, początkowo jako dzien­ nikarz, a z czasem jako historyk i autor fundamentalnego dzieła poświęconego Polakom w Bułgarii (Klejn 1999, 2001; zob. też Pilch 1984: 281). Kontynuatorką badań Klejna nad bułgarską Polonią była Urszula Kaczmarek. Jej prace, wyda­ wane od końca lat 80., dotyczyły kolejnej fali polskiej emigracji, kształtującej się w latach 80. XX wieku, z uwagi na jej charakter określanej często pojęciem „emigracji serca” (Kaczmarek 1991, 1993). Do tradycji XIX-wiecznych nawiązywały środowiska polonijne w byłej Jugo­ sławii. Kształtowanie się tej społeczności doczekało się w 1983 roku obszernego opracowania Janusza Albina (Albin 1983). W tej samej dekadzie uwagę badaczy przykuwała kwestia repatriacji „polskich Jugosłowian” i osiedlania ich w rejonie Bolesławca. Oprócz licznych artykułów publicystycznych warto też zauważyć prace Tadeusza Bugaja i Czesława Buczka, poświęcone środowisku reemigran­ tów (Bugaj 1982-1983; Buczek 1983). Spośród polskich społeczności zamieszkujących pod koniec lat 80. XX wieku Bałkany wyróżniała się, tak pod względem liczebności, jak i stopnia zorgani­ zowania, Polonia grecka. Z uwagi na to, iż polscy emigranci pod Akropolem stanowili przykład typowej migracji zarobkowej z kraju komunistycznego, temat ten nie był podnoszony do 1989 roku, kiedy zajął się nim Zbigniew Ruta (Ruta 1989). Jednak kluczowe znaczenie w badaniach nad tym środowiskiem, tworze­ niem przez nie ośrodków edukacyjnych i religijnych, a także jego aktywnością kulturalną odegrały prace Jacka Knopka. W pracy wydanej w 1997 roku autor poddał analizie współczesną Polonię grecką ale także prześledził polską obec­ ność w Grecji na przestrzeni kilkuset lat, zwracając uwagę na mało znany epi­ �Refleksja nad zjawiskiem migracji na Półwyspie Bałkańskim 399 zod migracji polskich górników do Grecji w okresie międzywojennym (Knopek 1997). Wśród polskich publikacji poświęconych obecności Polaków w Grecji, bardziej jako konsekwencji podróży niż migracji, warto wspomnieć pracę war­ szawskiego historyka i filologa Przemysława Kordosa (2009). Omawiając wątki polskie w badaniach nad migracjami bałkańskimi, nie m oż­ na pominąć kwestii migracji grecko-macedońskich, będących konsekwencją wojny domowej w Grecji. O bałkańskich uchodźcach przybywających do Polski pisali Mieczysław Wojecki, Jacek Knopek i Artur Patek (Wojecki 1989; Kno­ pek 1994; Patek 2005). Ciekawymi przyczynkami do badań nad społecznością emigrantów bałkańskich są opublikowane niedawno artykuły Patryka Pleskota i Jarosława Symyka (Pleskot 2004: 73-74; Symyk 2009). Artykuł Pleskota doty­ czy, co prawda, licznej, wielonarodowościowej grupy studentów, ale dominowali w niej liczebnie przybysze z Albanii i Bułgarii, a także emigranci greccy. Autorzy klasycznych syntez poświęconych Bałkanom - Barbara Jelavich i George Castellan za kluczowe w dziejach dwudziestowiecznych Bałkanów uznają migracje transoceaniczne, traktowane jako czynnik generujący procesy modernizacyjne (Castellan 1991; Jelavich 2005: 405, 430). Dotyczy to szcze­ gólnie społeczeństwa greckiego, które jako pierwsze doświadczyło tego typu emigracji masowej, jak również musiało zmierzyć się z problemem reemigracji z kontynentu amerykańskiego (Brzeziński 2002: 95; Głąbicka 2002; Czekalski 2007: 76-81). Znacznie skromniejsza pod względem liczebnym, ale odgrywająca istotną rolę w formowaniu się nowoczesnego narodu była migracja Albańczyków na kontynent amerykański (Czekalski 1998: 18-23). Problematyka migracji transoceanicznych znalazła interesujące rozwinięcie w pracach poświęconych te­ matyce organizacji wspólnot wyznaniowych przez emigrantów (Czekalski 1996: 89-92; Walaszek 2006). Fascynującym przykładem przemian społecznych wywołanych przez czynnik migracyjny wydaje się Grecja w latach 20. XX wieku, do której w wyniku umowy z Turcją napłynęła milionowa rzesza uchodźców, identyfikujących się jako „Gre­ cy”, ale różniących się od „starych” Greków obyczajami, religijnością, a także języ­ kiem. Problem migracji anatolijskich pojawia się w pracach badaczy zajmujących się przemianami społecznymi w Grecji (Brzeziński 2002: 90-93; Czekalski 2007: 59-76), jak również podejmujących problem mniejszości muzułmańskiej w tym kraju (Parzymies 2005: 38-39; Stawowy-Kawka 2006: 300-301). Inny punkt odniesienia dla historyków badających migracje bałkańskie sta­ nowi casus jugosłowiański. O jego wyjątkowości świadczy fakt, że w tym przy­ padku migracja dotyczyła mieszkańców państwa komunistycznego, które z re­ guły ograniczało do minimum wyjazdy zagraniczne swoich obywateli. Czynnik migracyjny, jako kluczowy dla gospodarki jugosłowiańskiej, a pośrednio deter­ minujący także zmiany polityczne, dostrzegała znakomita większość autorów, podejmujących kwestie przemian społeczno-gospodarczych w titoistowskiej Ju­ gosławii. Szczególnie cenne wydają się prace Michała Zachariasa i Piotra Eber- �400 Karolina Bielenin-Lenczowska, Tadeusz Czekalski hardta, wpisujące migracje w szerszy kontekst polityczny i demograficzny (Za­ charias 2004: 283-284, 378; Eberhardt 2005). Cechę wyjątkowości można także odnieść do realiów Bułgarii, a zwłaszcza ostatniej dekady rządów komunistycznych. Eufemistyczne określenia „wielkiej wycieczki” czy „odrodzenia narodowego” miały przesłonić jedną z najbardziej ponurych kart w powojennej historii regionu, jak ą była wymuszona emigracja Turków bułgarskich. Temat ten cieszy się sporym zainteresowaniem badaczy współczesnej Bułgarii, analizujących migrację Turków zarówno w kontekście polityki międzynarodowej, jak też kryzysu ustroju komunistycznego (Żmigrodz­ ki 1998: 86-87; Gocłowski 2003; Klejn 2005: 171-174; Burakowski 2009: 325­ -326; Wódka 2009). Konflikty w byłej Jugosławii, ich tło polityczne i kontekst międzynarodowy stały się wiodącym wątkiem w badaniach podejmujących próbę analizy przemian w okresie bałkańskiej transformacji. Zagadnienia migracyjne są rozpatrywane w kontekście konfliktów wyznaniowych (Parzymies 2005), ale także zmian de­ mograficznych, generowanych przez migracje (Eberhardt 1992). Odrębnym i, jak można sądzić, perspektywicznym kierunkiem badań sąkonsekwencje masowych migracji albańskich, które sprzyjają kreowaniu poczucia zagrożenia i generują nowe konflikty społeczne w krajach osiedlenia (Lazaridis, Romaniszyn 1997; Bonarek i in. 2005: 645; Czekalski 2006). Kwestię imigracji albańskiej jako czynnika tworzącego poczucie zagrożenia podejmuje wydany niedawno artykuł, analizujący specyficzne dla lat 90. przejawy albanofobii we Włoszech i w Grecji (Czekalski 2010). Z dziedziny antropologii kulturowej warte odnotowania są dwa artykuły za­ mieszczone w książce Sąsiedztwo w obliczu konfliktu. Relacje społeczne i etnicz­ ne w zachodniej Macedonii (Bielenin-Lenczowska, red., 2009). Książka ta jest owocem trzyletnich badań terenowych w społeczności muzułmańskiej w zachod­ niej Macedonii. Ewa Pieszczyk (2009), w tekście zatytułowanym Macedonio, gdzie są Twoje dzieci? - ponadpaństwowe elementy migracji z Centar Zupy do Włoch, wykorzystała teorię transnarodowości (termin transnationalism tłumaczy - słusznie, moim zdaniem, w tym kontekście - jako ponadpaństwowość). Poka­ zuje, jak migranci funkcjonują w obu krajach, Macedonii i Włoszech, oraz jak przenikają się wzajemnie pewne idee czy wzorce kulturowe. Natalia Koperkiewicz (2009), autorka artykułu Oni nie są wariatami, tylko my ich nie rozumie­ my, skupiła się z kolei na migracji zarobkowej do Niemiec starszego pokolenia żupian. Wyjeżdżali oni bez rodziny i pracowali w bardzo trudnych warunkach. Teraz, gdy są już na emeryturze, nie m ogą przyzwyczaić się do nowego, innego stylu życia, a dokładniej - nie m ogą znieść bezczynności i rozrzutności. Dlate­ go, jak dowodzi Koperkiewicz, uważa się ich za dziwaków czy ludzi niespełna rozumu (budala). W zachodniej Macedonii od kilku lat prowadzi również badania terenowe Karolina Bielenin-Lenczowska, która zajmuje się zjawiskiem migracji zarobko­ �Refleksja nad zjawiskiem migracji na Półwyspie Bałkańskim 401 wej (pećalba) Macedońskich Muzułmanów (Torbeszów) z Macedonii do Włoch. W języku polskim zostały opublikowane dwa artykuły - pierwszy analizuje kwe­ stię przekraczania granicy państwowej, drugi dotyczy prestiżu i przekazywania tradycji w kontekście wesel organizowanych przez migrantów w kraju pochodze­ nia (Bielenin-Lenczowska 2010a, 201 Ob). Problematyka migracji bałkańskich pozostaje w Polsce nadal niedocenia­ nym przedmiotem badań. Pozorna odmienność doświadczeń bałkańskich spo­ łeczeństw postkomunistycznych może rodzić wrażenie, że modele zachowań wobec imigrantów i kwestia ich asymilacji jest dość odległa od polskich do­ świadczeń. Sprzyja to klasycznym badaniom statystycznym czy też koncentro­ waniu się na polskiej obecności na Bałkanach. Badania prowadzone we Włoszech czy Francji w środowiskach emigrantów bałkańskich, a także badania postaw wobec imigracji w interesujący sposób korespondują z powszechną w ostat­ nich latach obecnością wątków emigracyjnych w kulturze popularnej krajów bałkańskich. LITERATURA Albin J. 1983 Polacy w Jugosławii XIX-XX w , Lublin: Polonijne Centrom Kulturalno­ -Oświatowe UMCS. Bielenin-Lenczowska K. (red.) 2009 Sąsiedztwo w obliczu konfliktu. Relacje społeczne i etniczne w zachodniej Macedonii - refleksje antropologiczne, Warszawa: DiG. 2010a Pojęcie granicy i je j przekraczania w kontekście migracji zarobkowych (pećalba) w Macedonii, w: M. Zowczak (red.), Na pograniczu „Nowej Eu­ ropy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, Warszawa: DiG, s. 161-170. 201 Ob Peczalbarskie wesele: prestiż, tradycja i rodzinne więzi w zachodniej Macedonii, w: A. Malewska-Szałygin, M. Radkowska-Walkowicz (red.), Antropolog wobec współczesności, Warszawa: Instytut Etnologii i Antro­ pologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, s. 395-411. Bonarek J. i in. 2005 Historia Grecji, Kraków: Wydawnictwo Literackie. Brzeziński A. 2002 Grecja. Historia państw świata w X X wieku, Warszawa: Wydawnictwo TRIO. Buczek C. 1983 Repatrianci z Jugosławii na Ziemi Bolesławickiej, „Rocznik Dolnośląski” 8, s. 159-178. Bugaj T. 1982-1983 Reemigracja ludności polskiej z Jugosławii i je j osiedlenie na Dolnym Śląsku (1946-1947), „Rocznik Jeleniogórski” 20, s. 63-91; 21, s. 83-126. �402 Karolina Bielenin-Lenczowska, Tadeusz Czekalski Burakowski A. 2009 Bułgaria - w poszukiwaniu końca komunizmu, w: A. Burakowski, A. Gubrynowicz, P. Ukielski, 1989 - Jesień Narodów, Warszawa: Collegium Civitas, Instytut Studiów Politycznych PAN, Wydawnictwo TRIO, s. 297-348. Castellan G. 1991 Histoire des Balkans (XIV-XXsiècle), Paris: Fayard. Czekalski T. 1996 Zarys dziejów chrześcijaństwa albańskiego w latach 1912-1993, Kraków: Nomos. 1998 Albania w latach 1920-1924 - aparat państwowy i jego funkcjonowanie, Katowice: Śląska Agencja Prasowa. 2006 Północny Epir i Czamuria - współczesne oblicze sporu grecko-albańskiego, w: A. Patek, W. Rojek (red.), N aród-państwo-Europa Środkowa w X IX i X X wieku, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 305-314. Pogrobowcy Wielkiej Idei. Przemiany społeczne w Grecji w latach 1923­ 2007 -1940, Kraków: Historia Iagiellonica. 2010 Szpony Czarnego Orła. Europejska albanofobia - przesłanki i ewolucja zjawiska, w: D. Quirini-Poplawska (red.), Marę inclitum. Oddziaływanie cywilizacji śródziemnomorskiej, Portolana. Studia Mediterránea, vol. 4, Kraków, s. 385-392. Eberhardt P. 1992 Problematyka ludnościowa Albanii, „Czasopismo Geograficzne” 1, s. 115­ -118. 2005 Przemiany demograficzno-etniczne na obszarze Jugosławii w X X wieku, Lublin: Wydawnictwo UMCS. Głąbicka K. 2002 Emigracja grecka i społeczności imigranckie. Refleksje kulturowe, w: J.E. Za­ mojski (red.), Migracje - historia - kultura, „Migracje i Społeczeństwo”, t. 7, Warszawa: Wydawnictwo Neriton, s. 93-101. Gocłowski A. 2003 Exodus bułgarskich muzułmanów do Turcji w 1989 roku jako zapowiedź zmierzchu wpływów imperialnych ZSRR na Bałkanach, w: J.E. Zamojski (red.), Upadek imperiów i rozwój migracji, „Migracje i Społeczeństwo”, t. 8, Warszawa: Wydawnictwo Neriton, s. 93-101. Jelavich B. 2005 Historia Bałkanów. Wiek XX, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kaczmarek U. 1991 Aktywność kulturalno-oświatowa Polonii w Bułgarii, Czechosłowacji, Niemieckiej Republice Demokratycznej, Rumunii i na Węgrzech w latach 1945­ -1989, Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickie­ wicza. 1993 Dzieje Polaków na ziemiach bułgarskich, Poznań: Ars Nova. Klejn Z. Polskie ślady w budowie nowożytnej Bułgarii 1877-1914, Łowicz: Mazo­ 1999 wiecka Wyższa Szkoła Humanistyczno-Pedagogiczna. �Refleksja nad zjawiskiem migracji na Półwyspie Bałkańskim 2001 2005 Knopek J. 1994 403 Rola mniejszości narodowych w państwowym i narodowym odrodzeniu Bułgarii (1877-1914), „Balcanica Posnanensia. Acta et studia” 11/12, s. 113-120. Bułgaria - szkice z dziejów najnowszych, Pułtusk: Wyższa Szkoła Humani­ styczna im. Aleksandra Gieysztora. O osadnictwie Greków i Macedończyków na tzw. Ziemiach Odzyskanych po II wojnie światowej, w: A. Chodubski (red.), Przemiany społeczne, kwes­ tie narodowościowe i polonijne, Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, s. 145-152. 1997 Polacy w Grecji: historia i współczesność, Bydgoszcz: Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Bydgoszczy. Koperkiewicz N. Oni nie są wariatami, tyłka my ich nie rozumiemy, w: K. Bielenin-Lenczo2009 wska (red.), Sąsiedztwo w obliczu konfliktu. Relacje społeczne i etniczne w zachodniej Macedonii - refleksje antropologiczne, Warszawa: DiG, s. 89-101. Kordo s P. Dwudziestowieczna Grecja oczami polskich podróżników, Warszawa: DiG. 2009 Lazaridis G., Romaniszyn K. Albańscy i polscy nielegalni imigranci w Grecji: analiza porównawcza, 1997 „Studia Polonijne” 18, s. 9-38. Parzymies A. Muzułmanie w Grecji, w: A. Parzymies (red.), Muzułmanie w Europie, 2005 Warszawa: Wydawnictwo Dialog, s. 35-52. Patek A. 2005 Ludność macedońska w Polsce - geneza i charakter, w: I. Stawowy-Kawka (red.), Miejsce Macedonii na Bałkanach, Kraków: Wydawnictwo Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego, s. 271-278. Pieszczyk E. Macedonio, gdzie są Twoje dzieci? - ponadpaństwowe elementy migracji 2009 z Centar Zupy do Włoch, w: K. Bielenin-Lenczowska (red.), Sąsiedztwo w obliczu konfliktu. Relacje społeczne i etniczne w zachodniej Macedonii - refleksje antropologiczne, Warszawa: DiG, s. 117-130. Pilch A. (red.) 1984 Emigracja z ziem zaboru austriackiego (od połowy X IX w. do 1918 r.), w: A. Pilch (red.), Emigracja z ziem polskich w czasach nowożytnych i najnowszych (XVIII-XXw.), Warszawa: PWN, s. 252-325. Pleskot P. 2004 Zycie codzienne zagranicznych studentów na polskich uczelniach w okresie stalinizmu, „Przegląd Polonijny” 2, s. 72-82. Ruta Z. 1989 Emigranci polscy w Grecji. Szkic problemu, „Przegląd Polonijny” 1, s. 77-83. Stawowy-Kawka I. 2006 Islam w Macedonii i Grecji - najważniejsze problemy, w: A. Patek, W. Ro­ jek (red.), Naród - państwo, Europa Środkowa w X IX i X X wieku, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 300-306. �404 Symyk J. 2009 Karolina Bielenin-Lenczowska, Tadeusz Czekalski Rozpracowanie środowiska greckiego i macedońskiego na Dolnym Śląsku przez organy bezpieczeństwa w latach 1949-1989, w: J. Symyk (red.), Aparat bezpieczeństwa Polski Ludowej wobec mniejszości narodowych i etnicznych oraz cudzoziemców, Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, s. 259-280. Todorova M. 2008 Bałkany wyobrażone, przeł. P. Szymor, M. Budzińska, Wołowiec: Wydawnic­ two Czarne. Walaszek A. 2006 Słoweńscy wierni, duszpasterze i hierarchia kościelna: „sprawa” ks. Vitusa Hribara w Cleveland, Ohio, „Przegląd Polonijny” 4, s. 5-22. Wojecki M. 1989 Uchodźcy polityczni z Grecji w Polsce 1948-1975, Jelenia Góra: Karko­ noskie Towarzystwo Naukowe. Wódka J. 2009 Mniejszość turecka w Bułgarii a stosunki turecko-bułgarskie w okresie Zimnej Wojny, „Dzieje Najnowsze” 2, s. 50-51. Zacharias M. 2004 Komunizm - federacja - nacjonalizmy. System władzy w Jugosławii 1943­ -1991: powstanie, przekształcenia, rozkład, Warszawa: Wydawnictwo Neriton. Żmigrodzki M. 1998 Przejawy dyskryminacji mniejszości narodowych i religijnych w Bułgarii, w: A. Czarnocki (red.), Samoidentyfikacja mniejszości narodowych i religij­ nych w Europie Środkowo-Wschodniej, Lublin: Instytut Europy Srodkowo-Wschodniej, s. 85-95. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/316b96c14d65473d2d21e20118b6cebf.pdf a71cb3cab20fda3a124306cd86886d0b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5012 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource kultura społeczna wesele rodzina Macedonia - obrzędy weselne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4649 Title A name given to the resource Peczalbarskie wesele - prestiż, tradycja i więzi rodzinne w Zachodniej Macedonii / Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.395-412 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bielenin-Lenczowska, Karolina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Karolina Bielenin-Lenczowska Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Peczalbarskie wesele prestiż, tradycja i więzi rodzinne w zachodniej Macedonii Peczalba (tur. gurbet, alb. kurbet) jest zjawiskiem tradycyjnego zarobkowania miesz­ kańców Półwyspu Bałkańskiego, notowanym w źródłach historycznych od drugiej połowy X I X w., po wojnach krymskich. Początkowo była to sezonowa migracja mężczyzn 1 , którzy opuszczali rodzinne strony w okresie wiosenno-letnim (od św. Jerzego - 6 maja, do św. Dymitra - 8 listopada 2 ), aby nająć się do pracy w rolnictwie, pasterstwie czy budownictwie. Peczalba była szczególnie popularna we wschodniej i środkowej części Półwyspu Bałkańskiego, a peczalbari cieszyli się w swojej s p o ł e c z ­ ności znacznym prestiżem. Migrowano z biednych, górzystych regionów w boga­ tsze niziny i doliny rzek. Jak podaje za Ferdynandem Braudelem bułgarski antropo­ log Petko Hristow, taki s p o s ó b zarobkowania był charakterystyczny dla całego base­ nu Morza Śródziemnego (Hristow 2008). Kierunki migracji zależały od aktualnej sytuacji społeczno-politycznej. A zatem z zachodniej Macedonii, w t y m z regionu Reka, o którym traktuje niniejszy tekst, wyjeżdżano w czasach imperium osmań­ skiego do Salonik i Stambułu, a po wojnach bałkańskich do Belgradu. Ze wschodniej Macedonii j e ż d ż o n o przede wszystkim do Sofii. Albańczycy z kolei wyjeżdżali do wolnej już wtedy Albanii. O d początku X X w. z a c z ę t o migrować do Stanów Z j e d ­ noczonych i Kanady (przede wszystkim, aby uniknąć wcielenia do armii), a następ­ nie do różnych krajów Europy Zachodniej (Hristow 2008). Obecnie zmienił się model migracji: od kilku, kilkunastu lat wyjeżdżają całe ro¬ dziny i spędzają na obczyźnie większą c z ę ś ć roku. M i m o tej zmiany wydaje się, że zasada pozostała taka sama - miejscem odniesienia jest dla peczalbarów kraj po¬ chodzenia, czyli w t y m przypadku Macedonia (zob. Pieszczyk 2008 i 2009). Nadal 1 Petko Hristow notuje, że istniało zróżnicowanie peczalbarów pod względem płci i wieku. Jeśli chodzi o kobiety migrowały jedynie panny, mężatki pozostawały w domu i zajmowały się gospodarst­ wem oraz wychowywaniem dzieci (Hristow 2005, s. 87-88). 2 Daty podaję zgodnie z kalendarzem juliańskim, używanym przez prawosławnych Macedończyków. 395 �Karolina Bielenin-Lenczowska peczalba postrzegana jest jako migracja sezonowa - wraca się bowiem, tak jak daw­ niej, na najważniejsze święta rodzinne (poza weselami w społecznościach muzuł­ mańskich jest to również obrzezanie chłopców 3 , często zresztą organizowane przy okazji wesela) oraz wypełnia społeczno-rodzinne powinności, takie jak wzajemne odwiedzanie się, nawiązywanie nowych relacji i podtrzymywanie więzi już istnie¬ jących. Powroty dają także możliwość zademonstrowania zarobionych za granicą pieniędzy - przez inwestycję w nowy, duży dom, przyjazd drogim samochodem czy choćby pokazanie najnowszego modelu telefonu komórkowego i wydawanie pieniądze w okolicznych lokalach. A także przez organizację wystawnego wesela. Ten nowy model peczalby jest w zasadzie również migracją m ę ż c z y z n - mimo że obecnie wyjeżdżają całe rodziny zwykle jedynie mężczyźni (ojciec i synowie) pracują. Kobiety wykonują pracę zarobkową tylko w sytuacji, gdy brakuje środków na utrzymanie całej rodziny z pensji mężów. N i e oznacza to oczywiście, że nie zmieniają się w ogóle relacje między kobietami a mężczyznami w rodzinie, choć ra­ czej nie są one przenoszone na sytuację w Macedonii. Sam fakt, że wyjeżdżają razem i spędzają czas przede wszystkim w gronie najbliższych, powoduje, że np. mężczy¬ źni więcej czasu poświęcają swoim żonom i dzieciom, choć też za granicą pracują znacznie więcej niż w Macedonii, więc de facto czasu dla rodziny nie mają zbyt wiele. Deklarują jednak, że okazują swoim żonom więcej szacunku niż ich krewni w kraju pochodzenia. Celem niniejszego artykułu jest pokazanie, jak poprzez organizację uroczystoś¬ ci weselnej demonstrowany jest prestiż (oraz jak to pojęcie jest konceptualizowane), w jakim stopniu wesele peczalbarów jest sposobem na utrzymanie rodzin¬ nych więzi z krewnymi pozostającymi w Macedonii oraz rozsianymi po różnych miejscach na świecie, a także w jaki s p o s ó b przekazywane są tradycyjne wartości i zwyczaje. Teren badań Zachodnia Macedonia jest wieloetniczna i wielowyznaniowa. Zamieszkują ją oso¬ by deklarujące się jako Macedończycy, Albańczycy i Turcy wyznający prawosławie oraz różne odłamy islamu. Materiał do niniejszego tekstu pochodzi z badań terenowych, które prowadzi¬ łam w latach 2006-2008 w gminie Centar Zupa w okolicach Debaru oraz w okolicz­ nych gminach należących do regionu Reka. Obszar ten zamieszkują przede wszystkim M a c e d o ń s c y muzułmanie (zwani - zwykle pejoratywnie - Torbeszami 4 ), Albań- Hristow podaje, że w rodzinnej wsi odbywało się również opłakiwanie i symboliczny pogrzeb zmarłego za granicą peczalbara (Hristow 2008). 4 Negatywne nacechowanie tego określenia wiąże się z ludową etymologią, według której Torbesze to ci, którzy sprzedali się za torbę sera (lub w innej wersji - mąki), tj. sprzedali swoją wiarę (chrześci­ jaństwo) i przyjęli islam. 3 396 �Peczalbarskie wesele - prestiż, tradycja i więzi rodzinne w zachodniej Macedonii czycy oraz - najliczniej reprezentowani - Turcy C i , którzy deklarują się jako Turcy dzielą się na dwie kategorie: tych, którzy posługują się na co dzień językiem turec­ kim i mają silne związki z Turcją (mieszkańcy tzw. Górnej Z u p y ) , oraz tych, którzy wyznają islam, tureckiego nie znają i których językiem ojczystym jest macedoński. Mówią oni o sobie, że zapomnieli języka tureckiego, t j . że ze względu na wielowiekowe życie poza swoją ojczyzną (Turcją - deklarują oni wszak, że są potomkami Turków osmańskich) nie mieli możliwości posługiwania się językiem tureckim. O k o ł o 10 lat temu w szkole podstawowej w Centar Zupie język turecki został wprowadzony jako wykładowy (obok macedońskiego i albańskiego) - rośnie więc nowe pokolenie Turków znających język turecki i utrzymujących związki z Turcją (np. przez wyjazd na studia do Stambułu). W miejscowościach, które badałam, obecnie mieszkają wyłącznie muzułmanie (z nielicznymi wyjątkami), jednak do lat 60. X X w. w niemal każdej wsi istniało hristijansko maalo, t j . chrześcijańska c z ę ś ć wioski. Oznacza to, że dwuwyznaniowe społeczności nie żyły z sobą w b e z p o ś r e d n i m sąsiedztwie, ale zamieszkiwały dwie odrębne części wsi. Prawosławni wyjechali z rodzinnych miejscowości w latach 60-70. X X w. w poszukiwaniu pracy do macedońskich miast - głównie do Skopje 5 . W rodzinnych wsiach mają zwykle domy do których przyjeżdżają w weekendy b ą d ź na wakacje. Muzułmanie nie wyemigrowali do miast, lecz zaczęli wyjeżdżać za granicę na peczalbę. Gdy w 1968 r. Jugosławia podpisała z Republiką Federalną Niemiec umowę 0 sprowadzeniu gastarbeiterów, wyjechało wielu m ę ż c z y z n - najczęściej z Chor¬ wacji, ale również z Macedonii czy Bośni (zob. Bringa 1995). Przebywali za granicą nawet kilkadziesiąt lat i wracali do ojczyzny dopiero na emeryturę. Pracowali w trud­ nych warunkach jako robotnicy fizyczni i mieli bardzo ograniczony (w zasadzie tylko listowny rzadko telefoniczny) kontakt z rodziną , która pozostawała w Macedonii. W latach 90. X X w. rozpoczęła się masowa migracja z Centar Z u p y i okolicy do Włoch. Jest to obecnie najważniejsze źródło d o c h o d ó w mieszkańców tego regionu, ponieważ niemal każda rodzina ma we W ł o s z e c h krewnych, którzy wspierają ją f i ¬ nansowo. Migrują muzułmanie niezależnie od przynależności etnicznej. M o d e l mi¬ gracji wygląda w ten sposób, że najpierw wyjeżdża mężczyzna i dopiero po jakimś czasie sprowadza żonę, dzieci i ewentualnie innych członków rodziny W zasadzie wszyscy są we W ł o s z e c h legalnie; kiedy tam przyjeżdżają, mają już zapewnione mieszkanie i pracę. Korzystają bowiem z pomocy swoich krewnych i znajomych, którzy na peczalbę wyjechali wcześniej. Wykorzystują więc tzw. sieci społeczne (social networks) (Levitt 2001, s. 8), czyli ponadgraniczne więzi pokrewieństwa, przyjaźni i przywiązania do miejsca pochodzenia, łączące zarówno migrantów, jak 1 niemigrantów oraz migrantów powrotnych. Jak zostało powiedziane, większość 5 Nie oznacza to jednak, że współczesna peczalba jest zjawiskiem występującym tylko wśród muzułmanów. Zarówno ta dawna, jak i obecna obejmuje obywateli Macedonii różnych wyznań. 397 �Karolina Bielenin-Lenczowska kobiet nie pracuje zarobkowo; niektóre tylko zatrudniają się jako opiekunki do dzieci b ą d ź sprzątaczki. Podział pracy ze względu na płeć jest taki sam, jak w Mace­ donii - w kraju pochodzenia kobiety również rzadko pracują zarobkowo: zajmują się prowadzeniem domu i wychowywaniem dzieci. Jeśli już idą do pracy zatrudniają się jako nauczycielki, pielęgniarki, sprzątaczki, ewentualnie sprzedawczynie w skle¬ pach prowadzonych przez m ę ż ó w lub ojców. M ę ż c z y ź n i z kolei pracują zwykle w budownictwie (niektórzy zakładają własne firmy w których zatrudniają swoich bliższych i dalszych sąsiadów z Macedonii). Drugi ważny element życia na peczalbie, b ę d ą c y przeniesieniem systemu z kraju pochodzenia, to całkowita kontrola gło¬ wy rodziny nad finansami. Oznacza to, że nieżonaci synowie oddają zarobione pie­ niądze ojcu, który dysponuje nimi według własnego uznania. Synowie zatem nie mają własnych o s z c z ę d n o ś c i , co w praktyce sprowadza się do tego, że o wszystko muszą prosić ojca, np. o pozwolenie na wyjście do kawiarni czy do dyskoteki. Dalej oznacza to, że ojciec ma również kontrolę nad t y m , kiedy, d o k ą d i z k i m wychodzi jego syn. Taka sama, a nawet ostrzejsza kontrola sprawowana jest nad córkami, które po pierwsze, nie pracują, a po drugie, nie zezwala się im na wychodzenie do miasta. Anna Hausmaninger, która prowadziła badania we wsi w okolicach Strugi, dowodzi, że migracja prawosławnych do miast, a muzułmanów za granicę związana jest z więk¬ szym zurbanizowaniem chrześcijan i ich łatwiejszym dostosowaniem się do warun¬ ków życia w mieście. Muzułmanie, jej zdaniem, urbanizują się dopiero na peczalbie (Hausmaninger 2005). O p o w i e ś c i młodych peczalbarów wyglądają jednak zupełnie inaczej niż rzeczy¬ wistość. Zapytani o życie we Włoszech, rozmarzają się i opowiadają o nieustannych zabawach, nocnych wypadach do miasta, dyskotekach i niezliczonych dziewczy¬ nach. C z ę s t o również przedstawiają się włoskimi imionami-pseudonimami (np. Leo czy Marco). Używają ich we W ł o s z e c h i tłumaczą to t y m , że miejscowi mieliby problem z wymówieniem trudnych macedońskich, tureckich czy albańskich imion. Przyznają również (i to wydaje się ważniejszą przyczyną używania pseudonimów), że c z ę s t o nie podają kraju swojego pochodzenia, lecz np. mówią, że są z Chorwacji. W y n i k a to z niechęci W ł o c h ó w do imigrantów i obcych w ogóle, a także z niepo¬ chlebnej opinii o przybyszach z Macedonii (zwłaszcza o Albańczykach). Takie opo¬ wieści mają na celu przede wszystkim wzbudzenie zazdrości wśród innych miesz¬ kańców Z u p y oraz wykreowanie szczególnego, prestiżowego wizerunku peczalbara w kraju pochodzenia. Bycie migrantem, Jtalijancem , jest bowiem jednym z istot¬ nych wyznaczników identyfikacji, zwłaszcza młodych mężczyzn. Jednakże, inda¬ gowani, r o z m ó w c y przyznają, że życie we W ł o s z e c h to przede wszystkim ciężka praca, brak czasu wolnego i całkowita kontrola rodziców nad dziećmi oraz wcale nie 6 6 Mianem Jtalijanec, czyli Włoch, określa się migrantów z Macedonii do Włoch. Nie oznacza to oczywiście, że utożsamia się ich z etnicznymi Włochami. Zresztą sami peczalbarzy nie mówią o sobie Jtalijanci, ale właśnie peczalbari. 398 �Peczalbarskie wesele - prestiż, tradycja i więzi rodzinne w zachodniej Macedonii takie znów wysokie zarobki (biorąc pod uwagę znacznie większe wydatki niż w M a ­ cedonii). M i m o że w zasadzie każda osoba w Zupie wie (jeśli nie z własnego do¬ świadczenia, to z opowiadań kogoś z rodziny), jak naprawdę wygląda życie na peczalbie, jest utrzymywany i reprodukowany mit o nieograniczonej wolności m꿬 czyzn i ogromnych pieniądzach. To z kolei, a także potrzeba podniesienia swojego statusu w oczach społeczności z kraju pochodzenia, skutkuje t y m , że peczalbarzy w Macedonii żyją ponad stan, budują wielkie i kosztowne domy, kupują drogie sa¬ mochody oraz organizują wystawne uroczystości - c z ę s t o za pieniądze z zaciągnię­ tych we W ł o s z e c h kredytów. Jest to zresztą sytuacja d o ś ć uniwersalna dla środo¬ wisk migranckich i wymaga rozleglejszych studiów porównawczych. O b r z ę d weselny Tradycyjne muzułmańskie wesele w Macedonii trwa co najmniej trzy dni, a zwykle pięć - od środy do niedzieli, nawet do poniedziałku. Zgodnie z powiedzeniem sekoje selo, baszka adet (co wieś, to obyczaj) o b r z ę d o w o ś ć jest bardzo zróżnicowana. Co więcej, pewne zwyczaje różnią się nie tylko w poszczególnych miejscowościach, ale nawet w obrębie rodzin. Poniżej przedstawiam najważniejsze, najbardziej charak¬ terystyczne elementy wesela, po części zaobserwowane przeze mnie we wsiach Brosztica i M a l Papradnik w 2007 r., a po części zaobserwowane przez Ibraima Saitowskiego w Broszticy (Saitowski 2001) i Filis Sinanoską we wsi D o l n o Koliczani (Sinanoska 2007). Ten ostatni opis nie pochodzi z regionu, który badałam, ale doty¬ czy macedońskich muzułmanów i stanowi dla poniższego opisu materiał pomoc¬ niczy Większość terminów związanych z o b r z ę d o w o ś c i ą weselną przedstawiam za powyższymi publikacjami, przede wszystkim dlatego, że wiele z nich słyszałam w różnych wersjach gwarowych. Ponadto nie udało mi się, niestety, uczestniczyć we wszystkich częściach wesela, przede wszystkim dlatego, że pewne o b r z ę d y odby¬ wają się jednocześnie w domu chłopaka i w domu dziewczyny D o tych pierwszych jako kobieta nie miałam d o s t ę p u . Zresztą opisy poszczególnych zwyczajów prezen­ tują je z reguły osobno, jako odrębne całości (zob. Saitowski 2001; Zadrożyńska 1995). Ponadto nie wszystkie z opisanych o b r z ę d ó w się zachowały choć wielu roz¬ m ó w c ó w mi o nich wspominało. W środę w domu chłopaka odbywa się tzw. tupanje czenica (uderzanie pszenicy) - zaprasza się całą wieś i wszyscy mężczyźni mają za zadanie gnieść drewnianym m o ź d z i e r z e m pszenicę, która potem, ugotowana z cukrem, b ę d z i e posiłkiem dla gości weselnych. Z kolei w domu dziewczyny odbywa się domesuwanie, czyli zarabia¬ nie ciasta na pitę, która zostanie podana rodzinie panny młodej. Ciasto robi panna młoda i inne dziewczęta, które do niej przychodzą. Wieczorem kobiety i dziewczę¬ ta (krewne i przyjaciółki) farbują henną dłonie i włosy panny młodej. W czwartek nosi się do domu dziewczyny czeiz, czyli posag, a także wszystkie prezenty darowa¬ ne narzeczonej - są to najczęściej pościel, kołdry, poduszki. D o dziewczyny idzie również grupa, zwana kalesznica - tworzy ją kobieta (siostra pana młodego lub żona 399 �Karolina Bielenin-Lenczowska jego starszego brata) oraz pięcioro dzieci. Kobieta niesie tacę z kosmetykami, a dzie¬ ci naczynia z sorbetem. Sorbet oraz inne słodkie napoje lub potrawy, pojawiające się kilkakrotnie w o b r z ę d o w o ś c i weselnej, mają sprawić, że panna młoda b ę d z i e „słodka"; jeśli oboje narzeczeni piją sorbet lub jedzą słodycze, to po to, by zagwa¬ rantować sobie słodkie życie. W piątek do domu dziewczyny przychodzą krewni pana młodego, których należy ugościć (tzw. kumsto) i których witają chłopcy z ro¬ dziny zwani preczakualeni. Obecnie zamiast kumsto podaje się słodycze, po m a c e d o ń sku blago (muzułmanie z miejscowości, które badałam, na takie okazje przygotowy¬ wali przede wszystkim baklawę, choć słodkich o b r z ę d o w y c h potraw mają tak wiele, że można by im poświęcić o s o b n ą pracę). Z piątku na s o b o t ę w domu panny młodej kucharz i jego pomocnicy przygo¬ towują jedzenie dla grupy mężczyzn, tzw. kumstari. W s o b o t ę wieczorem ręce i nogi dziewczyny są malowane henną, a ona kładzie się do łóżka z dwoma chłopczykami - aby rodziła chłopców. W t e d y też na ustrojonym koniu brat pana młodego jedzie z kumstari do narzeczonej - trzyma w dłoni kwiat ozdobiony pieniędzmi. Tego dnia nad drzwiami domu pana młodego zawiesza się flagę. Wieczorem bajraktari (m꿬 czyźni, którzy niosą flagę, chorąży; od bajrak - flaga, chorągiew) oraz kobiety tzw. kanarici, a także kumstari idą z muzyką i słodyczami do dziewczyny. W sobotnią noc przygotowuje się jedzenie, aby już o ósmej rano bajraktari i tapandżiji (mężczyźni grający na bębnach - tapanach) mogli wezwać całą wieś na posiłek. Po posiłku na¬ stępuje golenie (briczenie) pana młodego, znane też jako lepenje pari (przyklejanie pieniędzy). Robi to zwykle brat panny młodej lub mąż którejś z kuzynek. Pan mło­ dy sadzany jest na środku placu (w Broszticy odbywało się to na jednym z p o d w ó - 400 �Peczalbarskie wesele - prestiż, tradycja i więzi rodzinne w zachodniej Macedonii rek obok głównego placu we wsi), dwie kuzynki (panny) trzymają rozłożony ręcz¬ nik, a p o z o s t a ł e osoby smarują mężczyźnie twarz kremem do golenia i obdarowują go pieniędzmi, przyklejając je do nakremowanej brody (Sinanoska 2007, s. 4). Później wokół pana młodego tańczy się tradycyjny taniec korowodowy - oro. M u z y k ę , która towarzyszy wszystkim tańcom weselnym, grają miejscowi, czyli po­ chodzący z Debaru, Cyganie/Romowie. Oro prowadzi matka pana młodego, trzy¬ mając w dłoni sito, wałek oraz ciasto. Na głowie ma fez, który zostanie włożony na jego głowę. N a s t ę p n i e przygotowuje się konie - biały dla panny młodej oraz inne, na których zostanie przywieziony jej posag. Najpierw na konia panny młodej siada jej przyszły teść i z weselnikami oraz bajraktarami udaje się do niej; zgodnie ze zwy¬ czajem po drodze, na środku wsi, muszą razem zatańczyć dwa lub trzy ora. Po przy¬ byciu teść zsiada z konia i sadza na nim swą przyszłą synową. Wyruszają do domu pana młodego, a na miejscu wprowadza on do środka swą przyszłą żonę. Wykonuje się wtedy różne czynności, mające zapewnić dobre życie dziewczyny w nowym do¬ mu oraz zagwarantować, że będzie dobrą gospodynią, np. musi ona wziąć do ręki ko¬ ciołek, wałek do ciasta czy miskę do prania (Sinanoska 2007, s. 5). Tego dnia prosi się również hodżę, aby odprawił uroczystość zgodnie z zasadami islamu. Jest to zwyczaj, o którym mówili mi rozmówcy jednak w praktyce hodża nie zawsze jest obecny W niedzielę chodzi się także na prwiczari - pierwszą wizytę panny młodej, pana młodego i teściowej w domu rodzinnym dziewczyny. W poniedziałek rano tapandżiji budzą pana młodego. W t e d y też prezentuje się zakrwawione prześcieradło, by potwierdzić, że panna była dziewicą. Jeśli okazałoby się, że nie była, zhańbioną należałoby odesłać do domu rodzinnego, posadziwszy tyłem na ośle. Jeśli wszystko jest w porządku, uroczystość weselna trwa dalej. Współcześnie jest to bardzo istotny element wesela. O ile dziewczyny już nie odsyła się do domu na ośle, o tyle hańba, którą się okrywa, jest dla niej ogromnym piętnem. Traktowana jest jako osoba nieczysta (ne e newina), co oczywiście utrudnia jej kolejne zamążpójście. Dlatego też istnieje wiele strategii mających na celu ukrycie problemu. W przypadku gdy młodzi sami wcześniej skonsumowali związek, oboje próbują swój „grzech" ukryć, prezentując na prześcieradle krew ze skale¬ czonej ręki lub nogi, albo też np. krew jakiegoś zwierzęcia zabitego na tę okazję (zwykle r o z m ó w c y mówili o kogucie). Jednak gdy przyszły mąż nie wie o wcześ¬ niejszych relacjach seksualnych narzeczonej, ucieka się ona do chirurgicznego za¬ biegu zaszycia błony dziewiczej. Ta praktyka jest d o ś ć powszechna, czego dowo¬ dem jest z a m o ż n o ś ć ginekolożki z Debaru, świadczącej taką usługę i otwarcie podającej jej cenę - 500 euro (zresztą wiele kobiet z Centar Zupy, aby uniknąć możliwych plotek, wyjeżdża na zabieg do Tetowa lub innych większych miast za¬ chodniej Macedonii). W następnej części wesela dziewczyna z dwoma chłopczykami idzie do studni po w o d ę . Kolejne pojawienie się w o b r z ę d o w o ś c i weselnych małych chłopców ma ten sam cel: spowodowanie, aby młoda mężatka rodziła tylko synów (więcej w: Si401 �Karolina Bielenin-Lenczowska nanoska 2007). Wesele kończy się tańczeniem oro przez pana młodego (zetowsko oro) oraz przez pannę młodą (newestinsko oro). Dla niniejszej pracy szczególnie ważne w całej uroczystości są częste wzajemne w i z y t y w domu dziewczyny i chłopaka. W t e d y bowiem jest okazja, czy nawet ko¬ nieczność, pokazania wystawności wesela - wszelkie bowiem tego typu odwiedzi­ ny związane są z wymianą darów oraz przygotowywaniem posiłków. Demonstracja majątku odbywa się również podczas przewożenia posagu panny młodej do domu jej przyszłego męża, a także podczas tańców wykonywanych w publicznej prze¬ strzeni wsi czy na podwórkach. O ile bowiem na c z ę ś ć wesela, tj. wzajemne odwie¬ dziny w domu chłopaka i dziewczyny, zapraszani są tylko krewni, sąsiedzi i przyja¬ ciele, o tyle wieczorne tańce czy te odbywające się na wiejskich placach i podwór¬ kach są obserwowane (i komentowane) przez całą s p o ł e c z n o ś ć wiejską. Wesele w Macedonii Peczalbari nigdy nie organizują wesel w kraju, do którego migrują. M i m o że za gra¬ nicę wyjeżdżają całe rodziny i spędzają tam większą c z ę ś ć roku, na tę uroczystość zawsze wracają 7 do ojczyzny. Tradycyjna, sezonowa peczalba była organizowana w taki sam s p o s ó b - mężczyźni wyjeżdżali w sezonie wiosenno-letnim i wracali je¬ sienią. W t e d y to, jesienią i zimą, organizowano najważniejsze uroczystości rodzin¬ ne, w t y m również wesela czy obrzezania 8 . Obecnie przyjeżdżają w sierpniu - mie¬ siącu, który we W ł o s z e c h jest czasem urlopów. W t e d y to, ponieważ to tylko jeden miesiąc, w peczalbarskich wsiach odbywa się kilka wesel dziennie. Organizacja we¬ sel w kraju pochodzenia związana jest z kilkoma czynnikami - przede wszystkim r o z m ó w c y uważają za istotne to, aby uroczystość odbyła się zgodnie z tradycją. Jak stwierdził jeden z r o z m ó w c ó w Ewy Pieszczyk: „Skąd we W ł o s z e c h wziąć np. muzy­ kantów? Przecież nie ma tam takich muzyków, którzy by znali i grali taką muzykę" (Pieszczyk 2008, s. 24). Oczywiście w znacznej mierze jest to tylko pretekst, pe¬ wien s p o s ó b racjonalizacji takiego postępowania. Również we W ł o s z e c h można znaleźć muzyków grających odpowiednią muzyką. Jednak nie chodzi o samą muzy¬ kę, a raczej wykonawców - muszą nimi być Cyganie, ponieważ to właśnie ich uważa się za najlepszych do tej roli. Zapewne również dałoby się ich we W ł o s z e c h znaleźć. Ale, co jest d u ż o ważniejsze, na wesele należy zaprosić krewnych i znajomych, któ¬ rych c z ę ś ć pozostała w Macedonii. Ponadto tradycyjna endogamia nakazuje, aby przyszli małżonkowie pochodzili z tej samej wsi lub z najbliższej okolicy. I wreszcie, należy mieć możliwość zademonstrowania swojego majątku przed własną społecz¬ nością. A zatem organizacja wesela we W ł o s z e c h nie miałaby sensu - trudno było­ by znaleźć odpowiedniego partnera / odpowiednią partnerkę, mimo że często oboje 7 Wizyty peczalbarów w ojczyźnie, mimo że odbywają się zwykle raz w roku i trwają miesiąc, są z reguły określane jako powroty. 8 W przypadku migrantów chrześcijan - chrzty. 402 �Peczalbarskie wesele - prestiż, tradycja i więzi rodzinne w zachodniej Macedonii młodzi żyją na peczalbie, uroczystość zapewne nie zostałaby odpowiednio ocenio­ na pod względem zachowania tradycji (a takie oceny moi rozmówcy wystawiali licz¬ nym weselom) oraz nie doceniono by wysiłku związanego z jej finansowaniem. W y b ó r partnera czy partnerki wiąże się z krajem, regionem czy wręcz wsią po¬ chodzenia. O ile już zwykle nie ma aranżowanych małżeństw (choć słyszałam o takich, a nawet poznałam 15-letniego chłopaka, który swoją przyszłą żonę widział tylko na zdjęciu), o tyle rodzice c z ę s t o mają decydujący głos w sprawie w y b o r u przyszłego małżonka / przyszłej małżonki. Sprawą najistotniejszą jest religia, a dok¬ ładniej to, aby przyszli małżonkowie byli jednego wyznania. W miejscowościach, w których prowadziłam badania, rzadko spotyka się mieszane wyznaniowo małżeń¬ stwa albo nie spotyka się ich w ogóle. Co więcej, dla moich r o z m ó w c ó w pojęcie małżeństwa mieszanego dotyczy jedynie związków muzułmanina z prawosławną (islam nie zabrania takich związków, w przeciwieństwie do sytuacji, w której muzułmanka chciałaby poślubić niemuzułmanina), a nie np. małżeństw mieszanych etnicz¬ nie. Na pytanie więc, czy zdarzają się małżeństwa mieszane, o d p o w i e d ź moich r o z m ó w c ó w była negatywna lub przytaczano jakieś nieliczne przykłady osób, które wyjechały ze wsi (zwykle do miasta, a nie za granicę). Związki z Włoszkami (o mał¬ żeństwach Macedonki 9 z W ł o c h e m w ogóle nie ma mowy) nie są pochwalane, cho¬ ciaż tolerowane. Za podstawową przeszkodę uważa się właśnie różnicę wyznaniową, a w t y m m.in. inne zwyczaje żywieniowe czy dokładniej zakaz jedzenia wieprzowi­ ny i - w mniejszym zakresie - picia alkoholu przez muzułmanów. Związki mieszane etnicznie (a te w samej zachodniej Macedonii są liczne) nie są w ogóle traktowane jako „mieszane". Przynależność etniczna nie jest bowiem tak istotna jak religijna. Ponieważ małżeństwa zawierane są w obrębie jednej (jak np. Brosztica) lub kilku wsi, istotna jest dokładna z n a j o m o ś ć stopni pokrewieństwa p o m i ę d z y p o s z c z e g ó l ­ nymi osobami, aby nie d o s z ł o do kazirodztwa. Zakaz zawierania związków małżeń¬ skich obowiązuje do siódmego pokolenia, a także obejmuje dzieci rodziców chrzest¬ nych czy osoby karmione mlekiem tej samej kobiety (Saitowski 2001, s. 22; Zadrożyńska 1995, s. 91-92). W Zupie dwojgu młodym ludziom nie jest łatwo się spotkać i poznać. Dziew¬ częta nie bywają w miejscach publicznych, rodzice nie zezwalają im na wychodze¬ nie do kawiarń czy dyskotek. Poznanie się zwykle jest zapośredniczone przez kogoś z krewnych - brata, kuzyna. Pośrednik podaje zainteresowanemu chłopakowi numer telefonu dziewczyny lub aranżuje spotkanie. Okazją do zapoznania się jest również uczestnictwo w weselu lub różnych świętach (Czyżewska, w druku). Wprawdzie większość czasu podczas wesela mężczyźni i kobiety spędzają osobno lub w gronie 9 Pisząc „Macedonka", mam na myśli przynależność państwową, a nie etniczną, t j . może chodzić np. o Albankę z Macedonii. Zresztą dla większości moich rozmówców „Macedończyk" oznacza wy¬ znawcę prawosławia. Gdy macedońscy muzułmanie mówili o sobie, że są „Macedończykami", zwyk¬ le dodawali, że wyznają islam. 403 �Karolina Bielenin-Lenczowska bliskich krewnych, to jednak wieczory są czasem tańców i wspólnej zabawy Z kolei prawie wszystkie święta peczalbari spędzają za granicą. Jednakże, np. w zamieszkałej przez etnicznych Turków wsi N o w a k (Górna Zupa), zwyczajowo przyjeżdżają oni na Giurgiowden (6 maja). W wigilię święta wieczorem odświętnie ubrani 1 0 miesz¬ kańcy udają się na w z g ó r z e za wsią. Tam chłopcy zbierają roślinę zwaną kukurek, którą wręczają d z i e w c z ę t o m . Później odbywa się zabawa przy muzyce. Jest to, po¬ dobnie jak opisywane przez Annę Z a d r o ż y ń s k ą (1995, s. 92) Lazarki, okazja d o za¬ prezentowania się młodych. T u ponadto pojawia się możliwość b e z p o ś r e d n i e g o za¬ sygnalizowania sympatii - przez wręczenie ulubionej dziewczynie kukurka. Młodzi, którzy postanawiają być razem i których rodzice g o d z ą się na ich zwią¬ zek, zaręczają się. Zaręczyny odbywają się za pośrednictwem swata (strojnik), który udaje się d o rodziców dziewczyny z prośbą o oficjalną z g o d ę na ślub. N a s t ę p n i e spotykają się rodzice obojga młodych, ustalają wielkość posagu panny młodej oraz datę wesela i jego wystawność wesela. Koszt takiej uroczystości to około 15 tysięcy euro, z czego około jedna trzecia przeznaczana jest na złotą biżuterię dla panny młodej, kupowaną przez rodzinę chłopaka (Pieszczyk 2009). Znaczna c z ę ś ć wese¬ la, aby mógł być ukazany jego koszt i t y m samym podniesiony (lub obniżony) pres¬ tiż organizatorów, odbywa się w publicznej przestrzeni wsi lub przynajmniej na podwórku domu. Dzięki temu sąsiedzi mogą, a wręcz powinni przyjść i popatrzeć. Zwyczaj nakazuje, aby orszak weselny z głośną muzyką cygańską przedefilował przez wioskę - można wtedy ujrzeć barwne, bogate stroje kobiece (zmieniane kilka razy w ciągu całej uroczystości). Podczas tańców zaś goście rzucają muzykom bank­ noty G o ś c i e mają okazję (a nawet są do tego zachęcani) obejrzeć pokój panny mło¬ dej zastawiony prezentami. Ją samą, wystrojoną i o z d o b i o n ą złotą biżuterią, można - i powinno się - podziwiać. Przez c z ę ś ć wesela stoi ona nieruchomo w t y m poko¬ ju, należy więc dotrzymywać jej towarzystwa. Peczalbarskie powroty są również czasem odnawiania i zacieśniania więzi rodzin¬ nych . Jest t o okazja d o spotkania się zarówno z krewnymi, którzy pozostali w M a ­ cedonii, jak i z tymi, którzy również gdzieś wyemigrowali. C z ę s t o jest nawet tak, ż e migranci d o W ł o c h spotykają się tylko w Macedonii, nigdy we Włoszech, nawet jeśli mieszkają tam blisko siebie. Włochy bowiem postrzegane są jako kraj, w którym jedynie zarabia się pieniądze na życie, za to w Macedonii żyje się naprawdę (se użiwa - korzysta się z życia), na co zresztą we W ł o s z e c h nawet nie ma czasu. Tym istot¬ nym elementem korzystania z życia jest wzajemne odwiedzanie się i spędzanie cza¬ su wspólnie z krewnymi i sąsiadami. Niemniej migranci żyją w dwóch kontekstach - macedońskim i włoskim. M o ż n a więc określić migrantów do W ł o c h jako transmigrantów, t j . takich, którzy na co dzień utrzymują więzi z krajem zarówno wysy¬ łającym, jak i przyjmującym. Są to, jak piszą Linda Basch, Nina Glick Schiller i C r i ­ stina Szanton Blanc, „imigranci, których życie codzienne zależy o d różnorodnych 10 Dla kobiet oznacza to tradycyjny strój świąteczny a dla mężczyzn - garnitur. 404 �Peczalbarskie wesele - prestiż, tradycja i więzi rodzinne w zachodniej Macedonii i stałych związków przekraczających granice państwowe oraz których tożsamości publiczne tworzone są w odniesieniu do więcej niż jednego państwa narodowego" (Basch i in. 1995, s. 48). Macedonia jest dla peczalbarów punktem odniesienia - to tu buduje się prestiż i t u korzysta się z życia, jak mówią moi rozmówcy, podczas miesięcznych wakacji od ciężkiej pracy zarobkowej. Prestiż Pojęcie prestiżu nierozerwalnie wiąże się zarówno z samym byciem peczalbarem (profesja ta zapewniała wysoką p o z y c j ę społeczną - zob. H r i s t o w 2008), jak i z ma¬ terialnym oraz społecznym jego funkcjonowaniem. D o t y c z y głównie m ę ż c z y z n i jest wpisane w pojęcie „męskości" w ogóle. W analizowanym materiale prestiż peczalbara wiąże się przede wszystkim z pozycją młodych, nieżonatych mężczyzn, którzy demonstrują swój materialny status poprzez strój, nowy model telefonu komórkowego, samochód czy ostentacyjne wydawanie pieniędzy w kawiarniach i dyskotekach. Z kolei kosztowne domy oraz wystawne wesela budują prestiż całych rodzin, choć przede wszystkim m ę ż c z y z n (głów rodzin), którzy - w przeciwień¬ stwie do kobiet - funkcjonują w publicznej przestrzeni wsi i są w niej przedstawicie­ lami danej rodziny Sherry Ortner i Harriet Whitehead (1981, s. 13) ukuły pojęcie „męskie struktury prestiżu", które uznają za mające podstawowe znaczenie dla k u l ­ turowego formowania się gender. Ich zdaniem większy prestiż mężczyzn związany jest z dominującą i uniwersalną męską ideologią. Sylvia J. Yanagisako i Jane F Collier 405 �Karolina Bielenin-Lenczowska zauważają, że samo pojęcie struktur prestiżu jest wyjaśniane na różne sposoby, co wynika ze stawiania znaku równości pomiędzy dominującą ideologią a męskim punk­ tem widzenia. Dalej związane jest to ze strukturalistyczno-funkcjonalistyczną dychotomią domowe - publiczne, w której pierwsza ze sfer przypisana jest kobie¬ t o m (sfera ogarniana), a druga m ę ż c z y z n o m (sfera ogarniająca). Autorki te odrzu¬ cają wiązanie męskiej ideologii z męskim punktem widzenia, jak również nie zgadzają się z samym pojęciem „męski/kobiecy punkt widzenia" jako czymś homo­ genicznym i uniwersalnym (Yanagisako, Collier 2007, s. 32-33). Ich zdaniem punktem wyjścia powinno być założenie, że płeć nie tylko kulturowa, ale również biologicz¬ na jest konstruowana kulturowo, a nie uznanie, że istnieją jakieś „fakty" biologiczne czy materialne, które mają pewne konsekwencje lub same z siebie niosą znaczenia kulturowe (Yanagisako, Collier 2007, s. 44). Badaczki proponują wprowadzone przez Bourdieu pojęcie ucieleśnienia (embodiment), które dostarcza ramy pojęciowej do przekroczenia wspomnianych dychotomii. Ucieleśnienie zakłada bowiem, że sfera domowa nigdy nie jest izolowana od publicznej, t j . że zarówno stosunki mię¬ dzy płciami, jak i socjalizacja dziecka odbywają się w świecie ustrukturyzowanym społecznie (Yanagisako, Collier 2007, s. 34). D o zrozumienia prestiżu istotne jest jeszcze inne pojęcie używane przez Pierre'a Bourdieu (2007), mianowicie honor. Sprawą honorową, jak zauważa Bourdieu, pisząc o społeczności Kabylów w Algierii, jest nie tylko o d p o w i e d ź na wy¬ zwanie (np. na o b r a z ę ) , ale także swego rodzaju rywalizacja, mająca na celu pub¬ liczne zaprezentowanie swojego majątku za p o m o c ą np. gościnności i wymiany darów 1 1 . Wesele jest oczywiście jedną z okazji do takiej rywalizacji (Bourdieu 2007, s. 23-58). Jest zarówno materialnym, jak i niematerialnym wyznacznikiem prestiżu, ponieważ istotna jest nie tylko jego wystawność, ale również pozycja społeczna spowinowacających się rodzin. Prestiż peczalbarów wyraża się w materialnym dobrobycie, który demonstruje się przede wszystkim przez budowę nowych, okazałych d o m ó w , wznoszonych za pieniądze zarobione za granicą lub za zaciągnięte tam kredyty. D o m bowiem, jak pi¬ sze Ewa Pieszczyk (za: Carl-Ulrik Schierup i Alexandra A l u n d ) , to nie tylko najbar¬ dziej widoczny symbol społecznego awansu rodziny, ale przede wszystkim jeden z tradycyjnych p r z e d m i o t ó w prestiżu (Pieszczyk, w druku). M i m o że de facto nikt w nim na stałe nie mieszka i przez większość roku pozostaje on pusty, ambicją każ¬ dej peczalbarskiej rodziny jest wybudowanie takiego domu. Ponadto domy c z ę s t o pozostają niewykończone, g d y ż ich właścicielom brakuje pieniędzy. Samo jednak r o z p o c z ę c i e budowy jest już wyznacznikiem prestiżu, a także zapewne zaspokoje¬ niem potrzeby posiadania domu w ogóle. Jak wspomniałam, życie we W ł o s z e c h jest traktowane jako tymczasowe, jako pewien środek (zarabianie pieniędzy) do celu, którym jest korzystanie z życia w Macedonii. 11 O tym samym o wiele wcześniej pisał Marcel Mauss w klasycznym już Szkicu o darze (1973). 406 �Peczalbarskie wesele - prestiż, tradycja i więzi rodzinne w zachodniej Macedonii Prestiż peczalbara konstruują również jego niematerialne atuty. Jest to mianowi¬ cie posługiwanie się w Macedonii językiem włoskim lub wplatanie włoskich słów w zdania macedońskie (bądź tureckie czy albańskie) i czasem trudne do zweryfi­ kowania przez miejscowych narracje o korzystaniu z życia (użiwanie) we Włoszech. Istotne jest w t y m momencie ważne w tamtejszej kulturze pojęcie szetanie. Do¬ słownie wyraz ten oznacza spacerowanie, chodzenie 1 2 , jednak w zależności od kon­ tekstu można go przełożyć jako włóczenie się, chodzenie bez celu. Szetanie to nocne wypady do miasta czy nad jezioro, przesiadywanie w kawiarniach i ogólnie - użiwa­ nie (korzystanie z życia). O ile taki s p o s ó b spędzania wolnego czasu jest akceptowa¬ ny w przypadku mężczyzn (zwłaszcza młodych, nieżonatych), o tyle słowo szetanie użyte w stosunku do młodych, niezamężnych kobiet zyskuje silny podtekst seksu¬ alny: dziewczyna, która szeta, to mniej więcej tyle, co po polsku wulgarnie „puszcza się". Takie znaczenie odnosi się również do mężatki, ale tu pojawia się jeszcze jeden kontekst - szeta, a więc spotyka się z różnymi ludźmi we wsi, ergo zna i roznosi miejscowe plotki. Ponadto mężatka, która szeta, nie jest d o b r ą gospodynią, ponie¬ waż marnuje czas na plotkach, zamiast zajmować się domem. Takie samo wyjaśnie¬ nie pojawia się czasem w stosunku do żonatych mężczyzn, którzy szetają, a więc trwonią pieniądze, które powinni przeznaczać na utrzymanie rodziny. Szetanie to również przechadzanie się w celu zademonstrowania swojego stroju, nowego modelu samochodu czy telefonu. Peczalbari, zwłaszcza młodzi chłopcy pre­ zentują w Zupie m o d ę , którą wynieśli z W ł o c h - mocno nażelowane włosy obcisłe koszulki i spodnie, liczne ozdoby w postaci cekinów, błyszczących pasków i biżute­ rii, a także ubrania w jaskrawych kolorach, np. różowym. Prestiż peczalbara budowany w kraju pochodzenia wynika w pewnej mierze z tego, że w kraju przyjmującym jest on marginalizowany - jak pisze Rhacel Salazar Parenas (2001), dla kraju przyjmującego migrant jest p o ż ą d a n y m pracownikiem, ale odrzucanym obywatelem. Nie oznacza to automatycznie, że marginalizacja we Wło¬ szech zwiększa prestiż migrantów w Macedonii, ale po pierwsze, peczalbari, w związ¬ ku z niskim statusem za granicą, mogą budować swoją p o z y c j ę jedynie w kraju po¬ chodzenia. Po drugie, co już zostało powiedziane, samo bycie peczalbarem jest tradycyjnie uznane za prestiżowe. Peggy Levit z kolei, którą interesują migranci z miejscowości Miraflores z Dominikany do Stanów Zjednoczonych, pisze, że dzięki aktywności transnarodowej migranci m o g ą b u d o w a ć poczucie własnej wartości na statusie, jaki uzyskują w kraju pochodzenia. Status ten jest zdobywany dzięki środkom materialnym i doświadczeniom z kraju przyjmującego (Levitt 2001, s. 20). „Migranci - pisze Levitt - są aktywni w swojej ojczyźnie, ponieważ nie są w stanie osiągnąć pełnego społecznego uczestnictwa w Stanach Zjednoczonych" (Levitt 2001, s. 19). Podobna jest sytuacja macedońskich peczalbarów migrujących 12 W podobny sposób Tone Bringa konceptualizuje bośniackie pojęcie hodati - też dosłownie 'chodzić, spacerować' (Bringa 1995, s. 88-91). 407 �Karolina Bielenin-Lenczowska do Włoch. Większość z nich nie integruje się ze społeczeństwem kraju przyjmują­ cego i pozostaje, jak pisze Levitt, recipient observers (Levitt 2001, s. 57), którzy nie pracują poza domem i obracają się jedynie w środowisku swoich rodaków. W i e d z ę o społeczeństwie kraju przyjmującego zdobywają od innych lub z mediów. Przykła­ dem takich migrantów są przede wszystkim kobiety ale także wielu mężczyzn, pra­ cujących we własnej firmie lub u krewnych czy znajomych z kraju pochodzenia. Organizacja wesela jest jednym z wyznaczników prestiżu rodziny a przede wszystkim głowy rodziny, ponieważ daje możliwość zademonstrowania swojego majątku, ale także zaprezentowania gościnności. Wiele elementów o b r z ę d o w o ś c i weselnej zakłada wzajemne odwiedziny rodziny dziewczyny i chłopaka, co wiąże się z wymianą darów i ugaszczaniem. Ponadto wesele nie tylko jest wydarzeniem rodzinnym, ale obejmuje całą wspólnotę wsi, a zatem kwestią prestiżu, a także ho¬ noru (wszak wydarzenie będzie potem komentowane przez społeczność) jest przy¬ gotowanie jak najbardziej wystawnej uroczystości. Podobnie o budowaniu prestiżu przez organizację wesela pisze Tone Bringa w swojej monografii pewnej wsi (nazwanej przez autorkę Dolina) ze środkowej Boś­ ni. Autorka zwraca uwagę, że małżeństwa zawierane są na trzy sposoby: gdy ro­ dziny państwa młodych wcześniej umawiają się na określoną datę, o której informa­ cja dociera do wszystkich mieszkańców wsi (nie trzeba ich specjalnie zapraszać); poprzez ucieczkę (o takim sposobie piszę poniżej) oraz tzw. fikcyjną ucieczkę. Małżeństwo przez ucieczkę polega na t y m , że rodzice młodych nie wiedzą o związ­ ku lub się na niego nie zgadzają i panna młoda ucieka - tradycyjnie zawsze przez okno - do czekającego na nią chłopaka. Dopiero na następny dzień młodzi ob¬ wieszczają rodzicom swoją decyzję. W t y m przypadku nie organizuje się wesela, a jedynie skromne przyjęcie dla najbliższych krewnych. Z kolei zawarcie małżeństwa, którego data została ustalona wcześniej, wiąże się z organizacją uroczystości, na której pojawiają się wszyscy mieszkańcy wsi lub przynajmniej przedstawiciele każ­ dego domu. Takie wesele jest, jak pisze Bringa, przede wszystkim okazją do poka¬ zania się i zaprezentowania swojego majątku. Wiąże się to z ogromnymi kosztami, a zatem najczęściej wybierana jest trzecia droga - coś, co Bringa nazywa małżeńst¬ wem poprzez fikcyjną ucieczkę (fictive elopement). Odbywa się całe zwyczajowe wy¬ mykanie się dziewczyny z domu przez okno do chłopaka, rodzice udają, że o ni¬ czym nie wiedzą, jednak wiedzą nie tylko oni, ale i cała wieś. W takim przypadku wesele się odbywa, jego organizatorzy mogą się pokazać mieszkańcom wsi, jednak skala uroczystości jest znacznie mniejsza niż tej, o której mówi się otwarcie (Bringa 1995, s. 121-122). W Centar Zupie podczas mojego pobytu nie został zawarty żaden związek po­ przez ucieczkę, chociaż takie również się zdarzają. Na przykład w ten s p o s ó b jeden z moich miejscowych kolegów, Albańczyk z Debaru, wymusił na rodzicach swojej dziewczyny z g o d ę na małżeństwo z nim. Dziewczyna pochodziła ze znacznie bo¬ gatszej rodziny niż on, a ponadto była nieletnia. Jednak oboje postanowili, że chcą 408 �Peczalbarskie wesele - prestiż, tradycja i więzi rodzinne w zachodniej Macedonii być razem, więc pewnego dnia dziewczyna wyszła z nim i nie wróciła na noc. W związ¬ ku z t y m rodzice musieli się zgodzić na związek, inaczej dziewczyna zostałaby uzna¬ na za zhańbioną. Wprawdzie nie godzili się na ślub córki i zgodnie z tradycją nie powinno być wesela lub powinno być ono bardzo skromne, postanowili jednak, że uroczystość o d b ę d z i e się zgodnie z ich statusem materialnym. A zatem chłopak mu¬ siał stanąć na wysokości zadania i wyłożyć ogromną sumę pieniędzy na złotą biżu¬ terię dla narzeczonej (około 5 tysięcy euro), a jego rodzice musieli obdarować sy¬ nową kosztownymi prezentami i sprostać wymianie darów. Podsumowanie Tradycyjna na Półwyspie Bałkańskim migracja mężczyzn - peczalba - mimo zmiany swojego modelu nadal pozostaje sezonowa i męska. C h o ć obecnie wyjeżdżają całe rodziny, to zwykle jednak tylko mężczyzna pracuje zarobkowo, a miesięczny pobyt w kraju pochodzenia określany jest jako „powrót". W t e d y to organizowane są najważniejsze uroczystości rodzinne, w t y m wesela. U r o c z y s t o ś ć weselna musi speł¬ nić kilka w y m o g ó w : ma o d b y ć się zgodnie z tradycją, małżonkowie powinni pocho¬ dzić z tej samej miejscowości lub najbliżej okolicy, a ceremonia powinna być obser¬ wowana i komentowana przez lokalną s p o ł e c z n o ś ć . Wesele w Centar Zupie w zachodniej Macedonii jest jednym z wyznaczników prestiżu jego organizatorów. Prestiż jest pojęciem związanym z pojęciem męskości, a wyznaczają go cechy zarówno materialne, jak i niematerialne. Wśród tych pierw¬ szych należy wyróżnić drogie, bogate domy, które peczalbari budują za pieniądze zarobione we Włoszech, a do których przyjeżdżają zaledwie na jeden miesiąc w ro¬ ku. Prestiż, zwłaszcza młodych mężczyzn, wyznaczają również drogie samochody, najnowsze modele telefonów komórkowych czy markowe ubrania. Niematerialnymi wyznacznikami prestiżu są zaś: posługiwanie się w Macedonii językiem włoskim, używanie włosko brzmiących imion-pseudonimów oraz snucie opowieści o nieogra¬ niczonej swobodzie m ę ż c z y z n i wysokich zarobkach. Wesele organizowane przez peczalbarów w Macedonii jest wyznacznikiem pre¬ stiżu zarówno materialnym, jak i niematerialnym. Liczą się bowiem wysokie koszty uroczystości, a także (co zresztą w znacznej mierze jest związane z materialnym statusem) pozycja spowinowacających się rodzin. M i m o że obecnie raczej nie spo¬ tyka się aranżowanych małżeństw, to jednak rodzice podejmują ostateczną d e c y z j ę d o t y c z ą c ą w y b o r u partnerów. Koszt nawet przeciętnego wesela jest na tamtejsze warunki ogromny, a te części uroczystości, które mają na celu zademonstrowanie majątku, odbywają się w publicznej przestrzeni wsi lub na podwórkach tak, aby mogły być obejrzane i skomentowane przez sąsiadów. 409 �Karolina Bielenin-Lenczowska Bibliografia Basch L. Schiller N . G., Blanc C. S. 1995 From Immigrant to Transmigrant: Theorizing Transnational Migration, „Anthropo- logical Quarterly", v o l . 68, nr 1 Bourdieu P. 2007 Szkic teorii praktyki poprzedzony trzema studiami na temat etnologii Kabylów, Kęty Bringa T. 1995 Being Muslim the Bosnian Way. Identity and Community in a Central Bosnian Village, N e w Jersey Crwenkowska I . 2000 Zenata wo semejniot i jawniot żiwot - po primerot na sełoto Mełnica, „EtnoAntro- poZum" Czyżewska M . 2009 Młodzi mężczyźni z Centar Żupy o kobietach: koleżanka, siedztwo w obliczu konfliktu. Relacje kochanka, żona..., w : Są­ społeczne i etniczne w zachodniej Macedonii - refleksje antropologiczne, red. K. Bielenin-Lenczowska, Warszawa Hausmaninger A . 2005 The Construction a Macedonian of Identities in a Trans-Local Context. Inter-Ethnic Relations in Village During Socialism and Transition, http://www.sant.ox.ac.uk/esc/esc-lectures/hausmaninger.pdf ( d o s t ę p 28.04.2010) Hristow P 2005 The Market and the Piazza for Hired Hand in Sofia as Places to Exchange Cultural Stereotypes, „Ethnologia Balkanica" nr 9 2008 Family and migrations in the Balkans Family Strategies in the Balkans (i9th and 20th century), w: Social Behaviour and (i6th - 20th Centuries), Bucharest L e v i t t P. 2001 The Transnational Villagers, Berkeley, Los Angeles Mauss M . 1973 Szkic o darze. Forma i podstawa wymiany w społecznościach archaicznych, w : Socjo¬ logia i antropologia, Warszawa O r t n e r S. B., W h i t e h e a d H . (red.) 1981 Sexual meanings: the cultural construction of gender and sexuality, Cambridge, N e w York Petreska W 2000 Dewerot — posrednik wo sroduwanieto na dwe semejstwa, „ E t n o A n t r o p o Z u m " 410 �Peczalbarskie wesele - prestiż, tradycja i więzi rodzinne w zachodniej Macedonii Pieszczyk E. 2008 Ponadpaństwowe elementy migracji z Centar Żupy (zachodnia Macedonia) do Włoch, praca licencjacka, archiwum I E i A K U W 2009 Macedonio, gdzie są Twoje dzieci? - ponadpaństwowe elementy migracji z Centar Żupy do Włoch, w: Sąsiedztwo w obliczu konfliktu. Relacje społeczne i etniczne w zachodniej Macedonii - refleksje antropologiczne, red. K. Bielenin-Lenczowska, Warszawa Saitowski I . 2001 Swadbeniot obred kaj islamiziranite makedonci od seło Brosztica, praca dyplomowa napisana p o d kierunkiem A n e t y Swetiewej, Skopje Sinanoska F 2007 Swadbenite obredi i pesni od sełoDołno Koliczani, w: Researches in Musicology musicology http://mmc.edu.mk/IRAM/Conferences/XIVConf/ and Ethno- Sinanoska.pdf ( d o s t ę p 21.11.2008) Yanagisako S.J., Collier J.F 2007 O ujednoliconą analizę antropologiczna, t . 1 . Organizacja płci kulturowej i pokrewieństwa, w : Qender. Perspektywa społeczna, red. R.E. H r y c i u k , A . Kościańska, Warszawa Zadrożyńska A. 1995 Semejni obredi. Sporedbena monografija na połskite seła Pientki to seło Jabłanica, Skopje. 411 i Twarodi i makedonsko- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dd2aef1221c4e13c9fdc066c2e8497dc.pdf 7b3ec3ecefd89b1fc2810edc006d57d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5488 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5104 Title A name given to the resource Etnologia na usługach państwa i ideologii / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.83-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bieliaeva-Sachuk, Veronika Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3 Veronika Beliaeva-Saczuk Etnologia na usługach państwa i ideologii Przykład ZSRR Etnologia w państwie wieloetnicznym zazwyczaj odgrywa ważną, a może nawet kluczową rolę. W zależności od wizji, ustroju i ideologii państwa, przy pomocy naukowców lub tylko „pod płaszczykiem” etnologii, tworzy się polityka wobec różnych etnosów zamieszkujących wybrany kraj. Te procesy nasiliły się zwłaszcza w XX w. i po dzień dzisiejszy możemy je obserwować w takich państwach wieloetnicznych, jak Chiny, Indie, Stany Zjednoczone Ameryki etc. Chciałabym jednak skupić się na Rosji, która w XX w. przeżyła kilka drastycznych zmian ustrojowych, podczas których ważną rolę odgrywała polityka etniczna. Zmiany te zaważyły na sytuacji politycznej oraz gospodarczej prawie całego świata. W Rosji można do dziś obserwować procesy etniczne, które nastąpiły po rozpadzie ZSRR – przebudzenie poczucia etniczności, odrodzenie (często odtwarzanie) tradycyjnej kultury, pojawienie się ruchów nacjonalistycznych oraz separatystycznych. Obecnie wiodący etnolodzy rosyjscy, np. Walerij Tiszkow, zwracają uwagę na fakt wieloetniczności czy multikulturalizmu występującego w Rosji od początku państwowości rosyjskiej (Тишков, s. 246–253). Podkreśla się, że już Ruś Kijowska, od której tradycyjnie w historiografii rosyjskiej wywodzi się państwowość Rosji, była niejednorodna pod względem etnicznym – oprócz plemion słowiańskich, tereny Rusi zamieszkiwały plemiona bałtyckie i ugrofińskie. Po rozpadzie Rusi Kijowskiej na księstwa ruskie, niektóre z nich – np. Księstwo Nowogrodzkie czy Pskowskie – handlowały z sąsiednimi plemionami niesłowiańskimi czy obejmowały kontrolą tereny, na których owe plemiona zamieszkiwały. Podbite ludy były chrystianizowane, ale nie była wśród nich prowadzona akulturacja. Dobrym przykładem mogą być Karelowie, których tereny zamieszkania od XII w. stają się częścią Republiki Nowogrodzkiej, a od 1478 r. częścią scentralizowanego Państwa Rosyjskiego (Народы России, s. 186). Mimo tak długiego okresu przynależności do Rosji, Karelowie mieszkający w jej granicach do dziś zachowali własny język, pewne tradycje �84 Veronika Beliaeva-Saczuk oraz tożsamość, natomiast Karelowie, zamieszkujący tereny Finlandii, zostali praktycznie całkowicie zasymilowani przez Finów. Historia Rosji jako państwa/imperium wieloetnicznego zaczyna się jednak dopiero po wzmocnieniu się Księstwa Moskiewskiego i scentralizowaniu władzy, co miało miejsce w drugiej połowie XV w. i na początku XVI w. Kluczowym momentem w tworzeniu Rosji jako państwa wieloetnicznego był podbój w 1552 r. Kazania – stolicy Chanatu Kazańskiego, jednego ze spadkobierców Złotej Ordy – przez Iwana Groźnego. Na terytorium Chanatu zamieszkiwały liczne ludy nadwołżańskie pochodzenia ugrofińskiego oraz Tatarzy i Baszkirowie – ludy tureckie. Wraz z nimi w Rosji pojawili się poddani należący do innego kręgu kulturowego i wyznający inną religię światową – islam. W następnych stuleciach do Rosji zostały przyłączone takie regiony, jak Syberia, Kaukaz, Azja Środkowa oraz Daleki Wschód, zamieszkały przez różne etnosy odmienne kulturowo od Rosjan i od siebie nawzajem. Od samego początku przyłączania regionów nie było prowadzonej polityki wzmocnionej asymilacji oraz masowego przesiedlania i przemieszania różnych ludów (takie działania mają miejsce dopiero w XX w., w okresie rządów Stalina), dlatego do 1917 r. na terenie Rosji nie dochodziło do drastycznych zmian w składzie etnicznym poszczególnych regionów. Migracja i osadnictwo jednej grupy etnicznej na obszarze nie tradycyjnym dla jej miejsca zamieszkania przed rewolucją październikową, przeważnie miały znaczenie ekonomiczne oraz polityczne, np. osadnictwo chłopów rosyjskich na terenie Syberii i Dalekiego Wschodu w celu rozwijania rolnictwa i zajmowania pustych terenów, do których rościły sobie prawo Chiny. Władza Imperium Rosyjskiego już pod koniec XVIII w. zaczyna zwracać uwagę na politykę etniczną. Przy dużej różnorodności etnicznej i kulturowej potrzebna była koncepcja spajająca wszystkie ludy mieszkające w Rosji. Postawiono na dwa aspekty, w pewien sposób ze sobą powiązane – tożsamość mieszkańców państwa miała być oparta na poddaństwie carowi oraz na prawosławiu. Car, jako pomazaniec boży, dobry i sprawiedliwy ojciec wszystkich mieszkańców kraju, miał być podstawą tożsamości nie tylko etnicznych Rosjan, ale wszystkich swoich poddanych. Prawosławia z kolei użyto jako narzędzia, które miało łączyć wszystkie ludy rosyjskie. Problem polegał na tym, że część etnosów zamieszkujących przyłączone terytoria wyznawało inne religie – islam i buddyzm. Chociaż chrystianizacja była prowadzona wśród wszystkich ludów, jednak religie światowe zostały przez władzę rosyjską oficjalnie uznane – w 1741 r. cesarzowa Elżbieta uznała buddyzm za jedną z religii Rosji, zaś w 1788 r. Katarzyna II powołała pierwszą oficjalną organizację muzułmanów na terenie Rosji – Orenburską Duchową Radę Muzułmanów. Pomimo oficjalnego uznania innych niż prawosławie religii, były one jednak kontrolowane �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 85 przez władzę. Przywódca wszystkich muzułmanów Rosji – mufti – miał być zatwierdzany osobiście przez cesarza. Mogły one mieć tylko określoną liczbę świątyń i duchownych oraz posiadały zakaz zapraszania duchowieństwa spoza Imperium Rosyjskiego. Wszystkie te działania miały zatrzymywać rozwój i ekspansję innych religii, a także chronić nieprawosławnych poddanych Rosji od wpływów zewnętrznych – z państw islamskich oraz buddyjskich i dzięki temu powstrzymać ewentualne ruchy separatystyczne. Jednak w przypadku wierzeń przedchrześcijańskich (pogańskich) wśród ludności ugrofińskiej oraz szamanistycznych wśród ludów Syberii i Dalekiego Wschodu, stosowane były metody represyjne i bezwzględne wyparcie tych wierzeń przez prawosławie. Po rewolucji październikowej w 1917 roku dla Rosji i wszystkich mieszkających na jej terenie ludzi zaczął się nowy etap historyczny. Po okresie wojny domowej pomiędzy „czerwonymi” i „białymi” na początku lat dwudziestych XX w. nastąpił pewien rozwój społeczno-kulturowy i ekonomiczny rosyjskich chłopów oraz rdzennych ludów wszystkich regionów byłego Imperium Rosyjskiego. Znaczne zmiany zaszły zwłaszcza wśród rdzennej ludności Syberii, w Rosji carskiej nazywanej inorodcami (obcoplemieńcami), uważanej za najbardziej zacofaną cywilizacyjnie i kulturowo, przez co miała znacznie mniejsze prawa niż inne ludy Rosji. Jest to jeden przykład z wielu zmian pozytywnych dla mniejszości etnicznych Rosji, których na początkowym etapie dokonała władza radziecka. W latach dwudziestych powstawały narodowe republiki i obwody autonomiczne, naukowcy radzieccy stwarzali systemy pisma dla niepiśmiennych ludów, języki ludów rdzennych w republikach i obwodach autonomicznych uznawano za języki urzędowe na równi z językiem rosyjskim, rozwijano tradycyjną gospodarkę etc. Niestety proces ten został zahamowany, a następnie odwrócony wraz z objęciem władzy przez Stalina, jednak jeszcze na początku lat dwudziestych starano się przywrócić „dziejową sprawiedliwość” wszystkim ludom, które w czasach caratu były traktowane znacznie gorzej niż napływowa ludność rosyjska. Polityka etniczna w ZSRR uległa diametralnej zmianie w momencie objęcia władzy przez Józefa Stalina. Mimo tego, że oficjalnie mówi się o równości wszystkich ludów, rozwoju, wolności i szczęściu wszystkich obywateli ZSRR – okres stalinowski to czas konsekwentnego niszczenia wszystkich tradycyjnych kultur na obszarze Związku Radzieckiego (w tym też kultury rosyjskiej) w ekonomicznych, obyczajowych oraz religijnych aspektach. Propaganda stalinowska chętnie pokazywała radosnych ludzi różnych narodowości, którzy są szczęśliwi w ZSRR, gdzie wszyscy są równi, mówią we własnych językach, gdzie nie ma zjawiska rasizmu etc. Najlepszym przykładem tego są �Veronika Beliaeva-Saczuk 86 filmy radzieckie z lat trzydziestych oraz czterdziestych XX w. W większości filmów z tego okresu pojawiają się przedstawiciele różnych etnosów (zawsze w tradycyjnych strojach) jako statyści, przechodnie etc., co miało ukazywać różnorodność etniczną ZSRR. Ciekawostką jest fakt, iż przede wszystkim przedstawiciele etnosów pojawiających się w filmach to rdzenni mieszkańcy Kaukazu, co niewątpliwie było ukłonem w stronę Stalina1. Najciekawszymi filmami związanymi z propagandą równości etnicznej w ZSRR, pochodzącymi z omawianego okresu, są Cyrk z 1936 r., w reżyserii Grigorija Aleksandrowa, oraz Świniarka i pastuch z 1941 r., w reżyserii Iwana Pyrjewa. Świniarka i pastuch jest historią miłości Rosjanki z północy Rosji, która pracuje w kołchozie jako świniarka i Dagestańczyka – pasterza owiec. Będąc przodownikami pracy spotykają się w Moskwie na Wystawie Osiągnięć Gospodarki Narodowej ZSRR. Pomimo dalekiej odległości oraz pewnych nieporozumień wynikających z różnic kulturowych, na koniec filmu para bierze ślub. W filmie Cyrk główną bohaterką jest artystka cyrkowa ze Stanów Zjednoczonych, grana przez Lubow Orłową – ulubioną aktorkę Stalina. Film rozpoczyna się ucieczką bohaterki z USA, ponieważ sama należąc do rasy białej ma czarne dziecko. Poznaje ona niemieckiego artystę, który początkowo udziela jej pomocy, ale uzależnia ją od siebie, strasząc wyjawieniem jej tajemnicy w razie nieposłuszeństwa. Po przyjeździe do ZSRR, artystka zakochuje się z wzajemnością w radzieckim artyście, ale cały czas boi się przyznać do faktu posiadania czarnego dziecka. W ostatniej scenie filmu prawda wychodzi na jaw, jednak okazuje się, że ludziom radzieckim jest wszystko jedno, jaki kolor skóry ma dziecko. W scenie końcowej filmu maluch jest przekazywany po kolei w ręce przedstawicieli różnych narodowości, wśród których pojawiają się przedstawiciele najważniejszych etnosów Kraju Rad – Rosjan, Ukraińców, Kazachów, Gruzinów oraz Żydów. Każdy z nich śpiewa dziecku kołysankę w swoim własnym języku. Scena ta miała zapewne pokazywać, że w ZSRR nie istnieje nienawiść na tle rasowym, a każdy naród podtrzymuje własną kulturę i nie jest dyskryminowany. Ciekawostką jest fakt, że pod koniec lat czterdziestych, zwrotka śpiewana w jidysz została z filmu usunięta – przywrócono ją dopiero po śmierci Stalina. Ten fakt pokazuje, jak manipulowano świadomością etniczną obywateli radzieckich w zależności od zmieniającej się sytuacji politycznej (koniec lat czterdziestych XX w. to początek tak zwanej „sprawy lekarzy”, która była skierowana w najbardziej znanych radzieckich lekarzy pochodzenia żydowskiego).  Stalin osobiście oglądał każdy nowy film, który miał się pokazać na ekranach ZSRR – od jego decyzji zależał nie tylko dalszy los filmu, ale także jego reżysera. 1 �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 87 W Związku Radzieckim pojęcia „wielokulturowości” i „bratniej przyjaźni narodów” stają się hasłami kluczowymi nie tylko dla wewnętrznej polityki etnicznej. Hasła te stają się jedną z wizytówek ZSRR, zwłaszcza już po śmierci Stalina. Związek Radziecki nie tylko nie dyskryminuje oraz wspiera własne etnosy, ale również pomaga innym narodom w walce przeciwko kolonializmowi, dyskryminacji rasowej, wspomaga budowę własnej państwowości, gospodarki etc. Warto jednak zwrócić uwagę, że wielokulturowość radziecka w praktyce jawiła się jako jedna zunifikowana kultura, która obecnie jest często nazywana kulturą radziecką, z folklorystycznymi dodatkami w rodzaju tradycyjnych strojów, tańców, wzornictwa – wszystkich tych elementów, które nie mają jakiegoś zabarwienia ideologicznego i nie są mocno związane z kulturą tradycyjną wybranego ludu, w poszczególnych regionach czy autonomiach. Człowiek radziecki musiał mieć podobną kulturę i wykazywać się patriotyzmem radzieckim, a nie lokalnym – tym bardziej, jeśli był on związany z jakąś narodową jednostką administracyjną. Jeszcze w osiemdziesiątych latach XX w., tuż przed rozpadem ZSRR, można zaobserwować tego typu model kulturowy, który był w tym okresie bardzo rozpowszechniony. W tworzeniu kultury radzieckiej – zunifikowanej, ale „wielokulturowej” – zaczynając od dwudziestych lat XX w. uczestniczyli również radzieccy etnografowie. Ideologia ZSRR – najbardziej uwidoczniona w czasie rządów Stalina – zakładała, że wszystkie sfery życia człowieka mają być podporządkowane i kontrolowane przez władzę. Nauka, jako jedna z najważniejszych dziedzin życia człowieka, mająca regulować i ułatwiać jego istnienie w świecie, w państwie totalitarnym również podlega ścisłej kontroli, przez co staje się narzędziem w rękach władz. Etnografia/etnologia w Związku Radzieckim, jako państwie wielonarodowym, była nauką, która wyjaśniała „wielką rolę” narodu rosyjskiego w budowaniu państwa socjalistycznego oraz udział w tym dziele innych „bratnich” narodów i ludów, zamieszkujących ZSRR. W praktyce etnologia była często używana do uzasadnienia represji wobec całych ludów, uczestniczyła w walce antyreligijnej, odcinała ludzi od własnej kultury, tworzyła nową obrzędowość radziecką etc. W dalszej części przedstawię pięć przykładów wykorzystania etnologii jako narzędzia tworzenia nowej ideologii państwowej, uzasadniania pewnych działań władzy, represji etc. Ubóstwienie przywódców państwowych W religioznawstwie ostatniego okresu została szeroko przyjęta koncepcja ideologii komunistycznej czy komunizmu radzieckiego jako rodzaju quasi-reli- �88 Veronika Beliaeva-Saczuk gii2. Od samego początku istnienia ZSRR, władza (także przy pomocy folklorystów oraz etnografów) próbowała stworzyć obraz przywódców państwowych jako nadludzi, bohaterów kulturowych czy wręcz istoty boskie. Tradycja takiego podejścia do władz wywodzi się jeszcze z Imperium Rosyjskiego, w którym cesarz była osobą namaszczoną przez Boga. Pierwszą postacią władcy rosyjskiego, który do dziś funkcjonuje w świadomości ludzi jako bohater kulturowy, był Piotr I. Po dzień dzisiejszy w północno-zachodnim regionie Rosji (Karelia, obwód archangielski), gdzie Piotr I często bywał, znane są opowieści o tym, jak cesarz własnymi rękami budował cerkwie, domy, chrzcił dzieci zwykłych chłopów, lubił z nimi przebywać, pić, jeść, o tym, jak karał możnowładców, którzy niesprawiedliwie traktowali swoich chłopów, zakładał miasta, osady etc. (Криничная, Пулькин 1988; Иванова 1986, s. 170–187; Райкова 1993). Lenina już za życia kreowano na podobną postać – był to według propagandy państwowej człowiek skromny, zawsze otwarty na zwykłych ludzi, od samego dzieciństwa posiadający takie cechy jak odwaga, prawdomówność i umiłowanie sprawiedliwości. W ZSRR od samego dzieciństwa zaczynała się indoktrynacja i ukazywanie postaci Lenina jako bohatera kulturowego – znany pisarz radziecki Michaił Zoszczenko w 1940 roku napisał dla przedszkolaków książkę „Opowiadania o Leninie”, która do czasu rozpadu Związku Radzieckiego była obowiązkową lekturą w podstawówce. Dla starszych dzieci oraz dorosłych istniała masa książek opowiadających o życiu Lenina, które miały jeszcze bardziej wzmacniać pozytywny wizerunek Wodza. Ciekawym narzędziem propagandy stał się folklor. W latach trzydziestych XX w. na wielką skalę prowadzone były badania folklorystyczne, które miały zbierać pieśni, wiersze, bajki, legendy o Leninie, Stalinie, Kraju Rad, Partii etc. Folklor był odpowiednim materiałem dla ukazania różnorodności i równouprawnienia wszystkich ludów w okresie panowania ideologii komunistycznej na obszarze ZSRR, w dodatku badania miały z góry udowadniać, że wolni ludzie radzieccy dalej tworzą, a ich twórczość pokazuje najważniejsze dla nich wartości. W 1937 roku ukazał się zbiór folkloru ludów ZSRR pod tytułem Twórczość ludów ZSRR, który był poświęcony dwudziestoleciu rewolucji październikowej. Książka zawiera prawie 600 stron folkloru zbieranego w ciągu dwóch lat przez pisarzy, folklorystów, etnografów, dziennikarzy etc. We wstępie opracowania redakcja od razu zastrzega, iż niestety nie udało się zamieścić całego materiału, dlatego w książce można znaleźć tylko najlepsze 2  Nie będę tutaj głębiej tłumaczyć koncepcji komunizmu radzieckiego jako quasi-religii – odsyłam do takich prac napisanych po polsku jak: R. I m o s, Wiara człowieka radzieckiego (Kraków 2007) oraz M. K u l a, Religiopodobny komunizm (Kraków 2003). �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 89 przykłady. W zbiorze znajdują się utwory 35 ludów zamieszkujących ZSRR. Oprócz folkloru tytułowych ludów związkowych republik ZSRR, których liczba w 1937 roku wynosiła 10, przedstawiono też folklor ludów Kaukazu (najwięcej liczebnie – 11 ludów – co można zinterpretować jako ukłon w stronę Stalina), europejskiej części Rosyjskiej Republiki radzieckiej, Syberii i Dalekiego Wschodu oraz Azji Środkowej. W latach trzydziestych XX w. wśród zwykłej ludności ZSRR folklor o Leninie, Stalinie i władzy radzieckiej oczywiście istniał, ale nie w takiej formie, w jakiej przedstawiony jest w omawianym zbiorze. Propaganda radziecka nie przyniosła jeszcze tylu owoców jak w pokoleniu następnym, które było już od dziecka indoktrynowane. Tylko strach przed represjami nie pozwalał opowiadać złośliwych żartów o władzy otwarcie. Warto zwrócić uwagę, że twórczość ludowa ze zbioru jest owocem pracy pisarzy oraz etnografów, którzy wiedzieli, jakie gatunki folkloru są najbardziej rozpowszechnione wśród poszczególnych ludów i sami pisali poszczególne utwory. W większości przypadków folklor przedstawiony w Twórczości ludów ZSRR był dziełem tak zwanych ludów „niepiśmiennych” lub piśmiennych tylko w niewielkim stopniu, czyli tych, które nie posiadały przed 1917 r. własnego pisma lub posługiwały się „obcym” alfabetem – staromongolskim lub arabskim. Oznaczało to, że rozwojem cywilizacyjnym znacznie odbiegali od Rosjan, chociaż chłopi rosyjscy również przedstawiani byli jako lud zacofany. Jednak to z narodu rosyjskiego, według propagandy państwowej, wywodzili się ideolodzy i działacze rewolucyjni i komunistyczni. Przedstawiciele każdego innego mniejszego ludu na terenie ZSRR mieli być ludźmi radzieckimi, budującymi nowy ład społeczny, ale posiadającymi własną bogatą tradycję kulturową, którą mogli teraz spokojnie przedstawiać bratnim narodom – „równym wśród równych”. We wstępie do Twórczości ludów ZSRR czytamy: „Wielobarwna jest złota księga twórczości ludowej, tak jak wielobarwny jest wielonarodowy piękny nasz kraj. Twórczość ludu rodziła się w pracy i w walce. [...] Lud zawsze tworzy. Lud śpiewał, mówił nawet w tych mrocznych epokach, kiedy pod śmiercionośnym wzrokiem reakcji zamierało całe życie, kiedy kraj stawał się podobny do cmentarza, kiedy w makabrycznej ciszy słychać było tylko szczucie kapitalistycznych i ziemiańskich psiarzy. [...] Na dalekie wieki minione lud przenosił swoje marzenia o lepszym sprawiedliwszym życiu, o wolności. [...] Wielka rewolucja socjalistyczna otworzyła wszystkie źródła twórczości ludowej. Po raz pierwszy wszystkie ludy ZSRR zaczęły śpiewać głośno, wolno, z całej swojej mocy i uskrzydlonej zwycięstwami duszy. [...] Na tym właśnie polega istota leninowsko-stalinowskiej polityki narodowej bolszewizmu – na połączeniu treści internacjonalistycznej, socjalistycznej z narodową formą” (Tworczestwo narodow SSSR, s. 5–9). �Veronika Beliaeva-Saczuk 90 Wśród wszystkich ludów ZSRR w trzydziestych latach XX w. można zaobserwować próby wprowadzenia postaci Lenina oraz Stalina jako bohaterów kulturowych do folkloru i świadomości ludzi, ale tylko wśród ludów syberyjskich – wyznających tradycyjnie jakąś formę wierzeń szamanistycznych. Istniały próby przedstawienia przywódców komunistycznych jako istoty boskie. Do tego celu, przez etnografów oraz folklorystów, a najczęściej przez działaczy partyjnych, którzy użyli etnografii jako narzędzia propagandy, zostały stworzone nowe mity, które miały oparcie w miejscowej mitologii szamanistycznej. Przykładem mogą być takie bajki jak chantyjska Stalin patrzy na północ, nanajska Słońce ludu o Stalinie i Leninie, czukocka Słońce o władzy radzieckiej, ewenkijska Jak dwa potężne orły przyleciały do Ewenków o Leninie i Stalinie, które zostały przetłumaczone między innymi na język polski i wydrukowane w zbiorze Bajki ludów północy (Warszawa 1954)3. W Twórczości ludów ZSRR pojawiają się również podobne utwory – ewenkijska pieśń Za górami rozjaśniało się, w której Lenin jest przedstawiony jako słońce, a partia jako jego promienie, czy ewenkijska bajka Teraz w tajdze jest jasno. Ta ostatnia opowiada o Ewenku, który za trzy ruble obiecywane przez kupców postanawia zabić Lenina. Gdy jednak go zobaczył, nie był w stanie wycelować w niego swojej broni. Gdy po raz kolejny składał się do strzału, zwierzęta przemawiają, aby „lepiej je zabił, niż Włodzimierza”. W końcu Lenin pojawia się, zaczyna rozmawiać z Ewenkiem, który czuje skruchę i zaczyna rozumieć jego dokonania. Po 10 latach w tajdze już jest władza radziecka i ten sam Ewenk spotyka jej przedstawicieli. Ci opowiadają mu o Leninie. Ewenk mówi, że Lenin mieszkał w tajdze i że on go widział, ale w odpowiedzi usłyszał, że Lenina nigdy tu nie było (Творчество народов СССР, s. 46–51). We wszystkich tych bajkach Lenin i Stalin pojawiają się jako najważniejsze bóstwa w panteonie szamanizmu syberyjskiego – słońce lub orzeł (który często występuje na Syberii jako demiurg, pierwszy szaman etc.) lub jako istota boska, gospodarz sakralny, którego nie można zabić. Chociaż często wydaje się nam, że w czasach obecnych nie może się zdarzyć manipulacja na taką skalę, warto pamiętać, że propaganda i indoktrynacja potrafi skutecznie „zarazić” całe społeczeństwa – zwłaszcza jeśli w tym procesie uczestniczy nauka. Jako podsumowanie tego podrozdziału chciałabym przedstawić sytuację, która miała miejsce trochę ponad 25 lat temu, a przytrafiła się mnie samej, kiedy uczęszczałam do szkoły podstawowej w Leningradzie. Na przerwie nauczycielka powinna być zawsze obecna na korytarzu i pilnować dzieci. Musiała jednak pilnie odejść i dzieci zaczęły rozrabiać. Jedna z dziewczynek 3  Ta książka została wydana ponownie w 1986 r., ale już bez bajek o Leninie i Stalinie. �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 91 z oburzeniem stwierdziła, że nauczycielka z pewnością się o tym dowie i dzieci spotka kara. Gdy spytałam ją czy ona chce poskarżyć się nauczycielce, dziewczynka odparła, że to Lenin wszystko jej powie. Ze zdumieniem spytałam, jak to zrobi, skoro zmarł dawno temu. Dziewczynka odparła, że on jest zawsze żywy, wszystkich pilnuje i wszystko widzi. Tworzenie z polityka bohatera kulturowego, człowieka, który ma wsparcie sił nadnaturalnych, czy wręcz istoty boskiej jest niezwykle niebezpieczne, ponieważ odbiera ludziom możliwość trafnej oceny działalności tego polityka, może nawet stać się narzędziem represji wobec niepokornych. Niestety, w wielu państwach świata nadal możemy obserwować takie sytuacje. Tworzenie nowej obrzędowości – obrzędy radzieckie Prawie od samego rozpadu Imperium Rosyjskiego zaczęła się walka z religią, która nasiliła się zwłaszcza od końca lat dwudziestych XX w. Każda religia w ZSRR (głównie prawosławie), była konkurentką nowej ideologii komunistycznej, która miała tworzyć podwaliny nowej tożsamości obywateli ZSRR. W latach trzydziestych XX w. następuje nie tylko prześladowanie duchowieństwa i zamykanie oraz niszczenia obiektów sakralnych wszystkich religii, ale także próby niszczenia obrzędowości. W przypadku świąt kościelnych istniała możliwość zastępowania ich nowymi świętami – rocznicą rewolucji październikowej, Świętem Pracy, Międzynarodowym Dniem Kobiet, urodzinami Lenina, a po II wojnie światowej – Dniem Zwycięstwa. Sprawa była trudniejsza w przypadku obrzędów rodzinnych – jak narodziny dziecka czy wprowadzenie go do społeczności, ślub czy pogrzeb. Od samego początku zmian obrzędowości w ZSRR w procesie tym brali udział etnografowie. Ciekawym przykładem takiej działalności jest pozycja Tradycyjne i nowe obrzędy w życiu ludów ZSRR, wydana w 1981 r. przez Akademię Nauk ZSRR, Instytut Etnografii. Można tam znaleźć artykuły znanych etnografów radzieckich na temat zmian w obrzędowości, potępienia starych religijnych obrzędów etc. Bezspornie najciekawszą częścią tej pozycji jest aneks, który zawiera wskazówki prowadzenia świeckich obrzędów socjalistycznych. Można tu znaleźć wskazówki, jak prowadzić obrzędy rodzinne, np. wesele, święto narodzin dziecka czy pogrzeb. Oprócz scenariuszy samych obrzędów, opisane są również dokładniejsze szczegóły, takie jak strój prowadzącego obrzędy, podane przykłady pieśni, wiersze, których można użyć w czasie uroczystości etc. Na koniec został opisany zupełnie nowy obrzęd radziecki – „wyświęcenie na pracownika rolnictwa”. Cały aneks został stworzony przez etnografów oraz pracowników domów kultury. �92 Veronika Beliaeva-Saczuk Chciałabym na jednym konkretnym przykładzie pokazać zmianę obrzędowości tradycyjnej na nową – radziecką. Skupię się na pogrzebie, ponieważ ten obrzęd ma znaczenia zarówno rodzinne, jak i państwowe – w przypadku pogrzebów działaczy politycznych czy innych zasłużonych ludzi ZSRR. Od samego początku tworzenia ideologii komunistycznej odrzucała ona życie pozagrobowe, jednak uważano, że człowiek nie znika po śmierci, a zostaje w pamięci towarzyszy. W wyniku rewolucji październikowej państwo zostało oddzielone od Kościoła, a w konstytucji gwarantowano obywatelom zarówno swobodę sprawowania kultu religijnego, jak i swobodę antyreligijnej propagandy (Przebinda, s. 73–75). Oczywiście żadnego wyboru tak naprawdę nie było – ruszyła kompania antyreligijna. W tym czasie dla zmarłych bolszewików nie można było stosować pochówku cerkiewnego. Zaczęto tworzyć krematoria, specjalnie szkolono ich pracowników, powstawały podręczniki dyktujące co należy mówić i jak postępować przy paleniu ciała – tworzono nową obrzędowość socjalistyczną. Jest to zjawisko dobrze widoczne na przykładzie cmentarza Nowodziewiczego w Moskwie, gdzie leżą najbardziej zasłużeni radzieccy politycy, elita partyjna, naukowa i artystyczna. Na tym cmentarzu istnieją trzy kategorie pochówku – „trumna-ziemia”, najlepsza, tylko dla najbardziej zasłużonych, „urna-ziemia” – średnia klasa i „urna-kolumbarium” – najmniej ceniona. Zasłużeni rewolucjoniści (jedna z najbardziej cenionych grup) pochowani są jednak właśnie w kolumbarium, gdyż zwalczając obrzędowość religijną, chcieli osobiście szerzyć nową tradycję – krematoria (Żebrowska, s. 8–13). Palenie ciała ewidentnie zaprzeczało głównej doktrynie prawosławnej o zmartwychwstaniu. Rozpowszechniona była w ludzie praktyka zbierania od urodzenia wszystkich swoich włosów i paznokci, żeby stanąć przed Bogiem „w komplecie”, a bez kości nie było w ogóle mowy o odrodzeniu się na Sąd Ostateczny. Dopiero po śmierci Stalina sytuacja religii w ZSRR trochę się polepszyła, ale na obrzędy kościelne władza wciąż patrzyła nieprzychylnym okiem. Obrzędy ludowe otrzymały natomiast „amnestię” od radzieckich historyków, etnografów i archeologów. Przyjęto, że Kościół prawosławny, w celu podporządkowania sobie ludzi, wykorzystywał wszelkie możliwe sposoby, w tym też przekształcał „prastare ludowe obrzędy”, które wywodziły się z czasów „czystych” od jakiejkolwiek religii. Pogaństwo z kolei było uważane za religię Słowian, którzy byli równi, prości, egalitarni i już wtedy przejawiali ciągoty w stronę socjalizmowi. Cała rzesza naukowców rzuciła się na poszukiwanie elementów socjalizmu-komunizmu u „prymitywnych” ludów ZSRR, a także w kulturze Słowian przed chrześcijaństwem – usiłowano udowodnić, że taki ustrój jest najbardziej naturalny dla ludzkości. �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 93 Po okresie odwilży partia komunistyczna znów zaczęła atakować religię. W 1971 r. została uchwalona ustawa „O zwiększeniu ateistycznego kształcenia ludności”, w której między innymi podkreślano: „Należy aktywizować działalność ateistyczną organizacji społecznych, kulturowo-oświatowych stowarzyszeń, organizacji „Wiedza”, a także prasy, telewizji, radia i kina. Trzeba zwrócić szczególną uwagę na odpowiednie przygotowanie kadry propagandystów ateizmu... Należy poświęcać więcej uwagi na tworzenie i rozpowszechnianie nowych socjalistycznych tradycji i obrzędów” (Постановление ЦК КПСС). Uważano, że w odróżnieniu od obrzędów religijnych, obrzędy ludowe odpowiadały społecznym, demokratycznym potrzebom społeczeństwa pracującego. Były w nich, zdaniem etnografów radzieckich, odzwierciedlone charakterystyczne cechy wspólnej pracy i życia prostego ludu, jego języka i sztuki, zwyczajów, socjalnego doświadczenia (Руднев, s. 4). Nowe obrzędy socjalistyczne nie mogły powstać na pustym miejscu, musiano więc dokładnie przejrzeć ludowe obyczaje i wybrać najmniej przypominające religię, „bezpieczne” elementy. Do tego też zachęcał Lenin, pisząc: „W każdej narodowej kulturze, są, chociaż i nierozwinięte, elementy demokratycznej i socjalistycznej kultury, bo w każdym narodzie istnieje klasa pracujących i uciskanych, warunki życia której zawsze prowadzą do powstania socjalistycznej i demokratycznej ideologii... Bierzemy z każdej narodowej kultury tylko jej demokratyczne i socjalistyczne elementy, bierzemy je i bezwzględnie przeciwstawiamy burżuazyjnej kulturze, burżuazyjnemu nacjonalizmowi każdego narodu” (Ленин, s. 143). Państwo bolszewickie od samego początku zwracało dużą uwagę na obrzędowość pogrzebową. Bolszewicy mieli też swoich poległych bohaterów, którzy powinni byli dostać miano „nieśmiertelnych”, „tych, którzy złożyli swoją ofiarę za sprawę” etc. Jak już wspominałam, została zmieniona przede wszystkim koncepcja pochówku – chowanie ciała w ziemi zmieniono na kremację. Choć było to tłumaczone rozrastaniem się miast i wzrostem liczby ludności, tak naprawdę chodziło o zaprzeczenie koncepcji życia pozagrobowego. Nowa socjalistyczna koncepcja istnienia po śmierci nie była dokładnie określona. Oficjalnie zostały uznane pominki ludowe (wspominki po zmarłych, Zaduszki), których np. Cerkiew nie mogła uznać, ponieważ pominki cerkiewne miały postać mszy żałobnych, modlitw za wszystkich zmarłych, refleksji, smutku. Ludowe przypominanie zmarłych było natomiast diametralnie inne. W pominki Rosjanie szli na cmentarz odwiedzić swoich zmarłych krewnych, przynosili jedzenie i alkohol, jedli i pili na grobach, zostawiając resztki dla ptaków (zwyczaj związany z ludowymi wierzeniami, według których w dni zaduszne zmarli mogą wracać na ziemię i odwiedzać swoich potomków pod postacią ptaków lub motyli). W ZSRR powstało zjawisko pominek publicznych �94 Veronika Beliaeva-Saczuk – jednym z ich elementów było np. odczytywanie Księgi Wiecznej Sławy, do której są wpisywane nazwiska i imiona zmarłych, a także podkreślane były ich zasługi dla państwa i społeczeństwa. Na pominkach prywatnych zalecano zapraszanie „wodzireja”, który będzie prowadził spotkanie i zachęcał krewnych i kolegów zmarłego do spokojnego wspominania bez używania napojów „wyskokowych” (Руднев, s. 48–49). Pierwszy publiczny pochówek bez obrzędowości cerkiewnej, bez krzyży nagrobnych i nie na cmentarzu (czyli w niepoświęconej ziemi) w Rosji odbył się w Pietrogradzie, na Polu Marsowym w marcu 1917 r. Pochowane zostały ofiary rozruchów ulicznych przewrotu lutowego 1917 r. (Адоньева, s. 121). Wiele z tych osób nie zostało rozpoznanych. Długo dyskutowano na temat miejsca pochówku (były nawet propozycje, żeby pogrzebać ciała przed Pałacem Zimowym na miejscu Słupa Aleksandryjskiego). W tym czasie przez prawie miesiąc zwłoki leżały bez należytych obrzędów i zabezpieczeń. Tak opisywał to zjawisko I.A. Bunin: „Widziałem Pole Marsowe, na którym dokonano jakiegoś tradycyjnego składania ofiar rewolucji, komedię pogrzebu zmarłych – jakoby dla swobody – bohaterów. Co gorsze, była to faktycznie ironia nad zmarłymi, bo byli oni pozbawieni normalnego chrześcijańskiego pogrzebu, pochowani w trumnach nie wiadomo dlaczego koloru czerwonego i nienaturalnie pogrzebani w samym centrum miasta żywych! Komedia odbyła się w sposób nieprzemyślany i obraziła skromne prochy nieznanych nikomu zmarłych patetycznymi przemowami. Całkowicie zepsuli wspaniały plac, zrobili wykopy, wsadzili do ziemi wysokie ohydne kije zawinięte w czarną tkaninę i nie wiadomo dlaczego, obudowali to miejsce płotami, tak samo jak te kije brzydkimi” (Бунин, s. 157–158). Na początku lat dwudziestych trzeba było jednak zamienić czasowy pomnik na trwały w celu wpisania na stałe w pamięć ludzi pierwszych poległych dla rewolucji socjalistycznej. Obiekt ten faktycznie jest pierwszym tworem radzieckiej architektury. W tym samym czasie pojawiają się pierwsze koncepcje na temat nieśmiertelności bohaterów socjalistycznych. Tak np. uważał Lunaczarskij, który w ten sposób wypowiadał się na temat pomników dla poległych rewolucjonistów: „Nieśmiertelny jest poległy dla wielkiej sprawy, w ludzie będzie zawsze wiecznie ten, kto życie złożył dla ludu, pracował, walczył i zmarł dla wspólnego szczęścia. Nie znając wszystkich bohaterów, którzy podczas walki za swobodę krew swoją oddali – rodzaj ludzki czci nieznanych” (Литературное наследство, s. 82). W późniejszych dziejach pojawiało się coraz więcej zmarłych dla socjalizmu, na których miejscach pochówku pojawiało się zjawisko palenia wiecznego ognia. Pierwszy wieczny ogień w ZSRR zapłonął na tym samym �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 95 Polu Marsowym w 1957 r. (czterdziesta rocznica rewolucji październikowej). Z tego miejsca ten sam ogień rozpoczął wędrówkę po całym kraju. Dziesięć lat później wieczny ogień został przywieziony z Leningradu do Moskwy, gdzie zapłonął przed Grobem Nieznanego Żołnierza pod ścianą Kremla. Następnym miejscem podróży ognia był cmentarz Piskariewski i Seramiwoski w Leningradzie, gdzie zostały pochowane ofiary II wojny światowej, a dokładniej ludność cywilna, która zginęła podczas oblężenia Leningradu w latach 1941–1944. W taki sposób „do bohaterów Rewolucji dołączyli bohaterowie Wielkiej Wojny Ojczyźnianej. Sztafeta wiecznego ognia symbolizuje nieśmiertelność czynów bohaterskich pokoleń walczących za zwycięstwo socjalizmu” (С.Б. Адоньева, s. 130; Kaлинин). W taki sposób do kategorii „świętych” socjalistycznych, do której zaliczani byli zmarli działający na rzecz rewolucji, zostały zaliczone także ofiary i polegli żołnierze wojny 1941–1945 r. W latach dwudziestych XX w. powstawały najbardziej zadziwiające pomysły, które miały zastąpić starą obrzędowość. Wiele z tych pomysłów zostało już dawno zapomnianych, jak np. „oktiabriny”, które miały zastąpić chrzest (rosyjskie określenie chrztu brzmi „kriestiny” – w analogii do tego stworzono „oktiabriny”, od rosyjskiego „oktiabr’” – październik), podczas których nadawano uroczyście imię i śpiewano pieśni rewolucyjne4; „wesele czerwone” czy pogrzeb świecki. W tym okresie odrzucono zwyczaj ozdabiania choinki, jako element kościelny oraz burżuazyjny, jednak choinka powróciła w drugiej połowie trzydziestych lat XX w., ponieważ nie wymyślono niczego, co mogłoby ją zastąpić. Tradycja ubierania choinki i zostawiania pod nią prezentów została przeniesiona na święto Nowego Roku, które nie miało wydźwięku religijnego. Nowa ideologia asymilowała stare obrzędy i święta kościelne, nadając im nowe znaczenia – nie była to zresztą nowa strategia – wszystkie religie światowe wchłaniały obrzędy i święta występujące wcześniej wśród nowo nawracanych ludów. Po rozpadzie ZSRR można było obserwować próby adaptacji świąt radzieckich do nowej rzeczywistości. Te próby nie zawsze były udane – przykładem może być święto 7 listopada, które od 1918 r. było świętem Dnia Wielkiej Rewolucji Październikowej. Po rozpadzie ZSRR w 1995 r. to święto zostało ogłoszone Dniem Chwały Wojskowej, ale ta zmiana nie została przyjęta przez ludzi. W 1996 r. nazwę święta zmieniono na Dzień Zgody i Przyjaźni, a w 2004 r. święto zostało przeniesione na 4 listopada i przemianowane na Dzień Jednoś4  Ten obrzęd został pokazany w radzieckim filmie Psie serce w reżyserii Władimira Bortko z 1988 r. oraz opisany przez Michaiła Bułhakowa w opowiadaniu Złote korespondencje Fieraponta Fierapontowicza Kaporcewa, Moskwa 1990. �96 Veronika Beliaeva-Saczuk ci Narodowej, który ma upamiętniać zdobycie Kremla, okupowanego przez oddziały polskie, przez wojska rosyjskich powstańców ludowych w 1612 r. Data i wydarzenie z nią związane zostały wybrane głównie dlatego, że było to najbardziej znaczące wydarzenie w historii Rosji najbliżej daty 7 listopada. Po dzień dzisiejszy dla większości Rosjan to święto jest mało zrozumiałe, ponieważ dotyczy zbyt odległych czasów. Ten wybór jest odczytywany również jako zły, dlatego że w przyszłości, przy ewentualnej zmianie polityki państwowej, święto to może stać się narzędziem antypolskiej propagandy. Istnieje także problem z przywróceniem świąt religijnych, ponieważ tradycja ich obchodzenia zanikła w Związku Radzieckim. Znów pomocni stają się etnolodzy, którzy udzielają wskazówek jak „tradycyjnie” mają być obchodzone wszystkie święta. Często odrzuca się doświadczenie okresu radzieckiego i nakłania się do obchodzenia świąt w taki sposób, jak robiono to przed 1917 r. W takich przypadkach może dochodzić do zupełnego załamania obrazu współczesnej kultury wszystkich ludów rosyjskich. Dlatego sądzę, że etnolodzy powinni pamiętać, iż kultura poszczególnych ludów czy narodów jest zmienna, adaptuje się do zmieniającego się świata. Nie warto więc wracać do obrzędów sprzed 1917 r., uważając, że nie zostały one skażone przez komunizm i dlatego są bardziej „prawdziwe”. W przypadku tworzenia nowych świąt warto zaś się zastanowić, czy będą one czytelne dla szerokich mas, czy będą miały znaczenie i w jaki sposób wykreowanie jakiegoś święta może zmienić współczesną kulturę mieszkańców Rosji. Język a polityka etniczna Język jest jednym z kluczowych elementów tożsamości etnicznej. Zanik własnego języka oznacza często również zanik własnej odrębnej kultury i asymilację. Chciałabym teraz przytoczyć dwa przykłady manipulowania językiem w Związku Radzieckim dla osiągnięcia pewnych celów politycznych. Jak już wspomniałam, w początkowym okresie ZSRR prowadzono intensywne badania i prace nad stworzeniem pisma dla wszystkich radzieckich grup etnicznych. Lingwiści i etnografowie również zastanawiali się nad unifikacją różnych alfabetów używanych w Imperium Rosyjskim. Dla ludów rosyjskich tradycyjna była cyrylica, alfabet arabski oraz staromongolski. Oczywiście była też grupa narodów używających alfabetu łacińskiego, ale nie była to ludność rdzennie rosyjska, która po 1917 r. w większości uzyskała niepodległość i stworzyła własne państwa. Cyrylica (grażdanka) na początku lat dwudziestych XX w. kojarzyła się ze starym reżimem, przez niektórych naukowców i działaczy politycznych była uważana za alfabet zacofany, dlatego pismo dla ludów nie- �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 97 piśmiennych tworzone było na podstawie alfabetu łacińskiego. W tym okresie istniały zresztą pomysły przeniesienia zapisu języka rosyjskiego na alfabet łaciński. Nie wprowadzono natomiast żadnych zmian w zapisie dla ludów posługujących się innymi alfabetami niż cyrylica. Lata trzydzieste XX w. okazały się destrukcyjne dla literatury ludów używających alfabetów innych niż cyrylica. Przykładem mogą tu być Buriaci, do 1917 r. posiadający bogatą literaturę, głównie sakralną, zapisywaną pionowym alfabetem staromongolskim. Po 1917 r. inteligencja buriacka zaczęła tworzyć literaturę piękną, a także naukową, używając nadal zapisu staromongolskiego. W 1931 r. cała Buriacja przeszła jednak z alfabetu staromongolskiego na łaciński. Doprowadziło to do sytuacji, w której młodsze pokolenie Buriatów zostało odłączone od literatury buriackiej powstałej przed 1931 r., co oczywiście prowadziło do pewnego zubożeniu kultury buriackiej. Za podstawę literackiego języka buriackiego uznano dialekt selengijski (congolski), najbardziej zbliżony do języka Chałcha, co miało według naukowców nie pozwolić na oddalenie od cywilizacji mongolskiej zachodnich i wschodnich Buriatów. Dialekt selengijski zbyt się jednak różnił od dialektów zachodnich i wschodnich Buriatów, co doprowadziło do tego, że oficjalny język literacki nie pełnił swoich funkcji społecznych i posługiwali się nim w pełni tylko mieszkańcy Buriacji Centralnej (Чимитдоржиев 1996, s. 45). W roku 1936 r. literacki język buriacki zostaje zmieniony z dialektu selengijskiego na wschodnio-buriacki dialekt choryjski. Zaczynał się okres czystek i represji stalinowskich i zmiana ta była podyktowana strachem władz przed sztucznie wykreowanym zagrożeniem panmongolizmu. Propagatorzy zmiany języka literackiego powoływali się na ten sam argument, co propagatorzy dialektu selengijskiego – zbyt duża bliskość do języka Chałcha, co miało łączyć Buriatów z innymi ludami mongolskimi i zwiększać niebezpieczeństwo wpływu idei panmongolizmu na Buriatów. W 1939 r. dokonało się ostateczne zniszczenie tradycji języka buriackiego, nierozerwalnie związanego z tradycją i kulturą innych ludów mongolskich – alfabet łaciński zmieniono na alfabet rosyjski, do którego zostały dodane trzy litery oznaczające dźwięki, których brakuje w języku rosyjskim (Хабаева, s. 12). Wszystkie te zmiany były prowadzone pod okiem radzieckich etnografów i lingwistów. Po rozpadzie ZSRR naukowcy buriaccy znów pochylili się nad problemem literackiego języka buriackiego. Panuje przekonanie, że obecny buriacki język literacki jest językiem tylko jednego z plemion buriackich – Chori, oraz że we współczesnej Buriacji powinny być minimum dwa różne języki, należące do języków mongolskich, które obecnie są uważane za dialekty jednego języka buriackiego. Zwraca się uwagę, że Buriaci z różnych regionów swojego terenu �98 Veronika Beliaeva-Saczuk etnicznego posiadają tak odrębne dialekty, że aby rozumieć się nawzajem, zmuszeni są rozmawiać pomiędzy sobą po rosyjsku. Język buriacki jest drugim obok rosyjskiego językiem państwowym w Buriacji. Jest jednak rzadko używany oficjalnie, między innymi dlatego, iż jest niezrozumiały dla wielu grup Buriatów. Zdaniem wielu naukowców buriackich zajmujących się problematyką własnego języka, jest to jeden z powodów obniżenia czytelnictwa literatury w języku buriackim, a także skuteczności nauki tego języka w szkołach (Шагдаров, s. 127–131). Drugim przykładem jest historia języka karelskiego w czasach istnienia ZSRR. Przed rewolucją październikową istniała literatura w języku karelskim zapisywana cyrylicą, chociaż nigdy nie został skodyfikowany jeden wspólny zapis. Po 1917 r. język karelski nie miał własnego systemu pisma. W 1918 r. w Karelii najważniejsze stanowiska partyjne i administracyjne obejmowali tak zwani „czerwoni Finowie” – uczestnicy rewolucji socjalistycznej w 1918 r. w Finlandii, którzy po klęsce uciekli do Karelii. Finowie uważali wówczas (nawet do dziś część naukowców z Finlandii podziela ten pogląd), że „małe” języki ugrofińskie Rosji Północnej, jak np. karelski czy wepski, są dialektami języka fińskiego. Fiński przedstawiano jako język kulturowy posiadający formę pisaną. W opozycji do niego postawiono rdzenne języki Karelii – karelski oraz wepski, przedstawiając je jako zacofane. Skutkiem takiego działania była „fonizacja” tych dwóch języków i wycofanie ich zupełnie ze sfery oficjalnej – język fiński uznano za drugi obok rosyjskiego rdzenny język ludowy mieszkańców Karelii (Клементьев, s. 197–200). Taka sytuacja trwała do połowy trzydziestych lat XX w., kiedy Stalin w obawie o ruchy separatystyczne zmienia koncepcję polityki etnicznej. Narzucenie języka fińskiego było określane jako przejaw nacjonalizmu burżuazyjnego. Wskutek tego w 1937 r. podjęto prace nad stworzeniem literackiego języka karelskiego oraz pisma dla niego. Stworzono alfabet na podstawie cyrylicy. Proces ten trwał do 1940 r., kiedy po wojnie radziecko-fińskiej 1939–1940 Karelska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka, wchodząca w skład Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, została wyodrębniona, zmieniła status i nazwę na Karelo-Fińską Socjalistyczną Republikę Radziecką. Ta zmiana spowodowana była planami podboju i włączenia Finlandii w skład ZSRR. Wskutek tych zabiegów w 1940 r. konstytucja Karelo-Fińskiej SRR ponownie zatwierdziła jako języki państwowe tylko język rosyjski i fiński (Советы Карелии, s. 208). Karelo-Fińska SRR w 1956 r. została z powrotem przekształcona w Karelską ASRR, ponieważ władza radziecka ostatecznie zrezygnowała z zamiarów aneksji Finlandii. Język karelski nie został jednak uznany za język urzędowy �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 99 Karelii, a prace nad tworzeniem języka literackiego i jego zapisu zostały zawieszone. Istniała pomimo wszystko potrzeba stworzenia zapisu języka karelskiego. W rozmowie z Aleksandrem Sawieljewym, piszącym po karelsku poetą z miejscowości Priaża, okazało się, że potrzeba czytania we własnym języku była na tyle silna, że w latach siedemdziesiątych XX w. zaczął on pisać wiersze w języku karelskim i zapisywać je fonetycznie po rosyjsku (badania terenowe, Rosja, Karelia, Priaża, sierpień 2010). Dopiero po rozpadzie Związku Radzieckiego lingwiści i etnolodzy z Pietrozawodska (stolicy Republiki Karelia) wrócili do kwestii stworzenia języka literackiego. Obecnie istnieje zapis tego języka na podstawie alfabetu łacińskiego, nie stworzono jednak jednego języka literackiego. Wybór języka literackiego oraz zmiana alfabetu może stać się narzędziem manipulacji w rękach władzy. Takie działania mogą być destrukcyjne dla każdej kultury – mogą powodować jej zanik i całkowitą akulturację etnosu. Ruchy narodowe jako narzędzie represji Począwszy od drugiej połowy XIX w. do początków XX w. nastąpił okres rozkwitu ideologii narodowych, takich jak panslawizm, pangermanizm, panturkizm, panmongolizm czy panfinizm. Wszystkie te ruchy oparte były na pomyśle stworzenia jednego państwa, które zrzeszałoby ludy o podobnym pochodzeniu i języku. Miało to zapewnić rozwój kulturowy i cywilizacyjny wybranej grupie narodów i pokój w takim hipotetycznym państwie. Niektóre z tych koncepcji były realizowane na obszarze Imperium Rosyjskiego, a potem ZSRR. Chcę skupić się na jednej ideologii, która w 1937 r. została wykorzystana jako narzędzie represji wobec ludów mongolskich. Po raz pierwszy określenia panmongolizm użył twórca symbolizmu rosyjskiego, poeta Władimir Sołowjow. Pod pojęciem tym rozumiał sojusz ludów Azji (należących do rasy mongolskiej) przeciwko Europejczykom i zniszczenie ich kultury. Wkrótce to hasło zostało przyjęte przez ruch niepodległościowy Mongołów, którzy dążyli do stworzenia niezależnego państwa, poprzez oddzielenie się terytorium Mongolii Zewnętrznej (obecne państwo Mongolia) i Wewnętrznej (obecnie prowincja Chin) od Chin i stworzenie państwa mongolskiego. Ludy mongolskie Rosji – przede wszystkim Buriaci, mieszkający w sąsiedztwie z Mongołami – wspierali tę działalność, ale do 1917 r. nie stawiali sobie za cel oddzielenia się od Rosji. Dopiero dojście do władzy bolszewików w 1917 r. i rozpoczęcie wojny domowej pomiędzy „czerwonymi” i „białymi” popchnęły część inteligencji buriackiej w stronę idei odłączenia Buriacji od Rosji i wejścia w skład istniejącej już wówczas niepodległej Mongolii. Idea pan- �100 Veronika Beliaeva-Saczuk mongolizmu oraz sami Mongołowie i Buriaci byli używani dla własnych celów przez takich znanych przywódców „białych” na obszarze Syberii Południowej jak baron Ungern oraz ataman Siemionow, dążących do odtworzenia „starego porządku” – restauracji monarchii w Rosji. Po zwycięstwie Armii Czerwonej na Zabajkalu i ustanowieniu władzy radzieckiej koncepcja panmongolizmu została ogłoszona jako kontrrewolucyjna, będąca przejawem nacjonalizmu burżuazyjnego (Жамаганова 2000, s. 157–162). W latach trzydziestych XX w. miała miejsce destabilizacja sytuacji politycznej na Dalekim Wschodzie na skutek ekspansji japońskiej na tereny Chin północno-wschodnich. Stalin, w obawie przed użyciem ideologii panmongolizmu przez Japonię w celu stworzenia w regionie „państwa marionetkowego”, zaczyna czystki wśród inteligencji buriackiej. Od początku 1937 r. NKWD fabrykuje „sprawę organizacji A. Dorżyjewa5”, która jakoby istniała w 1929 r. i miała swoje „powstańcze filie” we wszystkich dużych dacanach (świątyniach buddyjskich). Stwierdzono, że lamowie w większości są szpiegami japońskimi – zbierali ważne dane i zajmowali się działaniem dywersyjnym w dużych fabrykach i w kołchozach. Dodatkowo w Leningradzie ujawniono Japońsko-Buriackie Centrum Kontrrewolucyjne, które według NKWD było filią „organizacji A. Dorżyjewa”. Wszyscy lamowie mieszkający w Leningradzie, ale także wielu naukowców wschodoznawców, którzy pracowali w Instytucie Wschodoznawstwa i w Leningradzkim Instytucie Wschodnim, zostali aresztowani (Историко-культурный атлас Бурятии, s. 246). Lamom „wypomniano” ich ponoć kontrrewolucyjną działalność w czasie wojny domowej w latach 1918–1922. Lamowie wraz z nacjonalistami buriackimi mieli jakoby wspierać atamana Siemieniowa i barona Ungerna i popierać hasło „Azja dla Azjatów”, rzucone przez japońskich interwentów, przystając tym samym do idei panmongolizmu. Takie podejście lamów, według sfabrykowanych danych NKWD, owocowało ich uczestnictwem wraz z kułakami w egzekucjach komunistycznych partyzantów, a także wydawaniem ich oddziałom białogwardzistów (Шулунов, s. 110–117). W Buriacji w ciągu 1937 r. i 10 miesięcy 1938 r. zostało aresztowanych 6836 osób, z których w tym samym okresie osądzono 4907 osób. 2483 osoby skazano na karę śmierci, a pozostałe 2424 otrzymały różne kary pozbawienia wolności. Dodatkowo w tym czasie organy praworządne odkryły na terenie 5  Agwan Dorżyjew – buddyjski lama oraz działacz polityczny pochodzący z Buriacji. Pod koniec XIX w. był jednym z nauczycieli młodego XIII Dalajlamy. W późniejszym okresie wysłannik Tybetu w Rosji. Po rewolucji 1917 r. pozostał w kraju, gdzie próbował odnowić buriacki Kościół Buddyjski – lamowie mieli się zrzec bogactw i sami wytwarzać jedzenie dla siebie. �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 101 Buriacji dużą liczbę szpiegów: japońskich – 347, polskich – 74, niemieckich – 12, estońskich – 5, litewskich – 5 i po jednym szpiegu z Jugosławii, Rumunii i Bułgarii (История Бурятии, s. 63–64). Represjom zostali poddani przede wszystkim lamowie, większość z wysoko postawionych lamów została rozstrzelana, Agwan Dorżyjew w wieku 84 lat zmarł na zawał w szpitalu więziennym Ułan-Ude 29 stycznia 1938 r. (Андреев, s. 161–162), a także inteligencja buriacka i Buriaci-działacze Partii Komunistycznej. W 1937 r. Stalin, obawiając się buntu i odłączeniu Buriacji od ZSRR, zdecydował się podzielić tereny zamieszkałe przez Buriatów, które wchodziły w skład Buriat-Mongolskiej ASRR, na pięć jednostek terytorialnych. 26 września 1937 r. uchwalono postanowienie Centralnego Komitetu Wykonawczego ZSRR o podziale obwodu wschodnio-syberyjskiego na obwody irkucki i czytyjski, a także o przyłączeniu do obwodu irkuckiego ajmaku6 olchońskiego i części bałagańskiego, a do obwodu czytyjskiego – ajmaku ułan-onońskiego. Ponadto na terenie obwodu irkuckiego stworzono ust’-ordyński buriat-mongolski okręg narodowy, a na terenie odwodu czytyjskiego – agijski buriat-mongolski okręg narodowy. Zarządzaniem tymi dwoma okręgami miały się zajmować władze obwodu irkuckiego i czytyjskiego (Чимитдоржиев 2001, s. 35–37). Wynikiem takiego podziału było znaczne zmniejszenie procentowe liczby Buriatów we wszystkich trzech jednostkach terytorialnych – od czasu podziału Buriaci stanowią mniejszość na swojej ziemi. Większość z inteligencji buriackiej pod koniec lat dwudziestych i na początku trzydziestych rozumiała ideę panmongolizmu jako odrodzenie kulturowe ludów mongolskich. Niestety, w państwie totalitarnym każde pojęcia, myśl lub idea może stać się narzędziem terroru. Stalin w obawie, że nawet jeden przykład separatyzmu lub idei ponadpaństwowego połączenia pokrewnych ludów może doprowadzić do rozpadu ZSRR, prowadził politykę represji wobec wszystkich ludów ZSRR. W Związku Radzieckim etnologia, jak inne gałęzie nauki były podporządkowane władzy. Część etnografów oraz folklorystów tworzyła koncepcje polityki etnicznej ZSRR lub świadomie w nich uczestniczyła. Warto w tym miejscu jednak wspomnieć także o represjonowanych etnografach, którzy zginęli w trzydziestych latach XX w. z powodu wygłaszania koncepcji, które nie podobały się władzom, przez obronę kultury ludów, które badali czy po prostu z powodu „złej” biografii. W 2002 i 2003 r. Instytut Etnologii i Antropologii Rosyjskiej Akademii Nauk opublikował dwutomowy zbiór biografii zapomnianych, represjonowanych etnografów radzieckich pod tytułem Represjonowani etnografowie. W czasie 6 Ajmak – tradycyjna dla Mongolii i Buriacji jednostka administracyjna. �102 Veronika Beliaeva-Saczuk istnienia Związku Radzieckiego zarówno etnografowie, jak i inni naukowcy próbowali przystosować się do systemu politycznego, nie rezygnując jednak z własnych zainteresowań. Prawie dziesięć lat temu w prywatnej rozmowie profesor Taras Maksimowicz Michajłow, wybitny specjalista w badaniach nad szamanizmem buriackim, tak wypowiedział się na temat swojej opublikowanej w 1987 r. książki Szamanizm buriacki: historia, struktura i funkcje społeczne: „Owszem – w tej pracy jest dość pokaźna ilość odwołań do dzieł Lenina i innych przywódców komunistycznych. Ale w tamtym okresie wszyscy etnografowie musieli powoływać się na Lenina, bo inaczej prace nie byłyby publikowane. Ja musiałem jeszcze bardziej się postarać, ponieważ temat szamanizmu i w ogóle tematyka religijna nie były chętnie widziane przez władzę”. Mimo zabarwienia ideologicznego, prace wielu etnografów radzieckich do dziś stanowią ważne źródła naukowe. Czytając je, należy jednak pamiętać, jak ważną rolę może odegrać etnologia w każdym państwie, nie tylko totalitarnym, ale również jak ideologia każdego państwa może oddziaływać na naukę. Konkluzje Powyższy tekst jest przykładem wykorzystania etnografii/etnologii przez państwo. W przypadku państw totalitarnych i wieloetnicznych ma ono szczególne znaczenie. Zostały tu przedstawione konkretne przykłady wpływu sytuacji politycznej na etnografię/etnologię w ZSRR, a także przykłady jak władze radzieckie przy pomocy teorii etnologicznych i niektórych naukowców decydowały o losie całych grup etnicznych. Wszystkie te działania, zdaniem polityków radzieckich, miały tworzyć jedną wspólnotę obywateli ponad etnicznymi podziałami, kontrolować tę wspólnotę i zwalczać wszelkie dążenia separatystyczne. Zakres wykorzystywania różnych aspektów etnicznych w życiu politycznym ZSRR był bardzo szeroki. Okresem, w którym etnografia/etnologia była szczególnie stosowana przez władze radzieckie, była druga połowa lat dwudziestych oraz lata trzydzieste XX w. W czasie, kiedy powstawała koncepcja nowego państwa, bardzo ważnym aspektem było tworzenie nowej „braterskiej” wspólnoty wszystkich ludów ZSRR, w której każdy miał być „człowiekiem radzieckim”. W celu utworzenia nowej świadomości istniały próby „wytłumaczenia” nowego układu politycznego w kategoriach zrozumiałych dla wybranych grup etnicznych – przykładem tego jest tworzenie folkloru „ludowego” przez naukowców, dziennikarzy etc. na temat Lenina, Stalina, władzy radzieckiej, a w niektórych przypadkach nawet ubóstwiania przywódców państwowych. Władze ZSRR podjęły również próbę odcięcia całych narodów od przedrewolucyjnej literatury, która mogła �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 103 wzbudzać poczucie tożsamości etnicznej, co z kolei prowadziłoby do działań separatystycznych – w tym celu odbyło się kilka reform języków pisanych występujących w Związku Radzieckim. Reformy te doprowadziły do sytuacji, w których młodsze pokolenia nie potrafiły przeczytać spuścizny własnej literatury etnicznej, ponieważ uczone były czytania tylko w nowym alfabecie. W latach trzydziestych XX w. ideologie etniczne były używane przez państwo jako narzędzie represji w stosunku do przedstawicieli inteligencji etnicznej, także w celu osłabiania poczucia tożsamości, przykładem może być sprawa panmongolistów – przedstawicieli rzekomo niebezpiecznego ruchu separatystycznego, zagrażającego racji stanu młodego państwa socjalistycznego. Najwięcej pracy praktycznej etnografowie radzieccy wykonali podczas tworzenia nowej obrzędowości rodzinnej i dorocznej „człowieka radzieckiego”, która bez względu na różnice etniczne i religijne istniejące przed 1917 r., miała za zadanie zespolić każdego z nowo wytworzoną wspólnotą. Warto pamiętać, że również obecnie, w państwie demokratycznym stosuje się aspekty etniczne jako narzędzie polityki. To może być prowadzenie polityki międzynarodowej, podpartej pewnymi stereotypami etnicznymi, podtrzymywanie i budowanie więzi ponadetnicznych z państwami, z którymi utrzymuje się przyjazne stosunki dyplomatyczne, czy wykorzystanie elementów etnicznych w polityce wewnątrzpaństwowej. Etnolog powinien rozumieć głębsze znaczenie działań politycznych związanych z różnymi aspektami etnicznymi i pamiętać, do czego może doprowadzić odgórnie kontrolowana współpraca etnologii i państwa. Literatura I. W języku polskim: Bajki... 1954 – Bajki ludów Północy, Warszawa. Imos R. 2007 – Wiara człowieka radzieckiego, Kraków. Kula M. 2003 – Religiopodobny komunizm, Kraków. Przebinda G. 2002 – Bóg na stosie, w: „Polityka”, nr 20(2350). Żebrowska A. 2002 – Biust z harmonią orderów, w: „Gazeta Wyborcza”, Magazyn, nr 18 (478). �104 Veronika Beliaeva-Saczuk II. W języku rosyjskim: Адоньева С.Б. 2001 – Категория ненастоящего времени, Санкт-Петербург. Андреев А.И. 2004 – Храм Будды в Северной столице, Санкт-Петербург. Булгаков М. 1990 – Золотые корреспонденции Ферапонта Ферапонтовича Капорцева, Москва. Бунин И.А. 2000 – Oкаянные дни, С.-Петербург. Зощенко М.М. 1984 – Рассказы о Ленине, Москва. Жамаганова Д.В. 2000 – Некоторые аспекты влияния политического фалтора на формирование и трансформацию идеи панмонголизма // Проблемы истории и культуры кочевых цивилизаций Центральной Азии. История. Филосифия. Социология. Филология. Искусство, Улан-Удэ. Иванова Т.В. 1986 – Святозеро в его песнях и преданиях // Фольклористика Карелии, Петрозаводск. – Историко-культурный атлас Бурятии, ред. Н.Л. Жуковская, Москва. В.Ц. Найдаков (ред.) 1993 – История Бурятии. Конец XIX в. – 1941 г. Часть I, Улан-Удэ. Б. Kaлинин 1986 – Вечный огонь, w: „Ленинградская правда”, nr 277. Клементьев Е.И. 2003 – Карельский язык. Языковые процессы в XIX–XX вв. // Прибалтийско-финские народы России, Москва 2003. Криничная Н. 1988 – Пулькин В., Медный вершник, Петрозаводск. Ленин В.И. 1972 – Социализм и религия, Собрание сочинений, т. 12, Москва. Литературное... 1971 – Литературное наследство. Т. 80: В.И. Ленин и А.В. Луначарский. Неизданная переписка, Москва. �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 105 Михайлов Т.М. 1994 – Бурятский шаманизм: история, структура и социальные функции, Новосибирск 1987. Тишков В.А. (ред.) 1994 – Народы России, Москва. Постановление... 1971 – Постановление ЦК КПСС от 16 июля 1971 г. „Об усилении атеистического воспитания населения”. Райкова И. 1993 – Петр I: Предания, легенды, сказки и анекдоты, Москва. Руднев В.А. 1982 – Обряды народные и обряды церковные, Ленинград. Советы... 1993 – Советы Карелии. 1917–1992: Документы и материалы, Петрозаводск. Тишков В.А. 2003 – Реквием по этносу. Исследования по социально-культурной антропологии, Москва. Горький А.М. (ред.) 1937 – Творчество народов СССР, Москва. Хабаева И.М. 1996 – Буряты и бурятский язык: сложная судьба // Мэндэ-э! Начальный курс бурятского языка, Улан-Удэ. Чимитдоржиев Ш.Б. 1996 – Проблемы бурятского литературного языка // Современное положение бурятского народа и перспективы его развития, Улан-Удэ. 2001 – Бурят – монголы: история и современность, Улан-Удэ. Шагдаров Л. 2004 – Бурятский литературный язык // Куда исчезла единая Бурят-Монголия (1937 и 1958 годы), Улан-Удэ. Шулунов Ф.М. 1940 – Котрреволюция и ламство // Записки ГИЯЛИ, № 2. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cb31848150585ad6b16d6a01c8d2409a.pdf 824e46b4c453611fdcef3d72af0cacaf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2428 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2254 Title A name given to the resource Muzykanci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2, s.56-64 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bieńkowski, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Muzykanci z Andrzejem Bieńkowskim rozmawia Aleksander Jackowski Andrzej Bieńkowski jest kierownikiem Pracowni, profeso­ rem w Warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych. W twórczo­ ści malarskiej podejmuje często tematykę wiejską, pozos­ tając w kręgu szeroko pojętego realizmu. Zainteresowania wsią widoczne są także w dokumentacji fotograficznej, przede wszystkim postaci wiejskich muzykantów. Właśnie muzyka jest drugą, a kto wie, czy nie pierwszą pasją Andrzeja Bieńkowskiego. Badania terenowe, które prowa­ dzi od kilkunastu lat, zaowocowały m.in. nagraniami, które Polskie Radio prezentuje w stałym, cyklicznym programie Muzyka odnaleziona. Bieńkowski posługuje się także techniką wideo, i zarejes­ trowane przez niego ,,seanse" są jedynym już niepo­ wtarzalnym dokumentem pokazującym technikę gry, ma­ niery wykonawcze, sposób zachowania; napięcie emoc­ jonalne wiejskich artystów - muzykantów. Najpierw zetknąłem się z nagraniami wideo na wystawie Andrzeja Bieńkowskiego Muzykanci. Później, zafascynowa­ ny tym, co widziałem, postanowiłem poznać autora wy­ stawy. Zabrałem mu wiele czasu, a na domiar złego odtąd co roku sprowadzałem do jego pracowni grupę studentów etnologii, aby zrozumieli czym była twórczość wiejskich artystów, czy ekspresja gry, zapamiętanie się w niej. Chciałem, aby zobaczyli, czym była dla wiejskich artystów muzyka, tak silnie zakorzeniona w ich duchowości. Trudno te wrażenia przekazać czytelnikowi. Można jednak przy­ bliżyć mu postać zbieracza, przekazać choć cząstkę tego, co ma on do powiedzenia o swojej pracy i ludziach, z którymi się zetknął. A.J. Znalem Pana Ojca, Panie Andrzeju. To był człowiek z charakterem, pasją. Nie wielu socjologów tak znało i rozu­ miało problemy wsi, jak on. Łączyło nas jednak coś innego - widzieliśmy w nowym ustroju, po wojnie, szansę dla kraju. Wierzyliśmy, każdy zresztą inaczej, że socjalizm może mieć ,,ludzką twarz". Może nawet najbardziej ludzką. Kiedy okaza­ ło się, że jest to utopia, odeszliśmy. Ja - nieco wcześniej, zająłem się sztuką. On - rasowy polityk, nie stroniący od demagogii (pchał go ku niej temperament) opowiedział się po stronie opozycji, walcząc, pisząc, narażając się. Twardy, kanciasty, było w nim coś z robociarza, chłopa. A.B. Bo i pochodził ze wsi. Wychował się na wsi. Pewnie jego opowieści wpłynęły w jakiś tam sposób na moje zainteresowania wsią, ale o tym, że zacząłem zajmować się muzyką i malować wieś zadecydowały raczaj wrażenia z wakacji, z kontaktów, a nawet przyjaźni, wówczas zawar­ tych. To się budziło, jakby w sposób naturalny, co roku zacząłem spędzać letnie miesiące na wsi, w Radomskiem. Zacząłem malować wieś, i zorientowałem się, że jest jeszcze bardzo wielu muzykantów, o których nikt nie wiedział, nie nagrywał ich. Nie interesowano się nimi, ani muzea, ani wieś, ani domy kultury, nie wysyłano ich na Festiwal do Kazimie­ rza. Wtedy też, był to schyłek lat 70-tych. rok 1978, a może już 1979, natrafiłem na Józefa Kędzierskiego. Wielkie wrażenie wywarła na mnie osobowość tego człowieka, niezwykła, proszę mi wierzyć. To znakomity skrzypek, ani wcześniej, ani później nie spotkałem podobnego fenomenu muzycznego. Jego opowieści, barwnie i plastycznie oddające klimat epoki, 56 II. 1. Autor filmuje o p o c z y ń s k ą kapelę Jana Roga, 1985; il. 2. Obraz Andrzeja Bieńkowskiego Józef Kusiak z muzykantami, acrl/pł., 130x 100 cm. 1987 �w której żył, pobudzały moją wyobraźnię. To on otworzył mi oczy na etos muzykanta, na jego pozycję w społeczności wiejskiej, i na całą, nazwijmy to - subkulturę muzykancką. To właśnie stało się zaczynem moich zainteresowań i badań. A potem już wszystko samo się potoczyło, normalne bada­ nia, dokumentacje, a z nich audycje radiowe. Te dopiero po kilku latach, jako że działo się to w okresie stanu wojennego, bojkotu radia i telewizji. Nie przerywałem jednak dalszych badań. W 1985 roku zacząłem posługiwać się techniką wideo. Dla moich celów była to niezbędna technika, dopiero na filmie widać to wszystko, co towarzyszy samej grze. Pomogło w tym Panu Ministerstwo Kultury, Radio, Telewi­ zja? Ależ skąd! Pracowałem bez żadnej oficjalnej pomocy. Prywatnie. Był to ostatni moment, w którym dało się jeszcze utrwalić zachowania ludzi, niepowtarzalną osobowość, bar­ dzo już starych muzykantów, ich sposób gry, muzykę. Czym było muzykowanie dla tych ludzi? Wiele razy zadawałem sobie to pytanie. Sądzę, że trzeba przede wszystkim sięgnąć do sytuacji, w których ta muzyka była wykonywana. Do jej - nazwijmy to tak - tła. W odróż­ nieniu od miejskiego zgiełku, hałasów, nieustannego ob­ cowania z mniej, czy bardziej zorganizowanymi dźwiękami - wieś, to był świat ciszy. Świat dźwięków przyrody, naturalnych, cichych. I druga sprawa: Nieustanna praca, ciężka, wyczerpująca, przez cały tydzień. Tłumienie ekspresji, tych potrzeb, które człowiek odczuwał, ale mógł zrealizować tylko w krótkim czasie odpoczynku, zabawy. Dlatego muzyka była tak wielkim świętem, tak silnym przeżyciem. Nie bez powodu wszyscy muzykanci, z którymi się zetknąłem, mówią, że reakcją na ich grę był płacz albo krzyk ludzi. Niektórzy muzykanci wręcz specjalizowali się w tym, żeby grać „do płaczu". Starzy wykonawcy, opowiadali o swych poprzednikach i kolegach - o! ten to potrafił tak zagrać, że nagle, patrzysz, wszyscy płaczą, a w pewnej chwili gra inaczej i nastrój od razu się zmienia, wszyscy się śmieją. Dzisiaj tego się już nie obserwuje, choć też bywają sytuacje, w których reakcje na muzykę są podobne. Nagrywałem kapelę w domu, nagle otworzyły się drzwi i wszedł jakiś podpity starszy człowiek. Stanął jak wryty, nie spodziewał się tego, że tu grają, zatkało go zupełnie, łzy pociekły mu po twarzy, zdjął czapkę i rzucił na ziemię, krzycząc - ach wy moje kaplisty kochane, ach, wy moje kaplisty! Świadczy to o wielkiej potrzebie piękna, takiego, z jakim się ludzie kulturowo identyfikują. Przeżywają je, ale nikt nie nazwie tego przeżyciem estetycznym, przeżyciem piękna. Bo też nie patrzą na tę muzykę z zewnątrz, lecz przeżywają głęboko, właśnie identyfikując się z nią. Kojarzy się im z tak ważnymi w życiu wydarzeniami, jak wesele. To wesele jednoczy ludzi w poczuciu wspólnej tradycji. Ciągłości tej tradycji. Wesele bowiem, to nie tylko zabawa, jak się nieraz sądzi, lecz przede wszystkim inny wymiar życia duchowego, właśnie wejście w sferę tradycji, sferę zachowań symbolicz­ nych, integrujących pokolenia starsze i młodsze. Tak samo było z hierarchią wartości muzycznej, z przeżywaniem jej. Ta hierarchia była taka sama dla starych i młodych. Ale to się dzisiaj zmieniło, wspólnota przeżycia została zniszczona. Zupełnie co innego podoba się młodym ludziom, nastąpiło rozerwanie wspólnoty kulturowej, która integrowała społe­ czność chłopską. Dawniej takimi łącznikami, czy spoiwami hyla właśnie muzyka, obrzęd, no i religia. Ale ta wy­ stępowała na innym poziomie, nie identyfikując - jak "zyka regionu. Zajął się Pan dokumentacją kapel dosłownie w ostatnim Momencie. Zdolal Pan jednak dotrzeć do ludzi, którzy zaynali muzykować na początku wieku, a nawet wcześniej, pętając, jak się to czyniło za ojców, dziadów. Czy istnieje m cz ciągłość między tym, co grali, a muzyką, którą zapisywał Kolberg? Tak, w muzyce tak, choć już nie w obyczaju. Tam zmiany wydają się większe. W muzyce natomiast bezpośrednia tradycja przetrwała mniej więcej do ostatniej wojny. Mówię, rzecz jasna, o wsiach Polski centralnej, gdzie indziej inaczej to wyglądało. Co wpłynęło na ten proces zmian? Przede wszystkim fakt, iż wieś zaczęła widzieć wzorce zachowań poza swoim środowiskiem. Wiąże się to z czyn­ nikami ekonomicznymi, z przemieszczeniami ludności w cza­ sie wojny i po niej, z większą łatwością poruszania się, z elektryfikacją wsi, a co za tym idzie inwazją muzyki „miejskiej". To są sprawy oczywiste, wspomnę więc o mniej znanych faktach. Otóż akordeon pojawił się we wsiach podradomskich pod koniec lat trzydziestych. Na dobre zadomowił się wśród muzyków w czasie okupacji. Instru­ menty kupowano od Niemców, były stosunkowo tanie, znacznie tańsze od harmonii. No, i zaczęły harmonię wypie­ rać. Zmienił się też stosunek muzyków do tradycyjnego reper­ tuaru. Widać w tym wyraźną ambiwalencję, z jednej strony przywiązanie do muzyki, w której się wychowało, z którą się utożsamiało, z drugiej zaś kompleks niższości wobec kapel miejskich, muzyków znających nuty, grających z nut. W innych częściach kraju proces odchodzenia od własnej tradycji mógł być szybszy, na obszarze, o jakim mówię, hamowała go bieda, wolniejsze tempo migracji, otwierania się na miasto. Gwałtowne przemiany w muzyce ludowej zaczęły się w połowie lat sześćdziesiątych, w wyniku elekt­ ryfikacji wsi i rozpowszechnienia radia, a potem także telewizji. Nowe wzorce kulturowe, nowa muzyka, szczegól­ nie tzw. młodzieżowa, spowodowały odrzucenie przez młode pokolenie tradycyjnej muzyki ludowej. Pierwszą ofiarą tych zmian stal się repertuar kapel grających na zabawach. Coraz rzadziej wykonywano na nich polki, mazurki, oberki, na rzecz „przebojów", aby w końcu lat siedemdziesiątych całkowicie wyeliminować z zabaw dawny wiejski repertuar. Nieco wolniej, i nie tak radykalnie, ale też zmieniał się repertuar kapel grających na weselach. To zresztą zro­ zumiałe, że w czasie wesela bardziej kultywuje się dawne obyczaje, a więc towarzyszącą obrzędom muzykę. Proces zmian cywilizacyjnych został przyspieszony roz­ porządzeniami administracji, zakazem urządzania zabaw wiejskich bez zezwolenia, i nakazem weryfikacji ludowych muzykantów. To już nie wystarczyło, że sami ludzie decydowali, których muzykantów chcą zaprosić, by im grali? Nie wystarczyło. Kazano muzykantom, nawet starym, wybitnym mistrzom przejść, upokarzający ich i stresujący proceder weryfikacji. Następną cenzurą było wprowadzenie stanu wojennego. Zakaz zbierania się, zabaw. Wtedy starzy muzykanci zaczęli wyzbywać się swoich instrumentów. Doszło do tego. że aby przeprowadzić sesję nagraniową, sam muszę wieść do nich skrzypce, basy. To musiała być tragedia dla wielu starych muzykantów, trochę jak śmierć za życia, rezygnacja z tego, co się kochało. Właśnie, o to chciałbym również Pana zapytać, jak zaczynali? Jak się ta ich rzeczywistość miała do stereotypu Sienkiewiczo­ wskiego Janka Muzykanta? Zaskoczę Pana. Ten stereotyp jest prawdziwy. Czytając nowelkę czułem się zażenowany łzawością, sentymentalnością, wydało mi się to opowiadanie wymyślone. Okazało się jednak, gdy poznawałem historie ludzi, skrzypków, że ich emocje były bliskie tym, które opisał Sienkiewicz. Szaleństwo emocji. Potrzeba grania była u tych młodych ludzi ogrom­ na. Mówię oczywiście o skrzypkach. Musieli, aby zostać muzykantami, pokonywać niewiarygodne przeszkody. 57 �A jak się uczyli? Podpatrywali innych grajków, pobierali lekcje u najbardziej cenionych, czy też sami dochodzili do muzykowania? Różnie było. Trudno te sprawy rozszyfrować, ponieważ wielu muzykantów nie chciało się przyznać, że ktoś ich nauczył. Dopiero później, z innych źródeł dowiadywałem się o tym. Znam ludzi dumnych z tego, że chodzili za młodu do jakiegoś znanego muzykanta. Wielu opowiada, że płacili za każdego wyuczonego oberka, najczęściej zbożem ahbo jaja­ mi. Znam też kogoś, kto służył u doskonałego skrzypka, pracował jako parobek, tym właśnie płacąc za naukę. Zauważyłem na ścianach Pana mieszkania drzewa genealo­ giczne muzykantów, ich rodów, klanów... To prawda, w wielu rodzinach istniały takie rodzinne tradycje. Proszę pamiętać, że wsie były ubogie, walka o byt ciężka, a muzykatnowi powodziło się nieźle, jak na stosunki wiejskie. Dlatego też niechętnie uczyli innych, z obawy przed konkurencją. Kim byli ci muzykanci, rolnikami? Przeważnie. Mniej czy bardziej zamożni, ale skoro już decydowali się na muzykowanie - żyli wyłącznie z muzyki. Z takimi ludźmi zetknąłem się na samym początku moich badań. To byli wielcy artyści, no i przyszła bieda, kiedy się skończyły ich czasy. Stali się wiejskimi pariasami, nie mieli przecież żadnych możliwości zarobkowania. Ale w przeszłości, mógłbym to pokazać na tym drzewie genealogicznym, muzykanci byli średnio zamożni, a nie oszukujmy się, w rzeczywistości była to w porównaniu z miastem, bieda. Byli gdzieś w środku hierarchii zamożno­ ści. Nie bardzo biedni i nie bogaci. Ciekawi mnie, jak społeczność wiejska reagowała i reaguje na muzykę skrzypków i kapel, najbardziej przez Pana cenio­ nych? Jak? Źle. Przecież to wynika ze zmiany upodobań. Ale na początku o tym nie wiedziałem, czy nie chciałem wiedzieć, dwa razy zarekomendowałem najlepszych, moim zdaniem, muzykantów na Festiwal do Kazimierza. Chciałem, aby ich usłyszała „cała Polska", aby mieli satysfakcję. Mieli? Skądże! W Kazimierzu ich doceniono, za to, gdy wrócili, z początku łatwego życia nie mieli. Naruszyli miejscową, niepodważalną hierarchię. Tam byli pierwsi, tu ostatni. W hierarchii miejscowej występują trzy podstawowe grupy - elitę stanowią muzykanci weselni, świetni profesjonaliści, potem - grajkowie, na zabawach, pozbawieni inwencji, ale trzymający rytm. No i trzecia, najniższa grupa, to właśnie ci, grający dla siebie, źle oceniani przez miejscowych, a budzący zachwyt specjalistów, etnomuzykologów. Ci pierwsi, to byli zawodowcy, znakomicie czujący, czego od nich oczekują goście weselni, ludzie o niespożytej sile i energii. Nie wiem, czy w ogóle mieli czas pracować na roli, bo i kiedy? Przed wojną zaliczali dwa wesela w ciągu tygodnia, a każde trwało przecież dwa do trzech dni. No i dodajmy te noce, w czasie których także grano. Niewyob­ rażalny wysiłek. Ale też i zarobki były spore, każdy muzy­ kant mógł bowiem zarobić na weselu, nie licząc marszówki, od czternastu do dwudziestu złotych. Najlepsi dochodzili, na bogatszych weselach, do trzydziestu złotych plus marszówka... Za przymaszerowanie na wesele, czyli tak jak się płaci rzemieślnikom ,,za dojście"? Nie, marszówka jest wtedy, kiedy kapela gra marsza na powitanie gości weselnych, a oni dają wtedy muzykantom pieniądze, które ci, dzielą następnie między sobą. Różnica w ocenach, o której Pan mówił, występuje, jak sądzę, wszędzie. To samo obserwuję, np. na wystawach rzeźby ludowej. Tam, gdzie nie rzuci się w oczy mistrzostwo technicz­ ne, precyzja koronek, zdobin pisanek, różnica w ocenach między publicznością wystaw pokonkursowych a fachowcami jest ogromna. Mniejsza tam, gdzie kryteria są zbieżne. Ale a propos kryteriów. Bralem kiedyś udział w jury konkursu ,, muzyk" góralskich. Obok mnie siedzieli: po jednej stronie znakomita skrzypaczka - Irena Dubińska, po drugiej - ktoś z kapeli Maśniaków, bodajże prymista, człowiek mądry i z poczuciem humoru. Zapytał, czy może zobaczyć, jak my ,,z miasta" punktujemy. Okazało się, że oceny moje i Ireny Dubińskiej były identyczne, ale najwyżej cenione kapek u Maśniaka miały niskie noty. Uśmiechnął się i powiedział, wy słuchacie uszami, a my nogami... Świetnie powiedziane. Właśnie do tego sprowadza się różnica ocen. Fachowcy, ludzie wrażliwi na wartości artys­ tyczne, muzyczne zwracają uwagę na inwencję melodyczną i harmoniczną, na wariantowość, ekspresję, podczas gdy miejscowa publiczność oczekuje muzyki do tańca, użyt- II. 3. Władysław Koperkiewicz (skrzypce). Piotr Więcek (basy 3 strunowe), Józef Mastalerek (baraban) pozują do zdjęcia po nagraniach. O p o c z y ń s k i e . 1984. �lcowej, takiej, aby nogi dobrze chodziły. Tak więc dwaj laureaci z Kazimierza, Józef Kasiak i Tadeusz Jedynak, którzy tam otrzymali najwyższą nagrodę - Złote Baszty, najniżej są oceniani w hierarchii wiejskiej. Właśnie dlatego, że „cholera, nawet potańcować nie można, człowiek sobie nogi podcina, rwą takt, nie trzymają go po prostu". Przejdźmy teraz do Pana doświadczeń zebranych w czasie nagrań. Na wideo widziałem sytuacje aranżowane wręcz studyjnie, to prawda, zachwycające, gdy muzycy, zasłuchani, dają się porwać nurtowi muzyki, ale nie są to sytuacje właściwe. Nie wiem, czy w Radomskiem mógł je Pan jeszcze obserwować? Autentycznych, weselnych kilkakrotnie. Ale również uda­ ło mi się sprowokować sytuacje niezwykłe, także w obecności ludzi, którzy słysząc dźwięki muzyki, weszli do domu, w którym nagrywaliśmy. Jednak muzycy na weselu grają w większym, innym napięciu, dają z siebie - podniecani hałasem i ruchem - wszystko, pot ich zlewa, a oni grają, po prostu są w muzycznym transie. Zauważyłem jednak różnicę między temperaturą nagrań, prowadzonych w pustej izbie, i w obecności ludzi. Ale pod tym względem dużo się zmieniło ostatnio. Przed siedmioma, ośmioma laty nagrania traktowano jako wielkie wydarzenie, cieszono się, że „nasi" muzykanci grają. Ludzie przychodzili, przecież nie dla mnie. ale aby posłuchać, a teraz pies z kulawą nogą nie przychodzi. Przecież wiedzą, co, u kogo się dzieje, widzą samochód, jak niesiemy aparaturę, kamerę, słyszą muzykę, ale nie przychodzą. Nawet z cieka­ wości. To świadczy o ogromnej degradacji dawnej muzyki w opinii wiejskiej. Obserwuję to od, mniej więcej, pięciu lat. Ciekawe jednak, że nawet pozbawieni naturalnego „tła", jakim jest miejscowa publiczność, wszyscy zachowują się tak. jakby na nich patrzono, popisują się, wpadają w trans, przeżywają grany utwór, dochodźcie wręcz do stanu ekstazy. To wynika zarówno z nawyków, rutyny zachowań, chęci sprzedania numeru, jak też i autentycznego „naładowania", które musiało znaleźć ujście nie tylko w samej grze, ale i w zachowaniu. Przecież to profesjonaliści, wielu z nich ogrywało kilkaset wesel. Doskonale wiedzieli jak kształ­ tować nastroje ludzi, od tego zależało czy będą wynajęci na następne wesela. Konkurencja była duża. kapel tyle. że tylko przebierać. Zachowania, cały ten teatr gestów, mimiki stanowił uzupełnienie gry. Nie wyklucza to zresztą auten­ tycznej potrzeby ekspresji, wynikającej z wewnętrznego napięcia, zasłuchania się w muzyce, przeżywania jej... Jak to widziałem w nagraniu Józefa Kędzierskiego... To przypadek skrajny. Wyjątkowy. Kędzierski, którego namówiłem do tego, by wziął po latach skrzypce do ręki, przeżywał swoje muzykowanie bez żadnych gierek „pod publiczność". Ale większość rejestrowanych przeze mnie muzykantów w czasie nagrania, zwłaszcza wideo, powtarza­ ła swoje normalne, dawne zachowania. Przed paroma laty tak o tym napisałem - pozwoli Pan, że zacytuję. Zaraz... o tu, mamy ten artykuł. „Przeglądając ponad 120-godzinne archiwum moich rejes­ tracji wideo zacząłem zauważać pewne prawidłowości w za­ chowaniach muzykantów, z których będąc zajęty filmo­ waniem nie zdawałem sobie sprawy. W czasie najbardziej udanych sesji nagraniowych, kiedy muzykanci czuli się swobodnie, a obecność licznych mieszkańców wsi działała na nich stymulująco, można zaobserwować szczególny typ zachowań instrumentalistów i śpiewaków. Można te za­ chowania podzielić na dwie zasadnicze grupy: zachowania imponujące i zachowania zastępcze. Omówię je w dużym skrócie, mimo iż są one bardzo istotne dla rejestracji wideo. Zachowania imponujące śpiewaków zależne są od tego, czy śpiewak jest członkiem grającej kapeli (np. typowe śpiewanie od bębna czy basów), czy też jest jednym z gości, np. weselnych. Klasycznym przykładem zachowania im­ ponującego śpiewaka jest bębnista i śpiewak ze wsi Brogowo w radomskim - Jan Sadowski. Jedną z najbardziej ekspresyjnych i podniecających słu­ chaczy sytuacją jest ta, kiedy śpiewak z pozorną łatwością, wręcz nonszalancją, pokonuje najtrudniejsze partie wokalne, zaś zachowanie jego służy temu, aby to podkreślić. Tak np. przed zaśpiewaniem przyśpiewki, muzykant odwraca się w bok, czasem nawet zamienia z kimś kilka słów, udaje, że nie ma zamiaru śpiewać, po to, aby w momencie kiedy przychodzi pora śpiewu - sprężyć się i błyskawicznie od­ wrócić do skrzypka wyrzucając gwałtownie słowa przyśpie­ wki, po czym natychmiast powraca do swego rzekomego braku zainteresowania. Dodam, że wszystko to robi (także śpiewa) z papierosem w ustach! Zachowania zastępcze śpiewaków możemy na ogół zaob­ serwować, kiedy śpiewak nie należy do kapeli i jego za­ li. 4. Kapela braci Mocarskich: Stanisław (skrzypce). Tomasz'(basy 4 strunowe) oraz Apolinary Bukarewicz (bębenek). Radomskie. 1984. 59 �П. 5. Józef Kędzierski, R d z u c h ó w , 1983; il. 6. Kędzierski po nagraniu, 1986. chowanie ma nie tylko dodać mu animuszu, ale jednocześnie jakby włączyć go w grupę grającą. Jan Nowak ze wsi Wygnanów Radomskie, stojąc przed kapelą w czasie śpiewu udaje, że gra na niewidzialnych skrzypkach, smyczkując do rytmu niewidzialnym smyczkiem, a np. Jan Łoś z Łęgonic, śpiewając naśladuje grę na niewidzialnej harmonii, lekko przykucnięty (typowa pozycja harmonisty) przebierając pal­ cami po żebrach. Podobne zachowania możemy też zaobser­ wować u skrzypków, harmonistów i akordeonistów, bębnistów i saksofonistów." Te zachowania opis oddaje tylko w przybliżeniu. Rejest­ rować je może tylko kamera wideo, właściwie ustawiona, zdolna uchwycić to, co najważniejsze w tym muzycznym spektaklu. A jest to spektakl, o czym się nie wie, czy nie pamięta, mając do czynienia tylko z muzycznym nagraniem, oto np. jedna z efektownych sytuacji z kręgu „postawy imponującej". Skrzypek w ferworze muzykowania zaczyna grać na skrzypcach pionowo ustawionych na ramieniu, potrząsa nimi, kuca, podskakuje, kładzie się na plecy, klęka itd. (Nawiasem mówiąc podobnie zachowują się muzycy z zespołów rockowych.) Technika video pozwala nam na rejestrację tych niezwykle ekspresyjnych, ginących przecież zachowań, rejestrację całego rytuału gry i wzajemnych relacji pomiędzy muzykantami a społecznością wiejską. To wszystko uciekało nam przy rejestracji jedynie mag­ netofonowej. Dlatego tak ważne są dla naszej kultury Pana nagrania wideo. Byłem wręcz zaszokowany, obserwując - a nie tylko słysząc - to muzykowanie. Kucanie, podskakiwanie do góry, granie na skrzypcach pionowo... Bębniści też starali się jak najbardziej pokazać, a szykow­ nie wyglądać znaczyło trzymać jak najwyżej bęben nad głową. To niebywale męczące, gdy się tak gra wiele godzin. Do tego dochodziły różne sposoby wydobywania dźwięku. Chcieli przez to wszystko pokazać - proszę, spójrzcie, nie tylko potrafię bębnić, ale i w trudnych warunkach. Do tego dochodził śpiew, śpiewano bowiem zawsze od bębna, albo od basów. Skrzypek nie był w stanie śpiewać w trakcie gry. Najlepsi, grając na bębnie stosowali również różne sposoby techniczne, wysoko cenione przez gości weselnych czy uczes­ tników zabaw, np. bębnienie z buczkiem. Polegało to na tym, że kalafonią smarowało się skórę, a grający pocierał ją 60 palcem w taki sposób, że powstawało dziwne drżenie, jak bardzo przyspieszony werbel, a kończyło ten popis uderzę pałeczki. Wejście w rytm było także bardzo trudne. Ta tak zwane tarabanienie, czyli poruszanie pałeczkami w le i w prawo, z taką szybkością, że sprawiało wrażenie wer' a nie bębenka. Na takie tricki mogli sobie pozwolić jedn tylko najlepsi. A jak godzono na wesele kapele? Czy grały stale w | samym składzie? To zależało od regionu. W tym, którym ja się zajął kajockim, kapel właściwie nie było, godzono tylko skrzyp a ten dobierał sobie grających na basie i bębnie. Tu doda że często goście po kolei sami basowali albo bębnili. Zdarzało się nawet na weselach u bogatszych gospodarzy, gdzie zarobek bywał większy, a udział liczący się, że skrzypek dobierał sobie tylko bębnistę, natomiast basowali goście weselni. Świadczy to najlepiej o „wtopieniu" muzyki w tę lokalną społeczność. Przecież umieli bębnić niemal wszyscy goście weselni, oczywiście mężczyźni. Dopiero pojawienie się harmonii zmieniło w dramatyczny sposób ten stan rzeczy. Kiedy to nastąpiło? Jak i w innych regionach, w drugiej połowie lat dwudzies­ tych. Skąd się wzięła w tym regionie harmonia? Mogę dokładnie na to odpowiedzieć, nagrywałem bowiem pierwszych harmonistów. Tak więc Jan Michalski przywiózł instrument z Warszawy. Pracował tam z ojcem jako murarz, słyszał grających na harmonii, spodobała mu się, kupił wi na Kercelaku harmonię i przywiózł do rodzinnej v. W okolicy był już harmonista, który trzy lata wcześniej ku sobie instrument, ale nie chciał uczyć Michalskiego. Do ro, kiedy ten sam opanował technikę gry, zaczęli się niać „kawałkami". Rewelacją dla wsi stał się walczyk „Na Gnojnej", s niowo coraz więcej melodii przychodziło „z miasta", tychczas bowiem melodie piosenek, tańców przekazywa z pokolenia na pokolenie. Ogromną rolę odgrywały matki, to podkreśla wielu m" kantów. Śpiewały bowiem na co dzień kobiety. Przy pra w polu, w gospodarstwie. Kajocy... �Przepraszam, już drugi raz używa Pan tego określenia, a ja - wstyd się przyznać - nie znam takiego regionu. Bo to też nie region, a specyficzny mikroregion. Przyjąłem to określenie, ponieważ wyróżnia obszar muzycznie. Jest to. oczywiście, sprawa umowna, ale ja obserwuję wyraźną granicę, np. między Lesiakami a Kajókami. Nie w podziale administracyjnym, ekonomice, obrzędach czy leksyce, ale właśnie w typie muzykowania. Ta granica przechodzi czasem przez środek wsi, połowa - od lasu - to Lesiacy, druga - Kajocy i muzyka polna. Muzyka wyznacza granicę, co się łączy z oceną tych „innych". Słyszałem wielokrotnie, to muzyka kajocka. Była to nazwa pogardliwa, Lesiacy często się nią posługiwali, właśnie mówiąc o muzyce. Kajocy - nazwa pochodzi od spódnic kobiecych, takich z usztyw­ niającym drutem, cajgowych portek. Lesiacy uważali, że oni chodzą normalnie ubrani, w bryczesach, a tamci - w caj­ gowych portkach, zacofani. Za nazwanie kogoś Kajokiem można było oberwać, dlatego w terenie nigdy tego określenia nie używam. Takich mikroregionów muzycznych było, oczywiście, wię­ cej. Przykładowo - w ramach regionów opoczyńskiego czy rawskiego mogę wyróżnić kilka takich ośrodków, które nic nie mają ze sobą wspólnego muzycznie, inne są w nich repertuary melodii, maniery wykonawcze. Będą to, np. Rdzuchów, w opoczyńskim wieś Kraśnica i Buczek, w raws­ kim Rzeczyca, Cielądz. Próbowałem dociec, jak to się dzieje, reguła jest podobna. Jakiś wybitny muzyk, który tam dominował, a inni byli jego uczniami lub naśladowcami. W Rzeczycy był więc Walasek, u moich Kajoków - Józef Kędzierski. Ten sam mechanizm kształtowania się ośrodków zauważy­ łem w powojennej rzeźbie ludowej - Zawidz, Łęczyca, Łuków, Paszyn... ... a w muzyce współczesnej, szkoła Darmstadtska czy Johna Cage'a. Wspomniał Pan o roli Józefa Kędzierskiego. Proszę coś o nim powiedzieć, o nagraniach z nim. Kiedy go spotkałem, miałjuż poważne kłopoty z pamięcią, mimo to zarejestrowałem kilkadziesiąt oberków, które wy­ konywał, oberków, choć można wśród nich wyróżnić mazu­ rki, ale tam, u Kajoków, określa się wszystkie jako oberki. Powiedziałem, że miał złą pamięć. Ale w trakcie nagrań przywracał mu ją jego dobry druh, basista Stefan Kędzierski. Śpiewał i poddawał tematy, wtedy stary skrzypek przypom­ niał sobie melodię i grał. Ale jak. Za każdym razem inaczej, rozbudowując motyw, improwizując. Ten sam oberek, czte­ rokrotnie nagrany, za każdym razem brzmiał jak zupełnie inny utwór. Powtarzał temat, ale zawsze przetwarzał go, improwizując, i to nie w formie jakiegoś warianciku, lecz tworząc zupełnie coś nowego. Z inną ekspresją. Przypomina to muzykowanie dżezmenów, improwizacje na temat stan­ dardów. Ale oni muzykowali wspólnie, natomiast Kędzier­ ski narzucał swoją wolę, swój styl gry. Innego nie uznawał. Dotyczyło to rozłożenia akcentów, tryla, który uważał za niepotrzebny itd. Dlatego nie akceptował wielu wybitnych skrzypków, swoich uczniów. Zupełnie go nie obchodziło, co grają inni skrzypkowie w odleglejszych wsiach. Być może w takiej postawie można dostrzec wyraz obawy przed konfrontacją z inną wielkością. Właśnie taka izolacja i postawa przyczyniły się do zarysowa­ nia ostrej granicy między obu naszymi mikroregionami. Jakiego przedziału czasowego dotyczą Pana nagrania? I co Pan nagrywał, tylko dawny repertuar czy i z lat przełomu? j Najstarsi muzycy, których mogłem nagrać, urodzili się jeszcze w ubiegłym stuleciu. Józef Biriczyk, z 1898 roku, zaczął grać na zabawach jako siedmioletni chłopak, więc można w tym przypadku mówić o przekazie dawnej tradycji * sposób bezpośredni. Przeważnie jednak dokumentowałem mdzi urodzonych w przededniu pierwszej wojny światowej 6 i początku dwudziestolecia. W tamtym okresie rozwinęli się w pełni, ponieważ nim taki chłopak zaczął grać na weselu, musiał nieźle wyuczyć się na zabawach. Najmłodsi skrzypkowie to generacja urodzonych około trzydziestego roku. Przemiana w estetyce, w muzyce zastała ich jeszcze w sile wieku. To nie była sprawa zmiany repertuaru, po prostu w krótkim czasie stali się wsi niepotrze­ bni. Najpierw na zabawach, później - także na weselach. Właśnie dla nich ta nowa sytuacja okazała się dramatem, przecież byli jeszcze w sile wieku, u szczytu możliwości twórczych. I już niepotrzebni. Przeżywali to bardzo silnie. Z goryczą mówią o tej nowej, dzikiej muzyce, „indiańskiej" czy „murzyńskiej". Wielu z nich, z tej goryczy, rozpaczy poniszczyło swoje instrumenty. Nawet nie sprzedali, ale zniszczyli. Wyzbywali się instrumentów starzy, którzy już nie mogli grać, a także drenowały teren muzea, np. w Szydłowcu. Rozumiem ich potrzebę skompletowania zbiorów, ale widzę też drugą stronę takiej działalności - przyspieszenie sytuacji, wyczyszczenie terenu, a co za tym idzie uniemożliwienie kontynuowania tradycyjnej gry. To nie lukie proste. Zawsze jest coś za coś. Proces zaniku zdaje się nieodwracalny, prawda, że drenaż go przyspieszy!. ale też uratowano przed zniszczeniem czy sprzedażą przypad­ kowym ludziom instrumentów, a także strojów, tkanin, chust, koronek. Te drenowała Cepelia, ,,Mazowsze", ,,Śląsk", no i muzea. Jednocześnie Pan, i jemu podobni, staraliście się pod­ trzymywać tradycje lokalne, powstało Stowarzyszenie Twór­ ców Ludowych, organizuje się konkursy. Przyzna Pan, że te dwie tendencje nie są spójne - ożywiać, podtrzymywać tradycje i wykupywać autentyki, czy w przypadku muzyki - instrumenty. Otóż ja poczytuję sobie za zasługę nie to, że uchroniłem ileś tam instrumentów od zniszczenia, dzięki czemu udało się dokonać nagrań i przywrócić, choćby częściowo, szacunek dla tej muzyki i tych ludzi. Cieszy mnie ogromnie fakt, że pod wpływem nagrań i audycji w radiu, niektórzy ludzie na wsi kupili sobie nawet skrzypce. Zdarza się nieraz, że gdy idą jako goście na wesele, biorą ze sobą skrzypce i potem jak się kapela popije albo jest przerwa, to grają i śpiewają. Czy to jakoś rzutuje na stosunek do muzykantów, których Pan nagrywa? 61 �11. 7. Grają Wojciech Kępa i Adam kacprzyk. Żadlowicc. 1988 Niewątpliwie. Przykładem niech będą ci wysłani przeze mnie skrzypkowie do Kazimierza. Przedtem traktowano ich jak ostatnie popychle, jeden z nich wstydził się wręcz grać przy ludziach, ponieważ śmiali się z niego, chodził więc za stodołę i tam grał. Inni muzykanci traktowali go pogard­ liwie. Ale po Kazimierzu, po kilku latach, akcje jego poszły w górę, zwłaszcza po tym, jak usłyszano go w radio i zobaczono, że przywiózł z tego Kazimierza jakieś pieniądze, nagrodę. Lepsza atmosfera powstała wokół nich, ale nie wobec ich muzyki. A czy taki wyjazd na festiwal, jak do Kazimierza, nie wpływa na samych muzyków. Kontakty z innymi, sam fakt słuchania innych wykonań, melodii... Słuchanie raczej nie odgrywa tu istotnej roli, choć nie można wykluczyć i tego czynnika, ale chyba ważniejsze są pouczenia, z najlepszych zresztą płynące intencji. Laureat z Kazimierza, nieżyjący już skrzypek Władysław Cieślik, opowiadał, że po tym jak go wytypowano na wyjazd, przyszedł do niego instruktor, pan magister, i kazał mu grać tak, jak on uważał, że będzie dobrze. Cieślik z rozgorycze­ niem o tym mówił: „panie, kazał mi grać wolno, tak ja nie grałem i tak ozdabiać, jak ja nigdy nie ozdabiałem, nie obchodziło go. że mi się to po prostu nie podoba, bo tak nigdy nie grywałem". Ale instruktora posłuchał. Dlaczego? Proszę Pana, muzykant wiejski, oczywiście dobry, zagra wszystko, co gość sobie zażyczy. O tym nie zapominajmy. I ci muzykanci nie sprzeniewierzają się sobie, stosując się do instrukcji etnografów, ponieważ to jest zgodne z ich etyką zawodową. Ale po co to robić? Na ile wiarygodny jest obraz rzeczywistości w nagraniach robionych przez Pana, na ile można uznać je za wierny przekaz tego, co się działo i dzieje? Bardzo trudne pytanie. Ciągle muszę je sobie zadawać. Może zacznę odpowiedź od omówienia grup muzykantów, z którymi miałem do czynienia. Otóż do pierwszej, najwyż­ szej, należeli skrzypkowie najdrożej opłacani, rzeczywiście najlepsi, oni to obgrywali wesela, zamawiało się ich nawet na pół roku naprzód. Tych jest najmniej. Wykańczał ich morderczy tryb życia, napięcie, wódka, papierosy, nieprze­ spane noce. Nie dożywali długiego wieku. Ci, którzy zostali, mieli już swoje szczytowe osiągnięcia za sobą i wcale nie byli skorzy do nagrań. Drugą grupę tworzyli muzycy o średnim poziomie, ponie­ waż jednak potrzeba muzyki była duża, zarabiali, obsługując 62 chrzciny, no i zabawy, tylko sporadycznie grali na weselach. Otóż właśnie oni najczęściej są obecnie nagrywani, oni uczestniczą w festiwalach, konkursach. Przedtem niedowar­ tościowani, zdominowani przez mistrzów, pozostawali na drugim planie, teraz zaś mają swój czas odwetu, ich się widzi, oni są aktywni. No i trzecia grupa, najsłabszych. Ci już w ogóle nie trafiali na wesela, zapraszano ich na zabawy, grywali w domu dla siebie, sąsiadów. Pierwszych można uznać za profesjonalistów, ci ostatni, to jak byśmy powiedzieli - amatorzy. Zafałszowa ' obrazu rzeczywistego wynika więc z tego powodu, że na­ grywamy przeważnie tych z drugiej i trzeciej grupy, c. wypacza przecież obraz. Ich repertuar był co prawda taki sam, ten sam, tyle że uboższy. Czym młodszy muzykant, tym mniejszy miał repertuar, ale nie tylko tym się różnił mistrzów. Słuchając słabszych skrzypków nie możemy mi' pojęcia o manierze wykonawczej i sposobach interpretacyj nych. Druga sprawa, łatwiej nagrać repertuar weselny, mazur " oberki, polki, niż to, co wykonywano na zabawach. Ok 1950 r. zaczęły występować zasadnicze różnice repertuaro pomiędzy weselami a zabawami. O ile weselny repertuar obwarowany tradycją, obrzędem zachował się dłużej, o tyl zabawowy podlegał szybkim zmianom. W dwudziestoleci wchodzą walce, fokstroty, później modne przeboje, slow-foksy, zmieniło się też instrumentarium, wszedł „dżaz , w latach pięćdziesiątych, by zniknąć po dziesięciu latach rzecz perkusji. Ten dżez przyszedł z miast, wsi położony bliżej miast. Był to prosty zestaw perkusyjny, czyli bę z pedałem, piórnik i werbel, czyli czynel. Ale etnografowie nie dokumentowali tych z m i a n , tego, co się działo na ich oczach. To niestety znamienne dla etnografów-dokumentalistóWT w pogoni za ,,czystym", nie zafałszowanym obrazem przesil ści, pomijali wszystko, co się z nim nie zgadzało, kiedyś na zapytany znienacka - kto to jest etnograf? odpowiedziałem namysłu - człowiek, który zawsze się spóźnia. Właśnie, chociażby ten problem akordeonu. Ale chcia poruszyć jeszcze jedną trudność, którą się ma, chcąc twarzać dawniejszy repertuar. Trzeba go rejestrować w kim składzie, w jakim był grany, a to jest trudne, często niemożliwe, każda licząca się kapela przed wojną nv mieć instrument dęty, trąbkę, rzadziej klarnet. Tymcza - 1 �П. 8. Józef Trzeciak (skrzypek) z ż o n ą Natalią. Bębenek zrobiony z Tory, tj. z „ ż y d o w s k i c h pacierzy". Radomskie, 1987. wiatach pięćdziesiątych - sześćdziesiątych tradycyjny reper­ tuar wykonywały już kapele w składzie: harmonia, skrzypce, trąbka lub saksofon i dżaz. Prawie nie ma nagrań z trąbką, a także saksofonem, tak modnym tuż po wojnie. Tylko raz udało mi się nagrać kapelę w pełnym dawnym składzie, z trąbką. To, co słyszymy, nie jest już autentykiem, nieraz daje się w takim wykonaniu dostrzec odbite echo już teraz słysza­ nych wykonań. Choćby w radiu. A to światło odbite przez masmedia, przefiltrowane przez instytucje kulturalne, domy kultury. Natomiast wierne są rzeczywistości dwa nagrania, które zrobiłem kilka lat temu. Jedno, to rejestracja filmowa zabawy weselnej, druga - współczesne, autentyczne oczepi­ ny. Byłem zdumiony, kiedy udało mi się je zarejestrować na wideo, w Radomskiem. Grały dwie kapele, jedna w remizie strażackiej, o jakieś sto metrów od domu weselnego, druga w nim. Ta w remizie występowała w składzie: dwie gitary, organy elektryczne i perkusja, natomiast w domu grała dla gości i do oczepin kapela złożona ze skrzypiec i perkusji. Skrzypce już z elektrycznym wzmacniaczem, a do tego dyskotekowe mrugacze, które się zapalały w trakcie gry. Repertuar tradycyjny oraz przeboje! Przy czym oczepiny, wyjątkowo dobrze odśpiewane, na zrębach starej obrzędo­ wości, lecz już z inną treścią jej nadaną. Kuplety starszej druhny były ułożone zawczasu, to prawda, ale tak jest obecnie. Oczepiny nie sprowadzają się teraz do zdjęcia czepca, są jakby pretekstem do składania prezentów lub Pieniędzy dla młodych na nową drogę życia. A nie są to tylko symboliczne dary, stawki są z góry wiadome gościom. Wśród darów znalazł się telewizor, mikser, inne przedmioty po­ trzebne młodym, a kosztowne. Pary przychodzące na wesele bez darów wręczały pieniądze „na czepek". Wówczas było to °koło 10.000 zł, czyli tak jak obecnie dwieście tysięcy, czy Więcej. Wszystkie dary od razu komentowały druhny dow­ cipnymi komentarzami, odśpiewanymi na rzecz telewizora, laksera czy odkurzacza. Oczywiście były to śpiewki im­ prowizowane. Niezwykłe to nagranie. Nie wiem, czy teraz dałoby się coś takiego zrobić. Współczesne wesela muszą odpowiadać wymogom młoziezy. Upodobaniom dziś występującym. Panna młoda Przygotowuje ucztą weselną, natomiast pan młody zgadza Pelę, ustala rodzaj repertuaru, no i oczywiście odpowiada wódkę na weselu. A o tym, jaki dziś dominuje repertuar a świadczą nagrywane i sprzedawane na targach kasety. W Radomskiem najbardziej popularny jest zespół Marka Strzeszkowskiego, układa słowa wraz z zespołem, gra prze­ boje dyskotekowe. To jest współczesny folklor, dominujący. Jak i gdzie sprzedawane są te kasety? W różnych miejscach, nawet w Warszawie, na Ursynowie widziałem je na bazarze, ale najczęściej pojawiają się na targach. Był pan ostatnio na wsi, na targu? W Suwałkach i Sejnach. Ale tam dominują już ciuchy i ..technika"przywożona z zagranicy. Jestem stały gościem, wielbicielem targów. Maluję je, ludzi, sytuacje. Otóż, gdzieś w środku 1990 roku przeszły one niewiarygodną metamorfozę, zniknęły kury, jajka, przetaki, pojawiły się zaś taśmy wideo, ciuchy z Turcji, elektronika z Hongkongu, „Ruskie", no i właśnie kasety. Wydają je mniej, czy bardziej legalne wytwórnie i sprzedają w całym kraju. Kiedy mówimy o targach, jarmarkach, chciałbym zapytać także o dziadów, to była przecież cala instytucja, zwłaszcza w erze przedelektronicznej. Oczywiście! Były to czasy, gdy opowieści, ballady dziado­ wskie stanowiły ważne ważne źródło informacji. One kształ­ towały wyobraźnię, sposób widzenia świata. Tego orbis exterior. Opowiem Panu zabawną historyjkę. Radomskie Ulaski Grzmiąckie, rok 1945. Wieś zapadła, dopiero w 1973 r. zelektryfikowana. Do sąsiada mojego, rolnika przyszedł wędrowny dziad. Z kosturem, płaszczem, takim jaki powinien być, z wszytymi woreczkami na kaszę, no i ten dziad siada, częstują go jadłem, stawiają wódkę, umawiają się za ile kieliszków odmówi odpowiednią ilość zdrowasiek, zaśpiewa pieśni nabożne, pomodli się za ich zdrowie, a na końcu proszą, by opowiedział, co się dzieje na świecie. No i dziad zaczyna, tu jakiś cud się zdarzył, figura Matki Bożej krwawymi łzami zapłakała, tam znów zbrodnia straszliwa, jakaś wdowa i sierota pokrzywdzone przez los, no - a na świecie - powiada, zdarzyło się to, że Amerykany rzuciły taką bombę, co całe miasto zburzyła. Tak to wieś mazowiecka za sprawą dziadów wchodziła w świadomość wieku atomowego! Niedaleko od Ulasek znajdowała się wieś Zielonka, wieś dziadowska. Mieszkały tam tylko dziady, takie z dziada pradziada. Nie prowadzili gospodarki, czasem coś hodowali, krówkę, świnki, zjeżdżali do wsi na zimę, od wiosny do późnej jesieni wędrowali po kraju żebrząc. A raczej - dziadu- 63 �jąc. W latach okupacji zaczęły się dla nich złe dni. Niemcy tępili ich zaciekle, jako roznosicieli informacji, niezależnych łączników. A później za to samo prześladowała ich bezpieka, po czterdziestym piątym roku. Aresztowano ich, zabraniano chodzenia po wsiach, ale kto dziada upilnuje? Potem ich rymowane teksty, w tajemnicy przepisywano, czytano, przekazywano dalej. O czym były te dziadowskie teksty? O cudach, oczywiście, o zbrodniach, niezwykłych wydarzeniach, o zamordowaniu księdza Popiełuszki, o tym, co bulwersowało ludzi, o czym dziennik telewizyjny nie podawał, a jeśli już - to inaczej. W dzienniku informacja informację goni, a teksty dziadów opowiadały tak, że potem człowiek długo tę opowieść pamiętał. Dziadów już dawno nie ma, ale pozostałością po ich kulturze są Proroctwa Sybilli. Zauważyłem to jak byłem świadkiem wejścia pierwszych telewizorów do chłopskiego życia. Ogromna część informacji w ogóle nie była odbierana, odczytywana. Wieś i dzisiaj nie pojmuje uogólnień, duża część informacji z dzienników w ogóle nie dociera do świadomości ludzi. Obserwując to zacząłem, rozbawi to Pana, rozumieć sens greckich tragedii, sens zasady jedności - czasu, miejsca, akcji. To,co widziałem świadczyło właśnie o tym, że rozbicie tej jedni czyniło informację nieczytelną. Dopiero ludzie musieli się uczyć języka masmediów. Nie rozumieli na przykład, jak to jest, ktoś wychodzi i już jest pokazany na ulicy albo coś się dzieje kilka dni później. Zrozumiałe, łatwe w odbiorze były II. 9. Józef Kasiak (skrzypce) i Tadeusz Tarnowski (bębenek). Radomskie, 1986; il. 10. Kapela braci M ę t ó w gra przed domem na powitanie gości imieninowych. 1987 tylko rzeczy, które się działy w tym samym miejscu i czasie których akcja toczyła się w jednym planie. Przed kilku laty opowiadał u nas w Instytucie semiotyk z Dorpatu, Cywian, że w podobny sposób publiczność reagowa­ ła na pierwsze filmy. Pociąg przelatywał przez ekran, no i co? Co się z nim stało? Gdzie zniknął? Na zakończenie naszej rozmowy, w której tak nieprzy­ zwoicie wyeksploatowałem Pana, chciałbym zapytać, czy zetknął się Pan z czarami, z magią, zabiegami odczyniania bądź rzucania uroków. Owszem, ale były to sytuacje drażliwe, w które zostawałem wplątany przypadkowo - ktoś przybiega, prosi mego muzy­ kanta o pomoc w odczynieniu uroku. Czuję się niezręcznie intruzem, on - wyraźnie zawstydzony. Tylko raz zetknąłem się z sytuacją, charakterystyczną dla efektu - jak to nazwać - komercjalizacji? Otóż pewien muzyk, po latach przyjaź­ nienia się, powiedział mi przy wódce, zawstydzony, o tym, czego był świadkiem. Pozwolił mi nawet po naleganiach, sfilmować tę opowieść, ale z zażenowaniem, prosząc o dys­ krecję. Minęło kilka lat, pan ten otarł się o różne festiwale... no i zaczął sprzedawać tę swoją opowieść jak towar. Mam sporo zarejestrowanych opowieści na temat czarów, także tych związanych z subkulturą muzyczną. Takich, w których chodziło o zniszczenie konkurencji. Żeby struna pękła? Tak, żeby struna pękła, żeby się rozsypały skrzypce, nawet żeby zabić. Mam kilka dramatycznych relacji dotyczących takich zdarzeń. A nie sądzi Pan, że tego rodzaju, jeśli już nie zabiegi, to intencje, mogą mieć także uczestnicy konkursów, choćby Wieniawskiego czy Chopinowskiego? Nie zdziwiłbym się... Zresztą wielu miało różne maskotki. „ M o i " muzycy kładli na przykład pod duszę skrzypiec wysuszone skrzydełko nietoperza, żeby skrzypce szaleńczo brzmiały. Oczywiście także zabiegali o zniszczenie kon­ kurenta. Słyszałem od kilku muzykantów opowieści o karach za nieprzestrzeganie postu, granie wówczas, gdy nie należy. Otrzymywali ostrzeżenia, na przykład, od dwunastej w nocy post, a skrzypek mówi, no, pograjmy jeszcze piętnaście minut. W tym momencie drzwi się otwierają, wchodzi czarny pies i patrzy... Wiele opowieści dotyczy bluźnierstw wobec wiary katolickiej - i kar poniesionych. Bluźnierstwa były przy tym róże, np. wdrapanie się w nocy, tyłem, na krzyż przy rozstajnych drogach. Odczyniano też uroki profanując zwłoki Żydów. Mam kilka relacji o tym, jak dzień po pogrzebie wykopywa­ no w nocy na kirkucie zwłoki, obcinano łopatą głowę i zakopywano ją pod progiem muzykanta. Straszne. Ale pocieszam się, że to tylko opowieść. Niestety, chyba prawdziwa. Ten, który mi to relacjono­ wał, twierdził, że towarzyszyły temu zakopywaniu pod progiem domu jego ojca grzmoty, gwizdy, głosy. Czyli normalny sztafaż filmów o wampirach Panie Andrzeju, jesetm pełen podziwu dla tego, co Pan zrobił. Cieszę się, że poza Panem, poza instytucjami oficjal­ nymi jest więcej osób, które z pasją i uporem rejestrują co się jeszcze da ze świata autentycznej kultury ludowej. Jeżdżą na Huculszczyznę, śladami Vincenza, tam, gdzie jeszcze można mówić o jedni: człowieka, kosmosu, przyrody, Boga; gdzie pieśń wyraża człowieka, a on wyraża się w pieśni, muzyce. Widziałem niedawno filmy takie, nakręcone przez Zespół Teatru Wiejskiego w Węgajtach, a także przez Fundację Pogranicza - w Sejnach. Istnieje Maciej Rychły, Orkiestra pod wezwaniem Świętego Mikołaja i inni, których nie wspo­ mnę, którzy ratują - w ostatniej już chwili - pamięć starowieku. Ratują przed zapomnieniem, nicością. Bardzo Panu dziękuję za rozmowę. 64 i J j � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/76b82d73240f50938bd2032d022f42ef.pdf f1414d2a4b1262a0477cfa83d363c306 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2429 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2255 Title A name given to the resource Muzykanci radomscy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2, s.65-66 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bieńkowski, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Muzykanci radomscy Andrzej Bieńkowski Badania nad muzyką ludową i obyczajami muzykantów prowadzę od 1979 roku. Obejmują one regiony: Radomski, Opoczyński, Rawski, Grójecki, Skierniewicki i okazjonalnie Łowicki. Ogółem dotarłem do 608 instrumentalistów ludo­ wych z tych regionów. Kolekcja moja liczy obecnie 200 godzin muzyki instrumentalnej, 170 godzin rejestracji wideo, 15 godzin relacji o czarach muzykantów i ich obyczajach oraz ponad 5 tysięcy fotografii. Filmy i nagrania robione są z reguły w domach muzykantów. Na terenie ziemi radomskiej dotarłem do 141 skrzypków oraz ponad 100 harmonistów i akordeonistów. Do tej pory udało mi się zarejestrować na taśmie magnetofonowej lub wideo 90 skrzypków i 50 harmonistów z Radomskiego. Pierwotnym motywem moich badań był brak głębszego zainteresowania muzyką i losami tej licznej rzeszy muzykan­ tów, którzy w większości nie grają już od wielu lat... Składy kapel weselnych z Radomskiego ulegały w tym stuleciu zasadniczym zmianom, tak więc początek stulecia to przede wszystkim skrzypce z bębenkiem jednostronnym. Basy 4-strunowe tu występujące brano na bogatsze - liczniej­ sze wesela. Skrzypek był godzony na wesele sam i zabierał ze sobą „statki", czyli skrzypce, basy i bębenek. W czasie wesela skrzypkowi bębnili i basowali przygodni goście weselni. Czasem na bardziej prestiżowe wesela skrzypek dobierał sobie bębnistę, a basowali weselnicy (informacja - Józef Kędzierski, Walenty Mirecki). Bębenki jednostronne były średnicy około 40 cm, miały „cykotki", czyli blaszki, najczęściej z mosiądzu. Skóra na nich była z psa lub z „porzuconego" (poronionego) cielaka W czasie I I wojny światowej dość rozpowszechniony byl obyczaj pokrywania bębnów skórą z Tory, pochodzącej ze zdemolowanych synagog. Bębenki takie, często zachowane do dziś, w tym czasie nie były zabierane na wesela, ale bębniono na nich chodząc „po dyngusie" albo na skromniej­ szych pograjkach. Basy można było kupić na targu w Rado­ miu; część z nich była fabrycznej roboty, np. basy Józefa Zawiślaka albo robione przez wiejskich lutników - często muzykantów, np. Władysława Dembowskiego i Jana Kózkę - basy takie zamwiano bezpośrednio u wykonawcy. Har­ monie pojawiły się po I wojnie światowej, początkowo były to tzw. „półtonówki" - 12-basowe, 2-rzędowe. Trafiały się też tzw. dziesiątki - 2-basowe, używane raczej do nauki gry (informacja - Jan Michalski). Półtonówki dość szybko zostały wyparte przez bardziej nowoczesne i łatwiejsze w grze harmonie 3-rzędowe 24-basowe. Najczęściej jeszcze spotyka­ ne instrumenty tego rodzaju pochodzą z wytwórni Meyera. Leonarda, Paulusa. Do rzadziej spotykanych należą har­ monie Fijałkowskiego, Kwiatka, Rutkowskiego, Wełny. Królaka, Seipelta. W północnej części Radomskiego istniały dwie małe wytwórnie harmonii: Fijałkowskiego - ucznia Meyera, w gminie Mogielnica i Kwatka - ucznia Fijałkows­ kiego, w gminie Radzanów. Udało mi się dotrzeć do kilku pierwszych harmonistów tego regionu: Józefa Zawiślaka 7 gmina Potworów, Jana Michalskiego - gm. Klwów i Władysława Gajdy - gm. Radzanów. Są oni bezcennym źródłem informacji o zmianach, jakie zaszły w muzyce ludowej i obyczajowości wraz z wprowadzeniem harmonii do kapel weselnych. Wtedy to zmienił się w kapeli bęben, cichy bębenek został zastąpiony większym, głośniejszym barabanem", tj. bębnem dwustronnym z talerzem (zwanym „tacą"), stopniowo zaczynały zanikać również basy 4-stru­ nowe. W wielu kapelach basy zostały zastąpione przez drugie skrzypce, czyli kapela grała w składzie: dwoje skrzypiec bębenek lub baraban (np. kapele Józefa Września, Stefana Kaczmarka, Antoniego Września). Z wesel basy zniknęły ostatecznie w czasie I I wojny światowej (przesiedlenia). 1 Wyjątkiem jest Józef Kędzierski, który grał z basami do końca lat 50-tych. Wielu skrzypków wycofuje się wtedy z aktywnej gry na weselach, nie będąc w stanie lub nie chcąc przystosować się do gry z harmonią (np. Wacław Neska, Walenty Mirecki, Józef Kietla). Jest interesujące, że dla wielu skrzypków gra weselna była tylko epizodem młodości, porzuconym po założeniu rodziny. W latach 30-tych pojawiają się kolejne udoskonalone wersje harmonii 3-rzędowych, 80- lub 120-basowych. Tego typu harmonie spotyka się niekiedy jeszcze teraz na wese­ lach; są to instrumenty: „Radek", „Jędrych", „Lipiński", „Nowicki". Dobre i znane kapele z lat 30-tych występowały najczęściej w składzie: harmonia, skrzypce, kornet i baraban. Pierwsze akordeony pojawiają się w kapelach przez I I wojną. Mówiąc o instrumentalistach okresu międzywojennego trze­ ba wspomnieć o dość powszechnym „ogrywaniu" skrom­ nych, wiejskich zabaw na organkach solo lub z towarzysze­ niem bębenka (np. Franciszek Reguła, Jan Kłosiński). Harmonie pedałowe występują tylko w południowej części woj. radomskiego, są to harmonie firmy: „Meyer" „Rut­ kowski" „Ostrowski". Kolejne zmiany w instrumentarium kapel następują w po­ łowie lat 50-tych, kiedy w „lepszych" kapelach weselnych baraban zostaje zastąpiony przez „dżaz", czyli prosty zestaw perkusyjny (bęben z pedałem, werbel i talerz), a trąbka �П. 11. Stefan Kotlimowski i Władysław Bieńkowski (bębni trzonkiem drewnianej łyżki). Radomskie. 1989 stopniowo zastępowana jest saksofonem tenorowym, coraz częściej pojawiają się też akordeony. Trzeba zaznaczyć, że mówiąc o ewolucji kapel mam na myśli kapele, które nadawały ton życiu muzycznemu wsi i ustalały nowe kryteria estetyczne, bo przecież równolegle z tymi kapelami za­ praszano na wesela kapele w składzie tradycyjnym, tzn. skrzypce z bębenkiem. Oczywiście wraz ze zmianami w składach kapel następo­ wały też zmiany w repertuarze, ale to już osobny problem. Wzmacniacze zaczęły się pojawiać na weselach w końcu lat 60-tych. Kapele grają już wtedy na zewnątrz „domu wesel­ nego", pod plandeką, a na wesela zaprasza się więcej gości. Bardzo szybkie zmiany w kapelach zaczęły zachodzić na przełomie lat 1970-80. Skrzypce zaczynają być już rzadkoś­ cią, a najczęściej spotykane na weselach kapele występują w składzie: akordeon - organy elektryczne, gitara basowa, saksofon i perkusja. Zmiany te zostały przyspieszone przez inwazję w tym okresie popularnej muzyki rockowej „nowej generacji" (kapelę na wesele wybiera i zaprasza pan młody!). Trafiają się jeszcze niekiedy kapele weselne w tradycyjnym składzie, czyli: skrzypce, harmonia lub akordeon, saksofon i „dżaz", ale kapele takie mają coraz mniejsze wzięcie. Chciałbym zasygnalizować jeszcze jeden czynnik, który przyczynia się do szybszego wyeliminowania z życia muzycz­ nego wsi tradycyjnych kapel, ale zacznijmy od wydarzenia, które miało miejsce kilka lat temu na wsi. Jedna z kapel, która zdobyła I miejsce na Festiwalu w Kazimierzu, została zaproszona przez sąsiadów na pograjkę. Skończyło się to tym, że przyjechała milicja, która rozpędziła zabawę, a właś­ cicielowi mieszkania, gdzie się to odbywało wlepiła kole­ gium. Należy przypuszczać, że po takim incydencie nikt więcej kapeli na „pograjkę" nie zaprosi do siebie. Milicja działała zgodnie z przepisami, które zakazywały urządzania nie rejestrowanych zabaw. A chcąc zorganizować zabawę należało złożyć podanie u miejscowych władz i zapłacić podatek. Współczesny muzykant weselny, aby móc legalnie wyko­ nywać swój zawód, powinien po weryfikacjach uzyskać rodzaj „patentu" na wykonywanie zawodu „wiejskiego muzykanta" i płacić z tego tytułu podatki. Poddanie się tej procedurze jest możliwe w wypadku ekspansywnych i zamo­ żnych kapel typu „knajpowego". Natomiast poważnie utru­ dnia organizowanie zabaw ludowych z tradycyjnymi kapela­ mi, których już nikt na wesele nie zaprosi. W Radomskim jest obecnie czynnych zawodowo zaledwie 66 kilku skrzypków (np. Jan Gaca, Jan Borowiecki, Józef Zaraś, Jan Bielski), grają oni po kilka wesel w sezonie i mają stałe zespoły. Drugą grupę stanowią skrzypkowie dorywczo grywający na weselach lub chrzcinach raz lub dwa razy w roku (np. Piotr Gaca. Piotr Strzałkowski, Józef Papis, Wacław Rek, Jan Matysiak). Natomiast znakomita więk­ szość przestała grywać zawodowo przed około 20 laty. Średnia wieku skrzypków wynosi od 60 do 75 lat (stan w 1988 г.). Najmłodsi znani mi skrzypkowie radomscy to: Józef Kmita, Stanisław Lewandowski, Jan Gaca, urodzeni na początku lat 30-tych. Młodszych skrzypków nie udało mi się odnaleźć. Za kilka lat staniemy przed problemem braku skrzypków w tym regionie. Największą satysfakcję sprawia mi kontakt z najtrudniej­ szą do odnalezienia i nagrania grupą skrzypków takich, którzy przestali grać 30—40 lat temu. Tym właśnie muzykan­ tom i rekonstrukcjom ich kapel poświąciłem ostatnie 8 lat pracy. Obok trudności dotarcia do tych artystów, namówie­ nia ich do gry i skompletowania całej kapeli w jej dawnym składzie wielkim problemem był brak instrumentów muzycz­ nych. Wiele lat szukałem w Radomskim basów i bębenka, tropiąc je detektywistycznie, kierując się pogłoskami i plot­ kami etc. Znalazłem basy rozbite w stodole w gminie Potworów i oddałem je do naprawy u wiejskiego lutnika (nawiasem mówiąc pertraktacje o kupno już rozbitych basów zajęły mi kilka lat, bowiem okazało się, że mają one siedmiu sukcesorów). Podobnie było z bębenkiem i baraba­ nem. Jednocześnie gruntownie badałem teren, robiąc do­ kładną ewidencję skrzypków grających z basami, basistów i bębnistów. Starałem się zorientować, kto w okresie aktyw­ ności muzycznej skrzypków był najbardziej znanym i cenio­ nym muzykantem i jakie w tym czasie oberki, polki, mazurki i walce grywał. Okazało się to bardzo pomocne w nagraniach dla stworzenia klimatu wspólnoty zainteresowań, który bardzo pomaga muzykantom w przypomnieniu sobie w za­ kamarkach pamięci tych utworów, które przestały być juz obiegowe w ich wsi. Szczególnie ważne było to w wypadku nagrań Wacława Neski, nie grającego już od 45 lat, i Jana Kietli, Stefana Kaczmarka, nie grających prawie od 30 lat. Do nagrań dochodziło niekiedy po kilku latach pertraktacji i wzajemnym poznaniu się, a warunkiem ich dokonania było dostarczenie kapeli wszystkich instrumentów (np. kapele Walentego Mireckiego, Wacława Neski, Stefana Kaczmar­ ka, Antoniego Września), których już muzykanci od wielu lat nie mieli. Chciałbym zwrócić uwagę na bardzo ciekawy mikroregion �И. 12. Wesele w Nieznamierowicach, 1987. Zdjęcie zrobione w drugi dzień wesela, w czasie przeprowadzania gości z domu do remizy. Grają: Józef Porczek i Jan Gaca (ma skrzypce ze wzmacniaczem własnej roboty. Na pasku powieszony głośnik). muzyczny w Radomskiem, zajmuje on z grubsza obszar między miejscowościami - od południa Skrzyńskiem i Drze­ wicą a Potworowem i Odrzywołem od północy. Muzyka tam grana była nazywana przez muzykantów spoza tego mikro­ regionu muzyką „kajoków" (od noszonych tam tradycyj­ nych „swojej roboty" spodni - w przeciwieństwie do brycze­ sów noszonych już przez wiejskich chłopaków spoza tej strefy (informacja Franciszka Reguły i Wacława Reka). Inna nazwa tej muzyki to muzyka „polna" - inf. Józefa Łudczaka i Józefa Września), w przeciwieństwie do muzyki „Lesiaków" - którą oni grają. Muzykanci grający po „kajocku" często określają swoją muzykę jako „rdzuchowską". Tych kilku niezwykłych skrzypków grających po kajocku, których można odnaleźć w terenie, ma rodowód muzyczny wywo­ dzący się od znanego muzykanckiego rodu Kędzierskich (np. Tadeusz Jedynak i Piotr Gaca są uczniami Jana Bogusza, który z kolei uczył się u Jana Kędzierskiego). Najwspanialszy przedstawiciel muzyki „kajockiej" - skrzypek Józef Kędzierski mówi o swojej grze: „muzyka powinna iść do nieba, musi być tak wyciągana, jak do nieba i tak grana, żeby następnego dnia żaden chłopak nie potrafił zagwizdać mojego obera - bo inaczej jest to łatwizna". Wydaje mi się, że to wyznanie w niezwykle trafny sposób pokazuje najbardziej istotne cechy tej bardzo emocjonalnej muzyki, gdzie oberki zgrupowane w jakby bloki muzyczne były grane po kilka godzin bez przerwy. Wyróżnia tę muzykę niezwykle rozbudowana improwizacja. Oberki takie, o ile grane są poza tym obszarem, nazwyne są „rdzuchowiaka- Problemy dokumentacji wideo Andrzej Bieńkowski Rozpoczynając w 1985 r. dokumentowanie folkloru i życia muzycznego na wsi Polski centralnej na taśmie wideo nie zdawałem sobie sprawy, jak dalece ten nowy i rewolucyjny wręcz środek przekazu zmieni i rozszerzy moje spojrzenie na folklor i jego przemiany, jak pomoże mi zobaczyć zjawiska, które w dotychczasowym badaniu muzyki ludowej łatwo uchodzą uwadze. Możliwość filmowania we wnętrzach wiejs­ kich domów bez specjalnego dodatkowego oświetlenia i ekipy, która normalnie towarzyszy filmowaniu pozwala na stworze­ nie sytuacji, która nie peszy mieszkańców wsi, a jednocześnie działa stymulująco na grę i zachowania jej towarzyszące. Stwarza to doskonałe warunki do odtworzenia bądź stymulo­ wania prawie normalnych sytuacji, w jakich odbywały się wiejskie muzykowania i obrzędy. Aby móc zdokumentować życie muzyczne wsi, niezbędnym Warunkiem jest świadomość sytuacji, w jakiej znajduje się kultura wiejska, a w szczególności ten jej rozdział, którym jest muzyka ludowa. Problem autentyzmu kapel ludowych Jest naturalną skłonnością ludzi zajmujących się muzyką ludową wydobywanie i rejestrowanie tej muzyki, która jest najstarsza, najbardziej archaiczna i w opinii miejskiej uchodzi za najbardziej wartościową. Postawa taka, mimo oczywistych walorów badawczych, rodzi szereg niebezpieczeństw. Dotyczą one repertuaru kapel ludowych, ich składu instrumentalnego i manier wykonawczych. Skrzypkowie ludowi Polski centralnej to w przeważającej większości ludzie urodzeni w przedziale czasowym lat 1915-1930, a więc pokolenie, które zaczęło grać na weselach w latach 1935-1945. W latach tych taneczna muzyka weselna w zasadzie nie odbiegała swym repertuarem od muzyki granej na zabawach i pograjkach. W tym okresie kapele wykonywały utwory zgrupowane w blokach muzycznych, po których następowała przerwa na odpoczynek. W takim bloku muzycznym za­ czynanym i zakańczanym oberkiem grano walce, polki, tanga i fokstroty. Wszystkie te gatunki muzyczne egzystowały na równoprawnych zasadach. Kapele z którymi miałem do czynienia, a które nie otarły się o festiwale, ani o instruktorów z domów kultury, w czasie nagrań grały wszystkie te rodzaje utworów jako muzykę wiejską. Natomiast, kiedy nagrywa się takie same kapele, które już jednak otarły się o „wymagania fachowców", zauważa się, iż próbują one eliminować ze swego repertuaru tanga, walce, 67 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8c4244044df3dd8ab170b60d97215826.pdf 523476c9cce6ebba19c117062f77659b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2430 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2256 Title A name given to the resource Problemy dokumentacji wideo / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2, s.67-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bieńkowski, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text И. 12. Wesele w Nieznamierowicach, 1987. Zdjęcie zrobione w drugi dzień wesela, w czasie przeprowadzania gości z domu do remizy. Grają: Józef Porczek i Jan Gaca (ma skrzypce ze wzmacniaczem własnej roboty. Na pasku powieszony głośnik). muzyczny w Radomskiem, zajmuje on z grubsza obszar między miejscowościami - od południa Skrzyńskiem i Drze­ wicą a Potworowem i Odrzywołem od północy. Muzyka tam grana była nazywana przez muzykantów spoza tego mikro­ regionu muzyką „kajoków" (od noszonych tam tradycyj­ nych „swojej roboty" spodni - w przeciwieństwie do brycze­ sów noszonych już przez wiejskich chłopaków spoza tej strefy (informacja Franciszka Reguły i Wacława Reka). Inna nazwa tej muzyki to muzyka „polna" - inf. Józefa Łudczaka i Józefa Września), w przeciwieństwie do muzyki „Lesiaków" - którą oni grają. Muzykanci grający po „kajocku" często określają swoją muzykę jako „rdzuchowską". Tych kilku niezwykłych skrzypków grających po kajocku, których można odnaleźć w terenie, ma rodowód muzyczny wywo­ dzący się od znanego muzykanckiego rodu Kędzierskich (np. Tadeusz Jedynak i Piotr Gaca są uczniami Jana Bogusza, który z kolei uczył się u Jana Kędzierskiego). Najwspanialszy przedstawiciel muzyki „kajockiej" - skrzypek Józef Kędzierski mówi o swojej grze: „muzyka powinna iść do nieba, musi być tak wyciągana, jak do nieba i tak grana, żeby następnego dnia żaden chłopak nie potrafił zagwizdać mojego obera - bo inaczej jest to łatwizna". Wydaje mi się, że to wyznanie w niezwykle trafny sposób pokazuje najbardziej istotne cechy tej bardzo emocjonalnej muzyki, gdzie oberki zgrupowane w jakby bloki muzyczne były grane po kilka godzin bez przerwy. Wyróżnia tę muzykę niezwykle rozbudowana improwizacja. Oberki takie, o ile grane są poza tym obszarem, nazwyne są „rdzuchowiaka- Problemy dokumentacji wideo Andrzej Bieńkowski Rozpoczynając w 1985 r. dokumentowanie folkloru i życia muzycznego na wsi Polski centralnej na taśmie wideo nie zdawałem sobie sprawy, jak dalece ten nowy i rewolucyjny wręcz środek przekazu zmieni i rozszerzy moje spojrzenie na folklor i jego przemiany, jak pomoże mi zobaczyć zjawiska, które w dotychczasowym badaniu muzyki ludowej łatwo uchodzą uwadze. Możliwość filmowania we wnętrzach wiejs­ kich domów bez specjalnego dodatkowego oświetlenia i ekipy, która normalnie towarzyszy filmowaniu pozwala na stworze­ nie sytuacji, która nie peszy mieszkańców wsi, a jednocześnie działa stymulująco na grę i zachowania jej towarzyszące. Stwarza to doskonałe warunki do odtworzenia bądź stymulo­ wania prawie normalnych sytuacji, w jakich odbywały się wiejskie muzykowania i obrzędy. Aby móc zdokumentować życie muzyczne wsi, niezbędnym Warunkiem jest świadomość sytuacji, w jakiej znajduje się kultura wiejska, a w szczególności ten jej rozdział, którym jest muzyka ludowa. Problem autentyzmu kapel ludowych Jest naturalną skłonnością ludzi zajmujących się muzyką ludową wydobywanie i rejestrowanie tej muzyki, która jest najstarsza, najbardziej archaiczna i w opinii miejskiej uchodzi za najbardziej wartościową. Postawa taka, mimo oczywistych walorów badawczych, rodzi szereg niebezpieczeństw. Dotyczą one repertuaru kapel ludowych, ich składu instrumentalnego i manier wykonawczych. Skrzypkowie ludowi Polski centralnej to w przeważającej większości ludzie urodzeni w przedziale czasowym lat 1915-1930, a więc pokolenie, które zaczęło grać na weselach w latach 1935-1945. W latach tych taneczna muzyka weselna w zasadzie nie odbiegała swym repertuarem od muzyki granej na zabawach i pograjkach. W tym okresie kapele wykonywały utwory zgrupowane w blokach muzycznych, po których następowała przerwa na odpoczynek. W takim bloku muzycznym za­ czynanym i zakańczanym oberkiem grano walce, polki, tanga i fokstroty. Wszystkie te gatunki muzyczne egzystowały na równoprawnych zasadach. Kapele z którymi miałem do czynienia, a które nie otarły się o festiwale, ani o instruktorów z domów kultury, w czasie nagrań grały wszystkie te rodzaje utworów jako muzykę wiejską. Natomiast, kiedy nagrywa się takie same kapele, które już jednak otarły się o „wymagania fachowców", zauważa się, iż próbują one eliminować ze swego repertuaru tanga, walce, 67 �fokstroty itp. Wystarczy jednak porozmawiać z muzykami, aby dojść do wniosku, że nie wynika to z poczucia „ludowości" czy „nieludowości" tej muzyki, tylko jest skutkiem wpływu na ich repertuar ludzi z zewnątrz. Wydaje się rzeczą ważną, aby przy dokumentacji folkloru traktować tę część reperturaru kapel jak równoprawną w jej znaczeniu przy badaniu muzyki wsi, przy dokumentacji sytuacji autentycznej. Problem składu instrumentalnego kapel ludowych Rozpocznę od cytatu z Regulaminu Ogólnopolskiego Fes­ tiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych - Kazimierz 1988 г.: „W festiwalu mogą wziąć udział: instrumentaliści-soliści grający na tradycyjnych instrumentach jak: skrzypce złóbcoki, mazanki, cymbały, dudy, gajdy, kozioł, trombita, ligawka, bazuna, harmonia, różnego rodzaju fujarki, piszczałki i inne instrume­ nty i narzędzia muzyczne (należy przypomnieć, że akordeon jest obcy polskiej tradycji ludowej)". Chciałbym żebyśmy zajęli się bliżej tym fragmentem. Jak rozumiem regulamin tego ważnego, wspaniałego festiwalu ocenianego przez najwyższe autorytety naukowe, był przez nie stworzony, a przynajmniej zaakceptowany, tym samym dob­ rze oddaje kierunki badań i stosunek do folkloru w kraju. Na wsi Polski centralnej (Radomskie, Opoczyńskie, Raws­ kie) harmonia pojawiła się w kapelach w końcu lat dwudzies­ tych, początku trzydziestych. Bardzo niewielu instrumentalis­ tów mogło sobie pozwolić na kupno tego bardzo drogiego instrumentu (cena nowej harmonii 3-rzędowej) 80-basowej wynosiła 700-900 zł). Akordeony pojawiły się w tych okoli­ cach w końcu lat trzydziestych, rozpowszechniły się w czasie wojny, a w latach pięćdziesiątych zaczęły wypierać harmonie. Z badań terenowych wynika, że skrzypkowie ludowi w swym aktywnym życiu muzycznym częściej grywali z akordeonem niż z harmonią. Różnica w czasie pomiędzy pojawieniem się harmonii a akordeonu wynosi kilka lat. Stąd prosty wniosek, że akordeon w kapelach, które możemy jeszcze zarejestrować jest pełnoprawnym instrumentem ludowym, zakorzenionym już od blisko półwiecza w życiu muzycznym wsi. Jeżeli mówimy o niepolskim rodowodzie akordeonów, powinniśmy pamiętać o takimż rodowodzie harmonii. Pro­ blem jest głębszy i dotyczy stosunku do kultury ludowej w ogóle, przecież to nie my, ludzie zajmujący się muzyką ludową, możemy przesądzać, co jest ludowe, a co nie. Decydu­ je o tym społeczność wiejska, jej upodobania i estetyka. Kultura ludowa, jako zjawisko, jest otwarta, czerpie wzory i in­ spiracje również z innych kultur, inaczej ginie, nie rozwija się. Przecież w latach tzw. I I Rzeczypospolitej istniały na obszarze naszego kraju różne kultury wzajemnie oddziałujące na siebie - polska, żydowska, niemiecka, rosyjska, ukraińska itp., i ślady tego obecne są do dziś, mimo że staliśmy się krajem niemal monokulturowym, a w każdym razie to nam przez lata wmawiano. Dlatego też eliminowanie wpływów innych kultur zubaża naszą własną. Zjawisko podobne do eliminowania akordeonu jako niepo­ lskiego instrumentu, można spostrzec w zespołach śpiewa­ czych z rejonów Polski wschodniej. Tam w latach II Rzeczypo­ spolitej w jednej wsi mieszkały społeczności - np. polska i ukraińska, mieszając się i czerpiąc wzajemnie wzorce kulturo­ we. Pieśni ukraińskie były śpiewane również przez polską część wsi. Dziś zabrania się tym zespołom śpiewaczym wykonywa­ nia tej ukraińskiej części repertuaru (np. w Kazimierzu). (Uwaga dotyczy lat osiemdziesiątych). Czy to dbanie o „pol­ skość" w kulturze ludowej nie trąci przesadą? Czy nie ingeruje się w sytuacje autentyczne? Podejście takie utrudnia dokumentację z góry eliminując z rzeczywistości badanej to, co „fachowcy" uznają za obce. Jeśli więc chcemy utrwalić obraz r z e c z y w i s t e g o składu kapel, takiego, w jakim naprawdę grywały dla publiczności wiejskiej, nie wolno zapominać o istnieniu takich instrumen­ tów jak dżaz, który pojawił się na początku lat pięćdziesiątych, jak saksofon, który pojawił się w tym samym czasie, nie mówiąc już o elektrycznym instrumentarium ostatnich 20 lat. 68 Maniery wykonawcze Największy mir wśród muzykantów mieli (i mają) nutowcy to jest ci, którzy znają nuty, na ogół bowiem muzykanci są „słuchowcami", do czego przyznają się z pewnym zażenowa­ niem. Skrzypkowie, którzy zaczynali swą działalność muzycz­ ną przed pojawieniem się harmonii i akordeonu grywali z bębenkiem (czasem z basami i bębenkiem). Zmiany, które zaszły w muzyce w momencie pojawienia się harmonii i akor­ deonu, zepchnęły skrzypka na drugi plan, to harmonista decydował teraz o tym, jak będzie grana melodia (skrzypkowie określają to jako gra na prostkę, bez ozdabiania). Ciekawym problemem przy nagrywaniu skrzypków jest porównanie, jak muzyk gra ten sam utwór „w pojedynkę", czyli z bębnem i jak z harmonią. Dobry skrzypek wiejski to taki, który od razu zagra zanuconą mu melodię w sposób taki, jak się to od niego zażąda, dlatego też bardzo trzeba uważać, żeby nie wpłynąć swoimi gustami na sposób gry skrzypka, ten bowiem szybko orientuje się, czego oczekuje od niego nagrywający, a co nie zawsze jest zgodne z tradycją wiejską, jak np. Władysław Cieślik. W czasie rejestracji na wideo konieczna jest świadomość tego typu problemów, jeżeli chcemy uzyskać niezafałszowany przez nasze życzenia obraz życia muzycznego wsi. Jest to też ważne z innego względu - akceptacja gustów i zachowań muzykantów pozwala stworzyć taką atmosferę w czasie filmowania, kiedy to możemy zauważać zachowania, które nie są dostrzegalne w sytuacji pouczania i życzeń wobec muzykan­ tów. Zachowania w czasie gry Przeglądając ponad 170-godzinne archiwum moich rejest­ racji wideo zacząłem zauważać pewne prawidłowości w za­ chowaniach muzykantów, z których - będąc zajęty filmo­ waniem - nie zdawałem sobie sprawy. W czasie najbardziej udanych sesji nagraniowych, kiedy muzykanci czuli się swobo­ dnie, a obecność licznych mieszkańców wsi działała na nich stymulująco, można zaobserwować szczególny typ zachowań instrumentalistów i śpiewaków. Można te zachowania po­ dzielić na dwie zasadnicze grupy: zachowania imponujące i zachowania zastępcze. (Omawiam je w zamieszczonym powyżej wywiadzie). Opis oddaje te zachowania tylko w przyblżeniu, rejestrować je może tylko kamera wideo, odpowiednio ustawiona, zdolna uchwycić to, co najważniejsze w tym muzycznym spektaklu. A jest to s p e k t a k l , o czym się nie wie, czy nie pamięta, mając do czynienia tylko z muzycznym nagraniem. Technika wideo pozwala nam na rejestrację niezwykłych, ekspresyjnych, ginących przecież zachowań, rejestrację całego rytuału gry i wzajemnych relacji pomiędzy muzykantami a społecznością wiejską. To wszystko ucieka przy rejestracji jedynie magneto­ fonowej. Problemy techniczne, o których trzeba pamiętać, to prawid­ łowe oświetlenie wnętrza, tak żeby dobrze rysowały się twarze i żeby muzykanci i kamerzysta nie rzucali nawzajem cienia. Trzeba też pamiętać, kiedy nagrywamy kamerą bez zewnętrz­ nego mikrofonu a tylko mikrofonem wmontowanym w kame­ rę, o kompromisie pomiędzy ciekawym kadrem a prawid­ łowymi proporcjami dźwiękowymi pomiędzy poszczególnymi instrumentami. Na zakończenie chciałbym poruszyć jeszcze jeden problem etyki filmowania. Technika wideo umożliwia filmowanie sytuacji i zachowań, których ludzie filmowani nie chcieliby pokazać na zewnątrz, a są nieświadomi tego. że rejestruje ich kamera. Każdy z dokumentujących na wideo życie muzyczne wsi musi sam zadecydować, do którego momentu filmowanie jest pracą naukową, a kiedy wkracza w sferę prywatności drugiej osoby. Jest to problem ważny. Można bowiem łatwo w pogoni za autentyzmem i prawdą o tej sferze zapomnieć � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ad0da6332ff029b4fa6d90d9612cff08.pdf fe0dfa3ae97586f9af8e2e9a468e4dd6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1534 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1419 Title A name given to the resource Prof. Anna Kutrzeba-Pojnarowa (1913-1993) / ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.2, s.5-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVII: 1993, z. 2 PL ISSN 0071-1861 Anna Kutrzeba-Pojnarowa (1913-1993) W dniu 6 maja 1993 г., na Starym Cmentarzu Powązkowskim w Warsza­ wie, środowisko etnografów i etnologów polskich żegnało jednego ze swych najwybitniejszych przedstawicieli - Profesor Annę Kutrzebę-Pojnarową, zmarłą po długiej i ciężkiej chorobie 29 kwietnia. W uroczystości żałobnej, która oprócz rodziny w kraju i za granicą zgromadziła liczne rzesze uczniów, współpracowników i przyjaciół, uczest­ niczyły reprezentacje ośrodków etnograficznych - uniwersyteckich, Polskiej Akademii Nauk, muzealnych, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oraz innych stowarzyszeń naukowo-badawczych i społeczno-kulturalnych. Słowa pożegnania przy trumnie Zmarłej wygłosili przedstawiciele władz Uniwer­ sytetu Warszawskiego oraz Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej, której Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa była wieloletnim pracownikiem, a także Jej bliscy współpracownicy z ośrodków etnologicznych P A N w War­ szawie i bliskiego Jej sercu Krakowa oraz innych placówek naukowo-badawczych. Kreśląc portret Zmarłej mówiono nie tylko o wielostronnych osiągnięciach na obszarach nauk etnologicznych, ale przede wszystkim cha­ rakteryzowano wyjątkowość Jej osobowości promieniującej na otoczenie �6 ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA zarówno swym intelektem jak i otwartością na zawiłe problemy świata oraz na zwykłe ludzkie sprawy, wobec których nie przechodziła nigdy obojętnie. Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa, urodzona dnia 4 maja 1913 r. w Kra­ kowie, należała do pokolenia etnografów polskich, którzy swój start naukowy rozpoczynali w bardzo wczesnym okresie swojego życia pod kierunkiem wybitnych uczonych okresu międzywojennego (historyków, etnografów, socjo­ logów), a także w niezwykle korzystnych warunkach rozwoju intelektualnego swego rodzinnego domu. Była najstarszą spośród trzech córek (Anny, Heleny 1 Magdaleny) Janiny i Stanisława Kutrzebów. Ojciec, Stanisław Marian Kutrzeba - profesor historii ustroju Polski na Uniwersytecie Jagiellońskim, także rektor tegoż Uniwersytetu, oraz sekretarz generalny, a następnie prezes Polskiej Akademii Umiejętności - należał do wybitnych uczonych polskich o nie kwestionowanym autorytecie moralnym i społecznym. Matka, z domu Domaszewska, wywodząca się z Warszawy, była córką prawnika, sama zaś posiadała wykształcenie polonistyczne uzyskane na warszawskich Wyższych Kursach Naukowych, czyli tzw. „Latającego Uniwersytetu". Rodzice przywiązywali dużą wagę do ksiztałcenia swych dzieci, przy czym szczególna rola przypadła matce, która sama uczyła swoje dzieci w domu, przerabiając z nimi odpowiedni zakres nauki szkolnej. W ten sposób Profe­ sor Anna Kutrzeba-Pojnarowa ukończyła 4 klasy szkoły powszechnej oraz 2 lata w Państwowym Gimnazjum im. Królowej Wandy. W tymże gimna­ zjum odbywała dalsze lata nauki normalnie, uzyskując w 1931 r. maturę. Ojciec włączał się również w wychowywanie i właściwe przygotowanie szkolne swych dzieci m.in. także poprzez dostarczanie im odpowiedniej lektury, wymagającej niekiedy bardzo znacznego wysiłku umysłowego. Rozważając w swych ostatnich notach biograficznych problem „drogi", która Ją zaprowadziła na pole badań etnograficznych, Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa wiąże ją z ogólnym klimatem panującym w ówczes­ nym Krakowie i zdecydowanie ze swoim gimnazjum, do którego uczęsz­ czała. Wspomina, że wiele zawdzięcza swym nauczycielom gimnazjalnym - Leopoldowi Węgrzynowiczowi, Józefie Bergruen (przyrodniczce), Marii Mrozek-Dobrowolskiej (geografce) oraz Zofii Richter (fizyczce). „ N a okres gimnazjum - pisze - przypada moje pierwsze zetknięcie się ze wsią i jej kulturą. Było ono zrozumiałe w klimacie Krakowa, zauroczonego od czasu Młodej Polski pięknem ludowej sztuki. Bezpośrednim motywem mojej inicjacji etnograficznej było zorganizowanie w moim gimnazjum młodzieżo­ wego K o ł a Krajoznawczego, które włączyło się w akcję zbierania kapliczek wiejskich według kwestionariusza zredagowanego przez Seweryna Udzielę, dyrektora krakowskiego Muzeum Etnograficznego, a ogłoszonego przez Leopolda Węgrzynowicza w piśmie Kół Krajoznawczych Młodzieży Szkol­ nej «Orlim Locie» w 1928 r. Plonem tej pierwszej penetracji terenowej prze­ prowadzonej w rozległej wsi Zawoi pod Babią G ó r ą (gdzie wraz z rodzi­ cami i siostrami spędzała wakacje szkolne w leśniczówce należącej do lasów Polskiej Akademii Umiejętności) było 49 barwnych rysunków i opisów �ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA 7 wszystkich kapliczek wiejskich, które stały się podstawą pierwszego mojego artykułu pt. «Kapliczki, krzyże i figury przydrożne w Zawoi», wydrukowa­ nego w «Orlim Locie» w 1929 r." Poprzez owe kapliczki i obserwację wsi budzą się dalsze zainteresowania, tym razem dotyczące góralskiego budownictwa. Pisze na ten temat: „Ocza­ rowało mnie piękno i różnorodność rozwiązań architektonicznych, dobre proporcje, przy wielkiej prostocie, solidność wykonania. Rzuciłam się na inwentaryzację, wzorując się na pięknej pracy Władysława Maklakiewicza o budownictwie ludowym Podhala, którą zapewne ojciec przyniósł mi z bi­ blioteki P A U " . Rezultatem zainteresowań architektonicznych stała się pierwsza druko­ wana w 1931 r. książka pt. Budownictwo ludowe w Zawoi wydana nakła­ dem Muzeum Etnograficznego w Krakowie, a jeszcze wcześniej nagrodzona przez Komisję Kół Krajoznawczych Młodzieży Szkolnej. Bo pisząc tę pracę autorka była jeszcze wówczas uczennicą gimnazjalną. Warto przy tym do­ dać, że prof. Kutrzeba, który „patronował" zainteresowaniom etnograficz­ nym córki i Jej badaniom dotyczącym budownictwa ludowego w Zawoi - kategorycznie odmówił swej zgody na propozycję profesora Węgrzynowi­ cza, by pracę tę wprowadzić do planu wydawniczego Polskiej Akademii Umiejętności, której był wówczas generalnym sekretarzem. Charakterystycz­ na była również jego wypowiedź w tej sprawie: „Akademia jest dla uczonych, a nie dla uczennic". Kiedy jednak książka ukazała się w druku pokrył z własnych zasobów koszty związane z jej wydaniem. Nie może zatem budzić żadnej wątpliwości fakt, że Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa w osobie swego ojca miała głównego orędownika i przewodnika swych pierwszych zainteresowań i prac badawczych. To właśnie przez ojca, już w Zawoi, poznała swego późniejszego profesora Kazimierza Dobrowolskiego, który we wspólnych wędrówkach podbabiogórskich wprowadzał Ją w ogólną problematykę badań kulturowych. Wskazywał na interesujące zagadnienia wpływów niesionych w Karpatach przez kolonizację wołoską i wiążący się z tym problem zderzenia kultury pasterskiej z kulturą wsi rolniczych. W badanej współcześnie rzeczywistości kulturowej poszukiwał bowiem śladów kształtowa­ nia się i trwania stałych i zmiennych cech jej podłoża historycznego. „Ojciec mój - napisała - patronował moim etnograficznym zainteresowaniom. Gdy myślę dziś o nim widzę go, jako uczonego uformowanego w epoce Młodej Polski, tego wielkiego zrywu w literaturze, plastyce i świadomości narodowej. W swym podstawowym dziele: «Historia ustroju Polski» przeciwstawił się, rozpowszech­ nionemu w kraju i za granicą przez tzw. szkołę historyczną krakowską pesymistycznemu poglądowi na nasze zdolności do rządzenia krajem. Głosił trzeźwą ocenę, że dawna Polska miała swój własny styl życia politycznego, łączący j ą z wolnościowymi ustrojami zachodu. Ten ideał należał zdaniem ojca do moralnego jestestwa Polaka, więc zrywać z nim nie należało". Nie obojętny był również stosunek Jej ojca do położenia warstwy chłopskiej. „Wskazując na -nViłcość i piękno naszej państwowości w najlepszych okresach jej istnienia, �8 ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA widział jednak ciężki los chłopa, którego «cien» padał na całą naszą przeszłość. Umiał też cenić wśród źródeł w przeszłości te, które oświetlały trudne życie chłopa. Był jednym z tych uczonych uniwersyteckiego środowiska krakow­ skiego, którzy patronowali stworzeniu krakowskiego Muzeum Etnograficznego. Nic więc dziwnego, że obserwował z aprobatą moje prace." W przyszłości Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa pogłębi i utrwali swój stosunek do wsi jako środowiska społeczno-kulturowego. Uczyni to pod znacznym wpływem swojego związku małżeńskiego z Marianem Pojnarem, wywodzącym się ze wsi Trześniów w byłym powiecie brzozowskim na Pod­ karpaciu, a następnie pod wpływem swych 40-letnich, serdecznych powiązań z Jego rodziną i wsią rodzinną. Bo choć Marian Pojnar, jako żołnierz września 1939 r. znalazł się w wojsku polskim na terenie Francji, a następnie w Szwajcarii i tam będąc internowany ukończył rozpoczęte we Lwowie w 1938 r. studia prawnicze na Uniwersytecie we Fryburgu - to jednak siła związków rodzinnych i przywiązanie do własnego kraju spowodowały, że Jego powrót ze Szwajcarii nastąpił wkrótce po zakończeniu wojny. Swych związków uczuciowych z rodzinną ziemią podkarpacką nigdy nie utracił i kontynuował je nadal wspólnie ze swą żoną, dla której Trześniów stał się swoistą przystanią życiową oraz obiektem pogłębionych obserwacji, badań i uogólniających refleksji na temat rozwoju kulturowego wsi. Mówiąc o cechującym Profesor Annę Kutrzebę-Pojnarową głębokim zaciekawieniu, a może nawet zafascynowaniu kulturą ludową warto wspom­ nieć, że „korzenie wiejskości" tkwiły również w Jej genealogii rodzinnej. Jej dziadek Jan Kutrzeba przybył do Krakowa jako młody rzemieślnik - introligator z Myślenic i tam z czasem dopracował się własnego zakła­ du oprawy i sprzedaży obrazów. W jego zakładzie oprawiali swe obrazy tacy m.in. artyści, jak: Jan Matejko, Stanisław Wyspiański, Włodzimierz Tetmajer, Kazimierz Sichulski, Leon Wyczółkowski oraz Julian Fałat. Ale właśnie matka dziadka Jana Kutrzeby, z domu Waleria Pawlik, pochodziła ze wsi, z rodziny chłopskiej i była przyrodnią siostrą Stefana, Antoniego Pawlika, dyrektora Akademii Rolniczej w Dublanach, a następ­ nie cenionego profesora i rektora Politechniki Lwowskiej. Trzeba dodać, że również warszawska rodzina matki swymi korzeniami genealogicznymi się­ gała wsi kujawskiej pochodzenia szlacheckiego i mazowieckiej wsi drobnoszlacheckiej. Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa miała pełną świadomość znaczenia w Jej życiu środowiska w którym się wychowywała i z którego wyrosła. Pisała bowiem: „Jak najbardziej uznaję wpływ środowiska w którym, spę­ dziło się młodość, na «postawe wobec swiata». Ingeruje ono na długo w nasze nawyki, myślenie, hierarchię wartości. Może też wywołać zasadniczy sprzeciw. Ja miałam szczęście. Byłam w «czepku» urodzona, w Krakowie, przesiąkniętym historią, tradycjami jeszcze Młodej Polski, wysoko inte­ lektualnie stojącej rodzinie. Rodzina ta wywodząca się ze strony ojca z mieszczan i chłopów, w X I X i X X w. torowała sobie drogę z prowincji do �ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA 9 miasta, by wydać tam kilka wybitnych postaci wyróżniających się w nauce i życiu publicznym." Studia na Uniwersytecie Jagiellońskim odbyła Profesor w latach 1931-1937. Chociaż miała za sobą pierwsze próby prac etnograficznych w Zawoi jeszcze z czasów gimnazjalnych, to jednak wybrała kierunek hi­ storyczny - z nachyleniem ku historii średniowiecza. Była pod urokiem swych znakomitych profesorów historii - Jana Dąbrowskiego, Władysława Semkowicza, Władysława Konopczyńskiego, Romana Gródeckiego, Stani­ sława Kota i wielu innych. Ale wrodzona skłonność intelektualna do prze­ kraczania barier międzydyscyplinarnych prowadziła ją na wykłady, ćwicze­ nia i seminaria z zakresu historii kultury, archeologii, geografii, historii prawa (wykładanej przez ojca), a także etnografii i socjologii. „Od I roku - pisze - wciągnęło mnie seminarium z etnografii Słowian i wykłady Kazi­ mierza Moszyńskiego, pasjonujące zajęcia z etnografii i socjologii Jana Stanisława Bystronia, następnie Kazimierza Dobrowolskiego." Na zajęciach tych, zwłaszcza u profesora Kazimierza Moszyńskiego, zaprzyjaźnia się z grupą późniejszych znanych z pracy i literatury etno­ grafów: Mieczysławem Gładyszem, Marią Gładyszowa, Jadwigą Klimaszew­ ską, Romanem Reinfussem, Jerzym Langmanem, Józefem Ligęzą. Mimo tych wielu ubocznych zainteresowań pracę magisterską pt. „Vesnica - dani­ na miodowa" przygotowuje z zakresu historii średniowiecza. Dodatnia ocena tej pracy zostaje nagrodzona opublikowaniem jej w 1938 r. przez prof. Franciszka Bujaka w Rocznikach Dziejów Społecznych i Gospodar­ czych. Pod koniec studiów uniwersyteckich Prof. A . Kutrzeba-Pojnarowa kończy również roczne Studium Pedagogiczne dla historyków oraz odbywa praktykę w Gimnazjum Męskim im. Jana Sobieskiego. Ale właśnie związanie się poprzez seminarium profesora K . Moszyń­ skiego z etnografią zrodziło nowe tematy m.in. późniejszej pracy doktorskiej, które wpłynęły również pośrednio na zmianę kierunku dalszych zaintereso­ wań naukowych. Z inicjatywy profesora Moszyńskiego już w 1937 r. przygotowuje edycję I V tomu „Prac Etnologicznych" Stanisława Ciszewskiego, różne artykuły oraz zrealizowaną i obronioną już po I I wojnie w 1947 r. pracę doktor­ ską pt. „Rozwój etnogmfii i etnologii w Polsce". Jej promotorem był prof. Kazimierz Dobrowolski, a egzaminatorami - prof. К. Moszyński i prof. W. Semkowicz. Praca została opublikowana w 1948 r. w wydaw­ nictwie jubileuszowym Polskiej Akademii Umiejętności. Uwieńczeniem starannego wychowania i wykształcenia szkolnego, po­ myślnie ukończonych studiów oraz liczącego się już dorobku naukowego było zaangażowanie Prof. Anny Kutrzeby-Pojnarowej od dnia 1 1 1937 r. w Katedrze Socjologii i Etnologii UJ, kierowanej przez profesora K . Dobrowolskiego, na etacie młodszego asystenta. Fakt ten był już tylko formalnym przypieczęto­ waniem przejścia z historii na obszary badań etnologiczno-socjologicznych, Wóre były niewątpliwie bliższe Jej psychice skierowanej na poznanie człowieka �10 ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA i jego kultury i w obrębie których „przeczuwała" dla siebie szersze możliwości pracy naukowej i dydaktycznej. Nie skorzystała również ze zgłoszonej w nie­ długim czasie propozycji przejścia do Katedry Historii Średniowiecza u prof. J. Dąbrowskiego. W Katedrze Socjologii i Etnologii UJ „przetrwała" z przerwą wojenną - jak sama to odnotowała - do 1 czerwca 1953 r. Następny okres w Jej życiu wiąże się z przeniesieniem do Warszawy i dalszą pracą w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego (obecnie Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej) oraz w Zakładzie Etnografii Polski Instytutu Historii Kultury Materialnej P A N (obecnie Zakład Etnologii I n ­ stytutu Archeologii i Etnologii PAN). Czas wojny i okupaqi niemieckiej już u samego początku dotkliwie dotknął dom rodzinny Profesor Kutrzeby-Pojnarowej. Już 6 listopada 1939 r. w wielkim aresztowaniu krakowskich uczonych został również zaaresztowany ojciec - prof. Stanisław Kutrzeba, ówczesny prezes P A U i wywieziony wraz z innymi profesorami do więzienia we Wrocławiu, a następnie do obozu w Sachsenhausen koło Berlina, skąd wrócił z grupą starszych profesorów w lutym 1940 r. (po interwencji królowej włoskiej). Profesor Kutrzeba, który - jak wspomina Córka - zaraz po opuszczeniu Krakowa przez polskie władze wojskowe i cywilne zwrócił się do metropolity Adama Sapiehy z inicjatywą powołania w Krakowie Komitetu Obywatel­ skiego - po powrocie z obozu oddał się bez reszty sprawom narodowym i społecznym. Organizował i roztaczał opiekę nad uczonymi wysiedlonymi z Poznania, Lwowa, Warszawy. Wszedł w struktury podziemnego Uniwer­ sytetu, jako dziekan Wydziału Prawa. „Przez nasz dom - pisała - przecho­ dziły dziesiątki osób, szukających oparcia i rady. Krzyżowały się nici różnych ważnych zadań. Przybywali kurierzy z wieściami z Zachodu. Tkwiłam z natury rzeczy w części tych spraw". A dom rodzinny był już w tym czasie bez matki, która zmarła przedwcześnie na serce w 1937 r. W tej nowej sytuacji zachodziła konieczność podjęcia pracy, „gdyż trzeba było zarabiać" - jak sama pisała o tych czasach. „Od stycznia 1940 r. zostałam zatrudniona w centrali Rady Głównej Opiekuńczej, gdzie pracowałam do 18 stycznia 1945 r. w charakterze urzędniczki. Prowadziłam m.in. dział informacji o sprawach prowadzonych przez RGO, wykazy osób - Żydów, które z głębi Rosji chciały wracać do rodzinnego Krakowa, opracowałam (z wyjątkiem pierwszego) wszystkie (37) sprawozdania roczne RGO, kwar­ talne, miesięczne zawierające również ocenę sytuacji gospodarczej Generalnej Guberni itp." Praca w RGO, która dawała wgląd w trudne, czy wręcz tragiczne sytuacje ludzkie, mobilizowała do pomocy, także świadczonej prywatnie. Miało to zwłaszcza miejsce w stosunku do profesorów z innych ośrodków uniwersyteckich oraz członków Akademii, których losem zaj­ mował się ojciec, jak również w stosunku do wysiedlonych z Warszawy po upadku powstania w 1944 r. „W naszym mieszkaniu - pisała - i w dużym stopniu na naszym utrzymaniu i innych formach pomocy znalazło się w tym czasie kilkanaście osób." �ANNA KUTRZFiBA-POJNAROWA 11 Niezależnie od wymienionych prac tkwiła również głęboko w działalności konspiracyjnej. „Byłam, jak cały dom, wciągnięta w różne roboty podziem­ ne: przekazywania informacji radiowych, starania się o «lewe» papiery dla ukrywających się, ułatwiania różnego rodzaju kontaktów m.in. adresów dla ukrywających się Żydów i t p . " Jej stałe kontakty z pracującą w podziemiu grupą prawników poznańskich z profesorem historii ustroju Polski Uniwer­ sytetu Poznańskiego Zygmuntem Wojciechowskim, przekształciły się z cza­ sem - jak pisze - „w stałe związanie z przygotowywaniem krakowskiego biuletynu informacyjnego dla Departamentu Informacji Delegatury Rządu", którego redaktorem był Stanisław Ziemba ps. Stanisław Szczerbiński (por. S. Ziemba, Czas przełomu). D o biuletynu tego przekazywała odpowied­ nie informacje m.in. także relacje uzyskane od dziewcząt wiejskich zamiesz­ kałych w Krakowie lecz pochodzących ze wsi lasowiackich - okolic K o l ­ buszowej. Pod pozorem badań na temat opóźnionych w rozwoju cywilizacyj­ nym wsi, odnotowywała informacje dotyczące obiektów niemieckich, na których prowadzono doświadczenia z pociskami V-2. Informacje te miały wielkie znaczenie dla polskich, wojskowych służb wywiadowczych. Po przeniesieniu się w 1944 r. redaktora S. Ziemby do Warszawy Profe­ sor Kutrzeba-Pojnarowa sama już montowała ów biuletyn, pisząc go na maszynie biurowej w RGO. „Wiadomości zbierałam sama i otrzymywałam od różnych osób m.in. informacje o sabotażach i katastrofach kolejowych dostarczał mi syn kolejarza, sam urzędnik kolejowy i uczeń gimnazjalny, Stanisław Zaczyk, późniejszy aktor. Imponował pamięcią, z której cytował numery pociągów i wagonów, daty, miejscowości". Punktem kontaktowym dla tej działalności było mieszkanie zaprzyjaźnionej Heleny Heise zamiesz­ kałej na ul. Sebastiana w Krakowie. Dostarczone biuletyny przekazywał dalej Alfred Zaremba, późniejszy profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego. Po zakończeniu wojny Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa powraca do przerwanej na okres okupacji pracy w Katedrze Socjologii i Etnologii UJ. Zarówno jednak dla Niej, jak i rodziny nie był to czas łatwy. „Okres powojenny - napisze później - był ciężki nie tyle z powodu trudności materialnych. Entuzjazm końca wojny i okupacji i zapał do pracy mieszały się ze świadomością dziejących się tragedii. Nie ominęły one naszego domu". Początkowo sprawa dotyczyła tylko ojca - profesora Kutrzeby, który „po usilnych naleganiach z różnych stron zgodził się w 1945 r. stanąć na czele delegacji Polskiej Akademii Umiejętności, biorącej udział w jubileuszu 150-lecia Moskiewskiej Akademii Nauk. W drodze do Moskwy, w Mińsku, zaproponowano mu jednak udział w Komisji Konsultatywnej do reorgani­ zacji Tymczasowego Rządu Polskiego, w myśl postanowienia Konferencji Jałtańskiej. Sięgano w ten sposób do autorytetu uczonego i organizatora nauki polskiej, wielkiego formatu obywatela, który już w latach 1918-1919 był członkiem polskiego Biura Kongresu Wersalskiego. A było to w czasie kiedy w Moskwie toczył się proces przeciwko pol­ n e m u podziemiu. „Ogromne napięcie - pisze - jakie towarzyszyło temu �12 ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA posiedzeniu z racji także odbywającego się procesu polskich przywódców podziemia spowodował szok, a następnie chorobę i szybką śmierć" (styczeń 1946 r.) Wysoce nieprzychylnym i wręcz tragicznym okazał się również ten czas dla innych członków rodziny. Pod pretekstem zwalczania działań niele­ galnych, a także w związku z toczącym się procesem organizacji Wolność i Niezawisłość (WiN) zostaje aresztowana najmłodsza i już jedyna siostra Magdalena (średnia siostra Helena zmarła w czasie wojny) oraz jej mąż. Wyroki zapadły duże, dzięki amnestii siostra wyszła z więzienia po 2, a jej mąż po 8 latach. Represje nie ominęły również osoby Profesor Kutrzeby-Pojnarowej, która w okresie powojennym działała w Polskim Stronnictwie Ludowym kierowanym przez Stanisława Mikołajczyka i w związku z tym jeździła do Warszawy w roli bezpośredniego łącznika pomiędzy ojcem a St. Mikołajczykiem. Decyzję zwolnienia Jej z pracy w Uniwersytecie, podpisaną przez ówczesnego rektora UJ, unieważnił swymi wpływami w Ministerstwie Oświaty i Szkół Wyższych etnograf Jan Manugiewicz, ps. Szymon Żołna, przedwojenny dyrektor Muzeum Etnograficznego w Ło­ dzi, a po wojnie dyrektor odradzającego się Muzeum Kultur Ludowych z siedzibą w Młocinach koło Warszawy (obecnie Państwowe Muzeum Etno­ graficzne w Warszawie). Jako asystent, a następnie adiunkt Katedry Socjologii i Etnologii Prof. Kutrzeba-Pojnarowa prowadzi teoretyczne i praktyczne zajęcia ze studentami etnografii, socjologii i historii sztuki. Uczestniczy w badaniach Katedry na obszarze regionu krakowskiego, które w przyszłości zaowocowały tzw. mono­ grafiami problemowymi, w tym także Jej indywidualną publikacją książkową o wsi Mnikowie pod Krakowem. Bierze ponadto żywy udział w pracach etnograficznych prowadzonych w skali krajowej w ramach Polskiego Towarzys­ twa Ludoznawczego, które w tym czasie spełniało rolę głównego koordynatora wszelkich poczynań naukowo-badawczych i organizacyjnych. Prowadziła także w Krakowie (w latach 1947-1951) delegaturę Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie, której zadaniem było dokonywanie penetracji terenowej w Polsce południowej i skupywanie - głównie przez studentów - eksponatów z zakresu kultury ludowej. Dla wielu studentów znajdujących się w ciężkich warunkach materialnych owe dodatkowe zajęcia były prawdziwym dobrodziejstwem. Oddzielnym i w pierwszym okresie powojennym porywającym tematem zainteresowań badawczych Profesor Anny Kutrzeby-Pojnarowej stały się Ziemie Zachodnie. Zrodziły się one pod wpływem spotkań z dawnymi towarzyszami pracy podziemnej, którzy w warunkach powojennych prowa­ dzili względnie współpracowali z redakcjami takich pism jak „Dziennik Zachodni", „Przegląd Zachodni" bądź „Zachodnia Agencja Prasowa". D o tych czasopism, a także do krakowskiego radia pisała odpowiednie artykuły etnograficzne, współpracowała także z instytucjami zajmującymi się pro­ blematyką odzyskanych Ziem Zachodnich. Uwieńczeniem tych zaintereso­ wań był artykuł „Lice ludu" w zbiorowej pracy pt. Ziemia Lubuska pod red. Z. Kaczmarka i M . Zajchowskiej (1950). �ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA 13 Reforma studiów socjologiczno-etnograficznych na Uniwersytecie, w wy­ niku których zamiast archeologii i etnografii powstało Studium Kultury Materialnej, a w miejsce socjologii Studium Nauk Społecznych, pociągające za sobą konieczniść znacznego przekwalifikowania się zespołu pracownicze­ go spowodowała, że Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa przyjęła w 1953 r. propozycję profesora Witolda Dynowskiego przeniesienia się do kierowanej przez niego Katedry Etnografii w Warszawie. Z decyzją tą wiąże się nowy okres życia i działalności, początkowo trudny ze względu na ośmioletnie dojeżdżanie z Krakowa i przebywanie w tym czasie w warunkach niemal „polowych", bo we własnym gabinecie zakładowym. Dopiero sprzedaż ro­ dzinnego domu w Krakowie i części biblioteki ojca ułatwiła kupno miesz­ kania spółdzielczego w Warszawie, gdzie zamieszkała wraz ze swym mężem. Mąż, jako prawnik specjalizujący się w zagadnieniach związanych z inwes­ tycjami mieszkaniowymi, pracował w instytucjach, które w dużym stopniu decydowały o prowadzonej w tym zakresie polityce inwestycyjnej m.in. w regionalnej Komisji Planowania, w Krakowskiej Dyrekcji Budowy Osiedli Robotniczych, a w Warszawie w Komisji Planowania przy Radzie Minist­ rów. Przeciwstawiając się bezskutecznie polityce preferowania wielkich in­ westycji przemysłowych na rzecz rozwoju małych miast i osiedli wiejskich skorzystał z przysługujących mu praw kombatanckich i przeszedł na wcześ­ niejszą emeryturę. Decyzja ta ułatwiła mu włączenie się do prac badawczych żony prowadzonych w rodzinnym Trześniowie w charakterze najbardziej wiarogodnego informatora, organizatora oraz eksperta - co ze szczególną wdzięcznością zawsze podkreślała Autorka monografii o tej wsi. Okres „warszawski" stwarzał dla Profesor Kutrzeby-Pojnarowej nowe, wielopłaszczyznowe możliwości pracy dydaktycznej, naukowo-badawczej i naukowo-organizacyjnej. Mała obsada pracownicza Katedry wymagała zwielokrotnienia prowadzonych przez Nią wykładów i zajęć seminaryjnych. Oprócz obowiązujących treści zawartych w programach nauczania należało jeszcze w umiejętny sposób wprowadzać studentów w otaczające środowi­ sko. Bogate, pod względem różnorodności kulturowej „zaplecze" regionalne Warszawy, wymagało stałego pogłębiania wiedzy na temat tych środowisk potrzebnej zarówno dla celów dydaktycznych, jak i badawczych. Bezpośred­ nią znajomość środowisk regionalnych osiągano poprzez Międzyuczelniane Obozy Etnograficzne, praktyki wakacyjne, oraz indywidualne bądź zespoło­ we badania. Nawiązywano kontakty z terenowymi ośrodkami etnograficz­ nymi - muzeami i stowarzyszeniami naukowo-badawczymi. We wszystkich tych poczynaniach Profesor brała żywy udział spełniając oczywiście rolę nauczyciela - zawsze kompetentnego i życzliwego, dzielącego się bezintere­ sownie swoją wszechstronną wiedzą i doświadczeniem. Na Uniwersytecie Warszawskim uzyskała kolejno stopień naukowy docenta, następnie profe­ sora nadzwyczajnego oraz profesora zwyczajnego. Niezależnie od swego podstawowego zajęcia w Uniwersytecie Warszaw­ o m Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa włączyła się w prace badawcze �14 ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA Zakładu Etnografii Polski I H K M P A N - początkowo na umowach zleconych, a następnie na połowie etatu (do 1961 r.) jako zastępca, a później kierownik Zakładu (do 1971 r. bez etatu). Z zespołem etnografów I H K M kontynuowała rozpoczęte przez profesora W. Dynowskiego na Międzyuczelnianych Obozach Etnograficznych studia nad kulturą ludową regionu kurpiowskiego. Efektem tych badań jest 3 tomowe opracowanie zbiorowe pt. Kurpie Puszcza Zielona (1962-1965) oraz kilka prac monograficznych, których była zarówno kierowni­ kiem, jak i redaktorem. Poważny udział autorski i redakcyjny miała również w zbiorowym opracowaniu 2-tomowej syntezy pt. Etnografia Polska - Przemia­ ny kultury ludowej (1976-1981) oraz innych pracach przygotowywanych w ramach Zakładu Etnografii I H K M . Uczestniczyła również w pracach oraz w redakqach wydawnictw Zakładu - wnosząc niezmiennie wiele swych cennych uwag, ocen i propozycji ulepszeń merytorycznych. W pracy przywiązywała wielką wagę do dyscypliny umysłowej i rzetelno­ ści zawodowej jakie winny cechować pracownika naukowego. Od podej­ mujących nowe tematy badań wymagała zarówno koniecznego przygotowa­ nia teoretycznego, jak i solidnego warsztatu naukowego. Nie tolerowała „łatwych" uogólnień nie popartych dokumentacją źródłową. A źródła uczyła weryfikować - zarówno te „zastane", jak i „wywołane" w trakcie etno­ graficznych badań terenowych. Uczyła także właściwej interpretacji źródeł terenowych - w nawiązywaniu do szerszej myśli teoretycznej. Prowadzone przez Nią seminaria oraz inne zebrania naukowe, np. z wyjaz­ dów zagranicznych, zawsze pełne treści i bogate w interesujące dygresje, zmuszały do refleksji oraz stałego pogłębiania swego stosunku do badanego środowiska społecznego. Poszukiwała partnerstwa w dyscyplinach pokrewnych etnografii, a więc w historii, socjologii, folklorystyce czy historii sztuki. Była jednak bez reszty oddana etnografii i etnologii i o interesy tego kierunku badań naukowych dbała na wszystkich polach swojej działalności - nigdy się im nie sprzeniewierzając. Swój pogląd na etnografię, jako kierunek naukowy o charak­ terze interdyscyplinarnym, wyłożyła i uzasadniła na konferencji zorganizowanej w 1986 r. przez Katedrę Etnografii Słowian UJ z okazji 60-lecia „Krakowskiej szkoły etnograficznej". Mówiąc o wkładzie tej szkoły w rozwój etnografii i etnologii polskiej stwierdziła, że „etnografia była i jest nauką pogranicza między nią a wielu innymi dyscyplinami i nie tylko humanistycznymi... Określając w rozmaity sposób swoje pole badań zawiązywała ona rozmaite sojusze, stając się współpartnerem wielu innych nauk wypełniała treścią nie zapisane karty historii. Inspirowała nowe kierunki badań i sposób rozumienia człowieczego losu". Wydaje się, że takie właśnie rozumienie etnografii może być nadal inspirujące dla współczesnych badaczy kultury. Będąc z prawdziwego zamiłowania i także ze świadomego wyboru bada­ czem kultury wsi polskiej - śledziła zawsze pilnie kierunki rozwoju etnologii europejskiej i światowej. Już przed wojną, po studiach wyjeżdżała dwukrot­ nie z ojcem na Międzynarodowy Kongres Historyków we Francji i Szwaj­ carii. Po wojnie natomiast, jako etnograf uczestniczyła w międzynarodowych �ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA 15 kongresach antropologów i etnologów w Moskwie, Paryżu, Chicago i Zury­ chu, a także w licznych międzynarodowych konferencjach związanych z dzia­ łalnością Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów oraz pracami redakcyjnymi czasopisma ,,Demos", odbywających się systematycznie w różnych zainteresowanych krajach uropejskich. Z za­ granicznych pobytów naukowych za najważniejszy uważała 4-miesięczny pobyt w Paryżu połączony ze studiami bibliotecznymi, obozem etnograficz­ nym oraz uczestnictwem w zajęciach uniwersyteckich. Z przedstawicielami nauk etnologicznych innych krajów utrzymywała żywe kontakty, ciesząc się nie kwestionowanym autorytetem i przyjaźnią. M i m o nawału zajęć dydaktycznych oraz wielu innych prac i obowiązków zawodowych i społecznych, Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa realizowała konsekwentnie własne, indywidualne plany badawczo-naukowe, zgodnie z Jej zainteresowaniami. Jej prace badawcze - jak sama to ocenia - mieszczą się w czterech podstawowych grupach tematycznych: 1) analizy średnio­ wiecznego źródła historycznego, 2) historii etnografii polskiej i charakte­ rystyki metod przez Nią stosowanych, jej wkładu w rozwój nauki światowej, 3) odtwarzaniu obrazu ginącej na naszych oczach kultury polskiej wsi w jej regionalnym zróżnicowaniu, prawidłowościach ogólnych i procesach zmian, 4) zwrócenia uwagi na osobliwości kultury wsi polskiej i ciężki los chłopa dawniej i obecnie oraz niepewną przyszłość rolnictwa chłopskiego. Stwierdza przy tym, że z 3 grupą tematyczną „przedstawienia kultury konkretnych wsi i regionów, wiąże się cała Jej podstawowa twórczość nauko­ wa na polu etnografii. „Przedstawianiu kultury konkretnych wsi i regionów - pisze - podporządkowałam studia o metodach i źródłoznawcze. Wyszłam od obserwacji wytworów sztuki i rzemiosła we wsi podbabiogórskiej. Po wojnie zainteresowała mnie na krótko powracająca do Polski wieś lubuska i na długi okres przeobrażenia kultury podkrakowskiej wsi Mnikowa, stają­ cej się niemal przedmieściem miasta." (1968) Uważa również, że cała Jej twórczość naukowa okresu warszawskiego dotycząca Mazowsza, Kurpiowszczyzny, Podlasia oraz ich badaczy - po­ przedników, wypełnia konkretną treścią ten właśnie temat. Dotyczy to także prac magisterskich Jej uczniów wprowadzanych przez Nią w proble­ matykę etnograficzną różnych regionów kraju: Mazowsza, Krakowskiego, Karpat i Podgórza. Swój stosunek do podstawowych problemów związanych z etnografią polską i jej badaczami, tradycją i przemianami kultury chłopskiej wyraziła w swoim refleksyjnym i dojrzałym w ocenach opracowaniu Kultura ludowa i jej badacze - Mit i rzeczywistość (1977). Za najdojrzalszy owoc swoich osiągnięć badawczych uznała ostatnią swą książkę pt. Trześniów. Przemiany tradycyjnej kultury wsi (1988). Praca ta będąca wynikiem 40-letniej obserwacji życia mieszkańców wsi wskazuje na warunki rozwoju oraz na trwałe i zmienne cechy tejże społeczności i kultury. Temat referatu pt. „Przyszłość kultury wsi w świetle jej przeszłości", przygotowany na �16 ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA podstawie trześniowskich badań etnograficznych, a wygłoszony w 1984 r. na jubileuszu 90-lecia profesora K . Dobrowolskiego w Krakowie - jest sfor­ mułowaniem ściśle adekwatnym do treści zawartych w opracowaniu książ­ kowym. Dzięki analizie materiałów źródłowych dokonanej w perspektywie historyczno-socjologicznej oraz umiejętnemu zastosowaniu zasady łączenia teorii i opisu - Autorka osiągnęła sukces oddania czytelnikowi książki na temat kształtowania się kultury wsi o wymiarze uniwersalnym, zawierającym również elementy jej prognozowania. W swoich ostatnich nie dokończonych rozważaniach na temat etnografii polskiej okresu międzywojennego i po I I wojnie światowej, widzianej oczyma uczestnika, wnikliwego obserwatora, przede wszystkim zaś człowieka zaan­ gażowanego, poczuwającego się do pełnej odpowiedzialności za poziom, kierunek i w ogóle los polskiej etnografii i etnologii - Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa nawiązuje również do oceny swojego w niej miejsca. Stwierdza przede wszystkim, że „sytuacja współczesnej etnologii polskiej jest konsekwencją całej jej historii". Wyróżnia przy tym dwa w niej nurty: 1) opisowy, etnograficzny, przywołujący coraz lepsze sposoby odkrywa­ nia modeli różnych nieznanych (lub mniej znanych) kultur i społeczności oddzielonych od nas czasem lub przestrzenią, 2) teoretyczny, referujący różne stanowiska utrzymujące się lub wy­ suwane obecnie w nauce obcej i poza etnologią. Niekiedy ambitne - wysu­ wające dość rozstrzelone, autorskie propozycje dotyczące sensu i zakresu dyscypliny. W nurcie pierwszym widzi „do pewnego stopnia uwspółcześnioną kon­ tynuację historycznej drogi polskiej szkoły etnologicznej, natomiast nurt drugi prezentują na razie jednostki rekrutujące się przede wszystkim z młod­ szych pracowników uniwersyteckich". D o własnych osiągnięć w etnografii zalicza w największym skrócie: 1) opracowanie biogramów wybitnych po­ staci, 2) badanie i weryfikowanie w empirii założeń teoretycznych, 3) wkład do znajomości historii etnografii i etnologii w Polsce poprzez - wysuwane w szeregu opracowań wnioski teoretyczne, generalizacje historyczne doty­ czące pojęcia chłopa i wsi tradycyjnej, zróżnicowanie tej ostatniej i współ­ zależność pomiędzy procesem współczesnych przemian, a przeszłością wsi i mechanizmów współczesnych przemian. Wspomina przy tym, że największą satysfakcję dała Jej pierwsza książka o budownictwie ludowym w Zawoi i ostatnia - podsumowanie 40-letnich studiów i obserwacji uczestniczących, dotyczących podkarpackiej wsi Trześniowa, „próba stworzenia wzoru dla tego typu wsi i zmieniającej się rzeczywistości widzianej oczami moimi i odczuciami mieszkańców oraz mojego męża". Lapidarnie określa również swoją metodologiczną postawę: „Jestem eklektykiem z krakowskiej szkoły historyczno-socjologiczno-etnologicznej. Co przynio­ słam z tej szkoły, co wniosłam sama niech ocenią moi uczniowie. Wiem, że mi przyznają umiejętność interpretacji źródeł «wywołanych» w szerszych katego­ riach systemów kultury, ich prawidłowości i przekształceń strukturalnych." �17 ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA Dotychczasowe, najpełniejsze podsumowanie całokształtu działalności i dorobku naukowego Profesor Anny Kutrzeby-Pojnarowej zawarte jest w 35 tomie (zeszyt 2) „Etnografii Polskiej" (1991) wydanym z okazji jubi­ leuszu 60-lecia pracy naukowej. Główną pozycję tego tomu stanowią: Jej własne, mądre, proste i wzruszające „Przemówienie do Kolegów i Uczniów", „Refleksje nad życiem i p r a c ą " pióra Zofii Sokolewicz oraz wybór biblio­ grafii prac opublikowanych. Należy żywić nadzieję, że dorobek ten doczeka się pełnej oceny merytorycznej i stanie się dla pokolenia młodych etnografów i etnologów polskich źródłem rzetelnej wiedzy, przekazem doświadczeń i wzorów postępowania, mądrości, a także inspiracji do podejmowania poważnych prac badawczych nad człowiekiem i jego kulturą. Nie można również zapominać, że dorobek ten posiada swój wymiar w sferze wartości społeczno-moralnych, a wskazania z niego płynące pochodzą od człowieka o niezwykle silnej indywidualności i bogatej osobowości - człowieka szla­ chetnego, wrażliwego, zawsze życzliwego dla ludzi, a przy tym nad wyraz skromnego. Nauka i kultura polska, w tym zwłaszcza etnografia i etnologia poniosły bolesną i dotkliwą stratę*. Maria Biernacka * Wspomnienie poświęcone pamięci Profesor Annie Kutrzebie-Pojnarowej przygotowano z wykorzystaniem opracowanej przez Nią noty biograficznej oraz innych zapisów typu wspomnieniowego udostępnionych mi przez Męża, Jej publikacji naukowych, a także na podstawie własnych doświadczeń wyniesionych z wieloletniej pracy pod Jej kierownictwem w Zakładzie Etnologii I H K M PAN, a następnie dalszej z Nią współpracy w ramach wymie­ nionego Zakładu i Katedry Etnografii UW. Na gruncie tej długotrwałej współpracy mierzonej Jej zawsze życzliwym i liczącym się wkładem w kierunek prowadzonych badań, przygotowywa­ niem opracowań, w uzyskiwaniu stopni naukowych (była promotorem mojej pracy doktorskiej oraz recenzentem habilitacyjnej i profesorskiej) utrwalały się więzi wzajemnego zrozumienia, zaufania i przyjaźni. Pogłębiał je niewątpliwie zbliżony stosunek do problemów wsi, jako środowiska społeczno-kulturowego. Jej ukochany Trześniów i moja rodzinna wieś Potakówka, położone w tym samym regionie podkarpackim, były podczas naszych przyjacielskich spotkań stałym elementem rozmów i wymiany myśli zarówno na tematy ogólne, jak i wiejskie. Otrzy­ mywane z Trześniowa listy i karteczki, zwykle „nabrzmiałe" trudnymi sprawami życia bieżące­ go jego mieszkańców, świadczyły o pełnym zrozumieniu przez Nią i Jej Męża, problemów nurtujących wieś. W ostatnim okresie Jej ciężkiej choroby - nasze spotkania zastąpiły rozmowy telefoniczne, które były stałe i częste. Kiedy musiała pozostać w szpitalu, łącznikiem był wówczas Mąż, gdyż ja ze względu na długotrwałe obowiązki opiekuńcze w stosunku do bliskiej mi osoby, nie miałam możliwości częstego Jej odwiedzania. Podziwiałam przez cały czas choroby Jej siłę woli w przełamywaniu słabości. Do końca swych możliwości pracowała nad „wypowiedzią" na temat etnografii polskiej okresu międzywojennego i powojennego, ocenianej przez pryzmat Jej własnego w nim udziału i do końca swych dni interesowała się wciąż żywo aktualnym losem etnografii i etnologii. Dotkliwie odczuwam brak obecności Pani Profesor, Jej niecodziennej, stałej gotowości do służenia drugim pomocą i radą, do zawsze wyważonych, mądrych wypo­ wiedzi w sprawach ogólnospołecznych, zawodowych i zwykłych, ludzkich. Myślę ze wzrusze­ niem o Jej szlachetności i wielkiej, bezinteresownej życzliwości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/53ded92d4b56b272c9a907c98ffb2c1d.pdf bd70aa9cd739293ecbcf490c4f1f1fe3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1103 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1013 Title A name given to the resource Oświata a społeczno-kulturowe przeobrażenie wsi w latach ostatniej wojny i w okresie powojennym / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2, s.103-132 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 MARIA BIERNACKA OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA WSI W LATACH OSTATNIEJ WOJNY I W OKRESIE POWOJENNYM I. T A J N A DZIAŁALNOŚĆ OŚWIATOWA NA W S I W L A T A C H O K U P A C J I N I E M I E C K I E J (1939-1945) W latach ostatniej wojny i okupacji niemieckiej działalnością kon­ spiracyjną objęty został cały system oświaty. Początkowe zarządzenie pol­ skich władz oświatowych o uruchomieniu wszystkich szkół zostało przez okupanta zniesione już w listopadzie 1939 r. Pozostawiono tylko szkoły powszechne, jednakże bez możliwości nauczania przedmiotów ojczy­ stych — historii, geografii i literatury polskiej. Zamknięto także wszyst­ kie polskie instytucje kulturalne i naukowe oraz zakazano wydawania prasy i książek. W odpowiedzi na to Departament Oświaty i Kultury Delegatury Rządu RP na Kraj (podziemne ministerstwo oświaty) oraz działacze Tajnej Organizacji Nauczycielskiej TON (przedwojennego Związku Nauczycielskiego Polskiego) zorganizowali w skali całego kraju sieć tajnego szkolnictwa w zakresie szkoły powszechnej, średniej i wyż­ szej. Dyrektorem Departamentu Oświaty i Kultury został Czesław Wycech — nauczyciel, działacz ruchu ludowego i młodzieżowego „Wici", a także Związku Nauczycielstwa Polskiego. Czesław Wycech w następu­ jący sposób uzasadniał rozwój konspiracyjnej działalności oświatowej: „Od początków okupacji hitlerowskiej dużo w y s i ł k ó w poświęcono walce z instytucjami kulturalnymi stworzonymi przez Niemców dla społeczeństwa pol­ skiego (gadzinowa prasa, kina, teatry). Jednakże w miarę przedłużania się wojny i okupacji nie mógł wystarczyć program walki z instytucjami okupanta, trzeba było tworzyć własny podziemny system upowszechniania kultury. Oczywiście mu­ siał on być dostosowany do trudnych w a r u n k ó w życia okupacyjnego" . i 1 C . W y c e c h , Z dziejów tajnej oświaty w latach okupacji 1939-1944, War­ szawa 1964, s. 118. Por. także J . K r a s u s k i , Tajne szkolnictwo polskie w okresie okupacji hitlerowskiej 1939-1945, Warszawa 1971; T. J a ł m u ż n a , Tajne nauczanie na ziemi łódzkiej, Warszawa 1977; E . P o d g ó r s k a , Oświata i szkolnictwo na �104 MARIA BIERNACKA Zasięg i poziom tajnego nauczania uzależniony był od wielu czynni­ ków i przebiegał różnie dla różnych części podzielonego w czasie oku­ pacji kraju. Tak więc na całym obszarze włączonym do Rzeszy znie­ siono wszystkie szkoły polskie oraz zakazano używania języka polskiego. Jak już wspomniano, w Generalnej Guberni nauczanie odbywać się mo­ gło tylko w zakresie podstawowym, nieliczne zaś szkoły zawodowe zna­ lazły się pod kontrolą okupanta. Wiele budynków szkolnych zamieniono na koszary lub magazyny. Mimo niebezpieczeństw i represji, w akcji tajnego nauczania w szkolnictwie powszechnym wzięło udział w skali całego kraju około półtora miliona osób. Cała ta działalność nie byłaby w stanie przybrać takich rozmiarów, gdyby nie poparcie całego społeczeństwa, które w obliczu totalnego za­ grożenia wykazało niezwykłą jedność i odwagę walki. Szczególną rolę odegrało w tym nauczycielstwo polskie, które z narażeniem życia pro­ wadziło akcję tajnego nauczania w miastach, miasteczkach i we wsiach. Kierownictwo Tajnej Organizacji Nauczycielskiej już w końcu 1940 r. opracowało nowe wskazania pedagogiczne, które ze względów konspira­ cyjnych miały formę odezwy „Do Ojców i Matek". Odezwa ta głosiła: „państwo polskie mimo przegranej kampanii wrześniowej istnieje i walka 0 odzyskanie wolności trwa nadal, nikt nie jest zwolniony od wierności dla p a ń ­ stwa i narodu. Cała młodzież winna b y ć przepojona ideą służby i poświęcenia dla narodu. Ideę tę należy wszczepić młodzieży przez naukę szkolną (powstania na­ rodowe, konspiracje w okresie zaborów, walka o szkołę polską)". Punkt drugi odezwy stwierdzał, że „Okres okupacji jest okresem żałoby narodowej, co winno się wyrazić p o w a ż n y m trybem życia młodzieży (unikać zabaw, kin, teatrów, uro­ czystości). W tym okresie należy pamiętać o tych, którzy giną i cierpią za naród 1 państwo (otaczać opieką groby bohaterów, pamiątki narodowe)". W dalszych częściach odezwy tajne władze oświatowe apelują o po­ stawę narodową nauczycieli i uczniów, a • niepodporządkowywaniu się zarządzeniom władz niemieckich tam, gdzie tylko to jest możliwe, o sa­ botowanie akcji gospodarczych okupanta, jak np. zbieranie grzybów, ziół, hodowla jedwabników czy też gromadzenie odpadków — potrzebnych dla przemysłu niemieckiego. Postulowano także wytwarzanie wśród mło­ dzieży postaw samoobronnych przed niewiarą i utratą świadomości na­ rodowej, przed fascynacją dla wyższości technicznej i organizacyjnej okupantów, a także przed przenikaniem wpływów ideologii faszystow­ skiej. Apelowano, aby w akcji wychowawczej i dydaktycznej ukazywać młodzieży polski dorobek kulturalny, a ponadto zwalczać wszelkie wy­ dawnictwa wydawane w języku niemieckim. W ostatnim punkcie wy­ tyczne głosiły: „należy młodzież uświadamiać, że walka o wolność jest nierozłącznie związana z walką o demokrację, trzeba, ażeby młodzież zrozumiała, że w życiu narodu na czoło w y s u w a j ą się nowe warstwy społeczne (chłopi, robotnicy, pracownicy umysłowi), które podejmują walkę o niepodległość i demokrację" wsi w okresie okupacji hitlerowskiej, szawa 1980, s. 604-636. W y c e c h , op. cit, s. 66-68. ! [w:] Historia chłopów polskich, t. I I I , War­ �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 105 Zawarte w tej odezwie zasady pedagogiczne były przekazywane w różnych formach nauczycielom i uczniom zarówno w szkolnictwie le­ galnym, jak i w tajnym. Nauczycielom szkół legalnych zalecono uzupeł­ nianie programów tzw. przedmiotami ojczystymi — wyeliminowanymi przez okupanta — podczas normalnych zajęć szkolnych lub na komple­ tach organizowanych w domach prywatnych. Wymagało to wielkiej ostrożności, jednakże zarówno nauczyciele, jak i całe społeczeństwo — w tym także wiejskie — działalność tę podjęło. Dotyczy to zwłaszcza szkolnictwa powszechnego. Znacznie trudniejsza była praca w szkolnictwie na poziomie śred­ nim. Do tajnego nauczania wykorzystywano zalegalizowane przez oku­ panta kursy zawodowe I i I I stopnia i pod ich szyldem organizowano ze­ społy tajnego nauczania. Inną formą nauczania na poziomie średnim były tajne komplety liczące przeciętnie od 5 do 8 osób, których nauka odbywała się w domach prywatnych. W. organizacji tej dominującą rolę odgrywał Związek Nauczycielstwa Polskiego, który był organizacją najliczniejszą, gdyż na 66 tys. zorga­ nizowanych nauczycieli 52 tys. należało do ZNP, 6,5 tys. do Stowarzy­ szenia Chrześcijańsko-Narodowego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych, 3 tys. do Towarzystwa Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych i 1 tys. " do Stowarzyszenia Nauczycieli Szkół Zawodowych, które to stowarzysze­ nie w czasie wojny włączyło się do Tajnej Organizacji Nauczycielskiej. Na obszarze Generalnej Guberni TON był organizacją dominującą. Ponieważ Departament Oświaty i Kultury Delegatury Rządu liczył w całym kraju 150 pracowników i działał głównie w centrali i woje­ wództwach — Tajna Organizacja Nauczycielska sięgała do najniższych ogniw terenowych i stanowiła podstawowy czynnik w rozwoju tajnego nauczania. Zdaniem Czesława Wycecha „organizacja tajnej oświaty mia­ ła charakter społeczny, kierowali nią miejscowi działacze społeczni i opierała się na dobrowolnej i w dużej mierze bezinteresownej pracy szerokich rzesz nauczycielskich" . W wyniku działalności Departamentu Oświaty Delegatury Rządu oraz Tajnej Organizacji Nauczycielskiej cały kraj był pokryty siecią tajnych placówek oświatowych i kulturalnych. 3 „W każdej legalnie pracującej szkole na terenie G G , a było ich około 8 tysięcy, działał co najmniej jeden mąż zaufania ^podziemnych organizacji oświatowych; z 20 tysięcy pracujących w nich nauczycieli większość należała do T O N i brała udział w tajnym nauczaniu. Obok tych szkół działało konspiracyjnie około 2 ty­ siące tajnych szkół średnich ogólnokształcących i zawodowych oraz pewna liczba powszechnych. Cała Polska była pokryta gęstą siecią tajnych ośrodków naucza­ nia" . 4 X W miarę przedłużania się wojny zachodziła potrzeba zajęcia się tak­ że dokształcaniem dorosłych. Wychodząc naprzeciw tym potrzebom De­ partament powołał do życia Wydział Oświaty Dorosłych. Nawiązując do 8 1 Tamże, s. 69. Tamże, s. 70. �106 MARIA B I E R N A C K A przedwojennej działalności w tej dziedzinie Wydział przystąpił do orga­ nizowania bieżących prac możliwych do realizacji w warunkach wojen­ nych i równocześnie podjął działanie przygotowawcze do opracowania przyszłego modelu oświaty i kultury w wyzwolonej Polsce. Na kierow­ nika tego Wydziału został powołany przedwojenny działacz oświatowy Feliks Popławski, później funkcję tę przejął również wybitny działacz oświatowy oraz były kurator Liceum Krzemienieckiego — Eustachy No­ wicki. Ponieważ mieszkał on w Krakowie, faktycznie kierownikiem Wy­ działu Oświaty był do końca wojny" Popławski. W skład zespołu wcho­ dzili Piotr Banaczkowski, Stanisław Maniak, Kazimierz Chorąży i inni . Wszyscy ci działacze związani byli z przedwojennym ruchem ludowym i młodzieżowym, a także tkwili w pracach oświatowych pozaszkolnych. Współpracowali oni również z wybitnymi twórcami kultury powiąza­ nymi ze wsią. Do takich należeli m. in. Maria Dąbrowska, Jerzy Za­ wieyski, Jan Wiktor, którzy docierali do środowisk wiejskich znanych z okresu przedwojennego i nadal służyli im swoją wiedzą. Tak np. Ma­ ria Dąbrowska utrzymywała stały kontakt ze Szkołą Rolniczą w Dąbro­ wie Zduńskiej koło Łowicza, którą prowadzili Leonilda i Kazimierz Wyszomirscy. Z Łowickiem związany był również Jerzy Zawieyski, który przebywał w domu zasłużonej działaczki ludowej Wiktorii Dzierżkowej w Szymanowicach . Działalność Wydziału Oświaty Dorosłych prowadzona była w trzech zasadniczych kierunkach: upowszechniania książek i czytelnictwa, orga­ nizowania tajnych szkół powszechnych i średnich dla dorosłych oraz organizowania życia kulturalno-artystycznego. Inicjatorzy i organizato­ rzy tajnego nauczania projektując różne formy działalności na pierwsze miejsce wysuwali sprawę bibliotek i czytelnictwa. Pisze więc Wycech: 5 6 „W działalności oświatowej na czoło w y s u w a ł a się sprawa upowszechnienia książki. Zapotrzebowanie na książkę było bardzo duże wobec niszczenia księgo­ zbiorów przez okupanta. Dla prowadzenia tej akcji został powołany zespół w skła­ dzie: Wanda Dąbrowska, Józefa Słomczewska, Eugenia Malinowska i Jadwiga Czarnecka. Zespół działał pod szyldem biblioteki miejskiej «Zakatek». Tworzył we w ł a s n y m zakresie lub przy współpracy z księgarniami spółdzielczymi i pry­ watnymi zestawy książek, które różnymi drogami docierały do najdalszych za­ kątków kraju. Transportem książek kierował Mariański (Marian Jaworski), kie­ rownik szkoły z Garwolina. Do akcji tej zostali wciągnięci kolejarze, którzy prze­ wozili masy książek ukryte w w ę g l u nawet na tereny włączone do Rzeszy. Two­ rzono pięćdziesięciotomowe zestawy książek, do których wchodziły również wy­ dawnictwa tajne i rozsyłano je pod ustalonymi adresami [..Ą. «Nasza Ksiegarnia» w 1941 roku rozprowadziła do ośrodków tajnego nauczania ponad 12 tysięcy ksią­ żek, a w następnych latach kolportaż jej wzrósł" . 7 Tamże, s. 119. Por. L . W y s z o m i r s k a , K . W y s z o m i r s k i , Dąbrowa żyła pracą i pie­ śnią, Warszawa 1965; Wspomnienia o Wiktorii Dzierżkowej, Warszawa 1977, s. 52. 5 6 7 Wycech, op. cit., s. 119-120. �107 OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA Wydział Oświaty wychodząc na spotkanie dążeniom środowisk wiej­ skich popierał organizowanie przez nauczycieli zespołów dyskusyjno-samokształceniowych oraz samorzutnych młodzieżowych zespołów walki cywilnej. Ponadto Wydział prowadził ośrodki metodyczno-naukowe, któ­ re zajmowały się problematyką oświatowo-kulturalną dla dorosłych. W 1940 r. powstał z inicjatywy działaczy ludowych i robotniczych L u ­ dowy Instytut Oświaty i Kultury, do zadań którego należało prowadze­ nie badań, wydawanie publikacji, kształcenie kadr pracowniczych miast i wsi. W skład zarządu Instytutu wchodzili:' K. Maj, F. Popławski, R. Froelich — dyrektorem był M. Hasiński, a sekretarzem H. Pleszczyńska. Instytut był subwencjonowany przez Departament Oświaty . W ramach Wydziału Oświaty Dorosłych oraz Komisji Oświatowej Ruchu Ludowego podjęta została również inicjatywa przygotowywania jeszcze w warunkach okupacyjnych przyszłych pracowników uniwersy­ tetów ludowych. 8 „Wykorzystując doświadczenia Orkanowskiego Uniwersytetu Ludowego w G a ­ ci, prowadzonego przez Ignacego Solarza — pisał Czesław Wycech •— postanowi­ liśmy przygotować program i kadry pedagogiczne dla u n i w e r s y t e t ó w ludowych w odrodzonej Polsce. Dla wykonania tych zadań w porozumieniu z Komisją O ś w i a t o w ą Ruchu Ludowego powołano zespół kierowniczy, do którego wchodzi­ li: Feliks Popławski, Zofia Mierzwińska i Dyzma Gałaj. Ponadto w opracowy­ waniu poszczególnych części programu i kształcenia pracowników brali udział: Eustachy Nowicki' i Helena Brodowska (historia), Jerzy Zawieyski (literatura), Kazimierz Maj (kultura i historia wsi), Anna Chorążyna i Aniela S i e m i e n i a k ó w n a (przyroda), Zofia Solarzowa (zajęcia artystyczne). Przeprowadzono ogółem ponad dziesięć dwudniowych konferencji ogólnych z udziałem około stu osób, kandy­ datów na pracowników uniwersytetów ludowych [...]. W oparciu o ten dorobek w Polsce Ludowej powstało Towarzystwo U n i w e r s y t e t ó w Ludowych" Organizowanie tajnych szkół powszechnych i średnich dla dorosłych zyskało w społecznościach wiejskich duże uznanie. Szkoły te powstawały przede wszystkim w środowiskach, gdzie już przed wojną krzewiło się życie kulturalno-oświatowe organizowane głównie przez koła młodzie­ ży. W szkołach dla dorosłych uczyło się w czasie okupacji wiele tysięcy młodzieży. Udział w pracy oświatowej na terenie wsi brali głównie na­ uczyciele wiejscy oraz inteligencja szukająca często na wsiach schronie­ nia przed okupantem. W organizowaniu tajnego nauczania na wsi pięk­ ną kartę zapisali działacze podziemnego ruchu ludowego — Batalionów Chłopskich i Ludowego Związku Kobiet, którzy często inicjowali, a na­ stępnie zabezpieczali ośrodki tajnego nauczania. Obok szkolnictwa pod­ stawowego organizowano także we wsiach bardziej światłych i wyro8 J . L a n d у - T o ł w i ń s k a , Analfabetyzm w Polsce i w świecie, Warszawa 1961, s. 80-82; W y c e c h , op. cit, s. 118-124. Por. także В. M a t u s o w a - „K w i a tk o w s k a " , Na partyzancki poszły bój. 1939-1945, wyd. I I , Warszawa 1970; Twier­ dzą nam będzie każdy próg. Kobiety ruchu ludowego w walce z hitlerowskim okupantem. Warszawa 1968. W y c e c h , op. cit., s. 123-124. 6 �108 MARIA B I E R N A C K A bionych społecznie — szkolnictwo średnie. Niektóre z tych szkół śred­ nich przetrwały do dni dzisiejszych (Godzianów, Lipiny, Dąbrowa Zduń­ ska). Podziemnymi szlakami doprowadzano do tych ośrodków komplety podręczników, książek, a także broszur szkoleniowych z zakresu historii wsi i ruchu ludowego . Józef Krasuski autor wyczerpującego opracowania na temat tajnego szkolnictwa polskiego stwierdza: 10 „Komplety szkoły średniej p o w s t a w a ł y nawet tam, gdzie przed w o j n ą istniały szkółki o jednym nauczycielu. Ich gęsta sieć oraz częściowa lub całkowita bez­ płatność stworzyły ogromną szansę kształcenia się młodzieży chłopskiej i robot­ niczej. W y d a ć się to może paradoksalne, ale realizacja postulatu rzeczywistej de­ mokracji oświaty zostały zapoczątkowane właśnie w okresie okupacji". Dodaje ponadto, że jest to niewątpliwie najpiękniejsza karta w dzie­ jach nauczycielstwa polskiego, które dało całemu społeczeństwu bardzo wiele, ponosząc przy tym ogromne ofiary. Gwałtownie rozwijające się tajne nauczanie z jednej strony stawało się najbardziej powszechną for­ mą konspiracji, z drugiej zaś — upowszechniając wśród chłopów i ro­ botników komplety szkoły średniej — radykalizowała poglądy tej części społeczeństwa na przyszłą organizację oświaty. „Być może, wyda się to paradoksem — pisze Krasuski — ale właśnie demokratyczny system tajnego nauczania dał szczególnie chłopom możliwość kształcenia swoich dzieci i nic też dziwnego, że możliwości tych nie chcieli stracić w wy­ zwolonej Polsce" . Organizowanie życia kulturalno-oświatowego w warunkach okupa­ cyjnych nastąpiło najwcześniej w dużych ośrodkach miejskich jak War­ szawa, Kraków czy inne miasta. Z czasem formy tego życia upowszech­ niają się także na wsi. W domach prywatnych odbywały się spotkania młodzieży i starszych, podczas których recytowano poezje, śpiewano pie­ śni, czytano wybrane fragmenty z literatury pięknej. W tych okręgach, gdzie działały grupy partyzanckie, utrzymywano z nimi stały kontakt. Tak np. w oddziałach partyzanckich Batalionów Chłopskich dziewczęta z Ludowego Związku Kobiet organizowały wieczornice z programem literacko-artystycznym tzw. „zielone świetlice", aby umożliwić „chło­ pcom z lasu" kontakt z literaturą piękną i sztuką. Urządzano także uro­ czystości z okazji Święta Ludowego, które w ciężkich warunkach okupa­ cyjnych przeradzały się w wielkie manifestacje odbywane pod osłoną partyzantów i często w nocy. Na takie uroczystości w Puławskiem przy­ było do Wandalina 3000 osób, do Karczmisk 2000 osób, a do Koziego Boru na nocny festyn 4000 osób . 11 4 12 1 0 Por. W y s z o m i r s k a , W y s z o m i r s k i , op. cit; J . J a ź w i e c , Narodzo­ na w konspiracji, Opowieść o niezwykłej szkole, („Słowo Wstępne" prof. S. P i ­ goń, Warszawa 1974). Por. K r a s u s k i , op. cit, s. 323, 385-387. S. M a r c z a k - O b o r s k i , Teatr czasu wojny, Warszawa 1966. Por. także S. J a g i e ł ł o , Kryptonim „Telegraf". Z dziejów Batalionów Chłopskich na Kie1 11 1 2 �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 109 Nie trzeba uzasadniać, jak ważną rolą w czasie okupacji spełniała tajna prasa. Była ona podstawowym i wiarygodnym źródłem informacji. Sieć łączności i kolportażu, to najbardziej newralgiczny punkt funkcjo­ nowania całego systemu działalności konspiracyjnej. Od właściwego funkcjonowania łączności zależało powodzenie wielu akcji wojsko­ wych — od treści zawartych w prasie konspiracyjnej zależało w dużym stopniu kształtowanie się postaw patriotycznych, moralnych i politycz­ nych ludności. Kazimierz Banach, członek Komendy Głównej BCh i orga­ nizator tajnej drukarni ludowej tak pisał na ten temat: „Ale na drodze potężnej, twardej organizacji hitlerowskiej, rozporządzającej wszystkimi środkami bestialskiego terroru — stanął obok żołnierza Polski Pod­ ziemnej dziennikarz, drukarz i kolporter prasy konspiracyjnej. S ł o w o drukowane w podziemiach niosło prawdę, napełniało serca • otuchą, dodawało sił do przetrwa­ nia, w ł a s n ą ofiarną służbą uczyło niezłomności i bohaterstwa. Było całkowicie niezależne, sercem i mózgiem pisane, z n a j w i ę k s z y m poczuciem odpowiedzial­ ności za losy i postawę moralną narodu. Groziła przecież za nie w każdej chwili śmierć — i temu, kto pisał, i temu, kto drukował, i temu kto przenosił «gazetke», i temu, kto ją czytał. W tym w s p ó l n y m niebezpieczeństwie zrodziła się jedyna w swoim rodzaju w i ę ź duchowa między piszącym a aeytającym i nigdy jeszcze w swej historii prasa nie pełniła tak doniosłej misji patriotycznej i wychowaw­ czej, jak w okresie wojny pod okupacją niemiecką" . 1S Józef Krasuski podsumowując wyniki swych badań na temat tajne­ go szkolnictwa polskiego w okresie okupacji stwierdza na podstawie do­ stępnych materiałów archiwalnych, wspomnień i opracowań, że tajne nauczanie dało narodowi polskiemu ogromne korzyści, które można spro­ wadzić do trzech podstawowych tez: a) umożliwiło utrzymanie ciągłości szkolnictwa polskiego na wszystkich poziomach mimo pięcioletniej oku­ pacji; b) dzięki powszechności i demokratycznemu charakterowi rozbu­ dziło ono intelektualnie młodzież chłopską i robotniczą; c) uchroniło dziesiątki tysięcy dzieci i młodzieży przed demoralizacją, którą planowo organizował okupant . Najwyższym osiągnięciem kilkudziesięcioletniej działalności oświa­ towej i wychowawczej na terenie wsi polskiej, zapoczątkowanej jeszcze w czasie zaborów a kontynuowanej w okresie Polski niepodległej, był masowy udział chłopów w walce o niepodległość w czasie I I wojny świa­ towej. Wyraził się on przynależnością młodzieży chłopskiej do wszyst­ kich konspiracyjnych organizacji wojskowych, przede wszystkim jednak utworzeniem z inicjatywy podziemnego Stronnictwa Ludowego „Roch" pierwszej, dowodzonej przez samych chłopów organizacji wojskowej — Batalionów Chłopskich . 14 1S lecczyżnie, Warszawa 1979, s. 100-109; P. Cz u b a, J . W o j t a 1, Walczyli na ziemi krasny Stawskie j , Warszawa 1979, s. 9-75. K . B a n a c h , Z dziejów Batalionów Chłopskich, Warszawa 1968, s. 73-74. K r a s u s k i , op. cit., s. 385-386. Por. Sprawozdanie komendanta głównego BCh Franciszka Kamińskiego z działalności BCh w okresie okupacji, [w:] Materiały źródłowe do historii pol­ skiego ruchu ludowego, t. I V , Warszawa 1966, s. 481-494; t e n ż e , Przedmowa, 1 8 1 4 1 5 �110 MARIA B I E R N A C K A Stronnictwo Ludowe, największa organizacja polityczna przedwojen­ nej Polski, w okresie okupacji swą nielegalną siatką organizacyjną obję­ ła cały kraj. W tym też czasie doszło do porozumienia między podziem­ nym stronnictwem ludowym a organizacjami młodzieżowymi, w myśl którego Centralnemu Kierownictwu S L „Roch" podporządkowany został Związek Młodzieży Wiejskiej RP „Wici" oraz części Centralnego Związ­ ku Młodej Wsi. Na gruncie programu S L „Roch" podjęła również dzia­ łalność organizacja inteligencji ludowej pod nazwą Związek Pracy L u ­ dowej „Orka". Osiągnięcia organizacyjne S L „Roch" były bardzo duże: „W niektórych okręgach — jak pisze Jan Nowak — Roch objął organizacją ponad 80% gmin, np. w okręgu (województwie) krakowskim. Były obwody (po­ wiaty), które liczyły ponad 7 tys. członków, zorganizowanych w szeregach kon­ spiracyjnego ruchu ludowego, np. puławski (okręg lubelski), garwoliński (okręg warszawski), pińczowski i stopnicki (okręg kielecki)" . 16 Do koordynacji prac Centralne Kierownictwo Ruchu Ludowego po­ wołało na wszystkich swych poziomach organizacyjnych (okręgach, obwo­ dach, gminach) specjalistyczne komisje, które stały się organami wyko­ nawczymi i miały na celu prowadzenie działalności w warunkach oku­ pacji oraz przygotowywanie projektów do rozwiązań powojennych — na podstawie założeń programowego ruchu ludowego . Były to ko­ misje: programowa, administracyjno-samorządowa, gospodarcza, propagandowo-prasowa oraz oświaty i kultury. W ramach komisji programo­ wej wydana została na przełomie 1943-1944 r. Deklaracja Ideowo-Programowa Ruchu Ludowego, która określała program oraz zasady świato­ poglądowe i ideologiczne ruchu ludowego, a także postulowała przebu­ dowę ustroju rolnego . Zgodnie z tymi zasadami komisja gospodarcza opracowała wytyczne pt. „Przygotowania ruchu ludowego do wykonania reformy rolnej w terenie". Działalność komisji administracyjno-samorządowej prowadziła do ustalania różnych form zwalczania zarządzeń okupanta, a także opracowywała zagadnienia dotyczące władz państwo­ wych i samorządowych w przyszłej, wyzwolonej już Polsce. Zadaniem komisji propagandowo-prasowej było organizowanie konspiracyjnych wydawnictw terenowych. Przyjęto zasadę, że oprócz wydawnictw cen­ tralnych „Rocha", wychodzących w Warszawie i dostarczanych w teren siecią kolportażową, należy także wydawać pisemko terenowe w obrę17 18 [w:] W kolportażu i łączności Komendy Głównej Batalionów Chłopskich, Wspom­ nienia, Warszawa 1982, s. 5-20. Materiały źródłowe..., s. 11-12; J . N o w a k , Ruch ludowy w walce z oku­ pantem hitlerowskim, [w:] Ruch ludowy a sprawa niepodległości. Materiały z sesji naukowej zorganizowanej przez ZHRL z okazji 50 rocznicy odzyskania niepodle­ głości przez Państwo Polskie, Warszawa, 1969, s. 96-113. Materiały źródłowe..., s. 7-8. Deklaracja Ideowo-Programowa Ruchu Ludowego, [w:] Materiały źródło­ we..., s. 245-258. 16 17 18 �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 111 bie poszczególnych okręgów czy nawet obwodów. W ten sposób wycho­ dziło ponad 80 tytułów prasy powielaczowej informującej wiejską lud­ ność o przebiegu działań wojennych, o sytuacji politycznej w kraju, a także o sposobach prowadzenia walki z okupantem. Organizacje wiejskie SL „Roch" poświęcały również wiele miejsca sprawom wyżywienia ludności. W miarę możliwości ruch ludowy uda­ remniał plany okupanta zmierzające do wygłodzenia kraju poprzez na­ kładanie kontyngentów zbożowych na wieś oraz przydzielanie głodowych racji żywnościowych dla ludności miejskiej. Ponadto konspiracyjny ruch ludowy organizował pomoc osobom przebywającym w więzieniach, obo­ zach koncentracyjnych, a także ludziom „spalonym", którzy często mu­ sieli szukać schronienia w środowisku wiejskim. Dla tych celów orga­ nizowano specjalne zespoły, których zadaniem było zdobywanie odpo­ wiednich środków materialnych, lekarstw, mieszkań, załatwianie mel­ dunków itp. Mimo trudności okupacyjnych SL „Roch" prowadził szeroką akcję oświatowo-kulturalną. Komisja oświaty i kultury organizowała we wsiach tajne nauczanie w zakresie podstawowym i średnim, zakładała nielegalne biblioteczki, tworzyła zespoły samokształceniowe, a przede wszystkim krzewiła czytelnictwo prasy konspiracyjnej, która miała na celu pod­ trzymywanie ducha narodowego i wiary w zwycięstwo. Podczas okupacji zorganizowano na wsi ok. 800 kompletów tajnego nauczania stopnia gim­ nazjalnego i licealnego, z których po wyzwoleniu powstało ok. 120 szkół średnich. Szczególną przy tym uwagę zwracano na wychowanie młodzie­ ży. Wydział Młodzieży i Oświaty przy Centralnym Kierownictwie Ruchu Ludowego prowadził działalność oświatową oraz obywatelsko-wychowawczą. Przygotowywał projekty odrodzenia po wojnie samodzielnego ruchu młodzieży wiejskiej. Organizował konspiracyjne kursy dla przy­ szłych pracowników uniwersytetów ludowych, a także tajne uniwersy­ tety ludowe (m. in. na Kowańcu k. Nowego Targu oraz w Lelowie k. Włoszczowy) . Pod koniec okupacji w okręgu krakowskim powołana została organizacja młodzieżowa „Młody Las", która była kontynuatorką przedwojennego Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici". W działalności oświatowo-kulturalnej konspiracyjnego ruchu ludo­ wego wielką rolę odegrał Ludowy Związek Kobiet . Organizacja ta po­ wołana przez Centralne Kierownictwo Ruchu Ludowego do walki z oku­ pantem miała również na celu przygotowanie organizacji kobiecej, która w wyzwolonej Polsce będzie stanowić organizację samodzielną, stojącą na gruncie ideologii ruchu ludowego. Organem Ludowego Związku Ko­ biet było nielegalne pismo „Żywią". Wydawano również pisemko dla dzieci pod nazwą „Biedronka". Organizacja ta, zrzeszająca w czasie woj19 20 1 8 Por. N o w a k , op. cit., s. 102; J a g i e ł ł o , op. cit., s. 100-160; P o d g ó r s k a , op. cit., s. 629-633. Materiały źródłowe..., s. 10-11, 487-488. 80 �112 MARIA BIERNACKA ny kilkanaście tysięcy kobiet i dziewcząt wiejskich, włączyła się przede wszystkim do różnych form walki prowadzonej przez Bataliony Chłop­ skie. Szkoleniem sanitarnym prowadzonym przez lekarzy i pielęgniarki objęto znaczne rzesze wiejskich kobiet i dziewcząt. Część z nich speł­ niła swoje zadanie w akcjach zbrojnych prowadzonych przez żołnierzy BCh — jako siostry „Zielonego Krzyża". Bo taką nazwę przyjął Wydział Sanitarny Ludowego Związku Kobiet dla swej działalności podziemnej. Pozostała wielka część przeszkolonych wiejskich sanitariuszek służyła swą wiedzą, umiejętnościami oraz środkami lekarskimi w każdej ludz­ kie potrzebie . „Elzetki", jak popularnie nazywano członkinie Ludowego Związku Kobiet, wykazywały ogromne zaangażowanie i oddanie dla sprawy wy­ zwolenia kraju. Główną rolę wśród nich odgrywały członkinie przedwo­ jennych organizacji młodzieżowych, wychowanki szkół rolniczych, spół­ dzielczych (niektóre z nich działały także w czasie okupacji), uniwer­ sytetów ludowych, a także kół gospodyń wiejskich. Szeregi LZK zasi­ lały też generację dorastających już w czasie wojny dziewcząt. Te ostat­ nie były otaczane szczególną opieką ze strony starszych koleżanek. Cho­ dziło przede wszystkim o wyrównywanie w ich świadomości i wiedzy tych wszystkich braków, jakie wynikały z ogromnych ograniczeń w dzia­ łalności placówek oświatowo-wychowawczych w okupowanym kraju. Z tych pobudek wyrastała troska o dostarczanie tej młodzieży podręcz­ ników, książek i gazetek. Organizowanie różnego rodzaju legalnych kur­ sów z zakresu gospodarstwa domowego, spółdzielczości czy rolnictwa, stawało się również okazją do przekazywania młodym także innych wia­ domości związanych z działalnością konspiracyjną, uświadamiającą na­ rodowo. Szczególną rolę odegrały w tym szkoleniu placówki Związku Spółdzielni Spożywców „Społem", który posiadając uprawnienia do ofi­ cjalnej działalności gospodarczo-handlowej przyzwalał nieoficjalnie na prowadzenie prac konspiracyjnych.^ Główną rolę w tej działalności ode­ grały etatowe instruktorki gospodarstwa domowego zatrudniane przez Oddziały ZSS „Społem". Poprzez organizowanie kursów szycia, goto­ wania, pieczenia itd. docierały do kobiet i dziewcząt zamieszkałych w najbardziej oddalonych miejscowościach i prawie z reguły wiązały tam sieć ogranizacyjną Ludowego Związku Kobiet. Dla instruktorek tych urządzane były z kolei kursy, na których wykładowcami byli wy­ bitni spółdzielcy oraz ludzie tej miary, jak np. Maria Dąbrowska — związana w przeszłości zarówno z ruchem ludowym, jak i spółdzielczym. Instruktorki gospodarstwa domowego stanowiły więc' niezwykle ważne ogniwo w ludowym ruchu konspiracyjnym, gdyż utrzymywały łączność między komórkami centralnymi i terenowymi, a ponadto same tworzyły 21 2 1 wyd. B. M a t u s o w a - „ K w i a t k o w s k a", Na partyzancki poszły bój 1939-1945, I I , Warszawa 1970; G. C e r g o w s k a , Matki partyzantów, Warszawa 1974. �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 113 ośrodki życia konspiracyjnego i zarazem kulturalnego we wsiach. Wbrew trudnościom okupacyjnym Ludowy Związek Kobiet prowadził upartą i konsekwentną pracę nad dokształcaniem swych członkiń. Oprócz pisma centralnego „Żywią" wydawano również w okręgu krakowskim pis*mo „Wiadomości Kobiece", a na obszarze Rzeszowszczyzny pismo terenowe „Chłopka". Były to pisma powielaczowe, które oprócz tematów związa­ nych z działalnością konspiracyjną zawierały problematykę wychowania narodowego, społecznego oraz kulturalno-oświatowego. Zdawano sobie sprawę, że istotą pracy konspiracyjnej jest także przygotowanie mło­ dych kobiet do zadań w życiu powojennym wsi . Z ideą wychowania ku przyszłości związana była również inicjatywa powołania przez Centralne Kierownictwo LKZ tzw. „Uczelni Kore­ spondencyjnej" dla swych zorganizowanych konspiracyjnie członkiń. Wzory do tego działania zaczerpnięto z korespondencyjnych kursów — także spółdzielczych, które przed wojną krzewiły wśród młodzieży wiej­ skiej samokształcenie. Cykl wykładów szkoleniowych opracowywany był przez specjalistów z dziedziny historii narodu, wsi i ruchu ludowego, następnie powielany i rozsyłany w teren poprzez sieć organizacyjno-kolportażową ruchu ludowego. Tematyka wykładów dotyczyła także za­ gadnień wychowania dzieci i młodzieży, reform ustrojowo-gospodarczych, roli kobiet w życiu wsi i państwa. Nadsyłane z terenu wypraco­ wania kobiet były skrupulatnie czytane i oceniane przez odpowiedni zespół osób w Centrali i następnie odsyłane, również pocztą konspira­ cyjną do autorek występujących zresztą pod różnymi pseudonimami. Uzupełnieniem korespondencyjnego szkolenia młodych kobiet były także spotkania organizowane w skali wojewódzkiej i krajowej. Jedna z ta­ kich wojewódzkich konferencji LZK odbyła się wiosną 1944 r. w Niezabitowie k. Puław, druga na Kielecczyźnie, trzecia krajowa w War­ szawie. Wykładowcami na tych konferencjach byli wybitni działacze i działaczki konspiracyjnego ruchu ludowego. 22 „Uczelnia Korespondencyjna" zorganizowana w 1943 r. cieszyła się wielkim powodzeniem i zaczęła spełniać poważną rolę w samokształ­ ceniu i wychowaniu narodowym i obywatelskim młodych wiejskich ko­ biet. Po wojnie wiele z tych dziewcząt z wielkim oddaniem włączyło się w prace społeczne na wsi, inne z powodzeniem podjęły dalszą naukę w szkołach średnich i wyższych . Podstawową działalnością ruchu ludowego w czasie okupacji była jednak walka zbrojna prowadzona przez Bataliony Chłopskie, które dzie­ liły się na oddziały taktyczne — przeznaczone do bezpośredniej walki, oraz terytorialne —• do ochrony ludności przed represjami wroga. Pod koniec okupacji Bataliony Chłopskie liczyły ok. 170 tys. żołnierzy. 23 Por. Twierdzą nam będzie... M a t u s o w a - „ K w i a t k o w s k a", op. cit. i — Etnografia Polska, X X V I I / 2 �114 MARIA BIERNACKA W walce z Niemcami zginęło ponad 7 tys. żołnierzy, w tym kilkadziesiąt kobiet. Konspiracyjną działalność Batalionów Chłopskich w następujący sposób ocenia uczestnik tych walk Jan Nowak: „Ofiarny wkład żołnierzy Batalionów Chłopskich i członkiń Ludowego Z w i ą z ­ ku Kobiet w walkę o wyzwolenie narodowe i społeczne należy do szczytnych tra­ dycji współczesnego ruchu ludowego i polskiego narodu; stanowi on niezbity do­ w ó d patriotyzmu i obywatelskiej dojrzałości wsi polskiej" . 24 Postawa ludności wiejskiej w czasie wojny, w tym zwłaszcza poko­ lenia wychowanego w Polsce niepodległej w szkołach i organizacjach społecznych, była wyrazem najgłębszych zmian, jakie dokonywały się w świadomości i osobowości chłopa polskiego. Można by przytoczyć wiele przykładów świadczących o pielęgnowaniu owych postaw naro­ dowych i etyczno-moralnych wśród ówczesnej młodzieży wiejskiej. Przy­ noszą nam je liczne wspomnienia uczestników tamtych walk i działal­ ności, a także opracowania historyków zajmujących się okresem I I woj­ ny światowej . Godne szczególnego podkreślenia są postawy młodzieży wiejskiej wychowanej przed wojną w duchu demokratycznym — w szkołach i organizacjach społecznych. Wyraża je w doskonały sposób „Dwanaście przykazań uczciwości żołnierza" albo inaczej „Wychowanie w party­ zantce" — opracowane i pilnie przestrzegane przez tzw. „Zgrupowanie Batalionów Chłopskich na Kielecczyźnie" pod dowództwem Jana Sońty, ps. „Ośka". Zgrupowanie to utworzyli zaraz na początku wojny młodzi gimnazjaliści wywodzący się ze środowisk ludowcowych oraz Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici". Było ono jednym z pierwszych oddziałów BCh, jakie powstały na obszarze Kielecczyzny. Atmosferę, jaka pano­ wała w tym zgrupowaniu, można porównać jedynie do klimatu charak­ terystycznego dla oddziałów harcerskich „Szare Szeregi". Tekst wytycz­ nych „Dwanaście przykazań uczciwości żołnierza" lub „Wychowanie w partyzantce" głosi przede wszystkim, że wychowywanie innych należy rozpoczynać od wychowania „samego siebie". Jeżeli się rozpoczyna taką „rzecz wielką", to w jej realizowaniu należy liczyć tylko na własne siły. Warunkiem zwycięstwa jest przede wszystkim uczciwość. Do obo­ wiązków żołnierza zgrupowania należy ścisłe przestrzeganie następują­ cych zasad: 2S „1. Moim pragnieniem w życiu jest uczciwość, ale taka, która wszędzie po­ piera dobro, a na śmierć i życie walczy ze złem. Bo na nic wszystkie ustroje, konstytucje, partie i narody, jeśli w nich na pierwszym planie nie zostanie wysu­ nięta uczciwość. 2 4 N o w a k , op. cit., s. 112. Nie wszystko umiera, Warszawa 1976. Por. także Żelazne kompanie BCh, praca zbiorowa pod redakcją J . Niecki i M. Szczawińskiej, Warszawa 1947, oraz W kolportażu i łączności... 25 �OŚWIATA A SPOLECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 115 2. Dobro rozróżniam takie, które bezinteresownie przynosi ulgę cierpiącemu, to znaczy tym najbiedniejszym, najbardziej wykorzystywanym, tym, za którymi nikit nie chce się upomnieć, lub wstydzi się do nich przyznać, choćbym za to narażał się złej przemocy i m i a ł b y m być prześladowany, a nawet zabity. 3. Zło rozróżniamy takie, które przynosi cierpienie niewinnym. Jeśli to zło pochodzi z nieświadomości, będę się starał je za wszelką cenę nawrócić. Jeśli zaś jest ono świadome, będę zwalczał i niszczył je n a j w y m y ś l n i e j s z y m i środkami, obo­ jętnie, skąd ono pochodzi, ze wsi czy z miasta, z urzędu, czy z prywatnego mie­ szkania, z pałacu, czy z rudery. I im więcej zło uczone jest, tym bardziej będę z nim walczył, uważając w a l k ę tę za cel mojego życia. 4. Pragnę b y ć zadowolony z zadowolenia wszystkich i u w a ż a m to za szczęście prawdziwe. Będę dążył do tego, aby nie było głodnych wśród najedzonych, obdar­ tych wśród ubranych, n i e w o l n i k ó w wśród uprzywilejowanych, wtrącanych w nędzę przez przełożonych i będę walczył przeciwko takiej władzy, która popiera podłość, a niszczy uczciwość, obojętne, czy jest ona odziana w siermięgę chłopską, ubranie robocze, czy mundur wojskowy. 5. Moim celem jest, by z wojny na przyszłość wynikały dwa doświadczenia. By sprawcy wojny przekonali się, że nie przynosi ona im szczęścia, a wszyscy l u ­ dzie, żeby zrozumieli, że nie opłaca się krzywda ludzka. 6. Walka ta dla mnie trwać będzie tak długo, dopóki przy władzy będzie istnieć «nieuczciwość», obojętne jakiej narodowości i pochodzenia, a w a l c z y ł z nią będę aż do śmierci. Inaczej bowiem żyć nie warto. Albo jest miejsce na uczciwość, albo go nie ma. 7. W życiu będę się starał postępować tak, by patrzeć wszędzie szczerze i mieć czyste sumienie wiedząc, że przed wszystkimi władzami mogę się skryć, ale przed wyrzutami własnego sumienia się nie skryję. Pragnę, aby postępowanie moje było bez krzywdy ludzkiej. Nie będę miał żadnych z m y s ł o w y c h nałogów, jak: pi­ jaństwo, niemoralne prowadzenie się, karciarstwo itp., które by przynosiły cier­ pienia otoczeniu. 8. Będę swoim życiem udowadniał każdemu, że opłaca się tylko uczciwość i sprawiedliwość, zarówno dla dobra ludzkości, jak i dla samego siebie. Wszak nie ma mocarza na świecie, który by sobie zdołał zapewnić przyszłość, bo po zgromadzeniu największych zapasów żywności można w końcu umrzeć z głodu, a przy n a j w i ę k s z y m zabezpieczeniu się można zginąć. 9. W walce ze złem będę żołnierzem uczciwości. Cechować mnie będzie roz­ sądek, odwaga, spryt i szczera intencja niszczenia zła. Nagrodą za poświęcenie będzie przemiana podłości w uczciwość, która zawsze znajdzie u mnie opiekę, podobnie jak podłość — karę. Za hańbę będę uważał pobicie słabszego i oszuka­ nie nieświadomego, bo przemoc powinna służyć opiece, a wiedza uświadomieniu. 10. Bratem moim jest każdy człowiek na kuli ziemskiej, postępujący w e d ł u g tych zasad, obojętne, o jakim kolorze skóry i jakiego pochodzenia. Dumny powi­ nien b y ć każdy, kto pozna tę prawdę i kto ją w życiu stale realizuje. Bo są pomazańcy, mający się za uczonych, zmaterializowani, nie znający zadowolenia z uczciwego postępowania, sądzą bowiem, że wystarczy dogadzać tylko swoim za­ chciankom. 11. Zasady te będą dla mnie w s k a z ó w k a m i na całe życie, a tak u siebie, jak i u innych będę uważać tylko takie słowa za ważne, które są zgodne z czynem, bo jeśli ktoś głosi uczciwość, a krzywdzi świadomie bliźnich, jest uosobieniem zła, które należy bezwzględnie niszczyć. 12. Moim celem jest, by w walce ze złem idea uczciwości zwyciężyła i była praktycznie wykonywana. Jako czynny członek Batalionów Chłopskich będę dążył �116 MARIA BIERNACKA do sprawiedliwej Polski Ludowej, opartej na zasadach demokracji, etyki chrze­ ścijańskiej. Wierzę w zwycięstwo i w pomoc Boga dla naszej słusznej sprawy"". Przytoczone w całości „dwanaście przykazań" młodych żołnierzy kie­ leckich charakteryzują dostatecznie postawę tej młodzieży, która riie tylko podjęła walkę z okupantem niemieckim, ale także sformułowała zasady i ideały wychowawcze własnego postępowania. „Dwanaście przyk?zań" obowiązywało wszystkich uczestników „Zgrupowania", które na początku wojny liczyło kilkadziesiąt osób, a pod jej koniec — kilkaset. Jak wynika z relacji wspomnieniowych, zarówno dowódcy, jak i zwykli żołnierze, przez cały czas wojny starali się być wierni zasadom przez siebie wypracowanym i dobrowolnie przyjętym. Postawy takie nie na­ leżały do odosobnionych. Przedwojenni wiciarze, a także młodzież siewowa w programach swych — niezależnie od różnic światopoglądowych oraz orientacji politycznych — wielką wagę przywiązywali do wycho­ wania obywatelskiego i utrwalania wśród swych członków cech uczci­ wości, koleżeństwa i przyjaźni. W duchu takiej przyjaźni wychowywały także uniwersytety ludowe, szkoły rolnicze i spółdzielcze, których wy- ¿ chowankowie spełniali wielką rolę w organizacjach podziemnych. Bechowcy i członkinie Ludowego Związku Kobiet to w swej podstawowej _ warstwie wiciarze i część młodzieży siewowej, która zeszła do podziemia. l_ W życie, które wówczas było stale zagrożone, wnosili ogromne wartości ętyczno-moralne pozwalające trwać i walczyć z godnością i w przy­ jaźni. Uczestnicy i przywódcy konspiracyjnego ruchu ludowego, Bata­ lionów Chłopskich i Ludowego Związku Kobiet w swych publikacjach, wypowiedziach i wspomnieniach podnoszą bardzo często problem wiel-*^™ kiej odwagi, ofiarności i odpowiedzialności cechujący członków tego wielkiego ruchu. Powtarza się często, że nie było w nim tzw. „wsyp" — wpadki przypłacano często utratą życia, w niektórych przypadkach od-" bieranego sobie dobrowolnie za pomocą trucizny — byle nie wydać ко-Г lęgów i przyjaciół . .. 27 ř I I . OŚWIATA N A W S I W P O L S C E L U D O W E J Szkolnictwo i oświata dla dorosłych w Polsce okresu powojennego^ zajęły miejsce szczególne, co wiąże się z głębokimi przemianami ustro-^ jowymi, zapewniającymi szkolnictwu i oświacie pozaszkolnej niespoty-? kane dotąd perspektywy rozwojowe. Olbrzymie straty poniesione w czasie okupacji (1939-1945) przede""" wszystkim w kadrze nauczycieli i oświatowców, a następnie w budyń- -kach i wyposażeniu szkół oraz najtrudniejsze do odrobienia zniszczenia^ moralne, nie zahamowały tempa odbudowy szkolnictwa i oświaty doro-^j ^ 2 6 2 7 W. G o ł ą b e к - „В о гу n a", F . K a m i ń s k i , Przedmowa, Bez rozkazu, Warszawa 1966, s. 248-266. [w:] W kolportażu... ? _ �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 117 № słych. Sprzyjała temu w pierwszym rzędzie polityka władz oświatowych, realizujących konsekwentnie sprawę pełnego zdemokratyzowania i upowszechnienia oświaty i kultury. W procesie tym wielką rolę ode­ grało również nauczycielstwo oraz działacze oświatowi, którzy często z bezprzykładną energią i bezinteresownością przystępowali do pracy na polu oświaty i wychowania. Działalność tę na terenie wsi ułatwiała po­ stawa społeczeństwa wiejskiego, które w większości swej dojrzało do tego, by w pełni korzystać z historycznej szansy wyrównywania zapóźnień nawarstwionych na tym odcinku w okresach dawniejszych. Przed młodzieżą wiejską kończącą szkoły podstawowe stanęły w zasadzie otwo­ rem wszystkie szkoły ogólnokształcące i zawodowe na poziomie zasad­ niczym, średnim i wyższym. W tym czasie powstało wiele nowych szkół średnich i zasadniczych w małych miasteczkach, osadach, terenowych ośrodkach przemysłowych oraz wsiach. Szkoły te ułatwiały kształcenie się także tej młodzieży wiejskiej, która nie mogła korzystać z wielko­ miejskich ośrodków nauczania. Aby szkolnictwo i oświata dorosłych mogły się rozwijać na miarę wzrastających potrzeb należało podjąć skuteczną walkę z analfabetyz­ mem, który poprzez wojnę i okupację uległ dalszemu pogłębieniu. Józef Półturzycki w swej pracy na temat szkolnictwa dla dorosłych w Polsce Ludowej stwierdza, że trudna jest do ustalenia nawet przybliżona liczba analfabetów bezpośrednio po odzyskaniu niepodległości. Liczba ta była zmienna ze względu na trwającą ponad dwa lata repatriację oraz pozo­ stawania znacznej liczby młodzieży poza szkołą. Niektórzy autorzy, jak np. Tadeusz Pasierbiński, przyjmują liczbę od 3 do 3,5 miliona, Maksy­ milian Siemieński 4,5 miliona (analfabetów i półanalfabetów), Joanna Landy-Tołwińska 4 miliony, w tym 2 miliony dorosłych w wieku pro­ dukcyjnym (od 18 do 50 lat). W roku 1949 wiceminister oświaty Henryk Jabłoński mówił w sejmie o konieczności objęcia kształceniem 2,5 mi­ lionów osób. Analizując dane statystyczne dotyczące tego zagadnienia J. Półtu­ rzycki uważa, że na pierwsze lata po wojnie można przyjąć liczbę mie­ szczącą się w granicach 3-3,5 miliona analfabetów i półanalfabetów (naj­ częściej podawaną przez różnych autorów) — natomiast dla końca 1950 r. liczbę tę należy zmniejszyć do 1 144 586. W stosunku do 24 mi­ lionów ludności w Polsce liczba 3 milionów analfabetów stanowiła 18,3°/o ludności powyżej 9 roku życia . Podjęcie akcji zwalczania analfabetyzmu uznano za konieczne już na pierwszym Zjeździe Oświatowym w Łodzi (czerwiec 1945) — co było 2S 2 8 J . P ó ł t u r z y c k i , Rozwój i problemy szkolnictwa dla dorosłych w Pol­ sce Ludowej, Wrocław 1972, s. 23-24. Por. także: J . L a n d y - T o ł w i ń s k i e j , Analfabetyzm w Polsce i w świecie, Warszawa 1961; Problemy likwidacji analfa­ betyzmu w Polsce Ludowej, Warszawa 1960; M. S i e m i e ń s k i , Zagadnienia li­ kwidacji analfabetyzmu w Polsce, „Oświata i Kultura", nr 5/6: 1946. \, �118 MARIA B I E R N A C K A także zgodne z programem oświaty wypracowanym w czasie okupacji przez TON i Departament Oświaty i Kultury. Początkowo działalność ta prowadzona była spontanicznie przez sieć szkolnictwa oraz różne instytucje oświatowe. Podstawowym dokumentem w sprawie likwidacji analfabetyzmu było zarządzenie ministra oświaty z roku 1945 (14 lipca) 0 organizowaniu sieci kursów obejmujących nauczanie dorosłych do 45 roku życia, które dały początek oficjalnemu nauczaniu dorosłych analfabetów i półanalfabetów. Przyjmuje się, że działalność w zakresie zwalczania analfabetyzmu przebiegała w 4 okresach: a) od wyzwolenia kraju do 7 kwietnia 1949 r. (daty uchwalenia ustawy sejmowej o likwi­ dacji analfabetyzmu), b) od 7 kwietnia 1949 r. do 21 grudnia 1951 r. (okresu masowej likwidacji analfabetyzmu), c) od 21 grudnia 1951 r. do 1957 r. (stopniowe osłabienie działalności) i d) od 1958 r. do chwili obecnej . W ustawie sejmowej z 1949 r. określone zostało pojęcie analfabety 1 półanalfabety — za analfabetę uznano osobę dorosłą nie umiejącą czytać i pisać, a za półanalfabetę taką, która czyta, ale nie potrafi się podpisać. Obowiązkiem nauczania objęto wszystkich analfabetów i pół­ analfabetów w wieku od 14 do 50 lat. Ustawa wprowadziła także urząd Pełnomocnika Rządu do Walki z Analfabetyzmem, a na stanowisko to powołano Stefana Matuszewskiego. Powstała też Główna Komisja do Walki z Analfabetyzmem, w skład której wchodzili przedstawiciele Rady Państwa, Wydziału Oświaty КС PZPR, przedstawiciele stronnictw politycznych, odpowiedzialni pracownicy Ministerstwa Oświaty i Cen­ tralnej Rady Związków Zawodowych, prezes ZNP, szef Głównego Za­ rządu Polityczno-Wychowawczego Wojska Polskiego, dyrektor Towa­ rzystwa Uniwersytetów Robotniczych i Ludowych oraz wybitni działacze polityczni i społeczni. Zostały także powołane komisje wojewódzkie, po­ wiatowe, gminne, które koordynowały akcję likwidacji analfabetyzmu na swoim terenie. Program likwidacji analfabetyzmu zaplanowano na 3 lata. Przed rozpoczęciem dokonano rejestracji, która była jeszcze uzupełniona w ro­ ku 1951 i wykazała łącznie 1 416 083 osoby bez początkowego wykształ­ cenia. Rocznie organizowano po dwie kampanie kursów i zespołów trwa­ jących po 5 miesięcy. Nauczanie odbywało się na kursach państwowych organizowanych i prowadzonych przez kuratorów okręgów szkolnych. Za zgodą pełno­ mocnika mogły być także organizowane kursy przez zakłady pracy i orga­ nizacje społeczne. W 1949 r. władze wojskowe podjęły również decyzję nauczania analfabetów odbywających służbę wojskową. Ostatecznego podsumowania akcji nauczania analfabetów dokonano w lutym 1952 r. stwierdzając, że w ciągu niespełna 3 lat kursy naucza­ nia początkowego ukończyło 780 549 osób. Jeśli uwzględnić także nau29 2 9 Półturzycki, op. cit., s. 24; L a n d y - T o ł w i ń s k a , op. cit,, s. 83-85. �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 119 czanie prowadzone bezpośrednio po wojnie, obejmujące 238 993 osoby, to ogólna liczba ludności objętej akcją nauczania wyniosła 1 019 542. W akcji zwalczania analfabetyzmu uczestniczyło ponad 52 tys. nauczy­ cieli zawodowych i 26 tys. wykonujących swe zajęcie społecznie. Ogólne koszty przeprowadzonej akcji wyniosły 141 617 541 zł, z czego wydat­ kowano 123 639 775 zł (zaoszczędzając kwotę 17 977 766 zł). Przeciętny koszt nauczania jednej osoby (analfabety) wyniósł więc 130 zł, a w nie­ których rejonach 80-90 z ł . Warto dodać, że w roku 1950 akcją nauczania zostali także objęci głuchoniemi i ociemniali, dla których wydano specjalny elementarz autorstwa wybitnych działaczy oświatowych — J. Landy-Brzezińskiej (Tołwińskiej) i W. Tułodzieckiego oraz przewodnik metodyczny dla na­ uczających. Akcją tą objęto łącznie ok. 3000 głuchoniemych i ociemnia­ łych. Prowadzono również nauczanie wśród osób nie objętych ustawą. Tak np. w latach 1949-1951 ukończyło kursy 13 635 osób w wieku po­ wyżej 50 lat. W niektórych rejonach uczono analfabetów o mniejszym stopniu inteligencji (Sulisław, w b. pow. grodkowskim, kursy takie ukończyły 32 osoby — mimo orzeczenia komisji lekarskiej stwierdzają­ cej ich niski stopień rozwoju umysłowego). Z zestawienia osób uczących się na kursach dla analfabetów wynika, że największą liczbę przeszkolono w województwach — warszawskim, kieleckim i lubelskim, w których zapóźnienia sięgały jeszcze czasów za­ boru rosyjskiego. Najmniej absolwentów było (poza miastami Łodzią i Warszawą) w województwach — szczecińskim, zielonogórskim, kosza­ lińskim, olsztyńskim, opolskim i rzeszowskim . Wielka akcja zwalczania plagi analfabetyzmu była po I I wojnie dzia­ łaniem przeprowadzonym na niespotykaną skalę. Mimo ogromnych osiąg­ nięć, jakich w tym zakresie dokonano, sytuacja nie jest w pełni zadowa­ lająca, ponieważ — zdaniem specjalistów — w latach sześćdziesiątych istniały podstawy, aby sądzić, że w niektórych środowiskach występo­ wało zjawisko wtórnego analfabetyzmu. Chociaż nie posiada ono cech masowości, to jednak nie zwalnia od czujności i zapewnienia stałej opieki osobom zagrożonym wtórnym analfabetyzmem . W rozwoju powojennego systemu oświatowego bardzo ważne miejsce zajmowało szkolnictwo dla drosłych, które cechował duży dynamizm i różnorodność form kształcenia. Szkolnictwo to w okresie międzywojen­ nym stanowiło część składową tzw. „oświaty pozaszkolnej" i nie miało podstaw ustawowych wiążących je z całokształtem polityki oświatowej państwa; nie dysponowało odpowiednimi środkami finansowymi i — jak to stwierdza J. Półturzycki: 30 31 32 8 0 8 1 3 2 P ó 11 u r zу с к i, op. cit., s. 31. Tamże, s. 32-34. L a n d y - T o l w i ń s k a , op. cit., s. 83-109. �120 MARIA B I E R N A C K A I „ograniczało się jedynie do szkolnictwa podstawowego, gdyż szkoły i kursy na poziomie średnim, jak szkoły zawodowe dla pracujących, prowadzone były przez organizacje samorządowe, społeczne i polityczne. W okresie Polski Ludowej całokształtem oświaty i kultury dorosłych zajęło się przede wszystkim państwo, stwarzając prawne i finansowe podstawy rozwoju zarówno szkolnictwa dla do­ rosłych, jak i form pozaszkolnej oświaty ludzi pracy". Kształcenie dorosłych stało się w i ę c jednym z głównych e l e m e n t ó w „wszechstronnego rozwoju obywateli w ramach szerokiego i różnorodnego systemu kultury i oświaty, w którym roz­ wijając się przenikają się wzajemnie nurty aktywności kulturalnej, o ś w i a t o w e j i systematycznego kształcenia" . 3S Pierwsze prawne dokumenty dla szkolnictwa dorosłych wydane zo­ stały jeszcze w czasie wojny oraz bezpośrednio po jej zakończeniu. Naj­ ważniejsze z nich to: okólnik ministra oświaty o opiece i nadzorze w tak zwanych klasach przyspieszonych na kursach dla dorosłych (13 grudnia 1944 г.); zarządzenie w sprawie organizacji kursów repolonizacyjnych na ziemiach zachodnich (6 lipca 1945 г.); zarządzenie o organizacji kur­ sów początkowych — dla analfabetów (14 lipca 1945 г.); okólnik | w sprawie kursów dokształcających i szkół powszechnych dla dorosłych t (nr 43 z 29 sierpnia 1945 г.); okólnik o organizacji gimnazjów i liceów % dla dorosłych (nr 44 z 29 sierpnia 1945 г.). Wszystkie te zarządzenia ' i okólniki wyznaczyły cztery zasadnicze rodzaje szkolnictwa organizo- * wanego przez Ministerstwo Oświaty w pierwszych latach powojennych, i a mianowicie: kursy nauczania początkowego, kursy repolonizacyjne, j . szkoły powszechne i kursy dokształcające na poziomie szkoły powszech- i nej, gimnazja i licea dla dorosłych. | Równolegle z Ministerstwem Oświaty szkolnictwem dla dorosłych * zajmowały się również organizacje samorządowe, związkowe, młodzie- ~ żowe i oświatowe. Były to kursy z klasami przyspieszonymi na poziomie ^ szkoły powszechnej i średniej, kursy i szkoły zawodowe oraz ogólno- * kształcące i zawodowe szkolnictwo korespondencyjne. Ten początkowy " okres powojenny charakteryzował się dynamicznym rozwojem różnych form szkolnictwa i oświaty, a zasadniczym jego akcentem było „wy- ^, równywanie opóźnień spowodowanych wojną i okupacją oraz uzupełnię- . nie wykształceń tych, którzy przed wojną z różnych przyczyn nie mogli go uzyskać". Niemniej ważną sprawą było również podniesienie poziomu * wykształcenia ludności z warstw robotniczych i chłopskich, spośród któ­ rych zaczęła się tworzyć nowa kadra inteligencji. i Działalność w zakresie oświaty dorosłych znalazła pełne zrozumienie wśród przedwojennych działaczy oświatowych oraz tych, którzy ucze- . stniczyli w tajnej działalności oświatowej podczas okupacji niemiec- -\ kiej. Ich bogate doświadczenia w tym zakresie znalazły wyraz w teore- ~ tycznych i metodycznych opracowaniach przygotowujących grunt do ~ przyszłej, powojennej działalności. Tajna Organizacja Nauczycielska 1_ (TON) przy współudziale wybitnych twórców nauki i kultury opraco- * 8 » P ó 11 u r zу с к i, op. cit, s. 8. �121 OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA wała bowiem „Podstawy polityki oświatowo-kulturalnej", a Departa­ ment Oświaty i Kultury przygotował materiały i opracowania dotyczące systemu kształcenia, wychowania i upowszechniania k u l t u r y . O roli tych dwóch grup oświatowców (okresu przedwojennego i wojennego) w organizacji życia powojennego napisał Półturzycki: u „wniosły swe bogate doświadczenie, żarliwość i bezkompromisowe oddanie sprawie kształcenia dorosłych. Przekazywały przeważającej liczbie młodej i nowej kadrze nauczycieli szkół dla dorosłych swoje osiągnięcia metodyczne i organiza­ cyjne, o ś w i a t o w e doświadczenia oraz zamiłowanie do tego rodzaju pracy" . 86 Obok Ministerstwa Oświaty w pracy z dorosłymi uczestniczyły tak­ że: Ludowy Instytut Oświaty i Kultury (LIOK), który powstał w 1940 r. z dawnego Instytutu Oświaty Dorosłych, Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego, Instytutu Teatrów Ludowych, Poradni Bibliotecznej Związ­ ku Bibliotekarzy Polskich oraz z Instytutu Oświaty i Kultury im. Sta­ szica. Ludowy Instytut Oświaty i Kultury w czasie wojny prowadził pracę kulturalno-oświatowa, a po wojnie włączył się do realizacji nowych zadań. W zakresie rozwoju oświaty dorosłych działały także Towarzy­ stwo Uniwersytetów Ludowych, Towarzystwo Uniwersytetu Robotni­ czego, Towarzystwo Teatru i Muzyki oraz Towarzystwo Burs i Sty­ pendiów. W tym pierwszym okresie powojennym praca oświatowa krzewiła się bujnie i żywiołowo — pojawiały się liczne inicjatywy oświatowe, organizowano różne placówki oświaty dorosłych, m. in. uniwersytety powszechne, uniwersytety ludowe, koła amatorskiej twórczości artystycz­ nej, zespoły samokształceniowe i czytelnie. Równolegle z tym ukazy­ wały się specjalne wydawnictwa oraz publikacje zamieszczane w takich pismach, jak: „Oświata i Kultura", „Praca Oświatowa", „Biuletyn Za­ rządu Głównego TUR", „Teatr Ludowy", „Rzeczy Ciekawe". Powstała także Katedra Oświaty i Kultury Dorosłych w Uniwersytecie Jagiel­ lońskim. Na odcinku wiejskim szczególna rola przypadła uniwersytetom l u ­ dowym. Powstanie tych placówek rozpoczęło się po wojnie z żywiołową siłą dzięki temu przede wszystkim, że już w czasie okupacji organizo­ wano tajne kursy dla kandydatów na ich nauczycieli. Akcja tworzenia uniwersytetów ludowych miała charakter samorzutny — były to prze­ cież placówki, które przed wojną zaczęły spełniać wielką rolę w wy­ chowywaniu młodego pokolenia wsi. Realizując projekt oświatowców z czasów okupacji powołano Towarzystwo Uniwersytetów Ludowych (TUL) i już w dniach od 11 do 13 października 1945 r. zorganizowano w Pabianicach pierwsze Walne Zgromadzenie Towarzystwa. 8 4 Por. C . W y c e c h , Z dziejów tajnej 1984, w tym szczególnie s. 145-280. P ó ł t u r z y c k i , op. cit., s. 11-12. 8 5 oświaty w latach okupacji, Warszawa �122 MARIA B I E R N A C K A Celem tego zjazdu było — oprócz zac¿an organizacyjnych — „poro­ zumienie się organizatorów i pracowników uniwersytetów ludowych w sprawie kierunków i charakteru pracy". W uchwałach stwierdzono: „Uniwersytety ludowe w Polsce powojennej są bezpośrednim dalszym ciągiem pracy przedwojennej; nawiązują do tradycji Solarza i do tradycji uniwersytetu grundtvigowskiego. Są przy tym pracą ż y w ą , mającą twórcze aspiracje kształto­ wania treści swojej w dostosowaniu do współczesnych w a r u n k ó w i potrzeb [...] mają żarliwą postawę w stosunku do potrzeb życia społecznego Narodu, P a ń s t w a i warstwy chłopskiej; swoją rolę widzą w oddziaływaniu na życie polskie przez potęgowanie życia duchowego i rozwój osobowości człowieka [...] są związane z ideałami ruchu ludowego, tematyka tego ruchu stanowi jeden z zasadniczych składników ich programu pracy. Jest to związek z wielkim ruchem społecznym, działającym n a długiej fali [...] nie są uzależnione od żadnej organizacji politycz­ nej nawet w tym wypadku, gdy nauczyciele i uczniowie posiadają określoną przy­ należność polityczną do jednej lub kilku tego rodzaju organizacji" . 8e Dodać trzeba, że w zjeździe tym uczestniczyło 131 osób, w tym wielu wybitnych twórców i działaczy oświaty i kultury. Cała ta spontaniczna działalność oświatowa wśród dorosłych została zahamowana na przełomie lat 1949/1950, kiedy to „krytycznie", ale nie­ właściwie oceniono dorobek lat poprzednich. Przeprowadzono wówczas wiele zmian administracyjnych, m. in. upaństwowienie całego szkolnic­ twa, podjęcie akcji zwalczania analfabetyzmu, rozwinięcie sieci szkół podstawowych i średnich w rejonach kluczowych dla gospodarki naro­ dowej, udostępnienie szkolnictwa podstawowego dla najszerszych rzesz pracujących. „Ogólną pozytywną cechą tych przemian — pisze Półturzycki — było znaczne rozszerzenie demokratyzmu w oświacie i kulturze dorosłych oraz podporządko­ wanie działalności oświatowej gospodarczym potrzebom państwa w okresie reali­ zacji planu sześcioletniego zmierzającego do uprzemysłowienia i podniesienia roz­ woju gospodarki narodowej" . 87 W tym czasie likwidacji uległo szereg instytucji oświaty dorosłych, jak пр.: Ludowy Instytut Oświaty i Kultury, Towarzystwo Uniwersy­ tetu Robotniczego i Ludowego, Instytut Kulturalno-Oświatowy „Czy­ telnika", wszelkie placówki kształcenia pracujących, poradnie oświato­ we oraz szkoły internatowe na ziemiach zachodnich. Zamarła działalność repolonizacyjna, rozwiązano szkoły pracy społecznej przestały wycho­ dzić pisma oświatowe. Szkolnictwo dla dorosłych zostało ujednolicone na wzór dziecięcego i młodzieżowego przez wprowadzenie nawet tych sa­ mych programów. Całą działalność oświatową zaczęto podporządkowy8 « Por. Uniwersytety Ludowe w Polsce. Sprawozdanie z pierwszego Zgromadzenia'członków TUL RP w Pabianicach 11, 12 i 13 października ku, Warszawa 1946, s. 5-8. Opracowanie to zawiera referaty, głosy w i inne materiały ze zjazdu oraz bibliografię dotyczącą u n i w e r s y t e t ó w w Polsce. P ó ł t u r z y c k i , op cii., s. 13. 8 7 Walnego 1945 ro­ dyskusji ludowych �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 123 wać potrzebom gospodarki, zwłaszcza przemysłowej. W związku z tym wprowadzono „centralnie skoordynowane" zarządzenia dotyczące kształ­ cenia dorosłych, rozbudowy aparatu administracyjnego oraz planowania. W miejsce zlikwidowanych placówek oświatowych powołano Towarzy­ stwo Wiedzy Powszechnej. Wszystkie te zmiany spowodowały, że „cen­ tralnie zarządzana praca oświatowa stała się ogólnikowa, powierzchowna i deklaratywna. Liczyły się efekty propagandowe, pokazowe festiwale, a nie właściwa praca ideowo-wychowawcza". Warto uzupełnić, że rów­ nocześnie następuje osłabienie, a z czasem nawet pełne zahamowanie bujnej działalności kulturalno-oświatowej prowadzonej przez Związek Młodzieży Wiejskiej RP „Wici", który w 1948 r. wszedł w skład Związ­ ku Młodzieży Polskiej — nowo powstałej organizacji, jednoczącej cztery niezależne związki młodzieżowe miast i w s i . Okres odnowy w pracy oświatowej zaczął się w 1956 r. W planach rozwoju gospodarczego kraju poważne miejsce przypadło oświacie. Od tego okresu obserwować można było stały wzrost oświatowej aktyw­ ności środowisk i regionów wykazujących w tym zakresie wiele własnej inicjatywy. Następował nie tylko rozwój placówek oświatowych, ale także podnoszenie jakości pracy dydaktycznej i wychowawczej. Zaczęły się rozwijać różne formy pracy oświatowej, jak uniwersytety powszech­ ne, robotnicze i ludowe, kursy problemowe i formy pozaszkolnej oświaty i kultury dorosłych. Szkolnictwo podstawowe i średnie poszukiwać za­ częło nowych organizacyjnych i metodycznych rozwiązań, dzięki czemu powstawały nowe prace zarówno teoretyczne, jak i metodyczne uogól­ niające doświadczenia nauczycieli. W 1957 r. zaczęto wydawać czaso­ pismo „Oświata Dorosłych", a w 1961 r. powołano w Instytucie Peda­ gogiki Zakład Kształcenia Dorosłych. Działalność naukowo-badawczą rozwija Wydział Pedagogiki Uniwer­ sytetu Warszawskiego, Katedra Oświaty i Kultury Dorosłych Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego, a następnie inne placówki naukowe. Badania na polu pedagogiki dla dorosłych podjęli profesorowie: Kazimierz Wojcie­ chowski, Maksymilian Siemieński, Włodzimierz Szewczuk, Ryszard Wro­ czyński, Franciszek Urbańczyk oraz rosnąca kadra młodych. Systematycznemu rozwojowi szkolnictwa dla pracujących sprzyjała także polityka władz państwowych i organizacji politycznych. Uchwała Rady Ministrów z 15 grudnia 1956 r. zobowiązała np. wszystkich pra­ cowników w wieku do 35 lat do uzupełnienia podstawowego wykształ­ cenia. Nawiązywała do tego ustawa z dnia 15 V I I 1961 r. o rozwoju oświaty i wychowania, która „z jednej strony zamyka okres żywiołowego kształcenia w latach 1957-1961, a z drugiej ustala perspektywy rozwo38 3 8 Związek Młodzieży Polskiej powstał na zjeździe w r o c ł a w s k i m w lipcu 1948 r. ze zjednoczenia Związku Walki Młodych, Związku Młodzieży Demokratycz­ nej, Organizacji Młod?ipży T U R oraz Związku Młodzieży Wiejskiej R P „Wici". �124 MARIA B I E R N A C K A jowe na lata następne. Normuje i prawnie ujednolica zasadniczy kie­ runek rozwoju nie krępując rozbudowy form i rodzajów kształcenia" . W nurt działalności na rzecz kształcenia dorosłych włączyły się tak­ że po roku 1956 — Centralna Rada Związków Zawodowych, Naczelny Komitet Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego, Związek Kółek i Orga­ nizacji Rolniczych, Związek Nauczycielstwa Polskiego oraz ówczesne organizacje młodzieżowe — Związek Młodzieży Socjalistycznej i wyod­ rębniony od nowa Związek Młodzieży Wiejskiej. W tej nowej sytuacji Ministerstwo Oświaty przejęło na siebie rolę wykonawcy oraz koordy­ natora i inspiratora prac. W roku 1959 powołano Centralną Komisję Koordynacyjną do spraw Upowszechniania Kultury, a w 1960 r. Ko­ misję Oświaty Dorosłych przy Ministerstwie Oświaty. Wprawdzie w tym czasie następuje bujny rozwój szkół i kursów dla pracujących (docho­ dzący łącznie do miliona uczących się w szkołach dla dorosłych i pra­ cującej młodzieży), ale równocześnie zmniejsza się zainteresowanie i opieka władz oświatowych, w niektórych dziedzinach następuje regres. Wyraziło się to m. in. w przejściu szkół średnich na programy i pod­ ręczniki szkolnictwa młodzieżowego oraz w zwiększeniu limitów uczniów w oddziałach i klas w szkołach — co wpłynęło poważnie na zmniejszenie liczby szkół i kursów, zwłaszcza na poziomie szkoły podstawowej. Pla­ nowanie sieci szkół, form oświatowych i typów placówek zaczęło być coraz bardziej oderwane od faktycznych potrzeb określonych środowisk. Poważne rysy, jakie zaznaczyły się w całym systemie szkolnictwa, spowodowały, że w roku 1971 powołano Komitet Ekspertów dla opra­ cowania raportu o stanie oświaty w Polsce. Do zadań Komitetu należało również wytyczenie nowych dróg szkolnictwu polskiemu. W tych wy­ tycznych znalazły się odpowiednie sformułowania i ustalenia dotyczące oświaty dorosłych. 39 „Jaskrawa dysproporcja — utrzymująca się niezmiennie między poziomem kwa­ lifikacji zawodowych naszych rolników a stałym narastaniem w y m a g a ń tego działu produkcji do swoich pracowników — pisał Juliusz Poniatowski w opra­ cowaniu dla Komitetu Ekspertów przygotowującego raport o stanie oświaty — staje się przedmiotem troski władz i opinii publicznej. Nie uzgodnione poglądy na realne przyczyny tego zjawiska rodzą w i e l k ą zmienność metod o ś w i a t o w y c h i sprzyjają skrajnej oszczędności w wydatkach na cel «o w ą t p l i w y m e f e k c i e » " . 40 Autor tej wypowiedzi przywiązywał wielką wagę do wyodrębnienia i szczególnego potraktowania kształcenia rolniczego. „Wszędzie, gdzie w odróżnieniu od masowego «urabiania martwego surowca» zachodzi konieczność indywidualnego traktowania jedynego, niepowtarzalnego wy­ padku, naturalna jest preferencja działania o typie «jednosci u m y s ł u i ręki». Głoszący dziś często zapowiedź: «Nowe rolnictwo będzie jak fabryka» — nie 8 9 Por. P ó ł t u r z y c k i , op. cit, s. 15-17. J . P o n i a t o w s k i , Główne problemy i Rolnictwo", nr 4-5: 1974, s. 57. 4 0 masowej oświaty rolniczej, „Wi< �125 OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA dostrzegają faktu, że charakter pracy rolnika jest pielęgnacyjny i ochronny wo­ bec ż y w y c h automatów: roślin i zwierząt, które są istotnym producentem wytwo­ rów rolnictwa. Czynność diagnostyczna jest elementem s k ł a d o w y m każdej ludz­ kiej ingerencji w pracę tych automatów, dlatego też i problematyka szkolenia r o l ­ n i k ó w pełna jest osobliwości, gdyż cechy szczególne tego zawodu muszą b y ć trak­ towane jako stałe, a w każdym razie jako mało zmienne w czasie, który bierzemy pod uwagę" . 41 Do cech szczególnych zawodu rolniczego autor wypowiedzi zalicza: trudną specjalizację produkcji rolnej, elastyczność konsumpcyjną i re­ zerwy sił w rodzinnej grupie, powolne tempo przemian opinii na wsi, niedorozwój samorządności i wreszcie konflikty opinii w wyznaczaniu celów oświaty rolniczej . Wśród licznych typów szkół, które po I I wojnie stały się dostępne dla młodzieży wiejskiej, rolę usługową dla wsi i rolnictwa miało spełniać nadal w największym stopniu szeroko pojęte szkolnictwo rolnicze. Szkol­ nictwo to mające za sobą kilkudziesięcioletnią tradycję zostało rozbudo­ wywane w myśl zadań stawianych przed rolnictwem i wsią przez nowe wytyczne polityki rolnej. Pierwszy okres (1945-1949) charakteryzował się spontanicznym i masowym organizowaniem różnych typów szkół rolniczych celem szerokiego upowszechnienia oświaty rolniczej i objęcia nią jak największej części młodzieży wiejskiej. W drugim okresie (19501956) zaznaczyła się pewna stabilizacja na odcinku kształcenia w śred­ nich szkołach rolniczych oraz stosunkowo duże osiągnięcia w rolniczym szkoleniu masowym. Następowała przy tym powolna likwidacja daw­ nego typu szkół jednorocznych zapoczątkowanych w 1900 r. w Pszczelinie, a następnie w Kruszynku. Do najistotniejszych zmian w systemie oświaty po roku 1956 należy zaliczyć wprowadzenie do dawnego systemu szkolnictwa rolniczego za­ sady drożności, istniejącej już wcześniej w systemie szkolnictwa zawo­ dowego, a co znalazło także swój wyraz w ustawie z roku 1961 o roz­ woju systemu oświaty i wychowania . Jest rzeczą niewątpliwą, że w tym nowym okresie szkolnictwo rolnicze znalazło się w sytuacji uprzy­ wilejowanej ze względu na wymogi, jakie stawiane były przed całym rolnictwem. Wprowadzenie zasady drożności spowodowało, że średnie szkoły rolnicze zostały dostosowane do nowych zadań i potrzeb i swoją nadbudowę znalazły także od 1958 r. w 2-letnich policealnych studiach zawodowych oraz w wyższych uczelniach rolniczych. Istnieją jeszcze nadal zasadnicze szkoły rolnicze, ale liczba ich ciągle się zmniejsza. W latach 1945-1973 zasadnicze i średnie szkoły rolnicze ukończyło prze­ szło 616 tys. osób. 42 43 4 1 Tamże, s. 57. Tamże, s. 58-64. S. D e s k a , Dorobek i perspektywy rozwoju oświaty tuacji spoleczno-ekonomicznej (tekst powielony), Warszawa. 4 2 4 3 rolniczej na tle sy­ �126 MARIA B I E R N A C K A Dużą-rolę w kształceniu rolniczym odegrały zaoczne szkoły rolnicze; w 1960 r. uczyło się w nich 8 tys. osób, a w roku 1973/74 blisko 45 tys. Niestety poziom wykształcenia w zawodach rolniczych wykazuje stale duże braki, a ponadto nie jest ciągle dostosowywany do faktycznych po­ trzeb rolnictwa. Okazuje się bowiem, że 50°/o osób zawodowo czynnych w rolnictwie nie posiada wykształcenia podstawowego. W kształceniu zawodowym rolników stale wzrastało znaczenie poza­ szkolnych form doskonalenia i dokształcania osób pracujących w rol­ nictwie. Rolnikom i pracownikom rolnictwa, którzy nie posiadali szkoły podstawowej, szerokie możliwości zapewniała od 1973 r. nowa forma szkolenia, czyli tzw. „podstawowe studium rolnicze", wprowadzone w życie przez Ministerstwo Oświaty i Wychowania przy współpracy M i ­ nisterstwa Rolnictwa, a ponadto wiele innych jeszcze form dokształ­ cania. Szerokiej rozbudowie systemu szkolnictwa towarzyszyły różnorodne formy oświaty pozaszkolnej. Na skutek upowszechniania się środków masowego przekazu zwielokrotniła się ilość kanałów dostarczających ludfTości wiejskiej nowe treści i informacje, w tym także rolnicze. Główna rola przypada tu przede wszystkim radiu, telewizji, filmowi i prasie. W związku z tym m. in. spada znaczenie wielu dawnych form oświaty pozaszkolnej, które cieszyły się w latach międzywojennych i wcześniej­ szych tak wielkim uznaniem. Instytucje i organizacje, które niegdyś pul­ sowały życiem i propagowały oświatę, posiadają obecnie często charakter czysto formalny. Pomiędzy szeroko rozbudowanym systemem szkolnictwa, w tym zwłaszcza średniego i wyższego, a wymogami i potrzebami zaistniał rozdźwięk, toteż wysokiej rangi specjaliści w zakresie rolnictwa i oświaty rolniczej, jak m. in. Juliusz Poniatowski, podtrzymywali uparcie: „masowe przysposobienie rolnicze — pojmowane jako połączenie elementarnej wiedzy rolniczej z dostateczną zaprawą praktyczną w wykonywaniu codziennych zabiegów w produkcji — stanowi najbardziej zaniedbaną część pożądanego szkole­ nia rolniczego [...] Młodzież wiejska — pisał on — o nie ukończonej szkole pod­ stawowej, nie dopuszczona do żadnej szkoły zawodowej, stanowi bardzo wysoki odsetek corocznej ekipy młodych zasilających rolnictwo. Pomimo słusznego doce­ niania wielkich możliwości oświaty pozaszkolnej — ani liczba, ani kwalifikacje pracowników czynnych w imieniu licznych instytucji, nie odpowiadają potrzebom rolnictwa. Rozbieżność działań szkolnych i pozaszkolnych wnosi jeszcze dodatkowe obniżenie efektywności. Już samo zespolenie w gestii resortu rolnictwa całości szkolnictwa elementarnego i średniego oraz większości aparatu pozaszkolnej o ś w i a ­ ty rolniczej stworzyło niezbędną podstawę celowego powiązania pracy w ł a d z cen­ tralnych i terenowych wokół podniesienia kwalifikacji zawodowych w rolnictwie" . 44 Zdaniem Poniatowskiego podstawowymi instytucjami przygotowu­ jącymi młodzież do zawodu rolniczego powinny się stać środowiskowe placówki oświaty rolniczej. Byłyby to dwuletnie, w zasadzie bezinternaPoniatowski, op. cit., s. 66-67. �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 127 towe szkoły obejmujące młodzież wiejską w wieku 14-15 lat po ukoń­ czeniu szkoły podstawowej, jak i 17-18-letnią młodzież o nieukończonej szkole podstawowej. Ostatnia grupa nie byłaby „spychana" do osobnych klas czy szkół, ale przerabiając program bieżący szkoły winna ona rów­ nocześnie uzupełniać zaległości i składać egzamin ze szkoły podstawo­ wej w trybie przewidzianym dla dorosłych. Praktyczne wdrażanie uczniów do zawodu winno się odbywać poprzez odbywanie praktyk u wytrawnych rolników indywidualnych zaliczanych do rzędu „uzna­ nych praktykodawców". Drugą sieć placówek masowego szkolenia rolniczego stanowiłyby tzw. szkoły wiodące. Szkoły te prowadziłyby systematyczne kursy wiedzy rol­ niczej. „Celem ich byłoby rozwinięcie i pogłębienie teoretycznych wia­ domości wyniesionych przez uczniów ze szkoły środowiskowej oraz spe­ cjalne dokształcanie w gałęziach produkcji wybieranych przez uczniów jako przyszłe pole pracy". Szkoły wiodące wyposażone w internaty i per­ sonel o różnostronnej specjalizacji, mogłyby organizować kursy zimowe, roczne, dwu-, a nawet i trzyletnie dla pracowników szukających spe­ cjalizacji, a porzucających swoje miejsce pracy jedynie na miesiąc „martwego sezonu" jakiejś części roku. Autor rysując perspektywy szkolenia rolniczego widzi trudności w ich realizacji, niemniej stwierdza, że ów „osobliwy splot okoliczności, odmiennych dzielnicowych tradycji i głęboko zróżnicowanych nowych tendencji, może być rozwikłany tylko stopniowo, „przy bacznej obser­ wacji bieżących przemian i znacznej ostrożności w przyjmowaniu pro­ roczych przepowiedni o tym, jaki będzie świat jutrzejszy i jego rol­ nictwo" . Główne cele, jakie na początku Polski Ludowej stawiano przed oświa­ tą dorosłych, to upowszechnienie i demokratyzacja kultury polskiego społeczeństwa. Osiągnięcia, jakie na tym polu uzyskano na przestrzeni ubifegłych lat, były wynikiem zarówno dorobku i doświadczenia wniesio­ nego przez pokolenie wytrawnych, oddanych sprawie żarliwych oświa­ towców, jak i polityki państwa. O ile bowiem w okresie międzywojen­ nym i jeszcze wcześniejszym do głównych organizatorów życia oświato­ wego należały stowarzyszenia i organizacje o charakterze kulturalno-oświatowym i wychowawczym to w warunkach Tolski Ludowej ważną rolę spełniał czynnik państwowy stwarzający zaplecze w postaci szkół dla dorosłych, bibliotek, muzeów, domów kultury — organizujący także różnego rodzaju kursy, konferencje itp. Zdaniem Kazimierza Wojciechowskiego cały system oświaty dla do­ rosłych oparty na czynnikach państwowych i społecznych działa w na­ stępujących organizacyjno-programowych sieciach: szkół dla pracują­ cych, bibliotek, muzeów, uniwersytetów oświatowych, kursów, zespołów iS 4 5 Tamże, s. 66-67. �128 MARIA B I E R N A C K A przysposobienia rolniczego, zakładów pracy, spółdzielni, stowarzyszeń, jednostek wojskowych, instytucji wczasów i uzdrowisk, instytucji spor­ towych i turystycznych oraz internatów (hoteli robotniczych itp.). Sieć tę uzupełniają jeszcze odbiorcy prasy, radia i telewizji, a także Towarzy­ stwo „Polonia", które oddziaływuje na wychodźstwo polskie. Ponadto oświatę dorosłych szerzą także wszystkie stowarzyszenia, czyniąc to na miarę własnych celów i możliwości działania. Do pozytywnych „nama­ calnych" osiągnięć działalności oświatowej zalicza on: stworzenie sieci bibliotek powszechnych, likwidację analfabetyzmu, udostępnienie doro­ słym szkół ogólnokształcących i zawodowych oraz kursów, utrzymywa­ nie 5,5 tys. uniwersytetów powszechnych i kilkuset ośrodków dosko­ nalenia zawodowego. To ostatnie szkolenie odbywa się na podstawie uchwały Rady Ministrów z 1965 i 1970 г., która dopuściła możliwość wprowadzania obowiązku. dokształcania pracowników w zależności od interesów produkcyjnych poszczególnych resortów i zjednoczeń . Obok osiągnięć notuje się także braki i niedociągnięcia. Brak jest np. współpracy pomiędzy bibliotekami publicznymi podlegającymi resortowi kultury i sztuki a uniwersytetami powszechnymi podległymi resortowi oświaty. Nie wykazują trwałości uniwersytety powszechne. W znacznie trudniejszych warunkach pracuje szkolnictwo dla pracujących, nie mó­ wiąc o wieczornym zmęczeniu przy lekcjach zarówno nauczycieli, jak i słuchaczy. Na kursach, w kłubach bywają zatrudnieni ludzie bez od­ powiedniego przygotowania — zawód bowiem pracownika oświatowego jest ciągle w wielu instytucjach otwarty i nie figuruje w oficjalnych spisach zawodu. A tymczasem oświatowiec działa wśród ludzi o różnych zawodach, poziomach wykształcenia, dużej rozpiętości wieku. Ponadto nauczyciel ma młodzież zobowiązaną do nauki, a oświatowiec musi ją przekonać lub zainteresować, żeby się w ogóle uczyła. Nauczyciel opiera się na ustalonym na dłuższy okres programie, a oświatowiec ma zadanie z reguły zmienne. Poważne trudności istnieją również na odcinku naukowo-badawczym. Brak instytucji, które prowadziłyby badania nad me­ todami prac oświatowych, nad psychologią rozwojową i wychowawczą ludzi dorosłych itp. Przed rokiem 1939 funkcję tę spełniał Instytut Oświaty Dorosłych, powstałe zaś po wojnie takie placówki, jak Ludowy Instytut Oświaty i Kultury, Instytut Kultury i Oświaty „Czytelnik" czy Towarzystwo Uniwersytetów Robotniczych i Ludowych, zostały po 1949 r. niesłusznie zlikwidowane. Niektóre placówki oświatowo-wycho­ wawcze nie wytrzymując „konkurencji" przygotowującej do zawodu utraciły również swój dawny sens oraz możliwość działania. Należą do nich niewątpliwie uniwersytety ludowe, które po wojnie rozwijały się początkowo spontanicznie, tworząc tzw. ruch uniwersytetów ludowych 46 4 6 560. Por. K . W o j c i e c h o w s k i , Wychowanie dorosłych, Warszawa 1973, s. 557- �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 129 (było ich w Polsce ponad 60), później zaś uległy prawie całkowitej „li­ kwidacji". Odrodzone po 1956 r. (w liczbie ok. 10) borykają się ciągle z * wypracowaniem swego profilu i nowej roli społecznej. A przecież w sąsiadujących z nami krajach skandynawskich placówki te pełnią na­ dal doniosłą rolę oświatowo-wychowawczą . Niepokojące jest również zjawisko „wypadania" młodzieży ze szkół podstawowych i niekończenie ich później w szkołach dla dorosłych. Ilość tych szkół wyraźnie maleje, przy czym zmniejsza się także w nich liczba uczniów. A tymczasem co roku wypada z różnych klas szkoły podsta­ wowej 90 tys. uczniów. Spis ludności w 1960 r. wykazał ponad 7 milio­ nów mieszkańców powyżej 18 roku życia bez pełnej szkoły podstawowej. Obecnie sytuacja kształtuje się podobnie. Zjawisko to w szczególności dotyczy wsi. Do pozytywnych zjawisk należy zaliczyć wzrost wszelkiego rodzaju kursów (szczególnie zawodowych) oraz wzrost liczby osób korzystają­ cych z wczasów dorocznych. W tym czasie zmalała jednak liczba klu­ bów, świetlic, domów społecznych. Lokale tych instytucji zajmowały za­ kłady pracy na użytek niezgodny z ich przeznaczeniem. Obecnie świetli­ ce wykorzystywane są głównie przez młodzież albo rencistów, natomiast brak w nich ludzi w wieku średnim. W propozycjach dotyczących rozwoju oświaty dla dorosłych na lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte — zgłaszanych przez wybitnych znaw­ ców tego przedmiotu — na czoło zagadnienia wysuwana jest sprawa czynnika społecznego. Aktywność jednostek, grup ludzkich i stowarzy­ szeń stanowi podstawę rozwoju działalności oświatowo-wychowawczej wśród dorosłych . 47 48 * W odrodzonym po 1918 r. państwie polskim, aż do czasów współ­ czesnych włącznie, w miarę rozwoju szkolnictwa i oświaty oraz uczestni­ czenia chłopów w ruchach politycznych, społecznych i kulturalno-oświa­ towych następowały coraz gruntowniejsze przemiany. — Pogłębiła się więc i w ogromnym stopniu utrwaliła świadomość narodowa warstwy chłopskiej. Egzaminem tej dojrzałości stał się okres II wojny światowej, podczas której ludność wiejska masowo uczestni­ czyła we wszystkich formacjach wojskowych. Niezależnie od tego zorga­ nizowana wieś pod kierownictwem podziemnego Stronnictwa Ludowego „Roch" stworzyła własną formację wojskową pod nazwą Bataliony Chłopskie. Znaczenie tego wielkiego ruchu niepodległościowego i jego 4 7 Tamże. Por. także L . T u r o s , Oświata dorosłych w krajach skich, Wrocław 1974, a także Uniwersytet Ludowy Ignacego Solarza chowankowie, Warszawa 1970. W o j c i e c h o w s k i , op. cit., s. 561-567. 4 8 » — Etnografia Polska, X X V I I / 2 skandynaw­ i jego wy­ �130 MARIA B I E R N A C K A konsekwencje dla ówczesnej wsi i kraju jest już obecnie przedmiotem wielu opracowań wspomnieniowych, materiałowych i teoretycznych — jest więc nadzieja, że w przyszłości znajdzie ono pełne wyjaśnienie i wszechstronną ocenę . , — Dojrzewała również świadomość społeczna i klasowa chłopów. Pogłębiła się wiedza o znaczeniu warstwy chłopskiej w przeszłości i jej nowej roli dla przyszłości. Wiedza ta i świadomość kształtowały się na podłożu upowszechnianiającej się szkoły, samokształcenia oraz poprzez udział chłopów w organizacjach społecznych i politycznych. Na tym tle rodziło się poczucie godności i tzw. „honorności" chłopskiej, które wy­ zwalały psychikę chłopską z dawnych naleciałości pańszczyźnianych, z poczucia niższości wobec warstw wyższych. —• Zmienił się stosunek do własnej chłopskiej kultury. Z postaw wyrażających często negację dla wartości reprezentowanych przez tra­ dycyjną kulturę ludową wyrosło z czasem poszanowanie dla jej piękna przejawiającego się w sztuce, zwyczaju, obrzędzie oraz obyczaju spo­ łecznym. Równocześnie nastąpił zanik wielu postaw wypływających z myślenia mistyczno-magicznego. Pod wpływem wiedzy racjonalnej zburzeniu ulegał „świat" tradycyjnej wiedzy i wierzeń. —• Z biegiem czasu ujawniła się zdecydowanie podatność ludności wsi na wprowadzanie wszelkiego rodzaju innowacji w gospodarstwie rolnym i domowym, w budowie i urządzaniu domów, w stroju i poży­ wieniu. Stało się to również na skutek przemian dokonanych w psychice chłopskiej, którą w dawnych czasach cechował swoisty tradycjonalizm, a nawet niekiedy konserwatyzm. —• Z wielością zmian i oddziaływań, które przyniósł dla wsi okres powojenny (ustrojowych, demograficznych, gospodarczo-społecznych, strukturalno-zawodowych, wynikających z upowszechnienia szkoły, oświaty, kultury, systemu komunikacji, nowych wzorów zachowań i war­ tości) kształtuje się niewątpliwie nowy typ stosunków wiejskich i nowy typ człowieka wsi. Przebieg wymienionych procesów nie na wszystkich obszarach kraju jest jednakowy. Trudno jest również wyodrębnić i określić dokładni rozmiary i granice wpływów niesionych na wieś przez różne kanały oświaty. Przemiany kulturowo-społeczne są bowiem procesem wysoc" złożonym, uwarunkowanym zarówno dawnym podłożem kulturowym jak i różnorodnością oddziaływań wewnętrznych i zewnętrznych. 49 4 9 S. Ż ó ł k i e w s k i , Model polskiej konspiracyjnej kultury literackiej, [w: Literatura wobec wojny i okupacji. Studia, ppd red. M. G ł o w i ń s k i e g o i J . S ł a w i ń s k i e g o , Wrocław, s. 30-34 i inne. ; �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 131 МарияБернацка ПРОСВЕЩЕНИЕ И СОЦИАЛЬНО-КУЛЬТУРНЫЕ ПРЕОБРАЖЕНИЯ ДЕРЕВНИ В ГОДЫ ПОСЛЕДНЕЙ ВОЙНЫ И ПОСЛЕВОЕННЫЙ ПЕРИОД Резюме В годы второй мировой войны и германской оккупации (1939-1945) подпольной деятель­ ностью была охвачена вся система просвещения. Первоначальное распоряжение польских школьных властей о приступлении к работе всех школ было отменено оккупантами. Были оставлены только начальные школы, однако они лишались возможности обучать отечествен­ ной истории, географии, литературе. При*таких условиях учителя-деятели довоенного Со­ юза Польских Учителей, организованные во времявойны в подпольной Тайной Учительской организации, а также руководство Отдела по просвещению и культуре эмиграционного правительства (подпольное министерство просвещения), организовали в масштабе всей страны сеть начальных, средних и высших подпольных школ. По мере того каквойна за­ тягивалась, тайным просвещением были охвачены также и взрослые. Объем и уровень тай­ ного обучения находились в зависимости от многих факторов, вместе с тем оно протекало по-разному в разных частях разделенной страны. Несмотря на опасность и репрессии, в деле тайного обучения только при начальном образовании участвовало в масштабе всей страны около полутора миллионов человек. Эта деятельность оказалась возможной благодаря огромной самоотверженности и патриотизму польских учителей и поддержке всего поль­ ского общества, которое, оказавшись перед лицом тотальной опасности, проявило необы­ чайное единство и мужество в этой борьбе.Большую роль при организации подпольного обучения в польской деревне сыграло подпольное крестьянское движение и его боевая ор­ ганизация Крестьянские Батальоны, представлявшие собой продолжение довоенной дея­ тельности Крестьянской партии, Союза сельской молодежи „Вили" и Центрального союза польской молодежи „Сев". Школы и просвещение длявзрослых в Польше послевоенного периода занимают осо­ бое место, что явилось результатом глубоких социальнополитических и экономических перемен, обеспечивших просвещению еще не встречавшиеся до сих пор перспективы раз­ вития. Понесенные во время оккупации громаднейшие потери в учительских кадрах, по школьным зданиям и снабжению не приостановили темпов восстановления сети школ и про­ свещения для взрослых. Была предпринята прежде всего —сначала по собственному по­ чину и стихийно, а затем и организованно, государством — крупная кампания по ликви­ дации безграмотности и полутрамотности. Число без-и полуграмотных составляло 3-3,5 миллиона человек. Кампания была завершена в 1952 году и были созданы условия для об­ разования молодежи в средних и высших учебных заведениях, чем в большой мере восполь­ зовалась также и деревня.Широкое развитие получили школы и просвещение длявзрослых. Это касается также профессиональных школ и разных других каналов просвещения, посту­ пающего в деревню через общественные и культурнопросветительные организации, в том числе различные общества и ассоциации. В течение всего послевоенного периода школы и просвещение для взрослых переживали периоды как большого подъема, так и иногда замедленного развития. Влияние просвещения на ход социальнокультурных преображений в польской деревне было весьма большое. Трудно определить точно размеры и диапазон влияния поступающего различными каналами просвещения. И б о социально-культурные преображения —чрезвычайно сложный процесс, обусловленный как прежней культурной почвой, так и разнородностью внутренних и внешних воздействий. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d24e0bc21d2dedddea08ac4477f3f4e0.pdf bb3c1e924a4b9d404b4a9813a344cf4d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:467 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:424 Title A name given to the resource Z badań nad współdziałaniem gromadzkim we wsi Potakówka, pow. jasielskiego / ETNOGRAFIA POLSKA t.4 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961, t.4, s.261-276 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MARIA BIERNACKA Z BADAŃ NAD WSPÓŁDZIAŁANIEM GEOMADZKIM WE WSI P O T A K Ó W K A , POW. J A S I E L S K I E G O (w okresie od lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia do czasów obecnych) P o d s t a w o w y m celem i z a ł o ż e n i e m prac badawczych p r o w a d z o n y c h w P o t a k ó w c e b y ł o p r z e ś l e d z e n i e na p r z y k ł a d z i e ściśle o k r e ś l o n e g o terenu — w t y m w y p a d k u jednej w s i — p r o b l e m u t r a d y c y j n e j pomocy s ą s i e d z k i e j oraz w s p ó ł d z i a ł a n i a gromadzkiego w okresie ostatnich s i e d e m d z i e s i ę c i u l a t , c z y l i od l a t d z i e w i ę ć d z i e s i ą t y c h u b . stulecia do c z a s ó w o b e c n y c h . W m y ś l t y c h z a ł o ż e ń praca niniejsza jest p r ó b ą przedstawienia t y c h s t o s u n k ó w gospodarczych, s p o ł e c z n y c h i k u l t u r a l n y c h wsi w o m a w i a n y m okresie, k t ó r e — j a k s ą d z ę — s p r z y j a j ą d o k o n a n i u na i c h t l e analizy p r o b l e m u w s p ó ł d z i a ł a n i a i p o m o c y s ą s i e d z k i e j celem w y k r y c i a p r a w i d ł o ­ w o ś c i szeregu zjawisk i ukazania c z y n n i k ó w w p ł y w a j ą c y c h na r o z w ó j , p o d t r z y m y w a n i e , albo t e ż zanik f o r m t r a d y c y j n e j p o m o c y s ą s i e d z k i e j i współdziałania gromadzkiego . 1 2 ГЛа przeprowadzenia t a k p o m y ś l a n y c h b a d a ń w y b r a n o wieś Potak ó w k ę , k t ó r a na przestrzeni u b i e g ł y c h p i ę ć d z i e s i ę c i u l a t z m i e j s c o w o ś c i w y j ą t k o w o biednej i zacofanej p o d w z g l ę d e m gospodarczym i k u l t u r a l n y m s t a ł a się p r z o d u j ą c ą nie t y l k o w n a j b l i ż s z e j o k o l i c y , ale nawet w powiecie. P o t a k ó w k a jest p o ł o ż o n a w odległości 3 k m od l i n i i kolejowej J a s ł o — Sanok, na pograniczu p o w i a t ó w jasielskiego i k r o ś n i e ń s k i e g o . W i e ś , 1 Podstawowe źródła niniejszej pracy stanowią: a) materiały z badań terenowych, prowadzonych przez Zakład Etnografii U.Ł. w 1949 roku; b) materiały z własnych badań indywidualnych, zebrane w latach 1955—1956; c) protokoły z zebrań Koła Młodzieży w Potakówce; d) życiorys działacza wiejskiego P. Wiśniowskiego (rękopis); e) kronika szkolna odtworzona przez kierownika szkoły Piotra Biluta po 1945 r. z ocalałych podczas frontu resztek dawnej kroniki; f) literatura; g) obserwacja i do­ świadczenia autorki, pochodzącej z Potakówki i utrzymującej z nią stałe kontakty. Badania etnograficzne nad współczesną problematyką współdziałania w za­ kresie pomocy sąsiedzkiej na wsi prowadzono zespołowo (w latach 1946— 1950), w skali ogólnopolskiej w Zakładzie Etnografii IT.Ł. pod kierunkiem prof, dr K. Zawistowicz2 �262 MARIA BIERNACKA 3 o o g ó l n y m obszarze 272 ha, liczy 117 d r o b n y c h gospodarstw r o l n y c h , k t ó r y c h ziemia orna o p o d ł o ż u g l i n i a s t y m , zaliczana p r z e w a ż n i e do k l a ­ sy I I I , nadaje się p o d u p r a w ę ż y t a , pszenicy, a nawet b u r a k ó w cukro­ w y c h . Eozdrobnienie gospodarcze zmusza l u d n o ś ć (ponad 500 m i e s z k a ń ­ ców) do szukania zajęć pozarolniczych, k t ó r e z n a j d u j ą g ł ó w n i e w oko­ l i c z n y c h o ś r o d k a c h p r z e m y s ł o w y c h ( n a f t o w y c h i i n n y c h ) . W e wsi znaj­ duje się 5-klasowa s z k o ł a podstawowa, D o m L u d o w y , sklep G m i n n e j S p ó ł d z i e l n i „ S a m o p o m o c C h ł o p s k a " . N a j b l i ż s z y m o ś r o d k i e m , gdzie miesz­ c z ą się g r o m a d z k a r a d a narodowa, stacja k o l e j o w a , poczta, k o ś c i ó ł para­ f i a l n y , G m i n n a S p ó ł d z i e l n i a „ S a m o p o m o c C h ł o p s k a " , jest oddalona o 3 k m s ą s i e d n i a wieś Tarnowiec. 1. OKRES POITWŁASZCZENIOWY W ostatnich d z i e s i ą t k a c h l a t X I X w i e k u P o t a k ó w k a n a l e ż a ł a do w s i , w k t ó r e j o g ó l n a sytuacja g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n a b. G a l i c j i z n a l a z ł a p e ł n e odbicie. C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą tej s y t u a c j i t ó przede w s z y s t k i m nie­ z w y k ł e rozdrobnienie gospodarstw, b ę d ą c e w y n i k i e m u s t a w y u w ł a s z c z e ­ niowej n a d a j ą c e j p r a w o w ł a s n o ś c i nawet n a j m n i e j s z y m posiadaczom Adamskiej. Podsumowaniem powyższych badań jest zbiór opracowań monograficz­ nych i materiałów zawartych w „Pracach i Materiałach Etnograficznych", t. 8 —9, Łódź — Lublin 1951 r. W ramach dalszych zainteresowań tym problemem prowadzone były również prace indywidualne, zmierzające do wszechstronnego opracowania tego zagadnienia w jednej konkretnej miejscowości. W trakcie owych poszukiwań poszerzono również samą problematykę badawczą. Oprócz pomocy sąsiedzkiej, przez którą, autorzy prac rozumieli pomoc, okazywaną wzajem przez członków tej samej gromady wiejskiej (K. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Pomoc wzajemna i współdziałanie w kulturach ludowych,, „Prace i Materiały Etnogra­ ficzne", t. 8 — 9, s. 11 i odb.), uwzględniono również formy tzw. współdziałania gro­ madzkiego, czyli zbiorowej działalności wsi w zakresie takich czynów społecznych, jak budowa dróg, mostów, szkół, domów ludowych, kościołów, boisk sportowych itp. Ponieważ samorzutność inicjowania i wykonania zespołowej działalności jest istotą tej współpracy, badania nie obejmowały zbiorowych prac wykonywanych przez wieś wyłącznie na zlecenie władz państwowych, lub nawet samorządowych (szarwarki itp.). Struktura gospodarcza wsi na podstawie zestawień gromadzkich z roku 1950: 3 pow. gospodarstw (ha) ilość 0 -0,5 0,5-1 1,0-2 2,0-3 3,0-8,7 9 18 56 22 12 �WSPÓŁDZIAŁANIE G R O M A D Z K I E W POW. J A S I E L S K I M 263 ziemi, z a r z ą d z e n i e z e z w a l a j ą c e na p o d z i a ł gospodarstw ( „ s z a c h o w n i c e p ó l " ) , dalsze u t r z y m y w a n i e w i e l k i c h i l i c z n y c h o b s z a r ó w d w o r s k i c h oraz n i e m o ż n o ś ć o d p ł y w u l u d n o ś c i wsi do p r z e m y s ł u . W t y c h w a r u n k a c h P o t a k ó w k a p r z e d s t a w i a ł a t y p biednej i zacofanej pod w z g l ę d e m gospodarczym i k u l t u r a l n y m wsi. P o d s t a w ą u t r z y m a n i a b y ł o gospodarstwo rolne, p r y m i t y w n e t a k p o d w z g l ę d e m jego organi­ zacji, j a k i t e c h n i k i . Z z a j ę ć pozarolniczych p r a k t y k o w a n y b y ł przez nie­ k t ó r y c h m i e s z k a ń c ó w w y r ó b drewnianych wideł i . m i o t e ł brzozowych, sprzedawanych na p o b l i s k i c h j a r m a r k a c h . L u d u o ś ć biedniejsza poszuki­ w a ł a z a r o b k ó w w p o b l i s k i c h d w o r a c h , plebaniach w z g l ę d n i e w w i ę k s z y c h gospodarstwach c h ł o p s k i c h . W s t r u k t u r z e s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z e j ó w c z e s n e j wsi z a r y s o w y w a ł y się cztery t r a d y c y j n e kategorie l u d n o ś c i : kmiecie, zagrodnicy, c h a ł u p n i c y i k o m o r n i c y . Gospodarstwa kmiece i zagrodnicze b y ł y j u ż w o w y m cza­ sie podzielone, t o t e ż z d a r z a ł o się d o ś ć c z ę s t o , że c h a ł u p n i c y i k o m o r n i c y b y l i posiadaczami niewielkich k a w a ł k ó w ziemi. W t y m okresie we wsi b y ł y k u r n e jednoizbowe c h a ł u p y z g l i n i a n ą p o d ł o g ą , zamieszkiwane nie t y l k o przez liczne r o d z i n y , ale t a k ż e k u r y i k r ó l i k i . Z i m o w ą m r o ź n ą p o r ą z p o w o d u k i e p s k i c h o b ó r sprowadzano do izb t a k ż e k r o w y i p r o s i a k i . Zjawisko to w y s t ę p o w a ł o szczególnie w ro­ dzinach biedniejszych. B a r d z o ubogo p r z e d s t a w i a ł a się sprawa odzienia. K o b i e t y i m ę ż c z y ź n i nosili u b r a n i a konopno-lniane w ł a s n e j r o b o t y , i to z a r ó w n o l a t e m , j a k i z i m ą . Ciepłą z i m o w ą odzież, s k ł a d a j ą c ą się g ł ó w n i e z k o ż u c h ó w , posia­ d a ł y t y l k o r o d z i n y z a m o ż n i e j s z e . Ш е b y ł o t a k ż e dostatecznego obuwia. Najgorzej p r z e d s t a w i a ł o się odzienie dzieci, z w ł a s z c z a w okresie z i m o w y m . Odpowiednio do m i e s z k a ń i odzienia w y g l ą d a ł o r ó w n i e ż w y ż y w i e n i e , a szczególnie na p r z e d n ó w k a c h . Najstarsi p a m i ę t a j ą jeszcze, j a k uboga l u d n o ś ć wiejska o d ż y w i a ł a się n a j c z ę ś c i e j s u s z o n ą r z e p ą , z i e m n i a k a m i i t z w . k w a s ó w k ą , c z y l i p o l e w k ą g o t o w a n ą na kwasie z k a p u s t y . Liche urodzaje z b ó ż p o w o d o w a ł y , ż e b r a k chleba odczuwano j u ż od przeprowa­ dzenia s i e w ó w jesiennych. S ł a b e b y ł y r ó w n i e ż urodzaje z i e m n i a k ó w . Podczas wiosennych p r z e d n ó w k o w y c h d n i gotowano z u p y z lebiody, a nawet ze ś w i e ż y c h p ą k ó w i liści c z e r e ś n i . 4 5 4 Według miejscowych tradycji pełne gospodarstwo kmiece, tzw. rola, liczyło 60 morgów (polskich) ziemi, zagrodnicze 30 morgów. Chałupnicy i komornicy dawniej zupełnie bezrolni (z tym jednakże, że pierwsi posiadali własne chałupy, a drudzy mieszkali „na komornym") w tym czasie są już niekiedy posiadaczami małych skraweczków ziemi. Relacje podaje się na podstawie materiałów terenowych, znajdujących się w Archiwum Zakładu Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego (AZE, nry inw. 779, 1119), 5 �264 MARIA B I E R N A C K A P r y m i t y w n e m u ż y c i u gospodarczemu t o w a r z y s z y ł analfabetyzm. .Jeśli j a k i ś c z ł o w i e k p o s i a d a ł u m i e j ę t n o ś ć czytania i pisania, t o z o s t a w a ł pisa­ r z e m g m i n n y m na k i l k a , czy nawet k i l k a n a ś c i e w s i . Dopiero p o d koniec ostatnich l a t o s i e m d z i e s i ą t y c h n b . stulecia z P o t a k ó w k i w y r u s z y ł a pierw­ sza w i ę k s z a g r o m a d k a m ł o d z i e ż y do s z k ó ł k i w T a r n o w c u . Ż y c i e s p o ł e c z n e w s i w t y m okresie k s z t a ł t o w a ł o się na podstawie t r a ­ d y c y j n i e u z n a n y c h w z o r ó w i n o r m s p o ł e c z n o - p r a w n y c h . P o d s t a w ą więzi s p o ł e c z n y c h b y ł y przede w s z y s t k i m rodzina i r ó d , a n a s t ę p n i e t a k ż e s ą s i e d z t w o oraz gromada wiejska. Poza r o d z i n ą bardzo p o w a ż n ą r o l ę o d g r y w a ł w t e j ż e s p o ł e c z n o ś c i r ó d . T r a d y c j ę pochodzenia i s o l i d a r n o ś ć r o d o w ą p o d t r z y m y w a ł y najmocniej r o d z i n y kmiece i zagrodnicze. K o d y te w y k a z u j ą nie t y l k o d u ż ą ekskluz y w n o ś ć , ale t a k ż e tendencje do p e ł n i e n i a w ł a d z y i uznania s p o ł e c z n e g o . S o l i d a r n o ś ć r o d o w a o b j a w i a ł a się szczególnie p r z y w y b o r a c h do r a d y g m i n n e j l u b w r ó ż n y c h sporach w i e j s k i c h . Stosunek k m i e c i i zagrodni­ k ó w do p o z o s t a ł y c h k a t e g o r i i s p o ł e c z n y c h l u d n o ś c i b y ł p o g a r d l i w y . N a z y w a n o i c h po p r o s t u „ d z i a d a m i " . S ą s i e d z t w o o b e j m o w a ł o nie t y l k o k r ą g n a j b l i ż s z y c h w s p ó ł m i e s z k a ń c ó w , ale t a k ż e s ą s i a d ó w p ó l . W i ę ź s ą s i e d z k a w y r a ż a ł a się z a r ó w n o 'w d r o b n y c h ś w i a d c z e n i a c h i u s ł u g a c h , j a k r ó w n i e ż we w z a j e m n y m odwiedzaniu się i w s p ó ł ż y c i u na c o d z i e ń . O c z y w i ś c i e nie ś w i a d c z y t o , aby nie b y ł o w t y m czasie z a d r a ż n i e ń i k ł ó t n i s ą s i e d z k i c h . Izolacja w s i od w p ł y w ó w pozawiejskich oraz u t r z y m y w a n i e się gospo­ d a r k i c h ł o p s k i e j na s t o p n i u s a m o w y s t a r c z a l n o ś c i s p r z y j a ł o dalszemu pogłębianiu i zachowywaniu w e w n ę t r z n e j więzi gromadzkiej. J a k o zjawisko charakterystyczne p o d k r e ś l i ć n a l e ż y k s z t a ł t o w a n i e się r ó ż n y c h p o w i ą z a ń s p o ł e c z n y c h na skutek t a k i c h l u b i n n y c h z a l e ż n o ś c i gospodarczych. K m i e ć czy zagrodnik w c h o d z i ł bardzo c z ę s t o w z w i ą z k i k u m o t e r s k i e z c h a ł u p n i k i e m l u b k o m o r n i k i e m , k t ó r y u niego p r a c o w a ł . W w a r u n k a c h t a k zarysowanej s p o ł e c z n o ś c i w s i z ostatnich d z i e s i ą t ­ k ó w l a t u b i e g ł e g o stulecia znajdujemy r ó w n i e ż i n s t y t u c j ę w s p ó ł d z i a ł a ­ nia, g ł ó w n i e j e d n a k j a k o z w y k ł ą , t r a d y c y j n ą pomoc s ą s i e d z k ą . Pomoc t a w y s t ę p o w a ł a t u p r z y w i e l u pracach p o l n y c h , ł ą k o w y c h oraz inwesty­ c y j n y c h . S p o ś r ó d t y c h f o r m w y r ó ż n i a ł a się s z c z e g ó l n a odmiana po­ m o c y s ą s i e d z k i e j zwana tłuką, k t ó r a p o l e g a ł a na z e s p o ł o w y m w y k o n a n i u przez m ł o d z i e ż o k r e ś l o n e j p r a c y w j e d n y m z a m o ż n i e j s z y m gospodarstwie za p o c z ę s t u n e k i z a b a w ę . Tłuka o d b y w a ł a się n o c ą p r z y k s i ę ż y c u i zawsze 6 7 6 Ród oznacza t u pokrewieństwo rodzin ze strony ojca lub matki. Bardziej ceniono pokrewieństwo ze strony ojca. Do 1935 r. obowiązywała ustawa o gminach jednostkowych. Każda wieś była gminą z radnymi i wójtem. 7 �WSPÓŁDZIAŁANIU G R O M A D Z K I E W POW. J A S I E L S K I M 265 p o s i a d a ł a dwa a s p e k t y : pracy i zabawy z p o c z ę s t u n k i e m . Sama zabawa nosiła t a k ż e n a z w ę tłuki . Bardzo ż y w e b y ł y r ó w n i e ż f o r m y d a r ó w o b r z ę d o w y c h , s k ł a d a n y c h przez zaproszonych gości podczas u r o c z y s t o ś c i r o d z i n n o - o b r z ę d o w y c h , j a k na p r z y k ł a d wesela czy chrzciny. C h a r a k t e r y s t y c z n y b y ł t u zwyczaj chodzenia po wilku, p r a k t y k o w a n y przez ubogie d z i e w c z ę t a w y c h o d z ą c e za m ą ż , k t ó r e o d w i e d z a ł y b l i ż s z e i dalsze wsie, p r o s z ą c o d a r y na wesele ( z b i e r a ł y p r z e w a ż n i e z b o ż e ) . Poza t y m w okresie Ś w i ą t B o ż e g o N a r o ­ dzenia i Nowego B o k u k o l ę d u j ą c y m i s k ł a d a j ą c y m ż y c z e n i a dzieciom (głównie b i e d n y m ) darowywano szczeponki i szczodraki ( k o ł a c z e , p l a c k i lub pieniądze). W s p ó ł d z i a ł a n i e g r o m a d y na rzecz w s p ó l n e g o dobra nie b y ł o w ó w c z a s znane. B r a k b y ł o we wsi s z k o ł y i d o m u ludowego. M i e s z k a ń c y nie w y k a ­ z y w a l i t r o s k i o drogi, c h o c i a ż b y ł y one w t a k beznadziejnym stanie, że z w ł a s z c z a w i o s n ą i j e s i e n i ą grzęźli na n i c h z k o r i m i i w o z a m i . F o r m ą ze­ s p o ł o w e g o gospodarowania b y ł t y l k o n i o w i o l k i obszar lasu (5 m o r g ó w ) , pastwisko g / v i m d z k i c (ok. 30 m o r g ó w ) i wr/rta nocna w s i , p e ł n i o n a ko­ lejno przez p o s z c z e g ó l n e gospodarstwa. 6 2. OKRES K A P I T A L I Z A C J I WSI P r z e ł o m w i e k u X T X i X X staje się dla wsi m a ł o p o l s k i e j okresem p r z e z w y c i ę ż a n i a starego systemu feudalno-rodowego oraz p o w o l n y m przechodzeniem wsi do n o w y c h f o r m ż y c i a i gospodarowania. Okres t e n c h a r a k t e r y z u j ą wielkie p r z e m i a n y gospodarcze, s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e i k u l ­ turalne. W P o t a k ó w c e p r z e m i a n y te z n a l a z ł y wyraz w licznej emigracji zarob­ k o w e j , p o w s t a n i u s z k o ł y , s i l n y m w p ł y w i e r u c h u ludowego, p o w s t a n i u k ó ł k a rolniczego i wreszcie w w y r o ś n i ę c i u w z w i ą z k u z t y m i n o w y m i n u r t a m i ż y c i a wiejskiego jednostek p r z o d o w n i c z y c h — d z i a ł a c z y , k t ó r z y j u ż w t e d y w y w i e r a l i w p ł y w na r o z w ó j ż y c i a nie t y l k o swojej wsi. P o c z ą t e k potakowskiej e m i g r a c j i sięga l a t o s i e m d z i e s i ą t y c h u b i e g ł e g o stulecia. N a j p i e r w emigrowano na W ę g r y do Budapesztu. Stosunkowo bliska o d l e g ł o ś ć od ó w c z e s n e j granicy w ę g i e r s k i e j u m o ż l i w i a ł a dostanie się na W ę g r y pieszo, po 6 godzinach w ę d r ó w k i . E m i g r a c j a ta n i g d y nie p r z y b r a ł a d u ż y c h r o z m i a r ó w , a n i t e ż nie w y w a r ł a w i ę k s z e g o w p ł y w u t a k na ż y c i e P o t a k ó w k i , j a k i okolicznych w s i . P o w a ż n ą r o l ę o d e g r a ł a dopiero emigracja do S t a n ó w Zjednoczonych. U d z i a ł w niej b y ł masowy przede w s z y s t k i m m ł o d z i e ż y i t r w a ł aż do 8 Tłuka występowała przy żniwach, koszeniu siana, ubijaniu glinianej podłogi w nowo wybudowamym domu oraz przy robieniu kiesek ze słomy do poszycia dachów. Zabawa odbywająca się po ubiciu glinianej podłogi nosiła nazwę tłuki lub udeptowin. �266 МАША B I E l i N A C K A Т w o j n y ś w i a t o w e j w ł ą c z n i e . E m i g r a c j a t a w p ł y n ę ł a d o d a t n i o przede w s z y s t k i m na o d c i ą ż e n i e bardzo przeludnionej w s i , p r z y n o s z ą c w efekcie podniesienie w a r u n k ó w b y t u t a k dla r o d z i n e m i g r a n t ó w , j a k i reemigran­ t ó w , k t ó r z y d o k u p y w a l i z i e m i ę , b u d o w a l i d o m y , l i k w i d o w a l i s p ł a t y ro­ dzinne i t p . Ш е bez znaczenia b y ł o r ó w n i e ż w y j ś c i e w i e l u m i e s z k a ń c ó w poza o p ł o t k i w ł a s n e j wsi i poznanie szerszego ś w i a t a . W p r a w d z i e w p ł y w po­ w r a c a j ą c y c h e m i g r a n t ó w na r o z w ó j ś r o d o w i s k a , z k t ó r e g o pochodzili, b y ł znacznie mniejszy a n i ż e l i m o ż n a b y ł o teoretycznie z a k ł a d a ć , niemniej j e d n a k część zdomiejszych o s ó b po powrocie do k r a j u w y b i j a ł a się ua czoło ż y c i a wsi. D r u g i m z k o l e i c z y n n i k i e m p o s t ę p u s t a ł a się s z k o ł a t a r n o w i e c k a , w k t ó r e j p r a c o w a ł o kolejno d w ó c h nauczycieli, o f i a r n y c h d z i a ł a c z y oświa­ t o w y c h . Pierwszy z n i c h b y ł przede w s z y s t k i m budzicielem ducha naro­ dowego, d r u g i (podobno syn c h ł o p s k i ) b y ł d z i a ł a c z e m l u d o w y m . P i e r w s i potakowscy uczniowie s z k o ł y w y n i e ś l i z niej nie t y l k o u m i e j ę t n o ś ć czy­ t a n i a i pisania,.ale t a k ż e d z i ę k i obcowaniu n a d a l z nauczycielami d ą ż e n i e do w y ż s z e g o p o z i o m u ż y c i a . G r u n t do t y c h z a i n t e r e s o w a ń p r z y g o t o w a n y b y ł r ó w n i e ż przez r o z w i j a j ą c y się w G a l i c j i r u c h l u d o w y . W T a r n o w c u j u ż w 1888 r o k u p o w s t a ł pierwszy w G a l i c j i p r z e d w y b o r c z y k o m i t e t w ł o ­ ś c i a ń s k i . P o t a k ó w k a z n a j d o w a ł a się w k r ę g u o d d z i a ł y w a n i a o w y c h po­ s t ę p o w y c h . r u c h ó w s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n y c h , k t ó r e z y s k u j ą w niej coraz więcej z w o l e n n i k ó w , przede w s z y s t k i m z a ś o w ą g r o m a d k ę pierwszych u c z n i ó w s z k o ł y . Dociera t u prasa l u d o w a , n a j p i e r w ks. S t a n i s ł a w a Stojałowskiego „Wieniec i P s z c z ó ł k a " , później J. Stapińskiego „Przyjaciel L u d u " . Z u d z i a ł e m S t a p i ń s k i e g o o d b y w a j ą się wiece ludowe, na k t ó ­ rych w y s t ę p u j ą już jako m ó w c y pierwsi działacze potakowscy. 9 1 0 1 1 N a f a l i z a i n t e r e s o w a ń p o l i t y c z n y c h szło przez wieś g a l i c y j s k ą h a s ł o z a k ł a d a n i a K ó ł e k E o l n i c z y c h . W l a t a c h 1901—1902 p o t a k o w i a n i e z a ł o ­ ż y l i K ó ł k o Eolnicze, k t ó r e z o r g a n i z o w a ł o u s p o ł e c z n i o n y sklepik i p r o w a ­ dziło r ó w n i e ż d z i a ł a l n o ś ć o ś w i a t o w ą i r o l n i c z ą . P r z y K ó ł k u t y m zorgani­ zowana z o s t a ł a pierwsza biblioteczka, z k t ó r e j po raz pierwszy z a c z ę t o w y p o ż y c z a ć k s i ą ż k i do d o m ó w . W l o k a l u K ó ł k a c h ł o p i c z y t a l i g ł o ś n o gazety rolnicze. „ K ó ł k o w c y " r ó w n i e ż p o d j ę l i w a l k ę z n a g m i n n y m p i j a ń ­ s t w e m k a r c z e m n y m , w p r o w a d z a j ą c m i ę d z y i n n y m i wieczorne spotkania przy winie. 9 Mowa o nauczycielach J. Kamińskim i Orłowskim. K. D u n i n - W ą s o w i c z , Dzieje Stronnictwa Ludowego w Galicji, Warszawa 1956, s. 91. Pierwszym prenumeratorem pisma „Wieniec i Pszczółka" był w Potakówce Jan G-oleń. 10 1 1 �WSPÓŁDZIAŁANIE G R O M A D Z K I E W POW. J A S I E L S K I M 267 Propagowanie h a s e ł podniesienia poziomu r o l n i c t w a znajduje t u swój w y r a z w przeprowadzeniu melioracji p ó l , z a k u p y w a n i u ulepszonych n a r z ę d z i (siewniki, m ł y n k i , sieczkarnie), w p r o w a d z e n i u d o b r y c h g a t u n k ó w z b ó ż i p r a w i d ł o w s z e g o p ł o d o z m i a n u . Proces ulepszania w r o l n i c t w i e p o s t ę p u j e jednak m i m o wszystko powoli ze w z g l ę d u na p r z e w a g ę drob­ n y c h gospodarstw c h ł o p s k i c h . T a k i e maszyny, j a k m ł y n k i czy siewniki, k u p o w a l i t y l k o z a m o ż n i e j s i gospodtv-ze, i t o do s p ó ł k i . I d ą c e u ś w i a d o m i e n i e s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e w y z w a l a ł o n o w ą , nie z n a n ą dotychczas na wsi e n e r g i ę t w ó r c z ą . P o t a k o w i a n i e w r o k u 1908 w ł a s n y m w s p ó l n y m w y s i ł k i e m z b u d o w a l i d o m g r o m a d z k i dla t y c h potrzeb, k t ó ­ r y c h k i l k a n a ś c i e l a t wstecz ivies z u p e ł n i e nie o d c z u w a ł a . O d 1910 r o k u w d o m u t y m z n a l a z ł a pomieszczenie 1-klasowa s z k o ł a powszechna, miesz­ kanie nauczyciela oraz sklep K ó ł k a Rolniczego, k t ó r y uprzednio mieścił się w w y n a j ę t e j komorze. 1 2 B u d o w a d o m u . gromadzkiego zainicjowana przez miejscowych, w y ­ b i j a j ą c y c h się d z i a ł a c z y b y ł a w y r a z e m i c h d u ż e j d o j r z a ł o ś c i s p o ł e c z n e j oraz w y r a z e m gromadzkiego w s p ó ł d z i a ł a n i a dla w s p ó l n e j sprawy. Pierwsza w o j n a ś w i a t o w a z a s t a ł a P o t a k ó w k ę na drodze k i l n o w e m u ż y c i u . Zerwane z o s t a ł y w i ę z y z a m y k a j ą c e j ą w ramach t r a d y c y j n e j spo­ łeczności wiejskiej — wieś w e s z ł a na szeroki gościniec dziejowy. 3. OKRES M I Ę D Z Y W O J E N N Y P o t a k ó w k a nie w y s z ł a o b r o n n ą r ę k ą z okresu pierwszej w o j n y świa­ t o w e j . D o r o b e k w y p r a c o w a n y w czasach przedwojennych z o s t a ł p o w a ż ­ nie uszczuplony. Z a b r a k ł o w i e l u dzielnych l u d z i . Z m a r n o w a ł się dorobek sklepu K ó ł k a Bolniczego. W i e ś b y ł a s k ł ó c o n a p o l i t y c z n i e , co się jeszcze mocniej p o g ł ę b i ł o na skutek i s t n i e j ą c y c h we wsi d w ó c h u g r u p o w a ń poli­ t y c z n y c h : P S L - L e w i c y i PSL-Piast. W s y t u a c j i gospodarczej w s i z a r y s o w a ł y się p o w a ż n e t r u d n o ś c i ; zo­ s t a ł a w s t r z y m a n a emigracja zamorska, co p r z y c z y n i ł o się do dalszego r o z d r o b n i e n i a gospodarstw. N a , około 100 gospodarstw zaledwie 3—4 p r z e k r a c z a ł o w i e l k o ś c i ą 10 m o r g ó w (nie o s i ą g a j ą c liczby 15 m o r g ó w ) , reszta gospodarstw p o s i a d a ł a p r z e c i ę t n i e d z i a ł k i od 2 do 3 m o r g ó w . Z a m o ż n i e j s i c h ł o p i w p r o w a d z a j ą w p r a w d z i e pewne ulepszenia w tech­ n i c z n y m w y p o s a ż e n i u swych gospodarstw, ale u w i ę k s z o ś c i nadal n a j w a ż ­ niejsze funkcje gospodarcze s p e ł n i a p ł u g , sierp, cepy i ż a r n a . T a k b y ł o od pierwszych l a t po drugiej w o j n i e ś w i a t o w e j . Z a z n a c z a j ą c y się w okresie m i ę d z y w o j e n n y m p o s t ę p w podnoszeniu p r o d u k c j i rolnej b y ł 1 3 12 1 3 Meliorację, zwaną tu drenarką, przeprowadzono w latach 1907 — 1910. J. Faber, Pamiętniki chłopów, Warszawa 1935, t. 1, s. 675. �268 MARIA B I E R N A C K A w y n i k i e m nie t y l e upowszechnienia nowoczesnych n a r z ę d z i gospodarczych, ile d u ż e g o w k ł a d u p r a c y l u d z k i e j . N a t a k i w k ł a d m o g ł a sobie p o z w o l i ć przeludniona w i e ś m a ł o p o l s k a . Pewne m o ż l i w o ś c i zarobkowe d a w a ł wsi r o z w ó j p r z e m y s ł u naftowego w s ą s i e d n i c h wsiach. B e z p o ś r e d n i o po wojnie część m ł o d z i e ż y p r a c o w a ł a p r z y budowie osiedli i r a f i n e r i i n a f t y w J e d l i c z u i e l e k t r o w n i w M ę c i n c e . Nieliczna część m ę ż c z y z n z n a l a z ł a s t a ł e zatrudnienie p r z y w y d o b y w a n i u r o p y naftowej. T a praca n i e a t r a k c y j n a dla c h ł o p ó w przed 1914 r o k i e m w l a t a c h n a s t ę p n y c h z n a l a z ł a w i e l u z w o l e n n i k ó w i m ł o d z i e ż d o r o s ł a za­ b i e g a ł a o t o , aby p r a c ę t ę u z y s k a ć . S t a ł a się ona awansem dla m ł o d z i e ż y chłopskiej. Znaczne pogorszenie s y t u a c j i materialnej wsi z a r y s o w a ł o się na tle o g ó l n e g o k r y z y s u w l a t a c h 1929—1931. K i e d y więc przed 1930 r o k i e m , z j a w i ł y się pewne m o ż l i w o ś c i emigracji do F r a n c j i i K a n a d y , przelud­ niona wieś skwapliwie z n i c h k o r z y s t a ł a , ale na skutek o g r a n i c z e ń wyje­ c h a ł o zaledwie 11 o s ó b . E ó w n i e ż w 1938 r o k u w r o b o t a c h sezonowych do Niemiec wzięło u d z i a ł t y l k o 14 o s ó b . T a k emigracja, j a k i praca w p r z e m y ś l e w n i e w i e l k i m procencie r o z w i ą z y w a ł a k w e s t i ę przeludnienia wsi i u k r y t e g o w niej bezrobocia. T r a d y c j a p r a c y o ś w i a t o w e j i s p o ł e c z n o politycznej j u ż p r z e d r o k i e m 1914 oraz fala r u c h u m ł o d z i e ż o w e g o i d ą c e g o przez wieś p o l s k ą s p o w o d o w a ł y , że w 1925 r o k u p o w s t a ł t a k ż e w Pota­ k ó w c e Z w i ą z e k M ł o d z i e ż y L u d o w e j , b ę d ą c y S e k c j ą M a ł o p o l s k i e g o To­ w a r z y s t w a Bolniczego. K o ł o M ł o d z i e ż y bardzo szybko s t a ł o się o ś r o d k i e m ż y c i a s p o ł e c z n o - k u l t u r a l n e g o w s i . O d 1928 r o k u , to jest od czasu w y o d ­ r ę b n i e n i a się Z w i ą z k u M ł o d z i e ż y Wiejskiej В . P. z organem „ W i c i " , ra­ d y k a l n a m ł o d z i e ż zorganizowana w p o t a k o w s k i m K o l e toczy nieprze­ r w a n ą w a l k ę ze starostwem p o w i a t o w y m w J a ś l e o l e g a l i z a c j ę „ W i c i " ; w powiecie uzyskano zezwolenie dopiero po dziesięciu l a t a c h , t j . w 1938 roku. 1 4 1 5 Obok organizacji m ł o d z i e ż o w e j , s k u p i a j ą c e j na przestrzeni okresu m i ę d z y w o j e n n e g o — poza r z a d k i m i w y j ą t k a m i — m ł o d z i e ż całej wsi, dzia­ ł a ł y t u jeszcze inne organizacje, j a k : S t r o n n i c t w o L u d o w e , Ochotnicza S t r a ż P o ż a r n a , z r e a k t y w o w a n e K ó ł k o Bolnicze i K o ł o T o w a r z y s t w a S z k o ł y L u d o w e j . D z i a ł a l n o ś ć K o ł a , w y k a z u j ą c e g o d u ż e o ż y w i e n i e , prowadzona była w kierunku oświatowo-wychowawczym, rolniczym i samorządowym. Praca p o z o s t a ł y c h organizacji s p r o w a d z a ł a się do i c h specyficznych z a d a ń . W s z y s t k i e organizacje w s p ó ł p r a c o w a ł y ze s o b ą , a n a j e ż y n n i e j s i 14 G-dy pierwszy raz we wsi robotnik z kopalni nafty J. Muroń werbował chłopów do pracy, to początkowo żaden z nich nie chciał iść do takiej „brudnej roboty" (AZE, nry inw. 779, 1128). AZE, nry inw. 779, 1154. 15 �WSPÓŁDZIAŁANIE G R O M A D Z K I E W POW. J A S I E L S K I M 269 i c h c z ł o n k o w i e s p o t y k a l i się w swej d z i a ł a l n o ś c i na terenie s a m o r z ą d u wiejskiego. W w y n i k u r o z w o j u ż y c i a s p o ł e c z n o - o r g a n i z a c y j n e g o p o d n o s i ł się po­ z i o m k u l t u r a l n y w s i i jej m i e s z k a ń c ó w . P r a c ę c e c h o w a ł a s a m o d z i e l n o ś ć m y ś l i i c z y n ó w . K s z t a ł t o w a ł a się nowa, w y ż s z a e t y k a p o s t ę p o w a n i a , k r y s t a l i z o w a ł się ś w i a t o p o g l ą d m ł o d z i e ż y i starszych, z r y w a j ą c y z prze­ s ą d e m i zacofaniem. M ł o d z i p o s z u k i w a l i n o w y c h d r ó g p r z e b u d o w y ż y c i a wsi. B i b l i o t e k a , ś w i e t l i c a , zebrania, u r o c z y s t o ś c i o k o l i c z n o ś c i o w e b y ł y d o s k o n a ł y m n a r z ę d z i e m w y c h o w a w c z y m . W i e ś u t r z y m y w a ł a ścisłe k o n ­ t a k t y z s ą s i e d n i m i o ś r o d k a m i r u c h u robotniczego PPS, a szczególnie T U B oraz z d z i a ł a c z a m i k o m u n i s t y c z n y m i . Z r a d y k a l i z o w a n i e r u c h ó w s p o ł e c z n y c h sprowadza na wieś, na jej d z i a ł a c z y ostre a t a k i ze s t r o n y władz państwowych. Praca s p o ł e c z n a K o ł a i i n n y c h organizacji wiejskich w y r a z i ł a się r ó w ­ nież szeregiem k o n s t r u k t y w n y c h o s i ą g n i ę ć . J u ż w p i e r w s z y m okresie istnienia K o ł a M ł o d z i e ż y z i n i c j a t y w y p r z o d u j ą c y c h c z ł o n k ó w z o s t a ł a we wsi z a ł o ż o n a s z k ó ł k a drzewek o w o c o w y c h . W c i ą g u 20 l a t jej istnienia z o s t a ł o upowszechnione we w s i i okolicy sadownictwo. W s z y s t k i e prace z w i ą z a n e z zaprowadzeniem s z k ó ł k i na d a w n y m g r o m a d z k i m p a s t w i s k u w y k o n a l i bezinteresownie „ K o ł o w c y " . Pracowano n o c a m i p r z y z w ó z c e drzewa z lasu, o p a r k a n i a n i u s z k ó ł k i oraz p r z e k o p y w a n i u ziemi. Sadzenie drzewek, szczepienie, p i e l ę g n a c j ę w p i e r w s z y m okresie w y k o n y w a n o r ó w ­ nież bezinteresownie. P r z y c z y n n y m udziale „ K o ł o w c ó w " — c h o c i a ż z i n i c j a t y w y starszych p o s t ę p o w y c h gospodarzy — z o s t a ł y oczyszczone pastwiska gromadzkie, p o z o s t a j ą c e w stanie d z i k i c h n i e u ż y t k ó w . P ó ź n i e j w y d z i e r ż a w i o n o je p o s z c z e g ó l n y m gospodarzom i w miejscach d a w n y c h wierzb, na terenach d o s t ę p n y c h , K o ł o z a s a d z i ł o drzewka owocowe. Praca o d b y w a ł a się ze­ s p o ł o w o i bezinteresownie. N a j w y ż s z y m o s i ą g n i ę c i e m tej k o n s t r u k t y w n e j d z i a ł a l n o ś c i b y ł a w la­ t a c h 1934—1935 b u d o w a D o m u Ludowego. P r z y budowie w s p ó ł d z i a ł a ł y wszystkie i n s t y t u c j e i organizacje wiejskie. P r a c ą k i e r o w a ł K o m i t e t B u d o w y p o d p r z e w o d n i c t w e m s o ł t y s a , dawnego c z ł o n k a K o ł a M ł o d z i e ż y . G ł ó w n y c i ę ż a r finansowania b u d o w y ( m a t e r i a ł ó w b u d o w l a n y c h i m a j s t r ó w ) s p o c z y w a ł na m i e j s c o w y m s a m o r z ą d z i e , K ó ł k u R o l n i c z y m i K o l e Mło­ d z i e ż y . Wszelkie z w ó z k i , pomoc p r z y b u d o w i e i t p . w y k o r i y w í l f j cafe wieś. S z k o ł a m i e ś c i ł a się w s t a r y m b u d y n k u g r o m a d z k i m , k t ó r y nie odpo­ w i a d a ł e l e m e n t a r n y m p o t r z e b o m h i g i e n i c z n y m . Z tego p o w o d u w ł a d z e z a p o w i a d a ł y z a m k n i ę c i e s z k o ł y . M i m o l i c z n y c h s t a r a ń miejscowego spo1 6 16 Współpraca z PPS i TUR w Brzozówce oraz działaczem komunistycznym Janem Kapała z Jasła. �270 MA HI A B I E R N A C K A łeczeristwa nie uzyskano ż a d n e j p o m o c y na b u d o w ę s z k o ł y ze strony p a ń s t w a . W tej s y t u a c j i wieś w ł a s n y m i s i ł a m i p o d j ę ł a t r u d b u d o w y D o m u Ludowego, . p r z e z n a c z a j ą c go tymczasowo na pomieszczenie dla s z k o ł y . Z b u d o w a n o go kosztem 12 t y s i ę c y z ł o t y c h i we w r z e ś n i u 1935 r o k u uro­ c z y ś c i e przekazano szkole. Wiele jeszcze w y s i ł k u w ł o ż y ł a wieś, a szczególnie m ł o d z i e ż , w w y r ó w ­ n y w a n i e ogrodu szkolnego, p r z e s u n i ę c i e d r o g i wiejskiej b i e g n ą c e j obok szkoły i i n . Bezinteresowność w pracy cechowała zresztą całą ówczesną działal­ n o ś ć K o ł a . P o c z ą w s z y od przekazywania swych k s i ą ż e k do b i b l i o t e c z k i „ K o ł o w e j " poprzez b e z p ł a t n e s p r z ą t a n i e ś w i e t l i c y , p r z y g o t o w y w a n i e p r o w i z o r y c z n y c h scen do a m a t o r s k i c h p r z e d s t a w i e ń , dekorowanie sal czy u k ł a d a n i e desek p o d z a b a w ę t a n e c z n ą na w o l n y m p o w i e t r z u l u b p i e l ę g n o w a n i e o g r ó d k a k w i a t o w e g o p r z y d o m u g r o m a d z k i m do niezli­ czonej ilości czasu w ł o ż o n e g o w p r z y g o t o w a n i e p r z e d s t a w i e ń , d o ż y n e k oraz i n n y c h imprez „ K o ł o w y c h " . N a t l e w a l k i prowadzonej przez r a d y k a l n y r u c h l u d o w y o w ł a d z ę i o nowe lepsze w a r u n k i b y t o w a n i a całej w s i polskiej w y t w a r z a ł o się w ze­ spole p o t a k o w s k i c h d z i a ł a c z y poczucie o d p o w i e d z i a l n o ś c i za całość ż y c i a g r o m a d y . W t y c h w a r u n k a c h k s z t a ł t o w a ł a się we w s i t a k a opinia spo­ ł e c z n a , k t ó r a bez specjalnego nacisku m o b i l i z o w a ł a do p r a c y z e s p o ł o w e j dla dobra wsi nawet t y c h l u d z i , k t ó r z y nie b r a l i u d z i a ł u w ż y c i u organi­ zacyjnym. P r z y k ł a d e m tego, j a k w p o s t ę p o w e j i ś w i a d o m e j społecznie gromadzie t r a d y c y j n a pomoc s ą s i e d z k a nabiera nowego c h a r a k t e r u , m o ż e b y ć r ó w ­ nież f a k t u j ę c i a w n o r m y s t a t u t o w e dawnej p o m o c y wzajemnej. W Po­ t a k ó w c e zorganizowano w l a t a c h m i ę d z y w o j e n n y c h w ł a s n ą i n s t y t u c j ę z a b e z p i e c z a j ą c ą gospodarzy na w y p a d e k s t r a t y poniesionej w i n w e n ­ t a r z u (bydle). I n s t y t u c j a t a , zwana S a m o p o m o c ą , w d o s k o n a ł y s p o s ó b r o z w i ą z y w a ł a ó w p r o b l e m , z a p e w n i a j ą c c z ł o n k o m nie t y l k o p e ł n y z w r o t poniesionej s t r a t y , ale r ó w n i e ż k o s z t y l e c z e n i a . Fundusze na t e n cel c z e r p a ł a Samopomoc z ubezpieczeniowych s k ł a d e k c z ł o n k o w s k i c h oraz z organizowanych na t e n cel i m p r e z . Z r z e s z a ł a prawie wszystkie gospo­ darstwa, b ę d ą c s z c z e g ó l n y m dobrodziejstwem dla gospodarstw najbied­ niejszych, k t ó r e k a ż d ą s t r a t ę n a j d o t k l i w i e j o d c z u w a ł y . W zorganizowany s p o s ó b r o z w i ą z y w a ł a w ó w c z a s wieś spraw- u t r z y ­ m a n i a swych b i e d n y c h s a m o t n y c h l u d z i , z n a j d u j ą c y c h się bez ż a d n e j 17 17 Statut „Samopomocy" opracowała grupka chłopów pod kierunkiem działa cza F. Wiśniowskiego. �WSPÓŁDZIAŁANIE G R O M A D Z K I E W POW. J A S I E L S K I M 271 o p i e k i (3 w y p a d k i ) . W m y ś l u c h w a ł g r o m a d z k i c h zapewniono i m miesz­ kanie, w y ż y w i e n i e , o n i z a ś odwzajemniali się w m i a r ę swych sił, n p . ro­ bieniem m i o t e ł . B y ł o to w l a t a c h , k i e d y poprzez wsie codziennie w ę d r o ­ w a l i „ p o p r o ś b i e " b i e d n i ludzie. B ó w n i e ż w s p o s ó b zorganizowany po­ m a g a ł a wieś r o d z i n o m w y s i e d l o n y m przez N i e m c ó w w czasie ostatniej wojny. W o j n a 1939—1945 p r z e r w a ł a n o r m a l n ą s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z ą dzia­ ł a l n o ś ć wsi. Pewne prace na o d c i n k u gospodarczym, c h o ć w bardzo ogra­ n i c z o n y m zakresie, prowadzono m i m o o k u p a c j i . W miejsce dawnego K ó ł k a Bolniczego z a ł o ż o n o w 1941 r o k u S p ó ł d z i e l n i ę S p o ż y w c ó w „ P r z e d ­ w i o ś n i e " , k t ó r a na ó w c z e s n e w a r u n k i r o z w i j a ł a się p o m y ś l n i e . Część m ł o d z i e ż y k o ń c z y w t y m czasie s z k o ł y i k u r s y s p ó ł d z i e l c z e . W e wsi, po­ dobnie j a k i w powiecie, r o z w i j a się d z i a ł a l n o ś ć k o n s p i r a c y j n a B a t a l i o ­ n ó w C h ł o p s k i c h i Ludowego Z w i ą z k u K o b i e t , b ę d ą c a k o n t y n u a c j ą prac p r z e d w o j e n n y c h „ W i c i " . N i e k t ó r z y wiciarze p r z e j ś c i o w o utrzymywali k o n t a k t y z o ś r o d k a m i i d z i a ł a c z a m i P P B w powiecie. N a j c i ę ż s z y m okresem dla wsi b y ł k i l k u m i e s i ę c z n y f r o n t w o j s k o w y w 1944—1945 r o k u , p o ł ą c z o n y z e w a k u a c j ą i zniszczeniami. i. OKRES POWOJENNY Okres p o w o j e n n y z a z n a c z y ł się we wsi bardzo p o w a ż n y m i przeobra­ ż e n i a m i s t r u k t u r a l n y m i , s p o w o d o w a n y m i przede w s z y s t k i m przez znaczny o d p ł y w l u d n o ś c i do z a j ę ć w o k o l i c z n y c h o ś r o d k a c h p r z e m y s ł o w y c h , w y ­ j a z d na s t a ł e do miast i na Ziemie Zachodnie oraz masowy o d p ł y w m ł o ­ d z i e ż y do wszelakiego r o d z a j u szkół i w y ż s z y c h uczelni (zjawiska nie znane wsi m i ę d z y w o j e n n e j ) . T a k w i ę c w 1956 r o k u na 117 gospodarstw (506 miesz­ k a ń c ó w ) z r o l n i c t w a u t r z y m y w a ł o się 3 1 , a z r o l n i c t w a i r z e m i o s ł a (kowale, stolarze, blacharze) 10 gospodarstw. N a t o m i a s t z 76 gospodarstw r o l ­ n y c h 102 m i e s z k a ń c ó w b y ł o z a t r u d n i o n y c h na s t a ł e poza r o l n i c t w e m (po 1—2, a nawet t r z y osoby z jednego d o m u ) . Miejscem p r a c y dla w i e l u jest p r z e m y s ł (ponad 50 % ) , s a m o r z ą d , spółdzielczość, b u d o w a sieci elek­ t r y c z n y c h i t p . D o d a j m y , że w l a t a c h p o w o j e n n y c h na s t a ł e o p u ś c i ł o wieś 59 o s ó b (wszystkie samotne). Z j a w i s k i e m p o z o s t a j ą c y m bez precedensu w dziejach P o t a k ó w k i jest masowe k s z t a ł c e n i e się m ł o d z i e ż y w r ó ż n e g o t y p u s z k o ł a c h . O ile na przestrzeni k i l k u d z i e s i ę c i u l a t do 1939 r o k u w ł ą c z n i e szkołę ś r e d n i ą (han­ d l o w ą , r o l n i c z ą , s e m i n a r i u m nauczycielskie, o g ó l n o w y d z i a ł o w ą ) u k o ń ­ c z y ł o zaledwie 17 o s ó b , to obecnie sprawa t a przedstawia się n a s t ę p u j ą c o : s z k o ł y zawodowe zasadnicze 33 osoby; s z k o ł y ś r e d n i e o g ó l n o k s z t a ł c ą c e i zawodowe 38 o s ó b (bez u w z g l ę d n i e n i a t y c h , k t ó r z y jej nie s k o ń c z y l i ) ; �272 MAKIA BIERNACKA s z k o ł y w y ż s z e u k o ń c z y ł o l u b k o ń c z y ÍO o s ó b . Obecnie w s z k o ł a c h zawo­ d o w y c h uczy się 14, a w s z k o ł a c h ś r e d n i c h 11 u c z n i ó w . Możliwości t a k szerokiego k o r z y s t a n i a m ł o d z i e ż y z n a u k i zapewnia wsi b l i s k o ś ć szkół w J e d l i c z u (3,5 k m ) , J a ś l e i K r o ś n i e . Najmniejsze z m i a n y z a z n a c z y ł y się w samej s t r u k t u r z e gospodarstw r o l n y c h . Z r e f o r m y rolnej tarnowieckiego f o l w a r k u o t r z y m a ł o k i l k a o s ó b p ó ł h e k t a r o w e d z i a ł k i . Ze w z g l ę d u na o d p ł y w m ł o d z i e ż y do szkół, miast i p r z e m y s ł u proces rozdrabniania z o s t a ł zahamowany. N a t o m i a s t mechanizacja r o l n i c t w a p o s t ę p o w a ł a stosunkowo szybko, i t o g ł ó w n i e poprzez o ś r o d k i maszynowe. D l a p r z y k ł a d u m o ż n a p o d a ć , że m ł o c a r n i a w y p i e r a zdecydowanie cepy, ale obok kosy sierp p e ł n i jesz­ cze do ostatnich c z a s ó w s w ą f u n k c j ę ś c i n a n i a z b o ż a w w i e l u gospodar­ stwach. W z w i ą z k u z p o w y ż s z y m i z m i a n a m i w P o t a k ó w c e z a z n a c z y ł się na w i e l u odcinkach p o w a ż n y wzrost stopy ż y c i o w e j w stosunku do okresu przedwojennego. D o t y c z y t o przede w s z y s t k i m t y c h m i e s z k a ń c ó w , k t ó ­ r y m podstawowe ś r o d k i ż y w n o ś c i zapewnia gospodarstwo rolne, a do­ d a t k o w e z a r o b k i s ł u ż ą na podniesienie p o z i o m u u b r a n i a czy w y ż y w i e n i a . S ą t o r o d z i n y t a k z w a n y c h c h ł o p ó w - r o b o t n i k ó w . W rodzinach t y c h gospodarstwem r o l n y m z a j m u j ą się g ł ó w n i e p o z o s t a ł e w d o m u k o b i e t y i d o r a s t a j ą c e dzieci, a m ę ż o w i e p o m a g a j ą i m dorywczo po powrocie z pracy. W t y c h w a r u n k a c h w y d a j n o ś ć z i e m i nie ulega o b n i ż e n i u pewnie dlatego, że gospodarstwa są bardzo m a ł e , a k u l t u r a rolna w tej okolicy jest na d o b r y m poziomie. D z i a ł a l n o ś ć s p o ł e c z n ą w s i do 1949 r o k u w ł ą c z n i e c e c h o w a ł d u ż y d y ­ n a m i z m . D o czynnego ż y c i a w b u d o w a n i u gospodarki p a ń s t w o w e j , samo­ r z ą d o w e j i spółdzielczej p r z y s t ę p u j ą p r z e d w o j e n n i d z i a ł a c z e , p e ł n i ą c wiele odpowiedzialnych f u n k c j i w gminie i w powiecie. Starsi z r z e s z a j ą się w Polskiej P a r t i i Eobotniczej (najliczniej), S t r o n n i c t w i e L u d o w y m i Pol­ skiej P a r t i i Socjalistycznej. Część m ł o d z i e ż y organizuje Z w i ą z e k W a l k i M ł o d y c h , w i ę k s z o ś ć n a w i ą z u j e do t r a d y c j i i w ł ą c z a się do p r a c y w Z w i ą z k u M ł o d z i e ż y Wiejskiej „ W i c i " ( m ł o d z i e ż Z W M przechodzi w k r ó t c e do „Wici"). P o c z ą t k o w y w y s i ł e k s p o ł e c z e ń s t w a idzie w k i e r u n k u zatarcia znisz­ c z e ń w o j e n n y c h ; prawie c a ł k o w i t e m u zburzeniu uległ stary d o m gro­ m a d z k i , rcmizi-j s t r a ż a c k a , częściowo t a k ż e s z k o ł a . W s p ó l n y m w y s i ł k i e m doprowadzono n a j p i e r w szkołę do stanu u ż y w a l n o ś c i . O b o k n a u k i od­ b y w a ł y się w niej zebrania, wieczory ś w i e t l i c o w e , k u r s y d o k s z t a ł c a j ą c e i r ó ż n e wiejskie u r o c z y s t o ś c i . Ścisła w s p ó ł p r a c a k i e r o w n i c t w a s z k o ł y z m ł o d z i e ż ą p o z a s z k o l n ą daje p o w a ż n e r e z u l t a t y . 1 8 Dane statystyczne do tego okresu zebrano w latach 1955 — 1956. �WSPÓŁDZIAŁANIE G R O M A D Z K I E W POW. J A S I E L S K I M 273 W l a t a c h 1945—1946 gromada p r z y s t ę p u j e j e d n a k do b u d o w y D o m u L u d o w e g o . N a j w i ę k s z y w k ł a d finansowy w b u d o w ę d a ł o K o ł o „ W i c i " . Eobocizna niefachowa z o s t a ł a w y k o n a n a j a k i dawniej w r a m a c h w s p ó ł d z i a ł a n i a gromadzkiego. D o m t e n nie zaspokaja j e d n a k p e ł n y c h potrzeb ż y c i a s p o ł e c z n e g o w s i , dlatego t e ż w 1956 r o k u p r z y s t ą p i o n o do jego r o z b u d o w y . D o i n n y c h prac w y k o n a n y c h w t y m czasie z e s p o ł o w o n a l e ż y odbu­ dowa r e m i z y s t r a ż a c k i e j , w y k o p a n i e i u r z ą d z e n i e stawu (basenu) dla ce­ l ó w p r z e c i w p o ż a r o w y c h , u r z ą d z e n i e boiska sportowego. Poza t y m szereg prac mniejszych, j a k sadzenie drzewek o w o c o w y c h w z d ł u ż d r o g i p r o w a ­ d z ą c e j przez wieś, b u d o w a s c h o d ó w oraz w p r a w i a n i e p o d ł ó g w b u d y n k u szkolnym. Ten i n t e n s y w n y r o z w ó j ż y c i a w s i ulega z a h a m o w a n i u w l a t a c h 1949 — 1954. Organizacje i i n s t y t u c j e s p o ł e c z n e i s t n i e j ą t y l k o f o r m a l n i e , g d y ż f a k t y c z n i e nie w y k a z u j ą prawie ż a d n e j d z i a ł a l n o ś c i . D o t y c z y t o z a r ó w n o starszych, j a k i m ł o d z i e ż y . W i e ś w p r a w d z i e o t r z y m u j e r ó ż n e n a g r o d y za w y n i k i z d z i a ł a l n o ś c i gospodarczej, ale nie w p ł y w a t o wcale na u a k t y w n i e n i e sił s p o ł e c z n y c h . Obserwuje się r ó w n i e ż z a n i k dawnego w s p ó ł ż y c i a s ą s i e d z k i e g o , ludzie m n i e j się o d w i e d z a j ą , nie c h c ą u c z e s t n i c z y ć w zebraniach, a nawet w t y c h u r o c z y s t o ś c i a c h wiejskich (np. d o ż y n k i ) , k t ó r e k i e d y ś c i e s z y ł y się naj­ w i ę k s z y m uznaniem. P r ó b a o ż y w i e n i a z a m a r ł e g o ż y c i a w s i n a s t ę p u j e w 1955 r o k u . Starsi z a c z y n a j ą a p e l o w a ć do m ł o d z i e ż y , b y w z n o w i ł a s w ą p r a c ę w organizacji m ł o d z i e ż o w e j . P i ę c i o o s o b o w a g r u p k a gospodarzy p r z y s t ę p u j e do zorga­ nizowania Z e s p o ł u U p r a w y Z i e m i na 12 ha r e s z t ó w k i podworskiej w Tar­ n o w c u . W t y m ż e r o k u p o d j ę l i p o t a k o w i a n i e wraz ż m i e s z k a ń c a m i są­ siedniej w s i W r a c a n i a i n i c j a t y w ę z e l e k t r y f i k o w a n i a swych osiedli. Kosz­ t e m wielkiego n a k ł a d u finansowego i ochotniczej p r a c y o b y d w u w s i — p r z y częściowej p o m o c y p a ń s t w a — p r o j e k t t e n z o s t a ł zrealizowany w g r u d n i u 1956 r o k u . A n a l i z a e l e m e n t ó w gromadzkiego w s p ó ł d z i a ł a n i a przeprowadzona w jednej w s i , p o s i a d a j ą c e j t r a d y c j e p o m o c y s ą s i e d z k i e j , pozwala na usta­ lenie p e w n y c h o g ó l n y c h s t w i e r d z e ń o d n o ś n i e do jego f o r m i t r e ś c i w s p ó ł ­ działania. . 1 9 2 0 19 Ogólny koszt budowy wynosił ponad 60 000 zł (oprócz bezpłatnej robocizny), z czego Koło Młodzieży „Wici" pokryło 47 000 zł, Związek Walki Młodych 1900 zł, subwencja z Kuratorium Okręgu Szkolnego w Rzeszowie wynosiła 10 000 zł i zbiórka we wsi 989 zł. Ogólny koszt elektryfikacji wsi wynosił ponad 600 000 zł w pieniądzach i robociźnie. Pomoc państwa wynosiła 50 000 zł. 20 Etnografia Polska, t. I V *8 �274 MARIA BIERNACKA Pierwsze z n i c h wskazuje, że pomoc s ą s i e d z k a z w y k ł a , oparta na w z a j e m n o ś c i ś w i a d c z e ń , jest c h a r a k t e r y s t y c z n a z a r ó w n o dla k o ń c a ubieg­ łego stulecia, k i e d y p r z e w a ż a jeszcze gospodarstwo samowystarczalne, j a k i dla c z a s ó w w s p ó ł c z e s n y c h . Wiele z n a n y c h i p r a k t y k o w a n y c h f o r m tej pomocy ulega p r z e o b r a ż e n i o m , n i e k t ó r e c a ł k o w i t e m u z a n i k o w i (np. tłuka). A s p e k t z a b a w o w o - o b r z ę d o w y , c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a n i e k t ó r y c h f o r m z e s p o ł o w e j pracy, t r a c i w a g ę ze w z g l ę d u na inne m o ż l i w o ś c i roz^ r y w k o w e m ł o d z i e ż y . Te f o r m y zabaw p r z y p o m o c y z e s p o ł o w e j , k t ó r e niejednokrotnie i n t e r p r e t o w a n o j a k o zabiegi magiczne (np. przewracanie się podczas sadzenia z i e m n i a k ó w , aby dobrze r o s ł y ) wraz z podniesieniem się o g ó l n e g o p o z i o m u o ś w i a t y t r a c ą r ó w n i e ż swoje znaczenie. Z w ł a s z c z a z m i a n y w technice gospodarowania w y w o ł u j ą te swoiste p r z e o b r a ż e n i a . T a k w i ę c pojawienie się we wsi k o s i a r k i , maszyny parowej do m ł ó c e n i a i i n n y c h u r z ą d z e ń p o t r z e b u j ą c y c h do o b s ł u g i w i e l u osób s p o w o d o w a ł o nawet ustalenie się p r z y tej p r a c y z w y c z a j u wzajemnej pomocy, k o ń ­ czącej się z r e g u ł y t a k ż e s u t y m p o c z ę s t u n k i e m . J e ż e l i chodzi o f o r m y w s p ó ł p r a c y gromadzkiej na rzecz całej w s i , to w P o t a k ó w c e w y s t ę p u j e ona dopiero w t y c h czasach, k i e d y wieś prze­ z w y c i ę ż a s w ą i z o l a c j ę , c i e m n o t ę i p r y m i t y w n e gospodarowanie. Powstanie jej t o w a r z y s z y n a j w y r a ź n i e j procesowi u o b y w a t e l n i e n i a się c h ł o p ó w , k t ó r z y s t a j ą się nie t y l k o w ł a ś c i c i e l a m i k a w a ł k a ziemi, ale p r a g n ą b y ć w s p ó ł g o s p o d a r z a m i z a r ó w n o swojej w s i , j a k i c a ł e g o k r a j u . D z i a ł a l n o ś ć s p o ł e c z n a p o t a k o w i a n , w y r a ż a j ą c a się w przedstawionych p o w y ż e j czynach k o n s t r u k t y w n y c h , nie n a l e ż a ł a do zjawisk w y o d r ę b ­ n i o n y c h . B y ł a ona odbiciem t y c h n u r t ó w s p o ł e c z n y c h , j a k i e w o k r e ś l o n e j epoce historycznej o d d z i a ł y w a ł y na w i e ś , a w a r u n k i miejscowe n a d a w a ł y jej pewne cechy o d r ę b n e , w ł a ś c i w e tej okolicy. E m i g r a c j a , s z k o ł a , r u c h l u d o w y , r u c h m ł o d z i e ż o w y , przechodzenie l u d n o ś c i do prac w p r z e m y ś l e , proces socjalizacji w s i — to zjawiska o b e j m u j ą c e s w y m z a s i ę g i e m prawie całą Polskę. Maria Biernaoka R E C H E R C H E S SUR L E P E O B L E M E D E L A C O L L A B O E A T I O N COMMUNALE DANS L E V I L L A G E POTAKÓWKA, DISTR. D E JASŁO Resume L'auteur a entrepris á titre d'essai 1'analyse du probleme du service déjá traditionnel de bon voisin et de la collaboration communale telle, qu'elle se pratique dans les villages en Pologne depuis environ 1890 jusqu'a l'heure actuelle. Ce fut un des villages particulierement progressiste en ce qui concerne la cooperative �WSPÓŁDZIAŁANIE G R O M A D Z K I E W POW. J A S I E L S K I M 276 rurale qui lui servit d'exemple; elle consulta de meme les sources historiquee disponibles en classifiant ses observations propres et les matériaux réunis au terrain. Les resultáis obtenus ont été intéressants, car ils mettent parfaitement bien en evidence la diversité des formes que prend le service de bon voisin et la cooperative communale, surtout si on les considere sous un aspect plus large des changements généraux économiques, sociaux et culturaux survenus dans les villages de la Pologne Méridionale au eours de la période en question. ч � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4ce50ab6dee5eb9f73f08b837b373888.pdf e34766ddc36c4a72fd47254d9f4776cf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:715 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:658 Title A name given to the resource Rodzina na tle społeczności lokalnej bułgarskiej wsi Gramada / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1, s.41-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X V z. 1 MARIA BIERNACKA RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J BUŁGARSKIEJ WSI GRAMADA 1. GŁÓWNE ZAŁOŻENIA BADAWCZE I LITERATURA PRZEDMIOTU Atrakcyjność naukowa tematu, obejmującego współczesne przeobra­ żenia rodziny chłopskiej w Bułgarii, polega przede wszystkim na możli­ wości odniesienia kształtujących się obecnie form i stosunków rodzin­ nych do okresu z przełomu X I X i X X wieku (a nawet wcześniejszego), w k t ó r y m w sposób naturalny funkcjonował jeszcze system pokrewień­ stwa, zawierający wiele form i cech, nawiązujących niekiedy bezpośred­ nio do tradycyjnych wspólnot rodowych i rodzinnych, a zwłaszcza tzw. południowosłowiańskiej zadrugi '. Podstawowym założeniem badawczym, dotyczącym systemu pokre­ wieństwa, a zwłaszcza stosunków rodzinnych w Gramadzie, było prze­ śledzenie na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat (od przełomu X I X i X X w.) procesu rozwoju tej instytucji, zarówno od strony jej struk­ tury i funkcji, jak również od strony jej powiązań z całokształtem życia społeczno-gospodarczego i kulturalnego wsi. Celem badań było ukazanie nie tylko obrazu, ale także mechanizmu i sił napędowych dokonujących się przemian w warunkach dwu podstawowych systemów gospodarczo1 K. Z a w i s t o w i с z-A d a m s к a Słowiańszczyźnie traktuje nie w tradycyjną przyjęte jest i gospodarczej, rozumiemy żyjącą ich w zadrugę — sposób pisze ludzką stały — braterskich, zaś z synowskich (o dwóch, czym materialnych więzami zadrugi j a k o ruchomych prowadzoną pod trzech i Z rodzinną na Wrocław 1970,. powszech­ rodzinnej (najogólniej rzecz pokrewieństwa (niekiedy kolei krewniacze wspólnoty współ­ generacji w wspól­ generacji w wspól­ czterech) przez wspólnotę gospodarczą grupy, o g r a n i c z o n ą wspólnym stanem nieruchomych, zwierzchnią nade władzą wszystko naczelnika biorąc) naturalnego, s i ę co n a j m n i e j z d w ó c h niżej). gospodarkę tejże Systemy w i e l k i e j rodziny. „Jeśli określenie i składającą notach dóbr pracy uwarunkowaniu, jako odpowiednik ona złączoną notach gospodarką, swej to t y m s a m y m p r z e z w s p ó l n o t ę grupę miemy wspólną w historyczno-społecznym ziemi, tejże rozu­ posiadania objętej tą wspólnoty na zasadzie w s p ó l n o t y ś r o d k ó w produkcji i s p o ż y c i a z mniej lub w i ę c e j w y r a ź n y m wy­ k l u c z e n i e m w ł a s n o ś c i i n d y w i d u a l n e j . J e s t to w p e w n y m sensie t y p idealny..." P o r . s. 55. �42 MARIA BIERNACKA -społecznych i ustrojowych, a mianowicie kapitalizmu i socjalizmu. Ostatni zwłaszcza okres dostarcza obszernego materiału świadczącego 0 głębokich, istotnych i bardzo szybko postępujących przeobrażeniach w życiu rodziny wiejskiej. Ponieważ przemiany te są bardziej niż kiedykolwiek wynikiem świa­ domego i planowanego oddziaływania ośrodków władz centralnych, re­ alizujących w skali ogólnokrajowej określony program ustroju socjali­ stycznego, szczególnie interesujące wydaje się śledzenie problemu, jak w konkretnej społeczności lokalnej przełamują się procesy o charakte­ rze ogólnym. Niemniej interesujący wydaje się również problem, czy i w jakim stopniu specyfika kulturowa systemu krewniaczego w Bułgarii, opartego na tradycji różnego rodzaju wspólnot rodowych i rodzinnych, warun­ kowała szybszą akceptację i realizację programu socjalistycznej prze­ budowy wsi. W badaniach zakładano ponadto, że materiał dotyczący przemian ro­ dziny bułgarskiej może stanowić podstawę do szerszych uogólnień, a na­ stępnie porównań przede wszystkim w obrębie krajów o podobnej socja­ listycznej strukturze ustrojowej oraz innych, o odmiennych gospodar­ czo-społecznych i ustrojowych systemach. A zatem punktem wyjścia do badań nad współczesną rodziną chłop­ ską w Gramadzie było odtworzenie jej obrazu z okresu przełomu ubieg­ łego i obecnego stulecia, a punktem dojścia charakterystyka głównych cech rodziny współczesnej. Podstawową bazę źródłową dla tych badań stanowiły przede wszystkim indywidualne wywiady terenowe, przepro­ wadzane na podstawie kwestionariuszy, ankieta, materiały statystyczne 1 archiwalne władz oraz instytucji miejscowych i okręgowych, a także literatura przedmiotu . Zanim zostaną omówione konkretne wyniki badań w Gramadzie warto zaznaczyć, że systemy pokrewieństwa w krajach południowosłowiańskich, a zwłaszcza charakterystyczna forma tzw. z a d r u g, już w X I X w. pa­ sjonowały wielu naukowców, głównie etnografów, socjologów, history­ ków i prawników. Autorzy ci nie tylko upowszechniali wiedzę o tej inte­ resującej formie zespołowego, rodzinnego gospodarowania, ale także szukali wyjaśnień dla jej genezy, obszaru występowania, różnorod­ ności form i funkcji przez nią spełnianych oraz współzależności w sto­ sunku do takich form pokrewieństwa, jak mała rodzina, ród czy ple2 2 W y w i a d y terenowe w czyły zarówno 1968 r. p r o w a d z o n e rodziny, j a k i gospodarstwa wspólnie rolnego. z Ireną Nizińska W opracowaniu ponadto m a t e r i a ł y t e r e n o w e p o z o s t a ł y c h c z ł o n k ó w z e s p o ł u b a d a w c z e g o i bułgarskiego. doty­ wykorzystano — polskiego �43 RODZINA N A TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ mię. Nie zrezygnowali oni również z oceny wartości i przydatności tej instytucji dla innych, nowych układów społecznych. Jeśli chodzi o obszar Bułgarii, to do najważniejszych pozycji z tego okresu należą niewątpliwie opracowania D. Marinowa , I . E. Geszowa , B. Grabowskiego oraz szczególnie cenna pozycja Bogiszicza , który swój zbiór materiałów o zadrugach oparł na wypowiedziach ankieto­ wych, nadesłanych z terenu wówczas, kiedy mogły istnieć jeszcze żywe tradycje tak zwanej klasycznej formy zadrugi, występującej na obszarze krajów południowosłowiańskich. Zainteresowania problematyką rodzinnych wspólnot zadrużnych trwa­ ły również w początkowym okresie X X w., o czym świadczą między innymi wybitne prace S. S. Bobczewa . W okresie międzywojennym i po I I wojnie światowej problematykę t ę uwzględniał również w swych licznych opracowaniach znany etnograf bułgarski Ch. Wakarelski . Ostatnio ukazują się również opracowania z tego zakresu, w których autorzy dokonują nowych analiz i interpretacji, posługując się metodą materializmu historycznego. Na szczególne wyróżnienie zasługują t u prace R. Peszewy , W. Frolca , T. Kolewy i L . Markowej . Proble­ m a t y k ę rodzinną wsi bułgarskiej z okolicy Sofii uwzględnia również w swej pracy I . T. Sanders 3 4 5 G 7 8 9 10 1 1 12 1 3 3 D. 4 I. E . G e s z o w , 5 B. Grabowski, 6 W. Bogiszicz, M a r i n o w, 1874; Prawni 7 obiczalji 8 Sofija starina, Zadruga Zbornik R. Sofija sadosnjih Peszewa, Bałgarskata Bitá, czeljadna i naczałoto i Kompleksni na XX w., na i semeen 235 - I I . 1 1 F r o 1 e c, 1 2 Т. 1 3 T. Zagreb i minałoto Markowa, otnoszenija w ekspedicii semejstwoto Sielskaja SSSR w s. Raženo i [w:] Sanders, K949. Pierwyj Balkan sredno- w Bałgarija Bałgarija, w krają jejo żiliszcze Konare, w Płowdiwsko, zapadnoj Bołgarii, t. 8: kand. „So- 40-58. rodzinne obszczina 1966 g}. Soobszczienija w zapadną i na roda bit „Trudy tiendiencii małoazijskite na Etnografskija Institut i Muzej", i stosunki sborník, i 1965. nauczni Rodzina — 1 IX I. segaszno na, trakijskite P o l s k a " , t. 12: 1968, s. 431-451. rajonow Lexington, Slowena, w Wrocław К olewa, etnograficzeskij 26 VIII siemija n r 3: 1965, s. 1958, s. 6-109; Niekotoryje nych i jeziká „Etnografia L . W. wianskij Bolszaja Etnografija", dopskich, jużnich semejno-rodswenite „Izwestija 1965, s. 107-115; Semejstwo W. u zadruga Bułgarii, Semejstwoto [w:] d i s e r t . a r c h i w . n a E J M ,№ 1 0 1886. W a r s z a w a 1889. obiczaja .[w:] Bita 1961, s. 511-577; Struktura wietskaja 1892 i 1896. Sofija Z a g r e b 1867. 1935; Etnografia Bałgarija, na XIX Bałgarija, 1906-1907. cz. I , S o f i j a zapadna zapadną i Bulgarowie, u Slowena, Ch. W a k a r e l s k i , Bałgari, kn. I I i I V , Ruse w Bulgarya S. S. В o b с z e w, wreme, 9 Żiwa w u społeczności Bołgar Instituía kultury kongries bałkańskich Village, The XIX Etnografii razwitija Sowietskoj w Bułgarów Uniwersity [w:] A N SSSR", i byta diełegacii, w., Bołgar roSlat. 52: jugozapad- issledowanij (Sofija, M o s k w a 1966, s. 1-17. of Kentucky Press �MARIA BIERNACKA Okolicznością sprzyjającą przeprowadzeniu szerszych uogólnień w za­ kresie współczesnych badań nad wspólnotami rodzinnymi typu zadrużnego jest to, że w ostatnich latach tematykę tę kontynuują bądź podej­ mują od nowa etnografowie innych krajów. Należałoby tu przede wszyst­ kim wymienić prace dotyczące obszarów Jugosławii, prowadzone między innymi przez M . Gavazziego , N . Pawkowicza , J. M . Halperna , k t ó ­ rzy do ostatnich jeszcze czasów mieli możność obserwowania funkcjo­ nowania wspólnot typu zadrużnego. Prace te rzucają wiele nowego świat­ ła na tradycyjną i współczesną organizację systemu pokrewieństwa w t y m kraju. Niemniej interesujące są w y n i k i badań nad zespołami rodzinnymi na obszarze Słowacji, gdzie S. S v e c o w á przeprowadzała studia nad klasyfikacją zespołowych form rodzinnych wśród ludności słowackiej, a O. N a h o d i l wśród tamtejszej ukraińskiej ludności łemkowskiej. Na obszarze Rumunii gruntownej analizy systemu wspólnot dokonał Henri H. S t a h l . W ZSRR tematyka wspólnot występuje przede wszystkim w fundamentalnych pracach M . O. Koswiena . Z innych prac należy wymienić interesujące studium A. I . Višniauskajté , dotyczące rozwoju rodziny wsi litewskiej. к 15 ie 17 18 i9 20 21 V l M. G a v a z z i, Schriften", 1 5 N. F. maljskoig zgrade u t. 6: u S. Š v e c o v á , żeny v javy příbuzenských O. rodině, 1 9 1958, H. 2 0 ranija and u culture Warszawa А. Moskwa „Glasnik i 1962, change a in s. Ze- priwredne i obiczajno-prawne ¡oriem vztáhov dwoch ustanowe 117-139. Serbian Village, Co­ v w slovenskom vztahy v R . X V : 1967 endogamných materiali, Čičmanach z. 3, s. obcíach a posta- 321-385; na Pre- Slovensku, z. 3, s. 145-154. К problemu rozkladu 1: 1955 Contribuía К o s w i e n, swiedienij VII Polju, Pokuczstwo Sarajewu", rodinných la velkorodiny n. 2, s. 147-163. sludiul satelor Sowieroruskoje „Sowietskaja и východoslovenských. devalmase o patronimii peczyszcze, Etnografija", i strukturie rominesti, I. 1955, Siemíejnaja V y š n i a n s k a i t é , Międzynarodowy Ł964. oraz Kongres Razuňíie Nauk ukrainskije 1950, roda, E t n o g r a f i i A k a d i e m i i N a u k S S S R " , t. 13: 2 1 па Muzeja Národopis", Stahl, dworiszcze, wotnej, „Siidosteuropa- t. 1: 1959. M . О. russkoje tut H. Balkan, u Liwanjskom 187-202; Kucza, „Slovensky „ P h i l o s o p h i c a " , vol. t. 2: s. z. 2, s. 85-89; Příbuzenské 1967 N a h o d i l Ukrajinců, Social Klasifikácia 1966 „ Č e s k ý L i d " , R . 54: 1 8 dem 1956. „ Č e s k ý L i d " , R . 53: venie i zadruga 1961, Zemaljskog Halpern, lumbia Uniwersity, 1 7 auf t a m ż e , s. 73-97, oraz Drusziene „Glasnik M. Grossjamilie Selo Sarajewu", u Imljanima, J. L o s der P a w к o w i с z, Muzeja Imljanima, 1 6 Das 1964. z. 2; „Kratkije 1951, siabry Programma Soobszczenija", s. 20-31; Historia obszczina htowskoj i i dla patronimija, kríestjansko] Antropologicznych i biaiosobi„Insti­ kultury pier­ Moskwa 1961. siemii. Ref. Etnograficznych, �45 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ Warto t u również zasygnalizować pracę K. Zawistowicz-Adamskiej, dotyczącą systemów krewniaczych na Słowiańszczyźnie i ich historycz­ no-społecznego uwarunkowania - . Autorka, opierając się przede wszyst­ k i m na współczesnych wynikach badań, podejmuje w niej próbę syste­ matyki różnych form wspólnot rodzinnych, rodowych i terytorialnych (występujących na obszarze całej Słowiańszczyzny) według ścisłych i ujednoliconych kryteriów. Wychodząc z założenia, że w l i ­ teraturze naukowej z tej dziedziny używa się szeregu nie dość ściśle sprecyzowanych pojęć i terminów, zestawia i rozgranicza podstawowe różnice, stanowiące o odrębności dwóch systemów opartych na po­ krewieństwie, a określanych w do­ tychczasowej literaturze wymiennie terminem wspólnota rodowa i wspólnota wielkorodzinna (lecz nie wspólnota pierwotna). Uzasadnia przy t y m tezę, że wspólnoty typu zadrużnego należą do systemu po­ krewieństwa rodzinnego, a nie ro­ dowego . 2 23 Ponadto autorka dokonuje etno-socjologicznej analizy obszernego materiału historycznego (opracowa­ nego przez wybitnych specjalistów, głównie z zakresu historii ustroju i prawa), uzasadniając również tezę uwarunkowań historycznych dla powstania i utrzymania się różne­ R y c 1. M i k o G i c o w P o p ó w u r . 1843, z m . 1942 (por. s c h e m a t n r 1) go rodzaju wspólnot. Tym samym Fot. z portretu M . Biernacka, 1968 ustosunkowuje się do wciąż jeszcze kontrowersyjnego problemu genezy wspólnot krewniaczych. Autorka wyraża bowiem pogląd, że znane sze­ roko na obszarze krajów słowiańskich, a także i pozasłowiańskich wspól2 2 Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Systemy 2 3 Podstawowe różnice p o m i ę d z y wspólnotą krewniacze... rodową a wielką rodziną chłopską według K . Zawistowicz-Adamskiej: „1. W i e l k a r o d z i n a c h ł o p s k a jest więc z reguły zamkniętą grupą krewniaczą, s k u p i a j ą c ą z a z w y c z a j k r e w n y c h w l i n i i prostej z s t ę p n e j l u b r o d z e ń s t w o : b r a c i z ż o ­ n a m i i d z i e ć m i , niekiedy także siostry, natomiast r ó d o b e j m u j e ponadto krewnych �46 MARIA BIERNACKA noty rodzinne czy rodowe mogły powstawać w różnych okresach histo­ rycznych, w zbliżonym lub t y m samym układzie stosunków gospodar­ czych, społecznych i kulturowych. Tezy autorki, dotyczące zarówno rozgraniczenia wspólnot rodowych od wielkorodzinnych, jak również uwarunkowań historycznych dla wszel­ kiego rodzaju wspólnot, stanowią także niewątpliwie wkład w badania systemu rodzinnego w Bułgarii. 2. P O D S T A W O W E C E C H Y SYSTEMU POKREWIEŃSTWA W BUŁGARII Dla tradycyjnej wsi bułgarskiej charakterystyczne były dwa pod­ stawowe systemy pokrewieństwa: rodowy i rodzinny. Badacze bułgarscy są na ogół zgodni co do tego, że zadruga, występująca jeszcze w swej klasycznej formie na początku X I X w., stanowiła podstawowy składnik systemu rodowego . Ponadto, że obok zadrugi występowała również mała rodzina indywidualna. S. S. Bobczew -— autor wyczerpującej pracy na temat bułgarskiej rodzinnej zadrugi — odcinając się w sposób zdecydowany od teorii do­ tyczących genezy rodziny i społeczeństwa pisał, że badania swe rozpo­ czyna od czasów historycznych, kiedy zaistniały już dowody na to, „że ludzie żyli w bardziej czy mniej licznie zorganizowanych grupach". „Ważne jest skonstatować — pisał — z czym zgadza się olbrzymia więk24 z l i n i i b o c z n y c h (owa p r z y s ł o w i o w a d z i e s i ą t e g o pokolenia) oraz j e d n o s t k i u n a s „ d z i e s i ą t a w o d a po p r z y j ę t e z z e w n ą t r z rodu. kisielu", czyli do 2. W i e l k a r o d z i n a s t a n o w i w s p ó l n o t ę g o s p o d a r c z ą i t e r y t o r i a l n ą , gdy t y m c z a ­ s e m r ó d jest p r z e s t r z e n n i e r o z s i a n y , w s p ó l n o t a g o s p o d a r c z a z a z w y c z a j nie i s t n i e j e , m a j ą t k o w a z a ś b ą d ź nie i s t n i e j e , b ą d ź ( j e ś l i m o ż e s i ę z d a r z y ć ) j e s t r e d u k o w a n a przez i n d y w i d u a l n ą g o s p o d a r k ę i indywidualne p r a w a m a j ą t k o w e p o s z c z e g ó l n y c h współrodowców. 3. W i e l k a r o d z i n a posiada z a z w y c z a j n a c z e l n i k a o w ł a d z y p a t r i a r c h á l n ě j , s t a ­ n o w i s k o to t r a c i z n a c z e n i e l u b w r ę c z z a n i k a w o w y c h szeroko r o z s i a n y c h r o d a c h . 4. P o d s t a w ą w i ę z i s p o ł e c z n e j w w i e l k i e j r o d z i n i e s ą z w i ą z k i k r w i i w s p ó l ­ nota gospodarcza, w r o d z i e — nade w s z y s t k o t r a d y c j e o w s p ó l n y m pochodzeniu od tego samego protoplasty i poczucie s o l i d a r n o ś c i w s z y s t k i c h współrodowców, decydujące o wzajemnych zobowiązaniach. 5. W i e l k a r o d z i n a m i e ś c i s i ę bez r e s z t y w z a m k n i ę t e j s p o ł e c z n o ś c i l o k a l n e j , r ó d w s p ó ł u c z e s t n i c z y w ż y c i u p u b l i c z n y m i f u n k c j e jego m a j ą z a s i ę g szerszy". W e d ł u g a u t o r k i „ W y m i e n i o n e k r y t e r i a k w a l i f i k a c y j n e nie o b e j m u j ą wszystkich m o ż l i w o ś c i , jakie m o g ą p o w s t a ć w skomplikowanych konfiguracjach ż y c i a spo­ ł e c z n e g o , w ł ą c z n i e z w i e l k i e g o t y p u i n s t y t u c j a m i k r e w n i a c z y m i " . P o r . s. 43-45. l -' P o r . Ž. Natan, Istorija ekonomiczeskogo rozwitija Bułgarii, Moskwa 1961, s. 32-33 ( t ł u m . z b u ł g a r s k i e g o ) o r a z M . O . K o s w i e n , Siemiejnaja obszczina i patronimija, M o s k w a 1963, s. 4, k t ó r z y z a d r u g ę u w a ż a j ą z a p o d s t a w o w ą k o ­ m ó r k ę patriarchalno-rodowego społeczeństwa. �47 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ szość historyków i socjologów, że przed współczesną indywidualną ro­ dziną istniały większe zgrupowania krewniacze tzw. »zadrużne rodziny* [czeladij, że rodzina kolektywna poprzedzała indywidualną podobnie, jak własność kolektywna poprzedzała własność p r y w a t n ą " . Autor dodaje jednak, że niemniej bezsporne są fakty „poświadczone przez dokumenty z najwcześniejszych okresów, stwierdzające istnienie zarówno indywi­ dualnej, jak i zbiorowej rodziny". Przy pomocy zaś hipotez, analogii i porównawczo-socjologicznych środków, „ośmielamy się twierdzić — pisał Bobczew — że zadruga jest bardzo starą formą rodzinnego i r o d o w e g o współżycia... U podstaw zadrugi leży bowiem pokre­ wieństwo rodowe, pochodzenia od jednego przodka — założyciela rodu" . O wzajemnym stosunku obu podstawowych grup krewniaczych — zadrugi i rodu pisał, że „zadruga rozwinęła się w ród, bractwo, właka (genos, klan), a ród w plemię. Zadruga miała swoje terytorium osadni­ cze — »dworiszte«... ród miał szersze terytorium, w wielu wypadkach zajmował przestrzeń całej wsi, która nosiła imię założyciela rodu" . R. Peszewa wypowiadając się w tej kwestii twierdzi, że jeszcze na początku X I X w. każda zadruga stanowiła składnik wielkiej grupy ro­ dowej. Wyrazem tej łączności była z jednej strony rodowa własność łąk oraz laisów, z drugiej zaś społeczna i „ideologiczna jedność rodu". Owa społeczna i ideologiczna jedność rodu manifestowała się między i n ­ nymi w rodowym osadnictwie i nazwach, w rodowej egzogamii, w uzna­ waniu patronów rodu i składaniu ofiar na ich cześć, w podtrzymywaniu świąt rodowych, w solidarności rodowej wyrażającej się wzajemną po­ mocą gospodarczą oraz honorem rodowym. Rodowcy mieli nawet od­ dzielne kwatery na cmentarzach. Dopiero w trakcie dalszego rozwoju społecznego, w warunkach utrwalającego się systemu kapitalistycznego nastąpiło zerwanie tej jedności i zarysowało się wyraźne rozgraniczenie pomiędzy dalekim i bliskim pokrewieństwem, tzn. pomiędzy rodem, włdką, bractwem, a mniejszą grupą krewniaczą (ograniczoną do czwar­ tego lub piątego pokolenia), która na zachodzie Bułgarii przyjęła nazwę familii. W familiach tych utrzymywała się nadal więź krewniaczą w y ­ rażająca się we wzajemnej pomocy gospodarczej, rodowej solidarności, obronie oraz innych cechach rodowych, ale już w ramach grupy mniej­ szej. Familie te, zdaniem autorki, stanowiły niejako podgrupy dawnego zespołu rodowego i były charakterystyczne dla etapu przejściowego od ustroju feudalnego do kapitalistycznego. Formą rodzinną związaną z tym etapem była już nie klasyczna zadruga, a rodzinny zespół gospodar25 26 2 5 2 6 Bobczew, Bobczew, Balgarskata czeljadna op. cit., s. 192, 193. zadruga, s. 192. �48 MARIA BIERNACKA Ryc. 2. Ewdokija Kamenowa Nenkowa (por. s c h e m a t n r 2) Fot. M . Biernacka czy, w skład którego wchodziły rodziny rodzonych i stryjecznych braci . Autorzy zajmujący się problematyką wspólnot rodzinnych, w t y m także zadrug, są na ogół w swych poglądach zgodni na temat ich go­ spodarczo-społecznego charakteru, struktury, funkcji oraz roli spełnianej w społeczności wiejskiej. Kontrowersje budzą natomiast kwestie doty­ czące ich powstania, miejsca zajmowanego w procesie rozwojowym spo­ łeczeństwa ludzkiego, wzajemnych stosunków zachodzących pomiędzy małą a wielką rodziną, rodem oraz wspólnotą terytorialną itp. S. Bobczew, dokonując analizy bułgarskiego systemu krewniaczego, próbował zdefiniować instytucję z a d r u g i r o d z i n n e j i ukazać jej podstawowe cechy. Według niego zadruga ta jest zespołem krewniaczym pełnoletnich ludzi i ich następców. Zespół ten posiada ogólny, niepodzielny majątek, na k t ó r y m wszyscy wspólnie pracują, zarabiają dla wszystkich oraz razem mieszkają. Kieruje nimi przedstawiciel ze­ społu zwany domakinem. Jeśli członkowie zespołu nie są połączeni w ę ­ złami k r w i z naczelnikiem rodu, mogą tworzyć najrozmaitsze typy za­ drug, ale wówczas nie będą to już zadrugi rodzinne (czeladne). 27 P e s z ę w a, Struktura na semejstwoto i na roda..., s. 110-111. �49 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J Zadrugi rodzinne dzielił Bobczew na dwa typy: p r o s t e i z ł o ż o n e. Według autora rodzinna zadruga prosta swym składem „fizycz­ nym" niczym się nie różniła od zwykłej, małej rodziny składającej się z rodziców i dzieci. Posiadała ona jednak inny „zadrużny charakter" polegający na tym, że głowa gospodarstwa nie uważała siebie za w y ­ łącznego władcę, właściciela i zarządzającego majątkiem rodzinnym. „W naszych wsiach — pisał on — podobnie, jak i w wielu osiedlach oraz miastach, rodziny mające zadrużny charakter są p r o s t y m i , zadrużnymi rodzinami... Sędzia nie mógłby tego ignorować przy rozpatry­ waniu jakiejś prośby w związku z majątkiem ani prawodawca przy tworzeniu stosunków majątkowo-prawnych" . Za pełną, tzw. z ł o ż o n ą zadrugę rodzinną autor uważał taką, która składała się z dwóch albo więcej rodzin. Mogła ona być nieliczna albo złożona z większej liczby osób i wówczas nosiła nazwę w i e l k i e j r o d z i n y . U podstaw zadrugi leżało zawsze rodowe pokrewieństwo oparte na pochodzeniu od wspólnego przodka. Oceniając ilościowy stosunek zadrug do rodzin małych autor stwier­ dza, że w Bułgarii na początku X X w. przeważały rodziny małe . R. Peszewa analizując instytucję rodziny i rodu stwierdza, że na początku X I X w. istniały w Bułgarii dwa typy rodzin. Pierwszy typ to wielkoosobowa rodzina, czyli zadruga, składająca się z czterech do sześciu pokoleń, wywodząca się od ojca w linii prostej i bocznej, uzna­ jąca swe pochodzenie od wspólnego przodka-założyciela. W tym typie zadrugi panował duch wspólnoty, wyrażający się w zespołowej włas­ ności, we wspólnej pracy, w sprawiedliwym podziale dóbr oraz w har­ monijnych stosunkach rodzinnych. Jeśli nawet głowa takiej rodziny była prawnym właścicielem ziemi, to dysponować nią według obyczaju można było dopiero za zgodą pozostałych członków zadrugi. Ten typ zadrug występował głównie na obszarach zachodniej Bułgarii oraz w innych górskich okolicach kraju. Związany był ściśle z naturalnym charakterem gospodarki wiejskiej. Drugi typ rodziny charakteryzował się przede wszystkim tym, że była to rodzina mała i cały jej majątek stanowił osobistą własność ojca. Ten typ występował przeważnie we wschodniej i staropłanińskiej części kraju, gdzie wcześniej zaczęły roz­ wijać się stosunki towarowo-pieniężne, oparte o utrwalający się ustrój kapitalistyczny. W drugiej połowie X I X w. charakter zadrug zmienił się zarówno „w prawie, jak i w obyczajach". Majątek zadrugi stanowił już pry­ watną własność założyciela wspólnoty lub głowy zadrużnego gospo1 28 29 Bobczew, Balgarskata Bobczew, op. cit., s. 4 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1 czeljadna 192. zadruga, s. 43, 44, 190. �50 MARIA BIERNACKA darstwa. Pokrewieństwo liczyło się od ojca, ale tylko w linii prostej, nie bocznej. Zadruga zrzeszała najwyżej cztery pokolenia i nie prze­ kraczała liczby 30 osób. W pracy i podziale obowiązywał jeszcze „duch wspólnoty", ale w stosunkach rodzinnych umacniała się władza patriarchalna ojca jako głowy rodziny, właściciela ziemi i pozostałego majątku zadrużnego. Na początku X X w. liczebność zadrug uległa dalszemu zmniejszeniu i obejmowała tylko rodzinę ojca i dwóch albo trzech jego synów. Daje się przy t y m zauważyć wzrost władzy ojcowskiej polegający na pod­ porządkowaniu synów, a zwłaszcza synowych. Przedstawiony powyżej typ zadrug z okresu przejściowego pomiędzy feudalizmem a kapitaliz­ mem R. Peszewa nazywa rodzinno-zespołowym gospodarstwem, nato­ miast W. Frolec określa je jako rodzinną wspólnotę gospodarczą. Obie nazwy wyrażają ten sam sens i mogą być wymiennie używane. Należy tu dodać, że również dla K . Zawistowicz-Adamskiej reprezentacyjnym typem wielkiej rodziny może być tylko tradycyjna zadruga południowosłowiańska, a nie jej odmiany lokalne, których istnienie notowane było i jest jeszcze ostatnio w J u g o s ł a w i i . „Te rodzinno-zespołowe gospo­ darstwa — pisze Peszewa — dzielą się na niewielkie rodziny i pozostają w kolektywach w zależności od warunków socjalnych i ekonomicznych. Przetrwały one do lat czterdziestych obecnego stulecia" . 30 31 Jak wynika z przytoczonych wypowiedzi oraz innych współczesnych opracowań z zakresu problematyki krewniaczej, wielkorodzinne wspól­ noty bułgarskie przetrwały najdłużej na zachodnich obszarach kraju oraz w górskich rejonach Rodopów. Kiedy bowiem w drugiej połowie X I X w. wraz z rozwojem stosunków kapitalistycznych, a zwłaszcza po wyzwoleniu kraju spod panowania tureckiego (w 1878 г.), wystąpiło zjawisko masowego rozpadu wspólnot wielkorodzinnych, to proces ten postępował od północnego wschodu na zachód i południe, wskutek czego ludność tych obszarów pozostawała najdłużej w zasięgu kultury trady­ cyjnej. Wprawdzie i tu druga połowa X I X i początek X X w. przy­ noszą podstawowe zmiany w strukturze i funkcji wspólnot wielko­ rodzinnych, niemniej jednak te zmodyfikowane formy przetrwały w wie­ lu wypadkach do okresu I I wojny światowej, a niekiedy nawet do pełnego socjalistycznego uspółdzielczenia wsi bułgarskiej w latach 1949-1957. Warto zaznaczyć, że uczeni bułgarscy już w końcu X I X w. roz­ ważając w swych badaniach problem zadrug oświetlali go nie tylko od strony poznania naukowego, ale także pod kątem walorów natury ekonomicznej i społeczno-moralnej. W okresie utrwalania się kapitaliz3 0 Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , 3 1 Peszewa, S t r u k t u r o na siemię Systemy jstwoto krewniacze..., i na roda..., s. 40. s. 113, 107-108. �51 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J mu, kiedy proces proletaryzacji ludności wiejskiej przybierał na sile, a reformatorzy społeczni propagowali i upowszechniali różne formy spółdzielczości, uczeni bułgarscy wysuwali konieczność podtrzymania lub reaktywowania rodzimych form współdziałania w zadrugach. Re­ formator i badacz wspólnot bułgarskich, I . W. Geszow, podnosząc wyż­ szość zespołowego gospodarowania w zadrugach podkreślał, że gwaran­ towały one swym członkom właściwy podział pracy i specjalizację za­ wodową oraz zapewniały sprawne kierownictwo, ponieważ władza spo­ czywała z reguły w rękach „najważniejszego i najdostojniejszego spośród mężczyzn". Twierdził ponadto, że duże gospodarstwo zadrużne posiada najlepsze warunki do zastosowania w nim maszyn rolniczych. Rozpatrując kwestię „nie­ szczęść socjalnych" związanych z proletaryzowaniem się ludności głosił, że prawo każ­ dego członka zadrugi do części wspólnego majątku i uzyski­ wanego dochodu chroni lud­ ność wiejską przed nędzą i głodem. Jego bowiem zda­ niem zadruga posiadała możli­ wość zabezpieczenia warun­ ków życiowych nie tylko pra­ cującym, ale również dzie­ ciom, ludziom starym i cho­ rym. Na czoło społeczno-moralnych walorów zadrugi Geszow wysuwał przede wszystkim dbałość o honor rodu. Każdy członek zadrugi zmuszony był do postępowania zgodnie z ogólną opinią pozostałych jej członków. Uważał przy tym, że członkowie zadrugi przez sam fakt udziału w ży­ ciu i pracy wspólnoty, będą­ cej formą „autonomicznego / Ryc. 3. W a s i l Sawów * Stojków (por. schemat n r 3) Fot. M . Biernacka, 1968 stowarzyszenia", uczyli się samorządności i odpowiedzialności — cech obywatelskich nieodzownych dla przyszłego ustroju parlamentarnego. Sądził również, że oparcie wychowania na poszanowaniu tradycji utrwa­ la porządek społeczny i gwarantuje ciągłość dziedzictwa kulturowego. �52 MARIA BIERNACKA I . E. Geszow dostrzegał również ujemne przejawy życia w zadrugach, a mianowicie: ograniczanie inicjatywy i zmniejszanie aktywności indywidualnej, ograniczenie możliwości wszechstronnego przygotowania się do prowadzenia indywidualnego gospodarstwa w przypadku rozpadu zadrugi (na skutek podziału pracy i jednostronnej specjalizacji zawo­ dowej w zadrugach) oraz zmniejszanie się dbałości o jakość wykony­ wanej pracy, jak również utrwalanie się swoistego prymitywizmu wa­ runków bytowych, wynikających między innymi ze współżycia w jed­ nym domu ludzi nie należących do jednej rodziny, a w dodatku różnej płci. Mimo to Geszow uważał, że cechy dodatnie zadrugi przeważają zdecydowanie nad ujemnymi i jedynie zła wola, niewłaściwe kierow­ nictwo, czy jeszcze inne przyczyny prowadziły niekiedy zadrugi do różnego rodzaju wypaczeń. Twierdził więc Geszow, że zadrugi bułgar­ skie mogłyby się nadal utrzymywać i rozwijać, gdyby im państwo za­ gwarantowało większą swobodę działania . Podobnie formułował również swoją koncepcję reformatorską Bob­ czew. Pisał, że wówczas kiedy dla zapobieżenia „agrarnemu złu", sze­ rzącemu się w bliskich i dalszych państwach (proletaryzaeja wsi, roz­ pad wspólnot rodzinnych i innych wspólnot wiejskich) formy spół­ dzielcze uznano za najwłaściwsze dla rozwiązywania trudności gospo­ darczych, to i w Bułgarii w tej sytuacji nie należy również rezygnować z podtrzymywania zadrug. „Nie ma bardziej naturalnej rzeczy — pisał on — jak zwrócić się ku zadrudze — owej tradycyjnej, rodzinno-spółdzielczej drużynie i »zapytać«, czy i ona również nie mogłaby służyć (równolegle z innymi środkami) podniesieniu dobrobytu rolniczych i robotniczych klas" . Podobnie również oceniano w tym czasie rolę rodzinnych wspólnot gospodarczych w rozwoju ruchu spółdzielczego w północno-zachodniej Bułgarii. Autor opracowania monograficznego dotyczącego wsi Gramady — B. Bonczew, informuje, że już w latach 1874-1877 w wydawa­ nym w Widmie czasopiśmie „Stupán" nawoływano do szerzenia we wsiach oświaty, propagowano zasady demokracji oraz zachęcano do pod­ trzymywania starych rolniczych zadrug jako zalążków spółdzielczej gospodarki . W wypowiedziach powyższych odczuwa się niewątpliwie odbicie rozwijających się podówczas w Europie ruchów odrodzeńczych, m. in. 32 33 3 i 3 2 3 3 3 4 G e s z o w , Zadruga w zapadną Balgarija. Bobczew, Balgarskata czeljadna zadruga, B . B o n c z e w , Prinos W i d i n 1957 ( m a s z y n o p i s ) , s. kam 217. istorijata na s. 194. s. Gramada (Kulska okolija), �53 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ także ruchu spółdzielczego. Reformatorzy społeczni w krajach słowiań­ skich, związani ideowo z tymi prądami społecznymi, próbowali nawią­ zać do rodzimych tradycji zespołowego działania i w oparciu o nie pragnęli również przekształcać stosunki społeczno-gospodarcze w swych krajach w duchu demokracji i sprawiedliwości społecznej. Można t u dodać, że nie przypadkowo również zamieszczony został w 1936 r. na łamach polskiego czasopisma „Społem" (wydawanego przez Związek Spółdzielni Spożywców) artykuł jugosłowiańskiego prof. dr. V. Totemianza pod znamiennym tytułem Zadruga jako poprzedniczka spół­ dzielni . Autor daje m. in. przegląd wartości reprezentowanych przez zadrugę. Można zresztą znaleźć wiele innych przykładów na przepro­ wadzenie analogii pomiędzy postępowymi ruchami gospodarczo-społecz­ nymi Polski i krajów południcwosłowiańskich . 35 3G Cała ta działalność na rzecz spółdzielczości szukającej swego rodo­ wodu również w starych rodzimych formach współdziałania odnosiła pewne sukcesy. Jak bowiem wiadomo, ruch spółdzielczy w krajach południowosłowiańskich znalazł bardzo licznych zwolenników i przybrał szerokie rozmiary (por. art.' W. Paprockiej). W Bułgarii ze spółdziel­ czością sprzęgnięta była również działalność postępowych organizacji politycznych na wsi, jak np. Bułgarskiego Ludowego Związku Chłopów i Bułgarskiej Partii Komunistycznej. R. Peszewa, ustosunkowując się do przedstawionych powyżej kon­ cepcji reformatorskich wsi bułgarskiej z końca X I X i X X w., zwraca uwagę na cechującą te wypowiedzi „narodnikowską" idealizację wspól­ not rodzinnych. W pracach swych na ten temat, dotyczących zwłaszcza okresu rozwoju stosunków kapitalistycznych na wsi, ukazuje siły od­ środkowe, które nieuchronnie rozkładały zadrużne wspólnoty. Zalicza do nich przede wszystkim utrwalenie się osobistej własności (ziemi i pozostałego majątku) i władzy w rękach ojca rodziny i wypływającą stąd dysharmonię pomiędzy interesami rodziny ojca, a rodzinami wcho­ dzącymi do wspólnoty rodzin synów, czy też rodzin braci. W epoce kapitalistycznej coraz bardziej zarysowywały się również różnice po35 p r o f (j ł e m " , n r 3-4: 3 6 r w. T a k np. w Wiejskiej, w T o t e m í a n z¡ 1936, s. — jako poprzedniczka spółdzielni, „Spo­ okresie m i ę d z y w o j e n n y m powstał Słowiański Związek Młodzieży skład k t ó r e g o wchodzili przedstawiciele Bułgarii, C z e c h o s ł o w a c j i , g o s ł a w i i i Polski. W Z w i ą z k u tym garię Zadruga 11-12. Zemedelski łaczy wiciowych Mładeżki P o l s k ę r e p r e z e n t o w a ł Z M W R P („Wici"), a Sojuz. Można i zarazem s p ó ł d z i e l c ó w również dodać, że — K . Wyszomárskiego z inspiracji dzia­ i I. Solarza, prze­ niesiona została z J u g o s ł a w i i na grunt polski forma w i e j s k i c h s p ó ł d z i e l n i P i e r w s z a tego r o d z a j u p l a c ó w k a cutem. Jak wiemy, służby zdrowia. spółdzielnie powstała zdrowia w 1933 r. w e uzupełniają i wsi dziś Ju­ Buł­ Markowa sieć zdrowia. pod placówek Łań­ naszej �54 MARIA BIERNACKA między wspólnotami rodzinnymi silnymi pod względem ekonomicznym i wskutek tego odgrywającymi zasadniczą rolę w lokalnej społeczności wioskowej, a wspólnotami rodzinnymi słabymi, stanowiącymi margines tej społeczności. Taki układ sił we wspólnotach tego okresu był już daleki od tak zwanej klasycznej zadrugi, realizującej ideę równości i spra­ wiedliwości wśród swych członków ' . ; 7 3. T R A D Y C Y J N E FORMY POKREWIEŃSTWA W GRAM ADZIE Dokonując rekonstrukcji obrazu tradycyjnego systemu rodzinnego wsi Gramady z przełomu X I X i X X stulecia, aż do wojny bałkańskiej i I wojny światowej włącznie, należy podkreślić, że wieś tego okresu w swej podstawowej masie stanowiła społeczność lokalną zamkniętą. Kontakty wsi z tzw. „szerszym światem" były ograniczone. Oddalenie najbliższych miast (Kuła — 15 km, Widin — 32 km), brak dobrych dróg, prymitywne środki lokomocji — utrudniały wymianę wsi z t y m i ośrodkami. Jeden ze starych mieszkańców opowiada, że w 1895 r. jako 10-letni chłopiec swój pierwszy wyjazd z ojcem do Widina odbywał drewnianym wozem zaprzężonym w woły i bawoły. Pamięta też, że kobiety, często nawet z dziećmi, drogę do Widina odbywały pieszo. Wprawdzie Bonczew twierdzi, że Widin był silnym ośrodkiem od­ działywania gospodarczego, kulturalnego i politycznego — to jednak można sądzić, że nie obejmował on w tamtych czasach zbyt szerokich kręgów ludności. Największą okazję do spotkań ludności o zasięgu szerszym stanowiły jarmarki oraz panairy, (tradycyjne jarmarki odpustowe), na które przy­ jeżdżali m. in. kupcy z Serbii, Czech, Rumunii, Węgier, Rosji i Austrii dla dokonywania transakcji handlowych, głównie zaś zakupu zwierząt domowych. Nieodzowną część takich jarmarków, a zwłaszcza panairów, stanowiła zabawa z muzyką, śpiewem, tańcami i poczęstunkiem (por. art. В. Jaworskiej i W. Paprockiej). Mężczyźni mieli na ogół więcej okazji do wyjścia poza wieś i krąg spraw wyłącznie wiejskich. Sprzyjała temu choćby służba w wojsku, wyjazdy zarobkowe z końmi do młocki na tereny naddunajskie, angażo­ wanie się — jak pisze Bonczew do odtransportowywania bydła zakupio­ nego przez kupców bułgarskich lub zagranicznych. 3 7 Peszewa, Semejstwoto i semejno-rodstwenite otnoszenija..., s. 512. P o r . t a k ż e podobnie k r y t y c z n ą w y p o w i e d ź w tej k w e s t i i — Markowa, Selskaja obszczina u Bołgar w XIX w., s. 9-10. W y p o w i e d z i n i e k t ó r y c h s t a r y c h i n f o r m a ­ t o r ó w ze w s i G r a m a d y p o t w i e r d z a j ą i s t n i e n i e o s t r y c h k o n f l i k t ó w zachodzących p o m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i rodzinnymi z e s p o ł a m i gospodarczymi, z w ł a s z c z a z a ś po­ m i ę d z y familiami jako zespołami krewniaczymi. �55 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J R y c . 4. B a b c i a z w n u c z k a m i Fot. M . Biernacka, 1969 Starzy mieszkańcy wspominają również o licznych kontaktach z są­ siednią Serbią. Serbowie przenikali na te tereny najczęściej w charak­ terze wędrujących rzemieślników, głównie budowniczych domów. Wspo­ mina się jednak również o serbskich imigrantach — nauczycielach, prowadzących wśród Bułgarów akcję narodowouświadamiającą . Poważnym ośrodkiem oddziaływania na Gramadę i całą zresztą za­ chodnią Bułgarię była szkoła pedagogiczna dla nauczycieli, zorganizo­ wana przy klasztorze w Rakowicy jeszcze w pierwszej połowie X I X w. Według Bonczewa do szkoły tej uczęszczali także niektórzy gramadzcy popi oraz kmetowie (sołtysi) . Do nawiązywania łączności wsi z kręgami ponadlokalnymi przyczy­ niała się również działalność wybitniejszych jednostek, wyrosłych spo­ śród mieszkańców samej Gramady oraz oddziaływanie na wieś osób z zewnątrz, jednakże pozostających z wsią w stałych lub nawet doryw­ czych kontaktach. W tradycji miejscowej utrzymuje się więc przekona­ nie o ważnej roli spełnianej dla dobra wsi przez niektórych kmetów (zwanych również knezami) jeszcze w czasach niewoli tureckiej, a na­ stępnie także w okresach późniejszych. Dla przykładu warto podać, że 38 39 3 8 nowe taktów Bonczew, AZEPow. Prinos Bonczew zachodzących kam podjął pomiędzy istorijata, próbę Bonczew, op. cit, 89-90, Widynem a Gramada Gramady. 3 9 s. s. 192, 193. 191-192, przedstawienia oraz możliwie materiały tere­ wszystkich kon­ na przestrzeni całej historii �56 MARIA BIERNACKA żywa jest wciąż tradycja mówiąca o udziale kmeta gramadzkiego Petko Marinowa Baszlijskiego, zwanego później — pasza Petko w powstaniu zachodniobułgarskim przeciw Turkom w latach 1849-1850 . Do wybitniejszych postaci na przełomie X I X i X X w. należał rów­ nież nauczyciel ludowy, kmet, rolnik oraz miejscowy działacz społeczny Miko Gicow, który po wyzwoleniu Bułgarii był przez 4 kadencje depu­ towanym do Zgromadzenia Narodowego . Ośrodkami informacji w zakresie spraw wiejskich i pozawiejskich dawnej wsi były również karczmy. W karczmach, które były własnością prywatną, gromadzili się mieszkańcy wsi (znajomi, przyjaciele, krewni) w zasadzie po to, „żeby można było smaczniej zjeść i wypić". W karcz­ mach jednakże przyjmowano ponadto różnych urzędników państwo­ wych (np. poborców podatkowych), wędrujących kupców, a niekiedy także przybyszów z „szerokiego świata" — emisariuszy spraw ogól­ nych. Kiedy po wyzwoleniu Bułgarii wśród mieszkańców wsi zaczynają się budzić zainteresowania życiem politycznym, to głównym oparciem dla agitatorów działających partii (liberalnej i konserwatywnej) była instytucja karczmy. W każdej dzielnicy Gramady znajdowały się 1 lub 2 karczmy, a ich właściciele b y l i nie tylko handlowcami, ale często także kmetami, którzy utrzymywali kontakty z przywódcami tych partii, niekiedy nawet wystawiali swe kandydatury na deputowanych do Zgromadzenia Narodowego. 40 41 W karczmie znajdującej się w dzielnicy Nowa Machała zebrała się w 1915 r. grupka chłopów, którzy założyli ludową organizację „Země­ dělská Drużba", dając t y m samym początek istnieniu we wsi partii ludowców, która nosi obecnie nazwę BZNS (Bułgarski Zemedelski Naroden Sojuz). Warto dodać, że wstępne spotkanie organizatorów odbyło się na panairze w Widmie. Mówiąc o roli karczmy w dawnej społeczności wiejskiej nie należy zapominać, że zdarzali się często karczmarze, którzy uprawiali zwy­ czajny wyzysk ludności, wykorzystując jej biedę, nałóg pijaństwa lub nieporadność życiową. Zdarzali się nawet tacy, którzy współpracowali z bandami złodziei lub złodziejami — poborcami podatkowymi. Na­ zywano ich też nie darmo „biczem bożym" . Tak więc różnorodność funkcji spełnianych przez wiejskie karczmy pozwala zaliczyć je z jednej strony do instytucji mieszczących się w ramach dawnej społeczności lokalnej, z drugiej zaś, zwłaszcza w no­ wej fazie rozwoju wsi, każe widzieć w nich instytucję rozsadzającą tradycyjny układ społeczny. 42 4 0 4 1 4 2 B o n c z e w , op. cit., s. ,99-101, 129, A Z E P o w . 365. B o n c z e w , op. ciť., s. 113 oraz A Z E P o w . n r 206, 207, B o n c z e w , op. cit., s. 93, 101, 102, 104, 108. 347. �RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J 57 Podstawową rolę w przełamywaniu izolacji zamkniętej społeczności lokalnej Gramady odegrała jednakże szkoła, a następnie dopiero sto­ sunkowo wcześnie zorganizowana wiejska świetlica, organizacje spół­ dzielcze, rzemieślnicze oraz partie polityczne. Pierwsza szkoła świecka otwarta została według relacji Bonczewa ok. r. 1860, ale już wcześniej prowadzone było nauczanie przy cerkwi (wybudowanej ok. 1830 г.). W początkowym okresie szkoła obejmowała swą działalnością pedagogicz­ ną tylko nieliczną grupę męskiej młodzieży Gramady i wsi sąsiednich. W niedługim czasie obowiązek uczenia stawał się coraz bardziej po­ wszechny, tak że już w 1908/1909 r. liczba uczniów wynosiła 40, w t y m 22 uczniów pochodziło z Gramady, a pozostali ze wsi Makresz, Medeszewcy, Car Sziszmanowo i Wodna. Wśród uczniów znajdowały się 2 dziewczynki, co w ówczesnych warunkach było wydarzeniem dużej miary Upowszechnienie się szkolnictwa potwierdza fakt wzniesienia przez wieś już ok. 1875 r. specjalnego budynku szkolnego (w którym jeszcze obecnie znajdują swe pomieszczenie internat szkoły podstawowej i przed4 3 R y c . 5. G r u p a s ą s i a d ó w z d z i e l n i c y N o w a M a c h a ł a Fot. M . Biernacka, 19694 3 AZEPow. n r 347 o r a z inne. �.58 MARIA BIERNACKA szkole). Dzięki działalności szkoły zanika stopniowo analfabetyzm wśród mieszkańców wsi, a umiejętność czytania i pisania stwarza warunki powoływania we wsi nowych instytucji i organizacji. I chociaż po­ czątkowo działalność ta była inspirowana przez ludzi spoza społeczności miejscowej (często popów lub nauczycieli), to w końcu wciągała coraz szersze grono wybitniejszych osób i ukazywała im nowe możliwości życia gospodarczego i społecznego. Taką rolę spełniały we wsi przed I wojną światową — podobnie, jak na terenie całej Bułgarii •— przede wszystkim stowarzyszenia czytelnicze „Probuda", spółdzielnia kredyto­ wa „Sztastie" czy cech rzemieślniczy . W zawartości dawnego układu stosunków wiejskich w Gramadzie poważnego wyłomu dokonał masowy udział mężczyzn w wojnach bał­ kańskich i I wojnie światowej. W licznych wypowiedziach ludności dotyczących tamtego okresu przewija się konsekwentnie twierdzenie, że mężczyzn, którzy wrócili z frontów wojennych lub z niewoli, cecho­ wała znaczna indywidualizacja postaw i dążności. Gwałtownie w . t y m czasie rozpadają się rodzinne gospodarstwa zadrużne, młodzi szukają dla siebie określonego miejsca zarówno w zespole krewniaczym, jak i w społeczności całej wsi. Budzą się zainteresowania dla spraw ogól­ nych, wzrasta dążenie do zapewnienia sobie i swym dzieciom lepszych w a r u n k ó w bytowych. Wkradająca się coraz wyraźniej dysharmonia po­ między światem wyobrażeń o innym lepszym życiu a możliwościami jego realizacji w warunkach ogólnokrajowych trudności powojennych aktywizuje społeczność wiejską Gramady, a zwłaszcza jej jednostki przodownicze. Vl W tradycyjnym systemie krewniaczym Gramady omawianego okresu istniał szeroki wachlarz form prowadzących od charakterystycznej for­ my rodziny wielopokoleniowej, zwanej najczęściej golema familia lub welike semejstwo — do tzw. rodziny małej, złożonej z rodziców i dzieci . Jeśli przyjąć klasyfikację tradycyjnych form rodzinnych w Bułgarii środkowo-zachodniej za R. Peszewą (prowadzącą na tym obszarze bada­ nia terenowe w latach 1956-1969), to formą wyjściową była tu kla45 4 4 czew, 4 5 Materiały op. cit., ot Okrążeń Darżawen Archiw s. 207-211 oraz A Z E P o w . gr. Widin n r 277/11, s. 1-99; Bon­ W G r a m a d z i e d l a o z n a c z e n i a r o d z i n n e g o z e s p o ł u gospodarczego u ż y w a s i ę m i ę d z y innymi w w t e r m i n ó w , j e d n a k ż e przy s z c z e g ó l n y m w y j a ś n i a n i u ich z n a ­ c z e n i a s t a r z y i n f o r m a t o r z y b a r d z o w y r a ź n i e p o d k r e ś l a j ą , ż e f a m i l i a nie s t a n o w i ł a w s p ó l n o t y g o s p o d a r c z e j . F a m i l i a to p o k r e w i e ń s t w o r o d o w e , a r o d z i n n y z e s p ó ł g o s p o d a r c z y to w i e l k a r o d z i n a {welike semejstwo). Termin zadruga w Gramadzie nie b y ł z n a n y . W s p ó l n o t y te o k r e ś l a s i ę j e s z c z e t a k i m i t e r m i n a m i , j a k ż y c i e za jedno, u kup, obszto. �RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ 59 syczna zadruga, oparta na społecznej własności środków produkcji, wspólnym zaspokojeniu potrzeb wszystkich jej uczestników, władzy sprawowanej przez przedstawiciela ogółu członkowskiego oraz poczuciu przynależności do rodziny i rodu, wywodzącego się od swego protoplasty i wyznaczającego linię pokrewieństwa w linii ojcowskie] zarówno pro­ stej, jak i bocznej. Forma ta uległa zasadniczym przekształceniom jesz­ cze w epoce feudalnej, głównie na skutek rodzenia się elementów pry­ watnej własności. W następnej fazie rozwoju, w okresie przejścia od feudalizmu do kapitalizmu, panującą formą stawało się rodzinno-zespołowe gospodar­ stwo, oparte jednakże nie na wspólnej (jak to miało miejsce w kla­ sycznej zadrudze), ale prywatnej — ojcowskiej własności ziemi i po­ zostałych środków produkcji. W fazie rozwoju kapitalizmu, zwłaszcza w drugiej połowie X I X w., forma rodzinno-zespołowego gospodarstwa uległa dalszym przekształ­ ceniom, polegającym przede wszystkim na zmniejszeniu zadrużnego zespołu, sprowadzającego się do liczby 10-15 członków i obejmującego z reguły jedynie rodzinę ojca oraz 2 albo 3 rodziny jego synów. Wzra­ sta władza ojca. Siłą jednoczącą zespół staje się już nie idea zespołowej pracy poszczególnych rodzin, a konieczność istnienia w zespole, w y ­ nikająca z nierówności majątkowej, a tym samym i niemożliwości usamodzielnienia się w oddzielne gospodarstwa. Tendencje odśrodkowe działały jednak nadal i spowodowały, że w X X w. typ zmniejszonych już rodzinno-zespołowych gospodarstw podlegał dalszemu rozpadowi tworząc niewielkie rodziny, które niekiedy pozostawały jeszcze we wspólnotach w zależności od swych socjalnych i ekonomicznych warun­ ków. Według R. Peszewy w zespołach tych wyraźnie występowały jed­ nak elementy nierówności i kapitalistycznego wyzysku. Dotyczyło to zwłaszcza gospodarstw zamożnych i częściowo średnich, ,,w których zakazy i prawa obowiązujące były bardzo silne". W rodzinach biedniej­ szych stosunki te nie były tak drastyczne z tego względu, że nie w y ­ stępowało w nich zjawisko tak wyraźnych różnic pomiędzy rodziną ojca a rodzinami synów. Zespoły rodzinno-gospodarcze bogatych skła­ dały się w t y m czasie z ok. 3-4 rodzin, natomiast biedniejsze prawie z reguły nie przekraczały 2 rodzin . m Owo zróżnicowanie form rodzinnych w zachodniej Bułgarii miało również swe odbicie w Gramadzie. Przede wszystkim należy przyjąć, że wymienione w 1892 r. przez D. Marinowa zadrugi nie były już kla­ sycznymi zadrugami, a specyficzną formą zespołowego gospodarowania 4 6 P e s z e w a, O rozwarstwieniu stosunki rodzinne Semejstwoto i semejno-rodstwenite otnoszenija..., s. 551-554. k l a s o w y m w e w s i b u ł g a r s k i e j i r z u t o w a n i u tego p r o c e s u n a por. V a k a r e l s k i , Etnografia Bułgarii, s. 240-242, 245-246. �60 MARIA BIERNACKA rodzin spokrewnionych w linii ojca i przez niego z reguły kierowanych. Liczba ich nie była zresztą duża i wynosiła 47 jednostek Przyjmując za Bonczewem, że w 1875 r. było w Gramadzie 330 domów, a w parę lat później, bo bezpośrednio po wyzwoleniu ok. 50 zadrug, widzimy, że tzw. gospodarstwa zadrużne stanowiły ok. 15°/a wszystkich gospodarstw . Z zestawienia Mannowa można również wnioskować, że zadrugi te nie należały już wówczas do jednostek liczebnie dużych. Na ogólną bowiem liczbę 47 zadrug w całej wsi było 20 zadrug 10-osobowych, 12 — 11-osobowych, 6 — 13-osobowych, 1 — 14-osobowa, 2 — 15-osobowe, 2 — 17-osobowe i 1 zadruga — 19-osobowa. Przeciętnie więc wypadało na 1 zadrugę 11,5 osób. Ten spadek liczebności wspólnot jest bardzo wyraźny jeśli się weź­ mie pod uwagę, że jeszcze na początku X I X w. zadrugi bułgarskie obej­ mowały 4-6 pokoleń wywodzących się od ojca w l i n i i prostej i bocznej i liczyły od 60-100 osób, a nawet sięgały liczby 150 i 250 osób. W po­ łowie X I X w. zadrugi obejmowały już najwyżej 4 pokolenia (w za­ chodniej Bułgarii 5 pokoleń) i z reguły nie przekraczały 30 osób . Owo zróżnicowanie form rodzinnych w zachodniej Bułgarii i w Gra­ madzie wiąże się ściśle z ówczesną strukturą gospodarczo-społeczną i zawodową ludności wsi, na które zresztą rzutowała ogólna sytuacja kraju. Jest to więc okres utrwalania się kapitalizmu, w k t ó r y m — jak pisał Bonczew — społeczność Gramady odczuwała skutki zmian, jakie nastąpiły bezpośrednio po wyzwoleniu kraju. Zmiany te, to przede wszystkim szybki rozpad wielkich zadrug liczących od 50 do 100 ha oraz przejście od typu gospodarki hodowlano-pasterskiej do rolniczej. Wskutek zaistniałych podziałów oraz zmiany kierunku gospodarowania, nowo powstałe gospodarstwa, liczące już przeciętnie od 8 do 10 ha, nie dysponowały zarówno dostateczną ilością ziemi, jak również sprzętu oraz gospodarskiego inwentarza. Zubożenie ludności doprowadzało do tego, że „członkowie starych zadrug opuszczali masowo wieś i prze­ nosili się do miast", zubożałe zaś gospodarstwa popadały najczęściej w zależność ekonomiczną od miejscowych karczmarzy i lichwiarzy . 48 49 50 4 7 P o r . D . M a r i n o w , Żiwa starina, k n . 2, R u s e 1892, s. 250-251. N a l e ż y z a ­ z n a c z y ć , ż e w y k a z D . M a r i n o w a m o ż e z a w i e r a ć p e w n e n i e ś c i s ł o ś c i . T a k np. i n f o r ­ matorzy z rodziny Strigaczowych podają, że ich rodzina, choć w y k a z a n a przez M a r i n o w a j a k o z a d r u g a , n i e n a l e ż a ł a do w i e l k i e j , t y l k o l i c z n e j w i e l o d z i e t n e j m a ł e j rodziny. 4 8 Bonczew, P ř i n o s kam istorijata..., 4 Я P o r . M a r i n o w , Żiwa starina, i semejno-rodstwenite otnoszenija..., s, żiliszcze w zapadnoj Bolgarii, s. 43. 5 0 Por. B o n c z e w , P ř i n o s kam s. 196. k n . 2, 512-513; istorijata..., s. 182; P e s z e w a , SemejstwotoF r o 1 e c, Bolszaja siemija i jejos. 7, 60. �61 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J R y c . 6. P r z e d s z k o l a c y Fot. M . Biernacka, 1966 W tych warunkach Gramada, podobnie jak i inne wsie tego regionu, wchodziła w orbitę stosunków towarowo-pieniężnych. Odbijało się to najbardziej jaskrawo na sytuacji małorolnych lub „wypadających" z zespołu rodzinnego i usamodzielniających się rodzin chłopskich, które zmuszone były szukać wszelkich możliwych źródeł utrzymania. Ponie­ waż zagadnienia te omawiane są w opracowaniach dotyczących struk­ tury zawodowej' wsi i rolnictwa, wystarczy tylko zaznaczyć, że na ogół z ubogich kategorii ludności wywodzili się najemnicy dużych gospo­ darstw, sezonowi robotnicy zarobkujący we wsi i poza wsią, rodziny odnajmujące ziemię u zamożnych gospodarzy na zasadzie tzw. izpolicy (przeważnie za połowę plonów), emigranci do Ameryki i Niemiec czy też nawet niektórzy rzemieślnicy . Mimo zasygnalizowanego powyżej procesu rozwarstwiania klasowego wsi, prowadzone w Gramadzie w ciągu ostatnich 3 lat badania terenowe wykazują, że prawie do I wojny światowej włącznie, w tamtejszym gospodarstwie chłopskim przeważały jeszcze ciągle elementy gospodarki samowystarczalnej, stanowiącej pozostałości poprzedniego systemu rodowo-feudalnego. Wynikało to być może z charakteru gospodarki w większym stopniu nacechowanej tradycjonalizmem. Jak bowiem w y 51 Por. materiały terenowe AZEPow. I. Nizińskiej z 1967 r. �62 MARIA BIERNACKA nika z badań terenowych oraz zestawień statystycznych dokonanych przez Bonczewa, okręg widyński, a zatem i Gramada, należały jeszcze w drugiej połowie X I X w. do centrum hodowlanego. Hodowla i pa­ sterstwo stanowiły podstawowe zajęcie ludności Gramady, o czym świad­ czą również — jak można sądzić — filialne gospodarstwa chłopskie, przeważnie o charakterze hodowlanym, które znajdowały się poza osadą wiejską i nazywane były kolibami . Wprawdzie przyjmuje się, że prze­ łom w gospodarce wiejskiej na korzyść rolnictwa nastąpił po wyzwole­ niu Bułgarii, niemniej jednak elementy „starego" trwały w niej nadal, sprzyjając większemu tradycjonalizmowi nie tylko w gospodarce, ale także w stosunkach społecznych oraz ogólnym poziomie kulturalnym ludności. Dotyczyło to szczególnie pracującej na kolibie młodzieży, zwłaszcza w okresie, kiedy nie obowiązywała jeszcze powszechność nauczania w szkole. Izolacja od życia toczącego się we wsi i zajęcia głównie typu hodowlano-pasterslkiego stwarzały sytuację, którą ilustruje 92-letni mieszkaniec Gramady opowiadając, że kiedy w wieku lat 23 wracał z koliby (przed wyjazdem do wojska), to wówczas dopiero pierw­ szy raz zobaczył pieniądze. W tradycyjnym systemie krewniaczym Gramady obowiązywało po­ krewieństwo zarówno ze strony ojca, jak i matki — „po basztina familia" i „po majczina familia" — jednakże przynależność do pod­ stawowych jednostek ustroju rodzinno-rodowego, takich jak familia, wielka rodzina (również w jej zmodyfikowanych formach) i mała rodzi­ na, wyznaczone były przez pokrewieństwo patrylinearne w linii prostej i bocznej. W związku z tym wymienione jednostki systemu rodzinnego posiadały charakter patriarchalny i patrylokalny. W linii ojcowskiej dziedziczone były również nazwiska. A zatem gramadzką familię podobnie jak familię na obszarach środ­ kowej i zachodniej Bułgarii — co stwierdza w swych badaniach R. Pe­ szewa — należałoby zaliczyć do instytucji rodowej, a nie wielkorodzinnej. Problem ten wymaga jednak dalszych, pogłębionych badań. W j ę ­ zyku potocznym gramadzkiej ludności używa się często wymiennie ter­ minu familia i rodzina, zwłaszcza wielka rodzina. Znaczenie tych termi­ nów jest jednak zasadniczo różne. Jeśli przyjmiemy zaproponowaną przez K. Zawistowicz-Adamską klasyfikację rodu, to stwierdzimy, że gramadzką familia odpowiada tej klasyfikacji, gdyż jest zespołem rodzin przestrzennie rozsianych, nie powiązanych prowadzeniem wspólnego gospodarstwa, opartym na tradycji wspólnego pochodzenia od tego samego przodka, a przy tym powiązanym więzią i solidarnością rodową. 52 5 2 Bonczew, AZEPow. Priinos kam istorijata..., s. 92-93, oraz materiały terenowe �63 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ Wielka rodzina natomiast jest rodzinną wspólnotą gospodarczą i tery­ torialną składającą się z kilku pokoleń z linii ojcowskiej, kierowanej najczęściej przez ojca, posiadającego władzę patriarchalną. Na różnice te zwracają uwagę starzy mieszkańcy wsi, którzy mocno podkreślają, że familia to krewni z linii ojca. I chociaż nie prowadzą wspólnego gospodarstwa, nie mieszkają razem, to jednak łączy ich „jedna krew" i jeden „swetec" (patron). Nic więc dziwnego, że daw­ niej członkom jednej familii nie wolno było żenić się między sobą aż do 5 stopnia pokrewieństwa (powój а) . Tradycje przynależności rodzin do określonych familii są wciąż jeszcze bardzo żywe, a w przeszłości były znacznie silniejsze. Stary system pokrewieństwa familijnego zawierał wiele zwyczajowych i oby­ czajowych norm, według których regulowane było postępowanie jed­ nostek i rodzin przynależnych do określonej familii. Nic więc dziw­ nego, że w tradycji ustnej mieszkańców wsi zachowały się liczne prze­ kazy mówiące o przeszłości poszczególnych familii zwłaszcza tych, które swą więź rodową mocno podtrzymywały, a ponadto wyróżniały się w sposób dodatni w życiu wsi. B. Bonczew zgromadził sporo materiału od najstarszych osób we wsi, dotyczącego miejsca pochodzenia oraz okresu przybycia na te tereny ważniejszych gramadzkich familii . Jeśli nawet informacje te nie są dość ścisłe pod względem historycznym, to jednak potwierdzają fakt przywiązania ludności do ich własnej tradycji. 53 S4 Familie nie stanowiły jednak najwyższej formy pokrewieństwa, na co również zwracała uwagę R. Peszewa w swych opracowaniach do­ tyczących Bułgarii środkowo-zachodniej. Materiały terenowe dają po­ twierdzenie tego, że w przeszłości (a niekiedy także obecnie) określone grupy familii przynależały jeszcze do szerszych, tradycyjnych grup 0 charakterze rodowym. Ujawniało się to szczególnie w obrzędowości 1 obyczajowości rodzinno-rodowej, której przegląd i analizę przedstawia w swym opracowaniu Tatjana Kolewa. Trzeba dodać, ż e w Gramadzie i wsiach sąsiednich zachowały się również tradycje osiedli patronimicznych, w których zamieszkiwało po5 3 AZEPow. 5 4 Bonczew, Więzi „te długie nach z 352, 353 kam zwraca i inne. istorijata..., również szeregi p o k r e w i e ń s t w a bardziej są s. więzi 242. uznawania w 60-61 Ch. tradycjami, kuzynów — dużych i wielkie który przeważnie aniżeli w bratowczedi M B ] , Por. zwraca również rodzinach i 57-76. N a Wakarelski, zapamiętać [odgałęzień — R. P e s z e w a rodzinnej s. uwagę można konsekwentnymi przypadki a n a w e t i 15 p o w o j ó w " Bułgarii, szej 349, Prinos krewniaczych rodzinie..., nia, nr w małej dużych Wakarelski, uwagę zamożnych. na występowanie Rodziny otnoszenija..., s. 547. że rodzi­ indywidualnej z czwartego pokole­ Etnografia silniej­ średniozamożne i biedne z m n i e j s z ą l i c z b ą o s ó b c e c h o w a ł a s ł a b s z a w i ę ź rodzinna. Por. to i semejno-rodstwenite znaczenie podkreśla, Semejstwo­ �64 MARIA BIERNACKA kilka, kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt rodzin, spokrewnionych po­ między sobą. Obecnie istnieją 4 duże dzielnice wsi tzw. machały (Marenska, Tabaszka, Brankowska i Nowa Machała), lecz w przeszłości było ich więcej, o czym wspomina również w swej pracy Bonczew (wymie­ niając następujące: Butanska, Drakata, Pajeszka, Parcał, Dernek) . Ten skomplikowany system wzajemnych uzależnień i powiązań krewniaczych jest wynikiem długotrwałego procesu historycznego, zwią­ zanego na t y m terenie niewątpliwie w największym stopniu z istnie­ 55 R y e . 7. P o w r ó t z pola Fot. M . Biernacka, 1968 niem wspólnoty zadrużnej. W wspólnotach tych bowiem dokonywał się stały proces wyodrębniania (segmentacji lub pączkowania) nowych ro­ dzin — indywidualnych lub złożonych, które po pewnym czasie stawały się znów pełnymi wspólnotami rodzinnymi, dojrzałymi do nowych po­ działów. W stadiach wcześniejszych, kiedy wspólnoty zadrużne były duże, wydzielały się z nich na ogół jednostki złożone z 2-3 rodzin, w okresie późniejszym wydzielone jednostki to najczęściej indywidualne rodziny. Z rozradzających się w ten sposób rodzin zadrużnych lub roz­ padających się rodzinnych wspólnot gospodarczych (zadrug) powstawały najczęściej owe spokrewnione osiedla patronimiczne . 5G 6 5 Na rodzinny charakter m a c h a ł w s k a z u j ą r ó w n i e ż prace P e s z e w y, op. cit., s. 548-551. 5 e O patroraimiach j a k o g r u p a c h segmentacji sobą lub p o d z i a ł u więź obszczina krewniacze..., gospodarczą, i patronimija, s. 83-93. jednej społeczną s. 4, spokrewnionych wielkiej rodziny, i ideologiczną 102-103; rodzin p o w s t a ł y c h które — nadal w zachowują por. К o s w i e n, Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , wyniku między Siemiejnaja Systemy �65 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J Życie w rodzinnych wspólnotach gospodarczych określano w miej­ scowej gwarze jako golema familia, welike semejstwo, drużyna, życie — u kup, za jedno lub obszio. W początkowym okresie X X w. wśród istniejących rodzinnych wspólnot gospodarczych w Gramadzie zaryso­ wują się trzy podstawowe typy. Najbardziej powszechnym typem jest rodzinna wspólnota złożona z rodziny ojca, jego żonatych synów i wnu­ ków. Była ona z reguły trzypokoleniowa, niekiedy zaś nawet czteropokoleniowa, jeśli we wspólnocie żyli jeszcze pradziadkowie. Drugim typem była wspólnota rodzinno-gospodarcza, w skład której wchodzili również krewni w linii męskiej bocznej w generacji ojca, a więc stryj lub stryjowie ze swymi rodzinami. Była to także rodzina składająca się z trzech lub czterech pokoleń. Zdarzało się niekiedy, że do zespołu wielkorodzinnego wchodzili również wujowie. Zjawisko to występowało rzadko (zanotowano dwa przypadki), zwykle wówczas, gdy gospodarstwo było duże i córka głowy rodziny, wychodząc za mąż, pozostawała w do­ mu rodzinnym razem z bratem. O przyżenionym do gospodarstwa ko­ biety mężczyźnie mówiło się „zet na kasta" (zięć w domu), a jego los był określony jako „czarny, czarniejszy niż kruk, a więc najczarniejszy". Do trzeciego typu zaliczyć można braterski typ wielkiej rodziny, w której pozostali po śmierci ojca synowie nie rozdzielali się, lecz nadal prowadzili wspólne gospodarstwo wraz ze swymi dziećmi i wnu­ kami. Decyzje prawne dotyczące ich rodzin oraz prowadzonego wspól­ nie gospodarstwa były podejmowane za obopólną zgodą. W pozostałych typach rodzin do podejmowania decyzji uprawniony był przede wszyst­ k i m właściciel całego majątku rodzinnego, a więc ojciec (po: urodzeniu wnuków występujący już jako dziadek, stąd często w ogóle określany mianem dziadka). Wydzielone typy wspólnot nie wyczerpują zapewne wszystkich jej wariantów, jakie mogły występować w różnych sytuacjach życiowych rodzin. Są one jednak najtypowsze i znajdujemy potwierdzenie ich w y ­ stępowania jeszcze w latach ostatnich na obszarach Jugosławii i Sło­ wacji . Jak wynika z relacji terenowych liczba członków gramadzkich wielkich rodzin wahała się przeciętnie od 10 do 15 i na ogół nie prze­ kraczała 20 osób (poza j e d n ą ' r e l a c j ą , odnoszącą się do końca X I X w., gdzie we wspólnocie żyło razem 28 osób). Wspólnoty gramadzkie zrze­ szały przeciętnie dwie — trzy rodziny, niekiedy jednak pięć, a nawet sześć rodzin. 57 5 7 łów na Typy rodzinnych terenowych wspólnot AZEPow. obszarach J u g o s ł a w i i m. perna oraz n a obszarze gospodarczych Podobne typy określono zanotowane na zostały podstawie w materia­ ostatnich in. p r z e z M . G a v a z z i e g o , N . F . P a v k o v i č a , J . M . Słowacji 5 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1 p r z e z S. Švecova i O. Nahodila. latach Hal- �66 MARIA BIERNACKA Wielkość gospodarstw pozostających we wspólnocie nie była jedna­ kowa i wahała się od 5 do 30 ha. Większość wspólnot rodzinnych po­ siadała poza wsią swoje koliby, na których prowadziła przede wszyst­ k i m gospodarstwo hodowlane. W rodzinnej wspólnocie gospodarczej obowiązywał ścisły podział pracy. Władza miała charakter patriarchalny i sprawował ją ojciec, zwany domakin, baszta lub czasami gfioumtor. Ojciec zarządzał, ale często korzystał z rady swej żony albo dorosłych synów. On dyspono­ wał także kasą domową i w wypadku potrzeby poczynienia zakupów dla członków rodziny ustalał osobiście konieczność ich realizacji. Za gos­ podarstwo domowe była odpowiedzialna matka — majka. Ojciec i matka rozdzielali pracę pomiędzy całą załogę produkcyjną, tzn. wielką rodzinę: ojciec pomiędzy mężczyzn, a matka pomiędzy kobiety. Przydział pracy otrzymywały również dzieci. Filialny system gospodarowania (z koliba­ mi) powodował, że część załogi rodzinnej, zwłaszcza męskiej, przeby­ wała na kolibie prawie okrągły rok. Kobiety, a zwłaszcza matka i małe dzieci, pozostawały najczęściej w domu. Dzieci szkolne dzieliły czas między dom, szkołę i kolibę. Na kolibie zarządzał zwykle przebywający tam prawie stale dziadek. W czasie nasilenia prac na kolibie załodze tam pozostającej zanoszono obiady z domu. W okresie letnim przeważnie gotowały tam kobiety, ale zimą najczęściej przygotowywał strawę dziadek. Dziadek co pewien czais wracał z koliby do domu i wówczas w domach skłóconych, jak opowiadał stary mieszkaniec Toszewiec, następował „sądny dzień". Dzia­ dek bowiem rozsądzał powaśnione, i nawzajem oskarżające się przed nim rodziny — nierzadko nawet laską. W sprawach rodzinno-domowego współżycia był on bowiem również najwyższym autorytetem. Jak wynika z badań, rodzinne wspólnoty gospodarcze, które do­ trwały do okresu I I wojny światowej, a nawet dłużej, stanowiły już bardzo zmodyfikowane formy zespołowej gospodarki. Panującą formą gospodarowania w okresie międzywojennym było gospodarstwo indy­ widualne, składające się z rodziców, dzieci i wnuków. Przy rodzicach pozostawał zwykle najmłodszy syn, który był następcą swego ojca. Można przypuszczać, że podtrzymywane przez niektóre rodziny formy zespołowego gospodarowania dyktowane były prostą koniecznoś­ cią ekonomiczną. Uderzający jest bowiem fakt, że na ogół najwcześniej rozpadały stię wspólnoty duże i małe, a pozostawały średnie, które nie były w stanie zapewnić swym członkom właściwych w a r u n k ó w do wyodrębnienia ze wspólnoty. Członkowie małych wspólnot rodzinnych łatwiej się proletaryzowali, szukając dodatkowych źródeł dochodu. Po­ dobnie oświetlają problem ten niektórzy informatorzy twierdząc, że wspólnoty z okresu X X w. miały raczej charakter przejściowy, gdyż �67 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J rodzice na ogół zabiegali o to, aby swe dorosłe dzieci jak najprędzej usamodzielnić . Wielka rodzina, podobnie zresztą jak występująca obok niej w t y m czasie rodzina mała, spełniała na ogół wszystkie funkcje, wynikające z podstawowych zadań przed nią stawianych, a mianowicie zadań pro­ kreacyjnych i socjalizacyjnych. Dla wykonania swych funkcji ekonomiczno-zabezpieczających cały zespół wielkorodzinny podporządkowany był interesom gospodarstwa, które wprawdzie zapewniało wszystkim utrzymanie, ale żądało również lojalności i dostosowania się do ogólnych potrzeb zespołu i dyrektyw właściciela całego majątku. W ten tylko sposób wspólnota mogła zapewnić odpowiednie warunki bytowe dla swych członków na co dzień, a w odpowiednich momentach musiała być gotowa do wyposażenia odchodzących z domu zamężnych córek, do wybudowania i wyposażenia domów oddzielających się rodzin braci czy synów, do zapewnienia warunków dzieciom, osobom chorym, dotkniętym złym losem lub starzejącym się. Przy takim układzie stosun­ ków różne decyzje rodzinne, np. doboru małżonków, nie mogły być tylko udziałem młodych. Głos decydujący mieli w nich również starsi, zainteresowani w tym, jaki miraż (posag w ziemi i w dobytku) lub cziz (wyprawę) przyniesie młoda bulka (mężatka) do domu swych swekrów (teściów). Zapotrzebowanie na siłę roboczą w gospodarstwie powodowało, że małżeństwa zawierano we wczesnym wieku, przy czym dziewczyna była często starsza od chłopca. Zainteresowany w t y m był również gospodarz domu, któremu chodziło o jak najwcześniejsze pozyskanie pełnej siły roboczej — właściwie wówczas, kiedy syn był jeszcze zbyt młody do udziału w ciężkiej pracy. Podobnymi względami kierował się ojciec przy podziale ziemi i ma­ jątku pomiędzy dzieci. Regułą był taki podział ziemi, który zabezpie­ czał jej trwanie w obrębie „familii ojcowskiej". Z tego względu córki otrzymywały na ogół tylko niewielką część ojcowskiej ziemi (ostatnio przeważnie /s ogólnego areału) natomiast w pozostałym majątku party58 1 5 8 społów Do n a j w a ż n i e j s z y c h p r z y c z y n p r z y s p i e s z a j ą c y c h l i k w i d a c j ę rodzinnych ze­ gospodarczych starsi m i e s z k a ń c y Gramady i wsi sąsiednich zaliczają: a) w z r a s t a j ą c e p o t r z e b y c z ł o n k ó w r o d z i n w z a k r e s i e p o z i o m u ż y c i a , k t ó r e s i ę rodziły z p o s t ę p e m czasu i p r z y s p i e s z a ł y i n d y w i d u a l i z a c j ę postaw ludzi m ł o d y c h ; b) stałe kłótnie, które wybuchały zwłaszcza pomiędzy kobietami c) w i e l k ą liczebność niektórych jednostek rodzinnych w n u k i z a c z ę ł y s i ę ż e n i ć , to b y ł ostatni „ s y g n a ł " do dużych rodzin; powodującą, że kiedy podziału gospodarstwa; d) p r z e j ś c i e od e k s t e n s y w n e g o g o s p o d a r s t w a h o d o w l a n o - r o l n e g o do i n t e n s y f i k a c j i p r z e d e w s z y s t k i m p r o d u k c j i r o l n e j (co p o k r y w a s i ę z o g ó l n y m p o g l ą d e m e t n o ­ l o g ó w , ż e ekstensywna gospodarka hodowlana s p r z y j a ł a w i e l k i m rodzinom). �68 MAKIA BIERNACKA R y c . 8. Panair (jarmark wiejski) Fot. M . Biernacka, 1969 cypowały z reguły po równej części. Oczywiście, że w sytuacjach szcze­ gólnych (np. córka jedynaczka) odchodzono niekiedy od tych zasad. Dla zabezpieczenia sobie starości rodzice przy podziale ziemi po­ zostawiali część majątku dla siebie. Ziemię tę przejmował ten syn, przy którym pragnęli spędzić stare lata. Najczęściej był to syn najmłodszy, ale mógł być i inny, jeśli wykazywał cechy gwarantujące większą dla nich życzliwość i opiekę '. W rodzinnych zespołach gospodarczych, typowych przede wszystkim dla tzw. społeczności lokalnych zamkniętych, funkcje przekazywania młodzieży całego dziedzictwa kulturowego przypadały prawie wyłącznie środowisku rodzinnemu. Opiekę nad małymi dziećmi sprawowały prze­ ważnie kobiety — babka i matka. Gdy podrosły, chłopców do pracy wdrażali przede wszystkim dziadek i ojciec, a dziewczynki nadal w y ­ chowywane były przez kobiety. Wpajane przez rodziców i dziadków oraz pozostały zespół rodzinny i rodowy (familijny) treści kulturowe dotyczące przeszłości rodziny i rodu, stosunku do ziemi i do- pracy, postaw etyczno-moralnych i religijnych, a więc całego systemu wartości — posiadały moc wiążącą. Wielka rodzina i ród oraz społeczność lokalna zamknięta stwarzały system kontroli społecznej, w ramach którego 59 5 9 Por. opracowanie B . Jaworskiej, która r ó w n i e ż omawia zagadnienia z f u n k c j a m i z a b e z p i e c z a j ą c y m i rodziny. związane �RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J 69 postępowanie jednostki musiało być zgodne z ogólnie usankcjonowanymi normami. A zatem siłą jednoczącą tradycyjną społeczność Gramady była więź społeczna rodzinno-rodowa i lokalna. Więź ta zapewniała wewnętrzną spójność zbiorowości, która w warunkach ustroju kapitalistycznego nie mogła być i nie była jednolita. Rodzinno-rodowa więź społeczna wyrażała się również w licznych formach wzajemnej pomocy gospodarczej, nazywanej między innymi tłaką, zaredą, spregą Szczególne nasilenie form pomocy wystąpiło po okresie rozpadu rodzinnych zespołów gospodarczych. Wyodrębniające się wówczas małe jednostki gospodarcze zmuszone były korzystać z pomocy najbliższych krewnych lub sąsiadów. Pomoc ta dotyczyła zarówno prac polowych (orka, żniwa, koszenie łąk, zbiór słonecznika), jak i budowla­ nych (budowa domów i obiektów gospodarczych), a ponadto szeregu innych zajęć gospodarskich, jak np. młocka, łuszczenie kukurydzy czy przędzenie wełny. Pomoc ta obejmowała w największym stopniu kręgi krewniacze, które wskutek osadnictwa patronimicznego dość często po­ k r y w a ł y się także z kręgami sąsiedztwa. W warunkach tych więź rodzinno-rodowa dominowała wyraźnie nad sąsiedztwem nie spokrew­ nionym i. więzią ogólnowioskową. Wyrażała się także w uroczystościach i obrzędach rodzinnych i familijnych (rodowych), a więc w uczestni­ ctwie w chrzcinach, weselach, pogrzebach oraz innych różnego rodzaju zwyczajach o charakterze rodowym czy rodzinnym (por. opracowanie T. Kolewy). Wyrazem więzi społecznej ogólnowioskowej było zbiorowe użytko­ wanie wspólnot wioskowych połączone z troską o ich zabezpieczenie (pastwiska i lasy), budowa dróg, mostków, studni, a z czasem i innych, większych obiektów o charakterze publicznym (szkoły), fundacje doko­ nywane przez niektóre zamożniejsze rodziny w zakresie drobnych wiej­ skich obiektów lub urządzeń, często o charakterze sakralnym. Charakter ogólnowioskowy posiadały również spotkania towarzyskie, zwane sedenkami, oraz zabawy młodzieżowe często nawet z udziałem osób starszych, zwane chora. Dzięki więzi społecznej zbiorowość gramadzką funkcjono­ wała sprawnie, choć w ramach ustalonych przez istniejący system spo­ łeczny . * 61 6 0 K . Z a w i s t o w i c z - A d a r n s k a ł ą c z y w ł a ś n i e nasilenie form w z a j e m n e j pomocy g o s p o d a r c z e j z r o z p a d e m r o d z i n n y c h z e s p o ł ó w g o s p o d a r c z y c h . P o g l ą d ten w y d a j e się b y ć w p e ł n i uzasadniony i n a obszarze w s i b u ł g a r s k i e j z n a j d u j e r ó w n i e ż swe potwierdzenie. 6 1 A n a l i z ę f u n k c j o n o w a n i a b u ł g a r s k i e j s p o ł e c z n o ś c i w i o s k o w e j w p r z e j ś c i u od s y s t e m u f e u d a l n o - r o d o w e g o do k a p i t a l i s t y c z n e g o p r z e d s t a w i a p r a c a M a r k o w e j , Sielskaja obszczina u Bołgar w XIX w. W i e l e m a t e r i a ł u n a ten temat z a w i e r a r ó w n i e ż p r a c a W a k a r e l s k i e g o , Etnografia Bułgarii, s. 241—245. �70 MARIA BIERNACKA Wyniki badań terenowych pozwalają również stwierdzić, że okres pomiędzy I i I I wojną światową stanowi ważny etap w gospodarczo-społecznych przeobrażeniach Gramady. Datujące się już z okresów wcześniejszych przenikanie do gospodarki wiejskiej elementów kapita­ lizmu narasta coraz silniej po I wojnie. W gospodarstwach chłopskich zjawiają się w znacznie większym stopniu nowe narzędzia rolnicze (pługi, brony, siewniki, młockarnie itp.), postępuje coraz bardziej upo­ wszechnienie wiedzy rolniczej, między innymi także poprzez rolniczą szkołę dopełniającą oraz czytelnictwo prasy zawodowej. Nie bez znacze­ nia pozostają także wpływy emigracji do Francji i Niemiec; nade wszystko jednak rozwój oświaty na poziomie szkoły podstawowej i progimnazjum pod koniec okresu międzywojennego likwiduje w ogrom­ nym stopniu panujący w okresach poprzednich analfabetyzm. Wielka rola przypadła w t y m zakresie nauczycielom wiejskim, którzy niejedno­ krotnie włączali się także do działalności społecznej pozaszkolnej ' , i to zarówno oświatowej, jak i gospodarczej. f 2 6 2 P o r . B o n c z e w , P ř i n o s kam istorijata, s. s t ę p o w e j r o l i n a u c z y c i e l i w l a t a c h 1920-1944 w i e ś i komunistów. 205, k t ó r y pisze, ż e d z i ę k i p o ­ była objęta ideologią l u d o w c ó w �71 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ Poważną działalność administracyjno-gospodarczą i społeczną pro­ wadził także w t y m okresie samorząd wiejski. B. Bonczew, w swym monograficznym opracowaniu o Gramadzie, daje szeroki przegląd prac wykonywanych przez instancje samorządowe oraz ukazuje ciekawe syl­ wetki osób, które pełniąc we wsi odpowiedzialne funkcje przyczyniły się poważnie do poddźwignięcia jej mieszkańców na wyższy poziom oświaty i kultury. Dotyczy to przede wszystkim budowy szkół w cen­ trum wsi i Nowej Máchale, porządkowania dróg, organizowania pla­ cówek handlowych, usługowych oraz innych prac. Postępowi działacze gospodarczy i polityczni zabiegali zawsze o zdobycie odpowiedniej więk­ szości w organach samorządu, by t y m sposobem wpływać na bieg w y ­ darzeń w życiu wsi. W okresie międzywojennym zaznacza się także dalszy rozrost organizacji gospodarczych, społecznych i politycznych, które aktywizują społeczność wiejską Gramady. Powstają zalążki ludo­ wych i komunistycznych organizacji młodzieżowych oraz organizacji zawodowej rolników, Zemědělská Zadruga . Wiąże się to oczywiście z ogólnokrajowym wzrostem aktywności społecznej chłopów bułgar­ skich, którzy już w roku 1923 masowo uczestniczyli w powstaniu przy­ gotowywanym przez wybitnego przywódcę chłopskiego B. Stambolijskiego, a w którym ludność wsi Gramady brała również udział. 63 64 4. K I E R U N K I WSPÓŁCZESNYCH PRZEMIAN W RODZINIE Najbardziej gruntownym przemianom uległo życie mieszkańców Gramady w wyniku socjalistycznej przebudowy ustroju społeczno-gospodarczego i politycznego po roku 1944. W miejscowych warun­ kach oznaczało to przede wszystkim pełną kolektywizację rolnictwa, możliwość odpływu części ludności do zajęć w miastach, wzrastające stale zapotrzebowanie na siłę roboczą w produkcji i usługach poza­ rolniczych, szeroki dostęp młodzieży do szkół ogólnokształcących i za­ wodowych stopnia średniego i wyższego oraz „zadomowienie" się we wisi szeregu instytucji i organizacji o charakterze ponadlokalnym, stwa6 3 (RMS W czasie I I wojny —• R o b o t n i c z e s k i światowej Mładeżki wybitny Sojuz) działacz Miko młodzieży Ninow — w W i d i n i e , z o s t a ł w r a z ze s w y m i t o w a r z y s z a m i a r e s z t o w a n y Wieś Gramada rodzinnym nadanie 6 4 która Zemědělská osiągnęła pamięć pamiątek, miejscowej ubezpieczenie — uczciła izby spółdzielni Zadruga ogromną Miko Ninowa wzniesienie w była organizacją między jego wsi w 1937 r. — 258, a w pomnika w jego domu bohatera oraz imienia. zawodową innymi s p o ł e c z n e d l a r o l n i k ó w . I n s t y t u c j a ta w 33 c z ł o n k ó w , gimnazjum i r o z s t r z e l a n y (1943 г . ) . zorganizowanie centrum produkcyjnej liczebność przez komunistycznej absolwent chłopów dlatego, że bułgarskich, wprowadzała Gramadzie liczyła w 1947 r . — 2460 członków. 1936 r . �72 MARIA BIERNACKA rzających pomost pomiędzy wsią a centralnymi ośrodkami zarządzania. Skolektywizowana wieś bułgarska została więc wciągnięta w orbitę ośrodków uprzemysłowionych oraz poddana ogólnemu procesowi urba­ nizacji. Następstwem tych gruntownie zmieniających się obiektywnych wa­ runków życia mieszkańców wsi stały się również przemiany w zakresie systemu stosunków krewniaczych. Wraz z kolektywizacją pełnej l i k w i ­ dacji uległy również formy rodzinnych wspólnot gospodarczych. Wspól­ noty rodzinne, podobnie jak i gospodarstwa indywidualne, wniosły swą ziemię oraz podstawowy inwentarz żywy i martwy do spółdzielni pro­ dukcyjnej. T y m samym w rodzinach chłopskich dokonał się zasadniczy przełom, polegający na oddzieleniu rodzinnego gospodarstwa domowego od warsztatu produkcyjnego, składającego się z własnej ziemi oraz i n ­ wentarza żywego i martwego. Działka przyzagrodowa (wynosząca ok. 0,5 ha), do której każda rodzina ma prawo, nie stanowi i nie może stanowić w t y m zakresie pełnej rekompensaty. A zatem uległo zmianie to, co było najistotniejszą cechą rodziny chłopskiej, a mianowicie jej związek z gospodarstwem. T y m sposobem zmienił się również jej do­ tychczasowy specyficzny charakter oraz zakres wykonywanych funkcji. Rodzina chłopska przestała więc być załogą produkcyjną małego przed­ siębiorstwa, utraciła swą autonomiczność w zaspokajaniu potrzeb oraz ograniczyła znacznie zakres swych różnorodnych funkcji, zwłaszcza go­ spodarczych, zabezpieczających i częściowo także wychowawczych. W nowych warunkach dominującą formą rodzinną stała się rodzina mała złożona z rodziców i nieżonatych dzieci. Niezależnie od tego w y ­ stępuje jednak typ rodziny większej, najczęściej trzypokoleniowej, złożonej z rodziców, dzieci i dziadków. Dość często się na ogół zdarza, że owe rodziny trzypokoleniowe poza tym, że zamieszkują w jednym domu, nie prowadzą wspólnego gospodarstwa. Dziadkowie, dysponujący emeryturą oraz w ogromnym procencie dorabiający przy różnego rodza­ j u pracach w miejscowej spółdzielni produkcyjnej (wiek emerytalny dla kobiet 55, a dla mężczyzn 60 lat) przy dopisującym i m zdrowiu, są na ogół samowystarczalni i jeszcze bardzo często odkładają zaoszczędzone pieniądze dla swych dzieci, a przede wszystkim wnuków. Pomoc t ę okazują głównie tym, którzy się uczą w szkołach lub rozpoczynają pracę w mieście, gdzie początkowo nie mogą liczyć na duże zarobki, zdobycie mieszkania i w ogóle na dobre usytuowanie się w nowych wa­ runkach. Główną podstawą utrzymania dla współczesnych rodzin stała sie praca w spółdzielni produkcyjnej oraz innych zakładach pracy, jak spółdzielnie zaopatrzenia, usługowe, urzędy czy szkolnictwo (por. opra­ cowanie na ten temat W. Paprockiej). Występuje przy t y m specjalizacja �73 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J zawodowa członków rodzin, zwłaszcza pokolenia średniego i młodzieży. Pod t y m względem wymowny może być przegląd specjalizacji zawodo­ wej ludności, dokonany na przykładzie młodzieży wstępującej w związki małżeńskie w latach 1900, 1920, 1940, 1960 i 1967, prowadzący prawie od stuprocentowego zawodu rolnika w 1900 r. do bardzo zróżnicowanej struktury zawodowej w 1967 r. W 1900 r. na 63 zawarte małżeństwa tylko 1 mężczyzna był handlarzem, dla 2 brak było danych, pozostałe zaś osoby zarówno kobiety, jak i mężczyźni legitymowali się zawo­ dem rolnika. W 1920 r. na 120 mał­ żeństw było 3 małżeństwa nauczy­ cieli, 2 kobiety bez zawodu, a pozo­ stali wszyscy rolnicy. W 1940 r. sy­ tuacja nie uległa większej zmianie, bo na 127 było 122 małżeństwa rol­ ników, a w pozostałych 5 małżeń­ stwach występowały zawody poli­ cjanta, nauczyciela, murarza, studen­ ta, urzędnika i robotników. Inny zupełnie okazał się skład zawodowy kandydatów na małżonków w 1960 r. Na 58 zawartych małżeństw było 14 mężczyzn i 27 kobiet z zawodem rolnika, 13 kobiet z zawodem gospo­ dyni domowej, a pozostałe 62 osoby posiadały zawody nauczycieli, tech­ R y c . 10. M a r i a D e k a ł s k a ników, urzędników, inżynierów. przy p r z ę d z e n i u w e ł n y W 1967 r. na 40 zawartych mał­ Fot. M . Biernacka, 1966 żeństw tylko 6 mężczyzn i 4 kobiety posiadało zawód rolnika, 25 kobiet zawód gospodyni domowej, reszta zaś w liczbie 45 osób legitymowała się różnymi zawodami technicznymi od inżyniera do robotnika włącznie. Postępująca specjalizacja zawodowa członków rodzin wiąże się ściśle ze stałym podnoszeniem poziomu wykształcenia. I w t y m zakresie bar­ dzo charakterystyczne są dane z lat 1900—1967. O ile w 1900 r. na 63 zawarte małżeństwa było wśród mężczyzn 38 analfabetów, a wśród kobiet 60, toi w 1940 r. (dla 1920 r. brak danych) wszyscy mężczyźni i kobiety byli piśmienni. W 1960 r. wśród wstępujących w związki 0 5 6 5 Opracowano na podstawie pozycji miejscowej obsztinski naroden rady savet ksiąg metrykalnych ślubów, pozostających w narodowej pt. Registar za żenitbite na dys­ gramadskijat w w y b r a n y c h l a t a c h 1900, 1920, 1940, 1960 i 1967. �74 MARIA BIERNACKA małżeńskie były osoby z ukończoną nie tylko szkołą podstawową, ale także średnią i wyższą. Stan wykształcenia pracującej ludności wsi w latach ostatnich ilustruje tabela I . W nowoczesnej rodzinie wsi Gramada zmniejszył się zdecydowanie przyrost naturalny ludności, a co za t y m idzie i stan liczebny rodzin. Proces ten zapoczątkowany już w okresie przed I I wojną światową c 6 Tabela I Wiek 18-25 Rodzaj wykształcenia męż­ kobiet czyzn analfabeci początkowe I - I V podstawowe V-VII średnie 1 pracujących 36-45 26-35 męż­ kobiet czyzn — — męż­ 46-60 kobiet czyzn męż­ kobiet czyzn — 5 7 14 3 22 5 35 pełne ogólne 20 10 35 22 69 71 85 69 6 11 7 18 8 6 2 — — — 3 — — 3 5 1 niepełne 18 19 18 średnie wyższe 15 — 2 niepełne 4 1 4 wyższe 2 4 — — 5 średnie techniczne 1 1 1 1 6 1 — — — spotęgował się znacznie w latach powojennych, co jest zresztą zjawi­ skiem występującym w skali ogólnokrajowej. Przeciętna liczba dzieci w rodzinie waha się od 1 do 2 i jedynie rodziny Cyganów przekraczają zdecydowanie tę normę. Pod t y m względem są również wymowne liczby zaczerpnięte z ksiąg urodzeń za lata 1920, 1940, 1960 i 1967 (dla roku 1900 brak danych). Ogólna liczba urodzin w parafii w 1920 r. wyniosła 252, a w 1940 r. — 195 osób. W 1960 r. liczba urodzeń dla obszaru 4 wsi, wchodzących w skład gramadzkiej rady narodowej i liczących ok. 6000 mieszkańców, wyniosła 66, a w 1967 r. tylko 25 o s ó b . Spadek ten staje się dla Bułgarów zjawiskiem bardzo niepokojącym (por. opra­ cowanie B. Jaworskiej). Trzeba podkreślić, że w związku z poważnym odpływem młodzieży do szkół, a następnie do prac w innych zawodach pozarolniczych zloka­ lizowanych przeważnie w miastach, występuje tu wyraźne zjawisko starzenia się ludności wsi. Istnieje wielki procent rodzin składający się z ludzi starszych, często już niezdolnych do pracy, których dzieci prze67 6 8 Registár za żenibite warte w tablicy dotyczą prób lematyka...). 6 7 Registár za rażdenijata na gramadskijat obsztinski naroden sáwet. 25°/o c a ł e j z b i o r o w o ś c i ' (por. J a w o r s k a , Wieś na gramadskijat obsztinski naroden Dane za­ Gramada, sáwet. �75 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ R y c . 11. S z k o ł a p o d s t a w o w a w c e n t r u m w s i Fot. M . Biernacka, 1966 szły do miast, a oni pozostali we wsi, utrzymując się z emerytury, działki przyzagrodowej oraz dodatkowych zajęć w spółdzielni produk­ cyjnej. Problem ten będzie wymagał niewątpliwie nowych rozwiązań, i to zarówno ze względów ekonomicznych, jak i pozaekonomicznych. Starzy ludzie pozostają bowiem często bez opieki, zdani w przeważają­ cej mierze na pomoc swych sąsiadów. Dla ilustracji tego zjawiska warto przytoczyć dane zestawione z ksiąg meldunkowych wsi za okres od 1956 do 1969 roku . Wykazują one, że w Gramadzie na 1050 zamieszkałych domów tylko w 633 do­ mach znajdują się dzieci i młodzież w wieku od lat 10 do 25. I tak na 340 domów posiadających dzieci w wieku od 10 do 15 lat aż w 193 domach jest tylko po 1 dziecku, w 131 po 2 dzieci, w 13 po 3 dzieci, w 2 poi 4 i w 1 domu 5 dzieci. Podobnie jest z młodzieżą. Na 429 domów z młodzieżą od 16 do 25 lat w 277 domach znajduje się tylko po 1 osobie z tej kategorii wieku, w 131 domach po 2 osoby, w 20 po 3 i tylko w 1 domu 4 młode osoby. Ogółem w 1969 r. było we wsi 507 dzieci w wieku od 10 do 15 lat i 603 młodzieży w wieku od 16 do 25 lat. Dalszą ilustracją zjawiska zmniejszania się wielkości rodzin jest 68 6 8 Registar naselenieto..., n a s. G r a m a d a 1956-1969. �76 MARIA BIERNACKA zestawienie liczby osób przypadających na jeden dom. Liczby te w od­ niesieniu do ogólnej ilości 1050 zamieszkałych domów kształtują się następująco: 66 domów po 1 osobie, 236 po 2 osoby, 186 po 3, 189 — 4, 167 — 5, 148 — 6, 40 — 7 i 18 domów po 8 osób. Podkreślić przy t y m należy, że mieszkańcami domów o małej licz­ bie osób (od 1 do 2) są przede wszystkim ludzie starsi, pozostający na emeryturze, natomiast mieszkańcami domów licznych są przeważ­ nie rodziny cygańskie . W ostatnim okresie przesuwa się również wiek osób wchodzących w związki małżeńskie. Dotyczy to szczególnie wieku mężczyzn. W 1900 r. największa liczba małżeństw zawierana była przez mło­ dzież w wieku do lat 21, przy czym dość często występowało zjawi­ sko, że wiek kobiet przewyższał wiek współmałżonka. W latach ostat­ nich wiek kobiet wchodzących w związki małżeńskie utrzymuje się w granicach podobnych jak dawniej, ale przesuwa się wyraźnie w górę wiek zawierających małżeństwa mężczyzn. Zjawisko to ilustruje tabel­ ka I I opracowana na podstawie ksiąg metrykalnych, dotycząca wieku współmałżonków zawierających małżeństwa w latach 1900, 1920, 1940 i 1960. m Tabela I I Wiek zawierających Ilość Rok zawartych zawarcia małżeństwa do 21 lat małżeństw męż­ w ciągu roku czyzn ! małżeństwa od 22 do 25 lat kobiet 1 _ _ męż­ czyzn i jkobiet 1 1900 63 30 : 37 19 1920 120 65 ! 70" 36 i 1940 127 77 1 94 22 1960 58 6 1 34 31 p o n a d 25 męż­ lat kobi czyzn 16 21 10 30 2 3 I 14 28 19 i 1 4 21 10 Materiały z ksiąg metrykalnych wykazują ponadto, że w 1900 r. kobiety przewyższały swym wiekiem mężczyzn w 20 małżeństwach, w 1920 т. w 49, w 1940 r. w 38, a w 1960 r. w 10 małżeństwach. Największa rozpiętość wieku w tego typu małżeństwach wynosiła 16 lat, na ogół jednak wahała się od 1 do 3 lat Warto również podkreślić, że w latach 1900, 1920, 1940 domino­ wały małżeństwa zawierane wewnątrz tej samej wsi, a ostatnio zwięk­ szył się znacznie procent małżeństw mieszanych, dobieranych z róż6 9 7 0 Registar Registar za naselenieto... żenitbite... �77 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J nych wsi i z różnych miast. Zjawisko to, które jest również wynikiem współczesnych przemian społeczno-gospodarczych i demograficznych ilustruje tabelka I I I . Przy zawieraniu małżeństw zaznacza się również postępująca laicy­ zacja życia wiejskiego. Według ksiąg ślubów do 1948 r. małżeństwa za­ wierane były wyłącznie w cerkwi. W latach 1949-1950 występują mał7 l Tabela I I I Rok zawarcia małżeństwa Ogólna i l o ś ć za­ wartych W tym m a ł ż e ń s t w zawartych tej s a m e j |(Urbamał­ ,Mede- M i l Gra­ B r a n - ¡ bincy) Wod­ żeństw i szew- czyna i kowceToszena mada w ciągu I cy Łąka wcy roku 1 1900 63 36 8 1920 120 64 9 2 6 1940 127 53 17 8 1060 58 18 1967 40 15 — — — 7 1 Registar wewnątrz wsi za żenitbite.. — — 16 — — i W tym mał­ żeństw „mie­ s z a n y c h " dobie­ Sracimirowo ranych z róż­ nych miejsco­ wości 17 41 15 3 39 25 �78 MARIA BIERNACKA żeństwa mieszane cerkiewne i cywilne. Po roku 1950 notowane są małżeństwa wyłącznie cywilne. Trwałość małżeństw była dawniej niewątpliwie silniejsza, ale roz­ wody w cerkwi prawosławnej były dopuszczalne i w gramadzkiej pa­ rafii miały również swoje miejsce. Wprawdzie w analizowanych mał­ żeństwach zawartych w latach 1900 i 1920 nie zanotowano żadnego rozwodu, ale za to na 127 małżeństw zawartych w 1940 r. rozwód otrzymano 6, w t y m 5 do 1944 r. włącznie, a tylko jedno małżeństwo w 1960 r. Ostatni rozwód udzielony był przez sąd okręgowy w W i ­ dmie, poprzednie natomiast przez episkopat widyńskiej cerkwi prawo­ sławnej. Należy przypuszczać, że w istniejącej już dawniej możliwości uzyskania rozwodu poprzez episkopat cerkiewny t k w i źródło większej niż u nas tolerancji dla instytucji rozwodu. Zdaniem wielu informa­ torów z Gramady, rozwody wśród ludności wiejskiej są obecnie zja­ wiskiem znacznie częstszym niż dawniej i występują zwłaszcza wśród młodszej generacji zamieszkującej już w m i e ś c i e . Warto również wspomnieć o przyjętym ostatnio zwyczaju przyjmo­ wania przez kobiety zawierające małżeństwa prawie z reguły nazwisk rodowych (familijnych) swych mężów. Według ksiąg ślubów z roku 1960 na 58 zawartych małżeństw aż w 51 wypadkach kobiety przy­ jęły nazwiska rodowe swych mężów, w 2 ich „basztinstwo" (nazwa wywodząca się od imienia teścia), 4 pozostały przy swoim dawnym nazwisku, a tylko w jednym małżeństwie pozostała przy nazwisku własnym i „basztinstwie" męża. W 1967 r. na 40 zawartych małżeństw w 37 wypadkach kobiety przyjęły nazwiska rodowe mężów, w 2 „basz­ tinstwo", a tylko w jednym kobieta pozostała przy w ł a s n y m . Doskonałą ilustracją przemian dokonywujących się w rodzinach wiejskich na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat są schematy 3 ro­ dzin chłopskich z uchwytnymi jeszcze do dziś generacjami w linii o j ­ cowskiej . Schematy te dotyczą a) rodziny rolników Gicowych, po­ siadających w swym rodowodzie tradycje popowskie, b) rodziny rolni72 73 74 7 2 Registar za 7 3 Registár za gach ślubów) 7 4 w urodzenia zawsze byli posiada stemu roku i 1968 śmierci w jednak i nego do 1969. na stanie ściśle je ilustracja dokonujących rodzinnego, z tym przejścia które się socjalistycznego. dokonały relacji możliwość członków ustalić. okresów brak W członków drobnych (w księ­ wykresach się przemian w tych zakresie zawodów, przejścia od w datach informatorzy zasadnicze do i n n y c h g r u p s p o ł e c z n y c h etapie zainteresowanych odchyleń rodzin, p o n i e w a ż wykonywanych na danych nazwisk. podstawie Istnieje poszczególnych pokrewieństwa (miasto), wcześniejszych przyjmowania opracowano cenia i z w i ą z a n e g o wych Dla dotyczących Wykresy rodzin żenitbite... żenitbite... struktury i stopnia oraz ustroju nie znaczenie sy­ wykształ­ środowisko­ kapitalistycz­ �RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J 79 ków i zarazem rzemieślników-stolarzy Kamenowych oraz c) rodziny uboższych rolników-wyrobników Stójkowych. W rodzinie Gicowych, którzy w najlepszych latach swego powodzenia (kiedy Miko G i cow był przez 4 kadencje de­ putowanym do Zgromadzenia Narodowego) posiadali przej­ ściowo ok. 100 ha ziemi, uka­ zane są cztery generacje. Ro­ dzina ta wywodząca się od po­ pa Stefana, a następnie popa Miłosza już w pierwszej gene­ racji, sięgającej drugiej poło­ w y X I X w., posiadała w swym składzie zawodowym 4 rolni­ ków, ale ponadto urzędnika, handlarza oraz wspomnianego powyżej Miko Gicowa — nau­ czyciela, działacza społecznego i zarazem rolnika w jednej osobie. Jest to niewątpliwie R y c . 13. C z e s z m a ( s t u d n i a w i e j s k a ) z b u d o w a n a w c z y n i e s p o ł e c z n y m w 1923 r. rodzina stojąca wysoko w hie­ Fot. M . Biernacka, 1969 rarchii społecznej wsi. W tra­ dycji jej występują również formy rodzinnego zespołowego gospoda­ rowania, które przetrwały do r. 1927 (por. schemat 1) oraz forma f i ­ lialnego gospodarstwa hodowlano-rolniczego, prowadzonego na kolibie. W drugiej generacji tej rodziny notuje się obok rolników również popa i handlarza, natomiast w trzeciej generacji, której wiek dojrzewania przypadał już na lata po I I wojnie światowej wszyscy członkowie ro­ dziny uzyskują wykształcenie średnie lub wyższe i zdobywają zawody pozarolnicze w miastach. Członkowie czwartej generacji to obecnie młodzież ucząca się w szkołach podstawowych i średnich (por. sche­ mat 1 i 4). Przemiany w rodzinie rzemieślniczo-rolniczej Kamenowych przed­ stawione są również w czterech generacjach, na przestrzeni lat od koń­ ca X I X w. do czasów obecnych. Według relacji Ewdokii Kamenowej (lat 68 — na podstawie której został opracowany załączony schemat rodzinny) wszyscy mężczyźni w tej rodzinie, aż do ostatnich czasów włącznie, zajmowali się stolarstwem, uprawiając jednocześnie ziemię. �Schemat 1 s p o r z ą d z o n y w g relacji J . G i c o w a obejmuje generacje w s p ó ł c z e s n e i d w i e poprzednie z daty u r o d z e n i a i ś m i e r c i , z a w o d u oraz w y k s z t a ł c e n i a uwzględnieniem �RODZINA N A ТЬЕ SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J 81 Dziad męża informatorki (również stolarz) był posiadaczem 20 ha go­ spodarstwa, które później zostało podzielone na mniejsze. W pierwszej i drugiej generacji tej rodziny wykształcenie jej członków ograniczało się do k i l k u klas szkoły podstawowej, ale zdarzali się wśród nich także analfabeci. W generacji trzeciej (po I I wojnie) znaczna część przedsta­ wicieli rodziny Kamenowych osiągnęła inne zawody, uwarunkowane zdobyciem wykształcenia zawodowego średniego, a nawet w jednym wypadku wyższego. Mieszkają oni przeważnie w miastach. Generacja czwarta to dzieci uczące się i młodzież (por. schemat 2 i 5). Rodzina Wasyla Sawowa-Stojkowa (lat 75) należała do uboższych. Dziad Sawa Stojków Czirenski był rolnikiem, ale ojciec posiadał tylko 8 ha gospodarstwo. W pierwszej i drugiej generacji występowali w niej rolnicy będący równocześnie rzemieślnikami lub wyrobnikami. W y ­ kształcenie ich ograniczało się do k i l k u klas szkoły podstawowej, wielu jednak było analfabetami. Rodzina była ruchliwa, niektórzy jej człon­ kowie szukali zajęć poza wsią. Według relacji ojciec informatora był pierwszym mężczyzną, który zarzucił tradycyjny biały strój na rzecz czarnego (fabrycznego) ubrania. Brak w t y m gospodarstwie wyraźnych tradycji zespołowego rodzinnego gospodarstwa, gdyż dorastająca mło­ dzież przy usamodzielnianiu się na ogół odchodziła z rodzinnego domu. Podział gospodarstwa rodziców nastąpił w 1923 r. W trzeciej i czwar­ tej generacji tej rodziny, przypadającej na czasy współczesne, widocz­ ne jest podniesienie się poziomu wykształcenia części jej członków do zakresu szkół średnich i w dwóch wypadkach do wyższych. Wpły­ nęło to niewątpliwie na dalsze zróżnicowanie zawodowe członków ro­ dziny (nauczyciele, księgowi i inni), niemniej jednak należy stwier­ dzić, że w rodzinie Stójkowych stosunkowo dużą liczbę wśród jego żonatych dzieci i w n u k ó w stanowią zwykli robotnicy. Start członków tej rodziny odbywał się bowiem w warunkach trudniejszych i nie mógł osiągnąć takiego poziomu, jak np. w rodzinie Gicowych. Więk­ szość członków generacji drugiej i trzeciej (a zatem i czwartej) ro­ dziny Stójkowych przebywa także w miastach (por. schemat 3 i 6). Warto jeszcze zauważyć, że wszyscy dziadkowie wymienionych ro­ dzin — Gicowych, Kamenowych i Stójkowych, mieszkają obecnie sa­ motnie, gdyż dzieci ich i wnuki żyją w miastach lub innych wsiach. Wyjątek stanowiła do niedawna rodzina Kamenowych, w której ro­ dzice prowadzili wspólne gospodarstwo z rodziną syna pracującego w miejscowej spółdzielni pracy, ale ostatnio i wśród nich nastąpił podział, gdy syn wybudował sobie oddzielny dom, w k t ó r y m zamiesz­ kał z żoną i swym synem. Przejście od obowiązującego wzoru rodziny tradycyjnej do współ­ czesnej zaznacza się nie tylko w jej strukturze, ale i funkcjach. Dawna 6 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1 �82 MARIA BIERNACKA rodzina wiązała swych członków gospodarstwem produkcyjnym, przy­ sposabiając zwłaszcza młode pokolenie męskie do prowadzenia gospo­ darstwa oraz podtrzymywania tradycji ojcowskiego rodu. Dziewczęta były również przysposabiane do prac gospodarskich, ale już pod k ą t e m odejścia do gospodarstwa i familii swego męża. Rola, jaką tradycyjna rodzina wyznaczała swym młodym następ­ com, mieściła się wyraźnie w ramach istniejącego systemu gospodar­ czo-społecznego i zamykała się w konkretnej społeczności wioskowej. Młodzież na ogół nie przekraczała wyznaczonych jej granic, gdyż była uzależniona całym splotem czynników ekonomicznych i pozaekono­ micznych, które wspierały decyzje ojców, zespołu krewnych czy też ca­ łej społeczności lokalnej. Współczesna rodzina nie stanowi więc jedynej i wyłącznej instancji wychowawczej dla młodego pokolenia, współczesna młodzież bułgarska wychowywana jest również przez szkołę, miejsce pracy, środowiska poza­ rodzinne i pozawiejskie, środki oddziaływania masowego oraz orga­ nizacje społeczno-polityczne. Instytucje przysposabiająjące dzisiejszą młodzież wiej­ ską do życia w kręgu pozaroA = 0 dowym i pozarodzinnym, a także ponadlokalnym, wpro­ wadzają ją równocześnie w świat szerszy, obejmujący Ó swoim zasięgiem sferę proble­ mów i wartości ogólnonarodo­ wych i państwowych. Wskutek tych, między i n ­ л nymi, przyczyn obserwuje się S c h e m a t 4 s p o r z ą d z o n y w g r e l a c j i J. G i c o w a , rodzinach wiejskich załamylat 75. G o s p o d a r s t w o 23 h a — 12 c z ł o n k ó w wanie się autorytetu dziadków, rodziny babek, rodziców i innych krewnych, którzy tak ważną rolę odgrywali w systemie dawnych rodzin, zwłaszcza wielkiej rodziny. Nie znaczy to oczywiście, że młodzi ludzie nie liczą się z ich zdaniem lub tracą z nimi związki uczuciowe. Bo chociaż zmniejsza się zakres funkcji wychowawczych rodziny, to jednocześnie wzrasta świadomość wychowawcza rodziców. Staje się to dzięki ogólnemu podniesieniu po­ ziomu wiedzy rodziców oraz nawiązywaniu coraz bliższej współpracy po­ między rodzicami a szkołą. Rodzice czują się bardzo odpowiedzialni za właściwe wychowanie swych dzieci i za ich przyszły los. Tak więc w y ­ bór szkoły, kierunku studiów, miejsca i stanowiska pracy to nie tylko WIELKA RODZINA M I K O GICOWA i r p k u 1927 _ przed p o d z i a ł e r r Gicow w �HODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J 83 sprawa dzieci, ale i rodziców, których głos doradczy zawsze się liczy. Zainteresowanie losem młodzieży potęguje się obecnie jeszcze z tego względu, że liczba dzieci w rodzinie tak bardzo zmalała. Siła związków rodzinnych wyraża się szczególnie wówczas, kiedy dzieci lub najbliższe rodzeństwo przenosi się na stałe do innych miej- R y c . 14. R o d z i n a przy „ w s p o m i n k o w e j " u c z c i e ż a ł o b n e j Fot. M . Biernacka, 1969 scowości. Kontakty rozdzielonych rodzin pozostają nadal żywe. Okazją do odwiedzin rodzin pozostałych we wsi są wakacje, urlopy, wszelkie uroczystości rodzinne (wesela, chrzciny, pogrzeby, dni wspominania �84 MARIA BIERNACKA zmarłych — por. opracowanie Т. Kolewy) czy też uroczystości ogólnowioskowe (panairy) lub państwowe. Bardzo często się zdarza, że dzieci miejskie w wieku przedszkolnym przebywają przez dłuższy okres u swych dziadków czy innych krewnych na wsi. Kontakty pomiędzy rodzinami pozostającymi na wsi i w mieście wyrażają się także odwie­ dzinami krewnych w miastach. Okazje ku temu bywają również częste. Niemniej jednak należy stwierdzić, że obserwuje się również, a szcze­ gólnie u pokolenia młodego i średniego, osłabienie tradycyjnej więzi rodowej i familijnej, a nawet częściowo rodzinnej na rzecz innych nowych powiązań. Są to przede wszystkim więzi przyjaźni zawarte w miejscu pracy we wsi lub w zakładzie, do którego się codziennie do­ jeżdża. Najbardziej charakterystyczne są t u powiązania powstałe na bazie działającej we wsi spółdzielni produkcyjnej, w obrębie „zwenów" i „brygad", które się pokrywają na ogół terytorialnie z grupą sąsiedzką i dzielnicową. „W tym układzie naszych badań lokalną. Jeśli w obrębie jeszcze wa ze wielkiej dawne sobą więzi, w pokrywającą Tak więc rozbicia zawodowych" 7 e w grupach w pisała i gospodarcza wydzielanych, sąsiedzkich, skład zwena, produkcyjnej na sąsiedzka rzecz — wzmocnienia tj. — w jaką przyczyniła obecnej dzielnica sąsiedzkiej i rozgry­ jednostki z kolei dzielnica powiązań — na brygada, lokalnej na się sąsiadujących pro­ tworzą wsi, s i ę do r o z l u ź n i e n i a , intensyfikacji (zweno), jest społeczność zachowujących najmniejszej zwena uczestniczka zamykała ale chwili M. В.], terytorialną, spółdzielni rodowej a tworzy społeczna rodzinach się z jednostką więzi krewniaczej, zamkniętą kooperatywa lokalnej. T w o r z y ją grupa m i e s z k a ń c ó w praca w rodzina — grupa więzi — w [spółdzielni brygadę, mała lub wchodzących TKZS społeczno-gospodarczych — działalność rzadziej społeczności domostw 7 5 wszelka rodziny machała. wręcz Nizińska dawniej s i ę ona w dukcyjnej stosunków Irena czyli niekiedy płaszczyźnie: do osłabienia bazie kontaktów . 11 Nie są to jedyne powiązania. Wiele z nich wyznacza także szkoła , organizacje społeczno-polityczne i gospodarcze oraz różne sytuacje życio' 5 Wszyscy działki i posiadają przyzagrodowej charakter pracy przyzagrodowa. się wokół jącym, roślinnej i domowym, cenie zwierzęcej. dodatkowym Dochody z i działki są niebagatelną opuszczających wsi bułgarskiej, dom Studia pozwala­ produkcji w budżecie zaś na I. działka koncentruje często pozycją rodzinny". „Łódzkie warsztat jednoczy nadwyżek domowe, g ł ó w n i e znaczenia na rodziny utrzymania, sprzedaż temat więc wszystkich źródłem na Na względu zainteresowań potrzeb, się je na inwestycje dzieci „Bez rodziny, wysiłków własnych wyposażenie wykształ­ Nizińska, Etnograficzne", 104. 7 8 Por. Nizińska, 7 7 Tak np. na jest skolektywizovjanej t. 10: 1968, s. że Działka zaspokojeniu i emerytury. Nizińska: członków wspólnych a przeznacza oraz Badanie przyzagrodowe Irena pozostałych Ciężar niej. po działki pisała Więź imieniny, op. cit., zawodowa chrzciny czy s. 104. środowiska inne nauczycielskiego spotkania towarzyskie wyraża zaprasza się się w tym, swych �85 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J 7 8 w e . Wiąże się to również z wejściem części społecz­ ności wiejskiej i znów przede A wszystkim pokolenia młod­ szego w życie społeczne i k u l ­ turalne ogólnowiejskie. ЛтО Organizacją życia kultu­ •O ralnego mieszkańców wsi, a przede wszystkim młodzie­ Л ży, zajmuje się kierownictwo miejscowego domu kultury oraz nauczyciele wiejscy, tworząc zespoły czytelnicze, S c h e m a t 5 s p o r z ą d z o n y w g r e l a c j i E . K a m e n o śpiewacze, taneczne, teatral­ w e j N e n k o w e j , l a t 68. G o s p o d a r s t w o 20 h a — 16 c z ł o n k ó w r o d z i n y ne itp. (por. także art. В. Ja­ worskiej). Udział ten nie zawsze jest czynny i dla wielu stanowi raczej formę rozrywki lub bier­ nego odbioru (korzystanie z kin, teatrów, objazdowych zespołów amator­ skich oraz klubów) niemniej jednak obejmuje swym zasięgiem coraz szer­ sze kręgi zarówno młodzieży, jak i starszych. Ma to ogromne znaczenie zwłaszcza w odniesieniu do kobiet, które dawniej w minimalnym stopniu uczestniczyły w życiu społecznym poza rodzinnym. Wspominane już niejednokrotnie zjawisko narastania w czasach obec­ nych więzi sąsiedzkiej zasługuje na szczególne podkreślenie. Więź ta zawsze odgrywała ważną rolę w życiu mieszkańców wsi, ale wówczas — kiedy istniały bardzo silne związki krewniácze, zwłaszcza, kiedy naj­ bliżsi krewni poprzez rozradzanie się rodzin zamieszkiwali obok siebie (charakterystyczne również dla Gramady patronimie) — nie była ona tak pierwszoplanowa, jak obecnie. Sąsiedztwo krewnych już w latach międzywojennych malało ze względu na to, że część ludności zakupy­ wała działki z gminnej wspólnoty i przenosiła się na krańce wsi (por. art. M . Pokropka). W latach po I I wojnie rozmiary przemieszczeń l u d WIELKA RODZINA K A M E N A NENKOWA КАЛЛЕ NOWA г roku 1923 - p r z e d podziaterr Nenko Miło ttescl Utryj) 1?0? л przyjaciół czaj, zawodowych ż e w czasie wego 9 w r z e ś n i a się śpiewem organizują i 7 8 w skwer organizują Warto dodać, nauczyciele technikum Przyjął niedzielę nauczyciele tańcem. oddzielnie miejscowego •— n a u c z y c i e l i . P r z y j ą ł najbardziej uroczyście szkół się znajomości charakterystyczny obecnie (składkowy) ż e o w e uroczyste podstawowych i święta zwy­ państwo­ obiad, k t ó r y kończy spotkania towarzyskie oddzielnie nauczyciele rolniczego. spotyka się najczęściej w sobotę „ n a u l i c y " , to z n a c z y w c e n t r u m w s i , gdzie z krzewami, klombami k w i a t ó w zawiera wspólny 1907 się • także obchodzonego s i ę np. zwyczaj, ż e m ł o d z i e ż wieczorem 190b i przyjaźnie. i pomnikiem albo znajduje s i ę Miko Ninowa. T a m również �86 MARIA BIERNACKA ności wzrosły i jeszcze moc­ niej podważyły sąsiedztwem A t O krewnych. Potrzeba „sąsiedz­ kiej wyręki" istnieje jednak stale i odwoływanie się do niej na co dzień jest najreal­ A=o niejsze. Tworzenie sąsiedzkich „zwen" przez brygady spół­ dzielni produkcyjnej znakomi­ cie utrwala te związki wśród ludzi zdolnych do pracy. Mo­ Schemat 6 sporządzony w g relacji W. S a w o w a gą oni nie tylko wspólnie pra­ S t o j k o w a , l a t 75. G o s p o d a r s t w o 8 h a — 15 cować, ale także razem odby­ c z ł o n k ó w rodziny wać codzienną drogę do miej­ sca pracy. Poza tym razem odpowiadają za poziom wykonywanej wspól­ nie pracy. Nic więc dziwnego, że obecnie podczas urządzania rodzin­ nych uroczystości (wesel, chrzcin, imienin i innych) sąsiedzi zapraszani są równolegle z rodziną, a niekiedy — jak mówili informatorzy — stają się nawet gośćmi pierwszoplanowymi. Na sąsiedztwie oparte są również w wielkim stopniu stosunki pomiędzy pokoleniem ludzi starych, zwłasz­ cza osamotnionych rodziców czy dziadków. Pokreślają oni bardzo silnie znaczenie tych sąsiedzkich związków, które gwarantują i m nie tylko po­ moc w razie potrzeby, ale także towarzystwo i wymianę myśli. W związku z rozbudową wsi i pracami w brygadach spółdzielni pro­ dukcyjnych słabną natomiast kontakty pomiędzy ludnością poszczegól­ nych dzielnic, czyli „machał". Pokolenie starsze znało mieszkańców wszystkich dzielnic wsi, pokolenie młodsze pochodzące z tych dzielnic — bardzo często nie zna się nawet z widzenia . Krąg ich pracy, interesów, okazji do spotkań jest inny. Wiąże się to niewątpliwie z przekształce­ niami dokonującymi się w dawnej, zintegrowanej społeczności wiejskiej, w której działały takie motory integracji, jak wspólnoty wiejskie i ro­ dzinne, różne formy wzajemnej pomocy, opinia publiczna, system kon­ troli społecznej, a ponadto silne poczucie wewnętrznej spójności i odręb­ ności w stosunku do otoczenia, wywołane między innymi ograniczonymi możliwościami kontaktowania się ze środowiskami pozawiejskimi. Więź społeczno-ogólnowioskowa nadal istnieje, choć inne są pod­ stawy jej istnienia i funkcjonowania. Siłą integrującą obecną społeczność wiejską Gramady jest nowa organizacja życia społeczno-gospodarczego WIELKA RODZINA SAWY 3T03K0WA CZIREN5KIEG0 z roku 1723 - przed p o d z i a ł e m SfOjkO* ó A• A 79 7 9 76-letni mniejsza swą mieszkaniec i wówczas pracą zawodową wsi opowiada, znali się wszyscy. związani są że Teraz w czasie natomiast z poszczególnymi jego młodości młodzi nie dzielnicami wieś znają była s i ę , bo (AZEPow. 368). �87 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J H • R y e . 15. „ W s p o m i n k o w a " u r o c z y s t o ś ć ż a ł o b n a p r z y grobie m a t k i Fot. M . Biernacka, 1969 i kulturalnego w dużym stopniu zinstytucjonalizowanego, powiązanego siecią kontaktów i uzależnień zarówno od władz nadrzędnych, jak i są­ siednich jednostek wiejskich objętych organizacją administracyjną oraz działalności spółdzielni produkcyjnej (tzw. wsie satelitarne: Toszewcy, Wodna i Bojanowo). Ludność Gramady zainteresowana jest w tym, żeby wieś nadal rozwijała się pomyślnie i mogła stanowić centrum gospo­ darcze i kulturalne dla okolicznych wsi. Nowa organizacja życia ułatwia miejscowym władzom i działaczom społecznym podejmowanie szeregu inicjatyw o charakterze ogólnym, w które społeczność wsi włącza się na zasadzie dobrowolności. Drogą tzw. „czynów' społecznych" popiera­ nych przez państwo finansowo, ale przy dużym nakładzie dni roboczych i opłat pieniężnych miejscowej ludności, wykonano w Gramadzie wiele fundamentalnych prac, takich jak budowa dróg, instalacja wodociągów i sieci elektrycznej, budowa szkoły, domu kultury, łaźni i innych obiek­ tów. Owe inicjatywy i prace społeczne wymagają zarówno określonego poziomu świadomości społecznej mieszkańców, jak i prawdziwego za­ interesowania swym terenem . 80 8 0 Wśród przynależnych do Gramady wsi na czoło wysuwają z t r a d y c j a m i ż y w e g o r u c h u s p o ł e c z n e g o i politycznego. T a m r ó w n i e ż się Toszewcy przeprowadza �88 MARIA BIERNACKA Pełną konsolidację wysiłków zmierzających do postawienia wsi w rzędzie nowoczesnych osad ułatwia niewątpliwie to, że w Gramadzie oprócz spółdzielni produkcyjnej koncentrują swe siedziby i działalność wszystkie inne instytucje i organizacje wiejskie (administracyjne, gospo­ darcze, oświatowo-kulturalne, wychowawcze i polityczne), których istnie­ nie ułatwia podejmowanie szeregu decyzji dotyczących zarówno Grama­ dy, jak i wsi satelitarnych. Dzięki temu szybciej niż w innych wsiach dokonuje się tu proces urbanizacji życia wiejskiego, tak bardzo charak­ terystyczny dla przeobrażeń związanych w krajach socjalistycznych z uprzemysłowieniem i kolektywizacją wsi. Maria Biernacka THB FAMILY AND T H E LOCAL VILLAGE COMMUNITY OF THE BULGARIAN GRAMADA S u m m a r y T h e a u t h o r a t t e m p t e d to s t u d y the p r o g r e s s of c h a n g e of f a m i l y a n d k i n s h i p institutions, t h e i r s t r u c t u r e , functions, and relationships with the whole of s o c i a l , e c o n o m i c a n d c u l t u r a l life of the v i l l a g e G r a m a d a , s i n c e the b r e a k of the c e n t u r i e s up to the present. T h e task w a s to p r e s e n t the image of it, a n d to r e v e a l t h e m e c h a n i s m s a n d f o r c e s u n d e r l y i n g t h e c h a n g e s w i t h i n the two- b a s i c s o c i o - e c o n o m i c a n d p o l i t i c a l s y s t e m s , i.e., c a p i t a l i s m , a n d , s i n c e the e n d of t h e World W a r I I , socialism. In a b r i e f s u r v e y of l i t e r a t u r e p e r t a i n i n g to B u l g a r i a n forms of k i n s h i p , the a u t h o r d e s c r i b e s its t r a d i t i o n a l f o r m s i n N o r t h - W e s t e r n B u l g a r y , a n d t h e n i n G r a m a d a itself. I t can be s e e n t h a t t r a d i t i o n a l f o r m s of f a m i l y a n d k i n s h i p , w i t h t h e g e n e r a l l y f a m i l i a r f o r m of s o u t h e r n S l a v o n i c zadruga, have survived i n B u l g a r y for the longest t i m e i n t h e s o c i a l l y a n d e c o n o m i c a l l y b a c k w a r d regions, a n d a m o n g t h e m i n t h e N o r t h a n d M i d d l e - W e s t . T h e r e a r e t w o b a s i c s y s t e m s of k i n s h i p t y p i c a l for the B u l g a r i a n c o u n t r y ­ side: j o i n t - a n d f a m i l y . B u l g a r i a n s c h o l a r s g e n e r a l l y agree that the zadruga, or the lineage f a m i l y , w h i c h could be m e t i n its c l a s s i c f o r m as late a s the b e g i n n i n g of the 19th c e n t u r y , f o r m e d the b a s i c e l e m e n t of the l i n e a g e s y s t e m , a n d that alongside w i t h it a s m a l l f a m i l y of p a r e n t s a n d c h i l d r e n existed. C o n t e m p o r a r y B u l g a r i a n r e s e a r c h e s h a v e p r o v e d t h a t d u r i n g the t r a n s i t i o n f r o m feudalism to c a p i t a l i s m , the a n c i e n t zadruga a s s u m e d a specific f o r m d e s c r i b e d as t h e j o i n t - f a m i l y economic team. T h i s f o r m ( w h i c h r e m a i n e d p a t r i a r c h a l , p a t r i l i n e a r , a n d p a t r i l o c a l ) w a s m a r k e d b y a c c u m u l a t i o n of s o i l a n d other p r o p e r t y b y the h e a d of a f a m i l y , r e d u c t i o n of its size to a n a v e r a g e of 3 or 4 generations a n d its i n n e r p o l a r i z a t i o n c a u s e d b y i n c o m p a t i b l e i n t e r e s t s of the p a r t i c u l a r n u c l e a r f a m i l i e s , się wiele inicjatyw z zakresu c z y n ó w społecznych. W Wodnej, a zwłaszcza w B o j a n o w i e — w s i a c h m n i e j s z y c h , d z i a ł a l n o ś ć ta p r o w a d z o n a j e s t n a m n i e j s z ą skalę. �89 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ a n d p a r t i c u l a r l y those of the f a t h e r a n d h i s m a r r i e d sons or b r o t h e r s . with this, called tribal the massive has of t h e m a few have been weakened and limited to a Alongside narrower circle, familia. Most country links disintegration been have even liberated of from survived, though to the Bulgarian Turkish zadruga occupation i n modified occured (1878), but f o r m s , u p to the W o r l d the W o r l d W a r I I . So it w a s after a fair W a r I, and i n G r a m a d a , w h e r e at t h e e n d the 19th c e n t u r y , 15 p e r c e n t of f a m i l i e s belonged to j o i n t - f a m i l y e c o n o m i c In the has later periods, and radically decreased. team za as golema jedno or familia, obšío. This related by a network conditions, parents, they were the World W a r I in v e r n a c u l a r dialect veliké semejstvo, form was and tied with its a the a n d those c o n s i s t i n g most frequent, particular, describes life the by closed of k i n s h i p , t r i b a l , n e i g h b o u r small families, which after The the- number their number family the local of teams. economic phrases u community, kup,, inter­ and village relations. I n such of parents, children, and grand­ remained patriarchal in character, and s t r i c t l y o b s e r v e d t r a d i t i o n a l n o r m s of b e h a v i o r . The most radical change in the life of Gramada s o c i a l i s t r e c o n s t r u c t i o n of the p o l i t i c a l s y s t e m i n the s h a p e occured has begun. after 1944, I t f o u n d its of k i n s h i p r e l a t i o n s , too. W i t h c o l l e c t i v i z a t i o n when expression of a g r i c u l t u r e , i n d i v i ­ d u a l f a r m s , belonging to n u c l e a r f a m i l i e s a n d to the f e w r e m a i n i n g j o i n t - f a m i l y e c o ­ nomic teams, d i s a p p e a r e d . T h u s a peasant's f a m i l y h o u s e h o l d h a s been r a d i c a l l y s e p a ­ rated from This has h i s p r o d u c t i o n w o r k s h o p , i.e., f r o m h i s s o i l a n d l i v e a n d d e a d been recompensed to some extent a c r e , but the b a s i c s o u r c e of i n c o m e in n e a r - b y factories of a f a m i l y , a n d the Predominating and is other scope of now a by a household plot of stock. about has become the w o r k in a collective institutions. This its economic, small family the structure security and educational functions. of has transformed onefarm, parents and children, while the b i r t h - r a t e h a s d e c r e a s e d s i g n i f i c a n t l y , d o w n to a n a v e r a g e of one or t w o c h i l d r e n in a family. I t is c h a r a c t e r i s t i c for from its reaching even at a c o n t e m p o r a r y s m a l l f a m i l y t h a t it h a s old k i n s h i p , a n d n e i g h b o u r various outside relationships, the v i l l a g e . K i n s h i p opportunities, but for the in favor a n d lineage young and of new emancipated links, links are still middle generation, other ference groups a r e g a i n i n g i m p o r t a n c e , s u c h as w o r k , neighbour, school, groups, etc. Links with w h o s e c h i l d r e n h a v e left neighbours for are local community, munity, realizing still the numerous for old village about a disintegration Gramada enterprises is now cultural one economic life, largely formal, o r g a n i s m , the people involving of the older a fairly integrated the whole village a w i d e r r e g i o n . T h e i n t e g r a t i n g f o r c e is the n e w o r g a n i z a t i o n of s o c i a l , and re­ interests town. Though m a n y factors have brought of particularly important often manifested, held collective together farm. by one administration type com­ or even economic and by � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/90229e582d9cceed704256f6c4c611e3.pdf 778a8f5c03015f81eb55dabaafbbfa16 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1088 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:999 Title A name given to the resource Oswiata a społeczno-kulturowe przeobrażenia wsi w okresie międzywojennym (na przykładzie wybranej społeczności) / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.111-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polski", t. XXVII, z. 1 I S S N 0071-1861 I i i MARIA BIERNACKA OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA W S I W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM ( N A P R Z Y K Ł A D Z I E W Y B R A N E J SPOŁECZNOŚCI) I. Z A R Y S D Z I A Ł A L N O Ś C I W I E J S K I E G O S Z K O L N I C T W A P O W S Z E C H N E G O R O L N I C Z E G O I OŚWIATY P O Z A S Z K O L N E J Odzyskanie niepodległości w r o k u 1918 postawiło przed młodym pań­ s t w e m p o l s k i m t r u d n e i odpowiedzialne zadania na w s z y s t k i c h o d c i n ­ k a c h życia, w t y m także na polu oświaty i w y c h o w a n i a . Obszarem n a j jaskrawszych zapóźnień c y w i l i z a c y j n o - k u l t u r a l n y c h była w t y m czasie wieś polska. A l e już u p r o g u swego istnienia Polska niepodległa zagwa­ rantowała pod względem f o r m a l n o - p r a w n y m równe i ' powszechne p r a w o wyborcze dla w s z y s t k i c h o b y w a t e l i i t y m s a m y m wprowadzała całą wieś polską w obręb politycznego życia narodu. Rząd l u d o w y w L u b l i n i e , który w d n i a c h l i s t o p a d o w y c h 1918 r. ogłosił manifest zapowiadający szerokie r e f o r m y gospodarczo-społeczne (ośmiogodzinny dzień pracy, r e ­ formę rolną, upaństwowienie ważniejszych gałęzi gospodarki narodowej) postulował także wprowadzenie powszechnego, obowiązkowego, bezpłat­ nego oraz średniego nauczania. M i n i s t e r oświaty K s a w e r y Prauss zapo­ wiedział wprowadzenie 7-letniej, obowiązkowej i bezpłatnej szkoły p o w ­ szechnej, pozostającej pod świeckim nadzorem państwowym, a także u d o ­ stępnienie dalszego kształcenia w s z y s t k i m z d o l n y m dzieciom. P o s t u l a t y te rozwinął i uzupełnił ogólnopolski zjazd nauczycielski w 1919 r. Podjęto n a n i m uchwałę, że "zasadą u s t r o j u szkolnego p o w i n ­ na być j e d n o l i t a 7-klasowa szkoła powszechna i na n i e j oparta 5-letnia szkoła średnia". Stwierdzono również, że zachodzi potrzeba prowadzenia konsekwentnej w a l k i z analfabetyzmem oraz szerokiej działalności oświa­ t o w e j pozaszkolnej, którą p o w i n n i kierować odpowiednio p r z y g o t o w a n i i n s t r u k t o r z y oświatowi. Ta pozaszkolna działalność oświatowa przybrała w naszym k r a j u imponujące r o z m i a r y i była udziałem w i e l u w y b i t n y c h Polaków. W y r a z e m poglądów ówczesnych działaczy oświatowych odnośnie r o l i i znaczenia oświaty w życiu polskiego społeczeństwa może być odezwa �I MARIA 112 BIERNACKA " K o m i t e t u propagandy c z y t e l n i c t w a " , która w y d a n a została p r z y współ­ udziale różnych organizacji oświatowych ze Związkiem B i b l i o t e k a r z y P o l s k i c h na czele. Tekst t e j odezwy głosił: "Niepodległość P o l s k i pchnęła naprzód życie całego N a r o d u . py | : społeczeństwa, które za czasów n i e w o l i żyły w światło d n i a i stanęły do zbiorowej Olbrzymie zastę­ m a r n o c i e i zastoju, wyszły n a p r a c y n a d budową odrodzonego życia p a ń s t w o ­ wego. Praca w niej ta jednak przewodnika, toczy dzieła. T y m brakującym c y , jest książka. W Książka się b a r d z o któryby wielkie przewodnikiem, książce u t r w a l o n e roznieca w powoli myślach i w wśród wielu siły twórcze n a r o d u niepowodzeń. przeistoczył w Brak udatne tą pomocą niezastąpioną w życiu i zostały n a w i e k i w i e c z n e W i e d z a d u c h u światło, które p o z w a l a nam w pra­ i Sztuka. rozumny sposób zorganizować do p r a c y naszą wolę twórczą i n a s z e zdolności. Kto wzgardzą obcowaniem z książką, ten zarabia sobie na najstraszniejsze j a r z m o , j a r z m o c i e m n o t y , która pociąga za sobą w s z y s t k i e i n n e postacie niewoli. M u s i m y pokryć siecią bibliotek i czytelń całą Polskę. ; ji ! ; Niech ; I: książka leży n a drodze każdego — n i e c h n i k t n i e może się wymówić, że do niej t r u d n o trafić. Otwórzmy jej szeroko drzwi naszych domów, naszych gmin, stowarzyszeń i szkół. : Z a t e m w s z y s c y , którzy s t a n o w i m y społeczeństwo i pomyślnie o d b u d o w a n e P a ń - jI s t w o P o l s k i e , stańmy do w a l k i o zwycięstwo książki" K li |l J ! i ! T a k więc w odrodzonym państwie p o l s k i m wszystkie postępowe siły społeczeństwa przystąpiły do odrobienia zaniedbań powstałych n a o d c i n k u oświaty, a zwłaszcza szkolnictwa powszechnego. Tempo z m i a n było początkowo szybkie, dzięki czemu już w 1927/28 naukę w szkołach pobierało 9 2 , 7 % ogółu dzieci. Równolegle z t y m prowadzono akcję pod¬ noszenia stopnia organizacyjnego szkół powszechnych zmierzając do p o ­ szerzenia s z k o l n i c t w a 7-klasowego. Przeorganizowywano także szkoły 1-klasowe (zwłaszcza w b. Królestwie), które w miarę możliwości za­ mieniano na pełne szkoły 7-klasowe. Kształcono konsekwentnie n o w y c h nauczycieli, których liczba w ciągu l a t 1921-1931 wzrosła z 50 do 70 t y ¬ sięcy. T e n stosunkowo duży rozmach zmierzający do u z d r o w i e n i a polskiego s z k o l n i c t w a już w latach 1928/29 zaczynał p o w o l i ulegać załamaniu, a j e ­ go następstwem było to, że pod koniec okresu międzywojennego poza szkołą znajdowało się ponad m i l i o n dzieci. Szczególnie opłakany był s t a n szkolnictwa na w s i . Dotyczyło to zarówno sieci i s t r u k t u r y szkół, j a k również stopnia i c h wyposażenia. Poważną bolączką systemu szkolnictwa polskiego było od samego początku niepodległości to, że nie posiadało ono c h a r a k t e r u jednolite¬ go. Obok 7-klasowej szkoły powszechnej istniała 8-klasowa szkoła średn i a , ale p r o g r a m y o b u t y c h szkół n i e były do siebie dostosowane i u t r u d niały młodzieży przejście ze stopnia niższego do wyższego. . jj li i !' !! j • i ] j | j j j ! • 1 |; !• 1 " S i e w " , n r 21: 1927, s. 2. �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUHOWE 113 PRZEOBRAŻENIA Przeprowadzona w 1932 r. reforma szkolna wprowadzała zasadę j e d ­ nolitości, jednakże t r z y s t o p n i o w a organizacja szkół powszechnych u t r u d ­ niała przejście do szkół średnich młodzieży ze stopnia pierwszego (od klasy I do I V ) . Szkoły powszechne stopnia drugiego (od I V do V I ) i t r z e ­ ciego (od I do V I I ) gwarantowały młodzieży przejście do szkół średnich, ale było i c h za mało, co również w w i e l k i e j mierze wpływało n a odcię­ cie młodzieży od możliwości dalszego kształcenia się. Dotyczyło to znów przede w s z y s t k i m młodzieży w i e j s k i e j . Na temat t e n pisał w 1937 r. B. Suchodolski: "gdy w roku najwyższego natomiast 1934/35 w m i a s t a c h 89,9»/ 0 (szkoły siedmioklasowe), 51,1«/» w i e j s k i c h dwuklasówki, co o z n a c z a , należy do najuboższego łami, a będących na szkół p o w s z e c h n y c h w s i tylko szkół p o w s z e c h n y c h iż trzy czwarte typu jedno- przeważnie, siedmioklasówek, stanowiły jednoklasówki, a 24,2"/» szkół dostarczających i dwuoddziałowych mimo należało d o t y p u 4,2»/» było heroicznych oświatę instytucji, zwanych wysiłków nauczycielstwa, ludowi szko­ miej­ s c e m nieporozumień i złudzeń d l a rodziców, dzieci i społeczeństwa" *. I n n y m poważnym u t r u d n i e n i e m dla wiejskiego s z k o l n i c t w a powszech­ nego było liczbowe przepełnienie klas. Mówią o t y m c y f r y podane przez B. Suchodolskiego: " w r o k u 1934/35 n a 12 725 jednoklasówek t y l k o w 554 l i c z b a uczniów n i e osiąg­ nęła 40, n a t o m i a s t w 2787 w a h a ł a się o n a między 41-60, w w 4962 — między 81-120, a w 164 szkołach sięgała c y f r ły o dwóch n a u c z y c i e l a c h b y ł y p o n a d 4511 — między 61-80, 121-140. A n a l o g i c z n e szko­ wszelką wątpliwość przepełnione i n a 5933 t a k i c h szkół 1976 miało 121-140 uczniów, 1328 od 141-160 uczniów, a 597 liczyło po 161-180. W t a k i c h w a r u n k a c h — pisał dalej S u c h o d o l s k i — »kształci się« połowa d z i e c i w i e j s k i c h , gdy b o w i e m w m i a s t a c h 96,9»/o p o b i e r a naukę w s i e d m i o k l a s o w y c h szko­ łach p o w s z e c h n y c h , to n a w s i t y l k o 1 5 , 3 % c i e s z y się z tego r o d z a j u p r z y w i l e j u . 51,1»/» ... D a l s z e drogi oświatowe t y c h d z i e c i są zamknięte, ponieważ przedostać się do g i m n a z j u m skazana jest n a wieloletnią wegetację moż­ na zwa­ (pomijając materialne względy) w tylko jedno z dobrej nego drugiego stopnia, a pozostanie w r o d z i n n e j pomnienie zaszczepionej wiedzy, i dwuklasówkach nierzadko szkoły p o w s z e c h n e j , w s i o z n a c z a najczęściej nawet powrót do tak rychłe z a ­ analfabetyzmu" . 1 Poważne niedomogi, j a k i e występowały w systemie szkolnictwa powszechnego n a w s i , nie podważają f a k t u , że rola tego s z k o l n i c t w a w w i e j s k i m życiu k u l t u r a l n y m była w i e l k a . Dobrze funkcjonująca szko­ ła oddziaływała poprzez upowszechnianie umiejętności czytania i pisa­ nia, popularyzację książek, organizowanie różnych i m p r e z k u l t u r a l n y c h i wreszcie przez bezpośrednie oddziaływanie ówczesnych nauczycieli, którzy byU ludźmi żarliwymi i o d d a n y m i sprawie podnoszenia ogólnej k u l t u r y całego n a r o d u . Stan t e n charakterystyczny był zwłaszcza dla pierwszego okresu niepodległości, w czasie którego entuzjazm dla o d b u - 4 B. S u c h o d o l s k i , Warszawa 1937, s. 27-29. » Tamże. 8 — Etnografia Polska X X V I I / ! Polityka kulturalno-oświatowa w Polsce współczesnej, �114 MARIA BIERNACKA d o w y P o l s k i udzielał się całemu społeczeństwu. Wieś także w coraz szerszym zakresie interesowała się nie t y l k o i s t n i e n i e m szkoły, ale rów­ nież j e j dobrą pracą i oddziaływaniem na miejscowe środowisko. Można b y przytoczyć wiele przykładów z l i t e r a t u r y , czasopism, pamiętników, a także z badań terenowych, które świadczą o w i e l k i m zaangażowaniu chłopów w s p r a w y s z k o l n i c t w a wiejskiego. Działalność s z k o l n i c t w a powszechnego na w s i w okresie międzywo­ j e n n y m to także sprawa prowadzenia w a l k i z analfabetyzmem. Już na p i e r w s z y m zjeździe nauczycielskim w 1919 r. wysunięto postulat w a l k i z analfabetyzmem, t r a k t o w a n e j jako "konieczność dziejowa". N i e z w y k l e owocne okazały się pod t y m względem doświadczenia, uzyskane jeszcze w czasach zaborów przez s t a r y c h oświatowców i niepodległościowców, którzy już w 1905 r. zorganizowali pierwsze Stowarzyszenie Kursów dla Analfabetów Dorosłych. Stowarzyszenie to głosiło, że celem jego jest "praca n a d k u l t u r a l n y m podniesieniem upośledzonych w a r s t w n a r o d u " . Działalność swą rozwijało w Warszawie oraz na p r o w i n c j i i w krótkim czasie uzyskało liczbę ok. 3000 członków. Znaczenie t e j działalności b y ­ ło w i e l k i e i — j a k stwierdza J . Landy-Tołwińska — " b r z e m i e n n e w s k u t ­ k i dla dalszych pokoleń oświatowców przez to, że położyło f u n d a m e n t y pod dydaktykę kształcenia dorosłych... Do dziś n i e straciły na a k t u a l ­ ności poglądy K o m i s j i N a u k o w e j Stowarzyszenia na psychikę dorosłego ucznia, na wynikające stąd metody i środki nauczania, na postawę i p r z y ­ gotowanie nauczyciela-oświatowca" *. W Polsce niepodległej tradycję d o r o b k u oświatowego z czasów za­ borów przejęła Sekcja Kursów dla Dorosłych i B i b l i o t e k Powszechnych Wydziału Oświecenia. Główną formą w a l k i z a n a l f a b e t y z m e m były k u r ­ sy organizowane w miastach, na w s i i w w o j s k u przez: placówki oświa­ t y pozaszkolnej w pionie M i n i s t e r s t w a Wyznań R e l i g i j n y c h i Oświece­ n i a Publicznego, samorządy miejskie, organizacje społeczne oraz j e d n o ­ s t k i wojskowe. Bezpośrednio po I w o j n i e nasilenie i zasięg przestrzenny zjawiska analfabetyzmu w Polsce były mocno zróżnicowane. N a ziemiach za­ chodnich i północnych (b. zabór p r u s k i ) było średnio 4 , 2 % analfabetów, natomiast w Polsce południowej (b. zabór austriacki) średnia analfabe­ tów wynosłia 31,5%, w c e n t r a l n y c h (b. Królestwo Polskie) 31,7%; a w e wschodnich aż 64,7°/o, W t y m czasie w 1921 r. średni p r o c e n t analfabe­ tów wynosił w całej Polsce 33,1 %> w stosunku do ogółu ludności, z t y m 4 J. L a n d y - T o ł w i ń s k a , Analfabetyzm w Polsce i w 1961, s. 54. N a temat oświaty dorosłych por także: Pamiętniki 1935; J. Chałasiński, miętniki towej samouków, w Polsce. Warszawa Młode Warszawa Przewodnik 1947 oraz Oświata B r o d o w s k a ] , W a r s z a w a 1979. pokolenie chłopów, 1968; H . R a d l i ń s k a , oświaty dorosłych, i kultura wsi Warszawa Warszawa Warszawa 1938, t. 1-4; Z przeszłości Warszawa polskiej świecie, chłopów, pracy 1928; Oświata Wybór pism Pa­ oświa­ dorosłych, [Wstęp Helena �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE 115 PRZEOBRAŻENIA że w miastach osiągał on 18,7%, a na w s i aż 3 8 , 1 % analfabetów . W y n i k i podjętej przez oświatowców pracy n a d l i k w i d o w a n i e m a n a l ­ f a b e t y z m u zaznaczyły się już w p i e r w s z y m dziesięcioleciu istnienia państwa polskiego. Jeśli w 1921 r. 1/3 ludności nie posiada umiejętności czytania i pisania, w t y m ok. 3 0 % w w i e k u 10-14 l a t i ok. 2 4 % w w i e ­ k u 15-19 l a t , to w 1931 r. liczba ta zmniejszyła się do 1/4 ludności i obejmowała 5 0 % ludności w w i e k u ponad 50 l a t , 6 , 6 % w w i e k u 10-14 lat oraz 1 2 % o d 15 do 19 l a t . Osiągnięcia te były w y n i k i e m zarówno intensywnego r o z w o j u s z k o l n i c t w a powszechnego, j a k i szerokiej a k c j i oświatowej prowadzonej wśród dorosłych. Ze względu na pogarszający się stan s z k o l n i c t w a w następnych l a ­ tach okresu międzywojennego działalność ta zmalała i , j a k to ocenia J . Landy-Tołwińska, można było wówczas jedynie łagodzić "niedomaga­ nia oświaty". W latach 1937-1938 ogólna liczba uczących się dorosłych analfabetów i półanalfabetów wynosiła 89 410 osób, w t y m : n a k u r s a c h p r z y szkołach wieczorowych 14 646, na kursach dla przedpoborowych 54 764 i w początkowych szkołach żołnierskich 20 000 osób. L i c z b y te, j a k zaznacza J . Landy-Tołwińska, nie są ścisłe, ponieważ akcja naucza­ nia prowadzona była przez różne i n s t y t u c j e i organizacje, j a k n p . Polska Macierz Szkolna, związki młodzieżowe, koła gospodyń, a przede w s z y ­ s t k i m wojsko, które przejęło znaczny ciężar w a l k i z analfabetyzmem realizując uchwałę sejmową z 1919 r. " O p r z y m u s o w y m nauczaniu w W o j s k u P o l s k i m " «. Działalność oświatowa w w o j s k u miała duże zna­ czenie dla r o z w o j u k u l t u r a l n e g o w s i , ponieważ wracający do życia c y ­ wilnego żołnierze przysposabiani b y l i do korzystania z dóbr k u l t u r y , które przed t y m były d l a n i c h niedostępne. 5 W przemianach gospodarczych i społeczno-kulturalnych w s i okresu międzywojennego ważną rolę odegrało szkolnictwo rolnicze i spółdziel­ cze. Przed s z k o l n i c t w e m r o l n i c z y m , które posiadało tradycje sięgające jeszcze czasów zaborów, otwarły się z miejsca duże możliwości. Zapew­ niła je u s t a w a sejmowa z 1920 r. głosząca powołanie w ciągu 20 l a t 528 szkół r o l n i c z y c h , a więc stworzenie t a k i e j sieci, ażeby w każdym powiecie była czynna szkoła rolnicza męska i żeńska. W p r a w d z i e pełnej realizacji t e j u s t a w y sejmowej n i g d y nie osiągnięto, ale samo j e j u c h w a ­ lenie świadczyło o znaczeniu, j a k i e przywiązywano do szkolnictwa r o l n i ­ czego. Już w 1921 r., przystąpiono do ujednolicenia programów szkół rolniczych, w okresie poprzednim b o w i e m różniły się one n i e k i e d y 5 Landy-Tołwińska, czeństwo w drugiej Oświata i szkolnictwo polskich, Warszawa pa polskiego, op. cit, Rzeczypospolitej, na wsi w okresie 1973, s. 156-161; E . P o d g ó r s k a , międzywojennym, [w:] 1980, t. 3, s. 389-440; W. B r o n i k o w s k i , W a r s z a w a 1934. • Landy-Tołwińska, Społe­ s . 61. P o r . także J . Z a r n o w s k i , Warszawa op. cit., s . 66-67. Historia Drogi chłopów postępu chło­ �116 MARIA BIERNACKA w sposób i s t o t n y . W t y m zakresie w y k o r z y s t a n e zostały w największym stopniu osiągnięcia " z a r a n i a r s k i c h " szkół r o l n i c z y c h z t e r e n u b. Króle­ stwa Polskiego. Zaprojektowano 3 t y p y szkół: a) szkoły i n t e r n a t o w e , najczęściej 11 miesięczne, a także 11/2 roczne oraz 2 i 3-letnie; b) szko­ ły średnie (lecz nie gimnazja) dla gospodarstw r o l n y c h t y p u średniego oraz c) szkoły dla instruktorów r o l n y c h . Zarówno uchwała sejmowa, j a k i reforma programów szkolnych opracowane zostały p r z y znacznym udziale J a d w i g i Dziubińskiej. Rozwój s z k o l n i c t w a rolniczego nie prze­ biegał łatwo. W latach 1936-1937 było na terenie całej P o l s k i zaledwie 128 szkół rolniczych. Największym uznaniem cieszyło się s z k o l n i c t w o rolnicze t y p u 11-miesięcznego i ono też odegrało jedną z ważniejszych ról w przeobrażeniach k u l t u r o w y c h polskiej w s i okresu międzywojenne­ go. Wyrosłe z d a w n y c h , początkowych szkółek r o l n i c z y c h , które miały n a celu przede w s z y s t k i m budzenie świadomości narodowej wśród mło­ dzieży w i e j s k i e j — szkoły te w niepodległej Polsce podnosiły swój po­ ziom organizacyjny, d y d a k t y c z n y i wychowawczy. Było to zasługą n a u ­ czycieli oraz uczniów wywodzących się z młodzieży w i e j s k i e j , którzy b y l i coraz lepiej p r z y g o t o w a n i w zakresie wiedzy podstawowej i coraz mocniej angażowali się w prace n a d społeczno-gospodarczym i k u l t u ­ r a l n y m rozwojem w s i i k r a j u . Przodujące miejsce pod t y m względem uzyskały szkoły rolnicze: w Dąbrowie Zduńskiej, na B l i c h u obok Ł o w i ­ cza, w K r a s i e n i n i e pod L u b l i n e m , w A l b i g o w e j koło Łańcuta i w i e l u jeszcze i n n y c h Specyficzny charakter t y c h szkół, wypróbowane m e t o d y nauczania oraz atmosfera wychowawcza panująca zarówno w zakładzie s z k o l n y m , j a k i w internacie powodowały, że placówki te łączyły w sobie elemen­ t y skandynawskiego u n i w e r s y t e t u ludowego i czeskiej szkoły rolniczej. Niezależnie od wpływu wychowawczego na uczniów działalność i c h p r o ­ mieniowała również na najbliższe środowisko społeczne. W p ł y w t y c h szkół na wsie okoliczne był znaczny jeszcze i dlatego, że prowadziły one doświadczalne gospodarstwa rolne. Specyfikę w y c h o w a n i a w jednej ze szkół prowadzonych przez Leonildę i K a z i m i e r z a W y s z o m i r s k i c h t a k charakteryzuje D y z m a Gałaj: "Czytając patriotyczne, wspomnienia głęboko tezy, że f o r m y ogromny pracy wychowawczej społecznej — w Zduńskiej w nich Wyszomirska, K. Wyszomirski, 1965; Wspomnienia zurowa], 1974; S . I n g 1 o t, Zarys Warszawa Albigowej Dziubińskiej, (1896-1958), Przemyśl o Irenie na daje Dąbrowa rozwoju boru. młodzież szkoły jako D ą b r o w i e Zduńskiej Kosmowskiej 1958; Pamięć mądre, p r a c y zespołu należy widzieć główny w a l o r nauczania i wychowania — potwierdzenie szkole wywierały w s i łowickiej. Działalność szkoły w i pieśnią, W a r s z a w a w Dąbrowie znajdujemy stosowane Dąbrowie Zduńskiej k u m e n t u j e tezę, że p r o g r a m 'L. szkoły w wspomnienia w p ł y w . Właśnie w o w y c h f o r m a c h s z k o l n e j i p o z a s z k o l n e j nauczycielskiego w instytucji absolwentek ludzkie do­ t y m lepsze w y n i k i , i m Zduńska żyła prasą [opracowała Z . M a ­ Żeńskiej Szkoły Wspomnienia [red. Z . M a z u r o w a i L . W y s z o m i r s k a ] , W a r s z a w a 1968. o Rolniczej Jadwidze �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE pełniejsze jest zaangażowanie placówki w społecznym życiu własnego społecznego. N i e z w y k l e ścisły związek dąbrowieckiej łecznym mógł się rozwijać t y l k o idei w pełni wychowawczych szkoły 117 PRZEOBRAŻENIA środowiska szkoły ze środowiskiem dlatego, że istniała całkowita ze społeczno-politycznymi dążeniami jej środowiska. Dążenia te wyrażał p r o g r a m ówczesnego r u c h u ludowego — S t r o n n i c t w a go, a zwłaszcza Związku Młodzieży W i e j s k i e j rolnictwa i hodowli, Ludowe­ » W i c i « . Była to szkoła, która g o s p o d a r s t w a domowego, p r a c y w m i e j s c o w e j spo­ zgodność ucząc spółdzielni spo­ żywców, w k o l e gospodyń w i e j s k i c h , ukazując piękno dzieł s z t u k i m a l a r s k i e j , pieśni ludowych, tańca, słowa polskiego wartości r o d z i n y patriotyzmu, — uczyła z a r a z e m p o c z u c i a chłopskiej wynikającej ofiarności, umiejętności chłopskiej ze s t o s u n k u tej r o d z i n y współżycia i współpracy godności, do p r a c y , we uczyła własnym śro­ d o w i s k u społecznym" . 8 W szkole prowadzonej przez W y s z o m i r s k i c h wielką rolę spełniały spotkania z w y b i t n y m i przedstawicielami świata k u l t u r y , j a k n p . z M a ­ rią Dąbrowską, Stefanem Jaraczem, W i n c e n t y m B u r k i e m , Jędrzejem C i e r n i a k i e m , J e r z y m Z a w i e y s k i m , Wojciechem Skuzą, Stanisławem Młodożeńcem czy H e n r y k i e m Ładoszem. Spotkania te stwarzały dosko­ nałą okazję do współdziałania szkoły z m i e j s c o w y m środowiskiem, w t y m zwłaszcza z młodzieżą wiejską, która brała w n i c h bardzo liczny i ży­ w y udział. Budziły one wśród ludności w i e j s k i e j potrzebę obcowania z literaturą i sztuką. Osiągnięcia szkolnictwa rolniczego w okresie międzywojennym z a m k ­ nęły się następującymi liczbami: 7 liceów i 11 gimnazjów r o l n i c z y c h z 1700 u c z n i a m i ; 160 niższych szkół r o l n i c z y c h z 6700 uczniami oraz 12 500 zespołów przysposobienia rolniczego ze 120 000 uczestników W systemie zawodowego s z k o l n i c t w a wiejskiego mieściło się również szkolnictwo spółdzielcze. Powstawanie t y c h szkół było następstwem co­ raz intensywniejszego r o z w o j u r u c h u spółdzielczego na w s i , w t y m zwłaszcza r u c h u spółdzielczości spożywców. Szkoła spółdzielcza dla do­ rosłych w Nałęczowie koło L u b l i n a oraz druga podobna do n i e j w W a r ­ szawie należały do szkół i n t e r n a t o w y c h , wychowujących przede w s z y ­ s t k i m młodzież pochodzenia wiejskiego. M e t o d y nauczania i w y c h o w a ­ n i a stosowane w t y c h szkołach zbliżone były do m e t o d stosowanych w szkołach r o l n i c z y c h i u n i w e r s y t e t a c h l u d o w y c h . Wychowankowie szkół spółdzielczych p r a c o w a l i z reguły na w s i l u b w małych miastecz­ kach, stając się organizatorami oraz p r a c o w n i k a m i spółdzielczych p l a ­ cówek. Młodzież tę cechowała ideowość, solidność w pracy oraz poważne zaangażowanie społeczno-obywatelskie. Działalność szkół spółdziel­ czych prowadzona była także w okresie ostatniej w o j n y . Wzrosła w ó w - 8 W y s z o m i r s k a, W y s z o m i r s k i, op. cit, s. 6-7. Dorobek » S. D e s k a , cji społeczno-ekonomicznej, Rozwój skiego, wiedzy rolniczej Warszawa c z o r e k , Historia i perspektywy Warszawa i jej rozwoju oświaty polaryzacja, [w:] Z a r y s 1980, t. 3, s. 231-264; P o d g ó r s k a , szkół rolniczych rolniczej na tle sytua­ 1975, s. 3. P o r . także J . D y d o w i e z o w a , w Polsce, historii gospodarstwa wiej­ op. cit., s. 408-411; T . W i e ­ W a r s z a w a 1969. �MARIA 118 BIERNACKA czas i c h .liczba, choć działalność ta prowadzona była w bardzo ciężkich warunkach okupacyjnych . Należy podkreślić, że zarówno działalność szkół r o l n i c z y c h , j a k i spół­ dzielczych o charakterze w i e j s k i m związana była najściślej z p o l i t y c z ­ n y m r u c h e m l u d o w y m oraz Związkiem Młodzieży W i e j s k i e j RP ( " W i c i " ) . " Działalność oświatowa wśród dorosłych, zwana inaczej działalnością pozaszkolną l u b andragogiką, odegrała w życiu ludności w i e j s k i e j n i e ­ z w y k l e istotną rolę. Zapoczątkowana już w końcu X I X w . prowadzona była przez różnego rodzaju organizacje i stowarzyszenia kulturalno¬ -oświatowe, społeczne i gospodarcze, które przeniknięte były ideą odro­ dzenia polskości i dążeniami do odzyskania pełnej niepodległości. W o d ­ rodzonej już Polsce działalność oświatową na w s i prowadziły n i e k i e d y te same l u b zreorganizowane i n s t y t u c j e i organizacje, funkcjonujące w n o w y c h w a r u n k a c h w s k a l i całego k r a j u . Prócz tego powstawały n o ­ we i n s t y t u c i e i organizacje wywołane potrzebami życia społeczno-go¬ spodarczego i politycznego w s i , a także ogólną polityką oświatowo-kult u r a l n a państwa polskiego N i e m n i e j należy stwierdzić że n u r t oświaty pozaszkolnej w t y m zwłaszcza z p i e r w s z y c h l a t międzywojennych n a ­ wiązywał do' najlepszych t r a d y c j i oświatowych z okresu w a l k i o' o d ­ zyskanie niepodległości. 10 Ośrodkiem postępowej myśli oświatowej początkowego okresu mię­ dzywojennego stał się I n s t y t u t Oświaty i K u l t u r y i m . Staszica, założo­ n y z i n i c j a t y w y J a d w i g i Dziubińskiej, I r e n y K o s m o w s k i e j , H e l e n y R a d ­ lińskiej oraz i n n y c h w y b i t n y c h działaczy l u d o w y c h . I n s t y t u t t e n p r z y ­ czynił się do r o z w o j u i upowszechnienia demokratycznej oświaty w i e j ­ s k i e j . Oddziaływał on na usamodzielnienie się Centralnego Związku K ó ­ łek Rolniczych i n a powstanie p r z y n i m wydziału oświaty, współpraco­ wał z wydziałami oświaty pozaszkolnej p r z y M i n i s t e r s t w i e Wyznań Re­ l i g i j n y c h i Oświecenia Publicznego, Związku Nauczycielstwa Polskiego Szkół Powszechnych oraz p r z y C e n t r a l n y m Związku Młodzieży W i e j ­ skiej. Współpracę z t y m i i n s t y t u c j a m i i organizacjami nawiązały także: Związek Teatrów L u d o w y c h Związek B i b l i o t e k a r z y Związek Soółdzieln i Spożywców "Społem" oraz T o w a r z y s t w o U n i w e r s y t e t u Robotniczego W działalności tej duża role odegrały ludowe u g r u p o w a n i a polityczne' organizacje młodzieżowe oraz i n s t y t u c i e oświatowe i gospodarcze i a k n o C e n t r a l n y Związek Kółek Rolniczych I z b y Rolnicze Towarzystwo Szkoły L u d o w e j oraz Polska Macierz Szkolna. ' W początkowych latach okresu międzywojennego czołowe miejsce w działalności oświatowo-kulturalnej i społecznej zajmował C e n t r a l n y Związek Młodzieży W i e j s k i e j (jako sekcja młodzieżowa Centralnego T o w a r z y s t w a Rolniczego) z organem p r a s o w y m " S i e w " , będący przedłuZ . O 1 s z a k o w s k a - G 1 a z e r o w a, W szkole spółdzielczej na [w:] Twierdzą nam będzie każdy próg, W a r s z a w a 1968, s. 460-478. 1 0 nie, Lubelszczyź- �ł OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE 119 PRZEOBRAŻENIA żeniem działalności r u c h u młodzieżowego zapoczątkowanego w 1912 r. przez organizatorów pisma młodzieżowego "Drużyna" oraz młodzież zaraniarką skupioną p r z y piśmie "Świt — Młodzi idą" (dodatku do pisma " Z a r a n i e " ) . W 1928 r. na s k u t e k p o l i t y c z n y c h nacisków ówczesnych władz zmierzających do uzależnienia działalności tego Związku o d Cen­ tralnego T o w a r z y s t w a Rolniczego nastąpił k r y z y s , który po b u r z l i w y c h , trwających w i e l e miesięcy dyskusjach ideologicznych, doprowadził do rozłamu, w w y n i k u którego znaczna część działaczy i młodzieży opowie­ działa się za samodzielnością ideową i organizacyjną, tworząc odrębną organizację pod nazwą Związku Młodzieży Wiejskiej Rzeczypospolitej Polskiej z organem p r a s o w y m " W i c i " . Związek ten, aczkolwiek nie po­ siadał c h a r a k t e r u politycznego, to jednak w istocie był organizacją mło­ dzieżową związaną ideowo ze S t r o n n i c t w e m L u d o w y m , powstałym w 1931 r. ze zjednoczenia trzech głównych s t r o n n i c t w l u d o w y c h — P S L " P i a s t " , P S L " W y z w o l e n i e " i S t r o n n i c t w a Chłopskiego. Należy także dodać, że w działalności r u c h u wiciowego i politycznego r u c h u l u ­ dowego b r a l i żywy udział studenci pochodzenia chłopskiego zrzeszeni w Polskiej A k a d e m i c k i e j Młodzieży L u d o w e j ( P A M L ) — z organem p r a ­ s o w y m "Młoda Myśl L u d o w a " « . Na terenie w s i działały ponadto jeszcze inne organizacje młodzieżo­ we, m. i n . C e n t r a l n y Związek Młodej W s i (o zmienionej po rozłamie w 1928 r. nazwie), Związek Młodzieży L u d o w e j , K a t o l i c k i e Stowrzyszenie Młodzieży i Związek Strzelecki. Niezależnie o d celów p o l i t y c z n y c h i m e t o d w y c h o w a w c z y c h , wszystkie one poprzez swą różnorodną dzia­ łalność w większym l u b m n i e j s z y m stopniu wpływały j e d n a k na prze­ m i a n y społeczne i k u l t u r a l n e zapóźnionej w s w y m r o z w o j u w s i p o l ­ skiej i . W p r o g r a m a c h organizacji młodzieży w i e j s k i e j czołowe miejsce zaj­ mowały prace kulturalno-oświatowe. W " S i e w i e " w 1927 r. czytamy: 2 "z potrzeb oświatowe k o n i e c z n y c h w s i wyrósł i k u l t u r a l n e , chęć w y j r z e n i a nasz Związek. Głód wiedzy, zaniedbanie za opłotki w i e j s k i e n a s z e r s z y świat d l a zrównania się z i n n y m i ludźmi, żyjącymi p o d t y m s a m y m słońcem — powołały n a s do życia. A ogrom p r a c y stanął p r z e d n a m i w i e l k i , j a k w i e l k i e są k r z y w d y i za­ n i e d b a n i a kulturalno-oświatowe n a w s i a c h n a s z y c h " . 1 8 Prace kulturalno-oświatowe prowadzone n a w s i cechowała różnorod­ ność stosowanych f o r m , gdyż ambicją każdej organizacji stało się w p r o ­ wadzanie własnych treści i d e o w y c h oraz stosowanie najwłaściwszych m e t o d działania. T a k więc Związek Młodzieży W i e j s k i e j R P " W i c i " , P o r . Akademicka młodzież ludowa w I I Rzeczypospolitej. dokumenty, [red. S . M a l a w s k i ] , W a r s z a w a 1974. 1 1 Relacje, materiały, A . L e c h , Tradycyjna kultura ludowa w programach i działalności polskich związków młodzieży wiejskiej w okresie II Rzeczypospolitej, Acta Universitatis L o d z i e n s i s , S e r i a I , n r 39, Łódź 1976. 1 2 1 8 "Siew" organ Centralnego Związku Młodzieży Wiejskiej, nr 45: 1927. �120 i! ¡1 li || MARIA BIERNACKA k o n t y n u a t o r Centralnego Związku Młodzieży W i e j s k i e j , sformułował w okresie międzywojennym nie t y l k o demokratyczne zasady ideowe, ale także wypracował bardzo skuteczne f o r m y pracy oświatowo-wychowaw­ czej. Należały do n i c h : a) różnego rodzaju k u r s y dla dorosłych, na któ­ r y c h wykładowcami b y l i w y b i t n i działacze społeczni i oświatowi ( n a u ­ czyciele, p r a c o w n i c y n a u k o w i , agronomowie, lekarze itp.). Dużą rolę spełniała w t y m zakresie wykształcona l u b kształcąca się w szkołach średnich i wyższych młodzież w i e j s k a związana ideowo z r u c h e m l u d o ­ w y m , b) b i b l i o t e c z k i wiejskie stałe l u b w y m i e n n e ; c) t z w . "świetlice" organizowane w domach l u d o w y c h , w szkołach, a często także w domach p r y w a t n y c h — na których czytano wspólnie prasę, książki, dyskutując n a d i s t o t n y m i p r o b l e m a m i życia wiejskiego; d) zespoły samokształceniow e ; e) amatorskie zespoły artystyczne (chóry, t e a t r y , o r k i e s t r y ) ; f) ob­ chody związane ze świętami: n a r o d o w y m i , l u d o w y m i , r o b o t n i c z y m i oraz dorocznymi; g) dożynki, zabawy i inne i m p r e z y r o z r y w k o w e . Działalność artystyczna nie miała wyłącznie c h a r a k t e r u r o z r y w ­ kowego. Organizatorzy świadomie nawiązywali do treści i f o r m zaczerp­ niętych z bogactwa t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j . Wielką rolę pod t y m względem spełnił Związek Teatrów L u d o w y c h i czasopismo " T e a t r L u ­ d o w y " oraz I n s t y t u t Teatrów L u d o w y c h (1929-1939) prowadzony przez w y b i t n e g o i zasłużonego działacza k u l t u r y , w i z y t a t o r a oświaty poza­ szkolnej w M i n i s t e r s t w i e Wyznań R e l i g i j n y c h i Oświecenia P u b l i c z n e ­ go — Jędrzeja Cierniaka, pochodzącego ze w s i Zaborów k/Brzeska. Ten k i e r u n e k działalności prowadzony przez specjalistów oraz u s t a l e n t o w a n y c h amatorów z dziedziny t e a t r u , tańca i m u z y k i l u d o w e j , znajdo­ wał szeroki oddźwięk wśród w i e j s k i e j społeczności młodzieżowej *. 1 W kształtowaniu się nowej osobowości młodego pokolenia w s i o k r e ­ su międzywojennego podstawowe znaczenie wychowawcze zaczęły speł­ niać u n i w e r s y t e t y ludowe. Ojczyzną t y c h placówek oświatowo-wycho­ wawczych była Dania, a twórcą i c h koncepcji " j a k o uczelni mającej zapewnić przede w s z y s t k i m ogólny rozwój, pobudzać do r e f l e k s j i , do samokształcenia, ułatwiać zdobywanie własnego światopoglądu" — M i ­ kołaj G r u n d t v i g . Realizatorem idei G r u n d t v i g a w postaci u n i w e r s y t e t u ludowego był Christen K o l d . Przeniesienie na g r u n t P o l s k i wzorów oświaty i w y c h o w a n i a r e p r e ­ zentowanych przez duńskie u n i w e r s y t e t y ludowe dokonane zostało za sprawą grona d e m o k r a t y c z n y c h oświatowców wywodzących się ze Związku Nauczycielstwa Szkół Powszechnych, Centralnego Związku Młodzieży W i e j s k i e j i Centralnego Związku Kółek Rolniczych. W 1924 r. P o r . B . N y c z , Instytut Teatrów Ludowych 1929-1939, "Przegląd H i s t o r y c z no-Oświatowy", n r 2: 1967, s. 31-57; Zaborowska nuta, [Opracował J . Z a w i e y s k i ] , W a r s z a w a 1956; Żródla i nurty polskiego teatru ludowego, [Opracował i wstępem opatrzył A . O l c h a ] , W a r s z a w a 1963; Wspomnienia o Jędrzeju Cierniaku, [Wybór i o p r a c o w a n i e Z. M a z u r o w a i L . W y s z o m i r s k a ] , W a r s z a w a 1981. 1 4 �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE 121 PRZEOBRAŻENIA zorganizowano U n i w e r s y t e t L u d o w y w Szycach koło K r a k o w a , którego k i e r o w n i k i e m został Ignacy Solarz — chłop z pochodzenia, a inżynier r o l n i k z wykształcenia. Przez 15 l a t swej działalności n a j p i e r w w Szy­ cach a później w Gaci koło Przeworska — Ignacy Solarz w r a z ze swą żoną Zofią i g r o n e m najbliższych współpracowników zdołał w y p r a c o ­ wać własny, p o l s k i m o d e l u n i w e r s y t e t u ludowego. Dzięki niezwykłym zaletom umysłu i c h a r a k t e r u , w r o d z o n y m u z d o l ­ n i e n i o m pedagogicznym, w i e l k i e m u przywiązaniu do w s i i w y c z u w a n i u j e j najżywotniejszych potrzeb — Ignacy Solarz stworzył placówkę w y ­ chowawczą o w i e l k i e j sile oddziaływania społecznego. Związany ideowo z r u c h e m młodzieży w i e j s k i e j " W i c i " , znajdował w n i m zaplecze d l a swej p i o n i e r s k i e j działalności. Zapożyczonym w z o r o m szkoły g r u n d t v i gowskiej nadał n o w y kształt i dostosował do potrzeb życia polskiego i polskiej w s i . U n i w e r s y t e t L u d o w y Ignacego Solarza był placówką, która w w a ­ r u n k a c h życia internatowego, trwającego od 4 do 6 miesięcy, w a t m o ­ sferze r o d z i n n e j , w zespole kilkudziesięciu osób (oddzielne k u r s y d l a dziewcząt i oddzielne dla chłopców) wychowywała młodzież wiejską, napływającą z różnych s t r o n P o l s k i . N i e była to szkoła, której zada­ n i e m miało być przekazywanie w y c h o w a n k o m s u m y określonej p r o g r a ­ m e m wiedzy. U n i w e r s y t e t l u d o w y poprzez właściwe m u metody p r a ­ cy — wykład, dyskusje, zespołowe czytanie, śpiew, wycieczki, teatr oraz ścisłe współdziałanie z najbliższą wsią i okolicą — budził i utrwalił te cechy, które w w a r u n k a c h d o m o w y c h wychowanków mogłyby się n i g d y nie ujawnić. Przez i n t e r n a t jako instytucję w y c h o w a n i a Solarz r o z u ­ miał "wspólnotę życia" oraz: "bliskość, prostotę, bezpośredniość i ciepło, które zbliża ludzi, o s w a j a , wyzwa­ l a swobodę i naturalność, a łamie konwencjonalność, maskę, pozór, sztywność. J e s t to n a u k a życia z i n n y m i , u z n a w a n i a i c h , w i d z e n i a siebie w społecznym z w i e r c i a d l e i n n y c h , własna kontrola, hamowanie p r a k t y c z n e egoizmu c z y przerosłego indywi­ d u a l i z m u , to szkoła odpowiedzialności, wzajemności i c z y n n e j pomocy, szkoła p r a k ­ t y c z n a społecznego życia n i e w z n a c z e n i u f o r m a l n y m , a l e i s t o t n y m " « . W okresie międzywojennym działało w Polsce kilkanaście u n i w e r s y ­ tetów l u d o w y c h powstałych z i n i c j a t y w y różnych środowisk oświato­ w y c h i społecznych, jednakże żaden z n i c h n i e odegrał t a k i e j r o l i , j a k u n i w e r s y t e t Solarza. O wyjątkowości t e j placówki, która zdaniem peda­ gogów społecznych i socjologów zdołała wypracować jedną z najbardziej interesujących koncepcji w y c h o w a w c z y c h (nazwaną również "pedagogi­ ką wiciową") zadecydowała niewątpliwie w y b i t n a indywidualność jego twórcy i realizatora Ignacego Solarza. I chociaż powstanie u n i w e r s y t e ­ t u ludowego w Szycach było poprzedzone zorganizowaniem o k i l k a l a t « Ignacy Solarz i jego uniwersytet F . Popławski i S . Dyksiński], W a r s z a w a ludowy 1965, s. 79. 1924-1939 [Wybór i opracowanie �122 MARIA BIERNACKA wcześniej podobnej placówki w D a l k a c h koło Gniezna, to za w z o r c o w y uznano u n i w e r s y t e t Ignacego Solarza « . W y c h o w a n k o w i e uniwersytetów l u d o w y c h po powrocie do s w y c h środowisk wyróżniali się swą postawą społeczną, szerokością zaintere­ sowań, stosunkiem do swego najbliższego i dalszego otoczenia. B y l i z r e ­ guły k r z e w i c i e l a m i postępu w e w s z y s t k i c h dziedzinach życia. Potwierdza­ ją to w pełni badania pedagogów przeprowadzone po I I w o j n i e świato­ w e j wśród byłych wychowanków t y c h placówek. D o głównych osiąg­ nięć w y c h o w a w c z y c h uniwersytetów l u d o w y c h zaliczone zostały: a) a k ­ tywność społeczna, wyrażająca się w czynnej postawie w s t o s u n k u do przejawów życia ogólnospołecznego, j a k : budowa szkół, domów k u l t u ­ r y , dróg i t p . ; b) aktywność umysłowa rozbudzająca zainteresowania h i ­ storią świata i własnego narodu, dziejami ruchów społecznych na w s i , a zwałszcza r u c h u ludowego; c) postawa gotowości do modernizacji go­ spodarstwa rolnego i domowego; d) wrażliwość na k r z y w d y ludzkie; e) odwaga samookreślenia się po stronie ruchów l e w i c o w o - d e m o k r a t y c z n y c h ; f) podnoszenie moralności i e t y k i wśród młodzieży; g) rozwój zain­ teresowań p r o b l e m a m i ogólnokrajowymi«. Podobnie j a k u n i w e r s y t e t y ludowe, wychowywały szkoły rolnicze i spół­ dzielcze, a także organizacje młodzieżowe, niektóre stowarzyszenia gosspodarcze i k u l t u r a l n e oraz postępowe u g r u p o w a n i a polityczne. Był to t y p nowego obywatela w s i i państwa, charakteryzujący się uspołecznie­ n i e m , "otwartością" na wiedzę zdobywaną głównie poprzez stałe do­ kształcanie się, skłonności do podejmowania i n i c j a t y w przebudowują­ c y c h życie swego najbliższego i dalszego otoczenia, a równocześnie ce­ niącego i utrwalającego najlepsze wartości swej rodzimej k u l t u r y chłop­ s k i e j . Ten n o w y t y p obywatela stawał się "wiodącym" t y p e m , cieszącym się a u t o r y t e t e m i promieniującym n a całą społeczność wiejską. Dążnoś­ c i społeczne, ambicje i dalekosiężne cele ówczesnej młodzieży chłopskiej, żyjącej jakże często w ciężkich w a r u n k a c h b y t o w y c h , najwierniejsze s w o j e odbicie znalazły w pamiętnikach zamieszczonych w Młodym po­ koleniu chłopów. Ukazują one bowiem, j a k w psychice młodzieży w i e j ­ s k i e j okresu międzywojennego dokonywał się proces w i e l k i c h przeobra­ żeń, prowadzących do j e j pełnego u o b y w a t e l n i e n i a i "wejścia w naród". « P o r . Kultura wsi. Biuletyn XIII konferencji oświatowej poświęconej zagad­ nieniu kultury wiejskiej w Polsce, W a r s z a w a 1930; Wiejskie uniwersytety ludowe w Polsce. Biuletyn konferencji oświatowej poświęconej sprawie uniwersytetów lu­ dowych, W a r s z a w a 1939; L . T u r o s, Uniwersytet ludowy Ignacego Solarza i jego wychowankowie, Warszawa 1970; t e n ż e , Oświata dorosłych w krajach skandy­ nawskich, W r o c ł a w 1974; R . W r o c z y ń s k i , Pedagogika społeczna, Warszawa 1979; J . D y b i e c , Kształtowanie się polskiej wiedzy o duńskich uniwersytetach ludowych-, [w:] Studia z dziejów oświaty i kultury umysłowej w Polsce XVIIIXX w., W a r s z a w a 1977, s. 265-282. 1 7 Turos, Uniwersytet... �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE 123 PRZEOBRAŻENIA Na temat wychowawczego r u c h u młodzieży w i c i o w e j i p o k r e w n y c h ruchów młodzieżowych pisał J . Chałasiński: "Idea człowieczeństwa wspólnota młodzieży idea w a r s t w y i poprzez zespołów P r z y s p o s o b i e n i a rodzinnego wawcze człowieka i w ruchu oparciu w podporządkowana chłopskiej j a k o współgospodarza wartości, i d e a w y c h o w a n i a prace odkrywanie chłopskiej, narodu i pokrewnych n a działkach w ruchów pedagogiczny, stanowi najważniejszy i przez konkursowe ramach — gospodarstwa oto e l e m e n t y młodzieży wiejskiej dorobek pedagogiki polskiej dorobku w wycho­ w wspaniały d o r o b e k d z y w o j e n n y c h . I t a k j a k w i e l e innego najważniejszego ludzkości, i strażnika j e g o m o r a l n y c h o sąsiedzką społeczność wiejską wiciowego społeczno-moralna narodu warsztat pracy, realizowana Rolniczego Można też powiedzieć, że r u c h ten, przedstawiający i chłopie, ideałowi Polsce. społeczny l a t a c h mię­ pedagogicznego, t a k i t e n zrodził się i rozwinął poza u n i w e r s y t e c k i m i ośrodkami pedagogiki i p s y c h o l o g i i pedagogicznej. Uniwersytecka pedagogika wiła żadnego z a i n t e r e s o w a n i a sadnicze znaczenie z p u n k t u i t e c h n i k i pedagogicznej. d l a niego, widzenia Pedagogika znaczenie, j a k i e d l a w y c h o w a n i a połączonej z w a r s z t a t e m p r a c y " 18 n i e zauważała mimo naukowej wiciowa tego r u c h u i n i e p r z e j a ­ że r u c h t e n miał o l b r z y m i e problematyki wykazała ogólnej między i n n y m i i za­ pedagogiki olbrzymie mieć może oparcie go n a społeczności sąsiedzkiej, . II. DZIAŁALNOŚĆ OŚWIATOWA W SPOŁECZNOŚCI G A C K I E J ! Analizę p r z e m i a n społeczno-gospodarczych i k u l t u r o w y c h , d o k o n y wających się w społecznościach w i e j s k i c h pod wpływem działalności oświatowej, przeprowadzono na przykładzie trzech w y b r a n y c h miejscowości położonych w różnych obszarach naszego k r a j u — o d czasu o d zyskania niepodległości w 1918 r. także w obrębie różnych zaborów. Ze względu n a ograniczone możliwości wydawnicze w a r t y k u l e n i n i e j szym p r o b l e m t e n przedstawiono t y l k o w jednej z w y b r a n y c h w s i , a m i a n o w i c i e w Gaci koło Przeworska. Wieś ta s t a n o w i b o w i e m interesujący przykład p r z e m i a n zachodzących od końca X I X w . n a obszarze w s i małopolskich w związku z r o z w o i e m n i e z w y k l e intensywnego żvcia sr>oleczno-gospodarczego, politycznego i oświatowo-kulturalnego» pokolenie i wychowanie, grafii IHKM w Warszawa 1948, s. 275. chłopów. Materiały dotyczące w s i Gać zgromadzono 1 9 prowadzonych nego Społeczeństwo J. Chałasiński, 1 8 P o r . t e n ż e , Młode badań t e r e n o w y c h prze­ w l a t a c h 1977-1978 — znajdują się one w a r c h i w u m Zakładu Etno­ PAN G a c i oraz w Warszawie. z archiwum podczas K o r z y s t a n o także Wiejskiego się p o d opieką T a d e u s z a B e m b n a w z materiałów Urzędu Uniwersytetu Gaci — wychowanka Ludowego Gmin­ znajdującego U L , gackiego działacza w i c i o w e g o i l u d o w e g o oraz zbiorów W ł a d y s ł a w a Fołty i Józefa Puchały. Z l i t e r a ­ tury wykorzystano: szawa W. 1956; t e n ż e , Ruch tenże, ludowy Fołta, Wieś w z a m i e s z c z a n e n a łamach społeczne łalność i zmagania Gać — 100-lecie Przeworskiem, ludowych wiciarzy, społeczno-wychowawczo, W a r s z a w a 1973. Wspomnienia z walk Kasy Warszawa młodzieży Spółdzielczej, 1975 oraz chłopskiej, i n n e jego artykuły c z a s o p i s m . P o r . także J . B o r k o w s k i , Warszawa Warszawa 1966; J . K o w a l , "Wici" 1964; Z. S o l a r z o w a , War­ W a r s z a w a 1969; powstanie Mój Wizje dzia­ pamiętnik, i j ! j i j \ j 1 1 �I III f l' I ' i¡1 I lii ¡11 || U li | I III ¡1 l i II II fi II | I I II III i || ||| | I I j 1 I U lii lij • 124 MARIA BIERNACKA Wieś Gać położona w odległości 12 k m na płd. zachód od P r z e w o r ­ ska znana była szeroko w Polsce okresu międzywojennego przede w s z y ­ s t k i m ze względu na działający t a m od 1932 r. W i e j s k i U n i w e r s y t e t O r k a n o w y , prowadzony przez w y b i t n y c h wychowawców i działaczy spo­ łecznych — Ignacego i Zofię Solarzów. A l e nie t y l k o u n i w e r s y t e t l u d o ­ w y przyczynił się do popularności t e j w s i . Działalność społeczno-wychowawcza prowadzona przez Solarzów od 1924 r. w U n i w e r s y t e c i e L u d o ­ w y m w Szycach koło K r a k o w a mogła być k o n t y n u o w a n a w regionie p r z e w o r s k i m dzięki t e m u , że środowisko gackie było już wówczas na t y l e oświecone i społecznie dojrzałe, iż mogło w bardzo t r u d n y m , k r y ­ z y s o w y m okresie stworzyć w a r u n k i do powstania i działania t e j placów­ k i . N i e stało się to p r z y p a d k o wo — wieś Gać posiadała b o w i e m bardzo dawne i piękne t r a d y c j e czytelnictwa, działalności różnych i n s t y t u c j i i organizacji, które przyczyniały się do podnoszenia poziomu w i e d z y ludności oraz w y c h o w a n i a nowego człowieka w s i . Wieś Gać l i c z y 466 domów, 592 gospodarstwa oraz 1598 mieszkańców. Ogólny j e j obszar w y n o s i 1075 ha, stąd n a 1 k m przypada 132 osoby (według d a n y c h s t a t y s t y c z n y c h z 1978 r.). Ilość domów i liczeb¬ ność mieszkańców wskazuje, że Gać należy do w s i dużych, podobnie j a k sąsiadujące z nią bezpośrednio M a r k o w a (licząca ok. 1000 domów i 5000 ludności) oraz Sietesz. Tereny, do których należy Gać, są rolnicze o gię­ bach t y p u lessowego (bielice), nadające się pod u p r a w y pszenno-buraczane. W a r u n k i k l i m a t y c z n e są także n a ogół korzystne. S t r u k t u r a gospodarstw w Gaci charakteryzuje się bardzo dużym rozdrobnieniem. Przeciętna wielkość gospodarstwa w y n o s i 1,5 ha, ale w e w s i znajduje się 511 gospodarstw poniżej 0,5 ha. Na terenie g m i n y wieś ta należy do najbardziej rozdrobnionych. Główną podstawą u t r z y m a n i a ludności jest r o l n i c t w o i częściowo zajęcia uboczne. Do pracy w najbliższych ośrodkach m i e j s k i c h ( w P r z e w o r s k u , Łańcucie i Rzeszowie) dojeżdża ok. 200 osób. Część mieszkańców u t r z y m u j e się z pracy dodatkowej w miejscowych placówkach a d m i n i s t r a c y j n y c h , spółdzielczych, w szkolnictwie, a także w rzemieślniczych p u n k t a c h usługowych. W całej g m i n i e jest zarejestrowanych 38 rzemieślników i n d y w i d u a l n y c h . Poziom k u l t u r y r o l n e j w e w s i jest w y s o k i , gdyż zdecydowana większość rodzin u t r z y m u j e się z r o l n i c t w a oraz h o d o w l i i j e d y n i e duża wydajność w t y c h gałęziach p r o d u k c j i może zapewnić mieszkańcom właściwy poziom życia. W 1978 r. było w Gaci 11 gospodarstw specjal i s t y c z n y c h , w t y m 6 mlecznych oraz 5 h o d o w l a n y c h . Istniały także 2 zespoły p r o d u k c y j n e rolników i n d y w i d u a l n y c h prowadzących n a w i e l ¬ ką skalę hodowlę k u r oraz 1 zespół h o d o w l i trzody chlewnej, S t r u k t u r a u p r a w roślinnych jest w e w s i zróżnicowana, u p r a w i a się wszystkie rodzaje zbóż i okopowych, w t y m także rzepak, kukurydzę 2 �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 125 oraz b u r a k i c u k r o w e i koniczynę. Dużym powodzeniem cieszy się u p r a ­ w a w a r z y w . Rozwinięte jest również na dość dużą skalę sadownictwo. G m i n a Gać, do której należy jeszcze 5 w s i sąsiednich (Białoboki, Ostrów, M i k u l i c e , W o l i c a i Dębów), posiada stosunkowo dobrze r o z b u ­ d o w a n y system usług. G m i n n a Spółdzielnia "Samopomoc Chłopska" p r o ­ w a d z i więc bazę magazynowo-składową, piekarnię, restaurację, 3 s k l e ­ p y spożywcze i branżowe oraz p u n k t y usług: r a d i o w o - t e l e w i z y j n y , m a ­ l a r s k i , e l e k t r y c z n y , ślusarski. Spółdzielnia Kółek Rolniczych dysponuje dużym p a r k i e m maszyno­ w y m złożonym z 26 traktorów, 39 przyczep, 10 snopowiązałek, 4 V i s t u l , 14 młocarni, 16 silników s p a l i n o w y c h , 6 rozsiewaczy nawozów, 3 rozrzutników do obornika, 9 opryskiwaczy oraz i n n y c h d r o b n y c h sprzętów związanych z uprawą gleby. Na obszarze g m i n y znajduje się 3 ośrodki zdrowia: w Białobokach, Dębowie i M i k u l i c a c h . Odczuwa się jednak b r a k gabinetów specjali­ stycznych oraz a p t e k i . W zakresie stomatologii działają 2 gabinety. Wieś posiada stosunkowo niezłe połączenia k o m u n i k a c y j n e : dobrze rozbudowaną i zmodernizowaną sieć dróg oraz bezpośrednie połączenie l i n i a m i P K S z P r z e w o r s k i e m i Łańcutem. Do Gaci i sąsiedniej w s i B i a ­ łoboki jest doprowadzona sieć wodociągowa, czynione są także starania o przeprowadzenie gazyfikacji. We w s i istnieje 8-klasowa szkoła zbiorcza — j a k twierdzą ludzie — za mała na miejscowe potrzeby. Poza szkołą działa jeszcze G m i n n y Ośrodek K u l t u r y , G m i n n a B i b l i o t e k a Publiczna posiadająca 4 f i l i e b i ­ blioteczne w pozostałych wsiach g m i n y . Stosunkowo dobrze jest rozbudowana opieka n a d dziećmi w w i e k u p r z e d s z k o l n y m — działają 3 ogniska przedszkolne i 3 przedszkola. B r a k n a t o m i a s t dostatecznych urządzeń s p o r t o w y c h dla dzieci starszych i d l a młodzieży (stadionu i boiska). Są t y l k o 2 prowizoryczne boiska p r z y szkołach. Poziom wykształcenia mieszkańców w s i przedstawia się następująco: wyższe rolnicze — 2 osoby, średnie rolnicze — 8 osób, zasadriicze szko­ ły rolnicze — 45 osób, zasadnicze zawodowe — 12 osób, k u r s y w y k w a l i ­ fikowanego r o l n i k a — 55 osób. Wykształcenie podstawowe pełne posia­ da 281 osób, a niepełne 102 osoby. Organizacje społeczne i polityczne w e w s i to: Koło Gospodyń W i e j ­ s k i c h — 113 członkiń zorganizowanych w 2 zespołach; Ochotnicza Straż Pożarna — 32 członków; Polska Zjednoczona P a r t i a Robotnicza — 74 członków; Zjednoczone S t r o n n i c t w o L u d o w e — 53 członków; Związek Socjalistyczny Młodzieży Polskiej — 35 członków. O d 1981 r. działa koło Związku Młodzieży W i e j s k i e j . Wieś zamieszkują wyłącznie Polacy. Do okresu ostatniej w o j n y miesz­ kało k i l k a r o d z i n żydowskich oraz r o d z i n y pochodzenia ukraińskiego, �126 MARIA BIERNACKA od dawna już spolonizowane. Wszyscy mieszkańcy w s i są rzymskokatolickiego. We w s i jest kościół i siedziba p a r a f i i . wyznania * Początki c z y t e l n i c t w a w Gaci przypadają n a połowę X I X w . Według najstarszych i n f o r m a c j i u s t n y c h w t y m czasie zaledwie t y l k o k i l k a osób posiadało umiejętność czytania i pisania. P i e r w s z y m człowiekiem umiejącym czytać i pisać był Robert Kuźniarski, który został wykształ­ cony przez miejscowych właścicieli d w o r u , a następnie " n o b i l i t o w a n y " do w a r s t w y szlacheckiej. P i e r w s z y m i nauczycielami chłopów gackich były osoby wywodzące się z różnych środowisk społecznych. Na uwagę zasługują głównie t r z y s y l w e t k i nauczycieli. Pierwszy z n i c h to ksiądz Zieliński sprawujący w Gaci obowiązki duszpasterskie z r a m i e n i a urzędu parafialnego w K a ń ­ czudze. Spowodował on oddanie " d o szkół" młodego wiejskiego chłopca Sebastiana Polaka. Jako uczeń g i m n a z j a l n y przystąpił Polak do p o w ­ stania styczniowego, a po jego u p a d k u ukrywał się aż do ogłoszenia amnestii wśród swoich gackich rówieśników — pastuchów, ucząc n i e ­ których spośród n i c h czytania i pisania. W t e n sposób "wychował" o n zdolnego i zapalonego gackiego samouka i b i b l i o f i l a — A n d r z e j a S k u ­ pienia. Następnym nauczycielem był kwestarz k l a s z t o r u Bernardynów z Przeworska, który przebywając często w Gaci nauczył Michała So­ chackiego s z t u k i czytania i pisania. Sochacki to także późniejszy b i b l i o ­ f i l i jednocześnie a r t y s t a i n t r o l i g a t o r . Trzeci nauczyciel to Tomasz Skwarczyński — powstaniec z 1863 r., który przybył do Gaci ze w s i Pawłosiów koło Jarosławia, gdzie przebywał jako uchodźca z K o n g r e ­ sówki. J e d n y m z jego pierwszych uczni był 2 4 - l e t n i Wojciech Brożbar, późniejszy w i e l o l e t n i wójt gacki, działacz społeczny oraz organizator k a ­ sy Stefczyka i Kółka Rolniczego. Stałym ośrodkiem nauczania była w e w s i szkoła l u d o w a , która zo­ stała o t w a r t a dnia 1 g r u d n i a 1863 r. dzięki s t a r a n i o m księdza Zielińskie­ go. Początkowo była to szkółka parafialna — zimowa, prowadzona przez organistę i nauczyciela w jednej osobie — Tomasza Skwarczyńskiego. W 1875 r. szkółkę parafialną przekształcono na szkołę ludową 1-klasową i 4-oddziałową o j e d n y m nauczycielu, u t r z y m y w a n y m przez Radę S z k o l ­ ną Krajową w e L w o w i e . W 1898 r. wzniesiono w e w s i b u d y n e k s z k o l ­ n y m u r o w a n y i od tej p o r y realizowano p r o g r a m szkoły 2-klasowej o 6 oddziałach z 3-letnią nauką dopełniającą. W szkole t e j pracowało dwóch nauczycieli. W latach międzywojennych 1918-1939 Szkoła P o w ­ szechna w Gaci realizowała p r o g r a m szkoły 7-klasowej o 6 siłach n a u ­ czycielskich. Dużą rolę w upowszechnianiu czytelnictwa wśród starszej młodzieży spełniała szkoła l u d o w a w latach 1890-1914. Czyniła t o głównie przez 4 �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 127 tzw. " c z w a r t k i " , na które uczęszczała młodzież dorastająca (14-17 l a t ) na tzw. naukę dopełniającą. Podstawą do n a u k i była książka w y d a n a przez Radę Szkolną w e L w o w i e , która składała się z 3 tomów (dla każ­ dego rocznika i n n y t o m ) . Zawartość tematyczna t e j książki była nastę­ pująca: c z y t a n k i i opowiadania moralno-wychowawcze, wiadomości 0 k r a j u , t j . G a l i c j i i A u s t r i i , n a u k i rolnicze, porady praktyczne d o t y ­ czące urzędów i p r a w o b y w a t e l i . Z d a n i e m informatorów książka ta kształtowała postawę i określała miejsce człowieka w życiu, dając n i e ­ j e d n e m u młodemu człowiekowi nastawienie na całe życie. Początkowe zainteresowania czytelnicze w Gaci sprowadzały się głównie do czytania książek do nabożeństwa. Książki te szybko się roz­ powszechniały wśród t y c h wszystkich, którzy opanowali sztukę c z y t a ­ nia. Znane były w e w s i książki do nabożeństwa o formacie dużym 1 zwykłe małe. Ponadto k u p o w a n o " k a n t y c z k i " zawierające zbiory k o ­ lęd oraz książeczki z pieśniami p a s y j n y m i — śpiewanymi powszechnie w okresie Bożego Narodzenia, Wielkiego Postu i Świąt W i e l k a n o c n y c h . Z czasem obok książek do nobożeństwa zaczynają się pojawiać książ­ k i świeckie. I n s p i r a t o r a m i tego czytelnictwa b y l i w s p o m n i a n i już gacanie — samoucy, późniejsi b i b l i o f i l e Michał Sochacki — kmieć na 24 morgach oraz A n d r z e j Skupień — zagrodnik na 8 morgach. W r o k u 1885 nawiązali oni k o n t a k t z Księgarnią Katolicką w Poznaniu, która po n i ­ skich cenach umożliwiała i m n a b y w a n i e (tzw. " w y p i s y w a n i e " ) książek. Jak informują starsi czytelnicy początkowo w b i b l i o t e k a c h i c h znajdo­ wały się takie pozycje, j a k : Biblia ks. Wujka, Bolesna Męka Jezusa Chrystusa, Stworzenie Świata opowiedziane wierszem, Żywoty Świę­ tych, a także Kazanie Sejmowe ks. Piotra Skargi. O b y d w a j " w y p i s y ­ w a l i " i p r e n u m e r o w a l i również czasopisma tygodniowe d l a l u d u k a t o ­ lickiego, j a k n p . " P r a w d a z B o g i e m " . Zestaw t y c h książek i czasopism zostaje wkrótce poszerzony o książki i czasopisma świeckie sprowadzane przez Michała Sochackiego z księgarni Kaspra W o j n a r a w K r a k o w i e i z Macierzy Szkolnej w e L w o w i e . C i p i e r w s i gaccy czytelnicy i b i b l i o f i l e g r o m a d z i l i l a t a m i książki i czasopisma, które skrzętnie czytali, a następnie o p r a w i a l i w grube rocz­ n i k i i p r z e c h o w y w a l i . Po śmierci Sochackiego w 1918 r. ludność rozebra­ ła jego liczne książki i kalendarze. Po A n d r z e j u S k u p i e n i u zachował się do czasów współczesnych zbiór 90 pozycji, które znajdują się u jego syna Józefa Skupienia. Z r o z w o j e m działalności r u c h u ludowego zapoczątkowanym na t e r e ­ nie p r z e w o r s k i m przez ks. Stanisława Stojałowskiego upowszechnia się w Gaci w latach 1890-1900 czytelnictwo w y d a w a n y c h przez niego — "Wieńca" i "Pszczółki" oraz kalendarzy '''Wieńca". Do zwolenników i czytelników pism Stojałowskiego należeli m . i n . : Tomasz Tonią, W o j ­ ciech Poszywak, Józef Pudełko, J a k u b T r o j n a r , Joachim Wąsacz, T o - �128 MARIA BIERNACKA masz Fołta. Pisma te szerzące oświatę, walczące o niezależność p o l i t y c z ­ ną r u c h u ludowego i o dopuszczenie jego przedstawicieli do udziału w Sejmie K r a j o w y m , a przede w s z y s t k i m budzące poczucie świadomo­ ści narodowej — przyczyniały się w w i e l k i m s t o p n i u do powstania w e w s i zalążków r u c h u ludowego oraz zorganizowania C z y t e l n i i B i b l i o t e ­ k i Kółka Rolniczego (ok. 1887 r.). W h i s t o r i i w s i Gać była t o pierwsza b i b l i o t e k a i czytelnia, gdzie każdy mógł czytać oraz wypożyczać książki i gazety. C z y t e l n i a i B i b l i o t e k a Kółka Rolniczego abonowała oprócz "Wieńca" i "Pszczółki" jeszcze inne czasopisma, j a k n p . : " N i e d z i e l a " , "Chata", "Nowiny", G w i a z d k a Cieszyńska", Światło", Przewodnik Kółek R o l n i c z y c h " , "Głos N a r o d u " . Niektóre z t y c h czasopism abonow a n o także p r y w a t n i e : " N o w i n y " — T . R y z n a r i Tonią, "Chatę" — J a n Bemben, "Niedzielę" — M . Sochacki. B i b l i o t e k a Kółka Rolniczego posiadała ponadto t a k ie pozycje, j a k : " R o l n i k W z o r o w y " — w y d a w n i c t w o Macierzy Polskiej w e L w o w i e oraz opowiadania z h i s t o r i i polskiej, n p . L . Siemińskiego Wieczory pod lipą, czy też W. L . Anczyca różne opowiadania historyczne. Bibliotekę tę p r o ­ w a d z i l i k o l e j n o — W i n c e n t y Skwarczyński, Szymon Adamczak, J a n Brożbar. Jak stwierdza W. Fołta, czasopisma te "szerzyły poczucie polskości, p a t r i o t y z m u oraz upowszechniały postęp ogólny, a przede w s z y s t k i m w u p r a w i e r o l i i roślin oraz chowie zwierząt gospodarskich". Na przełomie X I X i X X w . w społeczności gackiej rozpowszechnio­ ne były różnego t y p u kalendarze kupowane u k r a m a r z y j a r m a r c z n y c h i odpustowych (np. Kalendarz powszechny, Kalendarz przyjaciela żoł­ nierza, Kalendarz mariański, które, j a k mówi W. Fołta, dewaluowały bardziej wartościowe kalendarze "Wieńca" i "Pszczółki", " N i e d z i e l i " , " M a c i e r z y P o l s k i e j " oraz " R o l i " . Kalendarze K a s p r a W o j n a r a , j a k n p . Kalendarz powszechny, Kalendarz Polaka, Kalendarz gospodarza, za­ wierające różne opisy historyczne, porady rolnicze, nowele i opowiada­ n i a literackie — oceniane były przez światlejszych gospodarzy jako w y ­ d a w n i c t w a patriotyczne i postępowe. Upowszechnianie c z y t e l n i c t w a książek odbywało się w t y m czasie n i e t y l k o poprzez bibliotekę, ale także p r z y okazji organizowania w e w s i i okolicy uroczystości n a r o d o w y c h , szkolnych i i n n y c h . T a k n p . w 1898 r., w 100-lecie u r o d z i n A d a m a M i c k i e w i c z a rozprowadzano książeczki mówiące o jego życiu i twórczości. Ponadto w l a t a c h 1885¬ 1914 jako nagrody pilności wręczano d o b r y m uczniom na zakończenie r o k u szkolnego książeczki oprawne w czerwone płótno, z tłoczonymi złotymi napisami na okładce, w y d a w a n e w e L w o w i e w t z w . K o m i t e c i e Dziełek L u d o w y c h . Fundusze na zakup książek — nagród brano z m i e j ­ scowej K a s y Oszczędnościowo-Pożyczkowej. W książeczkach t y c h u k a ­ zane były w sposób dostępny s y l w e t k i w y b i t n y c h Polaków, j a k np.: o żołnierzu tułaczu — rzecz o Józefie Bemie, o Stefanie C z a r n i e c k i m , �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 129 0 Janie Z a m o y s k i m , o W a l e r y m Wąsiku — bohaterze chłopskim z od­ działów piechoty w y b r a n i e c k i e j Stefana Batorego, o b i t w i e pod G r u n w a l ­ dem. Drugą biblioteką, która odegrała w h i s t o r i i w s i Gać znaczną rolę, była b i b l i o t e k a założona przez kształcącego się w g i m n a z j u m , a następ­ nie na uniwersytecie — P i o t r a Brożbara. Chociaż była biblioteką p r y ­ watną, to faktycznie pełniła f u n k c j e publiczne — służyła b o w i e m miesz­ kańcom Gaci i okolicy. P i o t r Brożbar, student Wydziału P r a w a U n i ­ w e r s y t e t u i m . Jana Kazimierza w e L w o w i e , s y n najzamożniejszego kmiecia, a zarazem najpoważniejszego społecznika w e w s i Wojciecha Brożbara — zaznaczył się także w środowisku g a c k i m jako działacz Związku Teatrów i Chórów Włościańskich oraz Drużyn Bartoszowych. B i b l i o t e k a P i o t r a Brożbara powstała około 1911 r. i czynna była od 1924 r. Według zachowanej jeszcze książki i n w e n t a r z o w e j (znajdującej się w rodzinie Brożbarów) oraz relacji d a w n y c h czytelników, księgo­ zbiór t e n w 1923 r. zawierał ok. 700 pozycji, w t y m : dzieła M i c k i e w i ­ cza, Słowackiego, Wyspiańskiego, Sienkiewicza, Prusa, Orzeszkowej, K o n o p n i c k i e j , Tetmajera, Rodziewiczówny, Korzeniowskiego, a także Szekspira, H . G. Wellsa, A. Dumasa i jego syna oraz i n n y c h . W b i b l i o ­ tece Brożbara znajdowały się także w y d a w n i c t w a B i b l i o t e k i " T y g o d n i ­ k a I l u s t r o w a n e g o " oraz k o m p l e t roczników tegoż pisma. Pokaźny był zestaw książek i broszur o treści dotyczącej r u c h u niepodległościowe­ go, w t y m również socjalistycznego. Z tej właśnie b i b l i o t e k i czytał W. Fołta książkę o L . Waryńskim jako bohaterze " P r o l e t a r i a t u " . Po śmierci P i o t r a Brożbara, który jako żołnierz został r a n n y na w o j ­ nie jesienią 1914 r. i zmarł w s z p i t a l u k r a k o w s k i m , b i b l i o t e k a jego u l e g ­ ła częściowo rozproszeniu. Książki uratowane znalazły się w posiada­ n i u r o d z i n y i sąsiadów. Wśród czytelników gackich panuje zgodna o p i ­ nia, że b i b l i o t e k a Brożbara odegrała ważną rolę zarówno w Gaci, j a k 1 okolicy. Wychowała ona młodych działaczy i społeczników t a k i e j m i a ­ r y , j a k : Tadeusz Brożbar (brat Piotra), P i o t r Świetlik z Sieteszy, któ­ r z y s t a l i się w przyszłości organizatorami i działaczami Związku Mło­ dzieży W i e j s k i e j " W i c i " i Wiejskiego U n i w e r s y t e t u Orkanowego w Gaci. Pierwszą organizacją młodzieżową, która w r a m a c h działalności oświatowej podjęła w 1913 r. próbę stworzenia własnej b i b l i o t e c z k i w i e j s k i e j , były Drużyny Bartoszowe. Niepodległościowy charakter t e j organizacji wyznaczał w p e w n y m sensie p r o f i l księgozbioru, który był k o m p l e t o w a n y ze zbiorów b i b l i o t e k i Kółka Rolniczego oraz n o w y c h p o ­ z y c j i z a k u p y w a n y c h z własnych funduszów Drużyny. B i b l i o t e k a r z e m Drużyny został rozmiłowany w c z y t a n i u s y n w y r o b n i k a — Tadeusz H o ­ łub, sąsiad głównego organizatora Drużyn Bartoszowych — P i o t r a Broż­ bara. B i b l i o t e k a ta działała niepełne 2 lata, gdyż uległa częściowemu zniszczeniu podczas I w o j n y światowej. Z opowiadań czytelników w y n i ­ ka, że księgozbiór t e n liczył 25 pozycji i zawierał głównie książki h i 9 E t n 0^1*3 f i s P o l s k s 3C3CVII/1 �130 MARIA BIERNACKA storyczne, dotyczące dziejów naszego n a r o d u (m. i n . w y d a n i e j u b i l e u ­ szowe Krzyżaków, Trylogię i Quo vadis — Sienkiewicza oraz dzieła Kraszewskiego). Z czasopism abonowano " D z w o n " — główny organ Drużyn oraz t y g o d n i k " R o l a " , który przed I wojną światową był p o w ­ szechnie w Gaci czytany. W działalności oświatowej i k u l t u r a l n e j młodzieży gackiej najważ­ niejszą rolę spełniała jednakże b i b l i o t e k a Koła Młodzieży, która działa­ ła od 1916 r. Początkowo mieściła się na t z w . organistówce (1916-1925), później w d o m u g m i n n y m (1926-1931), w d o m u p r y w a t n y m Leona M a c h niaka (1931-1932), aż wreszcie w d o m u Koła Młodzieży W i e j s k i e j " W i c i " (1932-1939). B i b l i o t e k a K M W powstała ze zbiorów b i b l i o t e c z n y c h Kółka Rolniczego i Drużyn Bartoszowych, które po rozproszeniu znajdowały się u czytelników. J e d n y m ze współzałożycieli t e j b i b l i o t e k i był ks. Jó­ zef U l a n o w s k i proboszcz p a r a f i i Gać, który ofiarował n a t e n cel 22 książ­ k i . W 1921 r. b i b l i o t e k a Koła Młodzieży została zasilona częścią ksią­ żek ze w s p o m n i a n y c h zbiorów P i o t r a Brożbara. W latach 1931-1932 biblioteka prowadziła wymianę książek z biblioteką K M W " W i c i " w M o k r e j . Jej księgozbiór wahał się od 100 do 301 pozycji. Część z n i c h zaginęła l u b celowo została wycofana, j a k n p . stare r o c z n i k i czasopism (ok. 30 pozycji). B i b l i o t e k a Koła Młodzieży była corocznie uzupełniana n o w y m i pozy­ cjami. I t a k w 1919-1920 zakupiono 154 t o m y , wśród których p r z e w a ­ żały zdecydowanie książki o treści historycznej (historia Polski) oraz przyrodniczo-geograficznej. Były ponadto powieści obyczajowe, p o r a d ­ n i k i rolniczo-gospodarskie, a także s z t u k i teatralne. W 1925 r. b i b l i o t e ­ k a liczyła 183 pozycji (dokupiono 18). W latach 1926-1928 Koło Mło­ dzieży zakupiło większość dzieł W. Reymonta, S. Żeromskiego, sporo broszur r o l n i c z y c h łącznie ze s k r y p t a m i r o l n i c z y c h kursów korespon­ d e n c y j n y c h i m . S. Staszica. W latach t r z y d z i e s t y c h sprowadzono książ­ k i A. Świętochowskiego, M . Dąbrowskiej, L. K r u c z k o w s k i e g o , W. O r k a ­ na, S. T h u g u t t a . W 1932 r. na 301 pozycji było 35 książek r o l n i c z y c h , 50 t e a t r a l n y c h i 27 roczników czasopism. Przez cały czas swojego istnienia b i b l i o t e k a Koła Młodzieży abonow ą ł a wiele czasopism i gazet, które często k o m p l e t o w a n o w r o c z n i k i i oprawiano. W różnych latach okresu międzywojennego p r e n u m e r o w a ­ no następujące czasopisma młodzieżowe: "Młodzież P o l s k a " (1918), " P r z y j a c i e l Młodzieży" (1920), "Drużyna", "Nasza Drużyna" (1920-1921), " S i e w " (1922-1928), "Młoda P o l s k a " (1920-1928), " O r k a " (1926-1927), " W i c i " (1928-1939), " Z n i c z " (1930-1939), "Młoda Myśl L u d o w a " 1930¬ 1939), "Chłopskie Życie Gospodarcze" (1935-1937). Z pism r o l n i c z y c h p r e n u m e r o w a n o : " P r z e w o d n i k Kółek R o l n i c z y c h " (1918-1926), ze spół­ dzielczych "Spólnotę" (1934-1939), z p o p u l a r n o n a u k o w y c h i społecznołiterackich: "Twórczość Młodej P o l s k i " (1924-1925), "Wiedzę i Ż y c i e " (1926-1939) i "Nową W i e ś " (1935-1936). Z p i s m p o l i t y c z n y c h — " P i a s t " �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 131 (1918-1925), " P r z y j a c i e l L u d u " (1924-1925), "Gazeta Chłopska" (1926¬ 1930), " Z i e l o n y S z t a n d a r " (1931-1939). B i b l i o t e k a Koła Młodzieży współdziałała w o k r e s o w y m u r u c h o m i e n i u c z y t e l n i Kółek Rolniczych, czynnej zimą t r z y razy w t y g o d n i u i posia­ dającej w 1925 r. następujący zestaw czasopism: " I l u s t r o w a n y K u r i e r Codzienny", "Gazeta Grudziądzka" (3 razy w t y g o d n i u ) oraz t y g o d n i ­ k i — " P i a s t " , " W o l a L u d u " , " P r z y j a c i e l L u d u " , " P r z e w o d n i k Kółek R o l n i c z y c h " , " P o r a d n i k Gospodarstw W i e j s k i c h " . Podobną czytelnię wiciową prowadzono zimą 1933-1934, również t r z y razy tygodniowo, lecz z o d m i e n n y m nieco zestawem czasopism: " I l u s t r o w a n y K u r i e r Codzienny", "Naprzód" "Tydzień R o b o t n i k a " , " Z i e l o n y Sztandar", " P i a s t " , " W i c i ' , "Zjednoczenie", "Czasopismo Spół­ dzielni R o l n i c z y c h " , " P r z e w o d n i k Gospodarski". W ciągu 22 l a t działalności b i b l i o t e k i Koła Młodzieży j e j k i e r o w n i ­ k a m i b y l i w różnych latach m . i n . : Józef Puchała (1918), Tomasz Hołub (1919-1920), J a n T r o j n a r (1922-1923), Jan Siuta (1924-1925), A n d r z e j Rydz (1926-1927), Franciszek Fołta (1928), P i o t r T r o j n a r 1929-1930), A n ­ t o n i M i a r a (1931-1932), Jan Fołta (1933-1934), Józef Rydz (1935-1936). B i b l i o t e k a ta była prowadzona wyłącznie przez Koło Młodzieży, które na j e j rozwój czerpało fundusze głównie z przedstawień t e a t r a l n y c h i zabaw. W p i e r w s z y m okresie międzywojennym była jedną z najważ­ niejszych placówek służących szerzeniu oświaty i k u l t u r y wśród mło­ dzieży. W 1933 r. w Gaci została zorganizowana nowa, o r y g i n a l n a i n s t y t u ­ cja — Spółdzielcza Książnica Gacka. Powstała z i n i c j a t y w y k i e r o w n i k a Wiejskiego U n i w e r s y t e t u Orkanowego — Ignacego Solarza. B i b l i o t e k a Koła Młodzieży prowadzona była raczej pod kątem młodzieży i n i e zaspokajała potrzeb całej w s i , a szczególnie starszego c z y t e l n i k a oraz wiejskiego a k t y w u ludowego i spółdzielczego. Udziałowcy Książnicy w n o s i l i jednorazowo opłaty w wysokości 5 zł oraz uiszczali groszowe opłaty za wypożyczenie książki. Z udziałów, opłat oraz dotacji K a s y Stefczyka i Kółka Rolniczego t w o r z o n y był fundusz na zakup n o w y c h książek. I c h t e m a t y k a dotyczyła problemów polskiej w s i , chłopów w l i ­ teraturze i n n y c h krajów, zagadnień ekonomiczno-ustrojowych i t p . Książ­ nica liczyła 50 udziałowców oraz posiadała 150 książek. Były wśród n i c h m . i n . takie pozycje, j a k : Uptona Sinclaira — Boston i Król Wągier; J . Bojera — Ostatni wikingowie; K. Hamsuna — Błogosławieństwo Zie­ mi; B. P i l n i a k a — Wołga wpada do Morza Kaspijskiego oraz Sobowtó­ ry; M . Szołochowa Cichy Don; J . Erenburga Zapałczany król. W latach 1938-1939 Książnica przejęła bibliotekę Koła Młodzieży, a j e j członkowie s t a l i się udziałowcami Książnicy. Przed wrześniem 1939 r. zbiory Książnicy liczyły 500 tomów. Podczas o k u p a c j i księgo­ zbiór rozprowadzono po w s i , wiele pozycji oddano dla potrzeb tajnego nauczania. Pożyczano również książki członkom konspiracyjnego S t r o n - �132 MARIA BIERNACKA n i c t w a Ludowego " R o c h " , Batalionów Chłopskich i Ludowego Związku Kobiet. Po w y z w o l e n i u r e a k t y w o w a n o Spółdzielczą Książnicę Gacka w 1951 r. w ramach wydziału społeczno-wychowawczego Spółdzielni RolniczoH a n d l o w e j "Chłop". W 1946 r. b i b l i o t e k a liczyła 467 czytelników. Spół­ dzielcza Książnica Gacka w latach 1946-1951 rozpoczęła k o m p l e t o w a ­ nie książek z zakresu h i s t o r i i chłopów i r u c h u ludowego, spółdzielczoś­ ci, r o l n i c t w a , geografii gospodarczej i ustrojów społecznych. Ponadto gromadziła książki dla dzieci i młodzieży, książki z zakresu n a u k ścisłych oraz l i t e r a t u r y pięknej. W latach bezpośrednio powojennych Książnica opracowała a m b i t n y plan prowadzenia g r u p samokształceniowych, zorganizowania w i e j s k i e ­ go a r c h i w u m , w y d a w a n i a b i u l e t y n u , ogłaszania d r u k i e m prac dotyczą­ cych Gaci oraz organizowania zebrań poświęconych d y s k u s j i n a d prze­ c z y t a n y m i książkami. W 1950 r. Książnica powiększyła się o bibliotekę Koła Związku Samopomocy Chłopskiej oraz bibliotekę koła Związku Młodzieży Polskiej — podarowane przez władze wojewódzkie t y c h orga­ nizacji. W ramach reorganizacji w 1951 r. Książnica, która liczyła wów­ czas 600 pozycji książkowych, została przejęta przez Gminną Bibliotekę Publiczną w M a r k o w e j i stała się t y l k o p u n k t e m b i b l i o t e c z n y m . Spośród gackich b i b l i o t e k do największego księgozbioru i znaczenia doszła b i b l i o t e k a Wiejskiego U n i w e r s y t e t u Orkanowego. Działała w l a ­ tach 1933-1951. Do w y b u c h u w o j n y służyła przede w s z y s t k i m słuchaczom Wiejskiego U n i w e r s y t e t u Orkanowego, w czasie o k u p a c j i szkole spół­ dzielczej (1941-1945), a po w o j n i e znów w y c h o w a n k o m wznowionego U n i w e r s y t e t u Ludowego i m . Ignacego Solarza (1946-1951). Z b i b l i o t e ­ k i tej również korzystała Gać oraz wsie sąsiednie, a szczególnie dzia­ łacze r u c h u ludowego, wiciowego i spółdzielczego. B i b l i o t e k a ta powsta­ ła z darów, później jednak była stale powiększana i we wrześniu 1939 r. liczyła ok. 1500 pozycji. W styczniu 1940 r., po aresztowaniu przez N i e m ­ ców Ignacego Solarza, b i b l i o t e k a została rozlokowana po domach p r y ­ w a t n y c h w Gaci i okolicy. Z książek t y c h korzystała wówczas młodzież objęta t a j n y m nauczaniem. W k w i e t n i u 1946 r. po r e a k t y w o w a n i u Wiejskiego U n i w e r s y t e t u Orkanowego ogłoszono rewindykację książek należących do t e j placówki. Udało się wówczas zebrać ok. 5 0 % p r z e d ­ wojennego księgozbioru, reszta uległa rozproszeniu. W t y m czasie po­ spieszyli z pomocą n o w i ofiarodawcy — m . i n . Stanisław K o j d e r z Grzęsk i przekazał bibliotece W U O pełny zbiór w y d a w n i c t w o k u p a c y j n y c h S t r o n n i c t w a Ludowego " R o c h " i Batalionów Chłopskich. W okresie p o w o j e n n y m działała w Gaci G m i n n a B i b l i o t e k a P u b l i c z ­ na, która początkowo mieściła się w l o k a l u Gromadzkiej R a d y Narodo­ w e j , a od 1961 r. przeniesiona została na t z w . "Janklówkę" — do b u ­ d y n k u stanowiącego przed wojną własność żydowską. O d 1969 r. b i ­ b l i o t e k a ta znalazła stałe pomieszczenie w n o w y m D o m u K u l t u r y . �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE 133 PRZEOBRAŻENIA B i b l i o t e k a znajdująca się p r z y gackiej szkole podstawowej służy p r a w i e wyłącznie dzieciom s z k o l n y m . Działalność oświatowa w Gaci, podobnie j a k się to działo w niektórych i n n y c h wsiach pow. przeworskiego, łańcuckiego i rzeszowskiego, zwią­ zana była bardzo silnie z rozwojem w i e j s k i c h organizacji gospodar­ czych, p o l i t y c z n y c h i społeczno-kulturalnych. Na znaczenie t y c h c z y n ­ ników zwraca uwagę J a n Szczepański w s w y c h rozważaniach dotyczą­ cych oświaty i w y c h o w a n i a : "Zgodnie z wynikami analizy i kształcenia p r z y j m u j e m y , instytucjami, które wości obywateli wkład tych wnoszą naszego natury i złożoności programu wychowania że p o l i t y k a oświatowa m u s i kierować t y m i w s z y s t k i m i s p e c y f i c z n y wkład kraju. w s z y s t k i c h źródeł Trzeba w więc i kanałów, ostateczne kształtowanie zdefiniować którymi system do o b y w a t e l i osobo­ oświaty dociera jako wiedza n a u k o w a , treści ideologiczne, wartości i w z o r y postępowania. Są t o : r o d z i n a , s z k o l ­ nictwo, organizacje młodzieżowe, zakłady pracy, środki masowego przekazu, i n ­ s t y t u c j e u p o w s z e c h n i a n i a k u l t u r y , t e a t r u , k i n a , sportu i t u r y s t y k i , także i n s t y t u c j e w y m i a r u sprawiedliwości i te w s z y s t k i e i n s t y t u c j e państwowe, które regulują w y o b y w a t e l i i zaspokajają i c h p o t r z e b y " 20 spra­ . Do pierwszych organizacji gospodarczych, które powstawały na t y m terenie, należały kółka rolnicze. W Gaci kółko rolnicze założyli w 1885 r. czytelnicy gazety ks. Stojałowskiego "Wieniec — Pszczółka", która b y ­ ła organem S t r o n n i c t w a Chrześcijańsko-Ludowego. Przewodniczącym kółka został społecznik gacki i wójt g m i n y — Wojciech Brożbar, który już w 1889 r. uczestniczył w zjeździe okręgowym t y c h organizacji w e L w o w i e . Głównym celem organizacji było podniesienie na wyższy po­ ziom oświaty, w t y m szczególnie oświaty rolniczej, i- t y m s a m y m popie­ ranie dotychczasowego s t a n u gospodarowania. W ciągu długich l a t swo­ jej działalności Kółko Rolnicze w Gaci przyczyniło się w a l n i e do g r u n ­ t o w n y c h przeobrażeń w dziedzinie gospodarstwa rolno-hodowlanego i sadowniczego, zaopatrzenia (własny sklep) oraz warunków b y t o w y c h . Podstawową rolę w zakresie oświaty odegrał jednak p o l i t y c z n y r u c h l u d o w y , a następnie r u c h młodzieżowy, w t y m zwłaszcza Związek Mło­ dzieży W i e j s k i e j RP " W i c i " . W p o b l i s k i m Rzeszowie n a zjeździe w 1895 r. powstało S t r o n n i c t w o L u d o w e , które w 1903 r. zmieniło swą nazwę na Polskie S t r o n n i c t w o L u d o w e . Organizatorzy i przywódcy tworzącego się r u c h u ludowego, j a k n p . S. Stojałowski, J . Stapiński, cieszyli się wielką popularnością i m i e l i w P r z e w o r s k i e m i Gaci swoich zwolenników. W y ­ b i t n y działacz młodzieżowy i l u d o w y , autor w i e l u opracowań dotyczących życia społeczno-politycznego swej rodzinnej w s i Gaci oraz b. pow. prze­ worskiego i łańcuckiego — Władysław Fołta pisze: "pierwszymi ludowcami nisława Stojałowskiego w Przeworskiem ok. 1880 r. b y l i zwolennicy ks. S t a ­ ... Stojałowszczycy n a w s i p r z e w o r s k i e j b y l i p i o n i e r a m i r u ­ c h u ludowego, p i e r w s z y m i społecznikami troszczącymi się n i e t y l k o o swoje 2 0 J. Szczepański, Refleksje nad oświatą, Warszawa 1973, s. 45-46. spra- �134 wy, MARIA a l e . także Głównym o ogólnowiejskie i c h łącznikiem była BIERNACKA i krajowe oraz gazeta. Abonując o ogólnonarodowe i czytając — «Wieńca — polskie ... Pszczółką* c z y «Przyjaciela L u d u » b y l i n a w s i podstawową komórką rodzącego się r u c h u l u ­ dowego. Wokół prenumeratorów Gazetki uświadamiały c y c h gazetki l u d o w e gazetek ludowych i c h p o l i t y c z n i e , oświatowo, skupiali się gospodarczo. ich zwolennicy. Spośród czytają­ w y r a s t a l i chłopi wyróżniający się w s w o i c h środowiskach o d ­ wagą, ofiarnością, inicjatywą. Wokół n i c h g r o m a d z i l i się i n n i s y m p a t y c y r u c h u " " . Znaczenie działalności Stojałowskiego wśród chłopów galicyjskich n a j t r a f n i e j wyraził n a d jego grobem W i n c e n t y Witos: "dokonał w i e l k i e ­ go w y n a l a z k u , którego n i k t przed n i m nie dokonał, obudził l u d . Obudził l u d , którego s e t k i l a t usypiano, zbudził m i l i o n y o b y w a t e l i do życia n a ­ rodowego i społecznego, a więc n o w y c z y n n i k dziś tętniący życiem na­ r o d o w y m dał k r a j o w i , dał ojczyźnie" . Wszystkie w y d a r z e n i a społeczne i polityczne dokonujące się w o k r e ­ sie międzywojennym w s k a l i k r a j o w e j znajdowały odbicie także w Gaci, gdzie uformowała się grupa ludowców coraz wyraźniej określających swoje oblicze polityczne i ideowe. Po odzyskaniu niepodległości (1918 r.), k i e d y w P r z e w o r s k i e m zaczęło także działać Polskie S t r o n n i c t w o L u d o w e " W y z w o l e n i e " oraz S t r o n n i c t w o Chłopskie, wówczas obie te organizacje miały również w Gaci swoich zwolenników. I t a k n p . w w y b o r a c h do s e j m u w 1928 r. na P S L " W y z w o l e n i e " głosowało w e w s i 20 osób (na 800 u p r a w n i o n y c h do głosowania), większość natomiast złożyła swe gło­ sy na S t r o n n i c t w o Chłopskie, które cieszyło się w całym pow. przewors k i m znaczną popularnością. K i e d y w 1931 r. nastąpiło w s k a l i całego k r a j u połączenie trzech s t r o n n i c t w l u d o w y c h w jedną polityczną orga­ nizację pod nazwą S t r o n n i c t w a Ludowego — wydarzenie to zostało uznane przez ogół ludowców za duże osiągnięcie. W P r z e w o r s k i e m de­ cyzję tę przyjęto również z dużym zadowoleniem. P o t w i e r d z a to w y ­ powiedź W. Fołty: 22 "Ugruntowaniem SL w i ZMW domu «Wici» Koła n o w e g o pojęcia zorganizowana Młodzieży W i e j s k i e j r u c h u l u d o w e g o była «Wici» w G a c i . Wzięło w legatów z kół S L i « W i c i » z powiatów: P r z e w o r s k się ideologią, historią konferencji i rozwojem S o l a r z powiedział konferencja przez Z P S L w P r z e w o r s k u m. i n . : Z a d a n i e m niej działaczy 1933 r o k u udział 200 d e ­ i Łańcut ... k o n f e r e n c j a r u c h u l u d o w e g o ... W w i n n a być p r a c a n a d s t w o r z e n i e m j e d n e j 2 lutego podsumowaniu zajęła wyników r u c h u l u d o w e g o i młodzieży wspólnej wiary — idei po­ ludowej"". W r o z w o j u życia społecznego w Gaci ważną rolę odegrały również organizacje młodzieżowe. Już przed I wojną światową zaczęła t a m dzia­ łać wojskowa organizacja Drużyny Bartoszowe, której i n i c j a t o r e m i d u ­ c h o w y m przywódcą był w s p o m n i a n y P i o t r Brożbar — student p r a w a w e L w o w i e i uczestnik kursów w o j s k o w y c h w latach 1910-1911. D r u » F o 11 a, Ruch ludowy..., 2« Tamże, s. 19-20. " Tamże, s . 83-84. s . 17. �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE 135 PRZEOBRAŻENIA żyna liczyła w e w s i 23 członków. Drużyniacy o d b y w a l i ćwiczenia w o j s ­ kowe, a także p r o w a d z i l i działalność kulturalno-oświatowa. S t w o r z y l i zespół muzyczno-śpiewaczy, który w 1912 r. chodził po domach śpiewa­ jąc patriotyczne pieśni i kolędy. Za zebrane d a t k i pieniężne drużyniacy z a k u p i l i k a r a b i n , czapki r o g a t y w k i z orzełkami oraz książki do własnej biblioteki. Działalność drużyniaków przyczyniała się do k r z e w i e n i a p a t r i o t y z m u wśród mieszkańców w s i . Niemałe znaczenie spełniały pod t y m wzglę­ dem uroczyście obchodzone święta narodowe, m . i n . rocznica powstania listopadowego i styczniowego. Najstarsi pamiętają, że podczas t y c h u r o ­ czystości, które odbywały się w kościele, na środku kościoła ustawiono k a t a f a l k z symboliczną trumną, a na niej składano złożone na krzyż dwie szable. Wspominają o n i również, że w 1913 r. drużyniacy urządzi­ l i we w s i podniosłą uroczystość poświęconą rocznicy K o n s t y t u c j i 3 m a ­ j a — połączoną z w i e l k i m pochodem i wiecem ludności. N a uroczystoś­ ci tej okolicznościowe patriotyczne przemówienie wygłosił Wojciech Adamczak z Gaci — ówczesny student p r a w a na Uniwersytecie Jana K a z i m i e r z a we L w o w i e . Drugą z k o l e i organizacją młodzieżową w Gaci było Koło Młodzieży P o l s k i e j , działające p r z y Małopolskim T o w a r z y s t w i e R o l n i c z y m . Koło to powstało w Gaci już w 1916 r. i było p i e r w s z y m kołem na terenie całej G a l i c j i . W 1920 r. Koło Młodzieży wydało z i n i c j a t y w y swego działacza Tadeusza Brożbara gazetkę p t . " W i c i " , która została powielona w ilości 40 egzemplarzy. Pod nazwą " W i c i " widniał napis: " Z żywymi trzeba naprzód iść po życie sięgać n o w e " . Koło Młodzieży w działaniu s w y m przejawiało wszystkie najlepsze t r a d y c j e prac oświatowych i k u l ­ t u r a l n y c h zapoczątkowanych w e w s i jeszcze w czasie zaborów. W dzia­ łalności swej nie było zresztą odosobnione, gdyż na całym terenie przeworsko-łańcuckim w żywiołowy sposób rozwijał się r u c h młodzieżowy. K i e d y zaś w r o k u 1928 nastąpiło wyodrębnienie się Związku Młodzieży Wiejskiej RP " W i c i " działacze młodzieżowi z Gaci i o k o l i c y w y r a ­ z i l i swoje poparcie dla tej s p r a w y i już w 1929 r. d o p r o w a d z i l i do p o ­ wstania Powiatowego Związku Młodzieży W i e j s k i e j RP " W i c i " w P r z e ­ w o r s k u . D o władz p o w i a t o w y c h Z M W " W i c i " weszli także gacanie — Tadeusz Brożbar i Władysław Fołta . 2i 25 W długoletniej, bardzo ożywionej działalności Koła Młodzieży w G a ­ ci znalazły wyraźne odbicie wszystkie te treści i f o r m y pracy, j a k i e w ciągu okresu międzywojennego zdołał wypracować cały r u c h w i c i o - " Na podstawie informacji a równocześnie samorodnego k o p i s oraz obrazy oraz opracowań o t e m a t y c e drużyniackiej się w e własnych z b i o r a c h J . Puchały). * działacza ludowego i m a l a r z a J . Puchały z G a c i : Drużyny z notatek i opracowań J . Puchały. przez niego malowane wiciowego, Bartoszowe — (rę­ znajdujące �136 MARIA BIERNACKA w y — zwłaszcza w zakresie w y c h o w a n i a nowego pokolenia w s i . Koło Młodzieży w Gaci należało do przodujących, a sama wieś Gać była t y m ośrodkiem, gdzie odbywały się różnego rodzaju zebrania, zjazdy i k u r ­ sy młodzieżowe o zasięgu p o w i a t o w y m i wojewódzkim. W Gaci mieś­ cił się sekretariat Z M W " W i c i " na w o j . l w o w s k i e . W Gaci działał rów­ nież w latach 1932-1939 U n i w e r s y t e t L u d o w y Ignacego Solarza dzięki t e m u właśnie, że w y r o b i o n a społecznie i ideowo młodzież tej w s i i oko­ l i c y zaprosiła Solarzów, by na tej ziemi k o n t y n u o w a l i swą pracę w y ­ chowawczą. Było to w t y m czasie, k i e d y władze zamknęły prowadzony przez niego U n i w e r s y t e t L u d o w y w Szycach koło K r a k o w a . W i e l k a ofiarność i dojrzałość społeczeństwa gackiego, j a k i najbliższych okolic spowodowała, że U n i w e r s y t e t L u d o w y k i e r o w a n y przez Solarza p r o ­ wadził nadal swą działalność choć w bardzo t r u d n y c h w a r u n k a c h l o k a l o ­ w y c h i równocześnie podjął decyzję b u d o w y w czynie społecznym włas­ nego d o m u na tzw. Gackiej Górce. Wpływ w y c h o w a w c z y U n i w e r s y t e t u Ludowego na środowisko w i e j ­ skie w Polsce okresu międzywojennego znany jest specjalistom z za­ kresu pedagogiki, socjologii w y c h o w a n i a oraz w i e j s k i m działaczom społecznym, zmierzającym do przebudowy życia społeczno-gospodarcze­ go i duchowego w s i . Wpływ U n i w e r s y t e t u Ludowego w Gaci na środo­ w i s k o miejscowe i najbliższych okolic był również w i e l k i , przede w s z y ­ s t k i m ze względu na bezpośrednią styczność z nieprzeciętną i n d y w i ­ dualnością Ignacego Solarza oraz zespołu jego najbliższych współpra­ cowników. Chcąc wskazać na najważniejsze r e z u l t a t y działalności oświatowej prowadzonej w Gaci na przełomie X I X i X X stulecia, a zwłaszcza w okresie międzywojennym, należy stwierdzić, że były one w i e l o s t r o n ­ ne i według o p i n i i samych Gacan wyraziły się: — poważnym wzrostem uświadomienia ogólnego całego społeczeństwa oraz w y s o k i m poziomem i n t e l e k t u a l n y m i w y r o b i e n i e m społecznym t y c h jednostek, które w życiu ogólnowiejskim i k r a j o w y m z w i e l k i m zaangażowaniem uczestniczyły, — p r z o d o w n i c t w e m w s i Gać w działalności gospodarczej, a szczególnie w społecznej i k u l t u r a l n e j wśród t y c h okolicznych miejscowości, które nie zdołały u siebie rozwinąć większej aktywności, — dojrzałością obywatelską społeczeństwa, która nakazywała również młodzieży w i e j s k i e j brać pełną odpowiedzialność za ogólne s p r a w y wsi, swojego najbliższego regionu, a także całego k r a j u , — postawą patriotyczną ludności, co się szczególnie zaznaczyło w cza­ sie I I w o j n y , k i e d y to p r a w i e cała świadoma część ludności w i e j s k i e j należała do podziemnego r u c h u ludowego ( S t r o n n i c t w a Ludowego " R o c h " , Batalionów Chłopskich i Ludowego Związku K o b i e t ) , — poszukiwaniem wartości w e własnej k u l t u r z e , a także coraz szerszym uczestnictwie w k u l t u r z e ogólnonarodowej, �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE 137 PRZEOBRAŻENIA — znacznym podniesieniem poziomu gospodarowania w rolnictwie i h o d o w l i — co było w y n i k i e m czytelnictwa, konkursów przyspo­ sobienia rolniczego, kształcenia młodzieży w szkołach r o l n i c z y c h męskich i żeńskich, różnego rodzaju doświadczeń gospodarskich i t p . , — podnoszeniem poziomu wyposażenia wnętrz mieszkalnych, i c h este­ t y k i , a także osobistej higieny mieszkańców, — racjonalniejszym sposobem odżywiania się, — wrażliwością na l u d z k i e nieszczęścia, n p . organizowanie jeszcze przed wojną, głównie przez młodzież, pomocy dla l u d z i chorych, samotnych i s t a r y c h , a także organizowanie o p i e k i n a d małymi dziećmi (letnie dziecince), — poprawą stosunków międzyludzkich we własnej w s i (zanikały kłót­ nie, bójki) oraz pomiędzy sąsiadującymi z sobą w s i a m i , — powstawaniem n o w y c h więzi społecznych, o p a r t y c h nie t y l k o na pokrewieństwie i sąsiedztwie, ale także wynikających ze wspólnych ideałów, dążeń i pragnień, — znacznym podniesieniem r o l i i znaczenia kobiet, które w ogólnym ży­ ciu społeczno-gospodarczym i p o l i t y c z n y m zaczęły uczestniczyć razem z mężczyznami, — w y r a s t a n i e m wśród mieszkańców w s i niewątpliwych talentów spo­ łecznikowskich, a r t y s t y c z n o - l i t e r a c k i c h i organizatorskich. Życie w s i zostało wzbogacone wartościową pracą dla dobra ogółu w i e l u w y ­ b i t n y c h jednostek, a także całych wyróżniających się uzdolnienia­ m i rodzin Brożbarów, Bembnów, Fołtów, Puchałów, Trojnarów i w i e ­ lu innych, — obudzeniem zainteresowań oraz ofiarności na rzecz spraw p u b l i c z ­ n y c h — ogólnopolskich i ogólnonarodowych. Na t y m t l e rodziły się nowe i n i c j a t y w y , powstawały nowe instytucje, j a k n p . zaofiarowanie siedziby dla przeniesionego z Szyc pod K r a k o w e m U n i w e r s y t e t u L u ­ dowego i udział w budowie jego nowego d o m u , zawiązanie Spółdziel­ czej Książnicy Gackiej, zorganizowanie spółdzielni zrzeszającej k o ­ szykarzy, organizowanie czynów społecznych dla b u d o w y d o m u Koła Młodzieży spółdzielczego i t p . Ukazanie najważniejszych t y l k o wyników działań oświatowych p r o ­ wadzonych w jednej z najbardziej uspołecznionych w s i w Polsce po­ twierdzają uogólniające sformułowania J . Szczepańskiego, dotyczące ogólnego procesu wychowawczego, dokonywającego się poprzez różne f o r m y kształcenia. "Procesu wychowania jącej celowo — pisze on — j a k o działalności i n t e n c j o n a l n e j osobowość w y c h o w a n k a kształtu­ według przyjętego ideału w y c h o w a w c z e g o do­ k o n u j e się więc n i e t y l k o w szkole, ale także w rodzinie, o r g a n i z a c j a c h młodzieżo­ wych, organizacjach obywatel społeczno-politycznych, w zakładzie pracy, a ponadto każdy w t o k u całego życia, przystosowując się i biorąc udział w działaniu i ży­ c i u różnych form aktywności rowościach, u c z y się, podlega społecznej, w różnych i n s t y t u c j a c h , g r u p a c h i z b i o - w p ł y w o m , które mogą poważnie modyfikować r e z u l - �138 MARIA taty celowego w y c h o w a n i a . wychowania wę Chcąc więc celowo i kształcenia, d l a o p t y m a l i z a c j i z i c h złożoności, a równocześnie i efektywnie kierować pracami i c h w y n i k ó w , t r z e b a zdać sobie ustalić, chociażby b a r d z o wstępnie, w a g ę działania każdej z t y c h i n s t y t u c j i i BIERNACKA w osiągnięciu finalnego e f e k t u spra­ względną wychowaw­ czego. P o n a d t o t r z e b a przyjąć j a k o tezę oczywistą s t w i e r d z e n i e , że człowiek w łeczeństwie wychowania współczesnym jest procesem jest ukształtowany ciągłym i polityka i w y c h o w a n i e m n i e może się ograniczać t y l k o Map™ przez całe życie, oświatowa że zatem kierującą spo­ proces kształceniem do s z k o l n i c t w a " *>. EepHauica nPOCBEIUEHME M OElUECTBEHHO-KyjlbTypHblE B ME/KflyBOEHHblft nEPMOfl (HA IIPMMEPE IlPEOBPA>KEHMiI flEPEBHH M3BPAHHOrO OBIUECTBA) PesiOMe B He33BHCMMOH nojibiue, B aTMoaJiepe B 0 3 p o * f l e H H o r o B 1918 r. rocyaapcTBa, Bee n p o r p e c CHBHwe C H J I W o 6 m e c T B a CTpeMHjmcb HaBepcTaTb OTCTaBaHHe, B03HHKiuee B o 6 n a c T H n p o c B e i u e HHH H BOcnmaHHH. B nepBOft Mac™ ceJibCKHx HaiajibHbrx H CBOSH pa6oTM a B T o p npeflCTaBJiseT npo(J>eccnoHajibHbix IUKOJI H n e p T a x pa3BHTHe B O6UIHX BHeuiKOJibHoro o 6 y i e H H H B nepaofl 1918-1939 r . B pecbopiuax H ycoBepmeHCTBOBaHHsx 3 T o r o n e p n o f l a crpeMHJmcb rnaBHWM o 6 p a 3 0 M poBaTb H c a e n a T b B c e o 6 m e H CHCTeMy uiKOJibHoro o6pa30BaHH» n o Bceii TeppHTopHH yHH<j)HiiHo6i,eflHHeH- H o r o n o c n e T p e x pa3aejiOB nojibCKoro r o c y f l a p c T B a . 3 T H nonbiTKH He 6biJiH ocyiuecTBJieHbi B n o n H O M o 6 b e M e BcvrencTBHe npeatae B c e r o SKOHOMHHecKoro nojioaceHHH T o r a a u m e r o 3aTO n o umpoKOMy pycjiy pa3BepHyjiacb BHeuiKonbHaa npocBeTHTejibHaa rocyaapcrBa. H BOcnHTaxe/ibcKaa jjenxe^bHOCTb, HBJiHBuiaacH nponojiMceHHeM jiyiumx nonbCKHX TpaaHUHfi, B T O M MHCJie o c o 6 e H H o — npeabmymMX JieT. B 3 T O H fleaTenbHocTH y i a c T B O B a j i a MOJio/ieacb, KOTopaa Hepe3 nocpeflCTBO AeHTejibHOCTH pa3nnHHbix yipe>KfleHHH H opraHH3aijHH C03flaBajia pa3Hbie C J W P M M BaHHa. Oco6eHHyio p o n b B STOT n e p n o f l c T a n H n r p a T b HapoflHwe ymiBepcHTeTbi — caMoo6pa30npocBeTHTejib- CKHe qeHTpbi, nepeHeceHHbie Ha nojibcicyio n o i B y H 3 CKaHjxHHaBCKHx CTpaH. Bo B T o p o B naCTH p a 6 o T b i npHBJieKaeTca npHMep npocBeraTejibHOH a e a T e n b H o c T H B aepeBHe TaHb 6 J I H 3 n u i e a o p c K a (nepeMbrunibCKoe BoeBoacTBo). 3 T a aepeBHst, o6na.aaiomasi 6 o r a T b i M K TpaaHUMHMH npOCBeTHTe/lbCKOH fleHTeJIbHOCTH, BOCXOflHmHMH eme B O BTOpOfl noJIOBHHe X I X B . , B MeiKflyBoeiiHbifi nepnoa OKa3anacb B a B a H r a p a e nonbCKHX aepeBeHb, ao6HBHinxc5i B 3 T O H a e s T e a b H o c T H saMenaTeJibHwx pesyabTaTOB. Eonbwyio pojib H r p a j i T a K * e pa6oTaiomHH TaM C 1932 r . CenbCKHfi yHHBepcHTer OpicaHa, pyKOBOflHMbift BbiaatoujHMCH BoenHTaTeJieM MrHauH COJIH- » e M . Bca 3Ta aeareabHOCTb KopeHHbiM o6pa30M cnoco6cTBOBajia ray6oKHM o6inecTBeHHO- yjibK TypHbiM npeo6pa»ceHHHM T O M ace cpeaw. Szczepański, op. cit., s. 44-45. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b1d5b38b424e9300288427f4e2fe66b2.pdf 226b916c3d2cc796d8dde01aa76186a8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1078 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:990 Title A name given to the resource Oświata a społeczno-kulturowe przemiany tradycyjnej społeczności wiejskiej od końca XIX w. do odzyskania niepodległości / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2, s.129-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 MARIA BIERNACKA OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEMIANY TRADYCYJNEJ SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ OD KOŃCA X I X W I E K U DO ODZYSKANIA NIEPODLEGŁOŚCI Problematyka dotycząca roli czynników zewnętrznych w przemia­ nach tradycyjnej społeczności wiejskiej i jej kultury narastała w miarę rozwoju różnych dyscyplin wiedzy o wsi, a także w miarę usprawniania i pogłębiania metod badawczych. Początkowa fascynacja kulturą wsi jako wartością oryginalną, trwałą, niezależną od jakichkolwiek wpływów z zewnątrz, ustępowała z czasem rzetelnemu poznawaniu naukowemu. 'Znaczenie czynników zewnętrznych w formowaniu się polskiej kultury ludowej bardzo mocno podkreślał badacz i teoretyk kultury Jan Stani­ sław Bystroń, wykazując różnorodność wpływów przenikających na wieś poprzez kościoły, dwory, miasta, a także ruchy migracyjne. W k r ę ­ gu zwolenników tzw. „czystości" i „samorodności" kultury chłopskiej teoria ta wywoływała zastrzeżenia, a nawet sprzeciwy. Obecnie, kiedy aktualną rzeczywistość kulturową traktujemy jako ogniwo ogólnego procesu historycznego, badanie przemian kulturowych należy do podsta­ wowych zadań stojących także przed etnografami i historykami k u l ­ tury. Wśród wielu czynników warunkujących kierunek przemian społecz­ no-kulturowych na polskiej wsi w ciągu ostatniego stulecia niezwykle ważna rola przypada oświacie. Utrata niepodległości państwowej spo­ wodowała, że naród polski, żyjąc prawie półtora wieku w ramach trzech odrębnych organizmów państwowych, nie mógł kształtować i rozwijać jednolitego, na wysokim poziomie postawionego ogólnokrajowego syste­ mu oświaty i wychowania. Stan ówczesnego zróżnicowania naszego kra­ j u spowodowany rozbiorami pogłębiała jeszcze różnorodność etnicznonarodowościowa, wyznaniowa oraz społeczno-kułturowa. Zrozumiałe jest, że prowadzenie w tych warunkach działalności oświatowej na obszarze polskich ziem napotykało duże trudności. Społeczeństwo polskie w tym okresie podlegało zarówno wpływom oficjalnej oświaty szkolnej, jak i wpływom różnorodnych form tajnego kształcenia i tajnej działalności społeczno-kulturalnej prowadzonej przez polskich patriotów na obszarze ziem dawnej Rzeczypospolitej. Э — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 2П 2 �130 MARIA BIERNACKA Wielkie zapóźnienia, jakie jeszcze pod koniec X I X i na początku X X w. występowały w poziomie wykształcenia wśród ludności wiejskiej wszystkich ziem polskich, zwłaszcza ziem zaboru rosyjskiego, nie tylko hamowały i opóźniały, ale w niektórych środowiskach wręcz uniemożli­ wiały prowadzenie szerokiej działalności uświadamiającej i niepodległoś­ ciowej. Wskutek tego wszystkie działania gospodarcze, społeczne i k u l ­ turalne inicjowane i prowadzone wśród chłopów przez działaczy patrio­ tycznych łączone były w sposób umiejętny z poczynaniami oświatowymi, uświadamiającymi narodowo i społecznie. W związku z t y m koniec X I X i pierwsze dziesięciolecia X X w. stały się okresem intensywnego budzenia się wśród warstwy chłopskiej świa­ domości społecznej i narodowej, a t y m samym narastania i utrwalania się wśród tej warstwy poczucia obywatelskiego — podejmowania współ­ odpowiedzialności za losy zarówno własnych środowisk, jak i całego kraju. W okresie tym rozpoczął się proces emancypacji całej warstwy chłopskiej w Polsce, zaczęło się kształtować nowe oblicze jej osobowo­ ści. Potwierdzenie tego znajdujemy w najnowszych badaniach dotyczą­ cych tamtego okresu. Stwierdza to B. Suchodolski w swych rozważa­ niach dotyczących wpływu nauki na upowszechnianie w społeczeństwie polskim oświaty: „Zarówno dzieje towarzystw naukowych, jak dzieje różnorodnych placówek mających wspomagać działalność naukową, wska­ zują na bardzo ścisłe więzi między nauką i społeczeństwem w Polsce X I X wieku". Kontynuując swą myśl pisze dalej, że nie było wówczas ostrych granic między ludźmi nauki i miłośnikami nauki, między dzia­ łalnością badawczą i działalnością upowszechniającą, gdyż oba te zada­ nia „splatały się w organizacji i aktywności towarzystw naukowych, jak biblioteki i muzea, będąc warsztatami pracy badawczej, stawały się równocześnie ogniskami publicznego oświecenia. Chodziło zawsze o to, by nauka mogła uzyskać wpływ na rozszerzenie i upowszechnienie oświaty w narodzie — jak to sformułowano w statucie Towarzystwa Naukowego Krakowskiego w roku 1848" . Zdaniem Suchodolskiego tendencja ta była zgodna z tradycjami Pol­ ski oświecenia, „w której odrodzenie nauk następowało równocześnie ze wzrostem ich społecznego znaczenia". W tradycji tej zaś poważną rolę odgrywały trzy główne elementy: nauka jako czynnik narodowego od­ rodzenia i patriotyzmu, nauka jako czynnik gospodarczego i społecznego postępu oraz nauka jako oręż najbardziej skuteczny w walce antyfeudalnej. Społeczeństwo polskie wieku X I X „przyjęło to wielorakie dziedzi­ ctwo rozwijając je w nowych warunkach politycznego życia w sposób, na jaki ono pozwalało i którego wymagało. Działalność popularyzująca 1 1 B . S u c h o d o l s k i , Nauka, [w.] Polska X I X wieku. stwo, kultura, Warszawa 1977, s. 421-422. Państwo, społeczeń­ �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 131 naukę bywała czasami i częściowo jawna, niekiedy musiała zstępować w podziemie" . W działalności tej istniało swoiste sprzężenie zwrotne polegające na tym, że nauka miała służyć społeczeństwu swymi osiąg­ nięciami, a zapotrzebowanie społeczne miało nadawać kierunek dalszym poszukiwaniom naukowo-badawczym. Rezultatem tak prowadzonej działalności w końcu X I X i na początku X X w. było zjawisko nagłego i powszechnego rozkwitu nauki polskiej. W okresie t y m nauka polska „stała się pełnoprawnym partnerem nauki światowej, uczestnicząc twórczo w jej rozwoju, a nie tylko przejmując osiągane gdzie indziej w y n i k i " . Dzięki temu także nauka polska tych czasów staje się już właściwie naszą nauką współczesną . Kończąc swoje rozważania autor stwierdza jednak, że nie dysponuje­ my niestety badaniami informującymi o wpływie tego wielkiego roz­ woju nauki na przemiany polskiej kultury umysłowej. Brak jest r ó w ­ nież pełnego wyjaśnienia, jakie były czynniki sprawcze tego niezwykłe­ go rozwoju nauki i jej upowszechniającego oddziaływania poprzez pla­ cówki naukowe. Niewątpliwie ważną rolę odegrało w t y m procesie zła­ godzenia polityki zaborców zwłaszcza w zaborze austriackim, a także natężenie ruchów społecznych — emancypacyjnych warstwy chłopskiej i powstawania proletariatu. Jednakże dopiero szczegółowe badania mo­ gą ukazać cały zespół przyczyn, które doprowadziły naukę polską z koń­ ca X I X i początków X X w. do takiego rozkwitu. Dalsze badania mogą również wyjaśnić skutki tego rozwoju w różnych dziedzinach życia ówczesnego społeczeństwa. Ale już obecnie można stwierdzić, że prze­ miany te najwyraźniej zaznaczyły się we wzroście świadomości społecz­ nej narodu polskiego . 2 3 4 Punktem wyjścia do badań nad rozwojem oświaty i jej roli w prze­ mianach społeczno-kulturowych polskiej wsi był przełom X I X i X X w. Proces ten śledzono na przestrzeni około stu lat, a zatem w różnych okresach historycznych naszego kraju, co w sposób szczególny zaciążyło na charakterze dokonujących się przemian. W badaniach dotyczących tego problemu uwzględniono więc: okres zaborów, dwudziestolecie Polski niepodległej (1918-1939), lata okupacji niemieckiej (1939-1945) oraz współczesne czasy Polski Ludowej. Przedstawione tu opracowanie stanowi fragment większej całości i dotyczy wyłącznie okresu od końca X I X w. do odzyskania niepodle­ głości w 1918 r. 2 Tamże, s. 422-423. Tamże, s. 460. Tamże, . 460-461. Por. także: K . W o j c i e c h o w s k i , Oświata ludowa 1863Í905 w Królestwie Polskim i Galicji, Wroclaw 1954; H . R a d l i ń s k a , Oświata i kultura wsi polskiej. Wybór pism, Warszawa 1979, Studia z dziejów oświaty i kultury umysłowej w Polsce XVIU-XX w., Wroclaw 1977; S. P i g o ń , Na dro­ gach kultury ludowej. Rozprawy i Studia, Warszawa 1974. 3 4 s �132 MARIA BIERNACKA W pracy nad całością opracowania korzystano z literatury przed­ miotu oraz etnograficznego materiału terenowego, zgromadzonego w la­ tach 1976-1979 w miejscowościach położonych na obszarze dawnych trzech zaborów, a mianowicie we wsiach: Gaci koło Przeworska, Turo­ wie koło Radzynia Podlaskiego oraz w Radoszkach koło Brodnicy. SZKOLNICTWO LUDOWE Do szczególnych cech szkolnictwa ludowego, istniejącego w warun­ kach utraty niepodległości i rozbicia dzielnicowego kraju, zaliczają h i ­ storycy niski poziom nauczania oraz tendencje wynaradawiające w y ­ stępujące najwyraźniej w zaborze pruskim i rosyjskim. Mirosława Chamcówna w swym studium na temat rozwoju szkolnictwa i oświaty ludo­ wej w dobie porozbiorowej stwierdza, że dzieje te na terenie zaboru pruskiego można podzielić na dwa okresy: pierwszy, w którym pomimo licznych prób germanizacyjnych panował w szkolnictwie język polski, i okres następny — trwający od lat siedemdziesiątych X I X w. do końca I wojny światowej — okres bezwzględnej germanizacji. Pruska polityka szkolna, zwłaszcza w pierwszym okresie zaborów, nie była jednolita dla wszystkich ziem zamieszkanych przez Polaków, przy czym najłagodniejsze cechy wykazywała w Wielkim Księstwie Po­ znańskim. Kiedy po Kongresie Wiedeńskim zaistniały warunki sprzyja­ jące rozwojowi „oświaty ludu", znalazło to odbicie w polityce szkolnej. Przede wszystkim rosła szybko liczba szkół elementarnych na wsi. Po­ ziom tych szkółek był jednak na ogół niski. Brakowało odpowiednich budynków szkolnych, pomocy naukowych, a przede wszystkim wykwa­ lifikowanych nauczycieli. Ówczesna wieś, nie odczuwając jeszcze w peł­ ni potrzeby oświaty, mało interesowała się sprawami szkoły, co wyra­ żało się w słabej frekwencji uczniów oraz w niechętnym płaceniu skła­ dek na rzecz szkoły. Pod względem frekwencji znacznie lepiej przedstawiała się sytuacja na Dolnym Śląsku, gdzie już w czwartym dziesięcioleciu X I X w. do szkoły uczęszczało 80°/n dzieci, podczas gdy w regencji poznańskiej 66%, a w bydgoskiej 54%. Potwierdza to stan analfabetyzmu wśród rekru­ tów, który w 1841 r. wynosił w Księstwie Poznańskim 4 1 % , a na Dol­ nym Śląsku 1,23%. W t y m czasie na Warmii i w Prusach Wschodnich panowała atmosfera sprzyjająca utrzymywaniu się języka polskiego głównie tam, gdzie większość ludności stanowili Polacy. Brak nauczycieli niemieckich ze znajomością języka polskiego powodował, że język pol­ ski utrzymywał się wbrew zarządzeniom nie tylko w szkołach, ale na­ wet w kościołach protestanckich. Charakteryzując najogólniej stan wiejskiego szkolnictwa na ziemiach zaboru pruskiego należy stwierdzić, że do lat siedemdziesiątych X I X w. przedstawiał się on lepiej aniżeli w Galicji i w Królestwie Polskim po �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI 133 WIEJSKIEJ 1832 r. Cechował go stosunkowo wysoki stopień upowszechnienia szko­ ły, niezła sytuacja materialna nauczycieli, powolna poprawa w wyposa­ żeniu szkół i budynków szkolnych oraz praktyczna możliwość stoso­ wania w nauczaniu elementarnym języka polskiego. Sytuacja ta zmie­ niła się gruntownie w latach 1873-1918, kiedy na obszarze całego za­ boru pruskiego podjęto w szkolnictwie akcję germanizacyjną. Wywołało to oburzenie oraz spowodowało ostry protest społeczeństwa polskiego. Grupy szlacheckich demokratów i inteligencji wysunęły wówczas pro­ gram działalności zmierzającej do budzenia i utrwalania świadomości narodowej całego społeczeństwa, w t y m także warstwy chłopskiej . Szkolnictwo wiejskie w zaborze austriackim odbiegało znacznie od systemów szkolnych obowiązujących na obszarach zaboru pruskiego i ro­ syjskiego przede wszystkim ze względu na autonomię polityczną tego kraju. Cechą szczególną szkoły polskiej w Galicji było to, że została wprzęgnięta w służbę ideologii grup szlachecko-konserwatywnych i t y m samym odrywała się od zadań i funkcji społecznych. Będąc w pewnym sensie instytucją zamkniętą, nie wiązała się przez długi okres z ruchami społeczno-narodowymi, a także nie podlegała zmianom dokonującym się pod wpływem intensywnych przemian zachodzących w dziedzinie nau­ k i i techniki. R. Wroczyński stwierdza, że wielkie dyskusje na temat pracy od podstaw, realnego przygotowania do życia, upowszechnienia wiedzy, dźwigania poziomu kultury powszechnej, nowych form kształ­ cenia kobiet — zapalające entuzjastów w Warszawie — obce były przez długi czas zaborowi austriackiemu . Program galicyjskiej szkoły wiejskiej kładł główny nacisk na przy­ swojenie sobie przez ucznia nauki czytania, pisania, a ponadto na stro­ nę praktyczną, przygotowującą go do życia na wsi. Językiem wykłado­ w y m w szkołach wiejskich był polski w Galicji Zachodniej oraz polski lub ruski w Galicji Wschodniej. Słabą stroną szkolnictwa wiejskiego były oddzielne programy, utrudniające młodzieży przepływ do szkół średnich, a także skostniałe typy szkół — 1- i 2-klasowych o czterech oddziałach oraz 3- i 4-klasowych o sześciu oddziałach. Szkoły wyżej zorganizowane 5-, 6- i 7-klasowe przewidziane były dla miast i mia­ steczek przemysłowo-kupieckich. Przy szkołach wiejskich lub małomia­ steczkowych organizowano także od 1895 r. kursy nauki dopełniającej: dla chłopców o charakterze rolniczo-przemysłowym, dla dziewcząt z za­ kresu gospodarstwa domowego. Zadaniem dodatkowym tych kursów było utrwalanie wiedzy zdobytej przez uczniów w trakcie nauki szkol­ nej. Przewidywano ponadto zorganizowanie w każdym powiecie przy­ najmniej jednej szkoły z rozszerzoną nauką rolniczą. 5 6 E M. С h a m с ó w n a, Szkolnictwo i oświata ludowa w dobie porozbiorowej, [w:] Historia chłopów, t. 2, Warszawa 1972, s. 568-587. R. W r o c z y ń s k i , Programy oświatowe pozytywizmu w Polsce na tle społecznym i gospodarczym, Łódź 1949, s. 144. 6 �134 MARIA BIERNACKA Cechą szczególną ludowego szkolnictwa galicyjskiego było przede wszystkim to, że ukończenie szkoły ludowej nie dawało szans przejścia do szkół wyższych. Wyrażał się w tym stosunek zachowawczego ziemiaństwa do wsi i spraw oświatowych. Określał to na Sejmie Krajo­ w y m w 1887 r. hr. Jan Stadnicki: „My, którzy dbamy o wychowanie ludu złączonego z nami od wieków, wolimy zakładać skromne ochronki pod kierownictwem prostych sióstr służebniczek, niż mieć u siebie szko­ ły ludowe pospolite, obawiając się trucizny, które one w dzieciach wiej­ skich zaszczepiają" . W końcu X I X w. system galicyjskiego szkolnictwa nastawiony został na walkę z analfabetyzmem, wyrazem czego było znaczne zagęszczenie sieci szkolnictwa ludowego. W roku 1889/1890 było w Galicji 3329 szkół, a w 1900/1901 r. już 4323 — czyli że w ciągu 11 lat liczba ich wzrosła o 994. Dążono ponadto do podnoszenia kwalifikacji nauczycielskich, do wznoszenia nowych budynków szkolnych oraz uruchomiania szkół ist­ niejących tylko formalnie. Mimo że akcja walki z analfabetyzmem na wsi galicyjskiej przyno­ siła duże rezultaty, jednak niezwykle ciężkie warunki, w jakich żyła ówczesna wieś, sprawiały, że w 1900 r. jeszcze 41,3% dzieci nie po­ bierało nauki szkolnej, a 55,2% młodzieży nie uczęszczało na kursy do­ pełniające. Szczególnie wysokie natężenie analfabetyzmu występowało wśród dzieci i młodzieży narodowości ruskiej, co wynikało nie tyle z braku szkół, ile z nierespektowania praw językowych przysługujących tej ludności. Większy analfabetyzm wśród ludności ruskiej miał jeszcze swoje dodatkowe przyczyny w braku szkół parafialnych (które w okre­ sach wcześniejszych rozwijały się tylko przy kościołach rzymsko-katolic­ kich) oraz w małych możliwościach dalszego kształcenia się młodzieży w szkołach średnich. Zmniejszenie się analfabetyzmu wśród ludności polskiej, zwłaszcza młodzieży w wieku 12-21 lat, osiągnięte zostało w dużym stopniu dzięki działalności organizacji oświatowych oraz narastaniu zrozumienia zna­ czenia nauki wśród samej młodzieży. Wyrazem zainteresowania ludno­ ści wiejskiej rozwojem oświaty na przełomie X I X i X X w. było np. samorzutne organizowanie zimowych szkółek na terenach, gdzie najbar­ dziej odczuwano braki w tym zakresie. Tak np. w b. pow. żywieckim, gdzie na 71 gmin wiejskich aż 31 nie posiadało szkół, ludność wiejska utrzymywała własnym kosztem 50 szkółek zimowych, z których korzy­ stało ponad 4000 dzieci. Świadczyło to o narastaniu zasadniczych zmian w postawach chłopów galicyjskich, a zwłaszcza w kształtowaniu się ich stosunku do oświaty . I podobnie jak w zaborze rosyjskim i pruskim, wielką rolę w tych zmianach odegrały na wsi galicyjskiej szkoły ludo7 8 7 8 Tamże, s. 144-145. С h a m с ó w n a, op. cit., s. 596-599. �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 135 we i nauczyciele wiejscy, kształceni od 1871 r. w seminariach nauczy­ cielskich. Oni to właśnie, nauczyciele wiejscy, przyczynili się w znacz­ nym stopniu do powstania drugiego, pozaszkolnego nurtu krzewienia oświaty wśród dorosłych, którego rezultaty zaznaczyły się tak wyraźnie na wielu odcinkach życia wiejskiego. Szkolnictwo wiejskie w Królestwie Polskim z dawniejszym podzia­ łem na szkoły jednoklasowe i dwuklasowe zreformowane zostało w 1864 r. ukazem cara Aleksandra I I , na mocy którego powstały szkoły po­ czątkowo wioskowe i gminne. Szkoły te pozostawały na utrzymaniu samorządów wiejskich, co dotyczyło zarówno nauczycieli, jak i budyn­ ków szkolnych. W zamian za to wieś uzyskała prawo wyboru własnych kandydatów na nauczycieli, którzy byli następnie zatwierdzani przez na­ czelników dyrekcji naukowych. Zróżnicowanie narodowościowe i wyzna­ niowe ludności Królestwa Polskiego stwarzało także podstawy do zakła­ dania szkół mniejszościowych z własnym językiem narodowym. Ten stosunkowo liberalny ukaz carski wydany bezpośrednio po Po­ wstaniu Styczniowym został jednakże podważony przez ustawę z 1885 r. oraz wcześniej jeszcze wydaną instrukcję szkolną. Nowe ustawy i za­ rządzenia wprowadzały w szkołach język rosyjski, znosiły prawo samo­ rządu do wybierania kandydatów na nauczycieli, utrudniały prowadze­ nie religii przez katechetów rzymskokatolickich, co w konsekwencji prowadziło do rusyfikacji szkolnictwa. Proces ten rozpoczął się jeszcze przed 1885 r. — na Podlasiu w 1867 г., w innych zaś miejscowościach w 1870 r. i nieco później . Dodać także należy, że na terenach wschod­ nich Królestwa sieć szkół rządowych nie była jednakowa; gdzie miesz­ kali unici, sieć szkół była gęstsza, gdzie zaś sami Polacy — znacznie rzadsza. W miarę postępującej rusyfikacji szkolnictwa powstawały na terenie miast, później także na wsi, szkoły prywatne o charakterze legalnym. Szkoły te, organizowane w latach siedemdziesiątych sporadycznie, naj­ większy przyrost osiągnęły w ostatnich latach X I X w. Interesujące było także, że w miarę jak spadała frekwencja uczniów w szkołach rządo­ wych, wzrastała ona w prywatnych. Początkowo były to przeważnie szkoły żeńskie, z czasem jednak zamieniały się na koedukacyjne. Na skutek akcji rusyfikacyjnej zaznaczył się również spadek frekwencji uczniów w szkołach wiejskich, zwłaszcza dziewcząt, którym — według zdania rodziców — znajomość języka rosyjskiego nie była potrzebna . Rusyfikatorska polityka władz carskich doprowadziła w rezultacie do powstania tajnego nauczania również na terenie wsi. Akcja ta roz­ poczęta już w siódmym dziesięcioleciu X I X w. miała charakter samo9 10 9 H . B r o d o w s k a , Ruch chłopski po uwłaszczeniu 1864-1904, Warszawa 1967, s. 219-221; S. K o t , Historia 1924, s. 603-606. B r o d o w s k a , op. cit., s. 221-222. 10 w Królestwie Polskim wychowania, Warszawa �136 MARIA BIERNACKA rzutny. H. Brodowska wyróżnia 3 typy tajnych wiejskich szkół: a) „szkół­ k i " organizowane dla dzieci chłopskich przez ich rodziców, b) „szkółki" organizowane przy dworach dla dzieci właścicieli i służby dworskiej, c) „szkółki" parafialne. Jak wynika z badań, młodzież wiejska częściej korzystała z nauki w szkółkach parafialnych, w znikomym natomiast procencie uczęszczała do szkółek przydworskich, co spowodowane było obustronną nieufnością obu warstw społecznych. Skład nauczycieli tajnych szkółek był różnorodny. Jak wykazały badania H. Brodowskiej, wśród ogólnej liczby 334 osób oskarżonych o tajne nauczanie dzieci w latach 1870-1904 na terenie guberni kielec­ kiej, lubelskiej, piotrkowskiej, radomskiej i siedleckiej było 77 kobiet, w tym 24 chłopki (matki wraz z córkami), jedna nauczycielka (wydalo­ na ze szkoły rządowej), a ponadto żony rzemieślników, robotników, oficjalistów dworskich, żołnierzy, podoficerów oraz jedna właścicielka dworu ze swymi córkami. Wśród 257 mężczyzn oskarżonych o nielegal­ ne nauczanie było 104 chłopów (stałych mieszkańców wsi), 96 mężczyzn bez bliższych danych o ich pochodzeniu i przygotowaniu, a także: orga­ niści, żołnierze i podoficerowie rezerwy, oficjaliści dworscy, pisarze gminni, Żydzi (z guberni siedleckiej) oraz pojedynczo występujący — sołtys z synem, wójt, młynarz i były uczestnik Powstania Styczniowe­ go . Materiały pochodzące z innych źródeł, zwłaszcza o charakterze pamiętnikarskim, a także zbierane podczas etnograficznych badań tere­ nowych, niejednokrotnie jeszcze poszerzają ten tak bardzo różnorodny skład tajnych nauczycieli wiejskich tamtego okresu. 11 Można się domyślać, że ruch tajnego nauczania na wsi, będący re­ akcją na carską politykę rusyfikatorską, przyciągał do tej działalności inteligencję, w tym także pochodzenia chłopskiego, wykształconą przede wszystkim w seminariach nauczycielskich. Wychowankowie tych placó­ wek szli do pracy na wieś w celu upowszechniania wśród chłopów oświaty i wychowania w duchu patriotycznym. Poziom nauczania w tajnych szkołach zaboru rosyjskiego był na ogół niski i nie odpowiadał wymogom i potrzebom ówczesnej, budzącej się do nowego życia wsi. W tej sytuacji szkolnictwo ludowe nie było w sta­ nie zapobiec w sposób skuteczny pladze analfabetyzmu, którego roz­ miary były przerażające. Tak np. Joanna Landy-Tołwińska podaje, że na przełomie X I X i X X w. było w Królestwie Polskim 993 000 dzieci w wieku szkolnym, z czego do szkół uczęszczało 177 000, czyli zaledwie 17%. W przededniu rewolucji 1905 r. Królestwo Polskie liczyło ok. 10 milionów ludności, w tym ok. 8 milionów niepiśmiennych. W tym czasie Galicję zamieszkiwało ponad 7 milionów ludności, wśród której znajdo­ wały się przeszło 3 miliony analfabetów . 12 11 Tamże, s. 235. J Landy-Tołwińska, szawa 1961, s. 50-51. 1 2 Analfabetyzm w Polsce i w świecie, War­ �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 137 Ruch tajnego nauczania był z jednej strony protestem przeciwko rusyfikatorskim zapędom zaborcy, z drugiej zaś wyrazem nowych dą­ żeń i ambicji warstwy chłopskiej,- pragnącej uczyć swe dzieci, a nie­ rzadko także dorosłych. „Ruch ten •— jak pisze H . Brodowska — któ­ rego, niestety, rozmiarów ustalić nie można, wyrażał aspiracje kultural­ ne, świadomość ogólną i narodową chłopów" . Mimo szeregu inicjatyw podejmowanych na terenie Królestwa w sprawie rozwoju szkolnictwa ludowego (oprócz szkółek polskich ist­ niały szkółki litewskie, niemieckie i najbardziej popierane przez władze carskie szkółki rosyjskie, przeznaczone dla ludności unickiej) liczba szkół wprawdzie wzrastała, ale nieproporcjonalnie do przyrostu ludności. Jak wykazują dane statystyczne, w 1879 r. na jedną szkołę początkową przypadało 1993,1 mieszkańców, w 1899 r. — 2679,5, a w początkach X X w. aż 3000 mieszkańców. W rezultacie w 1904 r. na 1000 mieszkań­ ców wsi przypadało zaledwie 32 uczniów, co stawiało Królestwo nie tylko w tyle za zacofaną pod względem oświatowym Galicją, ale także za Rosją europejską i innymi azjatyckimi prowincjami rosyjskiego impe­ rium . 13 14 SZKOLNICTWO ZAWODOWE S. Michalkiewicz omawiając drogi postępu w rolnictwie na obszarze zaboru pruskiego stwierdza, że istotnymi czynnikami tego postępu był rozwój nowoczesnej wiedzy i nauki, a także rozwój teorii racjonalnego gospodarowania, które w drugiej połowie X I X w. przenikały nie tylko do gospodarstw ziemiańskich, ale także chłopskich. Postępowi temu to­ warzyszył wczesny rozwój fachowego piśmiennictwa, szkół zawodowych, a także towarzystw rolniczo-gospodarczych. Już w latach 1836-1845 ks. Borowicz wydawał w Lesznie czasopismo „Przewodnik Rolniczo-Prze­ mysłowy", w Pszczynie na Śląsku zaś wydawano dla chłopów „Tygod­ nik Polski". Ponadto w okresie Wiosny Ludów wychodziły różne pisma przeznaczone dla wsi, m.in. „Dziennik Górnośląski", „Gazeta Wiejska dla Górnego Śląska", a także „Przyjaciel Ludu", wydawany w języku pol­ skim. Pisma te miały różny charakter, niektóre z nich, jak np. „Gazeta Wiejska dla Górnego Śląska", była reakcyjna i służyła także pruskiej reakcji . Ważną rolę w propagowaniu wiedzy rolniczej odgrywały towarzystwa rolnicze, jak np. Centralne Towarzystwo Gospodarcze. Towarzystwa te jednak do lat sześćdziesiątych X I X w. służyły głównie ziemiaństwu, sprawa gospodarki chłopskiej natomiast „albo nie mieściła się zupełnie w programach i pracy towarzystw, albo była spychana w praktyce na 1S 1 3 1 4 15 B r o d o w s k a , op. cit., s. 264. С h a m с ó w n a, op. cit., s. 618. Historia chłopów polskich, t. 2, Warszawa 1972, s. 135. �138 MARIA BIERNACKA 16 poślednie miejsce" . Ale już od lat sześćdziesiątych zaczynają krzewić się organizacje chłopskie, które odegrały ważną rolę w propagowaniu nowoczesnej wiedzy rolniczej. Należało do nich Towarzystwo Rolnicze Ziemi Kaszubskiej z siedzibą w Kościerzynie i Towarzystwo w Piasecz­ nie na terenie Pomorza. Towarzystwo w Piasecznie, pisze Michalkiewicz, „cieszyło się szerokim rozgłosem i dzięki dużej przedsiębiorczości kie­ rownictwa zdobyło tak powszechne uznanie, że zjeżdżali tu nawet z od­ ległych okolic Wielkopolski i Galicji". Towarzystwo to było inicjatorem pierwszej w Polsce Spółki Pożyczkowej i Kasy Oszczędności (założo­ nych w 1864 г.), powołało do życia Towarzystwo Gospodyń oraz założy­ ło szkółkę rolniczą. W latach 1867-1869 wydawało pismo „Piast", które było uważane za przewodnik dla innych towarzystw oraz powstających kółek rolniczych . 11 Dalszą niezwykle ważną rolę w rozwoju kształcenia zawodowego chłopów odegrała spółdzielczość oraz kółka rolnicze. Na rozwój tych instytucji poważny wpływ wywarła działalność wybitnych Polaków — zwolenników pracy organicznej, jak Karol Marcinkowski, Dezydery Chłapowski, Karol Libelt, Maksymilian Jackowski oraz ks. Piotr Wa­ wrzyniak. Do propagowania spółdzielczości przyczyniała się również prasa. Spółdzielczość była zróżnicowana, z powodu licznych form naj­ większym uznaniem cieszyły się oszczędnościowo-pożyczkowe spółdziel­ nie rolnicze, spółdzielnie spożywców (tzw. konsumy) oraz spółdzielnie budowlano-mieszkaniowe. W okresie wzmagającego się nacisku germanizacyjnego (1885-1914) ludność polska podjęła walkę samoobronną, działając na wszystkich polach życia społecznego. Powstają wówczas takie instytucje, jak Bank Włościański, spółki parcelacyjne, spółki dre­ narskie, spółdzielnie chłopskie „Rolnik". Doniosłą rolę w rozwoju wsi zaboru pruskiego odegrały także kółka rolnicze, które działały przez długi okres (pierwsze powstało w 1866 r. z inicjatywy chłopa Dionizego Stasiaka w Dolsku — w Wielkopolsce) bez formalnego związku, jedynie na podstawie jednakowych statutów, podobnych metod pracy oraz patronatu jednej osoby, która wywodziła się zawsze ze środowiska ziemiańskiego (chłopów dopuszczano do preze­ sur w powiatach). Dopiero w 1911 r. utworzony został Związek Kółek Rolniczych, a jego organem prasowym stał się „Poradnik Gospodarski" wydawany od 1889 r. Działalność kółek rolniczych była według Michalkiewicza dość jedno­ stronna i ograniczała się wyłącznie do gospodarzy, nie obejmowała swym zasięgiem całej wsi. „Szerzyła ideał chłopa patrioty, w myś] zawołania Krasińskiego «z polską szlachtą polski lud,,. Obok w y k ł a d ó w ziemian i księży, ale pod ich patronatem, w y s t ę p o w a l i też z referatami chłopi. I oni jednak przemawiali w duchu solidary16 17 Tamże, Tamże, s. 139. s. 140. �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 139 stycznym [...] Mimo swego konserwatyzmu, narzuconego przez patriotów i zbyt jednostronnej działalności, ograniczonej do w ą s k o pojętej pracy o ś w i a t o w o - z a w o d o wej, kółka odgrywały istotną rolę w życiu wsi, były bowiem niejednokrotnie pio­ nierami postępu i nowoczesnego rolnictwa. Właśnie dzięki temu szerzyło się czy­ telnictwo popularnych broszur typu podręcznikowego oraz czasopism zawodowych, a niekiedy, zwłaszcza pod koniec X I X w., także politycznych czasopism. Kółka rol­ nicze miały tu zresztą sprzymierzeńca w postaci Towarzystwa Czytelni Ludo­ wych [...] Z narodowego punktu widzenia — kończy swoje na ten temat rozważa­ nia Michalkiewicz — nieobojętne było również to, że kółka rolnicze przyczyniały się do podnoszenia świadomości narodowej, co było istotne z uwagi na politykę germanizacyjną" . 18 Słaby rozwój wiedzy rolniczej w zaborze austriackim uwarunkowa­ ny był przede wszystkim niskim poziomem wiedzy ogólnej. Wiedza rol­ nicza, jak pisze S. Inglot, dostosowana była do potrzeb klasy obszarniczej i miała głównie na celu „ulepszenie form gospodarowania w rol­ nictwie i zwiększenie dochodów z folwarku przez umiejętniejszą eks­ ploatację siły roboczej i taki charakter zachowała też nadal po wejściu w okres kapitalizmu. Z trudem i powoli torowała sobie drogę od dru­ giej połowy X I X w. szersza akcja oświatowo-rolnicza biorąca pod uwa­ gę również interesy chłopów" . Zmiany te następowały powoli, a do ich powstania przyczyniła się w znacznym stopniu działalność samych chłopów zorganizowanych w Stronnictwie Ludowym. Działające towarzystwa — Galicyjskie Towarzystwo Gospodarskie we Lwowie i Krakowskie Towarzystwo Rolnicze prowadziły trzy głów­ ne i różnorodne akcje: krzewienie wiedzy rolniczej, działalność politycz­ no-ekonomiczną oraz administracyjno-agrarną. W ramach krzewienia wiedzy rolniczej zakładano wzorcowe gospodarstwa, urządzano odczyty i posiedzenia naukowe, ustalano stypendia dla uczącej się młodzieży, prowadzono kursy dokształcające, wprowadzano nawozy sztuczne, or­ ganizowano wystawy płodów rolnych, inwentarza żywego, najnowszych maszyn i narzędzi rolniczych, a także zakładano szkoły rolnicze. Dzia­ łalność tych towarzystw nabrała większego znaczenia dla chłopów po roku 1867, kiedy następowała ich decentralizacja i powstały towarzy­ stwa prowincjonalne, okręgowe i powiatowe. W okresie autonomii część zadań towarzystw przejął Wydział Krajowy. Obok galicyjskich kółek rolniczych, które miały na celu szerzenie wiedzy rolniczej, powstawały także towarzystwa o charakterze specjalistycznym, jak: leśne, ogrod­ nicze, pszczelarskie, rybackie, łowieckie i inne — pracujące w intere­ sie zrzeszonych w nim członków. 19 Od drugiej połowy X I X w. rozwija się także szkolnictwo rolnicze na poziomie średnim (Czernichów, 1856 r.) i wyższym (Dublany, 1878 r. oraz Studium Rolnicze w Uniwersytecie Jagiellońskim, 1890 г.), a na­ stępnie także zawodowe szkoły rolnicze dla chłopów (Horodenka i Ja18 19 Tamże, Tamże, s. 147. s. 273. �140 MARIA BIERNACKA gielnica, 1885 г.; Kobernice, 1886 r.; Bereźnica, 1896 r.; Suchodół, 1898 г., i Miłocin, 1906 г.). Uczniowie niższych szkół rolniczych rzadko jed­ nak wracali na swe gospodarstwa (11%> w latach 1887-1908), gdyż reszta zatrudniała się przeważnie w charakterze niższych oficjalistów folwarcz­ nych. S. Inglot stwierdza nawet, że w szerzeniu oświaty rolniczej wśród chłopów większe znaczenie miały szkoły zimowe i kursy dopełniające aniżeli szkoły zawodowe. Szkoły takie prowadzili nauczyciele. W okresie zimowym (od listopada do marca) wykładali teorię rolnictwa, a w okre­ sie letnim odwiedzali gospodarstwa uczniów, służąc im swą radą i wska­ zówkami. Szkoły takie działały w Niewiarowie (b. pow. Wieliczka), Lubczy (b. pow. Pilzno), w Dulczówce i Tęgoborzy (b. pow. Nowy Sącz). Istniały ponadto kursy dopełniające przy szkołach ludowych, gdzie 15letni uczniowie przez 3 lata szkolne słuchali wykładów nauczycieli (10 godzin tygodniowo) i równocześnie latem prowadzili praktyki w ogród­ kach przyszkolnych. Zapotrzebowanie na nauczycieli przygotowanych zawodowo do zajęć w szkołach rolniczych zimowych i dopełniających .spowodowało, że od 1890 r. przedmiot rolnictwa wprowadzono do pro­ gramów seminariów nauczycielskich. Kółka rolnicze zatrudniały także nauczycieli wędrownych, którzy — jak pisze S. Inglot — wygłaszali w terenie referaty fachowe i w ten sposób kształcili najszersze rzesze rolników. Oprócz wymienionych szkół rolniczych były jeszcze szkoły specjali­ styczne: ogrodnictwa, sadownictwa, gorzelnictwa, uprawy lnu, chmielarstwa oraz gospodarstwa domowego. Najstarsza taka szkoła w Polsce "ostała założona w 1898 r. w Gorliczynie koło Przeworska przez łańcucko-przeworską radę powiatową, na wniosek znanego działacza spo­ łecznego i posła na sejm galicyjski z ramienia Stronnictwa Ludowego — Bolesława Żardeckiego. Szkoła już w 1900 r. przeniesiona została do wsi Albigowa w byłym pow. Ł a ń c u t . W kształceniu zawodowym na terenie Królestwa Polskiego główną rolę odegrało szkolnictwo rolnicze. Pierwsza szkoła rolnicza dla młodzie­ ży męskiej została zorganizowana w 1900 r. w Otrębusach koło War­ szawy pod nazwą „Farmy Ogrodniczej w Pszczelinie". Inicjatorką i pierwszą kierowniczką tej szkoły z ramienia Towarzystwa Pszczelniczo-Ogrodniczego była Jadwiga Dziubińska, wychowanka szkoły ogrodniczo-pszczelarskiej, znana już ze swej poprzedniej działalności patrio­ tycznej i oświatowej w Kobiecym Kole Oświaty Ludowej oraz prawie dwuletniego pobytu na wsi kieleckiej, gdzie prowadziła tajną szkółkę dla dzieci i dorosłych. Bezpośrednia znajomość warunków i potrzeb ży­ cia polskiej wsi, żarliwa i szeroka działalność w Polskim Związku L u ­ dowym, w kółkach rolniczych im. Staszica, w czasopiśmie „Zaranie", 20 20 Tamże, . 272-276; S. I n g l o t , Zarys rozwoju Żeńskiej Szkoły w Albigowej (1896-1958), Przemyśl 1958; por. także T. T u r k o w s k i , ludowych szkół rolniczych, „Wieś i Państwo", nr 3: 1946, s. 186-195. s Rolniczej Początki �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 141 wreszcie wyjazdy za granicę do Czechosłowacji, Niemiec, Belgii, Danii i Szwecji, pozwoliły Dziubińskiej wypracować taką koncepcję szkoły rolniczej, której cele i metody pedagogiczne znalazły swe przedłużenie w szkolnictwie rolniczym Polski niepodległej, a nawet w innych zbliżo­ nych placówkach wychowania, jakimi były później uniwersytety ludo­ we oraz szkoły spółdzielcze. Odwołując się do ideałów wychowawczych zawartych we wskaza­ niach Komisji Edukacji Narodowej Dziubińska żądała reformy całego szkolnictwa w kierunku powszechności i ujednolicenia. Według niej za­ daniem szkoły „jest tworzyć ludzi myślących, zdrowych, zdolnych do samodzielnego kształcenia się, podawać -wiedzę praktyczną, którą w ży­ ciu stosować można". Aby panowała zgodność pomiędzy zasadami gło­ szonymi przez nauczających a ich postępowaniem: „Należy stworzyć w do­ mu i w szkole otoczenie szlachetne, czyste, by tchnienie jego przeni­ kało do duszy dziecka, tłumiło złe instynkty". Szczególne zadanie stawiała szkołom rolniczym, które jej zdaniem pow inny „oświecić umysły wszystkich, wyrwać z dziedziny przesądów, dać ile można, szeroki światopogląd, rozbudować bogactwo uśpione, po­ czucie piękna, prawdy, sprawiedliwości [...] wyrobić samokrytykę oraz duszę pańszczyźnianą w miarę możliwości przeobrazić, dając jej poczu­ cie własnej siły i godności". Ponadto winny one „nauczyć pracować owocnie, zapoznając z poszczególnymi dziedzinami gospodarstwa i prze­ mysłu ludowego praktycznie i teoretycznie. Dać to, czego nie dała szko­ ła elementarna w sposób odpowiedni dla dorosłych". Funkcje te miały spełniać zajęcia praktyczne, które w szkołach dla chłopców obejmowały uprawę roli, ogrodnictwo, pszczelarstwo, koszykarstwo i hodowlę, a w szkołach dla dziewcząt zajęcia ze wszystkich dziedzin gospodarstwa domowego . Ten szeroki program nauczania, jaki zakładała Dziubińska, nie mógł być w całej pełni realizowany przede wszystkim ze względu na słabe przygotowanie kandydatów, którzy w większości swej byli półanalfa­ betami. Mimo to szkoła J. Dziubińskiej „wbrew swej nazwie" — jak pisze M . Chamcówna — dawała wychowankom nie tylko wiedzę fa­ chową, ale wykształcenie ogólne, zachęcała ich do samouctwa, przygo­ towywała do aktywnej działalności na polu gospodarczym, społecznym i narodowym" . Było to możliwe dzięki temu, że Dziubińska dążąc do tego, by szkoła rolnicza wychowywała ludzi oświeconych, kulturalnych i uspołecznionych, odcięła się od różnych utopijnych koncepcji i stwo­ rzyła typ szkoły dopasowany do aktualnych i przyszłościowych potrzeb wsi. Program ten był stale zresztą udoskonalany. Zmuszona do opuszczenia szkoły rolniczej w Pszczelinie Dziubińska T 21 22 2 1 Z. K m i e c i k , Ruch oświaty na wsi t;:awa 19(53, s. 108-110. C h a m c ó w n a , op. cii., s. 625. s 2 Królestwa Polskiego 1905-1914, W a r - �142 MARIA BIERNACKA nie załamała się, lecz w 1904 r. zorganizowała szkołę rolniczą dla dziew­ cząt w Kruszynku koło Włocławka. Cele ogólne szkoły były podobne jak w Pszczelinie. Zakres zajęć obejmował natomiast najbardziej sze­ roko pojęte prowadzenie gospodarstwa domowego, a więc ogrodnictwo, pszczelarstwo, hodowlę drobiu i trzody chlewnej, krawiectwo, tkactwo oraz hafciarstwo. Gospodarstwo rolne szkoły ułatwiało prowadzenie za­ jęć praktycznych, podczas których uczennice sprawdzały wiedzę zdo­ bywaną podczas lekcji. Dziewczęta uzupełniały ponadto swe wykształcenie w zakresie szko­ ły elementarnej ucząc się czytania, pisania, rachunków, historii Polski, geografii trzech zaborów, a także botaniki, chemii, fizyki, anatomii, f i ­ zjologii człowieka i roślin, lecznictwa i higieny oraz weterynarii. Do programu zajęć szkolnych należała również ścisła współpraca z okolicznymi wsiami, organizowanie wystaw gospodarstwa domowego, wycieczek krajowych i zagranicznych (np. w 1909 r. do Czech). Ponadto przy szkole była ochronka dla dzieci, w której uczennice pod kierun­ kiem swych nauczycielek przyspasabiały się do prowadzenia takich pla­ cówek w swoich wsiach. Zespół nauczający w szkołach rolniczych liczył na ogół wraz z kie­ rowniczką ok. 5 osób. Zakładano, że winien to być zespół odznaczający się dużym doświadczeniem pedagogicznym, ideowością i żarliwością spo­ łeczną. Zorganizowanie takiego zespołu było możliwe dzięki nastrojom panującym wówczas wśród ideowej i patriotycznej inteligencji, w tym także nauczycieli. Pod kierunkiem tak utalentowanej kierowniczki, jaką była J. Dziubińska, zespół osiągał sukcesy wychowawcze, nie notowane w innych tego typu szkołach . Zespoły uczniowskie jednorocznych szkół rolniczych liczyły zwykle po kilkadziesiąt osób. Zainteresowanie szko­ łami stale wzrastało, ponieważ ich wychowankowie zaznaczali się w swoich środowiskach w sposób wybitnie dodatni. Do propagowania tego postępowego szkolnictwa rolniczego przyczy­ niała się postępowa prasa ludowa, a zwłaszcza czasopismo „Zaranie", z którym Dziubińska i jej środowisko najściślej współpracowało. W krótkim czasie na podobieństwo tych szkół powstają nowe: męska w Sokołówku koło Ciechanowa (1905 г.), żeńska w Gołotczyźnie (1909 r.) i męska w Bratnem (1913 r.) — również w Ciechanowskiem. W 1913 r. szkołę rolniczą dla dziewcząt wiejskich organizuje w Krasieninie koło Lublina wybitna działaczka ludowa i oświatowa Irena Kosmowska — ówczesna współredaktorka „Zarania" i działaczka Towarzystwa Kółek Rolniczych im. Staszica. Na uwagę zasługuje to, że wszystkie ówczesne szkoły rolnicze po­ wstawały i utrzymywały się z prywatnych dotacji ludzi „zarażonych" 23 " K m i e c i k , op. cit., s. U l ; Por. Pamięć Dziubińskiej i wybór jej przemówień, artykułów, boru. Wspomnienia o Jadwidze listów, Warszawa 1968. �OŠWSA1A A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 143 ideą służby społecznej dla wsi i kraju. Przykładem jest Szkoła w K r u szynku, która powstała z inicjatywy Maksymiliana Malinowskiego. Za­ budowania oraz ogród ofiarowała szkole Irena Hackowa — koleżanka Jadwigi Dziubińskiej, natomiast Janina Blochowa przeznaczyła 300 rubli na jej uruchomienie. Prezes Towarzystwa Popierania Przemysłu Ludo­ wego zobowiązał się udzielać szkole 1200 rubli rocznego zasiłku. Inicjatorem szkoły rolniczej w Bratnem był Aleksander Świętochow­ ski, który przeznaczył na ten cel fundusz zebrany podczas swojego j u ­ bileuszu z okazji 25-lecia pracy. Realizację projektu ułatwiła Aleksandra Bąkowska ofiarowując szkole 58 morgów ziemi wraz z sadem i polet­ kami doświadczalnymi. Do powstania szkoły w Sokołówku przyczynił się lekarz ciechanow­ ski Franciszek Rajkowski, kurator fundacji Tomasza Klonowskiego, któ­ ry przeznaczył część swego majątku na kształcenie synów chłopskich. Rajkowski w porozumieniu z Dziubińską zawarł umowę z Towarzy­ stwem Kółek Rolniczych im. Staszica i w ten sposób szkoła otrzymała roczną dotację w wysokości 500 rubli. Szkoła w Krasieninie ufundowana została przez Irenę Kosmowską, która za własne pieniądze zakupiła resztówkę pofolwarczną. Bliscy współpracownicy „Zarania" i ruchu zaraniarskiego przyczynili się do wyposażenia szkoły w odpowiednie urządzenia. Oczywiście wszyscy ini­ cjatorzy i fundatorzy interesowali się żywo losem swych szkół, zawsze gotowi nieść im swą pomoc. Trybuną szkół rolniczych było przede wszystkim „Zaranie", na ła­ mach którego omawiano żywotne problemy dotyczące losu wychowan­ ków, a zwłaszcza zadań, jakie przed nimi postawiła szkoła: „Uczniowie i uczennice ich, zaczerpnąwszy trochę światła, powinni zostawać po wsiach, pomiędzy swymi, i tam siać ziarno oświaty, jakie z owych szkół wynieśli". Ideę współpracy z młodzieżą szkół rolniczych i w ogóle z młodzieżą wiejską przejęło później pismo „Drużyna", zorganizowane przez młodych działaczy oświatowych pochodzenia chłopskiego: Alek­ sandra Bogusławskiego, Adama Chętnika i Antoniego Piątkowskiego. Redaktorem pisma została działaczka oświatowa Rozalia Brzezińska, a jej zastępcą Adam Chętnik. Pismo to „budziło" młodzież wiejską i wiązało ją — podobnie jak „Zaranie" i jego dodatek „Świt — Młodzi idą" — z rodzącym się ruchem ludowym. „Tam, gdzie był «pszczeliшак», «kruszynianka», «sokołowiak» były zarazem podatne warunki na istnienie różnorodnych form pracy społeczno-oświatowej i kulturalnej, a także politycznej — niepodległościowej", pisał organizator młodzieży wiejskiej Józef Niecko . Wychowankowie szkół rolniczych oraz młodzież wiejska pozostająca w kręgach czytelniczych „Zarania" i „Drużyny" stawali się także orga24 Cyt. za K m i e c i k , op. cit., s. 122. �144 MARIA BIERNACKA nizatorami kółek rolniczych im. Staszica. Kółka te prowadziły intensyw­ ne kształcenie w zakresie gospodarstwa wiejskiego, m.in. poprzez róż­ nego rodzaju kursy, wycieczki, prowadzenie poletek doświadczalnych. Działalność ta napotykała jednak duże trudności ze strony ziemiaństwa i kleru, zwalczających emancypacyjny ruch zaraniarski. Ziemiaństwo dla utrwalenia swych wpływów na wsi przystąpiło do utworzenia przy Centralnym Towarzystwie Rolniczym Wydziału Kółek Rolniczych, co miało stanowić przeciwwagę dla działalności kółek staszicowskich. Okrę­ gowe Towarzystwo Rolnicze zatrudniające specjalnych instruktorów r o l ­ nych prowadziły prace doświadczalne w gospodarstwach chłopskich, kształciło swych członków na „ruchomym" uniwersytecie ludowym, którego zajęcia odbywały się kolejno w różnych miejscowościach, a po­ nadto zorganizowało dwie szkoły rolnicze (męską w Nałęczowie i żeńską w Mirosławicach), które miały stanowić konkurencję dla zaraniarskich .szkół rolniczych. P O Z A S Z K O L N A DZIAŁALNOŚĆ OŚWIATOWA STOWARZYSZENIA Odmienność treści, form i metod pracy oświatowej w poszczególnych zaborach uwarunkowana była przede wszystkim inną sytuacją społeczno-ekonomiczną i prawną. R. Wroczyński analizując programy oświato­ we polskich pozytywistów na tle społecznym i gospodarczym zwracał uwagę, że „w polskiej rzeczywistości społeczno-oświatowej przewaga rea­ liów w dziedzinie oświaty i wychowania miała swój specjalny charak­ ter. Wyraziło się w niej nie tyle nawiązywanie do potrzeb cywilizacji przemysłowej, co troska o własne społeczeństwo, chęć likwidowania je­ go rozwojowych anomalii oraz znalezienie realnej drogi działania w wa­ runkach ucisku narodowego. Warunki oświaty powodowały, iż fala rea­ lizmu zwróciła się raczej ku życiu niż ku szkole, wiązała się z przy­ sposabianiem do zawodów technicznych i handlowych. Zagadnienie współudziału treści realnych i filozoficznych w programach szkolnych, wyłączone spod dyskusji i wpływu społeczeństwa w dwu dzielnicach, nie mogło mieć tej żywotności, co gdzie indziej" . Owa „troska o wła­ sne społeczeństwo" i „chęć likwidowania jego rozwojowych anomalii", a także poszukiwanie „realnej drogi działania w warunkach ucisku na­ rodowego" spowodowały, że działalność oświatowa i kulturalna na w s i polskiej popłynęła szerokim nurtem pozaszkolnym. Formy jej i treści były różne dla poszczególnych dzielnic naszego kraju. 25 W zaborze pruskim cechą szczególną działalności oświatowej był jej 2 5 W roczyński, op. cit., s. 105. �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 145 gospodarczy charakter, wielka ostrożność i rozwaga w metodach dzia­ łania oraz izolacja od ogólnopolskich nurtów i wpływów. Ucisk narodo­ wy powodował, że w działalności gospodarczej i oświatowej jednoczyły się wszystkie grupy społeczne: lud, drobnomieszczaństwo, szlachta oraz duchowieństwo katolickie. W pracy tej korzystano przede wszystkim z możliwości działania legalnego. Na łamach „Dziennika Poznańskiego" ukazywały się artykuły w sprawie szkolnictwa, pisowni polskiej, wybo­ rów, stowarzyszeń oświatowych, redaktor „Orędownika" zaś R. Szymań­ ski korzystając z ustawowych prawnień urządzał od 1872 r. wiece l u ­ dowe, które stanowiły jedną z form działalności polityczno-społecznej i oświatowej. O ile jednak praca na polu gospodarczym prowadzona być mogła bez większych przeszkód, to działalność stowarzyszeń oświatowych napoty­ kała poważne trudności, zwłaszcza w okresie tzw. walki kulturalnej. W zaborze pruskim działały następujące stowarzyszenia: 1) Towarzystwo ku Popieraniu Moralnych Interesów Ludności Polskiej (założone w 1869 r. w Toruniu), które w programie swym zakładało podnoszenie oświaty i obyczajowości wśród Polaków, wpływanie na opinię publiczną poprzez prasę polską i niemiecką oraz staranie o równouprawnienie ludności polskiej w całym państwie; 2) Towarzystwo Oświaty Ludowej (powstałe w 1872 г.), celem którego było zakładanie bibliotek, popieranie wydaw­ nictw i pism ludowych, rozpowszechnianie książek, pism i obrazków oraz zakładanie ochronek. Liberalny charakter tego Towarzystwa powo­ dował, że było ono zwalczane przez władze niemieckie. W 1879 r. zo­ stało rozwiązane z racji organizowania wieców w obronie języka pol­ skiego w szkole; 3) Towarzystwo Czytelni Ludowych (TCL — powstałe W 1880 г.), mające na celu wychowanie religijne ludu poprzez czytanie książek polskich oraz zakładanie bibliotek ludowych. Działalnością swą objęło ono cały zabór pruski i wychodźstwo polskie w Niemczech. To­ warzystwo Czytelni Ludowych, które zwłaszcza w pierwszym okresie działalności narażone było na szykany ze strony władz pruskich, prze­ trwało do czasów odzyskania niepodległości. Przed 1914 r. dorobek TCL wynosił: 1032 bibliotek w Wielkopolsce, 157 na Śląsku, 342 na Pomorzu i Prusach Wschodnich oraz 131 na wychodźstwie. Biblioteki te były utrzymywane z dobrowolnych składek i darów społeczeństwa. 1 TCL przeniknięte było duchem solidaryzmu społecznego, w okresie późniejszym opanowane nawet zostało przez Narodową Demokrację. Odegrało ono wielką rolę w zakresie krzewienia czytelnictwa i rozbu­ dzania świadomości narodowej Polaków. J. Molenda analizując czynni­ k i sprzyjające kształtowaniu się ruchów politycznych na wsi wszystkich zaborów stwierdza, że wobec niemożliwości szerszego rozwoju prac polityczno-parlamentarnych w zaborze pruskim — działalność stronnictw sprowadzała się w większym stopniu, aniżeli np. w Galicji, do wyda­ wania czasopism oraz udziału w organizacjach społeczno-gospodarczych 10 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 26/2 �116 MAKIA BIERNACKA i kulturalno-oświatowych. Krytyczny stosunek społeczeństwa wielko­ polskiego do ugodowej polityki miejscowych konserwatystów spowodo­ wał, że dominującą pozycję uzyskała Narodowa Demokracja, która bro­ niąc polskości i prawa do utrzymania ziemi zapewniła sobie także kon­ trolę nad ekonomiczno-społecznymi i kulturalno-oświatowymi organiza­ cjami masowymi chłopów. Organizacje te walcząc z germanizacją przy­ czyniały się do wzrostu świadomości politycznej i narodowej chłopów, do ochrony polskości tych ziem oraz do wzrostu kultury gospodarowa­ nia. Na ogólnym tle specyficznych stosunków społeczno-gospodarczych, narodowych i politycznych zrodziła się tam również idea solidaryzmu społecznego, który łączył wszystkie warstwy i klasy na gruncie walki /. germanizacją i w obronie polskiego stanu posiadania . Wiek X I X oraz przełom ostatnich stuleci zaznaczył się w życiu ziem polskich wchodzących w skład zaboru austriackiego poważnym osiągnię­ ciem w zakresie oświaty i kultury. Spośród ośrodków miejskich na czo­ ło wybijają się dwa najważniejsze centra życia umysłowego — L w ó w i Kraków. We Lwowie, który po pierwszym rozbiorze był siedzibą władz austriackich „Królestwa Galicji i Lodomerii" oraz sejmu stano­ wego, głównym ośrodkiem życia umysłowego stał się uniwersytet Jana Kazimierza. Po repolonizacji w 1871 r. (istniał od 1783 r.) Uniwersytet ten awansował do czołowych uczelni europejskich. Drugim ośrodkiem życia naukowego i kulturalnego był Zakład Narodowy im. Ossolińskich, ufundowany w 1817 r. przez Józefa Maksymiliana Ossolińskiego, wiel­ kiego znawcy, miłośnika i kolekcjonera słowa pisanego. Zadaniem tej placówki było gromadzenie materiałów rękopiśmienniczych i drukowa­ nych dotyczących Polski, a t y m samym stworzenie warsztatu nauko­ wego dla potrzeb polskich uczonych. Zakład prowadził także prace w y ­ dawnicze, a ponadto stworzył wielką bibliotekę, która odegrała ważną rolę w życiu narodu polskiego. Oprócz biblioteki Ossolińskich działały tam jeszcze i inne poważne ośrodki biblioteczne. 26 W mieście t y m istniały także wówczas duże możliwości stowarzy­ szania się, czego dowodem jest to, że w roku 1884 funkcjonowało tam 196 stowarzyszeń. Najważniejsze z nich to Towarzystwo Historyczne ze swym organem „Kwartalnikiem Historycznym", Towarzystwo Lite­ rackie im. A. Mickiewicza, które po przeorganizowaniu się objęło swą działalnością całą literaturę polską i swój organ „Pamiętnik Towarzy­ stwa Literackiego im. A. Mickiewicza" przemianowało na „Pamiętnik Literacki". Ponadto rozwijało się bardzo bujnie czasopiśmiennictwo — w 1884 r. ukazywało się we Lwowie 59 czasopism polskich i 10 „rusińskich". Działało tam także wielu naukowców i pisarzy. Szczególną rolę 26 Tamże, s. 144; C h a m c ó w n a , op. cit., s. 568-583; J . M o l e n d a , ruch polityczny od przełomu XIX i XX w. do listopada 1918 г., [w:] chłopów polskich, t. 2, s. 464-465. Chłopski Historia �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI 147 WIEJSKIEJ spełniło „modernistyczne" środowisko literackie, w którym działali tej miary pisarze, co Jan Kasprowicz, Karol Irzykowski, Stanisław Brzo­ zowski, Aleksander Fredro, Walerian Łoziński, Iwan Franko oraz wielu innych. Drugim z kolei ośrodkiem życia umysłowego w Galicji był Kraków. Jego rola w X I X w. była jednak znacznie mniejsza, zwłaszcza po re­ wolucji 1846 г., która spowodowała włączenie „republiki krakowskiej" z powrotem do Austrii. Pod koniec X I X w. miasto zaczęło się podnosić 7. upadku przede wszystkim dzięki działalności Uniwersytetu, który po­ siadał stare tradycje i utrzymał język wykładowy polski. Obok Uniwer­ sytetu zaczęła także działać Akademia Umiejętności, która wkrótce uzys­ kała naczelną pozycję w nauce polskiej zarówno w okresie zaborów, jak i w Polsce niepodległej okresu międzywojennego. Szczególna rola przypadła literackiemu środowisku Krakowa z prze­ łomu X I X i X X w., które stworzyło nowe formy ekspresji artystycznej, nowy styl życia i w ogromnym stopniu zainteresowania swe zwróciło także w kierunku wsi i jej kultury — co znalazło m.in. wyraz w We­ selu Stanisława Wyspiańskigo. Tak więc w ostatnich dziesięcioleciach bytu pod zaborami Kraków odzyskał swoje dawne znaczenie. Janina Kulczycka-Saloni analizując życie literackie i kulturalne Po­ laków w X I X w. wskazuje na najważniejsze czynniki, które spełniały rolę integrującą na obszarze wszystkich ziem polskich. Do pierwszych zalicza ogólną postawę inteligencji polskiej, „która w gruncie rzeczy nigdy nie przyjęła do wiadomości faktu rozbiorów i traktowała granice zaborów jako swego rodzaju utrudnienie techniczne w kontaktach oso­ bistych i literackich". Działacze literatury i prasy polskiej pisali dla „całego audytorium polskiego, do wszystkich Polaków bez względu na ich przynależność państwową i miejsce zamieszkania" . Na tym tle w y ­ rastał kult języka polskiego „jako podstawowego czynnika więzi narodo­ wej, troska o jego poprawność, o jego kulturę, postawa obronna wobec destrukcyjnych wpływów obcojęzycznego środowiska" — o czym świad­ czy literatura, która w świetle negatywnym ukazuje postaci ludzi, któ­ rzy zobojętnieli narodowo lub się wynarodowili . Wielką rolę w integracji Polaków spełniała także prasa. Publicyści i dziennikarze pisali bowiem artykuły przeznaczone dla całego „audyto­ rium polskiego" bez względu na przynależność państwową i miejsce zamieszkania. Społeczeństwo polskie było nie tylko informowane o losie Polaków rozrzuconych po świecie, ale także „pociągane do świadczeń na rzecz rodaków bardziej zagrożonych czy bardziej nieszczęśliwych (na przykład akcje na powodzian, na głodujących na Śląsku Polaków orga­ nizowane przez prasę warszawską), a także na instytucje i działanie 27 28 2 7 J. K u l c z y c k a - S a l o n i , Polska XIX wieku, s. 505-506. Tamże, s. 506. 28 Geografia literacka Polski pod zaborami, [w.] �148 MARIA BIERNACKA 0 znaczeniu narodowym, takie jak Kasa im. Mianowskiego, Akademia Umiejętności, przedsięwzięcia wydawnicze" . Dalsze czynniki integracji to instytucje przekraczające granice za­ borów w sensie rozumienia i reprezentowania interesów ogólnonarodo­ wych, jak np. Warszawskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk i Akademia Umiejętności w Krakowie. Ponadto zadania integracyjne spełniały róż­ nego rodzaju instytucje o charakterze ogólnonarodowym. Przodował pod^ tym względem właśnie Kraków, gdzie uroczystości jubileuszowe oraz pogrzeby sławnych ludzi organizowane były na skalę ogólnopolską. Po­ dobną rolę pełniły różne zjazdy naukowe, a zwłaszcza historyków, od­ bywające się przeważnie we Lwowie. Niemniej ważny czynnik integru­ jący stanowili pisarze polscy, którzy utrzymywali ze sobą ścisłe kon­ takty literackie i osobiste, a także zmieniali często miejsce swego za­ mieszkania, przenosząc się z jednego zaboru do drugiego . Działalność oświatową na wsi galicyjskiej rozpatrywać należy w kon­ tekście jej autonomii politycznej oraz decydujących wpływów zacho­ wawczych ugrupowań szlachecko-ziemiańskich. R. Wroczyński stwier­ dza, że inny był niż w pozostałych zaborach charakter akcji oświato­ wej. O ile bowiem w Kongresówce i w Poznańskiem działalność oświa­ towa kompensowała brak szkół, o tyle w Galicji przeciwdziałała ducho­ w i szkoły ludowej, wychowującej masy w poczuciu kastowej odrębności 1 różnicy stanowej. Nasilenie tej akcji przypadło na czasy późniejsze, pozytywistyczne. Ruch, jaki się rozpoczął w Galicji około sprawy oś­ wiaty pozaszkolnej w końcu wieku, wiązał się z przemianami i kierun­ kami przeciwstawiającymi się ideologii pozytywistycznej . Wyrazem działalności oświatowej prowadzonej przez koła zachowaw­ cze na terenie Galicji było Towarzystwo Szerzenia Oświaty po Wsiach założone w latach siedemdziesiątych X I X w. przez Adama Potockiego, w celu organizowania szkół ludowych oraz Towarzystwo Przyjaciół Oświaty Ludowej (1883 г.), które prowadziło wykłady niedzielne, zakła­ dało biblioteki, a także ułatwiało młodzieży szkół ludowych dostęp do szkół rzemieślniczych. Od 1891 r. akcję organizowania czytelni i wypo­ życzalni książek prowadziło także Towarzystwo Szkoły Ludowej oraz Uniwersytet Ludowy im. A. Mickiewicza w Krakowie. Warto podkreślić, że równolegle do działalności oświatowej i poli­ tycznej rozwijał się również na wsi galicyjskiej amatorski ruch teatral­ ny, organizowany najpierw pod patronatem Towarzystwa Kółek Rol­ niczych, a następnie w ramach Związku Teatrów i Chórów Włościań­ skich. O ile w Galicji istniała możliwość działania w legalnych instytu­ cjach i organizacjach oświatowych, to w Królestwie Polskim możliwości 29 30 31 29 80 3 1 Tamże, s. 506. Tamże, s. 507-508. W r o c z y ń s k i , op. cit., s. 149. �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 149 te były bardzo ograniczone i z tych właśnie względów czasopisma i książki pełniły tam często rolę nieistniejących instytucji. W takich warunkach musiały być podejmowane dość wcześnie próby działalności konspiracyjnej. Prace oświatowe prowadzone więc były z reguły w ra­ mach działalności instytucji gospodarczych, przemysłowych oraz filan­ tropijnych. Jedną z najpoważniejszych form działalności oświatowej w Króle­ stwie było organizowanie tajnych szkółek. Początkowo była to akcja samorzutna, później wsparta została przez działanie wybitnych jedno­ stek z grona postępowej inteligencji powołującej do tego celu dorywczo odpowiednie stowarzyszenia. Spośród instytucji, które podjęły w Króle­ stwie walkę z istniejącym stanem rzeczy na wsi, -.należy wymienić: To­ warzystwo Oświaty Narodowej, Koło Oświaty Ludowej, Kobiece Koło Oświaty Ludowej oraz Towarzystwo Tajnego Nauczania. Powstałe w 1875 r. w środowisku studentów warszawskich Towarzystwo Oświaty Narodowej było organizacją tajną, która przetrwała tylko dwa lata. Celem Towarzystwa było upowszechnianie wśród chłopów czytelnictwa, poprzez rozpowszechnianie książek z dziedziny historii, krajoznawstwa, higieny, rolnictwa i literatury pięknej. W tym celu odbywali TON-owcy wycieczki po kraju, nawiązywali kontakty z chłopami, dostarczając im odpowiednią literaturę. Po rozgromieniu Towarzystwa przez władze carskie niektórzy jego działacze, jak np. Konrad Prószyński, przeszli do działalności legalnej, służąc nadal wytrwale sprawie upowszechnia­ nia oświaty. Koło Oświaty Ludowej powstałe w 1882 r. z inicjatywy wybitnego popularyzatora i przyrodnika Mieczysława Brzezińskiego, Konrada P r ó ­ szyńskiego i innych działaczy było również organizacją nielegalną, zmierzającą do pozyskania chłopów dla sprawy narodowej. Podobnej sprawie służyło Kobiece Koło Oświaty Ludowej założone w 1883 r. przez Faustynę Morzycką, które na tajnych i półtajnych kursach przysposa­ biało nauczycieli ludowych do pracy na wsi. Obie organizacje dążyły do zwalczania ciemnoty i zacofania na wsi oraz wpływały na budzenie się świadomości narodowej chłopów. Surowe represje i aresztowania, wśród członków tych kół w 1894 г., nie wpłynęły na ich rozwiązanie. W końcu X I X w. członkowie K O L wykazywali żywą działalność, orga­ nizując na wsiach „setki biblioteczek" złożonych z książek o treści historycznej, które miały za zadanie przygotować wieś do przyjęcia także literatury nielegalnej, propagującej idee Polski niepodległej. Rolę tę spełniało w Królestwie nielegalne pismo „Polak" (miesięcznik), dru­ kowane w Galicji i następnie kolportowane do Królestwa. Towarzystwo Tajnego Nauczania powołane do życia przez Cecylię Sniegocką (1894), którego celem była działalność w dzielnicach robotni­ czych Warszawy, prowadziło również tajną działalność nauczającą i oś­ wiatową wśród podwarszawskiej ludności wiejskiej. Na uwagę zasłu- �150 MARIA BIERNACKA guje także działalność oświatowa tego Towarzystwa na wsi, prowadzona przez studentów Uniwersytetu Warszawskiego oraz Instytutu Gospodar­ stwa Wiejskiego i Leśnictwa w Puławach . Niezwykłą rolę w upowszechnianiu oświaty i zwalczaniu analfabe­ tyzmu na wsi spełnił wybitny i niestrudzony działacz oświatowy, twór­ ca popularnego elementarza oraz wydawca „Gazety Świątecznej" — Konrad Prószyński występujący pod pseudonimem Kazimierza Promy­ ka. Pierwszy elementarz ścienny opracowany przez K . Prószyńskiego, który ukazał się w 1875 r. w nakładzie 5000 egz., przeznaczony był do nauki czytania, zaś następne książkowe, stale ulepszane, miały na celu upowszechnianie zarówno czytania, jak i pisania. Ten ciągle udoskona­ lany elementarz cieszył się ogromnym powodzeniem i już w 1906 r, uzyskał 41 wydań o ogólnym nakładzie 750 000 egz. Elementarz ten, pt. Obrazkowa nauka czytania i pisania oraz elementarz dla samouków, zyskał na międzynarodowej wystawie elementarzy w Londynie pierwsze miejsce (spośród • 500 elementarzy nadesłanych z innych krajów). Za życia K . Prószyńskiego nakład jego przekroczył 1 milion egz. (1908 г.). W 1916 r. ukazało się 64 wydanie elementarza — ogólny nakład tych wydawnictw wynosił wówczas 1 310 000 egz. Źródłem tak wielkiej popu­ larności elementarza K . Prószyńskiego była niezwykła jasność wykładu i obrazkowy system nauczania. 32 K. Prószyński wydał ponadto podręczniki do nauki czytania, które również doczekały się wielu wydań, oraz kalendarze pt. Gość. Kalen­ darz Promyka, w którym znajdowało się wiele porad dla rolników. Wszystkie te pozycje cieszyły się ogromną popularnością, „same zaś elementarze Promyka stanowią w dziejach oświaty narodowej pozycję pomnikową. W ciągu kilku lat wyparły wszystkie inne elementarze, osiągając na początku X X w. astronomiczną, jak na stosunki polskie, wysokość nakładów. Odegrały one wielką rolę w procesie budzenia się wsi pouwłaszczeniowej z wielkiej ciemnoty i zacofania" . Odrębną pozycję w dziejach oświaty na wsi Królestwa zajmują cza­ sopisma ludowe. 33 CZASOPISMA Czasopiśmiennictwo, które tak olbrzymi wpływ wywarło na rozwój umysłowy, światopoglądowy i moralny społeczeństwa wiejskiego w X I X i na początku X X w., przechodziło różne fazy rozwoju. Początkowo były to próby podejmowane przez środowiska ziemiańsko-mieszczańskie zmie­ rzające pod wpływem postępowych prądów umysłowych i społecznych 8 2 czasów 1963. 3 3 В r o d o w s к a, op. cit., s. 242-244; Z. K m i e c i k , redaktorstwa Konrada Prószyńskiego „Promyka" Kmiecik, op. cit., s. 28. „Gazeta Świąteczna" za (1881-1908), Warszawa �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI 151 WIEJSKIEJ do rozbudzenia społeczeństwa wiejskiego. Pierwsze pisma dla wsi, tzw. pisma „dla ludu", w różnych dzielnicach kraju nie miały charakteru ciągłego, a odbiorcami ich byli najczęściej — jak pisze S. Lato — księża, ekonomi, oficjaliści dworscy i sami obszarnicy. Głównie za ich pośredni­ ctwem mogły docierać do umysłowości przeciętnego, w ogromnym pro­ cencie niepiśmiennego chłopa treści zawarte w przeznaczonych dla niego czasopismach czy kalendarzach wydawanych w końcu X V I I I i pierw­ szej połowie X I X w. Do najstarszych wydawnictw „dla ludu" zalicza się Książkę dla go­ spodarzy z rozkazu jednego patrioty napisaną przez X. SP (pseudonim księdza Piotra Š Witkowskiego, późniejszego redaktora „Wyborów Wia­ domości Gospodarskich") wydaną w 1784 r. W latach 1789-1806 wydawane było na Śląsku Cieszyńskim pierwsze czasopismo w języku polskim pt. „Gazety Śląskie dla Ludu Polskiego" (w nakładzie 10 tys. egz.). Pismo to wydawały pruskie władze zaborcze, zmuszone do posługiwania się językiem używanym przez tamtejszą ludność. Następne pozycje z pism „dla ludu" stanowiły: „Przyjaciel L u ­ du", którego pierwszy numer ukazał się w 1794 r. (a jego redaktorem był prawdopodobnie Hugo Kołłątaj), „Przyjaciel Wiejski" wydawany w Kaliszu (1809), „Gazeta Wiejska, czyli Wiadomości Gospodarczo-Rolnicze" (1817), „Kurek Mazurski" (1849), „Pielgrzym Nadwiślański" (1882) i inne. Pierwszą książką „dla ludu" był Pielgrzym w Dobromi­ lu — czyli nauki wiejskie autorstwa Izabeli z Flemmingów Czartorys­ kiej — wydane w Warszawie w 1818 r. (do roku 1861 miała 13 wydań). Publikacje te ukazywały się jednak w nakładzie niewielkim i nie mogły wywrzeć większego wpływu na rozwój czytelnictwa na w s i . 3 4 W zaborze pruskim — na terenie Wielkiego Księstwa Poznańskiego i Pomorza — czołowe miejsce w programach różnych ugrupowań poli­ tycznych zajmowały zagadnienia oświaty ludowej. Inicjatywę w t y m zakresie wykazywała nie tylko warstwa szlachecko-inteligencka, ale tak­ że duchowieństwo. Już od 1837 do 1853 r. wychodziła w Lesznie „Szkółka Niedzielna" przeznaczona dla ludu, o treści religijno-morali2:atorskiej, głosząca hasła solidaryzmu społecznego. W przededniu Wiosny Ludów ukazał się miesięcznik „Pismo dla Nauczycieli" z dodatkiem „Pismo dla Ludu Polskiego". Po Wiośnie Ludów następuje bujniejszy rozwój czasopiśmiennictwa i wówczas ks. Prusinowski wydaje „Wielko­ polanina" (1848) oraz „Wiarusa" (1849) w Szamotułach zaś Antoni K o sidowski redaguje „Tygodnik Szamotulski". W pismach ks. Prusińskiego przebija zdecydowanie idea katolicyzmu i solidaryzmu społecznego. Róż­ nego rodzaju ograniczenia władz powodują, że wydawnictwa te nie ma­ ją ciągłości, jak np. „Gazeta Poznańska" kolportowana wśród chłopów, 3 4 S. L a t o , U źródeł prasy „dla ludu", [w:] I. T u r o w s k a - B a r , czasopisma o wsi i dla wsi od XVIII do r. 1960, Warszawa 1963. Polskie �152 MARIA BIERNACKA czy też „Dzwon Wielkopolski". Trwałe miejsce zdobył sobie „Wielkopo­ lanin" założony przez Józefa Chociszewskiego. W bardzo trudnych warunkach rozwijała się prasa polska na Mazu­ rach i Warmii. Pierwsze pismo to „Kurek Mazurski" — tygodnik zało­ żony w 1849 r. przez Antoniego Gąsiorowskiego i wydawany w języku polskim i niemieckim. Trwalszą pozycję wydawniczą stanowiła „Gaze­ ta Lecka" wydawana w Ełku jako tygodnik pod redakcją nauczyciela Gerssa, a następnie „Gazeta Ludowa" — organ powstałej w 1896 r. Mazurskiej Partii Ludowej redagowanej przez rodowitego Mazura — Karola Barkę. Podstawowe znaczenie „Gazety Ludowej" to obrona języ­ ka polskiego, który na tym terenie był szczególnie zagrożony przez politykę wynaradawiania. Działalność Mazurskiej Partii Ludowej i jej organu prasowego skierowana była także na walkę z niesprawiedliwym dla chłopów systemem podatkowym, ze zbytnimi obciążeniami w budo­ wie dróg publicznych, szkół, brakiem reprezentacji chłopskiej w parla­ mencie, sejmie i sejmikach. Po upadku „Gazety Ludowej" podobną rolę spełniał „Mazur", który wychodził z przerwami do 1939 r. oraz już w okresie międzywojennym „Mazurski Przyjaciel Ludu" se. Pisma „dla ludu" na terenie Galicji datują się od Wiosny Ludów, a następnie od ogłoszenia jej autonomii. Początkowo miały one charak­ ter klerykalno-filantropijny i nie posiadały szerokiego zasięgu. Po znie­ sieniu pańszczyzny w 1848 r. w centrum uwagi znalazły się jednak pro­ blemy uświadomienia społecznego i narodowego ludności wsi. Krótko­ trwały okres swobody w 1848 r. zaznaczył się dużym ożywieniem na polu czasopiśmiennictwa ludowego. W Krakowie ukazały się cztery pisma dla ludu: „Krakus", „Wieśniak", „ P r a w d a " oraz „Szkoła Ludu". Drugim centrum wydawniczym dla wsi było środowisko lwowskie, gdzie także w roku 1848 ukazał się pierwszy numer „Przyjaciela Ludu" pod redakcją dziennikarza Juliana Aleksandra Kamińskiego (jako „pisemko dla zabawy i oświaty ludu polskiego"). W t y m samym czasie ukazywały się jeszcze we Lwowie dwa pisma: „Telegraf, Dziennik dla Każdego Stanu" oraz „Nowiny Polityczne dla Ludu". W latach następnych poja­ wiały się pisma nowe, ale problem wychowania i uświadomienia spo­ łeczności chłopskiej wysuwał się zawsze w nich na czoło. O wpływy wśród chłopów ubiegał się w tym okresie szczególnie obóz konserwatywno-klerykalny. Wyrazem tego były wydawnictwa religijne, które miały duży zasięg oddziaływania i wśród wielu czytelników formowały ich światopogląd społeczny. W piśmiennictwie t y m dominował moraliza­ torski typ opowiastek, jak np. Leniwy Bartek, Franek Pijanica czy św. 35 Tamże, s. 22-32; por. także J . W r ó b l e w s k i , Polskie biblioteki ludowe w zaborze pruskim i na terenie Rzeszy Niemieckiej w latach 1843-1939, Olsztyn 1975; Czasopiśmiennictwo ludowe w Królestwie Polskim 1905-1914, Warszawa 1953. �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 153 Izydor (Oracz). Podobny charakter miały również inne wydawnictwa, jak np. „Dzwonek" . Po roku 1866, gdy Galicja uzyskała autonomię, pojawia się prasa 0 charakterze politycznym, a pod koniec X I X w. przybiera ona formę zdecydowanej akcji propagandowej. W t y m czasie ukazuje się już wiele czasopism dla wsi, w których na czołowe miejsce wysuwają się obok zagadnień religijnych problemy życia politycznego. Wiąże się to z roz­ wojem samodzielnego, politycznego ruchu ludowego w Galicji. Proces ten odbywał się stopniowo, a na jego ukształtowanie się zasadniczy wpływ wywarły m.in. takie czasopisma, jak „Wieniec", „Pszczółka", „Przegląd Społeczny", „Przyjaciel Ludu" — wydawane przez księdza Stanisława Stojałowskiego, Bolesława Wysłoucha i Jana Stapińskiego 37. Zawartość treściowa czasopism i literatury przeznaczonej w X I X w. „dla ludu" była na ogół jednoznaczna. Niewątpliwym zadaniem wszyst­ kich ugrupowań oraz wybitnych jednostek oddziałujących na wieś było dążenie do podniesienia poziomu umysłowego zapóźnionej w swym roz­ woju ludności wiejskiej. Ale cele, rozmiary i granice tego nauczania, uświadamiania i wychowywania były różne. W prasie i literaturze spro­ wadzały się głównie do wychowania dobrego i pracowitego gospodarza, wierzącego i praktykującego katolika, pogodzonego ze swym stanem 1 losem wieśniaka. Nicią przewodnią większości poczynań reformatorskich w stosunku do wsi była jednak idea oświecenia, zmierzająca do rozbudzenia i pod­ trzymywania świadomości oraz tożsamości narodowej warstwy chłop­ skiej, która winna stanowić podstawę i przyszłość narodu. W t y m nurcie działalności społecznej i oświatowej na wsi znaleźli się przedstawiciele kierunków demokratycznych dążących szczerze do podniesienia na wyż­ szy poziom życia ludności wiejskiej. W kulturze warstwy chłopskiej widzieli oni te wartości, które ich zdaniem powinny wejść do ogólnego skarbca kultury ogólnonarodowej. Ten demokratyczny nurt działalności podjęli w przyszłości sami przedstawiciele warstwy chłopskiej, co zna­ lazło wyraz przede wszystkim w działalności tworzącego się ruchu ludo­ wego i młodzieżowego. W zaborze pruskim na zawartość prasy „dla ludu" składały się głów­ nie materiały o treści religijnej, moralizatorskiej częściowo historycz­ nej. Sporo miejsca poświęcono poradom z dziedziny uprawy roli, ogrod­ nictwa, hodowli („Szkółka Niedzielna"). W „Piśmie dla Nauczycieli L u 36 3 e L a t o , op. cit., s. 33-40. L a t o , op. cit., s. 33-41. Por. Zarys historii polskiego ruchu ludowego, i. 1, Warszawa 1963; J . S t a p i ń s k i , Pamiętnik, Warszawa 1959; K . D u n i n - W ą s o w i с z. Początki ruchu ludowego na ziemi rzeszowskiej, [w:] Ruch ludoicy na Rzeszowszczyźnie, Lublin 1967; W. W i t o s , Moje wspomnienia, Warszawa 1978; .1. B o j k o , Ze wspomnień, Warszawa 1959. 3 7 �154 MARIA BIERNACKA du" autorzy artykułów głosili społeczny kompromis, nawołując nauczy­ cieli, księży i obszarników, by szerzyli na wsi oświatę, gdyż tą drogą zapanuje powszechna „miłość, zaufanie, zgoda, cnota, swoboda i szczę­ ście". Redaktor pisma „Wielkopolanin" i „Wiarus" ks. Prusinowski zaj­ mował wyraźnie stanowisko antyniemieckie pisząc: „Przestańcie nad na­ mi panować, wynoście się z domu naszego do domu waszego... z ojczyzny naszej do ojczyzny waszej... co jest nasze nie nazywajcie s w o i m i " . Podobną wymowę miała również prasa na Mazurach i Warmii, gdzie elementy samoobrony narodowej odgrywały ważną rolę: „Świętą powin­ nością każdego Polaka jest bronienie i wskrzeszanie narodowości pol­ skiej — szczególnie tam, gdzie jej zupełna grozi zagłada", pisał Antoni Gąsiorowski w wydawanym przez siebie „Kurku Mazurskim" . Nawo­ ływał on ponadto do podniesienia oświaty i poziomu gospodarstwa rol­ nego, co znalazło wyraz w miesięczniku dla ludu „Zaradny Gospodarz Wiejski", poświęconym rolnictwu, przemysłowi i nauce . Problematykę polskości podjęła również „Gazeta Ludowa" w dziale „Mazury", która skierowała apel do „Matek polskich": „Czuwajcie nad tym, aby dzieci wasze nie zapomniały swej mowy ojczystej. Uczcie dzieci czytać i p i ­ sać po polsku" . 38 39 40 41 Piśmiennictwo „dla ludu"- na terenie Galicji na pierwszy plan wysu­ wało hasło pojednania narodowego. W „Krakusie" z 1848 r. pisano więc: „My, naród polski, wyrobnicy, księża, żydy, szlachta, mieszczany, rze­ mieślnicy i panowie razem wszyscy łączymy się bratnim węzłem zgody, aby co rychlej wygnać nieprzyjaciela i wydźwignąć z grobu ukochaną Ojczyznę naszą Polskę. Amen!!" . Podobnym duchem przepojone były pisemka i książki dla ludu wydawane zarówno w ośrodku krakowskim, jak lwowskim. Z czasem problematyka pism dla wsi uległa zmianie i obok dominujących początkowo zagadnień religijnych pojawiają się sprawy o wydźwięku społeczno-politycznym. Wiąże się to oczywiście w największym stopniu z procesem formowania się politycznego ruchu ludowego, który podejmuje próbę organizowania i kierowania dążeniami chłopów do uzyskania należnego i m miejsca w ówczesnym systemie społecznym . Ks. Stojałowski podejmując w „Wieńcu" i „Pszczółce" akcję upo­ wszechniania oświaty i kultury wśród chłopów inspirował t y m samym 42 43 „Wielkopolanin", nr 24: 1850, cyt. za L a t o, op. cit, s. 26. „Kurek Mazurski", cyt. za L a t o, op. cit., s . 28. L a t o , op. cit., s . 28-29. T. C i e ś l a k , Dzieje „Gazety Ludowej" w Ełku, „Rocznik Olsztyński", nr 1: 1958, cyt. za L a t o, op. cit., s . 29-30. „Krakus", cyt. za L a t o , op. cit., s . 34. Por. K . D u n i n - W ą s o w i c z , Dzieje Stronnictwa Ludowego w Galicji, Warszawa 1956; Zarys historii polskiego ruchu..., A . G u r n i c z , O „równą miar­ ką" dla chłopów, Warszawa 1963. 3 8 3 9 40 41 4 2 4 3 �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 155 powoływanie odpowiednich do tego instytucji, t j . bibliotek, towarzystw oświatowych i czytelń. Jego program oświaty powszechnej był jednak­ że ograniczony i głosił, że: „Włościanom takiej nauki, jak urzędnikom, kapłanom itd., nie potrzeba, bo jakby się chłop zaczął uczyć i do szkół zaczął chodzić wysokich — przestałby być chłopem. Ale włościanom trzeba oświaty stosownej do stanu i tę po szkole wiejskiej nabyć można L książek, gazet i kościoła" . Propagowana przez Stojałowskiego dzia­ łalność gospodarcza, zmierzająca do podniesienia zapóźnionego w roz­ woju rolnictwa i gospodarstwa chłopskiego, zatoczyła szerokie kręgi i wyraziła się spontanicznym zakładaniem we wsiach galicyjskich kółek rolniczych. Instytucje te, będące w zasadzie organizacjami zawodowymi rolników, prowadziły również poprzez swoje sklepy działalność handlo­ wą, a także szerzyły czytelnictwo, uczyły społecznej gospodarności oraz obywatelskiego stosunku do spraw ogólnych. 44 Działalność oświatowa prowadzona w ośrodku lwowskim przez Bo­ lesława Wysłoucha i jego żonę Marię Wysłouchową nie mieściła się już w ramach tzw. oświaty „dla ludu". W wydawanym w latach 1886-1887 ,.Przeglądzie Społecznym" Wysłouch oraz współpracujący z nim publi­ cyści i literaci zamieszczali artykuły, które stwarzały teoretyczne podstawy pod przyszły samodzielny ruch ludowy. Właśnie Bolesław Wy­ słouch opracował „Szkice Programowe", które weszły do programu Pol­ skiego Stronnictwa Ludowego — organizacji politycznej chłopów. Wy­ dawany początkowo przez Wysłoucha i jego żonę Marię „Przyjaciel Ludu" przyczynił się nie tylko do rozbudzenia świadomości społecznej i klasowej chłopów, ale także do stworzenia tej organizacji chłopskiej. „Przyjaciel Ludu" posiadał charakter wszechstronny; były w nim arty­ kuły polityczne, instrukcje i pouczenia prawne, korespondencje na te­ mat obrony interesów chłopskich, porady z zakresu rolnictwa i gospo­ darki, a także materiały dotyczące historii polskiej literatury. Było to pismo prawdziwie zaangażowane w oświecenie wsi polskiej. Starano się przy tym tak ukształtować osobowość czytelnika, by postępował w życiu według zasad zawartych w programach ruchu ludowego. Szcze­ gólną uwagę zwracano na działalność oświatowo-kulturalną. Zachęcano do czytania, zakładania kół samokształceniowych oraz towarzystw oś­ wiatowych. Artykuły te były najczęściej autorstwa Bolesława i Marii Wysłouchów. Ponadto M . Wysłouchową wydawała do „Przyjaciela L u ­ du" dodatek dla kobiet pt. „Zorza". W Królestwie Polskim typowym pismem „dla ludu" był m.in. „Kmio­ tek". Artykuły zamieszczane w tym piśmie dotyczyły głównie gospodar­ stwa, hodowli inwentarza i organizacji pracy. Powiastki o charakterze moralizatorskim uczyły dobrej pracy, bogobojności i przekonywały, że zawód rolnika jest najlepszym i najpożyteczniejszym zawodem. Propa„Wieniec", nr 20, 1887, cyt. za L a t o , op. cit., s. 43. �156 MARIA BIERNACKA gowały także ugodę wobec klas wyższych oraz akceptację istniejących stosunków społecznych. Znalazło to wyraz w artykule programowym redaktora W. L . Anczyca: „Redakcja odłożywszy na czas późniejszy obszerniejsze traktowanie przedmio­ t ó w naukowych, a nawet gospodarczych uważa za najpilniejszą rzecz w tej chwili podnieść w ludzie wiejskim religijne i moralne uczucia, rozbierać i objaśniać prze­ mianę stosunków rolnych, usuwać wątpliwości, wiązać miłością chrześcijańską cha­ ty z dworami, wytępić nieufność, walczyć z fałszem i podżegaczami, budować, a nie burzyć, na koniec obudzać we włościonach miłość kraju i bliźniego, chęć do pracy, zaminowanie trzeźwości, porządku i oszczędności" . 45 Podobne założenia miało tajne pismo „Kosynier" oraz „Przyjdź K r ó ­ lestwo Twoje" redagowane również przez Anczyca (1863 г.). W pismach tych nawoływano chłopów do wstępowania w szeregi powstańcze i prze­ konywano, że muszą oni także ponosić ciężary, wynikające ze stanu wojny w Królestwie. Do bardzo poczytnych pism dla ludu przed 1863 r. należała jeszcze „Czytelnia Niedzielna". Właściwy jednak grunt pod przyszły rozwój samodzielnych organi­ zacji chłopskich stworzyły na obszarze Królestwa Polskiego takie po­ zycje wydawnicze z zakresu prasy, jak: „Zorza", „Gazeta Świąteczna" i „Zaranie". Pisma te (z wyjątkiem pierwszego okresu „Zorzy") w znacz­ nie szerszym stopniu uwzględniały potrzeby i zainteresowania budzącej się do nowego życia wsi. Tygodnik „Zorza", redagowany od 1866 r. przez Józefa Grajnerta, był początkowo pismem przeznaczonym dla służ­ by dworskiej, jednak w 1887 г., gdy w skład jego redakcji weszli znani już działacze oświatowi tej miary co Mieczysław Brzeziński i Maksy­ milian Malinowski, pismo to zaczęło zjednywać sobie więcej czytelników wśród chłopów. Nakład „Zorzy" nie osiągnął jednak nigdy nakładu „Gazety Świątecznej". Ale pismo to cieszyło się popularnością i prze­ trwało do okresu międzywojennego . Wydawanie „Gazety Świątecznej", która stała się jednym z najbar­ dziej popularnych czasopism przeznaczonych dla chłopów, rozpoczął Konrad Prószyński w 1881 r. Nakład jej w 1904 r. osiągnął liczbę 13 tys. egz., które docierały do ok. 111 miejscowości. Dzięki niezwykłemu talentowi popularyzatorskiemu Konrada Prószyńskiego, jego znajomości psychiki chłopskiej oraz żarliwemu zaangażowaniu się w sprawy podnie­ sienia poziomu umysłowego polskiej wsi — pismo zyskało sobie sze­ rokie uznanie. Wprowadzało ono chłopa w świat szerszy, czyniło z niego obywatela i traktowało go jak obywatela. W piśmie prowadzona była stale rubryka, na łamach której wypowiadali się także m.in. sami chło­ pi — terenowi korespondenci. Niektórzy z nich okazali się w przyszło46 4 6 L a t o , op. cit., s. 11; por. także H. S y s к a, Od „Kmiotka" do „Zarania", Warszawa 1949. A. Ł u c z a k , Potosíonte i działalność ruchu ludowego na Podlasiu, [w:] Ruch ludowy na Mazowszu, Kurpiach i Podlasiu, Warszawa 1975, s. 15. 4 6 �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI 157 WIEJSKIEJ ści utalentowanymi korespondentami. „Gazeta Świąteczna" wychodziła także po odzyskaniu niepodległości do 1939 r. w ł ą c z n i e . Zawartość „Gazety Świątecznej" była bardzo urozmaicona. Prószyń­ ski pisywał do swej „Gazety" bardzo wiele artykułów, omawiając w nich tematy mogące wywierać bezpośredni wpływ na podnoszenie ogólnej kultury ludności wiejskiej. Były tam wskazówki na temat pro­ wadzenia lepszej gospodarki w polu, ogrodzie i oborze. Propagował za­ kładanie we wsi kas oszczędnościowo-pożyczkowych, straży ogniowych, łaźni wiejskich i innych instytucji „ku pożytkowi ogólnemu". Ponadto pisywał artykuły z dziedziny etnografii, historii, geografii i fizyki. Pro­ wadził również dział porad dla czytelników pt. Odpowiedzi Pisarza „Gazety Świątecznej". O K. Prószyńskim pisał we wspomnieniu pośmiertnym A. Popławski: „Są ludzie, którzy wystarczają za instytucję. Człowiekiem-instytucją był Promyk. Nie bardzo się nawet pamiętało o jego nazwisku właściwym. Promyk oto jakiś torował sobie drogę wśród grubej ciemności nad l u ­ dem polskim zawisłej" . Szczególna rola w czasopiśmiennictwie ludowym przypadła tygod­ nikowi „Zaranie", wychodzącemu na terenie Królestwa w latach 19071915 pod redakcją Maksymiliana Malinowskiego. Już w pierwszych nu­ merach 1907 r. sformułowany został program zaraniarzy, który głosił: 47 48 „«Zaranie» będzie pismem, którego zadanie — to szerzenie oświaty wśród po­ trzebujących jej dla własnego dobra... «Zaranie» drukować będzie artykuły o go­ spodarce społecznej różnych narodów, ale zwłaszcza o gospodarce tej i jej potrze­ bach we w ł a s n y m kraju. Będziemy więc pouczali, jak się urządzać w życiu sąsiedz­ kim, gromadzkim, w zjednoczeniach i różnych spółkach, żeby iść coraz w y ż e j a wy­ żej w dobrobycie i ulepszeniach wszelkich. Rolnictwo drobne «Zaranie» będzie ota­ czało szczególną opieką, a z nim hodowlę inwentarza, sadownictwo, pszczelarstwo i przemysł domowy. Będą jednak w «Zaraniu» i artykuły ogólnonaukowe: o życiu roślin i zwierząt, o ziemi, powietrzu, o różnych zjawiskach, o życiu ludzi i o rzą­ dach w różnych krajach, o rozwoju ducha ludzkiego, a zwłaszcza o rozwoju oświa­ ty, obyczajów i w ogóle dziejów naszego kraju, o jego teraźniejszym położeniu i o tym, do czego dążyć musimy. Często będziemy drukowali artykuły o moral­ ności, jak ją pojmować i jak życiem i czynami swoimi kierować, aby były ludzkimi, w duchu naszej wiary świętej, w duchu nauki Chrystusa" . 49 Czasopismo to istotnie przeznaczało wiele miejsca na bieżące sprawy społeczno-polityczne i kulturalne w kraju, na popularnonaukowe z za­ kresu różnych dziedzin wiedzy, na porady w zakresie czytelnictwa, or­ ganizowanie bibliotek itp. Popularyzowano również ważniejsze wyda4 7 Por. R a d l i ń s k a , op. cit., s. 81-86; S. I g n a r , Historia szkoły w Łaznoune, Warszawa 1959. Por. W r o c z y ń s k i , op. cit., 1949, s. 130; K m i e c i k , op. cit., s. 52-53, "¡3; Ł u c z a k , op. cii., s. 15-20; W o j c i e c h o w s k i , op. cit., s. 81-86, 202; R a d ­ l i ń s k a , op. cit., s. 81-86. K m i e c i k , op. cit., s. 129. Por. także W. P i ą t k o w s k i , Dzieje ruchu zarauiarskiego, Warszawa l¿56. 4 8 15 �158 MARIA BIERNACKA rżenia z dziejów ojczystych, powszechnych i historii chłopów. Dużo miej­ sca poświęcano innym narodom i krajom, jak np. Czechosłowacji, pań­ stwom bałkańskim, Belgii, Anglii, Danii oraz zamorskim, jak Stany Zjednoczone, Argentyna, Brazylia i Nowa Zelandia. Przybliżając osiąg­ nięcia tamtych narodów starano się wzbudzić wśród chłopów polskich ambicje przemian u siebie i we własnym kraju. Autorami artykułów w „Zaraniu" byli: Maria Dąbrowska, Natalia Gąsiorowska, Józef Dąbrowski-Grabiec, Edward Lipiński, Maksymilian Malinowski, a także sami chłopi. Z. Kmiecik pisze, że „Zaranie" obok socjalistycznej „Kuźni" było jedynym tygodnikiem postępowym, który tak wiele miejsca poświęcał sprawom oświaty ludowej . 5a Dla ściślejszej współpracy z młodzieżą wiejską i dla powiązania jej z ideowym i samodzielnym ruchem ludowym redakcja „Zarania" stwo­ rzyła dodatek pt. „Świt — Młodzi Idą", gdzie przede wszystkim pisali wychowankowie szkół rolniczych z Pszczelina, Kruszynka, Gołotczyzny i Sokołówka. Pisemko miało charakter kulturalno-oświatowy. W dy­ skusji na temat tych prac, a przede wszystkim samokształcenia młodzie­ ży wiejskiej, zabierał głos L . Krzywicki, Jan Hempel i inni. Na łamach dodatku młodzieżowego zamieszczano również rozważania na temat ogólnych reform gospodarczo-społecznych, udziału kobiet w życiu spo­ łecznym wsi i jej pełniejszej roli w rodzinie, zmian w obyczajowości, poziomu higienicznego i estetycznego wiejskich mieszkań, walki z pijań­ stwem, a więc wesel i zabaw bez alkoholu. Ponadto apelowano o rozwi­ janie wyższych form współżycia koleżeńskiego, społecznego opartego na zasadach samopomocy społecznej, zakładaniu na wsi szkół, ochronek oraz innych instytucji. Tak więc początek X X w. w życiu wsi polskiej charakteryzował się szczególnie tym, że z jednej strony coraz mocniej zaznaczały się rezul­ taty działalności oświatowej rozpoczętej w okresie popowstaniowym, przejawiające się w poszerzaniu ogólnej wiedzy i zainteresowań chło­ pów, z drugiej zaś strony zarysowywały się wyraźnie tendencje do coraz większego uniezależnienia się rozbudzonego ruchu chłopskiego. W związ­ ku z tym właśnie wieś stała się obiektem zainteresowań różnych sił, reprezentujących ówczesne orientacje polityczne, które zdążały do ugruntowywania i poszerzania swych wpływów wśród chłopów. Funkcje scalające w toczących się rozgrywkach spełniały jednakże, zwłaszcza w zaborze rosyjskim, stałe dążenie do odzyskania niepodległości oraz bieżąca walka o polskość szkoły. Ideę niepodległości wprowadzili do swych programów współtwórcy ruchu ludowego zarówno w Galicji (Polskie Stronnictwo Ludowe — 1895 г.), jak i w Królestwie (Polski Związek Ludowy — 1904 г.). Z ruchem ludowym łączą w t y m czasie swoje nazwiska wybitni działacze społeczni, polityczni i naukowcy. NaKmiecik, op. cit., s. 128-135. �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 159 czelną ideą ruchu ludowego jest wyzwalanie chłopów z dawnych postaw poddańczo-pańszczyźnianych, ukazywanie im wielkich ideałów narodo­ wych i społecznych oraz aktywizacja w dziedzinie życia gospodarczego, społecznego i kulturalnego. W działalności tej na terenie Królestwa ważną rolę spełniały szkoły rolnicze, Towarzystwo Kółek Rolniczych im. Staszica oraz niektóre czasopisma ludowe, jak np. „Zaranie" (1907-1915), „Siewba" (1906-1908) oraz ukazujące się od 1912 r. młodzieżowe pismo „Drużyna", później „Nasza Drużyna". D Z I A Ł A L N O Ś Ć OŚWIATOWA KOŚCIOŁA Wśród różnorodnych ośrodków i instytucji oddziałujących oświatowo na polską wieś w końcu X I X i na początku X X w. ważna rola przypada polskiemu Kościołowi katolickiemu. Ponieważ represje państw zabor­ czych, zwielokrotnione zwłaszcza po powstaniach 1830/31 oraz 1863/64, pozbawiły kraj większości instytucji narodowych, zatem Kościołowi przy­ padła rola krzewiciela i obrońcy polskości. R. Bender w swej rozprawie dotyczącej społecznych inicjatyw chrześcijańskich w Królestwie Pol­ skim w latach 1905-1918 dokonuje analizy wielu poczynań Kościoła zmierzających do wypełnienia tych luk w życiu ludności polskiej, któ­ re były następstwem niewoli politycznej. Możliwości polskiego Kościoła katolickiego w okresie porozbiorowym zostały mocno ograniczone. W ka­ tolickiej Austrii Kościół podporządkowany został „zgodnie z duchem józefinizmu" państwu. W protestanckich Prusach Kościół był mocno zwsflczany, zwłaszcza w okresie tzw. kulturkampfu. Działalność Kościo­ ła ograniczona była również na terenie zaboru rosyjskiego. W tych warunkach —• pisze Bender — „Kościół polski mógł jedynie w pewnym stopniu wspierać różne inicjatywy społeczne podejmowane przez kapłanów i wiernych" . Najtrudniejsza sytuacja była w zaborze rosyjskim, gdyż carat związany z prawosławiem widział we wszelkich inicjatywach społecznych związanych z katolicyzmem — przejaw ak­ tywności polskiej. 51 „Z czasem [...] władze carskie ograniczyły nawet działalność duszpasterską do tego stopnia, że proboszcz bez zgody naczelnika powiatu nie mógł u d a w a ć się do innej parafii, a biskup bez zgody gubernatora dokonywać wizytacji swej diecezji. Wszelkie oficjalne kontakty hierarchii kościelnej ze Stolicą Apostolską, a ducho­ w i e ń s t w a z katolickimi środowiskami w Europie" były wykluczone. W przeciwień­ stwie do innych zaborów «glucho było tutaj o chrześcijańskiej myśli społecznej". Wszelkie inicjatywy podejmowane w tym zakresie były w X I X i na początku X X v/, z miejsca przez carat unicestwiane". Przyczyniło się do tego jeszcze i to, że po powstaniach w 1830 i 1863 r. wielu księży zostało przez carat wywiezionych, wielu zaś emigrowało 6 1 R. B e n d e r , Społeczne 1905-1908, Lublin 1978, s. 5. inicjatywy chrześcijańskie w Królestwie Polskim �160 MARIA BIERNACKA do innych krajów, skąd w różny sposób próbowało oddziaływać na kraj. Ważną rolę w życiu świeckim odegrał Florentyn Wacław Jan Koź­ miński. Pochodził z Białej Podlaskiej, studiował architekturę na Aka­ demii Sztuk Pięknych, w 1846 r. został aresztowany i osadzony w X pawilonie Cytadeli za udział w spisku przygotowującym powstanie. Po przebytej chorobie i wyjściu z więzienia został bratem u Kapucynów, a następnie po ukończeniu teologii księdzem. Włączając się w nurt spraw społecznych zasłynął z kazań oraz nawiązał kontakty z grupą emancy­ pantek, m.in. z Narcyza Żmichowską. Pod jego duchowym kierowni­ ctwem Zofia Truszkowska i Klotylda Ciechanowska po wstąpieniu do trzeciego zakonu w warszawskim kościele Kapucynów — powołały do życia habitowe zgromadzenie sióstr felicjanek. Siostry poprzez działal­ ność Towarzystwa Rolniczego, któremu prezesował Andrzej Zamoyski i Ludwik Górski, rozpoczęły pracę w ochronkach wiejskich. We współ­ pracy z ziemiaństwem, w latach 1859-1864 założyły na terenie Króle­ stwa Polskiego 27 ochronek wiejskich (także 3 miejskie). Udzielanie w 1863 r. przez siostry felicjanki pomocy powstańcom spowodowało, że zgromadzenie to zostało skasowane. W tej sytuacji O. Honorat Koźmiński wystąpił wobec sióstr zakonnych z inicjatywą zachęcania ich do życia wspólnego bez klasztoru i bez habitu oraz „praktykowania rad ewangelicznych wśród społeczeństwa, chociażby w domach rodzinnych i w ubiorze świeckim". W działalności tej poma­ gała O. Honoratowi felicjanka Elżbieta Stummer. W 1889 г.. zostały zatwierdzone formy życia ewangelicznego przejawiane przez tworzone z jego inicjatywy zgromadzenie bezhabitowe. Jak pisze Bender, ъ 26 stowarzyszeń tercjarskich założonych przez Koźmińskiego w latach 1874-1895 uformowało się 16 zgromadzeń zakonnych, które przetrwały rewolucje, wojny i istnieją do dziś . 52 W kręgu zgromadzeń bezhabitowych uformowało się także za spra­ wą O. Honorata — Zgromadzenie Sióstr Ubogich Św. Klary od Nieusta­ jącej Adoracji Ubłagania, które w 1888 r. zorganizowała w Płocku Feli­ cja Kozłowska. W 1893 r. i w latach następnych dołączyli do tego zgro­ madzenia kapłani, co dało początek ruchowi mariawitów. Ruch ten „zgodnie z tradycją całego kierunku honorackiego" rozwinął szereg róż­ nych inicjatyw społecznych, które — jak pisze Bender — do czasów obecnych nie są jeszcze w dostatecznym stopniu zbadane. Jak wynika z badań, O. Honorat poprzez bezhabitowe zgromadzenie docierał do fabryk, gdzie tzw. siostry fabryczne organizowały robotnice. Działalność ta była według Bendera na owe czasy bez precedensu i sta­ nowiła novum nie tylko na gruncie polskim, ale i w ówczesnym świecie. Włączenie do zgromadzeń zakonnych robotnic było bowiem pociągnię­ ciem prekursorskim. 52 Tamże, s. 41-43. �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 161 „Działalność tych zgromadzeń — pisze on — posiadała szczególną w a g ę w okre­ sie poprzedzającym rewolucję 1905 г., gdy wszelkie formy aktywności społecznej, narodowej i kościelnej, na równi z rewolucyjnymi były zakazane. W sposób ukry­ ty, konspiracyjny, O. Honorat Koźmiński za pośrednictwem zgromadzeń bezhabitowych potrafił dotrzeć z życiem zakonnym do fabryk" . 53 Z ruchem honorackim współpracowała również Cecylia Plater-Zyberkówna — siostra zakonna św. Franciszka. Wychowana w tradycji obu powstań narodowych podnosiła sprawę konieczności rozwinięcia wśród młodzieży szerokiej działalności ideowej w duchu chrześcijańskim. Stworzyła w Warszawie zakład rękodzielniczy dla młodzieży, zorganizo­ wała szkołę 2-klasową, a następnie 5-klasową — przeorganizowane u progu niepodległości w gimnazjum 8-klasowe. Jej działalność oświa­ towa dotyczyła również wsi, bo w 1891 r. założyła w Chylicach pod Warszawą szkołę dla dziewcząt pochodzących ze ,, sfer ludowych". Plater-Zyberkówna była wyznawczynią poglądu, że przez odrodzoną ko­ bietę i odrodzoną rodzinę może nastąpić odrodzenie całego społeczeń­ stwa . Inne inicjatywy społeczne kościoła w Królestwie Polskim nie dorów­ nywały skalą i zasięgiem ruchowi honorackiemu. Do takich poczynań należy zaliczyć szerzenie się idei zrzeszeń i spółek spółdzielczych na wsi. Na polu tej działalności zaznaczyło się wiele wybitnych jednostek spośród katolickiego duchowieństwa. Na szczególne wyróżnienie zasłu­ giwała działalność ks. Wacława Blizińskiego, który stał się głośnym or­ ganizatorem różnych form spółdzielczości we wsi Lisków koło Kalisza. Działalność ks. Blizińskiego w Liskowie była niekiedy krytycznie oce­ niana. Zarzuty stawiane mu przez działaczy samodzielnego ruchu ludo­ wego i młodzieżowego dotyczyły głównie sfery nierównomiernego od­ działywania na społeczność Liskowa. Ich zdaniem ks. Bliziński narzucał wsi gotowe formy działania gospodarczego i społecznego, a za mało próbował rozbudzać własne dążenia chłopów, zmierzające do samodziel­ nego życia. Społeczny ruch katolicki rozwijał się i zyskiwał na popularności. Do wybitnych działaczy społecznych tego ruchu należeli: ks. Antoni Kwiat­ kowski z Bychawy koło Lublina oraz ks. Ignacy Kłopotowski z Lublina, który był założycielem Spółdzielczego Lubelskiego Domu Zarobkowego, skupiającego rzemieślników. Dom ten stał się pierwszą niezależną i n ­ stytucją spółdzielczą zorganizowaną w Królestwie Polskim za sprawą duchownego. Kiedy zaś od r. 1889 rozpoczęła się akcja organizowania chłopskich spółek rolniczo-handlowych, w organizowaniu ich i prowa­ dzeniu uczestniczyli księża. Pierwszą tego rodzaju placówką była spół­ ka powstała we wsi Wola Bukowska w Miechowskiem. Do społecznych inicjatyw chrześcijańskich, które niewątpliwie w y S4 53 54 Tamże, Tamże, s. 45-46. s. 120. 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 26/2 �162 MARIA BIERNACKA wierały wpływ na społeczeństwo wsi, należy zaliczyć różne formy ma­ nifestowania uczuć religijnych i patriotycznych wobec władz carskich. W okresie wojny rosyjsko-tureckiej (1877-1878) krzyże i figury świę­ tych przybierano w barwy narodowe. Na krzyżach i figurach zawiesza­ no napisy „Wiara, nadzieja, modlitwa" albo emblematy z napisami „Królestwo Polskie" oraz „Boże zbaw Polskę". Ponadto rozprowadzano także wśród rzemieślników w miastach modlitewniki z emblematami i napisami mówiącymi o wolnej Polsce. W kościołach organizowano śpiewy religijne. Śpiewniki sprowadzano do Królestwa przez dziesiątki iat tajnie z zagranicy, głównie z Galicji, gdzie były specjalnie druko­ wane dla ziem Królestwa (z wydrukowanych w 1873 r. 5 tys. egz. mo­ dlitewników, w ciągu trzech lat przerzucono do Królestwa i sprzedano ich 4 tys.). Kiedy w 1888 r. rozchodziły się wieści — zwłaszcza wśród ludności unickiej — że będzie wprowadzona niebawem administracja polska i utworzone szkoły polskie, w domach chłopskich gromadzono dzieci i uczono religii rzymskokatolickiej oraz języka polskiego. Na­ stępstwem tego — pisze Bender — był w 1898 r. spadek liczby uczniów w szkołach publicznych (np. we wsi Terespol o połowę: z 40 na 20). Agitację przeciw szkole rosyjskiej prowadzili również księża, m.in. ks. Józef Anusza z łacińskiej parafii Puszcza Solska . 55 Możliwość szerszego działania na odcinku wychowania społecznego uległa znacznej zmianie dopiero po rewolucji 1905 г., która — jak pisze Bender — zmuszała cara Mikołaja I I do przyznania większych swobód także w zakresie życia religijnego. To właśnie umożliwiało podejmowa­ nie przez Kościół w Królestwie Polskim szeregu społecznych inicjatyw trwałych, a nie tylko sporadycznych lub ukrytych, jak np. honorackie zgromadzenie zakonne lub działające w latach 1896-1901 tajne kapłań­ skie Collegium Secretum, które zostało powołane w łonie Ligi Narodo­ wej i miało na celu polityczne podporządkowanie duchowieństwa Na­ rodowej Demokracji. Historycy rozwoju społecznej myśli chrześcijańskiej podnoszą rów­ nież fakt włączenia się duchowieństwa w propagowanie czytelnictwa prasy na wsi, w tym szczególnie „Gazety Świątecznej". Jak pisze Ben­ der —• z inspiracji wielu księży chłopi nie tylko czytali tę gazetę, ale ją współredagowali. Z inicjatywy księdza z Kamieńczyka w b.pow. w ę ­ growskim zaczął pisać do „Gazety Świątecznej", już w pierwszym roku jej wydawania, tutejszy mieszkaniec Franciszek Jakubisiak. Występując przeciwko nadużyciom serwitutowym proponował zamianę serwitutów na ziemię dla chłopów. Korespondentami tego pisma bywali także .sami księża, jak np. w 1889 r. ks. Nodzyński z Makuszyna w pow. radomszczańskim. Ko­ respondenci „Gazety świątecznej", także ci, wyszukiwani przez księ65 Tamże, s. 47-49. �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI 163 WIEJSKIEJ ży — byli czołowymi działaczami różnych ugrupowań politycznych, m.in. endeckich, ludowcowych, a niekiedy nawet PPS-u. Za sprawą m.in. duchowieństwa dochodziły do rąk ludności wiejskiej pisma i w y ­ dawnictwa z innych zaborów oraz zagraniczne, często rewolucyjne. Tak np. w 1875 r. władze rosyjskie przejęły transport zagranicznych ksią­ żek o treści religijnej zawierający także 1495 egz. narodnickiego pisma „Wpieriod", wydawanego w Zurychu i Londynie przez P. Ł. Ł a w r o wa . 56 Mniejszy był już udział duchowieństwa w piśmie „Zorza" redagowa­ nym w tym czasie przez Maksymiliana Malinowskiego, skupiającym jeszcze większą liczbę chłopskich korespondentów niż „Gazeta Świą­ teczna". Korespondenci ci byli jednak dzięki „Gazecie Świątecznej" w y ­ robieni w czytaniu i pisaniu i w mniejszym stopniu wiązali się z du­ chowieństwem. Było to zresztą zasługą Malinowskiego, który skupił wo­ kół swego pisma aktywniejszych chłopów. Jako redaktor nawiązywał z nimi bezpośredni kontakt poprzez wyjazdy na wsie, rozmowy, zama­ wianie korespondencji itp. W latach dziewięćdziesiątych X I X w. duchowieństwo wraz z częścią działaczy ludowych wiąże się z Narodową Demokracją. W 1896 r. za sprawą działacza Ligi Narodowej Aleksandra Zawadzkiego oraz ks. Bro­ nisława Marjańskiego powstało przy Lidze tajne koło księży pod nazwą Collegium Secretum, które za cel postawiło sobie „zespolenie całego rzymskokatolickiego duchowieństwa polskiego w pracy narodowej i wskazanie mu właściwych sposobów działania" . Wpływ duchowieństwa katolickiego na wieś wyrażał się również działalnością organizacji katolickich. Do takich należał powstały po 1905 r. Związek Katolicki, a następnie wspomniane już Katolickie To­ warzystwo Przyjaciół Młodzieży. Koła Związku Katolickiego prowadzi­ ły wśród ludności wiejskiej i małomiasteczkowej działalność religijną, a ponadto akcję oświatową, która była następstwem związków z Polską Macierzą Szkolną założoną w 1905 r. przy współudziale ks. Jana Gralewskiego. Polska Macierz Szkolna działała początkowo tajnie, następnie półjawnie, a od 1906 r. legalnie. 57 „W szybkim tempie pokryła ona — pisze Bender — siecią szkół początkowych cały kraj. Znaczny jednak w p ł y w w Macierzy posiadała Narodowa Demokracja. Stwierdzano w kręgach katolickich, że ona tam «rej wodzi», uważając kościół za ^instytucję narodowa» podporządkowaną przedstawicielstwu politycznemu narodu, a w i ę c społeczności świeckiej". Prezes Związku Katolickiego, J. Ostrowski, uważał Polską Macierz Szkolną za wręcz szkodliwą dla kościoła i katolicyzmu polskiego, inni sądzili jednak, że chociaż Macierz Szkolna pozostawała w skrajnie na5 6 5 7 Tamie, s. 54-55; B r o d o w s k a , B e n d e r , op. cit., s. 55. op. cii., s. 285-286; L a t o , op. cit., s. 15. �164 MARIA BIERNACKA cjonalistycznych „zaciekle partyjnych rękach" posiadała jednak swloje znaczenie . Delegalizacja w 1907 r. Macierzy spowodowała na polu działalności oświatowej aktywizację Związku Katolickiego. Obok bibliotek i czytel­ ni organizowanych wcześniej zaczęto organizować lub przejmować od byłej Macierzy szkoły. Władze carskie przerwały tę działalność, usu­ wając nawet ze statutu punkt przyznający mu prawo rozwijania akcji oświatowej. Następstwem tego było zamykanie przez władze rządowe bibliotek, czytelni — także pod pretekstem znajdowania w nich pozycji „o treści rewolucyjnej". W roku 1912, kiedy generał-gubernator war­ szawski wydał zgodę na ponowne otwieranie bibliotek i czytelni (głów­ nie w domach ludowych), poszerzały one swoją działalność z odczytów umoralniających na religijne, na organizowanie jasełek, chórów, zespo­ łów teatralnych. Oprócz działalności kulturalno-oświatowej Koła Związku Katolickie­ go próbowały również działalności w zakresie rolnictwa. Spotykały się jednak — jak pisze Bender — z konkurencyjną działalnością kółek staszicowskich organizowanych od 1906 r. głównie przez działaczy l u ­ dowych skupiających się wokół pisma „Zaranie". Na łamach pism ka­ tolickich „Przegląd Katolicki" i „Rola" toczyły się ponadto spory z antyklerykalnymi kierunkami reprezentowanymi przez zaraniarski ruch ludowy oraz ten odłam duchowieństwa, który orientował się na ruch mariawicki oraz „występował ostro przeciw hierarchii kościelnej i patronalistycznej pozycji duchowieństwa w społeczeństwie polskim". W tych warunkach Związek Katolicki rozwijał się raczej powoli, zwła­ szcza że starano się go organizować oddolnie. Gdzie był silny ruch za­ raniarski, wpływy Związku Katolickiego były słabsze (diecezja kielecka, warszawska, lubelska), natomiast aktywizował się na terenach, gdzie słabo oddziaływało „Zaranie". Zdaniem Bendera Związek Katolicki na­ leżał do organizacji zachowawczych społecznie i antymodernistycznych. Znacznie postępowsze były inne katolickie środowiska społeczne, jak np. Katolickie Towarzystwo Przyjaciół Młodzieży skupione wokół Cecylii Plater-Zyberkówny oraz grono współpracowników założonego w 1909 r. czasopisma „Prąd" . s s 59 OSWIIATA W P R O G R A M A C H S T R O N N I C T W L U D O W Y C H Propagowanie działalności oświatowej na wsi znalazło swój wyraz nie tylko w prasie, ale także w programach tworzących się na przełomie X I X i X X w. politycznych stronnictw ludowych. Punktem wyjścia do 58 59 Tamże, Tamże, s. 102. s. 6, 104-105. �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 165 kształtowania podstaw ideologicznych tych programów były m.in. dwie podstawowe przesłanki: prawo narodu polskiego do własnej niezależności oraz prawo warstwy chłopskiej do traktowania jej na równi z innymi tzw. wyższymi warstwami społecznymi. Bolesław Wysłouch sformuło­ wał to w sposób następujący: „Tym samym więc prawo nasze do rozwoju narodowościowego grunt realny zyskuje i podstawą jego jest wyłącznie i jedynie fakt istnienia dwunastu milionów Polaków, dla rozwoju społecznego, których rozwój narodowości polskiej jest w a ­ runkiem nieodzownym. Wobec tego faktu wszelkie inne argumenty historiozoficz­ ne lub polityczne stają się najzupełniej zbyteczne. [...] L u d — warstwy pracujące narodu — to większość liczebna. Jeśli w i ę c — zgodnie z etyką społeczną — celem działalności winno być osiągnięcie takich form bytu, przy których suma szczęścia byłaby możliwie największa, to drogą ku temu jest popieranie interesów ludowych przed wszelkimi innymi już dla tego jednego, że lud większość liczebną stanowi. Taki program ludowy — kontynuuje s w ą myśl Wysłouch — kastowy nie jest. Nie idzie tu o w y w y ż s z e n i e jednej warstwy nad innymi. Przeciwnie, nawet interes warstw wyższych, lepiej pojęty, do tego samego prowadziłby celu. Bo jakież może być szczęście jednostek, których dobrobyt materialny na wyzyskiwaniu ludu ma być oparty? Czy mogą być szczęśliwe, jeśli są zewsząd otoczone nędzą, w y s t ę p k i e m , ciemnotą, jeśli im grozi wybuch zemsty ludowej?" . e o Myśli te znalazły wyraźne odbicie w odezwach i programach two­ rzących się stronnictw chłopskich, które problem szkolnictwa i oświaty na wsi traktowały pierwszoplanowo. Na terenie Galicji już w lipcu 1895 r. powstało Stronnictwo Ludowe, które w swej „Odezwie progra­ mowej" pt. Centralny Komitet Przedwyborczy Stronnictwa Ludowego. Do wyborców w całym kraju, zamieszcza swoisty raport o aktualnym stanie oświaty w zaborze austriackim. W „Odezwie" tej mówi się o ka­ tastrofalnym stanie szkolnictwa ludowego, o małej ilości średnich szkół, wygórowanym czesnem, braku podręczników, „przymusie mundurko­ wym". Podkreśla się także, że „wątpliwy jest również postęp stosun­ ków oświaty — wyższej, akademickiej. W 1850/51 r. liczono w obu uni­ wersytetach krajowych 1512 uczniów. W roku 1890/91 zaś — po upły­ wie lat 40 — przy większej o 2 miliony cyfrze mieszkańców mamy zaledwie 2360 uczniów". W związku z t y m w zaleceniach dla posłów ludowych znalazły się w „Odezwie" następujące wytyczne: „Popierać oświatę — przez mnożenie liczb szkół ludowych (średnich kosztem skarbu państwa), polepszenie bytu nauczycieli ludowych, a ułatwienie młodzieży dostępu i uczęszczania do szkół średnich przez zmianę utrudniających w tym w z g l ę ­ dzie przepisów organizacyjnych szkolnictwa ludowego, obniżenia czesnego i znie­ sienie przymusowego umundurowania. Zarazem popierać oświatę fachową przez odpowiednią organizację szkół p r z e m y s ł o w y c h i rolniczych. Czynić w ogóle wszyst­ ko, co oświatę publiczną ułatwia, a nie utrudnia" . e l 6 0 S. L a t o , W. S t a n k i e w i c z , 1969, s. 35-39.« Tamże, s. 53-54, 60. Programy stronnictw ludowych, Warszawa �1G6 MARIA BIERNACKA W roku 1903 dnia 27 I I na posiedzeniu Rady Naczelnej i mężów zaufania PSL w Rzeszowie (dawne Stronnictwo Ludowe) uchwalono Program Polskiego Stronnictwa Ludowego, który zawiera m.in. nastę­ pujące sformułowania odnośnie do praw narodu, ludu i oświaty na wsi: „Polskie Stronnictwo Ludowe dąży do narodowego, politycznego, ekonomicznego i cywilizacyjnego podniesienia ludu i nie spocznie w walce, aż zniknie na ziemi naszej, jak długa ona i szeroka, polityczna niewola i wszelaka niesprawiedliwość społeczna. Pojęciem lud obejmujemy wszystkie warstwy, zarówno wiejskie, jak i miejskie, które zajmują się pracą fizyczną czy u m y s ł o w ą i pracę uważają za je­ dyny tytuł do zasług, praw i obowiązków [...]. L u d w takim pojęciu, to rdzeń na­ rodu. Temu też polityka, która się nie troszczy o warunki bytu warstw ludowych, narodowa nie jest [...]. Pod w z g l ę d e m kulturalnym pragniemy uczestniczenia ogółu w oświacie, więc udostępnienie jej wszystkim mieszkańcom kraju, bez róż­ nicy płci, wieku i zamożności — oświaty zaś, krzewiącej umiłowanie prawdy, dobra i piękna". Żądania w zakresie spraw szkolnych i oświaty dorosłych brzmią- fy: „Domagamy się gruntownej reformy szkolnictwa i energicznego popierania oświaty. We wszystkich gminach kraju ma być zorganizowana szkoła ludowa, za­ opatrzona w siły nauczycielskie, odpowiednio ukwalifikowane i stosownie wyna­ gradzane. O ile tego stan oświaty w gminie wymaga, ma być przy każdej szkole kurs dla dorosłych analfabetów. Koszt budowy i utrzymania szkół ludowych powinien spadać na fundusz k r a ­ jowy. Ubogiej dziatwie należy się dostarczenie środków naukowych, a w miarę możności i środków utrzymania w wieku szkolnym. Program nauk w szkołach ludowych ma obejmować jako przedmiot obowiązkowy ćwiczenia fizyczne i pod­ stawowe zasady higieny. Przede wszystkim jednak cały kierunek nauki w szkołach ludowych musi ulec zmianie w duchu narodowym przez wprowadzenie do podręcz­ ników szkolnych obfitego materiału z dziejów i geografii Polski. W wiejskich radach szkolnych miejscowych dziedziczne miejsce dla w ł a ś c i ­ ciela obszaru dworskiego jest przypomnieniem dawnych przywilejów dominikalnych. Przez wprowadzenie do rad szkolnych miejscowych delegatów wydziałów powiatowych, którymi zazwyczaj są również właściciele dóbr tabularnych, wzmoc­ niono w p ł y w y tej klasy na szkolnictwo ludowe i na obsadzanie posad nauczyciel­ skich, przez co uszczuplono autonomię szkolną gminy i szkołę ludową oddano pod kuratele tabularystów. Te zabytki stanowych przywilejów usunąć należy. Dla kraju naszego jest szczególnie ważne zakładanie i wydatniejsze popiera­ nie szkól fachowych: przemysłowych, handlowych, rękodzielniczych. [...] W szkołach średnich i w w y ż s z y c h zakładach naukowych usunąć należy wszelkie utrudnienia dla niezamożnej młodzieży. Liczba szkół średnich jest zanadto mała i dla kraju niedostateczna, a ustrój ich wymaga rychłej reformy". Program ten zawiera również postulaty w zakresie organizacji nauki rolnictwa dla włościan: „Chcąc dobrze na swej ziemi gospodarować musi nasz lud rolniczy posiąść potrzebną wiedzę fachową, nabrać ochoty i zamiłowania do postępu rolniczego; uznajemy więc ogromną potrzebę i doniosłość krzewienia wiedzy i oświaty zawo­ dowej wśród włościan. Dzisiejsze jednak urządzenia naszych szkół rolniczych dla �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 167 gospodarstw włościańskich nie czyni zupełnie zadość ich potrzebom i wymaga gruntownego przeobrażenia, a zarazem uzupełnienia". [Chodzi tu o 3-letnie szkoły rolnicze, których absolwenci nie wracają już na swe małe gospodarstwa]. W wytycznych postuluje się kształcenie zawodowe młodych gospo­ darzy na krótkich, co najwyżej kilkutygodniowych kursach z dobrą ob­ sadą wykładowców-praktyków. W t y m kierunku powinno iść dokształ­ canie rolnicze . W Królestwie Polskim pierwszą polityczną organizacją chłopów był powstały w 1904 r. Polski Związek Ludowy, który wydał w 1905 r. Odezwę programową pt. „Od Polskiego Związku Ludowego do braci włościan"'. 62 „My, grono chłopów i innych ludzi, szczerze sprawie ludowej oddanych, oświadczamy braciom chłopom na całej ziemi polskiej, że utworzyliśmy Polski Związek Ludowy [...] Teraz w ł a s n y m i siłami zabieramy się do pracy, bo czas już wielki, aby chłop polski zamiast to temu, to tamtemu się przypodchlebiać i wiado­ mości ino zbierać — wziął się sam do czynu, jak sam staje do pługa, jak sam staje do siewu. Jak sam orzesz i zasiewasz, chłopie, swój zagon ojcowy — tak zaoraj i zasiej swoje życie gromadzkie, społeczne i narodowe. Stań się obywatelem! To znaczy — otwórz swe oczy nie tylko na wieś, w której mieszkasz, ale szerzej, jak najszerzej. Zobacz i rozważ, jakie są potrzeby wszystkich braci twych, chłopów polskich, jakie są potrzeby ludu całego, narodu polskiego. Rozważ i do roboty! Byle prędzej, bo już czas, wielki czas! P a ń s t w o coraz już się wali, pożar buntu ogarnia wszystkie podległe mu narody. Zbliża się koniec rządów carskich, rządów niewoli, a początek wolności". Wytyczne programowe formułują potrzeby wsi w zakresie wolności słowa wyrażanego w języku polskim, samorządu, stowarzyszeń, a także oświaty: „potrzeba nam wielu, wielu rzeczy, szkół polskich, dobrych, dla wszystkich do­ stępnych i bezpłatnych, bo na to płacimy podatki, abyśmy wszystkie szkoły ludowe i wyższe darmo mieli. Potrzeba nam zupełnej wolności nauczania, zakładania czy­ telni, urządzania odczytów, u n i w e r s y t e t ó w ludowych, s ł o w e m jak najwięcej wol­ nej, niczym nie krępowanej oświaty!" W 1906 r. tenże Polski Związek Ludowy sformułował swój program w zakresie politycznym, ekonomicznym i kulturalnym. Oto jego frag­ menty odnośnie do spraw kultury: „Dążenia kulturalne streszczają się w haśle: w y t w o r z y ć demokrację stowa­ rzyszeń jako jedynej gwarancji wszechstronnego i wolnego rozwoju kultury na­ rodu. Stronnictwo ludowe uważając, że kultura narodu nie rozwija się przez re­ formy narzucone z góry i przeprowadzone biurokratycznie, że rozwój jej jest ściśle zależny od stopnia umiejętności, jaką posiadają masy ludowe w samodzielnym organizowaniu spraw swoich, że wreszcie jej rozwój naturalny i wszechstronny od­ b y w a ć się może wtedy tylko, gdy są powołane do życia rozmaite wolne siły i dąż­ ności społeczne, stawia sobie za zadanie szerzenie stowarzyszeń we wszystkich dziedzinach społecznych, stowarzyszeń opartych na zasadach demokratyzmu i ko6 2 Tamże, s. 6Э-83, 116-117. �168 MARIA BIERNACKA operacji, które by powołały jak najszersze masy ludowe do pracy twórczej w za­ kresie swoich interesów zbiorowych" 6 3 Na obszarze Królestwa Polskiego uchwalony został również w 1907 r. Program Związku Młodej Polski Ludowej. Tekst Programu opubliko­ wano w broszurze nielegalnej, której autorem był najprawdopodobniej ks. Kajetan Wysłouch (ps. Antoni Szech). Była to broszura wyrażająca poglądy grupy tzw. „Siewbiarzy" skupionych wokół czasopisma „Siewba" wydawanego w Tłuszczu pod Warszawą w latach 1906-1908, przez grupę działaczy ludowych. Oto jego fragmenty: „W przyszłość — w dal — w słoneczny jutra świt — w promienny Boży dzień. My żyć chcemy i żyć będziemy. To, co mamy dziś, to nie życie godne człowieka, godne Polaka. Teraz niewola ciała, bośmy w więzieniu w kajdanach. My, naród od Pra-Piasta żywot swój wiodący, naród niegdyś k m i e c i ó w wolnych, naród, co najwięcej ze wszystkich w o l n o ś ć ukochał i wolność rozumie, dziś wydani na urągowisko i poniewierkę u obcych tyranów, w rzeszę n i e w o l n i k ó w zmienieni, w mieszkańców wielkiego więzienia, jakimi się stała Ojczyzna nasza. Teraz, nie­ wola ducha, bośmy w ciemnościach, w mrokach duchowej mocy. My naród nieg­ dyś oświatą wielki, dziś ostatniśmy w Europie z dawna ogłupiani, znieprawieni w obcych nam, wrogich szkołach przez tych, co nie oświecać nas chcą, ale spodlić, skarlić nas pragną, w n i e w o l n i k ó w ducha zamienić. My dziś bez możności w ł a ­ snego duchowego rozwoju, własnej rodzimej oświaty". Po wstępnych sformułowaniach patriotyczno-wolnościowych i demo­ kratycznych Program ten głosił: „Kulturalno-oświatowa praca wśród mas szerokich narodu naszego — to naj­ ważniejsze ze wszystkich zadań zadanie! Jeśli potrzebujemy swobód politycznych, to przede wszystkim dlatego, aby mieć możność nieskrępowanej pracy kultural­ nej. Bez podniesienia kultury i oświaty w narodzie wszelka inna praca jest nie­ możliwa, jest ona siewbą na niezoraną skibę. Bez oświaty nie masz wolności. Naród nasz niegdyś poczesne miejsce zajmujący wśród narodów cywilizowanego świata dziś stał się narodem analfabetów. Wśród mroków duchowych lęgnąć się muszą objawy zdziczenia i zwyrodnienia, a wszelkie najlepsze usiłowania k o ń ­ czyć się zawodem. Nieść do narodu oświaty kaganiec — to hasło dziś najszczyt­ niejsze! Wśród zmienionych w a r u n k ó w , występując na miejsce naczelne w na­ rodzie, lud oświeconym być musi — skoro rządzić narodem ma stan nie rodem możny, a oświatą. Jeśli lud po władzę sięga, winien władzy stać się godnym, móc przyjąć ją dostojnie! Dostojeństwo ludu jeno z oświatą przyjść może. Kulturalne dążenia Młodej Polski Ludowej na dziś streszczają się w n a s t ę p u ­ jących punktach programowych: 1. Szkoła polska — niższa, średnia i wyższa. Tylko polska szkoła może być krze­ wicielką rzetelnej kultury i oświaty w społeczeństwie polskim i tylko nauczyciele Polacy mogą być wychowawcami Polaków. 2. Powszechne, bezpłatne nauczanie — początkowe, średnie i wyższe. Jak słońce świeci wszystkim, tak nauka dla wszystkich dostępna być winna, nie dla m a j ę t ­ nych tylko. 3. Organizowanie szkół rolniczych, stowarzyszeń oświatowych, kółek rolniczych, 6 3 Tamże, s. 87-90. Por. także S. J . B r z e z i ń s k i , Warszawa 1957. Polski Związek Ludowy, �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 169 wystaw gospodarczych, wzorowych gospodarstw, stacji doświadczalnych itp. R o l ­ nictwo dziś jest podwaliną naszego życia ekonomiczno-narodowego. Dobrze zor­ ganizowane i prowadzone kółka rolnicze podnoszą rolnictwo, oświatę, dobrobyt i jedność wśród ludu, a przez skupianie się około w s p ó l n y c h prac o ś w i a t o w y c h i ekonomicznych stają się ośrodkiem kulturalnego ruchu ludowego danej okolicy. 4. Organizowanie u n i w e r s y t e t ó w ludowych. 5. Zakładanie seminariów nauczycielskich, d o m ó w ludowych, ochron. 6. Ułatwianie ludowi nauczania średniego i wyższego przez zakładanie w mia­ stach tanich internatów (burs) dla młodzieży wiejskiej" . 64 Główną rolę w życiu społeczno-gospodarczym i politycznym Króle­ stwa Polskiego, a następnie już w Polsce Niepodległej odegrało Polskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie". Pierwszy program PSL został uchwalony w 1916 г., następne w latach 1917, 1918 i 1919. Zamieszczo­ ny fragment tekstu był uchwalony w 1918 r. i jest najpełniejszy: „1. P S L będzie żądało zapewnienia ludowi należytego w p ł y w u na kierunek o ś w i a ­ ty. 2. P o n i e w a ż oświata jest najważniejszą dźwignią narodu, bo bez niej ani pod­ niesienia rolnictwa, ani przemysłu uskutecznić się nie da, a przy tym lud ciemny nie może w dostatecznej mierze korzystać z równości praw i nie potrafi dosta­ tecznie bronić swoich interesów — P S L żądać będzie od państwa polskiego: a) wprowadzenia powszechnego, bezpłatnego i obowiązkowego nauczania; b) utwo­ rzenia dostatecznej ilości szkół średnich i wyższych, ogólnych i zawodowych, do­ stępnych dla najszerszych warstw narodu; c) ufundowania zapomóg i pożyczek dla biednych a zdolnych s y n ó w włościańskich; d) utworzenia u n i w e r s y t e t ó w l u ­ dowych, czytelni i bibliotek ze współdziałaniem gmin. 3. Oprócz tego P S L popierać będzie i organizować wszystkie instytucje, niosące prawdziwą wiedzę ludowi, a więc towarzystwa oświatowe, domy ludowe, kółka rolnicze itd. 4. Pragnąc rozszerzenia jak najprędzej i jak najlepiej oświaty ludowej, P S L b ę ­ dzie się starało podnieść wysoko poziom naukowy i obywatelski nauczycieli l u ­ dowych i bierze na siebie obronę ich interesów zawodowych oraz dąży do za­ pewnienia im lepszych praw obywatelskich i w a r u n k ó w materialnych, ażeby nie przeszkadzało nauczycielstwu ludowemu oddawać się z zapałem i zaparciem się swemu wzniosłemu posłannictwu". Zjazd PSL, który się odbył 1 listopada 1918 r. uchwalił do tych punktów dopełnienia w postaci następujących żądań: „1. bezzwłocznego wprowadzenia dla wszystkich dzieci bez różnicy płci, stanu, pochodzenia jednej powszechnej szkoły, będącej równocześnie podstawą dla szko­ ły średniej i zawodowej; udostępnienia dla najszerszych mas wszystkich stopni nauczania i kształcenia wyższego na koszt państwa najzdolniejszych dzieci, które nie posiadają środków w ł a s n y c h ; 2. urzeczywistnienia już w ciągu kilku lat najbliższych powszechnego, bezpłat­ nego, obowiązkowego nauczania z kursem co najmniej 7-letnim, o jednakowym poziomie dla wsi i miasta; natychmiastowego opracowania całkowitego planu sieci szkolnej, otworzenia potrzebnej liczby seminariów nauczycielskich i rozpoczęcia budowy kilkudziesięciu wzorowych b u d y n k ó w szkolnych w całym kraju, kosztem pożyczki p a ń s t w o w e j szkolno-budowlanej; L a t o , S t a n k i e w i c z , op. cit, s. 90-98. �170 MARIA BIERNACKA .3. wprowadzenia przynajmniej 3-letniego, bezpłatnego obowiązkowego nauczania uzupełniającego, ogólnego i zawodowego; 4. obowiązkowego usunięcia analfabetyzmu w ciągu lat 3, przynajmniej u obywa­ teli poniżej lat 40 mających; 5. podniesienia poziomu wykształcenia ogólnego i zawodowego nauczycieli, za­ pewnienia nauczycielom ludowym poważnego stanowiska społecznego i przyzna­ nia uposażenia w myśl żądań zrzeszeń nauczycielstwa polskiego szkół początko­ wych" . e5 Przytoczono t u najważniejsze fragmenty uchwał programowych stronnictw ludowych w Galicji i Królestwie Polskim. Nie zamieszczono uchwał programowych innych stronnictw chłopskich również postulu­ jących żądania w zakresie oświaty na wsi, jak np. Stronnictwa Chrze­ ścijańsko Ludowego z 1895 r. (Galicja), Mazurskiej Partii Ludowej z 1898 г., Narodowego Związku Chłopskiego (1915), ale i te są dosta­ teczną ilustracją stanowiska reprezentowanego w t y m zakresie przez tworzący się ruch ludowy. „DROGI" MŁODZIEŻY W I E J S K I E J DO OŚWIATY Rozważając zagadnienie wpływu oświaty na przemiany społeczne i kulturowe polskiej wsi nie sposób nie przypomnieć wypowiedzi Józefa Chałasińskiego, który w swych rozważaniach opartych na pamiętnikach młodzieży wiejskiej okresu międzywojennego pisał: „Szkoła stała się tak powszechnym składnikiem środowiska w społeczeń­ stwach cywilizowanych, że podobnie jak książka robi wrażenie czegoś natural­ nego. Wbrew temu złudzeniu naturalności książka i szkoła stanowią podstawę ogromnego, sztucznego rozszerzenia zasięgu więzi społecznych poza naturalny krąg pierwotnych stosunków rodzinnych i sąsiedzkich. Bez piśmiennictwa nie do po­ myślenia jest ponadlokalna społeczność narodowa. Socjologia szkoły jako instytucji wychowawczej wiąże się zarówno z historią ponadlokalnych zbiorowości tego rodzaju co kościół, państwo, naród, jak i z pro­ cesem, który poszczególne jednostki ludzkie wyprowadza z kręgu rodziny i s ą ­ siedztwa i wprowadza w szeroki świat kultury narodowej i o g ó l n o l u d z k i e j " . 68 Pamiętniki młodego pokolenia chłopów dostarczyły autorowi tej w y ­ powiedzi udokumentowanego materiału dla ukazania tych dróg, które prowadziły młodzież wiejską do owego szerokiego świata kultury naro­ dowej. Maria Dąbrowska dokonując wyboru pamiętników chłopów i mło­ dzieży wiejskiej starała się ukazać wielką tęsknotę dziecka wiejskiego do książki. Pisze na ten temat w przedmowie: „We wszystkich bez w y j ą t k u opisach dzieciństwa i młodości chłopskich pamiętnikarzy nad biedami tego dzieciństwa i tej młodości góruje żądza wiedzy, książki, oświaty. Wybrałam te urywki, w których zarówno biedota i niedole 65 6 6 Tamże, s. 172. J. C h a ł a s i ń s k i , Społeczeństwo i wychowanie, Warszawa 1958, s. 206. �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 171 chłopskiej młodości, jak ta w ł a ś n i e godna podziwu i zachwytu żądza wiedzy od­ dane są najpiękniej, najprościej, najbardziej wzruszająco". Ale nie tylko to pragnęła Dąbrowska ukazać, bo oto co pisze dalej: „We wszystkich prawie opisach wieku dojrzałego, nad wszystkim, co złego lub dobrego «wiek meski» chłopom przynosił — góruje działalność człowieka. I tutaj w y b r a ł a m te urywki, w których zarówno cierpienie życia, jak i opierająca im się bohatersko działalność zostały najpiękniej, najprościej, najbardziej przej­ mująco przedstawione". I na koniec pisze Dąbrowska: „Oprócz tego w y b i e r a ł a m w obu wypadkach takie urywki, w których n a j dosadniej, najbardziej rewelacyjnie przekazane jest wielkie bogactwo przeżyć du­ chowych i uczuciowych polskiego chłopstwa, a także bogactwo jego uzdolnień i możliwości życiowych. Te trzy rzeczy ludzkie i żądza wiedzy, działalność oso­ bista i bogactwo duchowe są cennymi kamieniami węgielnymi, na których może­ my dziś z entuzjazmem budować nowe życie społeczne demokratycznej Polski" . C7 Ilustracją tez wyrażonych zarówno przez J. Chałasińskiego, jak i M . Dąbrowską są wybrane fragmenty „dróg" niektórych pamiętnikarzy do tej upragnionej przez nich wiedzy: Jakoś raz koło Wszystkich Ś w i ę t y c h — pisał Jan Drabikowski z K u j a w — nie pamiętam tylko, czy miałem wtedy siedem, czy osiem lat, pamiętam tylko, że w ł a ś n i e przestałem w y g a n i a ć bydełko na pole, m ó j ojciec odwoził nauczycielowi kapustę. Prosiłem ojca, że ja też pojadę. Ojciec mnie zabrał ze sobą. Za czym ową kapustę zdjęli z wozu, ojciec pogadał trochę z panem, jak my nauczyciela nazywalim, gdyż był to jedyny człowiek w naszej wiosce, któremu się m ó w i ł o : panie. To już każdy wiedział, że jak się powie: pan idzie — to znaczy nauczyciel. Więc pan wziął mnie do klasy — dał mi elementarz i posadził mnie pomiędzy uczni. W taki sposób przyjęty zostałem w poczet uczni szkoły Starego Radzie­ jowa. Od tego czasu zaczęło się dla mnie życie, całymi dniami byłem w szkole, a i siostrę o dwa lata starszą rodzice zaczęli ze m n ą posyłać, żeby mnie było raźniej. Ale za tę zimę niewiele się w szkole nauczyłem. Nasz pan był poczciwy .-tarowina, ale na nauczyciela już nie zdatny. Na drugą zimę był już inny pan, len był dość młody i energiczny, tak że zaczęła się prawdziwa nauka. A choć uczyli najwięcej po rosyjsku, na Wielkanoc u m i a ł e m już nieźle czytać i po polsku. Naturalnie — pisze dalej pamiętnikarz — wróciłem znów do swoich zajęć — do bydełka. Ale z tą różnicą, że już inaczej patrzyłem na świat i gdy moje bye.eiko miało trawę lepszą, mogłem sobie poczytać książkę. Jaka mi wpadła w r ę ­ kę, taką czytałem, szedłem do szkoły, za garść ziarna Teoś, syn nauczyciela i m ó j przyjaciel dawał mi choć podręczniki szkolne. B y ł y w języku rosyjskim, ale z braku polskich i to czytałem, tak że historię Rosji u m i a ł e m prawie na pamięć. Dopiero matka, która była z zaboru pruskiego i umiała cokolwiek historię P o l ­ ski, pyta mnie się: ruską historię znasz, a polską? Ja się zasmuciłem, bo nie mia­ łem najmniejszego pojęcia, że była Polska, że był król i wojsko polskie, no 6 7 M. D ą b r o w s k a , 1969, s. 7. Pamiętnik młodzieży wiejskiej 1918-1939, Warszawa �172 MARIA BIERNACKA i matka mi obiecała, że jak pojedzie do «Prus», tak nazywali Poznańskie, to mi przywiezie od wuja historię Polski" . 68 Tą oto drogą dochodzi młody chłopiec do świadomości, że jest Po­ lakiem, poznaje historię swego kraju i staje się pełnym obywatelem w wyzwolonej ojczyźnie. Inną drogę, choć przecież podobną do całej generacji urodzonej je­ szcze w niewoli politycznej, przedstawia pamiętnik kobiety z Warszaw­ skiego„W tym też czasie u m y s ł m ó j zaczął obejmować szersze horyzonty, o uszy moje zaczęły się obijać takie wyrazy jak: ucisk, niewola, rewolucja, był to bo­ wiem pamiętny 1905 rok. Nie mogłam w mojej małej głowie pomieścić i w y ­ obrazić sobie, po co ciągle nachodzą nas strażnicy i robiąc rewizję czegoś szukają. Zabierali nawet parę razy ojca ze sobą, a jednego razu to pamiętam, jak noco­ w a l i ś m y drżąc z zimna w polu, w łubinie. Kiedy pytałam matkę, co to wszyst­ ko znaczy, odpowiadała mi z płaczem, że jestem jeszcze za małą, żeby zrozumieć. A ojca to nawet bałam się zapytać, bo chodził ciągle zły i ponury. Wszystko mi się dopiero wyjaśniło, kiedy przyjechał do nas z Podlasia stary, siwiuteńki jak gołąb dziadek (ojciec mój, a jego syn pochodził z Podlasia). Od niego dopiero dowiedziałam się o nieszczęsnym losie naszej ojczyzny. On w y t ł u ­ maczył nam niewolę, a ponieważ sam był uczestnikiem powstania, przeto opo­ wiedział nam cały jego przebieg. W ogóle od niego poznałam całą historię Polski. Często w długi zimowy wieczór okrążaliśmy dziadunia w koło, a było nas już wtedy pięcioro, i prawił nam a opowiadał, jak walczyli i ginęli w walce o nie­ podległość ojczyzny jej wierni synowie i jak on sam cudem ocalał i uciekł spod szubienicy [...] Po tym wszystkim kładąc się spać modliłam się o wolność Ojczyz­ ny i za tych, co dla niej cierpieli i ginęli. A że b y ł a m dzieckiem w r a ż l i w y m , w i ę c często długo w noc nie mogłam usnąć, tylko chciało mi się tak okropnie płakać i po cichutku lałam łzy obficie, aż poduszka była mokra [...] Gdy zaczę­ łam już siódmy rok — pisze dalej mała wrażliwa dziewczynka, która chciała się uczyć — zaczęłam prosić matusię, żeby mnie nauczyła czytać. Ze wszystkim za­ wsze zwracałam się do matki, bo ojciec był ogromnie narwany, prędki i nie­ przystępny. Ale matczysko jak zwykle zapracowane, nie miała nigdy czasu i na­ pomknęła o tym ojcu. Ojciec będąc w mieście kupił mi nowiutki, piękny ele­ mentarz Promyka i dając go oświadczył: «Przejrzyj se go i szykuj się, bo dzisiaj wieczór będę cię uczył czytac». T a pierwsza lekcja prowadzona przez surowego ojca nie obeszła się bez przykrych dla dziewczynki ojcowskich rękoczynów. T a k się starałam — pisze dalej — żeby ta «lekcja» więcej się nie powtórzyła, że za tydzień przeczytałam ojcu na głos cały elementarz. Podobnie poszło i z pisaniem i na tym «edukacja» moja została skończona. Następnie musiałam objąć obowiąz­ ki «nauczycielki» wobec młodszego rodzeństwa, bo tutaj ojciec tylko odgrywał rolę inspektora, i to srogiego. Co mnie to kosztowało, za czym sześcioro rodzeń­ stwa nauczyłam jako tako czytać i pisać, to Bóg tylko jeden wie". Niezwykle ciężkie warunki nastały dla młodej pamiętnikarki po nie­ oczekiwanej śmierci matki, gdy jako najstarsza musiała się wszystkimi opiekować. „Jedyną dla mnie pociechą w tej ciężkiej doli są książki. Lubiłam je zawsze, od czasu, kiedy poznałam czytanie, ale teraz to wprost szukałam w nich ukoje4 8 Tamże, s. 12-13. �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI 173 WIEJSKIEJ nia. Brałam je oczywiście po kryjomu przed ojcem z biblioteki parafialnej, a by­ ły tam takie dzieła, jak: Trylogia, pisma Kraszewskiego, Rodziewiczówny, Dygasińskiego, Reymonta i innych. Toteż często długo w noc przy n i k ł y m świetle przykręconej lampki w c z y t y w a ł a m się w te cudne dzieje [...] Pewnego razu ojciec ze swej izby dojrzał w nocy przez szparę we drzwiach światło w naszej izdebce: s p a ł y ś m y bowiem wszystkie pięć sióstr w jednej izbie, a ojciec z dwoma chłop­ cami znów oddzielnie. W y l e w a ł a m , pamiętam, wtedy akurat obfite łzy nad Sien­ kiewiczowskim Potopem, gdy ojciec w p a d ł z pasem i dał mi taką nauczkę za wypalanie nafty, że do dziś pamiętam. Zapowiedział przy tym, żeby przy «romansach» więcej mnie nigdy nie spotkał. Odtąd na taką «zbrodnie» m o g ł a m sobie pozwolić tylko w zimowe, jasne, k s i ę ż y c o w e noce. Wtedy mogłam sobie czytać do woli, nikogo się nie obawiając, a światło miałam zupełnie za darmo" . m „Drogę" do oświaty pamiętnikarki z Jarocińskiego ułatwiła patrio­ tyczna postawa jej rodziców. Niemożność kształcenia w szkole średniej i wyższej wyrównywała ona „pochłanianiem" książek i upartym do­ kształcaniem się zawodowym w rolnictwie i gospodarstwie. W pamięt­ niku swym wyraża wdzięczność dla rodziców, którzy wprowadzili ją w świat szkoły oraz patriotycznego myślenia i wychowania: „Mały procent dzieci w s t ę p u j e do szkoły powszechnej z pewnym przygoto­ waniem z domu. Moi rodzice dokładali swych starań, aby dać dzieciom to pewne przygotowanie. Potrzebę nauki przed szkołą w domu uzasadniali brakiem pol­ skiego nauczania w szkole niemieckiej, która przed w o j n ą [pierwszą światowąl w zaborze pruskim istniała. Toteż wstępując do niemieckiej szkoły powszechnej u m i a ł a m liczyć do stu po polsku, u m i a ł a m dodawać i odejmować małe liczby, potrafiłam na pamięć kilka ustępów z małego katechizmu, a nawet parę krót­ kich w i e r s z y k ó w z elementarza. Czytałam Historią świętą, parę elementarzy i k a ­ lendarzy. A dla ułatwienia mi pracy w obcej szkole nauczono mnie też i po­ czątków niemieckiego. Jak na umysł i zdolności 6-letniego dziecka, było to dość dużo. Nie wszyscy jednak rodzice z jednakową troską poświęcali czas edukacji swych nieletnich dzieci. I gdyby nie nastąpiło szczęśliwe odrodzenie Ojczyzny — pisze pamiętnikarka — m i e l i b y ś m y dużo Polaków, nie umiejących pisać po polsku, kaleczących niemczyzną język polski, skarlały od tych barbaryzmów. T u niepo­ dobna pominąć zasługi katolickich księży w pracy nad utrzymaniem polskości. Dzieckiem nie zdawałam sobie sprawy z tej ich zasługi, później ją oceniłam. Przy­ gotowanie do Sw. S a k r a m e n t ó w i nauka religii dawały księżom możność prowa­ dzenia nauki polskiej i nasz np. ksiądz skwapliwie z tego korzystał przedłużając okres «przygotowania do komunii» do pełnych dwu lat i ucząc nas prawidłowo mówić i pisać po polsku". Autorka pamiętnika niezwykle umiejętnie rejestruje te przejawy życia kulturalnego i gospodarczego ludzi starszych, które ją intereso­ wały, a których nie rozumiała. „Wiedziałam — pisze ona — że w pewne niedziele po południu ojciec bierze laskę i idzie «na kółko» do «traktu» i dalej [...] Owym «kółkiem» było posiedzenie kółka rolniczego, do którego należał [...] Przypominam też sobie dość w y r a ź n i e worki sztucznych n a w o z ó w przywożone i rozsiewane po polu, jak również k r y - 6 9 Tamże, s. 40-44. �174 MARIA BIERNACKA E.ztaiy kamienia u ż y w a n e g o do zaprawy pszenicy. Obijały się o moje uszy ma­ jówki, na które widziałam wybierające się moje młode ciotki. Sama przeżywa­ łam jako pięciolatka rzecz nadzwyczajną — teatr amatorski. Samorzutnie pod kie­ runkiem jednego spośród siebie kształcącego się młodzieiica —• młodzież odegrała przedstawienie pod gołym niebem w ogrodzie na tle zabudowań przy świetle la­ tarń, lamp i lampionów [...] Po swojemu rozumiane, lecz zawsze pamiętne mi są gazety, które listowy do domu przynosił. P a m i ę t a m «Gazete Grudziadzka» z jej <-Przyjacielem Dziatwy», który jako dodatek dla dzieci przysyłała, a który do­ stałam do czytania. Przypominam sobie i inne z tych czasów dodatki, jak humo­ rystyczny «Smiech», «Gość Świąteczny* i inne. Rodzice abonowali też «Przewodnik Katolicki», zawierający również dodatek dla dzieci, dalej «Poradnik Gospodarski» i niemiecką powiatową gazetę urzędową, w której n a g ł ó w k u czarny orzeł skrzydła swe rozpościerał". Naukę szkolną rozpoczęła owa niezwykła pamiętnikarka w roku 1914. Wychowanie w szkole prowadzone było w duchu niemieckim. Dzieci, których członkowie rodzin służyli w armii niemieckiej, ulegały w jakimś sensie tamtejszej propagandzie. Różnego rodzaju uroczystości szkolne robiły na nich wrażenie. W najlepszej wierze przyniosła więc autorka ze szkoły druki na pożyczkę wojenną — w języku polskim i z wierszykami. Ale wówczas: „ojciec wziął ją, podarł i rzucił na ziemię z oburzeniem. Aż mi się płakać chciało — komentuje ten fakt autorka — bo chętnie braliśmy te kartki, lubiliśmy nauczyciela, którego cechowało wesołe usposobienie i umiejętność propagandy. Ale wkrótce otrzeźwiałam. Polska gazeta, którą abonowaliśmy, w y ś m i e w a ł a i kry­ tykowała sposób wyłudzania pożyczki od Polaków. N a ś m i e w a ł a się też z braku ortografii w piśmie umieszczonym na kartkach propagandowych". Dalsze wychowanie i narastanie świadomości narodowej u młodej wrażliwej dziewczyny odbywało się poprzez oddziaływanie organizacji, czytelnictwa oraz doświadczenia z a c z e r p n i ę t e \ Z obserwacji życia. Duże znaczenie w jej życiu odegrało Bractwo Abstynenckie im. Dzieciątka Jezus założone przez księdza i jego siostrę. Należała do niego od 8 do 16 lat. „Urządzaliśmy wycieczki i na pastwisku któregoś z gospodarzy urządzaliśmy przedstawienia, deklamacje, gry i dialogi, a starsi przypatrywali się i przysłuchi­ wali. Akcja ta uczyła dzieci wychowane w niemieckiej szkole polskości w grach, śpiewach i zabawach, które dzieci chętnie przyjmowały. Ksiądz zbliżał się też więcej do rodziców, stawał się w parafii mniej obcym, zyskiwał zaufanie para­ fian. Gazetka Bractwa «Nasz Przewodnik» była też chętnie przez dzieci czyty­ wana. Bractwo podnosiło naszą kulturę towarzyską o cały szczebel w y ż e j . Prócz owego Bractwa mieliśmy jeszcze do obrony polskości Towarzystwo Czytelni L u O.owych. Liczyłam dziewięć lat w chwili, gdy Bibliotekę Tow. Czytelń L u d . otwar­ ło w domu gospodarza sąsiadującego ze szkołą. Czytywałam już polskie ksią­ żeczki, gdyż w domu mieliśmy ich cały zbiorek. Ale dopiero gdy została otwarta Biblioteka T.C.L., czytelnictwo nabrało intensywności. Czytałam z całym natę­ żeniem. Największą radością był dzień wymiany książek. Czytało się książkę po książce". Przeżywając ciężko dramat I wojny autorka wyciąga jednak w ł a ś c i w e wnioski: „Ale dla nas Polaków, wojna była okolicznością szczęśliwą, bo dała nam to, o co daremnie walczyli powstańcy i czego pragnęli patrioci polscy". �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 175 Rozwój intelektualny autorki pamiętnika po odzyskaniu niepodle­ głości odbywał się drogą podobną do setek tysięcy młodych ludzi, któ­ rzy dzięki własnemu wysiłkowi, samouctwu oraz uczestnictwu w życiu różnych instytucji i organizacji osiągali wysoki poziom wiedzy i zasad moralnych. „Mimo całego trudu pracy fizycznej nie zaniedbywałam żadnej okazji, która mogła nieco rozświetlić i rozszerzyć mój skromny zasób wiedzy. Zaraz po u k o ń ­ czeniu szkoły powszechnej wypożyczył mi nauczyciel dwie książki naukowe: Za­ rys historii Polski Lewickiego i Dzieje Polski Cecylii Niewiadomskiej. Czytałam je i czytałam korzystając ze wszystkich wolnych chwil. Czytałam przy pasieniu bydła, czytałam przy obracaniu żaren, czytałam przy w y r ą b y w a n i u gałęzi i przy darciu pierza. Brałam książkę na pole, aby przy orce i bronowaniu w chwilach wytchnienia, zajrzeć do niej, przypomnieć sobie pewne zdania [...] Z różnych po­ wieści uczyłam się historii, geografii i całej zbieraniny wiadomości". Poważną rolę odgrywała w rozwoju autorki prasa: „Wychowałam się w atmosferze polityki ludowej P S L «Piasta». Cieszyłam się demokratycznością konstytucji z marca 1921 roku. Czytywałam «Gazete G r u dziadzka», «Wloscianina» i «Piasta Wielkopolskiego». Dumna byłam z chłopów senatorów: Bojki i Sredniawskiego. A najwięcej rozradowania sprawiały mi za­ szczyty chłopa Witosa [...] Bolał mnie brak jedności chłopskiej i rozbicie P S L < Piasta». Polityka chłopska grała na mej chłopskiej ambicji. Politykę uważałam za rzecz chłopom potrzebną. Sądziłam, że tylko sami chłopi potrafią obronić swo­ je interesy gospodarcze i prawa polityczne. Słowem, byłam zwolenniczką najgruntowniejszej demokracji" . 70 W odmiennych warunkach wzrastał syn 2-morgowego gospodarza z Rzeszowszczyzny i choć analfabety, to przecież człowieka rozumieją­ cego znaczenie oświaty. W pamiętniku ukazuje on zarówno swą drogę do szkoły ludowej, jak również proces narastania u siebie — ucznia szkółki ludowej — wielkiej miłości do ojczyzny. Kiedy jego ojciec w 1913 r. wrócił z Ameryki (gdzie przez kilka lat pracował dla spłacenia długów rodzinnych) oświadczył, że zapisze synów do szkoły. „Kiedy pierwszy raz poszedłem się uczyć, zrobiło mi się zupełnie głupio. Wielka gromada nie znanych mi dzieci, nauczycielstwo, szkoła, nauka — naba­ w i ł y mnie jakiegoś strachu i niepewności [...] Od najmłodszych lat, jak tylko u m y s ł mój zaczął działać, wiele otaczających rzeczy było dla mnie niezrozumia­ łych, a wytłumaczyć ich nie miał kto, ponieważ matka miała inne zajęcia [...] Ojciec mój, mimo że sam nie umiał czytać, doceniał tę umiejętność wiedząc, jakie ona daje korzyści, a jakie brak jej daje straty, o czym się w ł a s n e m kosztem żyjąc przekonał. Ojciec mimo swego analfabetyzmu nie był ciemny. Obdarzony niezwykłą pamięcią i potrzebą wiedzy, a będąc przy tym uczciwym człowiekiem w całym znaczeniu tego słowa, miał w Ameryce styczność z przełożonymi w war­ sztatach swej pracy, ci zaś używali go do załatwiania swych interesów powierza­ jąc mu często poważne kwoty pieniędzy. Toteż przy każdej sposobności przysłu­ chiwał się rozmowom, szybko przyswajał sobie ich treść i nieraz bywało, że lepiej potrafił wytłumaczyć jakąś zawiłą k w e s t i ę niż sam wójt, jak mówili s ą ­ siedzi. 70 Tamże, s. 82-92. �176 MARIA BIERNACKA Do nauczycielstwa ojciec mój był zawsze przychylnie usposobiony, dlatego też i w nas wszczepiał ku niemu miłość i szacunek. Rozumie się, że pod w p ł y w e m ojca szanowałem s w ą każdorazową nauczycielkę i może lepiej od innych dzieci, które nie miały tak rozumnego ojca czy matki [...] Chociaż w 1914 r. w y b u c h ł a wojna — pisze autor pamiętnika — to „szkoła szła dalej. U m i a ł e m już czytać i z a s m a k o w a ł e m w tym, toteż wielka była moja radość, kiedy ojciec dał mi pieniądze, abym zaniósł do pana kierownika i kupił za nie książkę szkolną. Z utęsknieniem oczekiwałem jej otrzymania. Nareszcie dostałem ją w ręce. W domu czytałem ustęp po ustępie lubując się pięknymi wierszykami. Brat Jan śmiejąc się mówił, że będę w przyszłości «pozeraczem ksiazek». Nie zmylił się w swej przepowiedni" [...] Zbliżający się koniec wojny przynosił nadzieję na odzyskanie niepodległości Polski, o czym doniosły gazety. „Toteż w każdą sobotę i niedzielę wieczór — pi­ sze autor — gromadzili się do naszej chaty ludzie żądni świeżych wiadomości. Rozpatrywano 14 p u n k t ó w Wilsona, którego ojciec mój sławił pod niebiosy, ko­ mentowano dziwne koleje wojny, jak upadek potężnych Niemiec, Austrii, caratu rosyjskiego". A oto jak opisuje on moment dotarcia wiadomości o powstaniu Polski nie­ podległej: „W październiku 1918 roku przyjechał jeden z sąsiadów wozić ojcu ziemniaki z pola. Przyjechawszy pod dom z ziemniakami oznajmił, że słyszał w mieście, że Polska zmartwychwstała. Ojciec nic nie mówiąc, gdyż radość u w i ę ­ ziła mu w gardle słowa, odszedł od zsypywania ziemniaków, wszedł do izby, klęknął przed obrazem i ze łzami dziękował Bogu za odzyskanie niepodległości". I chociaż koniec wojny przyniósł dla autora ciężkie przeżycia, bo dwóch braci z wojny nie powróciło — to jednak napisał: „Ale Polska została wolna, j a ­ każ radość zapanowała w mym sercu. T a Polska, którą ukochałem, ta Polska, która była przez długie wieki potęgą świata, a potem przez długie lata jęczała w niewoli — ta Polska zmartwychwstała! Tej mojej radości nie da się o p i s a ć " . 71 * Jak wynika z materiału system szkolnictwa i oświaty na terenie ziem polskich znajdujących się w granicach trzech zaborów był na przełomie X I X i X X stulecia bardzo zróżnicowany. Wieś polska wkracza­ ła w ten okres obciążona analfabetyzmem oraz poważnymi zapóźnieniam i w zakresie ogólnego poziomu wykształcenia. W najdogodniejszej stosunkowo sytuacji znajdowało się szkolnictwo i oświata w zaborze austriackim, gdzie istniała autonomia polityczna, umożliwiająca prowa­ dzenie szkół w językach narodowych. Znacznie gorzej było w zaborze pruskim i rosyjskim, gdzie władze zaborcze konsekwentnie dążyły do wynarodowienia ludności polskiej. Społeczeństwo polskie zaboru pruskiego wytrwale przeciwstawiało się polityce germanizacyjnej. Postawa ta była wynikiem działalności oświa­ towej prowadzonej przez różnego rodzaju towarzystwa kulturalno-oś­ wiatowe, instytucje gospodarcze i kościół, jak również wynikiem sto­ sunkowo wysokiego poziomu nauczania w szkołach elementarnych. 71 Tamże, s. 66. Por. także Pamiętniki chłopów, Warszawa 1935; Pamiętniki samouków, Warszawa 1968; M. G w i a z d o w i c z , Wspomnienia, Warszawa 1974. �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 177 Wspólna walka społeczeństwa polskiego należącego do różnych warstw społecznych oraz znaczny udział w tej walce księży katolickich spowo­ dował, że w tej dzielnicy naszego kraju wystąpiły większe niż gdzie indziej przejawy solidaryzmu społecznego oraz przywiązania do Kościo­ ła katolickiego. W zaborze rosyjskim rusyfikacja szkolnictwa rządowego spowodo­ wała rozwój szkolnictwa prywatnego oraz tajnych szkółek na wsi. Po­ ważną rolę w dziedzinie szerzenia oświaty spełniały w tym zaborze tak­ że instytucje i organizacje kulturalno-oświatowe, gospodarcze, a zwła­ szcza szkolnictwo i czasopiśmiennictwo rolnicze. Duże znaczenie miała również prowadzona przez różne instytucje, organizacje społeczne i po­ jedyncze osoby walka z analfabetyzmem. W upowszechnianiu czytelnictwa i rozwoju oświaty wielką rolę speł­ niało w tamtych czasach czytelnictwo czasopism docierających na wieś, kalendarzy, książek religijnych czy też różnych pism ulotnych. Docie­ rały one na wieś różnymi drogami, i tak np. korespondenci takich cza­ sopism, jak np. „Zorza", „Gazeta Świąteczna", „Przyjaciel L u d u " p i ­ szą, że w końcu X I X w. i na początku X X w. nabywali książki, elemen­ tarze, kalendarze i książeczki do nabożeństwa u kramarzy na jarmar­ kach, u wędrownych obraźników, wypożyczali z biblioteczek przy ko­ ściołach. Niektórzy prenumerowali pisma i wypożyczali sąsiadom lub krewnym. Kiedy powstały organizacje na wsiach, to z reguły były one prenumeratorami pism. Niektórzy wspominają także o czytaniu lub w y ­ pożyczaniu pism w karczmach wiejskich. Nieliczna w tamtych czasach ucząca się młodzież wiejska również była przekazicielem wiadomości, książek i pisemek. Warto zaznaczyć, że poziom umysłowy ludności wiejskiej kształto­ wał się również pod wpływem literatury tandetnej i jarmarcznej, czyli wydawnictw tzw. drugiego rynku, która docierała do środowisk wiej­ skich różnymi kanałami. Literatura ta pojawiła się wcześniej, ale pełny jej rozwój nastąpił dopiero po 1840 r. Koniec X I X w. i pierwsze dzie­ sięciolecie X X w : były dla tej literatury okresem największego rozkwitu. Współcześni wskazywali na jej liczne przymioty, m.in. na to, że zaspo­ kajała ona u ludzi prostych głód „pięknej fikcji", której nie znajdowa­ no w ówczesnej powieści. Była także pomocna przy szerzeniu czytelni­ ctwa, które — zdaniem kolporterów ludowych książek — łatwiej roz­ wijało się tam, gdzie ona wcześniej docierała. J. Dunin podkreśla, że „podział kraju na zabory tak istotny przy opracowywaniu historii k u l ­ tury polskiej X I X i początków X X w. w odniesieniu do wydawnictw drugiego rynku ma mniejsze znaczenie", gdyż utwory te „wędrowały przez kordony graniczne bez większego trudu". Ważną rolę spełniały także polskie wydawnictwa popularne na obszarach zagrożonych w y 12 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 26/2 �178 MARIA BIERNACKA narodowieniem, jak Mazury, Śląsk czy Ameryka, gdzie „były często je­ dynym słowem drukowanym" . Działalność społeczno-oświatowa i gospodarcza, zarówno tajna, jak i legalna, prowadziły do gruntownych przeobrażeń w świadomości na­ rodowej i społecznej ludności wsi polskiej. Prześledzenie na przestrzeni okresu od końca X I X w. do odzyskania niepodległości głównych nur­ tów tej działalności pozwala na wyciągnięcie wniosków dotyczących roli, jaką oświata spełniała w przekształceniach kulturowych społeczności wiejskiej. Do najistotniejszych rezultatów owej działalności należy zaliczyć przede wszystkim proces budzenia i kształtowania się wśród coraz szer­ szych kręgów społeczności chłopskiej wszystkich dzielnic naszego kra­ j u — świadomości narodowej. Ewidentnym wyrazem tego procesu stał się udział polskich chłopów w pracach organizacji niepodległościowych, jak: Polskie Drużyny Strzeleckie, Związek Strzelecki, Drużyny Bar­ toszowe, Polowe Drużyny Sokole oraz Polska Organizacja Wojskowa (POW). Działalności tej przyświecała idea odzyskania utraconej niepo­ dległości kraju. Wychowanie szkolne, zetknięcie się z prasą, książką, a także żywym słowem na zebraniach czy uroczystościach prowadziło do narastania po­ staw obywatelskich, do brania współodpowiedzialności za sprawy ogólne dotyczące zarówno własnych społeczności wiejskich, jak również społecz­ ności szerszych ponadlokalnych. Znajdowało to wyraz w czynnym udziale ludności w pracach samorządu wiejskiego (mimo jego ograniczeń spowodowanych zaborami) oraz innych zbiorowych poczynaniach całych wsi. Proces emancypacji społecznej warstwy chłopskiej przejawiał się również w powstawaniu niezależnych chłopskich organizacji politycz­ nych, gospodarczych i młodzieżowych z własnymi organami prasowymi, które zastępowały dawne organizacje ludowe typu patronackiego oraz pisemka „dla ludu". Stałe choć wciąż powolne podnoszenie się poziomu wiedzy ogólnej oraz fachowej osiągane drogą upowszechniania się elementarnego szkol­ nictwa, czytelnictwa książek i czasopism, kursów i konferencji — pro­ wadziło w konsekwencji do zmian mentalności chłopskiej, do przemian obyczajowości wiejskiej, do innej oceny własnej warstwy i własnej h i ­ storii. Wszystko to poszerzało u człowieka wiejskiego jego zaintereso­ wania, a tym samym i horyzonty myślowe. Działalność organizacji gospodarczych, szkół rolniczych oraz czytelni­ ctwa prasy zawodowej przyczyniały się do modernizacji chłopskich go­ spodarstw rolnych. Wystawy rolnicze, wycieczki krajowe i zagraniczne 72 7 2 J . D u n i n , Papierowy Łódź 1974, s. 287-290. bandyta, książka kramarska i brukowa w Polsce, �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 179 przyczyniały się do podnoszenia kultury rolnej oraz wprowadzały ucze­ stniczących w nich chłopów w szerszy pozawiejski świat. Do modernizacji gospodarstwa domowego, podnoszenia poziomu h i ­ gieny oraz pielęgnacji i wychowania dzieci przyczyniały się żeńskie szkoły gospodarcze i rolnicze. Zmieniały one ponadto w sposób gruntow­ ny pozycję kobiety w rodzinie i we wsi. Wychowanki tych szkół uaktyw­ niały się nie tylko na odcinku własnego gospodarstwa domowego oraz rodziny, ale także w życiu społecznym i kulturalnym swego środowiska. Wprawdzie zjawiska te miały różny zasięg, przebieg i charakter, nie­ mniej zaznaczały się coraz wyraźniej, zwłaszcza pod wpływem zaraniarskich szkół rolniczych na terenie Królestwa. Upowszechnianie oświaty wśród coraz szerszych kręgów społeczności wiejskich przynosiło również nieuniknione zmiany w obowiązującym tę społeczność systemie wartości, wzorów oraz autorytetów. Rzutowało po­ nadto zasadniczo na kształtowanie się wśród ludności wiejskiej nowego stosunku do całego otaczającego świata, w t y m także świata przyrody. Мария Бернацка ПРОСВЕЩЕНИЕ И ОБЩЕСТВЕННО-КУЛЬТУРНОЕ ПРЕОБРАЗОВАНИЕ ТРАДИЦИОННОГО СЕЛЬСКОГО ОБЩЕСТВА (С КОНЦА X I X ВЕКА ПО ВОССТАНОВЛЕНИЕ НЕЗАВИСИМОСТИ) Резюме Эта работа —фрагмент пространного исследования роли просвещения в общественно-культурном преобразовании польской деревни в период с конца X I X века и по современ­ ность. Работа касается в основном перелома X I X и X X столетий. Анализ факторов, обуславливающих общественно-культурные преобразования польской деревни за последнее столетие, показывает, что особенно важная роль приходилась в этот период на широко понимаемое просвещение. Хотя польский народ, живущий почти полу­ тора столетий в пределах трех отдельных государственных организмов, и не мог создавать и развивать единую по всей стране систему просвещения и воспитания, все же в период до восстановления независимости он прилагал громадные усилия для выдвижения польской науки на европейский уровень, а также усилия по широкому распространению просвещения среди самых обездоленных слоев общества. Территории с запоздалым просвещением были в то время огромны. Сверх того положение усугублялось этнически-национальной, рели­ гиозной, а также общественно-культурной разнородностью польских земель. Особенно запоздалой по образованию и просвещению была деревня. При таком положении вещей великие идеи национального возрождения и стремления к восстановлению независимости, вдохновлявшие деятельность выдающихся патриотов — польских общественных деятелей X I X и X X вв., сталкивались с серьезными затруднениями. Чтобы справиться с таким по­ ложением, все хозяйственные, общественные и культурные виды деятельности, начинавшейся и проводившейся тогда среди крестьянства, преднамеренно и умело сочетались с начина­ ниями по просвещению той же прослойки. Они должны были стать „ключом" к распрос­ транению национального и общественного сознания. Конечной жецелью этой деятельности было пробуждать среди сельского населения патриотические чувства и тягу к независимости. �180 MARIA BIERNACKA Таким образом период этот обозначился в польской деревне интенсивным процессом пробуждения национального сознания крестьян, их общественных стремлений к освобож­ дению, а также процессом образования нового гражданского облика у крестьян. Ход и на­ пряженность этого процесса были в отдельных землях разные. Неодинаковость содержания, видов и методов просветительной работы на отдельных аннексированных территориях обуславливалась прежде всего различным социально-экономическим и правовым поло­ жением. На землях, аннексированных Пруссией, для просветительной работы успешно использовалась деятельность на хозяйственном поприще. На землях, захваченных Россией, наибольшее развитие получили виды нелегальной деятельности. Законные же формы про­ светительной работы наиболее широко развернулись на пользующихся автономией землях, аннексированных Австрией. Процесс совершавшихся общественных и культурных преобразований деревни показан на примере народного и профессионального школьного дела, внешкольной просветительной деятельности, развивавшейся с помощью различных обществ, ассоциаций, периодической печати, просветительной деятельности католической церкви, деятельности организующихся в то время крестьянских партий, внессших в свои программы установки на просвещение деревни. „Пути" сельской молодежи к просвещению иллюстрированы фрагментами подлин­ ных мемуарных высказываний. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5a7a39a09ff9b8eebd8c927c426e757.pdf d513971acce1794d0173baf266994e09 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:789 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:725 Title A name given to the resource Osady uchodźców greckich w Bieszczadach / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.83-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . X V Í Í z. i MARIA BIERNACKA O S A D Y UCHODŹCÓW G R E C K I C H W BIESZCZADACH W zróżnicowanej s t r u k t u r z e ludnościowej współcześnie kształtujących się w s i bieszczadzkich na uwagę zasługują osady zamieszkane przez l u d ­ ność pochodzenia greckiego. Ludność t a należy do g r u p y greckich uchodź­ ców politycznych, którzy prześladowani za współudział w postępowym r u c h u powstańczym zmuszeni b y l i po r o k u 1949 opuścić swoją ojczyznę i szukać schronienia w i n n y c h państwach, przede w s z y s t k i m zaś w k r a ­ j a c h socjalistycznych . Przybywająca do Polski ludność grecka skierowa­ na została głównie do miast i w s i Dolnego Śląska . Ośrodkiem c e n t r a l ­ n y m dla t y c h uchodźców stał się Wrocław, gdzie do tej p o r y ma swą sie­ dzibę Związek Uchodźców P o l i t y c z n y c h z G r e c j i w Polsce oraz redakcja jego pisma p t . „Dimokratis", wydawanego w języku g r e c k i m i mace­ dońskim. 1 2 W 1951г., po w y m i a n i e granicznej pomiędzy Polską i Związkiem Ra­ dzieckim (na o d c i n k u województw lubelskiego i rzeszowskiego), w w y n i ­ k u której został u t w o r z o n y w w o j . rzeszowskim n o w y p o w i a t u s t r z y c k i , do n i e zamieszkanych w s i tego p o w i a t u s k i e r o w a n i zostali również uchodźcy greccy przebywający na D o l n y m Śląsku. Pierwsze g r u p y tej ludności po 50 i 100 osób napłynęły w Bieszczady już w listopadzie i g r u d ­ n i u 1951г., osiedlając się w Krościenku oraz wsiach sąsiednich, położo­ n y c h na szlaku d r o g o w y m prowadzącym z U s t r z y k D o l n y c h do P r z e m y ­ śla (przez B i r c z ę ) . J a k w y n i k a z relacji Greków, obecnych mieszkań3 1 Greccy mieszkańcy K r o ś c i e n k a z p o w i a t u u s t r z y c k i e g o i n f o r m o w a l i , że ogólna l i c z b a u c h o d ź c ó w p o l i t y c z n y c h z G r e c j i p o 1949 r. wynosiła o d 75 d o 100 t y s . , z cze­ go d o P o l s k i przyjechało o k . 10 t y s . W e d ł u g i n f o r m a c j i zaczerpniętych z W a r s z a w ­ s k i e g o K l u b u Z w i ą z k ó w U c h o d ź c ó w P o l i t y c z n y c h z G r e c j i w P o l s c e z 1972 r . ogólna l i c z b a u c h o d ź c ó w z G r e c j i w a h a ł a się o d 60 d o 65 t y s . , a l i c z b a G r e k ó w przybyłych d o P o l s k i n i e przekraczała 8 t y s . Uchodźcy w y w o d z i l i się z t e r e n u całej G r e c j i , a l e najwięcej pochodziło z M a c e d o n i i , T r a c j i i T e s a l i i . a P i e r w s z e p a r t i e uchodźców greckich w Polsce s k i e r o w a n e zostały na obszar z i e m zachodnich, gdzie z a t r u d n i a n o i c h głównie j a k o robotników w f a b r y k a c h . M n i e j ­ sza część uchodźców J przeszła Badania w bieszczadzkich do pracy w państwowych gospodarstwach o s a d a c h zamieszkałych p r z e z G r e k ó w rolnych. przeprowadza- �84 MARIA BIERNACKA ców w s i bieszczadzkich, ogólna liczba osadników greckich w Krościenku oraz wsiach najbliższych wynosiła w 1952 r. ok. 2000 osób, a w 1953 r. sięgała liczby 3000. Liczby te ulegały stałym w a h a n i o m , ponieważ Grecy szukając na terenie Polski odpowiednich dla siebie regionów k l i m a t y c z ­ n y c h i najwłaściwszych warunków pracy, dość często z m i e n i a l i miejsca swego p o b y t u . Ponadto po r o k u 1956 część ludności greckiej opuściła t e ­ r e n Polski, przenosząc się na stałe do Bułgarii, R u m u n i i , A l b a n i i , Jugo­ sławii, Węgier oraz Czechosłowacji. Owe wędrówki Greków d y k t o w a n e były zarówno chęcią przybliżenia się do granic swej ojczyzny, j a k rów­ nież potrzebą łączenia się ze s w y m i rodzinami, rozproszonymi po różnych krajach Europy. Wydaje się również, że o ile początkowo górskie regiony Bieszczadów mogły przyciągać Greków do osadnictwa, to z czasem odstra­ szały i c h trudności, j a k i e się t a m do tej p o r y piętrzą przed większością osadników. S t r u k t u r a społeczno-zawodowa osadników greckich w Bieszczadach była dość j e d n o l i t a . Według i c h r e l a c j i główny t r z o n tej ludności stano­ w i l i chłopi, którzy uprzednio uczestniczyli masowo w r u c h u partyzanc­ k i m . Sądzić można, że do tego właśnie wyłącznie rolniczego osadnictwa w Bieszczadach zgłosiła się przede w s z y s t k i m ludność grecka pochodząca ze w s i . Reprezentantami i n n y c h g r u p zawodowych b y l i ponadto różnego rodzaju rzemieślnicy oraz d r o b n i handlarze. Uchodźcy t o r o d z i n y z dzieć­ m i , młode małżeństwa zawierane często już w Polsce (na ziemiach za­ chodnich) oraz ludzie samotni. Przeważali wśród n i c h mężczyźni, w t y m znaczny odsetek nieżonatych l u b o d e r w a n y c h od własnych r o d z i n pozo­ stawionych w Grecji. Zdecydowana większość uchodźców wywodziła się z północnych p r o w i n c j i greckich — Macedonii i Tesalii. Ośrodkiem c e n t r a l n y m osadnictwa greckiego w Bieszczadach stała się wieś Krościenko i sąsiadująca z nią wieś Liskowate. Nieznaczna część ludności greckiej była przejściowo rozrzucona w i n n y c h jeszcze p o b l i ­ skich wsiach, j a k Jureczkowa oraz W o j t k o w a . W r o k u 1959 ok. 50 r o d z i n greckich z Krościenka i okolicy opuściło t e n teren i przeniosło się do w s i Trzcianiec, położonej w odległości ok. 28 k m od miasta powiatowego U s t r z y k i Dolne (w k i e r u n k u Przemyśla). O b i e k t e m badań i obserwacji n a d środowiskiem uchodźców greckich n o n a p r z e s t r z e n i l a t 1964-1970 w m i e j s c o w o ś c i a c h : K r o ś c i e n k o , L i s k o w a t e i Trzcia­ n i e c . P o n a d t o k o r z y s t a n o z m a t e r i a ł ó w i o c e n ekspertów p o w i a t o w y c h w U s t r z y k a c h D o l n y c h . B a d a n i a te p r z e p r o w a d z o n o na marginesie prac badawczych prowadzonych o d 1963 r . (na o b s z a r z e p o w . u s t r z y c k i e g o , l e s k i e g o i częściowo s a n o c k i e g o ) , cych w p r o b l e m a t y k i współczesnego Bieszczadach. Prowadzono je w kształtowania ramach prac się nowej Zakładu w W a r s z a w i e , p r z y u d z i a l e studentów e t n o g r a f i i U W . społeczności dotyczą­ wiejskiej Etnografii I H K M PAN �OSADY GRECKICH UCHODŹCÓW W 85 BIESZCZADACH w Bieszczadach stały się wsie Krościenko i Trzcianiec , w których do ostatnich czasów g r u p u j e się najwięcej tej ludności. Podejmując próbę przeprowadzenia analizy i oceny stosunków panujących w w y m i e n i o n y c h wsiach, zwrócono uwagę zarówno na stopień przystosowania się Greków do nowego środowiska fizjograficznego oraz n o w y c h warunków gospodar­ czo-społecznych i k u l t u r o w y c h , j a k również na zakres i c h współuczest­ n i c t w a w kształtowaniu się aktualnego życia w t y c h ośrodkach. P r o b l e m ten jest o t y l e interesujący, że Bieszczady, podobnie j a k ziemie zachod­ niej i północnej Polski, są od czasu I I w o j n y światowej żywym przykła­ dem t w o r z e n i a się n o w y c h społeczności l o k a l n y c h i regionalnych. 4 5 Napływająca w 1951 r. i w latach następnych do bieszczadzkich w s i Krościenka, Liskowatego i częściowo i n n y c h miejscowości ludność grecka zajmowała opuszczone zagrody i z miejsca przystąpiła do zorganizowania Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej „ N o w e Życie". Początkowo główny trzon ludności w t y c h wsiach s t a n o w i l i Grecy, z czasem jednakże osiedla­ l i się t a m na stałe l u b t y l k o na okres w y k o n y w a n i a prac sezonowych, także Polacy. Możliwe t o było z tego względu, że znaczna część uchodź­ ców greckich opuszczała Bieszczady, szukając zajęć i własnej stabilizacji w miastach ziem zachodnich l u b w t a k i c h ośrodkach przemysłowych, j a k N o w a H u t a . Poza t y m , j a k już wspomniano, pewna część uchodźców grec­ k i c h wyjechała na stałe do południowych krajów s o c j a l i s t y c z n y c h , a znaczna część przeniosła się z Krościenka i najbliższej okolicy do Trzciańca i Grąziowej. 6 Następstwem owej ruchliwości społecznej Greków, spowodowanej n i e ­ wątpliwie trudnościami a d a p t a c y j n y m i do n o w y c h polskich środowisk, były z m i a n y w składzie narodowościowym ludności bieszczadzkich osie­ d l i greckich. J a k w y n i k a ze spisu ludności przeprowadzonego w 1960 r. w Krościenku na ogólną liczbę 181 r o d z i n przypadało 128 r o d z i n greckich i 53 polskich. Ogólna liczba ludności wynosiła wówczas 755 mieszkań­ ców (715 stałych i 40 czasowo przebywających) w t y m 494 Greków i 261 4 Krościenko odległe o d U s t r z y k D o l n y c h o k . 10 k m j e s t położone w okolicy górzystej i z a l e s i o n e j . P r z e z w i e ś p r z e p ł y w a r z e k a S t r w i ą ż , która łączy się z D n i e ­ strem i M o r z e m C z a r n y m . Według r e l a c j i starej m i e s z k a n k i w s i miejscowego dzenia (urodzonej w pocho­ 1892 r.) p r z e d ostatnią w o j n ą w i e ś liczyła o k . 300 r o d z i n . N a j ­ liczniejszą grupę ludności s t a n o w i l i w n i e j Ukraińcy, następnie Ż y d z i , a najmniejszą Polacy. 5 T r z c i a n i e c , w e d ł u g r e l a c j i d a w n e j m i e s z k a n k i t e j osady, j e s t wsią, która w o d ­ różnieniu o d t e r e n ó w w y m i e n n y c h z 1951 r . z n a j d o w a ł a się p r z e z jenny w g r a n i c a c h p a ń s t w a p o l s k i e g o , z przynależnością cały o k r e s do p o w i a t u powo­ przemyskiego. P r z e d ostatnią w o j n ą była t o w i e ś t y p o w o r o l n i c z a , duża, licząca o k . 380 g o s p o d a r s t w chłopskich i gospodarstwo dworskie. Ponadto żydowskich, których w ł a ś c i c i e l e b y l i 0 Według relacji informatorów był t a m t a r t a k także p o s i a d a c z a m i ze w s i K r o ś c i e n k o Bułgarii o k . 50 r o d z i n , a d o Jugosławii o k . 10 r o d z i n . oraz kilka karczem gospodarstw rolnych. i Liskowate wyjechało do �86 MARIA BIERNACKA Polaków. Podobnie kształtowały się owe proporcje w Trzciańcu, w któ­ r y m grupa uchodźców greckich przejęła w swe użytkowanie istniejące t a m od l a t powojennych Państwowe Gospodarstwo Rolne (Trzcianiec do 1951 r. wchodził w skład p o w i a t u przemyskiego i nie należał do strefy w y m i a n y granicznej pomiędzy Polską a ZSRR). W 1960 r. w Trzciańcu i Grąziowej było 40 rodzin greckich i 15 polskich. O ile jednak w K r o ­ ścienku osadnikami p o l s k i m i b y l i przeważnie chłopi z a t r u d n i e n i w l a ­ sach, na drogach czy na kolei, to w Trzciańcu i Grąziowej b y l i n i m i i n ­ d y w i d u a l n i r o l n i c y p r z y b y l i t a m po 1947 r. z ubogich powiatów pod­ karpackich. Osadnicy greccy w Trzciańcu i Grąziowej przejęte przez siebie Pań­ stwowe Gospodarstwo Rolne postanowili użytkować według zasad obo­ wiązujących w spółdzielczości p r o d u k c y j n e j . Ogólny obszar ziemi u p r a ­ wianej przez spółdzielców w y n o s i ok. 300 ha ziemi ornej, ponadto p a ­ stwiska, lasy i nieużytki. Gospodarstwo to nastawione jest głównie n a hodowlę owiec i krów oraz uprawę zbóż, rzepaku i k o n i c z y n y . Wszyscy członkowie spółdzielni mają p r a w o do 0,5 hektarowej działki przyzagrodowej, składającej się na ogół z 25 arów ziemi ornej i 25 arów pastwisk. Członkowie spółdzielni mogą ponadto hodować i n d y w i d u a l n i e 1-2 k r o w y , kilkanaście owiec oraz t y l e t r z o d y chlewnej i ptactwa domo­ wego, ile zechcą. P r z y wypasach l e t n i c h swego d o b y t k u mogą korzystać za opłatą ze wspólnych pastwisk. Do w y p a s u bydła i owiec wynajmują zazwyczaj pasterza, którego wynagradzają miesięcznie pensją w wyso­ kości ok. 2000 zł. 7 Gospodarstwa i n d y w i d u a l n e osadników (których jest w e w s i zaledwie pięciu) wahają się w granicach od 5 do 11 h a . Podstawą i c h u t r z y m a n i a 8 7 K o n f l i k t y ideologiczne wśród greckich uchodźców politycznych spowodowały, że g r u p a t z w . „ s t a l i n o w c ó w " p r z y b y ł a d o Trzciańca przejęte p r z e z s i e b i e P a ń s t w o w e Gospodarstwo go w w R o l n e nazwała oparciu spółdzielni o zasady Spółdzielczym spółdzielcze produkcyjnej). Było Gospodarstwem ( n p . podziału to właściwie dochodu Rolnym i użytkowała dokonywano postępowanie bez tak, j a k precedensu, w ł a d z e m i e j s c o w e sytuację tę d o o s t a t n i c h l a t h o n o r o w a ł y . O s t a t n i o C e n t r a l n y zek Rolniczych Spółdzielni P r o d u k c y j n y c h tego gospodarstwa za Rolniczą ctwa Wydziału Rolnego P r e z y d i u m gospodarują dobrze, produkcja s p r a w ę tę r e g u l u j e Spółdzielnię w kierunku Według uznania oceny kierowni­ P R N w Ustrzykach Dolnych, Grecy w Trzciańcu r o l n a stale Produkcyjną. ale Zwią­ się u n i c h p o d n o s i . T a k n p . przeciętna wydajność zbóż w 1968 r . w y n o s i ł a 30 q z 1 h a , p o d c z a s g d y w g o s p o d a r s t w a c h pań­ s t w o w y c h t e g o p o w i a t u kształtowała się o k . 16 q . 8 T a k n p . sołtys t e j w s i (1968 r.) j e s t o s a d n i k i e m i n d y w i d u a l n y m , p r z y b y ł y m d o Trzciańca w Í949 r. z p o w . strzyżowskiego. O t r z y m a ł 5 h a g o s p o d a r s t w o życzek p a ń s t w o w y c h długoterminowych rolne, z po­ n i e korzystał, gdyż lękał się obciążeń. D o ­ robił się j e d n a k n a t y l e , że myśli o b u d o w i e n o w e g o d o m u , a p o z a t y m kształci s w o ­ ją córkę w s z k o l e rachunkowości r o l n e j w B r z o s t k u p o d Jasłem. M i e s i ę c z n y koszt u t r z y m a n i a córki n a s t a n c j i w y n o s i o k . 500 zł. P r z e c i ę t n a s y t u a c j a i n n y c h g o s p o d a ­ r z y i n d y w i d u a l n y c h j e s t n a ogół p o d o b n a d o s y t u a c j i sołtysa. �OSADY G R E C K I C H UCHODŹCÓW W 87 BIESZCZADACH jest hodowla i r o l n i c t w o oraz dodatkowe (choć sporadyczne) zarobki w l e ­ sie. Gospodarstwa te hodują znacznie m n i e j owiec niż r o d z i n y greckie. Owce wypasają i n d y w i d u a l n i e , natomiast bydło oddają do wspólnego wypasu. Współczesne Krościenko posiadające komunikację drogową (PKS-em U s t r z y k i Dolne — Przemyśl) i kolejową ( U s t r z y k i Dolne — t r a n z y t przez ZSRR — Przemyśl) położone w odległości ok. 10 k m od U s t r z y k D o l n y c h , z e l e k t r y f i k o w a n e od l a t 1952/1953 — stanowi centralny ośrodek życia go­ spodarczego i społeczno-kulturalnego dla najbliższej okolicy. Oprócz spół­ dzielni produkcyjnej, która zrzesza ok. 8 0 % mieszkańców (przeważnie Greków) i jest główną instytucją gospodarczo-społeczną tej w s i , znajduje się t a m ponadto: P r e z y d i u m G R N , d w i e 8-klasowe szkoły podstawowe, stacja kolei i P K S - u , poczta, kino, b i b l i o t e k a gromadzka, d o m k u l t u r y , ośrodek zdrowia, k i l k a sklepów G m i n n e j Spółdzielni „Samopomoc Chłop­ ska", stołówka d l a pracowników spółdzielni produkcyjnej (i zarazem go­ spoda) oraz inne p u n k t y usługowe. Ponadto działają t a m także organiza­ cje polityczne i społeczne, j a k : PZPR, ZSL, Koło Gospodyń, Związek Mło­ dzieży Wiejskiej, Związek Harcerstwa Polskiego oraz Związek Uchodź­ ców P o l i t y c z n y c h z Grecji w Polsce. Głównym i n s p i r a t o r e m aktywności gospodarczej i społeczno-kulturalnej w s i jest ludność grecka, o czym świadczy m . i n . to, że najważniejsze funkcje w miejscowych władzach, i n s t y t u c j a c h i organizacjach spełniają Grecy (łącznie z funkcją przewodniczącego i jego zastępcy w P r e z y d i u m G R N ) . Osadnicy ci będąc od 1951 r. nie t y l k o p i e r w s z y m i (po leśniczym), ale p r a w i e j e d y n y m i mieszkańcami w s i do l a t 1956-1957 i później, wzięli na siebie cały ciężar odpowiedzialności za całokształt spraw ogólnych. Największy wysiłek zespołu greckiego skierowany został na rozwój spół­ dzielni p r o d u k c y j n e j , która stanowiła i nadal jeszcze stanowi podstawowe źródło u t r z y m a n i a dla ludności. W r. 1964 ogólny obszar w s i wynosił ok. 3000 ha, z czego na spółdzielnię produkcyjną przypadało 2298 ha, w t y m z i e m i ornej 474 ha (głównie k l . I I I i I V ) , lasów 331 ha, łąk 330 ha, pastwisk 1076 ha. Pozostały areał stanowiły działki przyzagrodowe w w y ­ sokości ok. 0,5 ha na jednego członka oraz różnego rodzaju nieużytki. Po­ nieważ w niektórych rodzinach greckich należy do spółdzielni więcej niż jedna osoba, p r a k t y c z n i e więc działki przyzagrodowe przypadające na jedną taką rodzinę były większe. N a działkach przyzagrodowych można było hodować nawet 2 k r o w y i jedną jałówkę oraz kilkanaście owiec, 9 9 w Sytuacja, że p r z e w o d n i c z ą c y m i zastępcą przewodniczącego Prezydium K r o ś c i e n k u są G r e c y , j e s t bez p r e c e d e n s u , p o n i e w a ż z p r a w n e g o p u n k t u n i a n i e są o n i o b y w a t e l a m i p o l s k i m i . I w t y m w y p a d k u niem PGR w Trzciańcu według s c o w e tolerują t e n s t a n r z e c z y . zasad spółdzielczości GRN widze­ (podobnie, j a k z użytkowa­ produkcyjnej) władze miej­ �88 MARIA BIERNACKA które za d r o b n y m i opłatami p o b i e r a n y m i od i c h właścicieli (70 zł od k r o ­ w y i 15 zł od owcy) w y p a s a l i pasterze wiejscy na pastwiskach ogólnych dzierżawionych od spółdzielni produkcyjnej przez właścicieli owiec. Ogra­ niczeń w zakresie h o d o w l i t r z o d y chlewnej i domowego ptactwa nie było. Gospodarka spółdzielni produkcyjnej nastawiona była od samego po­ czątku głównie na hodowlę i t y l k o częściowo na u p r a w y zbożowe. T e n k i e r u n e k gospodarki spowodowany był z jednej s t r o n y n a t u r a l n y m i w a ­ r u n k a m i tego t e r e n u (wielka ilość łąk, pastwisk i lasów), z drugiej zaś strony g r e c k i m i t r a d y c j a m i gospodarowania, które również związane było z hodowlą i pasterstwem. N i e m n i e j jednak gospodarka spółdzielni skie­ r o w y w a n a była okresowo również na takie gałęzie p r o d u k c j i , j a k ogrod­ nictwo, u p r a w y roślin przemysłowych, uprawę czterech podstawowych zbóż. Przedsięwzięcia te n a ogół nie zdawały egzaminu, co wynikało prze­ de w s z y s t k i m z warunków k l i m a t y c z n y c h . Niezawodną natomiast per­ spektywę gospodarowania stwarza t a m zawsze, do l a t ostatnich włącznie, hodowla . Placówką dochodową spółdzielni był poza t y m t a r t a k . O sta­ łym podnoszeniu dochodowości spółdzielni produkcyjnej świadczy fakt, że dniówka obrachunkowa w 1964 r. wynosiła 45 zł n a osobę, w 1967 r. — 65 zł, a w 1970 r. — 76 zł. 10 Owo stałe podnoszenie dochodowości płynącej z pracy w spółdziel­ niach p r o d u k c y j n y c h , na działkach przyzagrodowych oraz z i n n y c h poza­ rolniczych zajęć sprawiło, że w ciągu ubiegłych 20 l a t nastąpiły n a w i e l u odcinkach życia Greków bardzo g r u n t o w n e przemiany. Równolegle z t y m dokonywał się t a m również proces zbliżenia się Greków i Polaków, spo­ wodowany przede w s z y s t k i m napływem osadników polskich. Stosunkowo jednorodne pod względem swego początkowego składu narodowościowego wsie greckie w Bieszczadach stawały się z czasem w s i a m i mieszanymi, ostatnio nawet z wyraźną przewagą r o d z i n polskich. T a k n p . według spi­ su ludności z 1970 r. w Krościenku zamieszkiwało 173 rodziny, w t y m 100 rodzin polskich i 73 greckie. Liczba stałych mieszkańców polskich w y n o ­ siła 408, a Greków 240 osób. W t y m samym czasie w Trzciańcu na ogólną liczbę 38 r o d z i n było 20 r o d z i n greckich i 18 polskich. Ogólna liczba sta­ łych mieszkańców osady wynosiła 162 osoby. Tendencja zmniejszania się liczby uchodźców greckich w Bieszcza­ dach zaznacza,się zarówno w ilości, j a k i w wielkości rodzin. W Krościen­ k u n p . na przestrzeni l a t 1960-1970 liczba r o d z i n greckich zmniejszyła się o 55 (mieszkańców o 254), a przeciętna liczebność r o d z i n spadła z 35 do 2-4 osób w rodzinie. Zwiększyła się ponadto liczba osób samotnych. 1 0 Już w 1964 r . s t a n h o d o w l i w spółdzielni p r o d u k c y j n e j p r z e d s t a w i a ł się nastę­ p u j ą c o : bydło 440 szt., cielęta 60 s z t , k o n i e 51 szt., o w c e o k . 2000 szt., p o n a d t o c h l e w n a i pszczoły. trzoda �OSADY GRECKICH UCHODŹCÓW W BIESZCZADACH 89 Uległa również zmianie s t r u k t u r a zawodowa ludności. Początkowo Grecy z a j m o w a l i się p r a w i e wyłącznie r o l n i c t w e m , a Polacy p r a c a m i pozarolniczymi. Ostatnio (1970 r.) na 73 r o d z i n y greckie z prac wyłącznie rolniczych utrzymywało się 21 rodzin (polskich 15), z r o l n i c t w a i zajęć d o d a t k o w y c h 20 (polskich 36), z prac wyłącznie pozarolniczych 12 (pol­ skich 45) i z rent 20 r o d z i n (renty w ogóle pobierało 26 Greków i 4 Po­ laków). Z odnotowanych zmian, dotyczących osad greckich, na szczególną uwagę zasługują zagadnienia związane z poziomem wykształcenia jej m i e ­ szkańców. Zestawienia sporządzane na podstawie spisu z 1970 r. w s k a z u ­ ją, że w Krościenku wśród rodziców pochodzenia greckiego znajduje się obecnie 49 osób z pełną szkołą podstawową (Polaków 102), 62 osoby z nieukończoną szkołą podstawową (głównie po klasach 3 i 4, Polaków 38 osób, głównie po klasach 3, 4, 5), zasadniczą szkołą zawodową 2 osoby (Polaków 12), z średnią nieukończoną 6 osób (Polaków 3). Wyższe n i e ukończone wykształcenie posiada 1 G r e k (Polak 1). Jak z tego w y n i k a , zdecydowana część tej k a t e g o r i i Greków przybyłych do P o l s k i miało za­ ledwie szkołę podstawową, w większości przypadków nieukończoną. Wśród najstarszych znajduje się jeszcze 8 analfabetów. Znacznie lepiej natomiast przedstawia się sprawa wykształcenia dzie­ ci i młodzieży greckiej w Krościenku. Szkołą podstawową objęta jest wszystka młodzież pozostająca w w i e k u szkolnym. N i e ukończyła szkoły podstawowej 1 osoba, po szkole podstawowej pozostawały w d o m u r o d z i ­ ców (nie ucząc się dalej) 3 osoby. Po nieukończonej szkole średniej była we w s i 1 osoba i po szkole zawodowej 4 osoby. Ponadto aktualnie prze­ bywały w szkołach znajdujących się poza Krościenkiem 24 osoby, w t y m w szkołach zasadniczych 12, średnich 8 i wyższych 4 osoby. W t y m cza­ sie po szkole podstawowej niepełnej było wśród Polaków 6 osób, po szko­ le podstawowej pełnej 3, po zasadniczej 3, po średniej pełnej 2, po śred­ niej nieukończonej 1 oraz po wyższej pomaturalnej 1 osoba. W szkołach poza wsią przebywało 12 osób, w t y m w zasadniczej 7, w średniej 3 i po­ m a t u r a l n y c h 2 osoby. Podobnie w zakresie wykształcenia kształtuje się sytuacja w Trzciańcu, w którym również liczba ludności greckiej maleje na rzecz ludności polskiej. Jak już wspomniano owo zmniejszanie się liczby ludności greckiej spowodowane było j e j wielką ruchliwością spo­ łeczną (wyjazdy na ziemie zachodnie, do i n n y c h krajów, do miast), a p o ­ nadto stałym i k o n s e k w e n t n y m odpływem młodzieży greckiej do szkół zasadniczych, techników oraz szkół ogólnokształcącących i wyższych. U z y ­ skanie wykształcenia czy w ogóle p r z y g o t o w a n i a zawodowego pozarolniczego sprawia, że młodzież t a z reguły nie w r a c a do s w y c h d a w n y c h baz r o d z i n n y c h . Obserwuje się wręcz, że przejście do miast dorosłych dzieci powoduje często przenoszenie się również i c h rodziców do m i e j - �90 MARIA BIERNACKA skich osiedli. Należy p r z y t y m mocno podkreślić, że kształcenie dzieci stało się w większości r o d z i n greckich j e d y n y m z podstawowych zadań i obowiązków rodziców. Wiąże się t o zresztą z ogólną postawą współczes­ nego „bieszczadzkiego" Greka, który swój przedłużający się p o b y t w ob­ cym, choć p r z y j a z n y m m u k r a j u , w y k o r z y s t u j e w sposób najbardziej r a ­ cjonalny z p u n k t u widzenia jego rodzinnego interesu. Rodziny greckie wykazując dużą pracowitość, zapobiegliwość, oszczędność, podniosły znacz­ nie swój standard życiowy. Oszczędności swoich nie przeznaczają na i n ­ westycje trwałe, mogące i c h związać na stałe z t y m terenem, lecz na za­ k u p rzeczy ułatwiających i m wyższy stopień życia, równocześnie nadają­ cych się do ewentualnego przewiezienia na nowe miejsce p o b y t u . N a skutek takiej postawy w ciągu ostatnich l a t obserwuje się: bardzo r a ­ dykalne zmodernizowanie gospodarstwa domowego (które n a początku p o b y t u w Bieszczadach cechował często znaczny p r y m i t y w i z m ) , podnie­ sienie poziomu wykształcenia ogólnego i profesjonalnego młodzieży, w i e l ­ ką elastyczność w p o d e j m o w a n i u różnych decyzji dotyczących życia oso­ bistego i ogólnego społeczności oraz nagromadzenie poważnych oszczęd­ ności f i n a n s o w y c h . Środków t y c h nie inwestuje się natomiast w nowe b u d o w n i c t w o , czy nawet r e m o n t s w y c h starych domów. Postawa t a zre­ sztą jest bardzo podobna do postaw ludności przybyłej na te t e r e n y rów­ nież w drodze w y m i a n y granicznej z ZSRR (w 1951 r.) z b. p o w i a t u hrubieszowskiego i sokalskiego. ludność ta przez wiele l a t żyła życiem tymczasowym, nie podejmowała również prac i n w e s t y c y j n y c h , p r o w a ­ dziła gospodarkę rolną t y p u eksploatacyjnego i starała się nade wszystko wykształcić swoje dzieci tak, b y mogły przejść do i n n y c h pozarolniczych zawodów. N i c więc dziwnego, że każdego przeciętnego turystę, o d b y w a ­ jącego po 1951 r. swą podróż po Bieszczadach trasą prowadzącą z U s t r z y k D o l n y c h w k i e r u n k u Przemyśla, Leska czy też na południe do L u t o w i s k , uderzało zjawisko zewnętrznego zaniedbania oraz wyraźnej tymczaso­ wości w osiedlach w i e j s k i c h . Dotyczyło to właśnie zarówno ludności „lu­ belskiej", j a k i szczególnie greckiej. Ostatnio „lubliniacy" bardzo wyraź­ nie z r e w i d o w a l i swoje dawne stanowisko i przystąpili do i n w e s t y c j i p r o ­ d u k c y j n y c h zarówno w r o l n i c t w i e , j a k i b u d o w n i c t w i e . P e w n a popra­ w a następuje również wśród Greków, którzy zaczynają przystępować do najniezbędniejszych remontów s w y c h zagród . 11 12 B r a k u większej stabilizacji wśród r o d z i n greckich w Bieszczadach n a » G r e c y najczęściej zakupują: p r a l k i , l o d ó w k i , m o t o c y k l e , r o w e r y , t a p c z a n y , r a ­ dia, telewizory i t p . 1J W a r t o zauważyć, że p o c z ą t k o w e r e m o n t y s t a r y c h d o m ó w i zagród n a t e r e n a c h w y m i e n i o n y c h o d b y w a ł y się n a k o s z t państwa. A b y z a p o b i e c gród w dalszej dewastacji za­ 1966 r . państwo udzieliło p o w a ż n y c h b e z z w r o t n y c h k r e d y t ó w i dzięki t e m u w y g l ą d z e w n ę t r z n y zagród z m i e n i ł się w y r a ź n i e n a korzyść. �OSADY GRECKICH UCHODŹCÓW W 91 BIESZCZADACH leży również doszukiwać się w trudnościach adaptacyjnych. Górzystość t e r e n u była dla w i e l u uchodźców rzeczą atrakcyjną i zachęcającą. Jed­ nakże znaczne n a w i l g o t n i e n i e i duża lesistość t e r e n u okazały się dla p o ­ kolenia urodzonego w G r e c j i niekorzystne ze względu n a częste zaziębie­ nia, skłonności do gruźlicy, r e u m a t y z m u oraz i n n y c h chorób. N i e odczu­ w a natomiast t y c h dolegliwości pokolenie młode, urodzone już w Polsce, które według r e l a c j i rodziców jest doskonale zaadaptowane do t y c h w a ­ runków k l i m a t y c z n y c h . Charakteryzując sytuację Greków n a terenie określonego regionu gór­ skiego Bieszczadów szukamy równocześnie odpowiedzi na pytanie, j a k i jest stopień przystosowania się g r u p y uchodźców greckich do nowego środowiska narodowego i społeczno-kulturalnego, z którym współżyją od lat dwudziestu. P r o b l e m t e n r o z p a t r y w a n o w aspekcie Grecy a Polacy, ponieważ na terenach zajmowanych przez Greków b r a k jest przedstawicieli ludności ukraińskiej, zamieszkującej t a m przed ostatnią wojną. J a k w y n i k a z r e ­ lacji informatorów, zarówno pochodzenia polskiego, j a k i greckiego, l u d ­ ność grecka po p r z y b y c i u do Polski była wewnętrznie skłócona, ale łą­ czyła ją solidarność narodowa i uchodźcza, która nie pozwalała wobec osób postronnych, a zwłaszcza obcokrajowców, obnażać wewnętrznych tarć i nieporozumień . W t y m p i e r w s z y m okresie obie g r u p y ludności „chroniła" przed wza­ j e m n y m i wpływami i u j a w n i e n i a m i s w y c h słabości b a r i e r a językowa. Do przełamania j e j w poważnym stopniu przyczyniła się szkoła. W szkole podstawowej w Krościenku dzieci greckie i polskie j e d y n i e w I i I I k l a ­ sie uczą się oddzielnie w s w y m ojczystym języku, a w klasie I I I już są łączone (mając dodatkowo po 2 godziny t y g o d n i o w o na język grecki). Dzieci zarówno polskie, j a k i greckie, które najłatwiej uczą się języka s w y c h kolegów, są d o b r y m i łącznikami pomiędzy rodzicami p o l s k i m i i g r e c k i m i . B a r i e r y językowe dość szybko p o k o n y w a l i mężczyźni greccy, pełniący w e w s i różne funkcje urzędowe czy też społeczne. N a j t r u d n i e j uczyły się języka starsze k o b i e t y zajmujące się t y l k o domem i pracą na własnej działce przyzagrodowej. Łatwiej było również Polakom nawią­ zywać k o n t a k t y z Macedończykami, których język zawierał pewne ele­ m e n t y słowiańskie. 13 1 3 J a k w y n i k a z r e l a c j i P o l a k ó w stykających się z t y m r e j o n e m B i e s z c z a d bez­ pośrednio p o i c h z a s i e d l e n i u , w w e w n ę t r z n e k o n f l i k t y uchodźców g r e c k i c h n i e m o g l i interweniować n a w e t przedstawiciele władz państwowych. Grecy bowiem kierowali się W t y m czasie w ł a s n y m i , p r z e z s i e b i e p r z e n i e s i o n y m i z G r e c j i l u b t u t a j już u s t a ­ l o n y m i n o r m a m i postępowania. Z c z a s e m p r o b l e m t e n przestał istnieć, g d y ż musieli się częściowo stępowania. podporządkować ogólnym, p r z y j ę t y m w Grecy Polsce n o r m o m p o ­ �92 MARIA BIERNACKA W latach ostatnich p r o b l e m językowy przestał być ważny, gdyż w y r o ­ sło całe młode pokolenie Greków, które w szkołach średnich i wyższych opanowało n i e t y l k o znajomość języka, ale zapoznało się z polską histo^ rią i kulturą. Starsze pokolenie Greków często u t y s k u j e z tego powodu, że młodzież i c h zatraca własne tradycje narodowe i ludowe n a rzecz nie t y l k o k u l t u r y polskiej, ale nowoczesnej uniwersalnej k u l t u r y świata . • W okresach wcześniejszych procesy te były hamowane poprzez różno­ rodne f o r m y działalności kulturalno-oświatowej, m . i n . greckie zespoły pieśni i tańca, świetlice, k l u b y i t p . Z odpływem młodzieży do szkół i p r a ­ cy w miastach działalność ta ulega ograniczeniu. Istniejący w Krościenku od 1968 r. d o m k u l t u r y , wzniesiony z i n i c j a t y w y i p r z y w y d a t n e j pomocy Greków, nie pełni już w stosunku do s w y c h greckich o b y w a t e l i t y c h f u n k c j i , jakie pragnęli o n i widzieć. Siłą najbardziej cementującą ludność grecką jest Związek Uchodźców P o l i t y c z n y c h z G r e c j i w Polsce. Koło tego Związku w Krościenku p r o w a d z i przez cały czas żywą działalność. Zajmuje się organizowaniem odczytów, akademii i z a b a w z okazji świąt narodowych, p r o w a d z i poszukiwania osób zaginionych za posredx n i c t w e m radia budapeszteńskiego i P C K w Warszawie, organizuje zbiór­ k i pieniędzy na rzecz pomocy więźniom p o l i t y c z n y m w Grecji, u t r z y ­ muje k o n t a k t y z przywódcami greckiego podziemnego r u c h u k o m u n i ­ stycznego, udziela pomocy w kształceniu dzieci i t p . Fundusze na tę dzia­ łalność pochodzą również ze składek członkowskich oraz z dotacji pań­ stwa polskiego. .r 5 1 4 Koła Związku Uchodźców P o l i t y c z n y c h z G r e c j i w Bieszczadach są obecnie jedyną organizacją zrzeszającą samych Greków. W działalności wszystkich i n n y c h organizacji i i n s t y t u c j i gospodarczych, społecznych i p o l i t y c z n y c h uczestniczą zarówno Grecy, j a k i Polacy (początkowo czy­ niono próby zakładania oddzielnych wyłącznie greckich organizacji). Według r e l a c j i mieszkańców w s i (Greków i Polaków), najbardziej prężną organizacją w e w s i jest PZPR, licząca w latach ostatnich ok. 150180 członków. Działają także t a k ie organizacje, j a k Z S L , Koło Gospodyń Wiejskich, Z M W oraz Związek Harcerstwa Polskiego. Współżycie g r u p narodowościowych — greckiej i polskiej — układa się coraz bardziej h a r m o n i j n i e na- zasadzie wzajemnego poszanowania odrębności n a r o d o w y c h oraz zrozumienia f a k t u , że postępowanie t a k ie jest n i e t y l k o możliwe, ale i konieczne. O w o zbliżenie manifestuje się najbardziej w z a w i e r a n i u małżeństw mieszanych grecko-polskich. Ilość t y c h małżeństw wynosiła do 1968 r. w Krościenku ok. 30, a w Trzciańcu ok. 10. Małżeństwa te p r a w i e z reguły zawierane były pomiędzy G r e k a Z p o w o d u bójek, j a k i e zdarzały się n a z a b a w a c h w K r o ś c i e n k u , . w ł a d z e w y d a ł y z a k a z urządzania z a b a w n a 4 l a t a ( i n f . z 1970г . ) . 1 4 �OSADY G R E C K I C H UCHODŹCÓW W 93 BIESZCZADACH m i i P o l k a m i . Najczęściej związki zawierano na podstawie p r y w a t n y c h umów między małżonkami. T y l k o niektóre z n i c h rejestrowano w urzę­ dach stanu cywilnego. Ślubów kościelnych nie było. Ludność miejscowa uważa, że Grecy dlatego nie biorą ślubów kościelnych, że w większości swej są b e z w y z n a n i o w i jako komuniści. Z drugiej zaś strony w i e l u G r e ­ ków wiążących się n i e o f i c j a l n y m i małżeństwami posiada r o d z i n y w G r e ­ cji. J a k i e k o l w i e k są przyczyny tego stanu rzeczy, f a k t e m jest, że są to już teraz r o d z i n y z dziećmi polsko-greckiego pochodzenia. Dzieci te są na ogół dwujęzyczne, podobnie j a k dwujęzycznymi stali się i c h rodzice . 15 Stosunki polsko-greckie nie są jednakże b y n a j m n i e j bezkonfliktowe. Zdaniem niektórych informatorów l i n i a podziałów społecznych przebiega w Krościenku nie t y l k o według narodowości, ale również w zależności od sytuacji materialnej, pozycji społecznej, członkowstwa w spółdzielni produkcyjnej, odrębności w y z n a n i o w y c h i t p . Polacy na ogół nie aprobu­ ją bezwyznaniowości Greków i w t y m fakcie widzą przyczynę b r a k u w e w s i kościoła i przeznaczenia b u d y n k u starej c e r k w i greckokatolickiej na salę kinową. Równocześnie jednak o b i e k t y w n i e przyznają, że wkład p r a ­ cy Greków na rzecz całej w s i jest znaczny. Polacy są przeważnie praco­ w n i k a m i składnicy drzewa, służby leśnej i drogowej względnie zarobkują p r z y w y k o n y w a n i u i n n y c h robót najczęściej sezonowych. Grecy n a t o ­ miast poprzez masową przynależność do spółdzielni produkcyjnej są f a k ­ t y c z n y m i gospodarzami w s i . Istnieje wiele okazji do wzajemnych kontaktów między P o l a k a m i i G r e k a m i . Okazję taką stanowią przede w s z y s t k i m różne uroczystości, wiejskie, urządzane z r a c j i świąt narodowych, państwowych, szkolnych i rodzinnych, w czasie których odbywają się zazwyczaj również i zaba­ wy . i e T r u d n o określić stopień powiązania uczuciowego uchodźców greckich z regionem bieszczadzkim. Wydaje się, że narzucona konieczność o p u ­ szczenia swej ojczyzny i niemożliwość p o w r o t u do niej będzie zawsze rzutowała na postawę emigranta i ograniczała stopień jego zaangażowa­ nia w nowe, t a k zasadniczo różne środowisko fizjograficzne, narodowe i społeczno-kulturowe. 1 S Jako argument n a dwujęzyczność Polek podaje się, ż e niektóre z n i c h t a k d o b r z e o p a n o w a ł y j ę z y k g r e c k i , że potrafią n i m n i e t y l k o p r z e m a w i a ć n a z e b r a n i a c h g r e c k i c h , a l e także kłócić się m i ę d z y sobą. 111 Ponieważ Grecy n i e obchodzą żadnych świąt kościelnych, okazją mogą być t y l k o święta n a r o d o w e i państwowe, zarówno polskie, j a k i d o spotkań greckie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2f97f641e6e50f4fc871a9b48a440066.pdf d7e2315753919c49b861b9f479884ab1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1408 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1301 Title A name given to the resource Oświata dorosłych jako czynnik przeobrażeń polskiej wsi w okresie międzywojennym / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.79-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X V : 199J, z. 2 P L ISSN 0071-1861 MARTA B I E R N A C K A (Warszawa) OŚWIATA DOROSŁYCH J A K O CZYNNIK PRZEOBRAŻEŃ K U L T U R O W Y C H P O L S K I E J WSI W O K R E S I E MIĘDZYWOJENNYM „Jest r z e c z ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla oświaty d o r o s ł y c h iż w y r a ż a się ona w r o z m a i t o ś c i form, w y s t ę p u j e w różnych postaciach, b ę d ą c y c h w y n i k i e m aktualnych potrzeb s p o ł e c z e ń s t w a , jego dziejów i w a r u n k ó w bytu; czasem służy celom politycznym, s p o ł e c z n y m czy gospodarczym, ale zawsze opiera s w ą siłę d y n a m i c z n ą na d ą ż e n i a c h c z ł o w i e k a , p r a g n ą c e g o r o z w i n ą ć s i ę i przy­ g o t o w a ć do lepszego zrozumienia życia ludzkiego we w s z e c h ś w i e c i e - p r a g n ą ­ cego w pełni z r e a l i z o w a ć s w ą w ł a s n ą o s o b o w o ś ć " (Wybrane..., 1931, s. 5-6). S ł o w a te zawarte były w prospekcie pierwszej po I wojnie W s z e c h ś w i a t o w e j Konferencji Oświaty D o r o s ł y c h , która odbyła się w 1929 r. w Cambridge. W konferencji tej brali udział przedstawiciele Polski - z a r ó w n o w pracach przygotowawczych, jak l ó w n i e ż w samym jej przebiegu - co świadczy, ż e problemy edukacji s p o ł e c z e ń s t w a poprzez oświatę d o r o s ł y c h były w naszym kraju ż y w e i z n a j d o w a ł y o d d ź w i ę k w m i ę d z y n a r o d o w y m ruchu o ś w i a t o w y m . Wśród d e l e g a t ó w , którzy wygłaszali na tej konferencji swoje referaty b y ł r ó w n i e ż kierownik Wiejskiego Uniwersytetu Ludowego w Szycach k/Krakowa - Ignacy Solarz. W Polsce okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , gdzie z d e c y d o w a n ą w i ę k s z o ś ć s p o ł e ­ c z e ń s t w a s t a n o w i ł a warstwa c h ł o p s k a , problematyka z w i ą z a n a z rozwojem s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z y m i kulturowym wsi była żywa i a b s o r b o w a ł a u m y s ł y z a r ó w n o światłej inteligencji, j a k r ó w n i e ż ś w i a d o m y c h swej roli i znaczenia przedstawicieli warstwy c h ł o p s k i e j . Wielokierunkowa d z i a ł a l n o ś ć o ś w i a t o w a w ś r ó d d o r o s ł y c h odegrała w życiu wsi, s z c z e g ó l n i e okresu międzywoj-ennego rolę niezwykle istotną, d o t y c z y ł a bowiem przede wszystkim sfery ż y c i a we­ w n ę t r z n e g o c z ł o w i e k a ; kształtowania się jego o s o b o w o ś c i , budzenia poczucia w ł a s n e j w a r t o ś c i i także wartości warstwy społecznej z której s i ę w y w o d z i , określenia swej p r z y n a l e ż n o ś c i narodowej, a ponadto odkrywania w sobie po­ trzeby działania obywatelskiego, p r o w a d z ą c e g o do ulepszania życia z a r ó w n o swego najbliższego otoczenia, j a k i szerszych s p o ł e c z n o ś c i ponadlokalnych. W badaniach d o t y c z ą c y c h tamtego okresu ukazywano r o z l e g ł o ś ć ó w c z e ś n i e podejmowanych działań i poszukiwania d r ó g p r o w a d z ą c y c h do w y r ó w n a n i a z a p ó ź n i e ń w rozwoju s p o ł e c z n y m , kulturowym i o ś w i a t o w y m polskiej wsi. Była to w w i e l k i m stopniu droga p r o w a d z ą c a przez, szeroko p o j m o w a n ą i reali­ z o w a n ą oświatę. „ O b o k normalnej drogi szkolnej - pisał w 1937 r. Bohdan Suchodolski - jest jeszcze droga inna. Od c h w i l i osiągnięcia w y k s z t a ł c e n i a elementarnego wie­ dzie ona przez pole ż y c i o w e g o trudu, w y r a ż a się wrastaniem w kulturę narodu �80 МЛША BIERNACKA i uczestniczeniem w jego pracach; przez tcrminalorstwo, przez s a m o k s z t a ł c e ­ nie rozszerza się horyzont wiedzy, usprawnia myśl i rękę. Ta druga droga, u w a ż a n a od lat za gorszą, n i e g o d n ą zaufania d r o g ę ż y c i o w y c h r o z b i t k ó w lub ambitnych a biednych p a r w e n i u s z ó w , zyskuje w dzisiejszych warunkach c y w i ­ lizacyjnych znaczenie i w a r t o ś ć s a m o i s t n ą " (Suchodolski 1937, s. 130). Nic ulega w ą t p l i w o ś c i , że autor tej wypowiedzi p r z y w i ą z y w a ł w i e l k ą w a g ę do kwestii upowszechniania nie tylko szkolnej, ale także pozaszkolnej edukacji s p o ł e c z e ń s t w a polskiego, które w tamtym okresie w c i ą ż jeszcze o d c z u w a ł o ujemne skutki p o l i t y k i oświatowej państw zaborczych. M o ż e dlatego w ł a ś n i e w okresie dwudziestolecia Polski niepodległej w y s t ą p i ł o zjawisko wielkiego z r y w u światłej inteligencji polskiej zmierzającej do pobudzenia s p o ł e c z e ń s t w a w kierunku tzw. „ p e r m a n e n t n e g o kształcenia s i ę " oraz szeroko pojętej działal­ ności s p o ł e c z n e j na rzecz upowszechniania oświaty i kultury. W z o r ó w w tym zakresie poszukiwano w pozaszkolnej oświacie d o r o s ł y c h w A n g l i i , Danii i po­ z o s t a ł y c h krajach skandynawskich - niemniej wiele inicjatywy w tym zakresie w y p ł y w a ł o z w ł a s n y c h rodzimych źródeł, czerpanych z d o ś w i a d c z e ń okresu z a b o r ó w . Bo też początki rozwoju pozaszkolnej działalności oświatowej na ziemiach polskich sięgają końca X I X wieku, kiedy to ó w c z e s n a patriotycznie nastawiona inteligencja polska p o s z u k i w a ł a n a j w ł a ś c i w s z y c h form pracy skie­ rowanej na wychowywanie m ł o d e g o pokolenia w duchu narodowym. Działal­ ność tę p r o w a d z i ł y na ziemiach polskich różne stowarzyszenia i organizacje s p o ł e c z n e , gospodarcze, k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e - legalne i nielegalne. Organi­ zatorom i realizatorom tych prac przyświecały n a d r z ę d n e cele - utrzymania w s p o ł e c z e ń s t w i e ducha polskości oraz. przygotowania tegoż s p o ł e c z e ń s t w a do w a l k i o odzyskanie n i e p o d l e g ł e g o bytu p a ń s t w o w e g o . Warunki, w j a k i c h roz­ wijała się oświata oraz w i e l k o ś ć zadań jakie przed nią stawiano w p ł y w a ł y na r ó ż n o r o d n o ś ć form i technik działania edukacyjnego. Tak więc masowo w y s t ę ­ pujący analfabetyzm rodził potrzebę skutecznej z nim walki, brak s z k ó l przy­ c z y n i a ł się do rozwoju licznych form działalności oświatowej pozaszkolnej i oświaty d o r o s ł y c h , a także form s a m o k s z t a ł c e n i o w y c h - indywidualnych i ze­ s p o ł o w y c h . Wiele z tych form i technik o ś w i a t o w y c h w y t r z y m a ł o próbę czasu, f u n k c j o n o w a ł o jeszcze w lalach m i ę d z y w o j e n n y c h i niekiedy p r z e t r w a ł o do lat ostatnich (Suchodolski, 1973). Warto p r z y p o m n i e ć , że system szkolnictwa i oświaty d o r o s ł y c h był na p r z e ł o m i e X I X i X X stulecia bardzo z r ó ż n i c o w a n y . W najdogodniejszych wa­ runkach z n a j d o w a ł o się szkolnictwo i oświata w c i e s z ą c y m się a u t o n o m i ą za­ borze austriackim, znacznie gorzej przedstawiała się pod tym w z g l ę d e m sytu­ acja w zaborze pruskim i rosyjskim, gdzie w ł a d z e zaborcze d ą ż y ł y konsekwen­ tnie do wynarodowienia ludności polskiej. S p o ł e c z e ń s t w o polskie wytrwale i w s p o s ó b skuteczny p r z e c i w s t a w i a ł o się polityce wynaradawiania. W zaborze pruskim postawa ludności polskiej u k s z t a ł t o w a n a została w c i ą g u d ł u g i c h lat działalności oświatowej prowadzonej przez polskich patriotów kierujących towarzystwami k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y m i oraz instytucjami s p o ł e c z n o - g o s p o ­ darczymi. Wielkie zasługi w tej dziedzinie położyło także d u c h o w i e ń s t w o katolickie. W zaborze rosyjskim wyrazem protestu przeciw polityce rusyfika- �OŚWIATA D O R O S L Y C l i 81 cyjnej w s z k o ł a c h r z ą d o w y c h był rozwój szkolnictwa prywatnego oraz tajnych szkółek. S z c z e g ó l n e zaniedbania, jakie w dziedzinie oświaty u w i d a c z n i a ł y się na odcinku wiejskim s p o w o d o w a ł y , ż e znaczna część patriotycznie nastawionych działaczy podjęła zadanie prowadzenia akcji uświadamiającej wśród ludności wiejskiej. P o w a ż n ą rolę spełniały w tym zakresie (obok szkolnictwa) instytucje i organizacje k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e , s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z e oraz podejmowa­ na walka z masowym analfabetyzmem. Do rozwoju i upowszechniania oświaty p r z y c z y n i a ł o się w n a j w i ę k s z y m stopniu czytelnictwo czasopism, kalendarzy, książek, pism ulotnych, a także literatury jarmarczno-tandetnej czyli wydaw­ nictw tzw. drugiego rynku. Korespondenci oraz kolporleży ludowych czaso­ pism i książek stwierdzali, żc czytelnictwo na wsi łatwiej rozwijało się tam, gdzie w c z e ś n i e j docierała jarmarczna książka, która - jak pisze J. Dunin - roz­ przestrzeniała się w c a ł y m kraju bez w z g l ę d u na kordony graniczne (Dunin 1974). Od k o r e s p o n d e n t ó w lak poczytnych pism, jak „ Z o r z a " , „ G a z e t a Świą­ teczna", „Przyjaciel L u d u " dowiadujemy się, że w k o ń c u X I X : i na p o c z ą t k u X X w. wiejscy czytelnicy nabywali książki, elementarze, kalendarze, k s i ą ż e c z ­ ki do n a b o ż e ń s t w a - u kramarzy na jarmarkach, u w ę d r o w n y c h o b r a ź n i k ó w , c z ę s t o w y p o ż y c z a l i j e także z biblioteczek istniejących przy k o ś c i o ł a c h . Nie­ którzy czytelnicy sami b y l i prenumeratorami pism, które po przeczytaniu w y p o ż y c z a l i s w y m s ą s i a d o m , krewnym czy znajomym. Z czasem, w populary­ zacji czytelnictwa na wsi zaczęły o d g r y w a ć coraz szerzej r o z p r z e s t r z e n i a j ą c e się organizacje o charakterze nie tylko s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z y m i kulturalnym, ale t a k ż e politycznym, w tym z w ł a s z c z a ludowe stronnictwa c h ł o p s k i e . Owa wielokierunkowa d z i a ł a l n o ś ć , prowadzona na terenie polskiej wsi jeszcze w czasie z a b o r ó w - z a r ó w n o tajna, j a k i legalna - przynosiła w efekcie bardzo istotne p r z e o b r a ż e n i a d o k o n u j ą c e s i e w ś w i a d o m o ś c i i kulturze jej mie­ s z k a ń c ó w . Za najważniejsze osiągnięcia uznać należy budzenie się i utrwalanie wśród znacznych k r ę g ó w s p o ł e c z n o ś c i wiejskiej ś w i a d o m o ś c i narodowej i oby­ watelskiej. Wyrazem tego b y ł o uczestnictwo c h ł o p ó w w licznych organiza­ cjach n i e p o d l e g ł o ś c i o w y c h jak np. Polskie D r u ż y n y Strzeleckie, Z w i ą z e k Strzelecki, D r u ż y n y Bartoszowe, Polowe D r u ż y n y Sokole, Polska Organizacja Wojskowa oraz Legiony Polskie. Udział ten świadczył o rodzącej s i ę ' w ś r ó d warstwy chłopskiej g o t o w o ś c i do podjęcia czynu zbrojnego w imię odzyskania utraconej n i e p o d l e g ł o ś c i . Szkoła, o d d z i a ł y w a n i e książki, gazety czy też ż y w e g o słowa w y s ł u c h a n e g o na zgromadzeniach, r ó ż n e g o rodzaju u r o c z y s t o ś c i a c h o charakterze patriotycz­ nym, w których coraz częściej przedstawiciele wsi brali udział, p r o w a d z i ł y do narastania postaw w s p ó ł o d p o w i e d z i a l n o ś c i za losy swych s p o ł e c z n o ś c i sąsie­ dzkich i wnioskowych, a także ponadlokalnych. Z n a j d o w a ł o to wyraz w czynniejszym niż dotąd udziale i pracach s a m o r z ą d u wiejskiego, w organizowaniu szkolnictwa oraz innych zbiorowych poczynaniach wsi. R o d z i ł o to z kolei poczucie łączności z całą w a r s t w ą chłopską, do czego przyczyniała się coraz częściej p r z y n a l e ż n o ś ć do c h ł o p s k i c h organizacji politycznych, które s z u k a ł y swego oparcia i uwiarygodnienia w jak najszerszym uczestnictwie w nich c h ł o - �82 MARIA BIERNACKA pów. Wszystko to p r o w a d z i ł o do coraz g ł ę b s z e g o utrwalania w ś r ó d ludności wiejskiej postaw g o d n o ś c i , niezależności, a także dążeń z m i e r z a j ą c y c h do emancypacji całej warstwy c h ł o p s k i e j . Proces ten p r z e j a w i a ł s i ę r ó w n i e ż w two­ rzeniu n i e z a l e ż n y c h c h ł o p s k i c h organizacji politycznych, s p o ł e c z n y c h , m ł o ­ d z i e ż o w y c h , które poprzez w ł a s n ą pracę w y p i e r a ł y z a r ó w n o dawne organizacje ludowe tzw. typu „ p a t r o n a c k i e g o " , jak r ó w n i e ż różnego rodzaju „ p i s e m k a dla ludu". Trzeba ponadto d o d a ć , że zmiany w poziomie wiedzy o g ó l n e j oraz fachowej o s i ą g a n e d r o g ą upowszechniania elementarnego szkolnictwa, c z ę ­ ś c i o w e g o d o s t ę p u do s z k ó ł średnich, a ponadto t a k ż e czytelnictwa książek i czasopism p r o w a d z i ł y do zmian w o b y c z a j o w o ś c i wiejskiej przede wszytskim jednak do zmian w m e n t a l n o ś c i c h ł o p s k i e j . P r o w a d z i ł o to do nowej samooceny siebie, w ł a s n e j warstwy, a także do pełniejszego rozumienia swej roli i swych obowiązków w społeczeństwie. D z i a ł a l n o ś ć organizacji gospodarczych, s z k ó ł rolniczych oraz czytelnictwa prasy zawodowej p r o w a d z i ł y do modernizacji c h ł o p s k i c h gospodarstw rolnych. Wystawy rolnicze, wycieczki krajowe i zagraniczne w p ł y w a ł y na podnoszenie kultury rolnej oraz u k a z y w a ł y u c z e s t n i c z ą c y m w nich c h ł o p o m szerszy pozawiejski świat. Z n a c z n ą rolę w tej modernizacji odgrywali wychowankowie ludowych s z k ó ł rolniczych. Wynosili z nich nie tylko zasoby wiedzy rolniczej ale także u t r w a l o n ą umiejętność korzystania z prasy i książki, a co n a j w a ż n i e j ­ sze z a c h ę t ę do s p o ł e c z n e g o działania we w ł a s n y c h ś r o d o w i s k a c h . Do u n o w o c z e ś n i e n i a gospodarstwa domowego, przestrzegania higieny, a przede wszystkim zasad w ł a ś c i w e j pielęgnacji i wychowania dzieci przyczy­ niły się ż e ń s k i e s z k o ł y gospodarcze i rolnicze. Z m i e n i a ł y one ponadto w s p o s ó b zasadniczy p o z y c j ę kobiety w rodzinie i we wsi. Wychowanki tych s z k ó ł refor­ m o w a ł y nie tylko ż y c i c w ł a s n y c h rodzin i gospodarstw rolnych, ale z powodze­ niem w p ł y w a ł y na ż y c i e s p o ł e c z n e i kulturalne swych wsi. Zjawiska te miały różny z a s i ę g , przebieg i charakter, niemniej z a z n a c z a ł y się coraz korzystniej, z w ł a s z c z a pod w p ł y w e m s z k ó ł rolniczych działających na terenie K r ó l e s t w a . Wraz z odzyskaniem niepodległości Polski w 1918r. podjęto p r ó b ę stworze­ nia jednolitego systemu szkolnego dla c a ł e g o odrodzonego p a ń s t w a . N a d r z ę d ­ nym celem wychowania szkolnego stało się p r z e ł a m y w a n i e barier dzielnico­ w y c h , j a k o pozostałości okresu niewoli oraz k s z t a ł t o w a n i e postaw s p o ł c c z n o obywatclskich. Ograniczenie w dostępie do s z k ó ł w y n i k a j ą c e z trudności ma­ terialnych i systemu szkolnictwa, nie były w stanie z a h a m o w a ć wielkiego zrywu m ł o d z i e ż y do nauki. Bujnie krzewiła się d z i a ł a l n o ś ć oświatowa poza­ szkolna. P i o n i e r s k ą rolę w tym zakresie spełniały organizacje nauczycielskie, m ł o d z i e ż o w e oraz stowarzyszenia s p o ł c c z n o - o ś w i a t o w e . Pozaszkolne kształ­ cenie było wielokierunkowe i o b e j m o w a ł o z a r ó w n o umiejętności zawodowe, jak i o g ó l n o w y c h o w a w c z c . Wychowanie pozaszkolne przepojone było ideała­ mi demokratyzmu, d ą ż e n i e m do s p r a w i e d l i w o ś c i s p o ł e c z n e j oraz, w i a r ą w to, że o d d z i a ł y w a n i e w duchu tych ideałów w p ł y n i e na z m i a n ę etyki i kultury jednostki i tym samym wprowadzi dojrzałą s p o ł e c z n o ś ć wiejską w krąg kultury ogólnonarodowej. �OŚWIATA D O R O S L Y C I I 83 D o c e n i a j ą c znaczenie oświaty w ś r ó d d o r o s ł y c h j u ż w pierwszym okresie n i e p o d l e g ł o ś c i p o w o ł a n o przy Ministerstwie W y z n a ń Religijnych i Oświecenia Publicznego - W y d z i a ł Oświaty Pozaszkolnej, który k o o r d y n o w a ł ten rodzaj prac w skali o g ó l n o k r a j o w e j . Prace k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e w terenie prowadzo­ ne były przez W y d z i a ł y Powiatowe i sejmiki, a także takie instytucje, jak: Z w i ą z e k Polskich Nauczycieli S z k ó ł Powszechnych, a n a s t ę p n i e Z w i ą z e k Na­ uczycielstwa Polskiego, Instytut Oświaty i Kultury i m . Staszica, Instytut Oświaty D o r o s ł y c h , Z w i ą z e k Teatrów i C h ó r ó w L u d o w y c h we L w o w i e , Z w i ą ­ zek T e a t r ó w L u d o w y c h w Warszawie, a także organizacje m ł o d z i e ż o w e . S z c z e g ó l n e zmiany w zakresie wychowania artystycznego przyniosła dzia­ łalność. Jędrzeja Cierniaka - wieloletniego wizytatora Wydziału Oświaty Poza­ szkolnej przy Ministerstwie W y z n a ń Religijnych i Oświecenia Publicznego, organizatora i n a s t ę p n i e kierownika Instytutu Teatrów L u d o w y c h . G ł ó w n y m ź r ó d ł e m inspiracji artystycznych dla Cierniaka była kultura ludowa w c a ł y m bogactwie jej z r ó ż n i c o w a n i a regionalnego i wartości zawartych w stroju, tańcu, pieśni, a przede wszystkim w zwyczajach i o b r z ę d a c h . Cierniak, poprzez swój stosunek do kultury ludowej - jako niewyczerpanej skarbnicy p o m y s ł ó w dla jego teatralnych koncepcji i rozwiązań - w p ł y w a ł na wszystkie organizacje i instytucje s p o ł e c z n e i kulturalne działające w ś r o d o w i s k u wiejskim (por. Pa­ stuszka, i 990). Jednym z g ł ó w n y c h o ś r o d k ó w kształtowania się myśli oświatowej dla po­ c z ą t k o w e g o okresu m i ę d z y w o j e n n e g o był Instytut Oświaty i Kultury i m . Sta­ szica, z a ł o ż o n y z inicjatywy wybitnych działaczy z w i ą z a n y c h z ruchem ludo­ w y m - Jadwigi D z i u b i ń s k i e j , Ireny Kosmowskiej, Heleny Radlińskiej oraz innych działaczy. Do podstawowych zadań Instytutu należała koordynacja prac s p o ł e c z n o - o ś w i a t o w y c h w kraju oraz kształcenie p r a c o w n i k ó w oświaty poza­ szkolnej. Instytut ten p r z y c z y n i ł się w znacznym stopniu do rozwoju oraz upowszechnienia oświaty na w s i : o d d z i a ł y w a ł na różne kręgi s p o ł e c z n e , w s p ó ł ­ p r a c o w a ł z. w y d z i a ł a m i oświaty pozaszkolnej przy Ministerstwie W y z n a ń Re­ ligijnych i Oświecenia Publicznego, Z w i ą z k u Nauczycielstwa Polskiego S z k ó ł Powszechnych oraz Centralnym Z w i ą z k u M ł o d z i e ż y Wiejskiej. P r o w a d z i ł tak­ ż e w s p ó ł p r a c ę ze Z w i ą z k i e m Teatrów Ludowych, Z w i ą z k i e m Bibliotekarzy, Z w i ą z k i e m Spółdzielni S p o ż y w c ó w „ S p o ł e m " oraz Towarzystwem Uniwersy­ tetów Robotniczych. We w s p ó ł p r a c y lej w a ż n e miejsce zajęły r ó w n i e ż ludowe ugrupowania polityczne, organizacje m ł o d z i e ż o w e oraz instytucje gospodarcze (Centralny Z w i ą z e k K ó ł e k Rolniczych, Izby Rolnicze) oraz o ś w i a t o w e (Towa­ rzystwo S z k o ł y Ludowej i Polska Macierz Szkolna). W p o c z ą t k o w y c h lalach okresu m i ę d z y w o j e n n e g o c z o ł o w e miejsce w dzia­ łalności o ś w i a t o w o - k u l t u r a l n e j i społecznej na wsi z a j m o w a ł Centralny Z w i ą ­ zek M ł o d z i e ż y Wiejskiej, powstały w 1919 r. jako sekcja młodzieży Centralne­ go Towarzystwa Rolniczego, z organem prasowym „ S i e w " . Był on p r z e d ł u ż e ­ niem działalności ruchu m ł o d z i e ż o w e g o z a p o c z ą t k o w a n e g o w 1912 r. przez o r g a n i z a t o r ó w pisma m ł o d z i e ż o w e g o „ D r u ż y n a " oraz przez tzw. m ł o d z i e ż „ z a r a n i a r s k ą " s k u p i o n ą przy piśmie „Świt - Młodzi i d ą " (dodatku do pisma „ Z a r a n i e " ) . Józef Niecko, g ł ó w n y w s p ó ł o r g a n i z a t o r Centralnego Z w i ą z k u M ł o - �84 MARIA BIERNACKA dzieży Wiejskiej pisat: „Inicjatywa stworzenia ośrodka s k u p i a j ą c e g o szersze kręgi m ł o d z i e ż y wiejskiej, m y ś l o w o rozbudzonej, lub do budzenia się podatnej, w y s z ł a od s y n ó w c h ł o p s k i c h , k s z t a ł c ą c y c h s i e w Seminarium Nauczycielskim i m . Konarskiego. W ó w c z e s n y c h czasach seminarium to było p l a c ó w k ą kształ­ c ą c ą w m ł o d z i e ż y ducha n i e p o d l e g ł o ś c i o w e g o " . Działały tam tajne organizacje j a k D r u ż y n y Strzeleckie, D r u ż y n y Bartoszowe (Niecko 1932, s. 48-49). W 1928 r. na skutek różnic ideologicznych, d o s z ł o w ruchu m ł o d z i e ż y wiejskiej do r o z ł a m u , w w y n i k u k t ó r e g o c z ę ś ć działaczy i m ł o d z i e ż y opowie­ działa się za s a m o d z i e l n o ś c i ą i d e o w ą i organizacyjną, tworząc o d r ę b n ą organi­ zację pod n a z w ą Z w i ą z k u M ł o d z i e ż y Wiejskiej Rzeczypospolitej Polskiej z or­ ganem prasowym „ W i c i " . Z w i ą z e k len, aczkolwiek nic posiadał charakteru politycznego, to jednak w istocie był organizacją m ł o d z i e ż o w ą z w i ą z a n ą ideo­ wo z ruchem l u d o w y m . W działalności ruchu wiciowego i politycznego ruchu ludowego brali ż y w y udział uczniowie s z k ó ł ś r e d n i c h i studenci pochodzenia c h ł o p s k i e g o . Idea w ł ą c z e n i a do pracy z w i ą z k o w e j m ł o d z i e ż y wiejskiej kształ­ cącej się w s z k o ł a c h średnich i w y ż s z y c h okazała się w przyszłości niezwykle korzystna dla rozwoju tego ruchu. N i e z a l e ż n i e od wiciowego ruchu młodzieży na tereni wsi działały jeszcze inne organizacje m ł o d z i e ż o w e m.in. Centralny Z w i ą z e k MiotU j Wsi, Z w i ą z e k M ł o d z i e ż y Ludowej, Katolickie Stowarzyszenie M ł o d z i e ż y Męskiej i Żeńskiej oraz Z w i ą z e k Strzelecki. Spośród tych organizacji najwyraźniej określał swoje cele, zadania i formy pracy Centralny Z w i ą z e k Młodej Wsi - ze swym organem prasowym „ S i e w M ł o d e j W s i " . Z w i ą z e k ten p r z y w i ą z y w a ł w i e l k ą w a g ę do prowadzenia na s z e r o k ą s k a l ę działalności o ś w i a t o w e j , a także do wydobywa­ nia i szerokiego upowszechniania wartości t k w i ą c y c h w tradycyjnej kulturze ludowej. N a l e ż y s t w i e r d z i ć , że niezależnie od c e l ó w politycznych i metod wycho­ wawczych, stosowanych przez różne odcienie działających na wsi organizacji m ł o d z i e ż o w y c h , wszystkie one poprzez s w ą r ó ż n o r o d n ą d z i a ł a l n o ś ć w w i ę ­ kszym lub mniejszym stopniu w p ł y w a ł y na s p o ł e c z n e i kulturalne przemiany polskiej wsi (Maj 1936, s. 90; Lech 1978). W programach tych pierwszych wiejskich organizacji m ł o d z i e ż o w y c h czo­ ł o w e miejsce z a j m o w a ł y prace k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e . Prace te c e c h o w a ł a róż­ n o r o d n o ś ć stosowanych l o r m , g d y ż ambicją każdej organizacji było wprowa­ dzanie w ł a s n y c h treści ideowych oraz stosowanie n a j w ł a ś c i w s z y c h metod działania. Tak w i ę c Z w i ą z e k M ł o d z i e ż y Wiejskiej RP ("Wici") s f o r m u ł o w a ł w okresie m i ę d z y w o j e n n y m nie tylko demokratyczne zasady ideowe, ale także w y p r a c o w a ł bardzo skuteczne formy pracy o ś w i a t o w o - w y c h o w a w c z e j . Prowadzenie działalności artystycznej nie miało charakteru w y ł ą c z n i e roz­ rywkowego. Organizatorzy ś w i a d o m i e n a w i ą z y w a l i do treści i form zaczerp­ niętych z bogactwa tradycyjnej kultury ludowej. W i e l k ą rolę pod tym w z g l ę d e m spełnił wspomniany już Z w i ą z e k Teatrów Ludowych i czasopismo „Teatr L u ­ d o w y " oraz Instytut Teatrów Ludowych kierowany przez Jędrzeja Cierniaka. Nowe treści s p o ł e c z n e , przy r ó w n o c z e s n y m zachowaniu całego piękna ludo­ w o ś c i w y r a ż o n e j w poezji, pieśni, stroju i tańcu, s t w a r z a ł teatr Zofii Solarzowci �OŚWIATA DOROSŁYC11 85 z Uniwersytetu Ludowego w Szycach k/Krakowa a n a s t ę p n i e w Gaci k/Przcworska. Ten kierunek działalności kulturalno-oświatowej prowadzony przez s p e c j a l i s t ó w oraz utalentowanych a m a t o r ó w z dziedziny teatru, tańca i muzyki ludowej, z n a j d o w a ł niezwykle szeroki o d d ź w i ę k w ś r ó d m ł o d z i e ż y wiejskiej okresu m i ę d z y w o j e n n e g o (Cierniak 1973; Pastuszka 1990). Obok prac organizacyjnych, ideowo-programowych i k u l t u r a l n o - o ś w i a t o ­ w y c h wszystkie organizacje m ł o d z i e ż o w e p r o w a d z i ł y także d z i a ł a l n o ś ć w za­ kresie wychowania rolniczego (konkursy przysposobienia rolniczego, poletka d o ś w i a d c z a l n e , wystawy rolnicze, wycieczki do innych gospodarstw i l p ) , w y ­ chowania fizycznego ( ć w i c z e n i a , gry, zawody), wychowania s p ó ł d z i e l c z e g o , turystyki (organizowanie wycieczek do m i e j s c o w o ś c i historycznych, do o ś r o d ­ k ó w miejskich i p r z e m y s ł o w y c h , niekiedy nawet wycieczek zagranicznych). W k s z t a ł t o w a n i u się nowej o s o b o w o ś c i m ł o d e g o pokolenia wsi w okresie m i ę d z y w o j e n n y m w a ż n ą rolę spełniały uniwersytety ludowe. O j c z y z n ą tych p l a c ó w e k o ś w i a t o w o - w y c h o w a w c z y c h była Dania, a t w ó r c ą ich koncepcji „ja­ ko uczelni mającej z a p e w n i ć przede wszystkim o g ó l n y r o z w ó j , p o b u d z a ć do refleksji, do s a m o k s z t a ł c e n i a , ułatwiać zdobywanie w ł a s n e g o ś w i a t o p o g l ą d u " - Mikołaj Grundlvig. Przeniesienie na grunt Polski w z o r ó w oświaty i wychowania stosowanych przez d u ń s k i e uniwersytety ludowe sięga jeszcze czasu z a b o r ó w i w i ą ż e się z nazwiskiem Jadwigi D z i u b i ń s k i e j - założycielki i kierownika pierwszej na obszarze b. K r ó l e s t w a Polskiego szkoły rolniczej, zwanej „fermą o g r o d n i c z ą " , w Pszczelinie k/Warszawy (1900) г.). D z i u b i ń s k a , będąc sama w y c h o w a n k ą szkoły ogrodniczo-pszczelarskiej i mając za s o b ą d z i a ł a l n o ś ć w Kobiecym Kole Oświaty Ludowej oraz dwuletni pobyt na wsi kieleckiej, gdzie p r o w a d z i ł a tajną s z k ó ł k ę dla dzieci i d o r o s ł y c h - zetknęła się r ó w n i e ż w Danii z g r i m d v i g o w s k ą i d e ą u n i w e r s y t e t ó w ludowych. W prowadzonej przez siebie męskiej szkole rolniczej w Pszczelinie, a następnie od 1905 r. w szkole rolniczo-gospodarczej dla d z i e w c z ą t w Kruszynku k / W ł o c ł a w k a , s t o s o w a ł a metody wycho­ wawcze d u ń s k i c h u n i w e r s y t e t ó w ludowych. Były to jednak s z k o ł y rolnicze i temu kierunkowi szkolnictwa i wychowania pozostała D z i u b i ń s k a wierna do końca swego życia. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m z pasją o r g a n i z o w a ł a interna­ towe, jednoroczne szkolnictwo rolnicze, d ą ż ą c do lego, by w k a ż d y m powiecie istniała dla m ł o d z i e ż y wiejskiej m ę s k a i ż e ń s k a szkoła rolnicza. P i e r w s z ą p r ó b ę zorganizowania p l a c ó w k i uniwersytetu ludowego podjął w Polsce niepodległej ks. Antoni Jan Ludwiczak, działacz Wielkopolskiego Towarzystwa Czytelni L u d o w y c h . On r ó w n i e ż z a p o z n a ł się z ruchem uniwer­ s y t e t ó w ludowych w Danii i p l a c ó w k ę s w ą p r o w a d z i ł w Dalkach k/Gniezna od 1921 do 1939 r. Zasadniczego p r z e ł o m u w rozwoju u n i w e r s y t e t ó w ludowych w Polsce do­ k o n a ł Ignacy Solarz. W 1924 r. grono demokratycznych o ś w i a t o w c ó w w y w o ­ d z ą c y c h się ze Z w i ą z k u Nauczyciestwa S z k ó ł Powszechnych, Centralnego Z w i ą z k u M ł o d z i e ż y Wiejskiej oraz Centralnego Z w i ą z k u K ó ł e k Rolniczych z o r g a n i z o w a ł o w Szycach k/Krakowa Wiejski Uniwersytet Ludowy, a na jego kierownika p o w o ł a n o Ignacego Solarza - z w y k s z t a ł c e n i a inżyniera rolnika. �86 MARIA BIERNACKA Przez 15 lat swej działalności najpierw w Szycach, a później w Gaci kolo Przeworska, Ignacy Solarz wraz ze s w ą ż o n ą Zofią i gronem n a b l i ź s z y c h w s p ó ł p r a c o w n i k ó w z d o ł a ł w y p r a c o w a ć własny, polski model uniwersytetu ludowego o wielkiej sile o d d z i a ł y w a n i a s p o ł e c z n o - w y c h o w a w c z e g o . Z a p o ż y ­ czonym wzorcom szkoły grundtvigowskiej n a d a ł nowy kształt i d o s t o s o w a ł do potrzeb ż y c i a polskiego i polskiej wsi. Ruch ludowy i w i c i o w y ruch m ł o d z i e ż y wiejskiej, k t ó r e g o b y ł w s p ó ł t w ó r c ą i c z o ł o w y m d z i a ł a c z e m , s t a n o w i ł zaplecze dla pionierskiej działalności ruchu u n i w e r s y t e t ó w ludowych. Uniwersytet ludowy Ignacego Solarza był placówką, która w warunkach życia internatowego zespołu s k ł a d a j ą c e g o się z kilkudziesięciu o s ó b (oddzielne kursy dla d z i e w c z ą t i oddzielne dla c h ł o p c ó w ) trwające od 4 do 6 miesięcy - w serdecznej atmosferze rodzinnej, w y c h o w y w a ł a m ł o d z i e ż wiejską napły­ w a j ą c ą z r ó ż n y c h stron Polski. Nie była to szkoła której zadaniem miało być przekazywanie wychowankom sumy określonej programem wiedzy. Uniwer­ sytet ludowy poprzez w ł a ś c i w e mu metody pracy - w y k ł a d y , dyskusje, zespo­ ł o w e czytanie, śpiew, wycieczki, teatr oraz ścisłe w s p ó ł d z i a ł a n i e z najbliższą w s i ą i o k o l i c ą w y d o b y w a ł i utrwalał w ś r ó d m ł o d z i e ż y cechy najbardziej pożą­ dane (Ignacy Solarz... 1965). W okresie m i ę d z y w o j e n n y m działało w Polsce w r ó ż n y m czasie ponad dwa­ dzieścia u n i w e r s y t e t ó w ludowych p o w s t a ł y c h z inicjatywy r ó ż n y c h ś r o d o w i s k o ś w i a t o w y c h i s p o ł e c z n y c h , j e d n a k ż e ż a d e n z nich nie o d e g r a ł takiej roli j a k uniwersytet Solarza. O w y j ą t k o w o ś c i tej p l a c ó w k i , która zdaniem p e d a g o g ó w s p o ł e c z n y c h i s o c j o l o g ó w zdołała w y p r a c o w a ć j e d n ą z najbardziej interesują­ cych koncepcji wychowawczych ( n a z w a n ą r ó w n i e ż „ p e d a g o g i k ą w i c i o w ą " ) z a d e c y d o w a ł a n i e w ą t p l i w i e wybitna i n d y w i d u a l n o ś ć jego twórcy i realizatora - Ignacego Solarza. I c h o c i a ż powstanie uniwersytetu ludowego w Szycach b y ł o poprzedzone zorganizowaniem przez ks. Ludwiczaka o trzy lala w c z e ś n i e j podobnej p l a c ó w k i w Dalkach koło Gniezna, to za wzorcowy uznano uniwer­ sytet Ignacego i Z o f i i Solarzów. Wychowankowie u n i w e r s y t e t ó w ludowych po powrocie do swych ś r o d o ­ wisk w y r ó ż n i a l i się s w ą p o s t a w ą s p o ł e c z n ą , stosunkiem do swego otoczenia - byli z reguły krzewicielami postępu we wszystkich dziedzinach ż y c i a . Po­ t w i e r d z a j ą to w pełni badania p e d a g o g ó w przeprowadzone po И wojnie świa­ towej w ś r ó d b y ł y c h w y c h o w a n k ó w tych p l a c ó w e k . Do g ł ó w n y c h o s i ą g n i ę ć wychowawczych u n i w e r s y t e t ó w ludowych zaliczano: a k t y w n o ś ć s p o ł e c z n ą , w y r a ż a j ą c ą się w czynnej postawie w stosunku do takich p r z e j a w ó w życia o g ó l n o - s p o l e c z n e g o j a k budowa szkół, d o m ó w kultury, d r ó g itp.; a k t y w n o ś ć u m y s ł o w ą r o z b u d z a j ą c ą zainteresowania historią świata i w ł a s n e g o narodu, dziejami r u c h ó w s p o ł e c z n y c h na wsi, a z w ł a s z c z a ruchu ludowego; p o s t a w ę g o t o w o ś c i do modernizacji gospodarstwa rolnego i domowego; w r a ż l i w o ś ć na krzywdy ludzkie; o d w a g ę głoszenia wyznawanych p o g l ą d ó w s p o ł e c z n o - p o l i ­ tycznych; utrwalanie zasad etyczno-moralnych wśród m ł o d z i e ż y ; r o z w ó j zain­ t e r e s o w a ń problemami o g ó l n o k r a j o w y m i (Turos 1970). Metody pracy stosowane w uniwersytetacli ludowych przenikały do innych p l a c ó w e k k s z t a ł c ą c y c h m ł o d z i e ż wiejską - do s z k ó ł rolniczych i spółdziel- �OŚWIATA DOROSŁYCH 87 czych, a także do organizacji m ł o d z i e ż o w y c h , niektórych s t o w a r z y s z e ń gospo­ darczych, o ś w i a t o w y c h i kulturalnych oraz ludowych organizacji politycznych. D ą ż o n o do wychowania nowego obywatela wsi i p a ń s t w a , c h a r a k t e r y z u j ą c e g o się u s p o ł e c z n i e n i e m , „ o t w a r t o ś c i ą " na w i e d z ę z d o b y w a n ą g ł ó w n i e poprze stałe d o k s z t a ł c a n i e się, s k ł o n n o ś ć do podejmowania inicjatyw p r z e b u d o w u j ą c y c h ż y c i e swego najbliższego i dalszego otoczenia, a r ó w n o c z e ś n i e c e n i ą c e g o i u t r w a l a j ą c e g o najlepsze w a r t o ś c i rodzimej kultury c h ł o p s k i e j . Ten nowy typ obywatela s t a w a ł s i ę „ w i o d ą c y m " , c i e s z ą c y m s i ę autorytetem i p r o m i e n i u j ą c y m na c a ł ą s p o ł e c z n o ś ć wiejską. D ą ż n o ś c i s p o ł e c z n e , ambicja i d a l e k o s i ę ż n e cele ó w c z e s n e j m ł o d z i e ż y c h ł o p s k i e j , żyjącej j a k ż e często w ciężkich warunkach bytowych, najwierniejsze swoje odbicie znalzły w p a m i ę t n i k a c h „ M ł o d e g o pokolenia c h ł o p ó w " . U k a z u j ą one bowiem jak w psychice m ł o d z i e ż y wiejskiej okresu m i ę d z y w o j e n n e g o d o k o n y w a ł się proces wielkich p r z e o b r a ż e ń prowa­ d z ą c y c h do jej p e ł n e g o uobywalelnienia i „wejścia w naród". Na temat wychowawczego ruchu m ł o d z i e ż y wiciowej i pokrewnych r u c h ó w m ł o d z i e ż o w y c h pisał J. C h a ł a s i ń s k i : „Idea c z ł o w i e c z e ń s t w a i odkrywanie człowieka w c h ł o p i e , s p o ł e c z n o - m o ralna w s p ó l n o t a m ł o d z i e ż y c h ł o p s k i e j , p o d p o r z ą d k o w a n a ideałowi narodu i l u ­ d z k o ś c i , idea warstwy chłopskiej jako w s p ó ł g o s p o d a r z a narodu i strażnika jego moralnych w a r t o ś c i , idea wychowania poprzez warsztat pracy, realizowana przez konkursowe prace z e s p o ł ó w Przysposobienia Rolniczego na d z i a ł k a c h w ramach gospodarstwa rodzinnego i w oparciu o s ą s i e d z k ą s p o ł e c z n o ś ć w i e j ­ s k ą - oto elementy wychowawcze ruchu wiciowego i pokrewnych r u c h ó w m ł o d z i e ż y wiejskiej w Polsce. M o ż n a też p o w i e d z i e ć , ż e ruch ten, przedstawia­ j ą c y w s p a n i a ł y dorobek s p o ł e c z n y i pedagogiczny, stanowi najważniejszy do­ robek pedagogiki polskiej w latach m i ę d z y w o j e n n y c h . . . Pedagogika wiciowa w y k a z a ł a m i ę d z y i n n y m i olbrzymie znaczenie, jakie dla wychowania m i e ć m o ż e oparcie go na s p o ł e c z n o ś c i s ą s i e d z k i e j , połączonej z warsztatem pracy" ( C h a ł a s i ń s k i 1948, s. 275). N a s t ę p s t w e m rozwoju szkolnictwa, oświaty pozaszkolnej, wychowania, a także coraz szerszego uczstnictwa c h ł o p ó w w życiu politycznym i s p o ł e c z ­ no-gospodarczym kraju były dalsze i coraz gruntowniejsze przemiany kulturo­ we. Pogłębiła s i ę w i ę c i w ogromnym stopniu utrwaliła ś w i a d o m o ś ć narodowa warstwy c h ł o p s k i e j . Egzaminem lej dojrzałości stał się okres I I wojny świato­ wej podczas której l u d n o ś ć wiejska masowo uczestniczyła we wszystkich konspiracyjnych organizacjach wojskowych oraz innych formach w a l k i z oku­ pantem niemieckim. Ponadto podziemne Stronnictwo Ludowe „ R o c h " stwo­ rzyło w ł a s n ą formację w o j s k o w ą pod n a z w ą Bataliony C h ł o p s k i e oraz Ludowy Z w i ą z e k Kobiet. Ten nieznany w dotychczasowych dziejach Polski zryw nie­ p o d l e g ł o ś c i o w y c h ł o p ó w i jego historyczne znaczenie jest przedmiotem wielu o p r a c o w a ń wspomnieniowych i studiów teoretycznych. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m z a z n a c z y ł się r ó w n i e ż bardzo w y r a ź n i e proces dojrzewania ś w i a d o m o ś c i społecznej i klasowej c h ł o p ó w . Pogłębiła się wiedza o znaczeniu warstwy chłopskiej w przeszłości i jej roli w przyszłości. Wiedza ta i ś w i a d o m o ś ć k s z t a ł t o w a ł y się przede wszystkim poprzez s a m o k s z t a ł c e n i e �88 MARIA BIERNACKA oraz szeroki u d z i a ł c h ł o p ó w w organizacjach s p o ł e c z n y c h i politycznych ruchu ludowego oraz Z w i ą z k u M ł o d z i e ż y Wiejskiej RP ( " W i c i " ) . Stronnictwo Ludo­ we, j a k o masowa organizacja c h ł o p ó w , w swych programach politycznych i s p o ł e c z n o gospodarczych, w y z n a c z a ł o warstwie chłopskiej rolę p r z o d u j ą c ą . Na tym podłożu rodziło się poczucie g o d n o ś c i , które w y z w a l a ł o c h ł o p ó w z dawnych k o m p l e k s ó w p a ń s z c z y ź n i a n y c h - z poczucia niższości wobec in­ nych warstw s p o ł e c z n y c h . *** A n a l i z u j ą c polski ruch oświaty d o r o s ł y c h pod kątem jego znaczenia dla rozwoju s p o ł c c z n o - k u l t u r o w e g o wsi nasuwają się analogie do r o z p o c z ę t e g o w X I X w. wielkiego ruchu o ś w i a t o w o - w y c h o w a w c z e g o w Danii, który o d e g r a ł d e c y d u j ą c ą rolę w p r z e o b r a ż e n i a c h tego kraju. W g ł ó w n e j mierze b y ł to ruch u n i w e r s y t e t ó w ludowych, ale p o ł ą c z o n y c h także z d z i a ł a l n o ś c i ą s p ó ł d z i e l c z ą oraz o ś w i a t ą r o l n i c z ą . Pierwszy, p o w s t a ł y w 1844 r. uniwersytet ludowy w Rodding ( w p ó ł n o c n y m Szlezwiku) b y ł o d p o w i e d z i ą na w p ł y w y niemieckie, z czasem jednak ruch ten o g a r n ą ł cały obszar Danii. „Jeżeli pragnie się uwy­ datnić istotne rysy rozwoju Danii po 1864 r. - pisał Hans Lund z uniwersytetu ludowego w Rodding - i dąży do ich zrozumienia, w y s t ę p u j e bardzo jasno, nieomal w s z ę d z i e w stosunku do ludności wiejskiej - w p ł y w u n i w e r s y t e t ó w ludowych, jako źródła najbardziej charakterystycznych cech nowoczesnego życia d u ń s k i e g o . O c z y w i ś c i e inne jeszcze przyczyny przebiegały r ó w n o l e g l e i jest n i e m o ż l i w e ustalić rozmiary w p ł y w u każdej z nich. Niemniej jest faktem, ż e wszyscy obserwatorzy rozwoju Danii s ą w tym zgodni, iż uniwersytety s ą j e d n y m z najdonioślejszych c z y n n i k ó w d ź w i g n i ę c i a się w ł o ś c i a n po 1864 r. przy czym niektórzy uważają je za czynnik najdonioślejszy" (Lund, Begtrup, Manniche 1946, s. 44-45). W podobny s p o s ó b pisał r ó w n i e ż H . Begtrup /. Uniwersytetu Ludowego w Frideriksborgu „ N a j w a ż n i e j s z ą rzeczą nie jest suma wiedzy jaką s ł u c h a c z nabywa, lecz fakt, ż e u m y s ł i uczucia m ł o d y c h ludzi zostają obudzone. D u ż o z tego, czego ich nauczono z a p o m n ą ; opuszczają jednak szkoły, j a k o z u p e ł n i e inni ludzie, nauczywszy się s ł u c h a ć , w i d z i e ć , m y ś l e ć i u ż y w a ć swych s i ł " (Cyt. za: Livingstone 1931, s. 56-57). R. Livingstone, rektor Uniwersytetu w Oxfordzie w swoich r o z w a ż a n i a c h „Oświata p r z y s z ł o ś c i " (Warszawa, 1947, s. 110) na lemat d u ń s k i c h uniwersy­ tetów ludowych stwierdzał, że p l a c ó w k i te w idealny s p o s ó b z w i ą z a ł y swoje działanie z p o t r z e b ą k o n i e c z n o ś c i reform w tym kraju i dlatego odniosły taki w s p a n i a ł y sukces wychowawczy w różnych dziedzinach życia wsi duńskiej i tym samym całej Danii. Uznał on, że istnieją trzy tajemnice powodzenia tych p l a c ó w e k , a mianowicie: nauką w uniwersytetach ludowych objęto m ł o d z i e ż d o r o s ł ą (od lat 18-tu); kształcenie m ł o d z i e ż y odbywa się w s z k o ł a c h internato­ w y c h ; praca oparta jest na z a ł o ż e n i a c h i celach ideowych. G ł ó w n y m bowiem celem kształcenia jest „ n a t c h n ą ć , n a u c z y ć oceny wartości i umiejętności o d r ó ż ­ niania, tak w ż y c i u , jak i w drobnych sprawach lego, co w nim ma istotne �89 OŚWIATA DOROSŁYCH znaczenie. Tę p r a w d ę , k t ó r ą często m ą d r z y i rozważni przcoczają, twórcy u n i w e r s y t e t ó w ludowych przeczul i. Nie uczyli oni swych w y c h o w a n k ó w w j a k i s p o s ó b dobrze g o s p o d a r o w a ć , lecz wzniecili w nich n a m i ę t n e pragnienie, by tę r z e c z y w i s t o ś ć r o b i ć . Celem ich pracy nie b y ł o obdarzanie w i e d z ą lecz rozbu­ dzenie inteligencji i idealizmu" (Livingstone 1947, s. 56-57). R. L i v i n g s t o n e u w a ż a ł przy t y m , że uniwersytety ludowe w y w a r ł y w p ł y w w trzech r ó ż n y c h dziedzinach: a) indywidualnej - przez pobudzenie i n t e l i ­ gencji, z a i n t e r e s o w a ń , ś w i a t o p o g l ą d u ; b) ekonomicznej - p r z e o b r a ż a j ą c e j D a n i ę z kraju p o d u p a d ł e g o w p r z o d u j ą c y ; c) politycznej - d z i ę k i czemu d u ń s k i e w ł o ś c i a ń s t w o , k t ó r e b y ł o w p o c z ą t k a c h X I X w. p o d k l a s ą s p o ł e c z n ą p r z e m i e n i ł o s i ę w z a m o ż n ą w a r s t w ę ś r e d n i ą , s i ę g a j ą c tak pod w z g l ę d e m p o l i t y c z n y m , j a k i socjalnym po p r z o d o w n i c t w o w narodzie d u ń s k i m " ( L i ­ vingstone 1947, s. 50 n). P o w o ł u j e s i ę przy tym na H . Begtrupa, k t ó r y s t w i e r d z a ł na podstawie w ł a s n y c h d o ś w i a d c z e ń , ż e „ s z k o ł y te o b u d z i ł y w m ł o d y c h m ę ż c z y z n a c h i kobietach t ę s k n o t ę za w i e d z ą i pragnienie pracy. Charaktery u c z n i ó w z o s t a ł y umocnione, o p u s z c z a j ą oni s z k o ł ę z bardzo rozszerzonym ś w i a t o p o g l ą d e m . C z ę ś ć m ł o d z i e ż y idzie do s z k ó ł r o l n i c z y c h , a gdy potem wraca z nich do ż y c i a , wchodzi w nie z s i l n y m poczuciem braterstwa i p o s t ę p u . W ten s p o s ó b m ł o d z i e ż nabywa w i e l e cech n i e z b ę d ­ nych dla ruchu s p ó ł d z i e l c z e g o " ( C y t . za: L i v i n g s t o n e 1947, s. 57). Z a p o c z ą t k o w a n a w 11 Rzeczypospolitej d z i a ł a l n o ś ć u n i w e r s y t e t ó w ludo­ w y c h nie osiągnęła takiego stopnia rozwoju, j a k to miało miejsce w X I X i X X w. w Danii. Powojenny ż y w i o ł o w y rozwój tych p l a c ó w e k został zahamowany i nie o d z y s k a ł do tej pory takiej kondycji, by m ó g ł z a z n a c z y ć się w s p o s ó b istotny w życiu wsi i kraju. M o ż n a jednak z a k ł a d a ć , że w odniesieniu do okresu m i ę d z y w o j e n n e g o ruch oświaty d o r o s ł y c h na polskiej wsi, łącznie z działają­ c y m i uniwersytetami l u d o w y m i miał wiele cech w s p ó l n y c h z d u ń s k i m ruchem odrodzenia w s i . Czy jest jednak m o ż l i w y w Polsce obecnej sukces d u ń s k i c h u n i w e r s y t e t ó w ludowych? Jedno jest pewne - w s p ó ł c z e s n a kultura m i e s z k a ń ­ c ó w wsi wymaga tego o ż y w c z e g o prądu, który niosła z s o b ą szeroko pojęta oświata i wychowanie w uniwersytetach ludowych. LITERATURA Biernacka M. 1984 Oświata w rozwoju kulturowym B r o d o w s k a H. polskiej wsi, Warszawa. i 1958 Z dziejów kształcenia pracowników społeczno-oświatowych, 19251952, Zeszty Naukowe Uniwersytetu Ł ó d z k i e g o , Nauki Ekonomiczne, Seria I , z. 10, s. 121-169. B r o n i k o w s k i W. 1934 Drogi postępu chłopa polskiego, Warszawa С i e к o t S. 1969 Wspomnienia 1885-1964, Warszawa. �90 С iс 1963 i listów. 1956 Cha 1938 1948 Dun MARIA BIERNACKA r n i а к J. Źródła i nurty polskiego teatru ludowego. Wybór pism inscenizacji O p r a c o w a ł i s ł o w e m w s t ę p n y m o p a t r z y ł Antoni Olcha, Warszawa. Zaborowska nuta. O p r a c o w a ł Jerzy Zawieyski, Warszawa. ł a s i ń s k i J. Młode pokolenie chłopów, Warszawa, t. I - I V . Społeczeństwo i wychowanie, Warszawa. i n J. 1974 Papierowy bandyta. Książka kramarska i brukowa w Polsce, Warszawa. Dzieje szkolnictwa 1982 Dzieje szkolnictwa i oświaty na wsi polskiej, (. l ( d o 1918). Praca zbiorowa pod red. Stanisława Michalskiego, Warszawa. Fołta W 1975 Ruch ludowy w Przeworsku, Warszawa. 1987 Zycie z własnego nadania, Warszawa Ignacy Solarz 1965 Ignacy Solarz i jego uniwersytet ludowy 1924-1939, M a t e r i a ł y z se­ minarium naukowego odbytego w Warszawie 5 i 6 X 1962. W y b ó r i opracowa­ nie F. P o p ł a w s k i i S. D y k s i ń s k i , Warszawa. J a s t r z ę b s k i J. 1978 Wokół kultury i literatury ludowej 1939-1948, Warszawa. K m i e c i k Z. 1963 Ruch oświatowy na wsi. Królestwo Polskie 1905-1914, Warszawa. K a m i ń s k i A. 1975 Funkcje pedagogiki społecznej, Warszawa. К a z i m i с r o w i с z T. 1976 Moja droga życia, Warszawa. K o w a l J. 1964 „ Wici" powstanie i działalność spoleczno-wycltowawcza, Warszawa. L e c h A. 1978 Tradycyjna kultura ludowa w programach i działalności polskich związków młodzieży wiejskiej w okresie I I Rzeczypospolitej, Acta Universitalis Lodziensis, seria I , nr 39, Ł ó d ź . L i v i n g s t o n e R. 1947 Oświata przyszłości. Warszawa. L u n d H . , В e g t r u p H . , M a n n i с h e P. 1946 Duńskie uniwersytety ludowe a rozwój społeczności wiejskiej, Rzym. M a j K. 1936 Ruch młodzieży wiejskiej jako postępowy ruch chłopski, Warszawa. Materiały źródłowe 1966 Materiały źródłowe do historii polskiego ruchu ludowego, t. I V (1939-1945), Warszawa. N i e c k o J. 1932 Dwudziestolecie ruchu młodzieży wiejskiej 1912-1932. (Zarys historyczny), Warszawa. �OŚWIATA DOROSŁYCII 91 1967 Na drodze do Polski Ludowej. Wybór pism z lat 1945-1949. Dodruku p r z y g o t o w a ł ż y c i o r y s e m p o p r z e d z i ł i przypisami o p a t r z y ł Zygmunt Hemmerling, Warszawa.' Pamiętniki 1968 Pamiętniki samouków, Warszawa. P a s t u s z k a S. J. 1990 Teatr ludowy na wsi polskiej w okresie I I Rzeczypospolitej, Kielce. R a d l i ń s k a H. 1979 Oświata i kultura wsi polskiej. Wybór pism, W s t ę p e m opatrzyła Hele­ na Brodowska. Warszawa. S o l a r z o w a Z. 1973 Mój pamiętnik, Warszawa. Spasowiacy 197- Spasowiacy (praca zbiorowa), Warszawa. S u c h o d o l s k i B. 1937 Polityka kulturalno-oświatowa w Polsce współczesnej, Warszawa. 1973 Komisja Edukacji Naukowej na tle roli oświaty w dziejowym rozwoju Polski, Warszawa. S z c z e p a ń s k i J. 1973 Refleksje nad oświatą. Warszawa. T u r o s L. 1970 Uniwersytet Ludowy Ignacego Solarza i jego wychowankowie, War­ szawa. Uniwersytety ludowe 1946 Uniwersytety ludowe w Polsce. Sprawozdanie z pierwszego Walnego Zgromadzenia członków T U L RP w Pabianicach 11, 12 i 13 października 1945 roku Wiejskie 1939 Wiejskie uniwersytety ludowe w Polsce. Biuletyn konferencji oświa­ towej p o ś w i ę c o n e j sprawie u n i w e r s y t e t ó w ludowych Krzemieniec 6-7-8 paź­ dziernika 1938, Warszawa. W r o c z y ń s k i R. 1949 Programy oświatowe pozytywizmu w Polsce na tle społecznym i go­ spodarczym, Łódź. 1979 Pedagogika społeczna, Warszawa. Wspomnienia 1983 Wspomnienia o Ignacym Solarzu „Chrzestnym", Warszawa. Wybrane 1931 Wybrane zagadnienia oświatowe, Warszawa. W у с e с h 'C. 1964 Z dziejów tajnej oświaty w latach okupacji 1939-1944, Warszawa. W y s z o m i r s k a L., W y s z o m i r s k i K. 1965 Dąbrowa Zduńska żyła pracą i pieśnią, Warszawa. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a K. 1958 Społeczność wiejska ( w y d . I I ) , Warszawa. �92 MARIA RIERNACKA Z i ę b a J. 1976 Ruch teatralny na wsi 1918-1939, Warszawa. Z a r n o w s k i J. 1973 Społeczeństwo drugiej Rzeczypospolitej 1918-1939, Warszawa. Maria Biernacka ADULT EDUCATION - T H E DETERMINANT OF CULTURAL CHANGES IN POLISH PEASANT C U L T U R E B E T W E E N T H E TWO WARS Summary Adult education, also called extraschool education had exerted an important influence on the life of peasants. It was initiated at the end of nineteenth century and was carried on by different cutural, social and economic organizations and associations. Their activity was filled with the paramount idea of national revival and regaining of independence. After Poland had regained its independence in 1918 an attempt was undertaken to establish a uniform educational system. The main reason of the uniformity was to overcome regional divisions and differentiation, a result of long period of Poland's partition. There was also a necessity to shape the spirit of good citizenship of the inhabitants of the newly established state. The regular educalional system was not easy of access for young people from poor peasant families but it could not restrain Iheir striving alier knowledge. Extraschool educational insti­ tutions flourished owing to activities of teachers'associations, youth organizations and educa­ tional socities. It was a system of multidirectional education including technical instruction along with general education. It was filled with ideas of democracy and social justice and with belief that those ideas would change peasants'ethics and culture and thus would introduce socially mature peasant class into national culture. Translated by A n n a K u c z y ń s k a - S k r z y p e k � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e47a74c26955d2d3c712b6b0f6cf9fa.pdf 2367ad915cb6d0a4f0a227e9084caf4c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1364 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1260 Title A name given to the resource Społeczność wiejska w Bieszczadach po II wojnie światowej / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2, s.137-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ..Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1989, z. 2 P L I S S N 0071-1861 MARIA BIERNACKA (Warszawa) SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH PO I I W O J N I E Ś W I A T O W E J Bieszczady j a k o górski region p o ł o ż o n y w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j części Polski stanowią fragment Karpat Polskich p o m i ę d z y Przełęczą Ł u p k o w s k ą na zachodzie i Przełęczą U ż o c k ą na wschodzie — oddzielającą równocześnie Bieszczady Zachodnie od Bieszczadów Ś r o d k o w y c h i Wschodnich, znajdujących się obecnie w granicach Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. G r a n i c ę p o ł u d n i o w ą geograficznego zasięgu Bieszczadów stanowi grzbiet Karpat, a p ó ł n o c n ą dolina rzeki San.. Po ostatniej wojnie, w związku z ponownym zasiedleniem i zagospodarowywaniem górskich ziem p o ł u d n i o w o -wschodniej części Polski, terminu Bieszczady zaczęto używać nie dość precyzyjnie, obejmując nim niekiedy nawet Beskid N i s k i . W wyniku licznych reorganizacji administracyjnych, nie zawsze korzystnych dla rozwoju tego regionu, Bieszczady znajdowały się kolejno w granicach byłych p o w i a t ó w : leskiego, ustrzyckiego oraz częściowo sanockiego. W 1972 r. utworzony został jeden duży powiat leski, k t ó r y w czasie reformy administracyjnej w 1975 r. p r z y ł ą c z o n o z woj. rzeszowskiego do nowo powstałego woj. krośnieńskiego. Region bieszczadzki cieszy się wśród ludności całego kraju d u ż ą atrakcyjnością wynikającą głównie z jego krajobrazowego p i ę k n a , uni­ kalnej przyrody oraz uzdrowiskowo-wypoczynkowych i turystycznych walorów. Zainteresowania naukowo-badawcze Bieszczadami sięgają czasów znacznie wcześniejszych i mają swoje ź r ó d ł o przede wszystkim w oryginalności i złożoności kultury dawniejszych m i e s z k a ń c ó w tej ziemi. Wiąże się to zresztą z ogólnymi zainteresowaniami przedstawicieli różnych dyscyplin wiedzy (w tym szczególnie h i s t o r y k ó w , etnografów, geografów, j ę z y k o z n a w c ó w ) historią i k u l t u r ą m i e s z k a ń c ó w całych Polskich Karpat. Rezultatem tych zainteresowań i b a d a ń karpackich z okresu międzywojennego były również liczne opracowania etnograficzne, z a r ó w n o m a t e r i a ł o w e , jak i teoretyczne, w k t ó r y c h szczególną pozycję zajmowały studia wybitnego teoretyka kultury ludowej K . Dobrowolskiego (1938, 1964). Po ostatniej wojnie badania etnografów na terenie Karpat Polskich prowadzone były przez różne o ś r o d k i naukowe, m. in. przez katedry uniwer- �138 MARIA B I E R N A C K A syteckie w K r a k o w i e i Łodzi oraz Muzeum T a t r z a ń s k i e w Zakopanem. W latach sześćdziesiątych problematyka kultury ludowej Karpat znalazła się w centrum uwagi e t n o g r a f ó w krajów pozostających w zasięgu Karpat (Polski, Czechosłowacji, Węgier, Rumunii, ZSRR, Bułgarii), którzy podjęli p r ó b ę koordynacji prac naukowo-badawczych prowadzonych na tym obszarze przez różne o ś r o d k i etnograficzne (Gładysz 1962a). W ramach realizacji tej m i ę d z y n a r o d o w e j inicjatywy w 1960 r. do b a d a ń karpackich włączyły się również placówki etnograficzne Instytutu Historii Kultury Materialnej P A N w Krakowie, Łodzi i Warszawie. G ł ó w n y m tematem b a d a ń była organizacja pasterstwa wysokogórskiego oraz kultura materialna i duchowa pasterzy ( K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a 1969; M i s i ń s k a 1971; Jostowa 1972; Biblio­ grafia... 1960/1963; Nizińska 1966; G ł a d y s z o w a 1967; Biernacka 1962, 1974; Kowalska-Lewicka 1980; Tradycja a współczesna... 1983). Terenem b a d a ń ówczesnego Z a k ł a d u Etnografii Polski I H K M P A N w Warszawie stały się Bieszczady, gdzie j u ż od 1949 r. rozwijało się pasterstwo sezonowe, prowadzone przez górali przybywających na te tereny z okolic Tatr i Podtatrza. W 1963 r. tematyka b a d a ń bieszczadzkich została przesunięta na problemy dotyczące kształtowania się nowej społeczności wiejskiej i jej kultury. Region bieszczadzki wyróżniał się j u ż przed I I wojną światową specy­ ficznymi cechami społeczno-kulturowymi, uwarunkowanymi z a r ó w n o geogra­ ficznym położeniem i górskim typem gospodarki, j a k też z r ó ż n i c o w a n ą s t r u k t u r ą etniczną i w y z n a n i o w ą ludności. Wsie bieszczadzkie przeważnie typu ł a ń c u c h o w e g o p o ł o ż o n e były w śródgórskich, szerokich i nasłonecznio­ nych dolinach. N a ogól był to teren ubogi, zamieszkany przez l u d n o ś ć pochodzenia polskiego, u k r a i ń s k i e g o (grupy etnograficzne Bojków, Ł e m k ó w , Dolinian) oraz żydowskiego i częściowo niemieckiego. L u d n o ś ć bieszczadzką cechował przy tym duży tradycjonalizm oraz znaczne zapóźnienie ogółnocywilizacyjne w stosunku do innych o b s z a r ó w kraju (Reinfuss 1948/49, s. 17-210; 1939; Falkowski. Pasznycki 1935; Czajkowski 1969). Po I I wojnie światowej, na skutek tragicznych wydarzeń spowodowanych działalnością na tym terenie skrajnie nacjonalistycznej Ukraińskiej A r m i i Powstańczej, Bieszczady uległy znacznemu wyludnieniu i dewastacji. W latach 1945-1946 część o s ó b pochodzenia u k r a i ń s k i e g o repatriowano do ZSRR, a w 1947 r. przesiedlono na tereny zachodniej i północnej Polski większość pozostałej tam ludności. O d tej pory Bieszczady stały się obiektem usilnych zabiegów władz p a ń s t w o w y c h zmierzających od ich ponownego zasiedlenia i zagospo­ darowania (Biernacka 1974). W wyniku p o c z ą t k o w e g o osadnictwa żywiołowego, a n a s t ę p n i e systematycz­ nie prowadzonej latami akcji osiedleńczej — na miejsce dawnego u k ł a d u etnicznego i wyznaniowego u k s z t a ł t o w a ł o się stosunkowo jednolite społeczeń­ stwo polskie, z m a ł ą d o m i e s z k ą ludności pochodzenia u k r a i ń s k i e g o oraz mieszanej p o l s k o - u k r a i ń s k i e j . Obecnie podstawowy trzon m i e s z k a ń c ó w Biesz­ c z a d ó w stanowi: a) l u d n o ś ć pochodzenia miejscowego, k t ó r a nadal w Bieszcza- �SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH 139 dach p o z o s t a ł a lub z czasem tam p o w r ó c i ł a ; b) rodziny r e p a t r i a n t ó w polskich przybyłych z Z S R R ; c) osadnicy r o l n i oraz robotnicy leśni i p a ń s t w o w y c h gospodarstw rolnych, wywodzący się z r ó ż n y c h okolic kraju, przede wszystkim jednak z przeludnionych i ubogich wsi woj. krakowskiego i rzeszowskiego; d) tzw. l u d n o ś ć „lubelska", z okolic Sokala i Hrubieszowa, p r z y b y ł a w Bieszczady w 1951 r. na skutek wymiany granicznej p o m i ę d z y Polską i Z S R R ; e) uchodźcy greccy, należący do emigracji politycznej, k t ó r a po 1950 r. zmuszona była opuścić Grecję i s z u k a ć schronienia w krajach tzw. demokracji ludowej; f) pracownicy służby leśnej, zdrowia, oświaty oraz wszelkich innych placówek usługowych, a ponadto; g) tatrzańscy i p o d t a t r z a ń s c y pasterze, przybywający w Bieszczady corocznie, w okresie sezonu letniego ze swymi stadami owiec i bydła. Tak więc obecni mieszkańcy Bieszczadów stanowią z b i o r o w o ś ć złożoną, w y w o d z ą c ą się z różnych środowisk regionalnych i społeczno-kulturowych. W związku z t y m , głównym celem podjętych b a d a ń etnograficznych było uchwycenie procesu k s z t a ł t o w a n i a się nowych s t o s u n k ó w demograficznych, gospodarczo-społecznych i kulturowych w regionie, który p o w s t a w a ł nieomal od nowa na obszarze zaistniałej tam po I I wojnie światowej swoistej „pustki kulturowej". P e ł n a realizacja p l a n ó w zmierzających do odbudowy i właściwego zagospo­ darowania ziemi bieszczadzkiej była zależna z a r ó w n o od o ś r o d k ó w centralnego planowania i finansowania podstawowych u r z ą d z e ń dla tego regionu, jak również od najściślejszej współpracy i z a a n g a ż o w a n i a się w tę działalność miejscowego społeczeństwa. Aktywizacja sił społecznych wsi i osad stanowiła podstawowy warunek właściwej realizacji p l a n ó w , zarządzeń i uchwał, k t ó r e nakreślały przyszły kształt tego górskiego i od nowa zagospodaro­ wanego regionu. P o c z ą t k o w e p r ó b y zagospodarowania Bieszczadów ś r o d k a m i i siłami lokalnymi nie mogły przynieść p o ż ą d a n y c h rezultatów, były one nie wystarcza­ j ą c e do wyprowadzenia tego regionu z impasu, w j a k i m się znalazł po 1947 r. Dopiero uchwała Komitetu Ekonomicznego Rady M i n i s t r ó w ( K E R M ) z 1959 г., na podstawie której nastąpiło włączenie Bieszczadów do centralnego planu p a ń s t w o w e g o , pozwoliła zrealizować najbardziej żywotne dla tego regionu inwestycje. Podstawowe znaczenie dla aktywizacji gospo­ darczej i społecznej Bieszczadów miała rozbudowa i modernizacja d r ó g oraz przeprowadzenia sieci elektrycznej. Dalszymi czynnikami aktywizującymi region bieszczadzki były: budowa hydroelektrowni na Sanie, uruchomienie z a k ł a d ó w zatrudnienia pozarolniczego, a także r o z w ó j sieci p u n k t ó w usługo­ wych, tak nieodzownych do normalnego funkcjonowania życia jego miesz­ k a ń c ó w . Nie trzeba d o d a w a ć , j a k istotną rolę w aktywizacji gospodarczej o d g r y w a ł a pomoc świadczona przez p a ń s t w o gospodarstwom chłopskim, a zwłaszcza nowo osiedlonym osadnikom rolnym. Narastające stale potrzeby w zakresie aktywizacji gospodarczej i społecz­ nej regionu bieszczadzkiego zrodziły pod koniec lat sześćdziesiątych nowy, �140 MARIA B I E R N A C K A perspektywiczny plan zagospodarowania całego górskiego regionu p o ł u d n i o w e j Rzeszowszczyzny. Podstawowym założeniem tego planu, k t ó r e g o realizację przewidziano do roku 1985 (uchwalonego przez R a d ę M i n i s t r ó w w 1969 г.), było uczynienie z tych o b s z a r ó w tzw. „rejonu odnowy sił człowieka". Zaprojektowano, aby te najpiękniejsze górskie tereny zostały przeznaczone przede wszystkim do wypoczynku, turystyki, przyrodo lecznictwa i sportu. Z p l a n ó w tych wykluczono b u d o w ę z a k ł a d ó w przemysłowych m o g ą c y c h naruszyć r ó w n o w a g ę przyrodniczą omawianego regionu i s p o w o d o w a ć skażenie ziemi, wody i powietrza. W związku z o c h r o n ą ś r o d o w i s k a przyrodniczo-geograficznego, tak ważnego przy rekreacji oraz regeneracji sił człowieka, przewidziano również utworzenie Bieszczadzkiego Parku Narodowego, Wschodniobieszczadzkiego Obszaru Chronionego Krajobrazu oraz innych r e z e r w a t ó w przyrody. W zakresie rolnictwa plan przewidywał, że głównym kierunkiem rozwoju tych ziem powinna być gospodarka hodowlano-wypasowa, k t ó r a w warunkach górskich jest jedynie słuszna i opłacalna. Produkcja roślinna powinna pełnić wyłącznie funkcje usługowe wobec hodowli. W związku z t y m na terenie Bieszczadów wydzielone zostały dwa mikroregiony rolnicze: hodowlano-uprawowy i hodowlano-wypasowy (w rejonach p o ł u d n i o w y c h ) . W zagospo­ darowaniu rolniczym tego rejonu p o w a ż n e zadanie postawiono przed wszyst­ k i m i sektorami własnościowymi, a więc p a ń s t w o w y m , spółdzielczym i indywi­ dualnym. W indywidualnym osadnictwie rolnym zaznaczyła się przy t y m wyraź­ na tendencja powiększania gospodarstw do 20 ha oraz udzielania osadnikom zwiększonych k r e d y t ó w na ich pełne zagospodarowanie. W celu zapewnienia możliwie najbardziej harmonijnego rozwoju gospo­ darczo-społecznego i kulturalnego tych ziem przewidziano dalszy rozwój sieci wszelkich placówek usługowych. Przede wszystkim jednak zaprojektowano b u d o w ę wielu o d c i n k ó w d r ó g bocznych, znoszących bariery nadal jeszcze istniejącej izolacji, stwarzających podstawy do lepszego zaopatrzenia ludności oraz swobodniejszego kontaktowania się z o ś r o d k a m i miejskimi i innymi centrami gospodarczo-kulturalnymi. Z a k ł a d a n o przy t y m , że realizacja tych p l a n ó w przyczyni się w najbliższych latach do pełniejszej konsolidacji społeczeństwa bieszczadzkiego i w przyszłości zwiąże go na stałe z regionem, k t ó r y — nie tracąc nic ze swej górskiej odrębności — zbliży się równocześnie pod względem techniczno-cywilizacyjnym do pozostałych o b s z a r ó w naszego kraju. Badaniami terenowymi w Bieszczadach na temat powojennych p r z e o b r a ż e ń społeczno-kulturowych objęto w latach 1963-1972 ok. 70 miejscowości rozmieszczonych na całym obszarze regionu, ale o największym zagęszczeniu w jego części ś r o d k o w e j , biegnącej r ó w n o l e ż n i k o w o wzdłuż linii Baligród, Hoczew, Wołkowyja, Lutowiska. W wyborze p u n k t ó w b a d a ń kierowano się zasadą dotarcia do wszystkich o ś r o d k ó w osadniczych, reprezentujących ten tak bardzo charakterystyczny i złożony obraz bieszczadzkiej rzeczywistości kulturowej. U w z g l ę d n i o n o więc przede wszystkim badanie ludności miejscowego �SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH 141 pochodzenia, k t ó r a nie została objęta w y m i a n ą repatriacyjną z Z S R R w r o k u 1945 oraz nie była przesiedlona na nasze Ziemie Zachodnie w 1947 r. lub k t ó r a p o w r a c a ł a sporadycznie po 1956 r. z a r ó w n o z ZSRR, jak i z Ziem Zachodnich na zamieszkiwaną przez siebie dawniej ziemię bieszczadzką. Jest to ludność pochodzenia u k r a i ń s k i e g o z grupy etnograficznej Ł e m k ó w , Bojków i Dolinian, jak również polska, a bardzo często mieszana polsko-ukraińska. W większości wymienionych wsi zetknięto się r ó w n i e ż z osadnikami przybyłymi na te tereny bezpośrednio po roku 1947 i 1948. Osadnicy ci zajmowali opuszczone gospodarstwa rolne oraz zagrody. W y w o d z i l i się przeważnie z bardzo przeludnionych i biednych wsi woj. rzeszowskiego i krakowskiego. Osiedlali się najczęściej w miejscowościach dostępnych pod względem komunikacyjnym i stanowili element n a p ł y w o w y najbardziej stabilny głównie z tego względu, że p o c h o d z ą c z bardzo ubogich i przelud­ nionych t e r e n ó w Polski nie mieli w zasadzie sprzyjających w a r u n k ó w do powrotu. Wielu z nich zresztą nie tylko się tam z a a k l i m a t y z o w a ł o , ale prawdziwie przywiązało do nowej ziemi bieszczadzkiej. D o tej samej mniej więcej kategorii ludnościowej, pod względem pochodzenia i przynależności społecznej, należeli osadnicy angażujący się w latach 1950-1956 do prac w licznych na tym obszarze P.GR-ach i spółdzielniach produkcyjnych. Z czasem większość z nich przechodziła do prac drogowych, leśnych — niekiedy zaś p r z e j m o w a ł a nie zajęte jeszcze gospodarstwa rolne. Oddzielną grupę badanej społeczności wiejskiej w Bieszczadach stanowiła wspomniana j u ż l u d n o ś ć „lubelska", k t ó r a w roku 1951 zasiedliła kilkanaście wsi we wschodnich częściach dawnego pow. ustrzyckiego. Pod względem s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y m była to l u d n o ś ć zwarta, gdyż wywodziła się z k i l k u sąsiadujących z sobą wsi oraz rolniczych miasteczek. Dalszym interesującym obiektem b a d a ń były wsie indywidualne o s a d n i k ó w rolnych powstałe po roku 1959, w wyniku wspomnianej j u ż uchwały Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów, k t ó r y wprowadził region bieszcza­ dzki do centralnych p l a n ó w p a ń s t w o w y c h . Pochodzenie tej ludności jest mocno zróżnicowane. Byli to osadnicy przeważnie wiejskiego pochodzenia, ale nie b r a k o w a ł o także wśród nich jednostek wywodzących się ze środowisk miejskich, w tym t a k ż e robotniczych. Wielu z nich miało j u ż za sobą drogi życiowe pełne przygód i na tej „ n o w e j " ziemi szukało swego miejsca i stabilizacji. Szczególnie interesującą grupę badanej ludności, c h o ć m o ż e nie reprezenta­ tywną dla tego regionu, stanowiły rodziny u c h o d ź c ó w politycznych z Grecji, zamieszkałe w okolicy Ustrzyk Dolnych — zrzeszone w spółdzielniach produkcyjnych w K r o ś c i e n k u i Trzciańcu. Liczba tej ludności, p o c z ą t k o w o dość wysoka, stale m a l a ł a ze względu na to, że wielu z nich przenosiło się do miast, a niektórzy emigrowali bliżej swojej ojczyzny — do Rumunii, Bułgarii oraz Jugosławii. D l a uzyskania pełnego obrazu przemian wsi bieszczadzkiej badaniami �142 MARIA BIERNACKA objeto również wsie pozostające w b e z p o ś r e d n i m zasięgu o ś r o d k ó w dodatko­ wego, pozarolniczego zatrudnienia, jak np. budowa zapory wodnej w Myczkowcach i Solinie, kombinat drzewny w Rzepedzi oraz stare o ś r o d k i przemysłu naftowego. Ponadto badano również osiedla sezonowych i stałych r o b o t n i k ó w drogowych i leśnych, szukając także wśród tej grupy ludności odpowiedzi na problemy związane z kształtowaniem się nowego życia w bieszczadzkim regionie. Badaniami tymi objęto głównie ośrodki robotnicze p o ł o ż o n e w po­ łudniowej, najbardziej górzystej i zalesionej części Bieszczadów. Podkreślić należy, że szczególną wagę p r z y w i ą z y w a n o do wypowiedzi nauczycieli, p r a c o w n i k ó w s a m o r z ą d o w y c h , działaczy społecznych oraz tych o s ó b , k t ó r e zamieszkały w Bieszczadach na stałe — niejako z własnego wyboru. W stosunku do tych wydzielonych grup ludności zastosowano m e t o d ę . b a d a ń stacjonarnych, obejmując n i m i w wybranych i najbardziej reprezen­ tatywnych wsiach z reguły 50%, a niekiedy nawet 100% rodzin. W pozo­ stałych punktach przeprowadzono badania m e t o d ą penetracyjną, g r o m a d z ą c m a t e r i a ł p o r ó w n a w c z y do stacjonarnych p u n k t ó w b a d a ń . P o d s t a w ę do b a d a ń terenowych stanowiły kwestionariusze i ankiety. Zgromadzony na ich podstawie materiał u z u p e ł n i a n o bezpośrednimi obserwacjami, informacjami zawartymi w terenowych archiwach oraz literaturą przedmiotu. Punktem odniesienia do obserwowanych współcześnie zjawisk i p r o c e s ó w kulturowych był model kultury tradycyjnej. Najwyraźniej zarysował się on wśród ludności miejscowego pochodzenia z a r ó w n o polskiej, j a k ukraińskiej, a także mieszanej polsko-ukraińskiej. Bardzo wyraźnie zaznaczał się również model kultury tradycyjnej wśród zwartej ludności „lubelskiej", Stosunkowo jednolicie pod względem swego pochodzenia i tradycyjnej kultury przedstawiały się grupy ludności góralskiej oraz ludności z przeludnionych p o w i a t ó w woj. rzeszowskiego i krakowskiego, k t ó r a osiedlała się na terenie Bieszczadów w większych zespołach. Inni pozostali osadnicy to przeważnie jednostki czy nawet rodziny wywodzące się z różnych środowisk społecznych i z różnych okolic kraju, k t ó r e najczęściej nie p o d t r z y m y w a ł y tradycji swego pochodzenia. Swoistą enklawę k u l t u r o w ą stanowiła w Bieszczadach grupa ludności greckiej. K u l t u r a tradycyjna o s a d n i k ó w bieszczadzkich to jeden z ważniejszych e l e m e n t ó w p o d ł o ż a historycznego, k t ó r y zwłaszcza w pierwszym okresie osadnictwa określał niekiedy bardzo wyraźnie kierunek i tempo dokonujących się tam przemian. Dalszym etapem naukowych b a d a ń i obserwacji było odkrywanie mechanizmu zmian, ustalanie systemu wzajemnych uzależnień i określanie głównych d r ó g rozwoju wsi tego obszaru. Było to możliwe dzięki wydzieleniu wspomnianych poprzednio kategorii ludności, określeniu ich p o d ł o ż a historycznego i s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e g o , prześledzeniu p r o c e s ó w adaptacji do nowych w a r u n k ó w oraz ustaleniu współczesnej sytuacji gospo­ darczej i społecznej. G ł ó w n y m obiektem analizy byla rodzina na tle społeczności wiejskiej, w związku z czym szukano odpowiedzi na podstawowe pytania dotyczące �SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH 143 jej struktury i funkcji oraz podstaw więzi społecznych łączących j ą z własną społecznością lokalną oraz szerszymi w s p ó l n o t a m i ponadlokalnymi. P r ó b o w a n o zatem określić, w jakich warunkach bytowych żyją mieszkańcy tego re­ gionu, j a k i reprezentują poziom umysłowy, w j a k i s p o s ó b uczestniczą w życiu społecznym pozarodzinnym oraz j a k funkcjonuje system więzi społecznych formalnych i nieformalnych w nowych społecznościach wiejskich Bieszczadów. Ustalenie odpowiedzi na tak s f o r m u ł o w a n e pytania pozwoliło u s t o s u n k o w a ć się do podstawowego problemu badawczego — jak przebiega proces adaptacji oraz integracji społecznej i kulturowej w wiejskich społecz­ nościach bieszczadzkich. N a podstawie uzyskanych m a t e r i a ł ó w m o ż n a było wysunąć pewne ogólne stwierdzenia o d n o s z ą c e się do całokształtu zaistniałych w Bieszczadach przemian demograficznych, gospodarczo-społecznych i kulturowych, a także zarysowujących się na przyszłość tendencji rozwojowych (por. Biernacka 1974). Stwierdzić należy, że w wyniku wojennych i powojennych wydarzeń i przesunięć demograficznych zmienił się gruntownie charakter etniczno- n a r o d o w o ś c i o w y i wyznaniowy omawianego regionu. N a miejsce dawnego u k ł a d u etnicznego ( Ł e m k ó w , Bojków, Dolinian i P o g ó r z a n ) oraz grup n a r o d o w o ś c i o w y c h (polskiej, ukraińskiej, żydowskiej i niemieckiej), zróżnico­ wanych również wyznaniowo, u k s z t a ł t o w a ł o się jednolite społeczeństwo polskie z bardzo m a ł ą d o m i e s z k ą ludności ukraińskiej i mieszanej polsko-ukraińskiej określającej się z reguły j a k o l u d n o ś ć polska. Pod względem wyznaniowym przeważają zdecydowanie wyznawcy kościoła rzymskokatolickiego, a wśród ludności miejscowego pochodzenia wyznawcy cerkwi greckokatolickiej i prawo­ sławnej. Występują także sporadycznie członkowie kościoła b a p t y s t ó w oraz wyznawcy sekt religijnych r ó ż n y c h odcieni. W ś r ó d tej r ó ż n o r o d n e j ludności napływowej, pracującej najczęściej w zawodach pozarolniczych, zdarzają się jednostki nie uprawiające praktyk religijnych. W związku z d o k o n u j ą c y m i się przemianami prawie c a ł k o w i t e m u zatarciu uległy zewnętrzne cechy wyróżniające dawne grupy e t n o g r a f i c z n o - n a r o d o w o ś ciowe nadające im wyraźnie o d r ę b n y charakter. Dotyczy to przede wszystkim zmian w przestrzennym rozplanowaniu wsi, w architekturze i elementach dekoracyjnych poszczególnych zagród oraz o b i e k t ó w kultu religijnego, w zaniku strojów ludowych — a tym samym w pewnej jednostajności zewnętrznej wsi, zwłaszcza podczas obchodzonych uroczystości rodzinnych czy o g ó l n o wioskowych, k t ó r e w przeszłości odznaczały się oryginalnością i b a r w n o ś c i ą . Dzisiejszy zewnętrzny wygląd wsi regionu bieszczadzkiego zbliżony jest do wyglądu wsi r e g i o n ó w przyległych, a nawet znacznie oddalonych. Z a r ó w n o w budownictwie, jak w wyposażeniu wnętrz mieszkalnych oraz w sposobie ubierania się obecnych m i e s z k a ń c ó w wsi bieszczadzkich uderza w y r a ź n a tendencja do przyjmowania w z o r ó w miejskich. W y s t ę p o w a n i e tego zjawiska, nawet w bardzo odległych od szlaków komunikacyjnych miejscowościach biesz­ czadzkich, jest wyrazem ogólnych tendencji zaznaczających się we współ­ czesnej kulturze większości m i e s z k a ń c ó w polskiej wsi. �144 MARIA B I E R N A C K A Przesunięcia demograficzne, dewastacja osiedli, powstawanie w t ó r n y c h pustek kulturowych, rozwój żywiołowego osadnictwa, a następnie działalność władz p a ń s t w o w y c h zmierzająca do zasiedlenia zdewastowanego obszaru na zupełnie nowych podstawach — s p o w o d o w a ł y zasadnicze i stałe zmiany w krajobrazie przestrzennym regionu bieszczadzkiego. Zwiększyły się zdecydo­ wanie, zwłaszcza w trudniej dostępnych partiach Bieszczadów, obszary zalesione kosztem dawnych uprawnych pól i pastwisk. Powstały na terenie regionu nowe obiekty inwestycyjne: zapory wodne w Myczkowcach i Solinie, kombinat drzewny w Rzepedzi, fabryka p r e f a b r y k a t ó w w Uhercach, kamienio­ łomy oraz różne inne zakłady. Kontynuowane jest nadal, c h o ć w niewielkim zakresie, kopalnictwo ropy naftowej. Teren został pokryty siecią głównych dróg, tzw. obwodnic, co stworzyło warunki do rozwoju komunikacji. Prze­ prowadzona została w regionie sieć urządzeń elektryfikacyjnych. Z roku na rok poszerzały i u d o s k o n a l a ł y swą działalność r ó ż n o r o d n e placówki usługowe. Dodatni wpływ tych wszystkich u r z ą d z e ń zaznaczył się nie tylko w stosunkach społecznych, w podnoszeniu się kultury materialnej mieszkańców, ale przede wszystkim w zewnętrznym obrazie regionu. Zmieniła się na całym obszarze struktura indywidualnej własności rolnej, a szczególnie na terenach zasiedlonych od nowa lub dosiedlanych. Dawne, rozdrobnione gospodarstwa chłopskie zostały uzupełnione ziemią folwarczną i parafialną oraz n i e w y k o r z y s t a n ą ziemią gospodarstw p o u k r a i ń s k i c h . Prefero­ waną wielkością osadniczych gospodarstw indywidualnych stały się areały od 10 do 20 ha. Obok gospodarstw indywidualnych istnieje również w rolnictwie sektor gospodarki państwowej (państwowe gospodarstwa rolne) i uspołecznionej (spółdzielnie produkcyjne), k t ó r e zmieniły nie tylko s t r u k t u r ę własności rolnej, ale także s t r u k t u r ę z a w o d o w ą ludności pracującej w r o l ­ nictwie. Współżyją więc obok siebie rolnicy indywidualni i robotnicy p a ń s t w o ­ wych gospodarstw rolnych oraz członkowie rolniczych spółdzielni produkcyj­ nych, którzy z tytułu swego zatrudnienia w instytucjach posiadających duże areały ziemi uzyskują r ó ż n o r o d n ą specjalizację z a w o d o w ą . Innym rysem współczesnej struktury społecznej ludności bieszczadzkiej stała się jej d w u z a w o d o w o ś ć . W miejsce dawnej, stosunkowo jednolitej pod względem zawodowym ludności rolniczej kształtuje się typ dwuzawodowych c h ł o p o - r o b o t n i k ó w . P o n i e w a ż proces ten wzbierał na sile budził więc n i e p o k ó j , zwłaszcza w odniesieniu do m i e s z k a ń c ó w wsi nowo osadniczych o strukturze rolnej sięgającej 20 ha. Ta kategoria ludności uzupełniała bowiem swe budżety rodzinne dodatkowymi dochodami z zajęć pozarolniczych, kosztem z a n i e d b a ń we własnych gospodarstwach rolniczo-budowlanych. N a zmiany w kształtującej się obecnie strukturze zawodowej m i e s z k a ń c ó w wsi bieszczadz­ kich wpływa t a k ż e d o p ł y w inteligencji: nauczycieli, p r a c o w n i k ó w służby leśnej, służby zdrowia, p r a c o w n i k ó w p l a c ó w e k zaopatrzenia i zbytu oraz innych p u n k t ó w usługowych. Znaczna część inteligencji spośród ludności miejscowego pochodzenia kształciła się j u ż w Polsce Ludowej. Wszystkie p r z e o b r a ż e n i a demograficzne, gospodarczo-społeczne i polityczne, �SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH 145 zmieniające w s p o s ó b zasadniczy s t r u k t u r ę s p o ł e c z n o - z a w o d o w ą ludności bieszczadzkiej, pociągały za sobą łańcuch przemian z a r ó w n o w warunkach bytowych, j a k również w zakresie życia rodzinnego i ogólnospołecznego. Wzrósł poziom umysłowy ludności, a więc zmienił się t y m samym jej stosunek do spraw bliższego i dalszego świata. L u d n o ś ć miejscowego pocho­ dzenia, zwłaszcza młodsze pokolenie, nawiązuje kontakty z r ó ż n y m i pozawiejskimi i pozabieszczadzkimi ś r o d o w i s k a m i . Osiedlanie się na terenach bieszczadzkich ludności z innych części kraju oraz innych środowisk kulturo­ wych zachwiało dawnym u k ł a d e m gospodarczo-społecznym i kulturowym tradycyjnej wsi. W i e l k ą rolę w tych p r z e o b r a ż e n i a c h spełniały również szkoły oraz instytucje i organizacje, k t ó r y c h działalność wciągała stopniowo m i e s z k a ń c ó w wsi bieszczadzkich w nurt szerszych, regionalnych, ogólno­ narodowych czy też światowych p r o b l e m ó w . L u d n o ś ć wiejska wzory p o s t ę p o ­ wania czerpie obecnie z r ó ż n o r o d n y c h źródeł. Odnosi się to w szczególności do młodzieży, ale dotyczy r ó w n i e ż pokolenia ludzi starszych, którzy poprzez różne koleje swego powojennego losu wyszli poza bariery tradycyjnych n o r m , regulujących ściśle ich dawne p o s t ę p o w a n i e . Analiza m a t e r i a ł ó w zebranych w terenie nasuwa stwierdzenie, że stopień z a a n g a ż o w a n i a ludności w sprawy ogólnospołeczne był p o c z ą t k o w o na t y m obszarze niewielki. Z a z n a c z a ł się on jednak różnie i najczęściej w zależności od charakteru danego środowiska. Wiadomo na przykład, że wsie z ludnością miejscowego pochodzenia c h a r a k t e r y z o w a ł o w przeszłości bardzo silne poczucie związków rodzinnych, sąsiedzkich i o g ó l n o wioskowych. D o m i n u j ą c ą rolę w tych u k ł a d a c h odgrywały autorytety rodzinne, kościelne i administracyjne, podbudowane często stanem posiadania m a j ą t k o w e g o , stanowiskiem społecz­ nym, r e p r e z e n t o w a n ą wiedzą oraz indywidualnymi zaletami charakteru. W społecznościach tych funkcjonowało wiele tradycyjnych form współ­ życia i współpracy. Z r ó ż n i c o w a n i e etniczne i wyznaniowe, jakie charaktery­ zowało te wsie do czasu I I wojny światowej, nie stanowiło ź r ó d ł a wzajemnych konfliktów oraz niechęci. W nowej sytuacji powojennej, trudnej i wyjątkowo skomplikowanej w warunkach bieszczadzkich, zaznaczyły się pewne charakterystyczne cechy w postawie tamtejszej ludności. Polegały one często na skierowywaniu zainte­ resowań indywidualnych na sprawy dotyczące głównie własnych rodzin lub najbliższych swoich przyjaciół i sąsiadów. Tendencja ta c h a r a k t e r y z o w a ł a różne ś r o d o w i s k a wiejskie, ale najwyraźniej zaznaczyła się w ś r ó d wsi nowoosadniczych, zwłaszcza w pierwszym okresie ich powstania. Osadnicy koncentrowali bowiem cały swój wysiłek na „zapuszczenie korzeni" w nowym miejscu życia. Postawa ta nie była r ó w n i e ż obca ludności miejscowego pochodzenia, c h o ć inna była motywacja ich p o s t ę p o w a n i a . L u d n o ś ć miejscowa, k t ó r a w przeszłości żyła na ogół w bardzo trudnych warunkach, starała się wykorzystać k a ż d ą n a d a r z a j ą c ą się szansę do wydźwignięcia się z dawnej, na ogół bardzo trudnej sytuacji życiowej. „ O d c h o d z e n i e " od dawnych n o r m społeczno-obyczajowych i dawnego systemu wartości zaznaczało się szczegól10 - Etnografia Polska t. XXXIII/2 �146 MARIA B I E R N A C K A nie w tych wsiach, k t ó r e znalazfy się w zasięgu o ś r o d k ó w pozarolniczego zarobkowania. P o c z ą t k o w y brak zainteresowań dla spraw ogólnych wśród ludności „lubelskiej" uzasadniony był znowu ich przejściem z o b s z a r ó w urodzajnych na ziemie liche, górskie, psychicznie i m obce. W miarę upływu czasu l u d n o ś ć „ l u b e l s k a " swój pobyt w Bieszczadach zaczęła u z n a w a ć za fakt dokonany. Przyszłość dzieci chciałaby jednak widzieć w zawodach poza­ rolniczych, przede wszystkim na terenie miast. Gruntowne przemieszanie tubylców z ludnością n a p ł y w o w ą z różnych stron kraju, zmiany w strukturze gospodarczej i zawodowej tej ludności, w poziomie jej wykształcenia, w warunkach bytowych itp. wpłynęły również decydująco na układy w e w n ą t r z r o d z i n n e , systemy wartości, autorytety wiejskie, głównie zaś na postawy, dążenia i ambicje dorastającej młodzieży. W kształtowaniu się współczesnej społeczności wiejskiej w Bieszczadach p o d s t a w o w ą rolę odgrywają procesy adaptacji i integracji kulturowej. Stopień zaawansowania procesu integracyjnego w zróżnicowanej społeczności biesz­ czadzkiej uzależniony jest nie tylko od p r z e ł a m y w a n i a wzajemnych różnic, ale przede wszystkim od przystosowania i stabilizacji ludności osadniczej w nowych warunkach geograficzno-gospodarczych i kulturowych. Proces ten dokonuje się w wielu dziedzinach. Niezwykle ważną rolę odgrywa w n i m właściwa organizacja życia gospodarczego, społecznego i kultural­ nego. W badaniach stwierdzono, że tam, gdzie następuje stabilizacja osadnicza i zaznacza się uczestnictwo jednostek w życiu o g ó l n o w i o s k o w y m , p r z e ł a m y w a ­ nie postaw nieufności oraz obojętności w stosunku do otoczenia dokonuje się szybciej. Wydaje się nawet, że w obecnym stadium m o ż n a j u ż m ó w i ć 0 integracji społecznej w obrębie sąsiedztwa oraz całych społeczności wioskowych. O ile bowiem w początkowej fazie osadnictwa troska o własną stabilizację d o m i n o w a ł a w p o s t ę p o w a n i u większości rodzin osadniczych, to z u p ł y w e m lat coraz większego znaczenia nabiera więź sąsiedzka i o g ó l n o wioskowa. Z narastaniem tych więzi zanika izolacja poszczególnych rodzin, przełamują się wzajemne opory, co doprowadza coraz częściej do licznych p o w i ą z a ń , między innymi także do m a ł ż e ń s t w mieszanych zawieranych przez c z ł o n k ó w różnych, do niedawna niechętnych wobec siebie grup ludności. M a ł ż e ń s t w a te, łączące l u d n o ś ć miejscowego pochodzenia i n a p ł y w o w ą , p o l s k ą i u k r a i ń s k ą , polską i grecką — świadczą niewątpliwie o postępują­ cym procesie integracyjnym (Biernacka 1974; Jadam 1975). Narastanie więzi sąsiedzkich i o g ó l n o w i o s k o w y c h szczególnie d o d a t n i ą rolę spełnia we wsiach nowoosadniczych i dosiedlanych. Wyrazem jej były 1 są r ó ż n e formy pomocy sąsiedzkiej, czyny społeczne podejmowane dla dobra całej wsi, a także wspólne, wioskowe uroczystości. Przebieg tych p r o c e s ó w był różny, zależny od splotu wielu r ó ż n o r o d n y c h c z y n n i k ó w . Inaczej przebiegał w tradycyjnych, najbardziej ustabilizowanych społecz­ nościach miejscowego pochodzenia, inaczej we wsiach pozostających w bezpo­ średnim zasięgu o ś r o d k ó w zarobkowania (przemysłu drzewnego, naftowego, �147 SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH budowy z a p ó r wodnych, k a m i e n i o ł o m ó w itp.), jeszcze inaczej we wsiach indywidualnych o s a d n i k ó w rolnych, dających p o c z ą t e k nowym osadom. Okazuje się п р . , że we wsiach, gdzie istnieje możliwość z a r o b k ó w poza­ rolniczych w skali szerszej, problem realizacji pomocy sąsiedzkiej i c z y n ó w społecznych jest tak samo trudny, c h o ć zaistniały z innych przyczyn aniżeli w nowo p o w s t a ł y c h wsiach rolniczych. Nie mniej trudna wydaje się np. pod tym względem sytuacja w górskich osadach leśnych, za­ mieszkanych do niedawna prawie wyłącznie przez r o b o t n i k ó w stałych lub sezonowych. W osadach tych przewijało się sporo jednostek z tzw. marginesu społecznego, k t ó r y c h p o s t ę p o w a n i e r z u t o w a ł o w s p o s ó b ujemny na stosunki panujące wewnątrz tych społeczności. N a p o d ł o ż u działalności zmierzającej do aktywizacji jednostek i społecz­ ności wioskowych rodziła się również więź regionalna bieszczadzka. P o t r z e b ę więzi regionalnej odczuwali w Bieszczadach zwłaszcza ci osadnicy, k t ó r z y na tej ziemi znaleźli swą p r z y s t a ń i stabilizację życiową. Podniesienie na wyższy poziom regionu, k t ó r y głównie na skutek wyjątkowo skomplikowanej przeszłości historycznej wykazuje zapóźnienie w stosunku do innych r e g i o n ó w kraju, stało się dla wielu ludzi sensem ich życia. N a podstawie prowadzonych b a d a ń , a t a k ż e wypowiedzi p a m i ę t n i k a r z y (Pionierzy... 1975) m o ż n a sądzić, że mieszkańcy wsi bieszczadzkich mają j u ż poza s o b ą najtrudniejszy okres pionierstwa nacechowanego walką o własną stabilizację. Powoli dokonuje się również proces integracji społeczno-kulturowej tej tak bardzo zróżnico­ wanej ludności. D o jego utrwalania przyczynia się stałe podnoszenie poziomu wiedzy i kultury, a także stabilizacja życiowa o s a d n i k ó w . Istnieją przesłanki świadczące, że społeczeństwo bieszczadzkie staje się coraz bardziej otwarte nie tylko na sprawy własnego regionu, ale t a k ż e na pełne uczestnictwo w życiu o g ó l n o n a r o d o w y m i o g ó l n o p a ń s t w o w y m . LITERATURA Bibliografia... 1960/1963 Bibliografia Historii Kultury Ludowej Karpat, Warszawa, cz. 1-2. B i e r n a c k a M. 1962 Dawne i współczesne formy organizacji pasterstwa w Bieszczadach, „Etnografia Polska", t. 6. 1974 Kształtowanie sie nowej społeczności wiejskiej w Bieszczadach, Wrocław. C z a j k o w s k i J. 1969 Historyczne i etniczne podstawy kształtowania się grup etnograficznych wej woj. Muzeum części rzeszowskiego, Materiały w Budownictwa południo­ Ludowego w Sanoku, nr 9, Sanok. Dobrowolski K. 1938 Dwa studia nad powstaniem kultury ludowej w Karpatach 1961 Studia nad pasterskich kulturą pasterską w Karpatach Północnych. Zachodnich, Kraków. Typologia wędrówek od XIV do XX w., „Wierchy", R . 29. F a l k o w s k i J . , P a s z y c k i B. 1935 Na pograniczu lemkowsko-bojkowskim. Zarys etnograficzny, Lwów. �148 MARIA B I E R N A C K A G ł a d y s z o w a M. 1967 O budownictwie ludowym w Karpatach Polskich, „Etnografia Polska", t. 11. Jadam H. 1975 Małżeństwa mieszane jako jedna z płaszczyzn integracji osadników bieszczadzkich, „Kultura i Społeczeństwo", nr 4. J o s t o w a W. 1972 Pasterstwo na Orawie, K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a B. Wrocław. 1969 Tradycyjna gospodarka sezonowa w Karpatach Polskich, Wroclaw. K o w a l s k a - L e w i c k a A. 1980 Hodowla i pasterstwo w Beskidzie Sądeckim, Wrocław. M i s i ń s k a M. 1971 Podhale dawne i współczesne, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna, nr 15, Ł ó d ź N i z i r i s k a I. 1966 Budownictwo Pionierzy... 1975 Pionierzy, R e i n f u s s R. 1939 1948/1949 wiejskie Pamiętniki we wsi Ciche, pow. Nowy Targ, Warszawa. osadników bieszczadzkich, Rzeszów. Ze studiów nad kulturą materialną Bojków, „ R o c z n i k Ziem Górskich", t. 2. Łemkowie jako grupa etnograficzna, Prace i Materiały Etnograficzne, nr 7, Lublin. Tradycje... 1983 Tradycje a współczesne przeobrażenia Polska", t. 28 (oprać, zbiorowe). kulturowe wsi Beskidu Śląskiego, „Etnografia Maria Biernacka DIE D O R F G E S E L L S C H A F T IN D E R BIESZCZADY-REGION N A C H D E M 2. WELTKRIEG Zusammenfassung Die Region von Bieszczady ist ein im siidóstlichen Teil polnischer Karpaten gelegener Gebirgsland im Grenzegebiet Polens mit der Tschechoslowakei und mit der Bis zum 2. Merkmale, Weltkrieg unterschied die sowohl auch durch eine diese Region durch ihre geographische diflferenzierte wurden. Die in Bergtálern polnischer, sich ethnische Lage und religiose gelegenen Dórfer ukrainischer (ethnographische durch und spezifische den Sovjetunion. sozial-kulturelle Bergwirtschaftstyp, Struktur der B e v ó l k e r u n g in Bieszczady waren durch die Gruppen der ais bedingt Bevólkerung Bojken, Lemken und Dolinaner) sowie judischer und teilweise deutscher Herkunft bewohnt. Infolge tragischer durch den letzten Weltkrieg verursachten Ereignisse, wurde die Region fast vollstandig entvólkert und in groBem AusmaB devastiert. ukrainischer Herkunft wurde in die Sovjetunion repatrien iibrigen wurde in -die Gebiete West- und Nordpolens E i n Teil der (die umgesiedelt. Ukraine), Bevólkerung ein Teil Seit jener Zeit der (1947) wurde die Region von Bieszczady Gegenstand intensiver Bemiihungen polnischer Behorde, deren Ziel ihre Neubesiedlung und -bewirtschaftung war. Infolge jahrelanger Siedlungs- und Wirtschaftsaktivitát, anstelle das alten, difierenzierten Systems ethnischer und religióser Verhaltnisse, hat sich die neue polnische Gesellschaft mit kleiner Beimischung der Bevol­ kerung ukrainischer Herkunft oder des gemischten polnisch-ukrainischen Elements gestaltet. �149 SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH Die aktuellen verschiedenen Bewohner Regionen von Bieszczady Polens und bilden eine unterschiedlichen komplexe Gemeinschaft, sozial-kulturellen Kreisen Hauptziel der von der Autorin des vorgelegten Artikels unternommenen (im Rahmen der Abteilung Ethnographie des Instituís der Geschichte Adaptation und Integration aufzufassen. Die Buchform veróffentlicht: M . Biernacka, Kształtwanie dach (Gestaltung einer neuen Dorfsgesellschaft Materiellen wirtschaft- Beriicksichtigung des Prozesses der Ergebnisse dieser Forschungen się nowej społeczności in der aus Forschungen der Kultur der P A d W ) war deswegen den ProzeB der Gestaltung demographischer, licher und sozial-kultureller Verhaltnisse mit besonderer die stammen. Region von wurden in wiejskiej w Bieszcza­ Bieszczady), Wroclaw 1974. Übersetzl von Barbara Kocowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/46762ab84d39dfa4c9a368eb2ea5fb75.pdf 7d4c9997643560686c170311541033e7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1327 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1226 Title A name given to the resource Kulturowe przejawy więzi w społecznościach wiejskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.223-244 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 1 PL ISSN 0071-1861 Część III MARIA B I E R N A C K A (IHKM PAN, Warszawa) K U L T U R O W E P R Z E J A W Y WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH W I E J S K I C H , I. U PODŁOŻA T R A D Y C J I Problematyka więzi społecznej przewija się poprzez różne kierunki badań naukowych, przede wszystkim jednak badania te prowadzone są w ramach nauk socjologicznych. Ale nie tylko — rolę i znaczenie więzi społecznych w zbiorowościach ludzkich śledzą przedstawiciele takich dyscyplin wiedzy, jak pedagogika, psychologia, a także psychiatria, które w ogromnym postę­ pie cywilizacyjnym współczesnego świata widzą zagrożenie dla coraz bardziej osamotnionego człowieka. Zagrożenie *o wypływa ze stanu ciągłych napięć nerwowo-psychicznych, niepowstrzymanego pośpiechu, zalewu informacji, a także depersonalizacji stosunków społecznych. Wprawdzie zjawiska te wystę­ pują najostrzej w wielkich aglomeracjach miejskoprzemysłowych, niemniej zaznaczają się coraz namacalniej w wiejskich i małomiasteczkowych środo­ wiskach, a więc w tych zbiorowościach, które na przełomie X I X i X X w. stanowiły jeszcze stosunkowo zwarte organizmy — korzeniami swymi tkwiące w tradycji. Jeśli przyjmiemy za socjologiem Janem Szczepańskim, że więź społeczna stanowi „zorganizowany system stosunków, instytucji, środków kontroli spo­ łecznej skupiający jednostki, podgrupy i inne elementy składowe zbiorowości w całość zdolną do trwania i rozwoju", to wieś polska z przełomu X L X i X X w. taką właśnie spójną zbiorowość stanowiła. Bo „każda zbiorowość — jak pisze dalej wspomniany autor — jeżeli ma trwać, istnieć i rozwijać się. musi posiadać więź powodującą jej wewnętrzną spójność, zapewniającą za­ spokajanie potrzeb indywidualnych i zbiorowych, lojalność członków wobec' całości, przeciw­ stawianie się innym zbiorowościom lub współpracę z nimi, słowem, każda zbiorowość musi być wewnętrznie zorganizowana i uporządkowana" (Szczepański, 1970, s. 238). Badając współczesną rzeczywistość społeczno-gospodarczą i kulturową pol­ skiej wsi stwierdzamy, że dokonywujący się od czasu I I wojny światowej przyspieszony proces przemian posiada różny przebieg i w związku z tym obraz dzisiejszych wiejskich społeczności — mimo pozornej jednolitości — wy- �224 MARIA BIERNACKA kazuje znaczne zróżnicowanie. Wśród wielu czynników decydujących o od­ mienności i zróżnicowaniu przebiegu procesu rozwojowego polskiej wsi pod­ stawowe znaczenie posiada własna tradycja historyczna, warunkująca wy­ odrębnienie się określonych regionów, specyficznych pod względem kulturo­ wym zespołów wiejskich, a nawet charakterystycznych miejscowości. Proble­ mowi temu poświęcił wiele uwagi Kazimierz Dobrowolski, który w swym studium pt. Teoria podłoża historycznego ukazywał proces współzależności zachodzącej pomiędzy aktualnym stanem społeczno-gospodarczym i kulturo­ wym danego obszaru a jego przeszłością historyczną. Jak wykazują badania, współzależność tę obserwować m o ż n a także w wa­ runkach współczesnej gospodarki planowej, w której pewne pożądane pro­ cesy natury społeczno-gospodarczej i kulturowej są sterowane przez odpo­ wiednie instytucje i ośrodki władzy państwowej. Okazuje się bowiem, że m i m ó ujednoliconych programów działania, zarządzeń oraz środków przezna­ czonych na ich realizację, w praktyce uzyskuje się bardzo nierówne efekty. Osiągnięcia te są bowiem w znacznym stopniu uzależnione od napędowych sił społecznych danego środowiska i uwarunkowane jakże często przez jego bliższą czy bardziej odległą przeszłość historyczną. Podtrzymywanie tradycji i czerpanie z własnego dziedzictwa kulturowego może być procesem bezwiednym, niejako automatycznym i naturalnym — bywa jednak, że stanowi ono działalność świadomą i celową, prowadzoną przez odpowiednie instytucje, ośrodki naukowe, a nawet wybitne jednostki, Z historii rozwoju nauk humanistycznych wynika, że polska etnografia i fol­ klorystyka należą do tych dyscyplin wiedzy, w których problem rejestracji i oceny wartości składających się na tzw. „dziedzictwo kulturowe" narodu należały do zadań naczelnych. Szczegółowa analiza historii rozwoju polskiej myśli etnograficznej pozwala również stwierdzić, że j u ż u samego zarania zainteresowań kulturą ludową, a następnie pełnego rozwoju etnografii tkwiła myśl obrony tych wszystkich wartości, które „odkrywano" w kulturze ma­ terialnej, społecznej i duchowej warstwy chłopskiej. N a znaczenie wartości tkwiących w kulturze ludowej zwracano szczególną uwagę w okresie niewoli politycznej naszego kraju. W warstwie chłopskiej i jego kulturze widziano bogate źródło odrodzenia narodowego i państwo­ wego. Nie mniejszą wagę przywiązywano do tych problemów po odzyskaniu w 1918 r. niepodległości Polski. Świadczą o tym liczne wypowiedzi badaczy polskiej kultury ludowej tej miary, co Jan Stanisław Bystroń, Kazimierz Mo­ szyński, Stanisław Poniatowski oraz Stefan Czarnowski. Ale właśnie wówczas ocen i określenia stosunku do wartości tkwiących w tradycyjnej kulturze lu­ dowej oczekiwano także ze strony przedstawicieli warstwy chłopskiej, a więc rzeczywistych twórców i nosicieli tejże kultury. Stefan Czarnowski analizując w szerokiej perspektywie historyczno-socjo­ logicznej i przestrzennej charakterystyczny dla końca X I X oraz pierwszej p o ł o w y X X w. proces tworzenia się chłopskiego ruchu społecznego, zwracał uwagę na ogromne trudności, na jakie natrafiają organizatorzy i działacze �K U L T U R O W E PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH W I E J S K I C H 225 tego ruchu pochodzenia chłopskiego. Miał świadomość, że reformy społeczno-gospodarcze, których rzecznikami byli działacze ruchu chłopskiego, naruszą ó w ustabilizowany styl życia wiejskich społeczności lokalnych. Przypominał, że już w ciągu pierwszych kilkudziesięciu lat po uwłaszczeniu „chłop polski z dość lekkim sercem zrzucał z siebie cały ten balast przeszłości, skojarzony w jego wyobrażeniu z poniżaniem stanu włościańskiego w porównaniu z mieszczańskim i szlacheckim, a nawet z wolnym robotnikiem fabrycznym". Zdaniem Czarnowskiego zagrożona została wówczas cała kultura ludowa, w skład której wchodziły nie tylko „stroje i malowanki", ale bogaty folklor, obyczajowość, sposoby wykonywania pracy, tradycyjne poglądy i tradycyjne wierzenia. i Stan ten uległ zmianie zwłaszcza po odzyskaniu niepodległości. Dojrze­ wające wówczas pod względem świadomości narodowej i społecznej młode pokolenie c h ł o p ó w zaczęło zwracać się w sposób świadomy ku swojej prze­ szłości i wydobywać z niej wszystko to, co stanowi wartość, co winno być wykorzystane w nowych warunkach i co jednocześnie mogłoby przyczynić się do wzmocnienia chłopskiej odrębności. Czarnowski zwracał uwagę, że „praca ta olbrzymia — kto wie, czy nie ponad siły jednego pokolenia. Praca sortowania, wartościowania, przetwarzania. C o więcej praca w postępie swoim rozwijająca się pod znakiem sprzeczności zasadniczych". Chodziło tu oczywiście o sprzeczność wynikającą z faktu, że działacze ruchu chłopskiego zmuszeni byli zwracać się ku tej przeszłości, która pod wieloma względami była „w znacznej mierze przeszkodą na drodze przeobrażenia wsi polskiej z za­ bytku historycznego w organizm nowoczesny, zdolny żyć i prosperować w no­ woczesnych warunkach gospodarczych". Życie jednak wykazało — jak stwier­ dza Czarnowski — że działacze ci stali się „pionierami przyszłości", należeli do tych, którzy usiłowali wprowadzać „nowoczesne zasady gospodarki, no­ woczesne pojęcia, nowoczesną organizację życia produkcyjnego i politycznego" (Czarnowski, 1956, t. 2, s. 185). M o ż n a by przytoczyć wiele przykładów ilustrujących proces dojrzewania warstwy chłopskiej do zadań obywatelskich w skali własnych wsi, w społecz­ nościach typu ponadlokalnego, a także w skali całego kraju. M o ż n a by również powiedzieć, że pionierzy ruchu odrodzenia wsi, „uwikłani" w ochro­ nę swych tradycji i równocześnie propagujący na wsi postęp starali się swą działalność nasycać najlepszymi,, w ich mniemaniu — rodzimymi treściami kulturowymi i tym sposobem podnosić znaczenie kultury warstwy chłopskiej do rzędu wartości ogólnonarodowych. Zmiany, jakie się bowiem dokonywały na wsi polskiej w okresie międzywojennym, dotyczyły w największym stopniu tych sfer życia chłopskiego, które należy określić jako dążenie do pełnego uczestnictwa c h ł o p ó w w życiu społeczno-obywatelskim. A uczestnictwo to wią­ zało się jak najściślej z procesem kształtowania się wśród warstwy chłopskiej postaw narodowych i społecznych. Proces ten był z reguły niezależny od sytuacji materialnej ówczesnej wsi, wymagającej przecież, jak wiadomo za­ sadniczych reform. Uwidoczniło się to szczególnie podczas I I wojny świato- 15 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1 �226 MARIA B I E R N A C K A wej, w czasie której wieś polska brała odpowiedzialność za walkę o pełne odzyskanie wolności i niepodległości. W zmienionych gruntownie po I I wojnie światowej warunkach ustrojo­ wych i gospodarczo-społecznych wzmogło się znacznie zainteresowanie pań­ stwa i społeczeństwa sprawami pielęgnowania i rozwoju jak najszerzej po­ jętej kultury wiejskiej. Wypływa to z podstawowych założeń ustrojowych i wyraża się z jednej strony odpowiednim sterowaniem polityką kulturalną, z drugiej zaś roztaczaniem opieki nad inwentaryzacją i zabezpieczaniem za­ bytków kultury ludowej, a także na zapewnianiu odpowiednich warunków do prowadzenia badań naukowych w tej dziedzinie. We wszystkich tych badaniach wiele miejsca poświęca się tradycji i jej roli w kształtowaniu współ­ czesnej kultury wsi. Tradycyjne społeczności wiejskie z przełomu X I X i X X w. stanowią bowiem z reguły punkt wyjścia do analizy współczesności. W dzie­ jach kultury rejestrujemy bowiem — jak to pisała Kazimiera ZawistowiczAdamska — „różnorodne nawarstwianie, sięgające daleko w przeszłość, lecz równolegle m o ż e m y obserwować « n a g o r ą c o » , jak niektóre z nich dostoso­ wują się do dzisiejszej rzeczywistości, jak istotnej zmianie ulega ich funkcja, akceptowana częstokroć w szerokich kręgach naszego społeczeństwa" (Zawistowicz, 1976, s." 168). II. OBSZAR BADAŃ T E R E N O W Y C H Badania terenowe na temat więzi społecznych wsi prowadzone w ramach prac Zakładu Etnografii I H K M P A N w latach 1980-1986- skoncentrowane były głównie na obszarze środkowego i północno-wschodniego Mazowsza oraz Podlasia, a porównawczo także w niektórych miejscowościach połud­ niowej Polski. Największe skupienia badanych miejscowości na Mazowszu to wsie położone na północ od Warszawy w okolicach Puszczy Kampinoskiej oraz na obrzeżu stolicy od strony południowo-zachodniej, a ponadto wy­ brane osady w Płockiem, Ciechanowskiem, Ostrołęckiem i Łomżyńskiem. Podlasie jest reprezentowane przez wsie woj. siedleckiego, bialsko-podlaskiego i nieco w mniejszym stopniu pflzez wsie woj. białostockiego. Część materiałów pochodzi także z zi«mi mazurskiej i suwalskiej. Poza tym podczas prac korzystano z materiałów terenowych zgromadzonych w Zakładzie Etnografii I H K M P A N przy opracowywaniu innych zagadnień, jak rola oświaty w roz­ woju kulturowym polskiej wsi oraz przekazywanie tradycji kulturowych w ro­ dzinie i społeczności lokalnej. Te dodatkowe materiały pozwalają spojrzeć na problem funkcjonowania więzi w społecznościach wiejskich bardziej cało­ ściowo. Podstawę do badań terenowych na temat więzi społecznych stanowił kwe­ stionariusz obejmujący następujące grupy zagadnień: ogólna charakterystyka badanej miejscowości, rodzaje więzi społecznych i ich przejawy kulturowe �KULTUROWE PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH WIEJSKICH 227 w przeszłości, współczesna rodzina a krąg krewniaczy, współczesna rodzina a krąg sąsiedzki, współczesna rodzina a społeczność ogólnowioskowa. Po­ przez sformułowane w kwestionariuszu pytania badawcze starano się uzyskać obraz przemian społecznych więzi w trzech warstwach chronologicznych: przełomu X I X i pierwszych lat X X w., okresu pomiędzy I i ÍI wojną świa­ tową oraz lat powojennych. Zakłada się ponadto, że obraz ten winien po­ siadać cechy dynamiczności i spójności wyrażanej w całościowym ujmowaniu badanych zjawisk. A więc nie tylko trendy rozwojowe, ale także czynniki sprzyjające lub opóźniające określone zmiany. W doborze terenu badań kierowano się myślą uchwycenia procesu prze­ mian więzi społecznej w możliwie zróżnicowanych środowiskach gospodar­ czych i społeczno-kulturowych. Tak więc najbliższe okolice Warszawy repre­ zentują dwa różne środowiska. W południowo-zachodniej części rozwija się i dominuje gospodarstwo specjalistyczne nastawione na zaopatrzenie wielkie­ go miasta, a ponadto przeważają zajęcia pozarolnicze w stolicy oraz przy­ ległych miasteczkach i zakładach przemysłowych. W tych miejscowościach obserwuje się znaczny postęp w zakresie modernizacji gospodarstwa rolnego, zwłaszcza specjalistycznego, a także zdecydowanie wyższy standard bytowy ich mieszkańców. Inaczej jest we wsiach położonych w okolicach Puszczy Kampinoskiej. Wsie te o lichej piaszczystej ziemi należały do wyjątkowo ubogich i zapóźnionych w rozwoju gospodarczym. Ponadto w ostatnich la­ tach „zawisła" nad mieszkańcami tych terenów „groźba" włączenia ich wsi do Kampinoskiego Parku Narodowego. W stosunku do niektórych miejsco­ wości plan ten już zrealizowano, inne oczekują na rozstrzygnięcie swojego losu. Jest rzeczą zrozumiałą, że przejściowość tej sytuacji nie może sprzyjać stabilizacji oraz modernizacji gospodarstwa rolnego. Miejscowa ludność, w tym zwłaszcza młodzież, szuka zajęć pozarolniczych i nie wykazuje za­ interesowania dla pracy związanej z ziemią. Należy jednakże stwierdzić, ze obydwu zespołów badanych wsi podwar­ szawskich nie można zaliczyć do typowo rolniczych i dlatego też mogą one stanowić jedynie punkt odniesienia do badań prowadzonych na obszarach czysto rolniczych. D o tego typu obszaru zaliczono wsie północno-wschod­ niego Mazowsza i Podlasia, gdzie dominują gospodarstwa rolne stanowiące dla ludności wiejskiej podstawowe źródło utrzymania. Kulturę tych wsi ce­ chowała jeszcze do niedawna znaczna zachowawczość, dzięki czemu istnieje obecnie możliwość bezpośredniej obserwacji tej kultury w jej warstwie tra­ dycyjnej, a także rejestracji wybranych faktów i zjawisk na podstawie relacji ludzi starszych, uzyskanych podczas etnograficznych badań terenowych. Jest to ponadto teren, który w przeszłości charakteryzował się dużym zróżnicowa­ niem społeczno-kulturowym, wyznaniowym oraz etnicznym. Wprawdzie róż­ nice te uległy i obecnie nadal ulegają stałemu zacieraniu, niemniej w wielu jeszcze dziedzinach współczesnego życia dają o sobie znać. Źródła i materiały terenowe pochodzące z innych obszarów Polski, w tym �228 MARIA B I E R N A C K A zwłaszcza z południowej, dostarczają wiedzy o kulturze tamtejszej ludności charakteryzującej się dynamicznością, gospodarnością, ruchliwością i zarazem tradycjami dużego uspołecznienia*. III. WSPÓŁDZIAŁANIE J A K O PRZEJAW WIĘZI SPOŁECZNEJ Współdziałanie należy do podstawowych przejawów życia kulturowego społeczeństw ludzkich i spełnia doniosłą rolę w kształtowaniu się kultur ca­ łego świata. Znane szeroko w kulturze wsi polskiej elementy współdziałania w wielu swych formach przetrwały do czasów współczesnych. Do takich form zaliczyć także należy tradycyjną pomoc wzajemną, zwaną inaczej p o m o c ą sąsiedzką. Kazimiera Zawistowicz-Adamska organizując po I I wojnie w K a ­ tedrze Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego badania nad problematyką trady­ cyjnego współdziałania — poprzez pomoc sąsiedzką rozumiała „ p o m o c oka­ zywaną sobie wzajem przez c z ł o n k ó w tej samej gromady wiejskiej, więc nie tylko przez bliskich sąsiadów, lecz przez sąsiadów w szerszym znaczeniu tego słowa — współmieszkańców wsi". Wyróżniała przy tym dwa podstawowe rodzaje pomocy: 1) pomoc i współpracę ludzi w warunkach zwykłych, mieszczących się w ramach, przeciętnie unormowanego życia wiejskiego, 2) pomoc okazywaną jednostkom w szczególnych sytuacjach życiowych lub zespołową czynność wykonywaną dla wspólnego dobra gromady, wykracza­ jącą poza utarty bieg zdarzeń. Zgodnie z tą zasadą pierwszy rodzaj po­ mocy sąsiedzkiej obejmuje prace polne i inwestycyjne, a ponadto wzajemne składanie sobie darów podczas świąt i ważniejszych uroczystości rodzinnych, jak np. wesela, chrzciny. Drugi rodzaj, to pomoc świadczona sobie wzajem w przypadkach nieszczęśliwych wydarzeń losowych oraz współdziałanie gro­ madzkie na rzecz całej zbiorowości wiejskiej. Podstawową zasadą pomocy sąsiedzkiej jest wzajemność świadczeń. O d ­ nosi się to przede wszystkim do pomocy okazywanej sobie wzajem w robo­ tach polnych. Przy pracach o charakterze dorywczym, jednorazowym, zasady tej nie przestrzega się j u ż tak ściśle, a korzystający z usług odwzajemnia się tylko poczęstunkiem, czasem połączonym z zabawą. Inaczej okazywano pomoc osobom czy rodzinom, które spotkało jakieś nieszczęście, jak np. pożar, p o w ó d ź , choroba, strata w dobytku lub inne jeszcze wydarzenia. Udzielanie w takim przypadku pomocy jest zawsze wyrazem zwykłej soli­ darności ludzkiej. Wprawdzie solidarność ta zawiera w sobie elementy pew­ nej asekuracji na wypadek własnego nieszczęścia, niemniej gotowość i bez­ interesowność jest istotą tego działania. Kręgi współuczestników tradycyjnej * Ogółem przeprowadzono badania w 37 wsiach, położonych w granicach 13 województw, uzyskując razem 104 wywiady, 'które znajdują się w archiwum Zakładu Etnografii I H K M PAN w Warszawie. Wszystkie informacje terenowe, wykorzystane w niniejszym tekście, po­ dawane są bez każdorazowego odwoływania się do źródła. Artykuł ten stanowi wstępne podsumowanie badań. �V KULTUROWE PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH WIEJSKICH 229 pomocy sąsiedzkiej bywały różne, zazwyczaj wyznaczała je społeczna więź pokrewieństwa, sąsiedztwa, a także więź ogólnowioskowa. Zwykle powszech­ ny charakter miała pomoc sąsiedzka w tych wsiach, które cechował znaczny stopień samowystarczalności gospodarczej. Utrwaleniu tradycyjnych form po­ mocy sąsiedzkiej sprzyjała ponadto znaczna izolacja mieszkańców wsi od wpływów zewnętrznych, liczne powiązania i pokrewieństwa wewnątrzwioskowe, a także siła moralna opinii społecznej. We współdziałaniu gromadzkim na rzecz wspólnego dobra zasada indy­ widualnej wzajemności świadczeń nie obowiązuje, wszyscy bowiem pracują dla dobra całej określonej społeczności. Udział w tego typu działalności wy­ maga więc od inicjatorów i w y k o n a w c ó w nie tylko solidarności, ale także świadomości celów i nadrzędnych wartości owych społecznych poczynań. Są to z reguły wartości dotyczące szerszych zespołów ludzkich, a więc całej społeczności wiejskiej, regionu, własnej warstwy społecznej, czy nawet wspól­ noty ogólnonarodowej. Postawową cechą tego współdziałania jest inicjatywa, połączona z dobrowolnością wykonania podjętych zamierzeń. Współdziała­ nie to nie obejmuje zatem tych form działalności zbiorowej, które bywały narzucane wsi odgórnie w postaci szarwarków lub innych powinności. W peł­ ni natomiast uwzględnia wszystkie formy działań zespołowych, które zostały podjęte za zgodą danej społeczności. D o tego typu współpracy na rzecz ogółu należy zarówno budowa dróg, mostów, szkół, d o m ó w ludowych, boisk sportowych oraz innych jeszcze urządzeń społecznych, jak również troska o ich właściwe zabezpieczenie i racjonalne wykorzystywanie. Jak wykazują badania, współdziałanie nie jest zjawiskiem stałym i nie­ zmiennym. W trakcie rozwoju historycznego wsi zmieniały się zarówno for­ my, jak również zasady i kręgi współdziałania. Różne też były jego cele. Z tych też względów pomoc sąsiedzką należy analizować w ścisłym powią­ zaniu z tłem historycznym, strukturą gospodarczą i z a w o d o w ą oraz czynni­ kami natury społeczno-kulturowej. IV. WIĘŹ R O D Z I N N A I J E J P R Z E M I A N Y „Rodzina — jak pisze J. Szczepański — jest grupą osób połączonych stosunkiem małżeń­ skim i rodzicielskim, które to stosunki decydują o powstaniu i istnieniu rodziny. W rodzinie rodzą się nowi członkowie, którym rodzina przekazuje drogą dziedziczenia biologicznego ce­ chy swego gatunku. Obok podstawowego zadania utrzymania ciągłości biologicznej społeczeń­ stwa rodzina spełnia jeszcze drugie zadanie polegające na przekazywaniu dzieciom dziedzictwa kulturowego szerszych grup takich jak klasy społeczne i naród" (Elementarne..., 1975). Rodzina jako grupa społeczna dysponuje systemem określonych norm społeczno-obyczajowych, wzorów kulturowych, nawyków intelektualnych, za­ chowań symbolicznych, wytworów materialnych, które wywierają zasadniczy wpływ na proces wychowania jednostki, a także na kształtowanie się jej postaw w stosunku do całego systemu wartości przez tę rodzinę reprezento­ wanych. Nie są to jedyne czynniki wpływające na stopień natężenia powią- �230 MARIA B I E R N A C K A zań wewnątrzrodzinnych. Znaczny wpływ na kształtowanie się wewnętrznego życia rodziny wywierają także czynniki zewnętrzne, wyrażające się w całym splocie uwarunkowań społecznych, kulturowych i gospodarczych, w obrębie których określona rodzina funkcjonuje. W rodzinie jako podstawowej komórce życia społecznego funkcjonuje cały splot sił wiążących ze sobą wszystkich jej członków. Siły te określone jako więź rodzinna oparte są na podstawach emocjonalnych wynikających ze związku małżeńskiego oraz świadomości związków genetycznych i genealogicznych. Więź rodzinną cechuje duże zróżnicowanie. Intensywność jej zależna jest od stopnia natężenia i rozłożenia wewnątrz rodziny tych wszystkich czynni­ ków, które się składają na jej powstanie. Jest orla zjawiskiem dynamicznym, ulegającym stałym przeobrażeniom, odmienna w różnych fazach i okolicz­ nościach życia rodziny. Są więc rodziny charakteryzujące się dużym stopniem wewnętrznej zwartości i sile oddziaływania na zewnątrz, a są także inne prawie całkowicie tych cech pozbawione. Leon Dyczewski zmierzający w swych rozważaniach do generalizacji i systematyzacji różnorodnych stosunków panujących w rodzinach sprowadza je do trzech zasadniczych zespołów, które z kolei rzutują na główne rodzaje więzi rodzinnej. Pierwszy zespół dotyczy kształtowania się tych stosunków pomiędzy po­ koleniami w ramach poszczególnych pokoleń, które powstają w związku z pełnieniem określonych ról w rodzinie. Ich główną treścią jest wychowa­ nie dzieci, autorytet rodziców, udzielanie sobie wzajemnie pomocy. Więź ro­ dzinną powstałą w wyniku tych podstawowych działań skierowanych na pro­ wadzenie i rozwój gospodarstwa i równocześnie związaną ze strukturą ro­ dziny i współdziałaniem jej członków określa się jako więź strukturalnoprzedmiotową. Drugi zespół stosunków rodzinnych dotyczy sfery intelektualnej i emocjo­ nalnej. Treścią tych stosunków są myśli, uczucia, pragnienia, aspiracje i wza­ jemne postawy, jakie zajmują wobec siebie poszczególni członkowie rodziny. Ponieważ cechą charakterystyczną tego zespołu stosunków jest koncentro­ wanie się na konkretnej osobie — więź tę określa się jako więź osobową. Trzeci zespół stosunków wewnątrzrodzinnych dotyczy postaw zgodności lub niezgodności wobec tych samych wartości, norm, wzorów, zachowań, zdarzeń itp. Te czynniki tworzą więź kulturową. Każda z tych trzech rodzajów więzi rodzinnej (strukturalno-przedmiotowa, osobowa i kulturowa) wpływa na stopień zwartości c z ł o n k ó w rodziny, a wszystkie razem tworzą zjawisko tzw. spójności więzi rodzinnej. Stopień tej spójności zależy zaś od indywidualności poszczególnych rodzajów więzi i ich wzajemnych układów (Dyczewski, 1975, s. 310-313). Ukazanie zmian, jakie się dokonały na odcinku więzi międzypokolenio­ wej na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat, wymaga nawiązania do sy­ tuacji wiejskiej, w której funkcjonowała jeszcze tradycyjna rodzina chłopska. Studia przeprowadzane na ten temat przez wybitnych badaczy: Kazimierza �KULTUROWE PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH WIEJSKICH 231 Dobrowolskiego oraz Kazimierę Zawistowicz-Adamską, potwierdzają, że w tra­ dycyjnej kulturze wsi polskiej z przełomu X I X i X X w., a także później funkcjonowały różne formy życia rodzinnego i krewniaczego. Były to trady­ cyjne rodziny wielopokoleniowe, rodziny małe, a także zredukowane formy wielkorodzinne o bardzo małym zasięgu terenowym, a ponadto rody drobnoszlacheckie na Mazowszu i Podlasiu czy też rody góralskie na Podhalu. Tradycyjna rodzina chłopska — jak pisał Kazimierz Dobrowolski — była podstawową instytucją zabezpieczającą ciągłość biologiczną ludności przez utrzymanie i zaopatrzenie potomstwa. Funkcje prokreatywne oraz najściślej z nią związane czynności produkcyjne w gospodarstwie rolnym stały się wyznacznikiem, któremu podporządkowane zostały wszystkie inne funkcje ro­ dziny. Problem przeobrażeń takiej właśnie tradycyjnej, wielopokoleniowej ro­ dziny chłopskiej przewija się przez wiele opracowań monograficznych okresu powojennego, gdzie ukazywano główne trendy ich współczesnego rozwoju. Obok wspomnianych już prac Dobrowolskiego i Zawistowicz-Adamskiej są to przede wszystkim opracowania Danuty Markowskiej, Zbigniewa Jasiewicza, Jana Turowskiego, Bogusława Gałęskiego, Zbigniewa Tyszki — oparte w więk­ szości na bogatym materiale terenowym i wykorzystujące doświadczenia ba­ dawcze dyscyplin pokrewnych, a ponadto zmierzające do szerszych uogólnień teoretycznych. Analiza wskaźników określających stan i natężenie więzi rodzinnej doko­ nane przez L . Dyczewskiego wykazuje, że na przestrzeni ostatnich kilku­ dziesięciu lat rozwijały się dwie zasadnicze tendencje ,w życiu rodzinnym. Jedna prowadziła do indywidualizacji pokoleń w zakresie mieszkania, spraw materialnych w wyborze drogi życiowej (typu wykształcenia, zawodu, ideo­ logii, religii), w wyborze współmałżonka, sposobie spędzania wolnego czasu, robienia zakupów itp. Druga tendencja zmierzała ku bardziej ścisłym związ­ kom osobowym, większej bezpośredniości w kontaktach oraz rozbudowie form wzajemnej pomocy (Dyczewski, 1975, s. 335). Badacze dzisiejszej rodziny, zarówno wiejskiej, jak i miejskiej, zgodnie stwierdzają, że nie stanowi ona j u ż tak zwartego systemu kulturowego, jak to miało miejsce w okresie międzywojennym i wcześniejszym. Ponieważ ^współżycie we współczesnej rodzinie opiera się przede wszystkim na czynni­ kach subiektywnych (wzajemnych uczuciach, poczuciu odpowiedzialności za innych c z ł o n k ó w rodziny, świadomości wspólnych celów) wykazuje ona czę­ sto mniejszą trwałość aniżeli dawniej, kiedy współżycie opierało się głównie na czynnikach obiektywnych. W tym kryją się zarówno słabość dzisiejszej rodziny, jak i siła, która wypływa z konieczności doskonalenia własnej oso­ bowości, by sprostać harmonijnemu współżyciu w szerszym zespole ro­ dzinnym. W badaniach terenowych na temat kształtowania się więzi we współ­ czesnych społeczeństwach wiejskich szukano również odpowiedzi na pytania dotyczące trwałości podstawowych elementów tradycyjnej więzi rodzinnej, jej obecnego kształtu, a także przejawów kulturowych powiązań rodzinno-krew- �232 MARIA BIERNACKA niaczych. W wyniku badań uzyskano obszerny materiał źródłowy pozwala­ jący podjąć próbę zrekonstruowania głównych kierunków dokonywających się w tym zakresie przemian. W świetle relacji terenowych, pochodzących głównie od mieszkańców wsi w wieku średnim i starszym, tradycyjną ro­ dzinę wiejską cechowała z reguły mocna, wewnętrzna spójność rodzinno-krewniacza, a równocześnie wielka „otwartość" na powiązania sąsiedzkie i ogólnowioskowe. Stopień tej spójności, jak również „otwartości", kształ­ tował się różnie i był uwarunkowany wieloma czynnikami natury gospo­ darczej, społeczno-kulturowej, obyczajowej, etycznej, a niekiedy także trady­ cjami regionalnymi. Tak np. badania przeprowadzane na obrzeżach dzisiej­ szej wielkiej Warszawy (regionu Puszczy Kampinoskiej oraz południowo-zachodnich terenów podmiejskich) nie potwierdzają istnienia takiej spójności rodzinno-krewniaczej, jak to miało miejsce na Kurpiach, Podlasiu czy na Podkarpaciu. M o ż n a przypuszczać, że przyczyna tego stanu rzeczy tkwi w bliskości Warszawy, a więc dużej aglomeracji miejskiej wpływającej na znaczną mobilność pozostających w jej zasięgu społeczności wiejskich. Nie bez znaczenia mogą tu być również tradycje środkowego Mazowsza. Jak wykazują badania A . Woźniaka dotyczące kultury mazowieckiej wsi pań­ szczyźnianej w końcu X V I I I i połowie X I X w. — osady wiejskie na ogół nie wykazywały cech długotrwałej ciągłości, a rodziny chłopskie jakże często ulegały z konieczności terytorialnym przemieszczeniom, rozbiciu i rozpro­ szeniu (Woźniak, 1987). Niemniej jednak przy odwoływaniu się do przeszłości sięgającej początków obecnego stulecia i okresów późniejszych zachowanych w pamięci ludzkiej z autopsji bądź z opowiadań ludzi starszych, wszyscy informatorzy na ogół stwierdzają, że więzi rodzinne i krewniacze były wów­ czas znacznie silniejsze aniżeli obecnie. Nawiązując do stwierdzenia, że stopień spójności rodziny był w badanych wsiach zależny od wielu czynników i wykazywał także regionalne zróżnico­ wanie, należy podkreślić, że zjawisko większego natężenia więzi rodzinnej w przeszłości i trwaniu do dziś jej podstawowych elementów, występuje znacznie wyraźniej na obszarze północno-wschodniego Mazowsza i Podlasia. Dotyczy to zwłaszcza wsi pochodzenia drobnoszlacheckiego, a także wsi chłopskich o charakterze długotrwałej zasiedziałości. Potwierdzają to bada­ nia w Ostrołęckiem, Łomżyńskiem, Siedleckiem oraz Bialsko-Podlaskiem. Wszystkie relacje z tego obszaru m ó w i ą o trwałości jeszcze do dziś tych elementów systemu rodzinnego, które w przeszłości stanowiły jego siłę wią­ żącą. Jest to poza tym obszar, który dopiero po I I wojnie światowej włą­ czony został w obręb rozwijających się ośrodków przemysłowych — jednakże nie na taką skalę, by zmienić przeważający, rolniczy charakter tych ziem. Wysoki stopień spójności rodziny występował również w badanych wsiach południowej Polski, gdzie do czasów międzywojennych utrzymywały się tra­ dycje r o d ó w kmiecych, wyróżniających się swoim pochodzeniem, większą za­ możnością oraz solidarnością. Powiązanie rodziny z własnym gospodarstwem rolnym oraz zależność losu �KULTUROWE PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH WIEJSKICH 233 wszystkich c z ł o n k ó w rodziny od właściwego funkcjonowania tego gospodar­ stwa rzutowały na strukturę i funkcje rodzin oraz łączące ich więzi. Wyra­ żało się to przede wszystkim: w poszanowaniu rodziców, dziadków, a także stryjków, wujków i ciotek, w podporządkowywaniu się decyzjom głowy ro­ dziny zgodnie z wymogami wspólnie prowadzonego gospodarstwa, w prestiżu głowy rodziny, w pełnionych przez poszczególnych c z ł o n k ó w rolach gospo­ darczych i społecznych. Z uwagi na słabą sieć szkół podstawowych w tere­ nie, dawniej rodzinie wiejskiej przypadała główna rola w wychowywaniu mło­ dego pokolenia i przysposabianiu go do życia oraz zawodu rolniczego lub rzemieślniczego. Wychowanie to odbywało 'się z reguły poprzez przykład, a więc uczestnictwo w różnych zajęciach, jak np. opieka nad młodszym rodzeństwem, sprzątanie, wypasanie gęsi i bydła, pomoc w pracach ogrodo­ wych i następnie polnych. Zespół rodzinny scalały uroczyście obchodzone święta, w tym przede wszystkim święto B o ż e g o Narodzenia i Wielkanocy, które zawsze miały charakter uroczystości rodzinnych. Ponadto uroczystości, które były ważnymi wydarzeniami rodzinnymi, jak np. wesela czy chrzciny. Święta o charakterze religijnym, obchodzone również uroczyście przez Kościół, posiadały siłę oddziaływania wychowawczego na młode pokolenie, które wzrastało w atmosferze życia rodzinnego i wspólnej pracy. Więzi łączące zespół rodzinny miały charakter zarówno emocjonalny, jak instrumentalny — wypływający z faktu prowadzenia wspólnego gospodarstwa rolnego zapewnia­ jącego całej rodzinie podstawy egzystencji. Zmiany, jakie w zakresie stosunków rodzinnych dokonywały się w bada­ nych wsiach, w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat mają swoje główne źródło w szerokim odpływie młodych ludzi do miast i ośrodków przemysłowych, a także w znacznych możliwościach zarobków pozarolniczych, dostępnych w miejscu zamieszkania. W związku z tyni obserwuje się zjawisko słabnię­ cia więzi rodzinnych i znacznie ostrzej zarysowującego się rozpadu więzi krewniaczych. Owo rozluźnienie więzi z krewnymi tłumaczą informatorzy tym, że teraz „każdy pilnuje swoich interesów, wszyscy chcą mieć jak najwięcej i nie mają czasu na spotkania, pogawędki. Teraz każdy stał się samowy­ starczalny pod względem prac w polu. Dzieci postępują według swojego zdania, nie patrzą na zdanie rodziców. Dalsza rodzina nigdy nie miała wpły­ wu na decyzje rodzinne, domowe" (w. Górki). Jeśli krewniacy mieszkają w tej samej miejscowości co rodzina, to częstotliwość ich wzajemnych kon­ taktów wpływa na ogół na podtrzymanie więzi pokrewieństwa — są to jednak obecnie coraz rzadsze przypadki. We wsiach podwarszawskich informatorzy zgodnie oceniają, że jedynie więź rodzinna, obejmująca swym zasięgiem po­ kolenia rodziców, dzieci i dziadków, utrzymuje się w sposób trwały lub nieco luźniejszy. Jak już zaznaczono, są to jednak obszary, na których zajęcia pozarolnicze stanowią dla ludności podstawowe źródło dochodów. Tam też praca zawodowa w zakładach przemysłowych sprzyja tworzeniu się więzi ko­ leżeńskich i przyjacielskich, zastępujących dawne powiązania krewniacze. Nieco inaczej jest pod tym względem na północno-wschodnim Mazowszu �234 MARIA BIERNACKA i Podlasiu, gdzie przywiązanie do tradycji rodzinno-krewniaczych utrzymuje się nadal, c h o ć w stopniu zmniejszonym. Przykładem tego może być zwy­ czaj wielkich spotkań odpustowych, na które zjeżdżają do swych rodzin najbliżsi, a także dalsi krewni. Odpusty są okazją do podtrzymywania więzi rodzinnych i krewniaczych głównie poprzez odwiedzanie się i wspólne goszcze­ nie. Podobny charakter rodzinno-krewniaczy mają spotkania rocznicowe po­ święcone pamięci zmarłych. W uroczystościach tych, organizowanych w więk­ szym stopniu w rodzinach pochodzenia drobnoszlacheckiego, uczestniczą obok najbliższej rodziny dalsi krewni. Jak z tego wynika, współczesna rodzina wiejska stanowi nadal najważniej­ szą i najbardziej spójną komórkę życia społecznego. Pomija się tu oczywiście rodzinne sytuacje konfliktowe o podłożu prestiżowym, światopoglądowym, gospodarczym czy charakterologicznym, wpływającym na rozkład rodziny, a niekiedy nawet na pełne jej rozbicie. N a ogół jednak rodziny wiejskie wykazują wiele troski o los swoich dzieci, ich wykształcenie, przygotowanie do zawodu, a także wyposażenie. W trosce tej uczestniczą także dziadko­ wie, pomagając swym dzieciom i wnukom nie tylko pracą i radą, ale rów­ nież materialnie. D o p ó k i więc trzypokoleniowa rodzina przebywa w jednym domu i prowadzi wspólne gospodarstwo, łączą ją silnie więzy rodzinne i uczu­ cia przyjaźni, mimo że ,'na ogół dziadkowie, a często także rodzice, nie akceptują zachowań i postaw dorastającej młodzieży. Zastrzeżenia te dotyczą przeważnie sfery podstawowych wartości uznawanych przez pokolenia starsze, a nie przestrzeganych przez młodzież wychowaną w innych warunkach. Kon­ flikty dotyczą zwykle stosunku młodych do ziemi i pracy w gospodarstwie — jako wartości nadrzędnych, do s p o s o b ó w spędzania wolnego czasu, do współ­ czesnej obyczajowości wzorowanej na kulturze miejskiej. Łatwość, z jaką mło­ dzież opuszcza gospodarstwo rodziców dla przeniesienia się do miasta lub przechodzi na miejscu do zajęć pozarolniczych, jest dla pokolenia starszego niezrozumiała i na ogół nie do wybaczenia — zwłaszcza, jeśli w gospodar­ stwie brak następców. A tymczasem dawniejsza, nie kończąca się praca fizycz­ na w gospodarstwie rolnym, bez większego odpoczynku czy też możliwości słuchania i oglądania audycji radiowo-telewizyjnych, jest przez młodych od­ rzucana. Nic więc dziwnego, że współczesna rodzina przeżywa swoisty kryzys, a więź międzypokoleniowa ulega niekiedy znacznemu rozluźnieniu. Główna przyczyna tego stanu leży w sferze niemożności porozumienia się pokoleń o tak różnych postawach życiowych. A jednak z badań wynika, że u większości rodzin kontakty z najbliż­ szą rodziną są na ogół żywe, nawet wówczas, jeśli dzieci wykształcone czy przyuczone do zawodu mieszkają w miastach lub osiedlach przemysłowych. Okazją do spotkań są święta, różne uroczystości rodzinne, wakacje, okres nasilonych prac polnych, a także wypadki losowe, kiedy odwoływanie się do najbliższej rodziny staje się nieuniknione. Starzy, opuszczeni przez dzieci ro­ dzice, a tych jest wielu wśród informatorów, pozornie akceptują istniejący stan rzeczy, cieszą się z odwiedzin, otrzymywanych listów, prezentów, le- �KULTUROWE PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH WIEJSKICH 235 karstw — niemniej przeżywają ciężko swoje osamotnienie, zwłaszcza gdy są chorzy. Dzieci i wnuki, pozostający w tym samym miejscu zamieszkania co ro­ dzice i dziadkowie, stanowią na ogół najbardziej oddaną sobie grupę osób. Wyraża się to w stałych i częstych odwiedzinach, w świadczeniu sobie wza­ jemnych usług, w udzielaniu pomocy. Razem także spędzają ważniejsze świę­ ta i uroczystości rodzinne, które stwarzają między nimi więź bezinteresownej i serdecznej przyjaźni. V. WIĘŹ L O K A L N A I JEJ P R Z E M I A N Y W tradycyjnej społeczności lokalnej określanej umownie społecznością „zamkniętą" podstawy więzi społecznej — na co zwracała uwagę ZawistowiczAdamska — były z góry determinowane przede wszystkim przez pokrewień­ stwo bliższe i dalsze współmieszkańców oraz przez sąsiedztwo, czyli bezpo­ średnią terytorialną bliskość poszczególnych zagród, będącą istotnym ele­ mentem ekologii ludzkiej. D o takiego właśnie układu odniesienia dostoso­ wane były wszelkie normy współżycia rodzinnego i towarzyskiego, a także współpracy gospodarczej i współdziałania na rzecz dobra ogólnego. Owo współdziałanie gospodarcze dotyczyło z reguły tradycyjnie unormowanego życia oraz sytuacji szczególnych, przekraczających — jak to stwierdzała K a ­ zimiera Zawistowicz-Adamska — utarty bieg wydarzeń. Tradycyjna pomoc była w takich warunkach powszechnie obowiązującym „nakazem moralnym". Cechą charakterystyczną tego typu społeczności było również to, że życie osobiste jednostki podporządkowywano z reguły normom ogólnospołecznym. W grupach rówieśniczych — odgrywających tak ważną rolę w życiu młodzie­ ży — obowiązywał unormowany tradycją system zależności, przywilejów i zo­ bowiązań. Momentom przełomowym w życiu jednostki towarzyszyły obrzędy o charakterze recepcyjnym. D l a wieku dojrzałego były to akty wesela, które symbolizowały przejście panny młodej z grona dziewcząt do grupy kobiet zamężnych. Podobne znaczenie miały obrzędy zapustne, w których młode mężatki „wkupywały" się w karczmie do grupy kobiet zamężnych. P o d o b n ą rolę spełniały także tzw. „frycowiny", czyli obrzędy przejścia do wieku doj­ rzałego młodych chłopców „wyzwalanych" na kosiarzy czy flisaków (Zawi­ stowicz-Adamska, 1976a). Ważną rolę spełniały w społecznościach wiejskich grupy rówieśnicze. Ich uczestnictwo w życiu zbiorowości odbywało się także poprzez różnego ro­ dzaju obrzędy, obchody i zwyczaje, które w dawnej społeczności wiejskiej pełniły ściśle określone funkcje. Owe obrzędy, obchody i zwyczaje dodawały barwy i swoistego uroku życiu mieszkańców wsi. Zasięgiem swym obejmo­ wały one nie tylko krewnych czy najbliższych sąsiadów, ale całą społeczność wiejską, a niekiedy także między wioskową. W obrzędach rodzinnych bowiem, takich jak wesela, uczestniczyli nie t y l k o krewni i sąsiedzi, ale cała wieś. Wielkie znaczenie wychowawcze w życiu dawnych wsi miała opinia społecz- �236 MARIA BIERNACKA na, która przy wszystkich okazjach korygowała postępowanie młodych do obowiązujących w tejże społeczności norm. Wszelkie zaś normy współżycia wiejskiego opierały się w tych tradycyjnych społecznościach na trwałych pod­ stawach. W świetle współczesnych badań nad społecznością wiejską obserwuje się niepokojące zjawisko, występujące w skali całego kraju, rozpadu dawnych więzi łączących całą społeczność ogólnowioskowa. Proces ten występuje w róż­ nym nasileniu na całym obszarze badań terenowych, ale najostrzej zaznacza się we wsiach podwarszawskich. Zaznaczony wcześniej brak stabilności we wsiach, które w przyszłości mają być włączone do Kampinoskiego Parku Narodowego, wpływa w sposób zdecydowanie ujemny na życie ich mieszkań­ ców. M ó w i ą o tym wypowiedzi informatorów: „Część ludzi odeszła, inni oczekują odejścia — są rozgoryczeni. M o ż e dlatego coraz mniej angażują się w sprawy ogólne wsi" (w. Zamość). Albo: „Praca młodych w miastach, wyjazdy ludzi ze wsi rozbijają jedność wsi. Nie ma już takich przyjaźni między młodymi na wsi, tylko czasem się odwiedzą, pogadają, ale rzadko" (w. Stara Dąbrowa). W tradycyjnej kulturze wsi kampinoskich znane były w przeszłości liczne formy sąsiedzkiego i o g ó l n o w i o s k o w e g o współdziałania. Zdaniem wielu infor­ matorów najbardziej łączyło ludzi wspólne wykonywanie prac, które „utrwa­ lają stosunki z sąsiadami". Współdziałanie to występowało przy pracach żniwnych, koszeniu łąk, kopaniu ziemniaków, młócce. Okazją do spotkań towarzyskich przy pracy było np. wspólne darcie pierza, kończące się zabawą. Prócz tego istniało wiele innych możliwości spotkań, związanych z uro­ czystościami rodzinnymi i dorocznymi, w których uczestniczyli także krewni oraz bliscy lub dalsi sąsiedzi. Bo według informatorów we wsi dawniej było dużo młodych, którzy się nie uczyli, nie pracowali, „byli przy ojcu". Zgodnie z oceną mieszkańców wsi kampinoskich oprócz podstawowej więzi rodzinnej największą trwałość wykazuje tam obecnie więź sąsiedzka. Sąsiedzi pomagają sobie nadal przy różnego rodzaju pracach polnych, a po­ nadto przy reperacji maszyn rolniczych, które w coraz szerszym zakresie wchodzą w użycie. „Teraz we wsi przeważają stosunki dobrosąsiedzkie — mówią — nie kłócą się, wszyscy mają mniej czasu". Ale nie wykazują oni natomiast żadnych większych zainteresowań dla spraw ogólńowioskowych. W przeszłości wsie kampinoskie nie wykazywały się również większą działal­ nością na rzecz ogółu. Niektórzy pamiętają, że pracowali przy reperacji dróg w ramach o b o w i ą z k ó w „szarwarkowych". Pomagali również przy budowie kościoła parafialnego. D o prac tych zobowiązywał ich autorytet księdza, nauczyciela oraz sołtysa. Obecnie, choć brak motywacji do działań na rzecz ogólną, to jednak w wypowiedziach informatorów wyrażane jest wielkie przy­ wiązanie do wsi rodzinnej, do miejscowego „pięknego krajobrazu". Starsi z żalem wspominają czasy, w których wieś była ludna, wesoła, wzajemnie sobie życzliwa — pomimo bardzo ciężkich warunków bytowych. Młodzi żyją obecnie przeważnie sprawami własnych życiowych karier i tzw. dorabianiem �KULTUROWE PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH WIEJSKICH 237 się. Organizacje i instytucje wiejskie, które powinny być motorem działań ogólnospołecznych, na ogół nie wykazują prawie żadnej aktywności. W tych warunkach nurt działań społecznych nastawionych na dobro ogólne całej wsi skazany jest na niepowodzenie. Podobnie, choć może z większą nadzieją na przyszłość, układają się sto­ sunki we wsiach południowo-zachodniego obrzeża Warszawy. T a m również sąsiedztwo znajduje swoje odbicie we współpracy i współżyciu mieszkańców wsi, którzy łączą pracę w zakładach przemysłowych i miastach — z pracą na swych mniejszych czy większych gospodarstwach rolnych. Mieszkańcy wsi położonych w większym oddaleniu od Warszawy wykazują pewne działania na rzecz ogólnowioskowa. Siłę pobudzającą do tych działań stanowi aktywne K o ł o G o s p o d y ń (w. Pęcice) oraz grono społeczników, którzy zaplanowali w swej wsi budowę szkoły (w. Sokołów). Reorganizacja szkolnictwa prowa­ dząca do gminnych szkół zbiorczych spowodowała zmianę planów. Zgroma­ dzone fundusze na szkołę przeznaczono na gazyfikację wsi. Należy jednak stwierdzić, że w kompleksie wsi pozostających w zasięgu wielkiej Warszawy zainteresowanie dla spraw ogólnospołecznych jest małe. Starsi tłumaczą to zjawisko ciążeniem młodych do miasta oraz z a w o d ó w pozarolniczych i roz­ wiązywaniem swoich życiowych problemów poprzez inne powiązania i działa­ nia. Sąsiedztwo, choć coraz bardziej ograniczane, jest potrzebne każdemu na co dzień, sprawy ogólnowioskowe natomiast nie leżą na linii zaintereso­ wań większości współczesnych rodzin. Wsie północno-wschodniego Mazowsza i Podlasia należą do tych regio­ nów, w których utrzymuje się do czasów ostatnich wiele tradycyjnych form kulturowych, mimo że wsie te również przechodzą procesy modernizacji, a kultura mieszkańców podlega wpływom urbanizacyjnym. Z badań tereno­ wych wynika, że więź sąsiedzka i o g ó l n o w i o s k o w a spełnia w społecznościach wiejskich nadal znaczną, choć również coraz bardziej ograniczaną rolę. W tradycji badanych wsi więzi te posiadały trwałe podstawy, zapewniające pełną identyfikację jednostki z całą społecznością wiejską. Wypowiedzi miesz­ kańców potwierdzają, że szachownica pól i trójpolowa uprawa ziemi stwa­ rzały system współzależności i współpracy dla całej wsi. Wspólnie rozpo­ czynano wówczas wiosenne prace polowe, wspólnie organizowano wypasy, równocześnie dokonywano zbiorów (w. Wolkowe). Sąsiedztwo miało w tych warunkach znaczenie podstawowe. Najczęściej pomagano sobie przy żniwach, kopaniu ziemniaków, sianokosach, także przy wypożyczaniu sprzętu i koni. Pomagano sobie także przy zwózce materiałów na budowę i samej budowie. Z a pomoc odwzajemniano się z reguły taką samą pomocą. Bo, jak twierdzą mieszkańcy, „wieś była wówczas silniej związana od wsi dzisiejszej", „nikt się nie wyróżniał", „ludzie żyli bliżej siebie, interesowali się swoimi kłopo­ tami, chętnie służyli p o m o c ą " (w. Łyse). Mieszkańcy wsi podlaskich krytycznie oceniają stan dzisiejszego współ­ życia sąsiedzkiego i przeciwstawiają go dawniejszym mocnym związkom są­ siedzkim i ogólnowioskowym. „We wsi było duże współżycie, rodziny często �238 MARIA B I E R N A C K A się odwiedzały. Z sąsiadami żyli dobrze, bo „do krewnego daleko, nie pój­ dziesz, a sąsiad zawsze może pomóc". Zdarzało się, że na sąsiadów spadał obowiązek opieki nad sierotami nie posiadającymi rodziny oraz krewnych. Obowiązane one były wówczas pomagać opiekunom w pracy, aż do czasu pełnego usamodzielnienia się. W tradycyjnej kulturze wsi podlaskich wszyst­ kie ważniejsze wydarzenia rodzinne były również okazją do potwierdzenia przyjaźni z sąsiadami. Bo zdaniem wielu „najcenniejsza we współżyciu była przyjaźń" iw. Kąkolewnica). Jak już wielokrotnie zaznaczono, integrującą rolę w społecznościach wiej­ skich spełniały różnego rodzaju uroczystości o charakterze ogólnowioskowym. Należały do nich uroczystości kościelne, jak np. procesje dla poświęcenia pól, święto Bożego Ciała oraz odpusty. Te ostatnie stanowiły okazję do „wielkich spotkań". Były również uroczystości organizowane przez szkoły, związki młodzieżowe, koła gospodyń, instytucje spółdzielcze. Organizowano przedstawienia, zabawy, dożynki, festyny — często z bardzo bogatą oprawą artystyczną. Niektóre wsie próbują obecnie nawiązywać do tych tradycji, lecz na ogół przychodzi im to bardzo trudno. W okresie międzywojennym oraz po wojnie, w wielu wsiach mazowieckich i podlaskich rozwinęło się życie społeczno-gospodarcze, oświatowo-kulturalne i polityczne, które mobilizowało zarówno młodych, jak i starszych do róż­ nego rodzaju działań społecznych. W myśl ogólnych założeń programowych tych organizacji podejmowano we wsiach różne prace zespołowe: budowę szkół, d o m ó w ludowych, świetlic, boisk sportowych. Upiększano drogi i place wiejskie sadzeniem drzew, w tym także owocowych. Budowano lub repero­ wano wiejskie drogi. Działalność tę w okresie międzywojennym w najwięk­ szym stopniu upowszechniał ruch ludowy, który zakładał przebudowę wsi własnymi siłami, poprzez krzewienie oświaty, kształtowanie świadomości naro­ dowej i społecznej oraz inicjowanie przeobrażeń modernizujących całą gospo­ darkę chłopską (w. Hruszew, Olszewnica, Kąkolewnica. Turów i inne). Po wojnie prace te kontynuowano na dużą skalę poprzez propagowanie i po­ dejmowanie tzw. „czynów społecznych", które wprowadzały do wsi atmosferę ożywienia i aktywności społecznej. W ostatnich latach zaznacza się niestety na tym odcinku wyraźny regres. Nie dotyczy on jednak rozległej działal­ ności Kościoła katolickiego w Polsce, który m. in. inicjuje i realizuje b u d o w ę licznych obiektów sakralnych. N a rzecz budowy tych obiektów świadczy ludność zarówno gotówką, jak i bezinteresowną pracą. Starsi uczestnicy różnych inicjatyw zbiorowych krytycznie oceniają obecny brak zainteresowań u młodych życiem ogólnospołecznym. Ujawniają przy tym swoje osobiste rozczarowania — nie spodziewali się bowiem takiego nie­ doceniania jednostek angażujących się w sprawy ogólne. Uważają przy tym, że brak jest odpowiedniego klimatu do działania społecznego. Wiąże się z tym m. in. sprawa autorytetów wiejskich. Stwierdzają, że nie ma we wsi ludzi cieszących się prawdziwym autorytetem, a starzy w ogóle nie mają „uważania" u młodych. D l a przeciętnego mieszkańca wsi ludzie cieszący się �KULTUROWE PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH WIEJSKICH 239 autorytetem, to ksiądz, nauczyciel oraz sołtys, który sprawuje władzę. Zda­ niem jednostek o szerszych zainteresowaniach społecznych „najwyższym auto­ rytetem cieszyli się ludzie światlejsi, tacy, którzy umieli « w y m ó w i ć » na ze­ braniach, potrafili koło wszystkiego « z a b i e g a ć » , np. potrafili założyć we wsi sklep" (w. Kąkolewnica). D o najcenniejszych wartości w życiu dawnej wsi zaliczają informatorzy to, że ludzie potrafili się ze sobą porozumieć — nie „szkodzi, że tylko biedny z biednym, a bogaty z bogatym. Obecnie jest tak, że nie tylko nie potrafi porozumieć się bogaty z biednym, ale także bogaci między sobą i biedni między sobą". Wypowiedź ta, nie odosobniona, wyraża niewątpliwie potrzebę sprzyjającego klimatu, w którym mogłoby się rozwijać w pełni życie spo­ łeczne i kulturalne wsi. Bo obecnie „ludzie są ze sobą bardzo skłóceni na­ wet w sąsiedztwie". Przyczyna leży w niesprawiedliwym podziale reglamento­ wanych towarów, niewłaściwym rozliczaniu dostaw mleka lub mięsa, „a spraw­ dzić tego nie pozwalają" (w. Kąkolewnica). I nikt nie ma na to wpływu. Z a wyjątkowo ujemne zjawisko współczesnego życia uważają także „skłócenie wsi z miastem". W opinii wsi jest to tym boleśniejsze, że w wielu instytu­ cjach i urzędach miejskich pracują ludzie ze wsi. Przyjmując, że współczesne „zło" płynie na wieś z miasta twierdzą: „teraz to każdy na miasto patrzy i robić nie chce. Kiedyś to od mała był nauczany. Teraz wszystkie panny do miasta [...] W mieście lepsze życie mają, to dlatego uciekają. Starzy jak się skończą, to nie wiem co będzie [...], po 20 lat mają, do szkól chodzą, nic nie robią. Chyba to się skończy Polska, bo tak być długo nie może" (w. Turów). Jest to oczywiście bardzo pesymistyczna wizja 80-letniej kobiety, która za­ pewne zbyt jednostronnie ocenia pozytywne i negatywne skutki procesu prze­ mian i ich następstw. Wypowiedzi te powtarzają się: „Patrzą teraz w telewizory, kiedyś więcej wyszli na drogę porozmawiać. Z tego patrzenia nic nikomu nie przyjdzie. W tych telewizorach gadają, gadają, a ty człowieku pracuj. Młody taki ubierze się, wymądrza, a pracy nie zna. A młodzież na to patrzy. To marnowanie czasu. To nic dobrego z tego nie będzie" (w. Turów). VI. PODSTAWY N O W Y C H WIĘZI SPOŁECZNYCH Dotychczasowe badania potwierdzają, że w tzw. tradycyjnych społecz­ nościach „zamkniętych" podstawowe znaczenie miały powiązania rodzinno-krewniacze i więź terytorialno-sąsiedzka. Dotyczy to zwłaszcza wsi w znacz­ nym stopniu izolowanych od wpływów zewnętrznych,, w tym przede wszyst­ kim od miasta. Pozwalają one również stwierdzić, że nieomal od I I wojny światowej we wsiach tego obszaru funkcjonował odrębny i specyficzny sy­ stem społeczno-kulturowy mający swoje podstawy w obowiązujących ukła­ dach strukturalno-własnościowych, demograficznych, oświatowo-wychowaw­ czych, a także wyznaniowych i etnicznych. Cechą szczególną tego systemu była obowiązująca wszystkich c z ł o n k ó w danej społeczności kultura pracy, wielkie przywiązanie do ziemi, a także skromność wymagań i oszczędność. �240 MARIA B I E R N A C K A Kultowi ziemi i pracy towarzyszył głęboki szacunek dla ich o w o c ó w , w tym zwłaszcza dla chleba. Zależność ludzkiego losu od praw i sił przyrody ro­ dziły w człowieku wiejskim postawę swoistej „pokory" i mądrości. W kulturze tak funkcjonującej społeczności obowiązywały zasady sąsiedz­ kiego współżycia, wzajemnej życzliwości, bezinteresowności i solidarności. Powiązanie rodzin wiejskich z gospodarstwem jako warsztatem produkcyjnym zobowiązywało poszczególne rodziny do świadczenia sobie wzajem różnego rodzaju usług i udzielania często bezinteresownej pomocy. Nie znaczy to wcale, by w tak ukształtowanym środowisku nie miały miejsca cechy nega­ tywne. Trudne warunki materialne, w jakich żyła znaczna część mieszkańców ówczesnej wsi, rzutowały na kształtowanie się także cech negatywnych, ale nie były one dominujące. Dokonywujący się już od końca X I X stulecia proces modernizacji gospo­ darstwa chłopskiego nasilił się w okresie międzywojennym i prowadził do licznych usprawnień, jednakże nie naruszył zasadniczych podstaw całego sy­ stemu społeczno-obyczajowego i kulturowego. W dalszym ciągu d o m i n o w a ł o utrzymywanie się wartości tradycyjnych nad zjawiskami zmienności. Nadal utrzymywana była spójność grupowa — rodzinna, sąsiedzka i o g ó l n o w i o s k o ­ wa. Nadal gospodarstwo rolne było główną podstawą utrzymania rodzin z reguły wielodzietnych. Przeludniona wieś nie miała możliwości koniecznego odpływu nadwyżek sił roboczych ani do przemysłu, ani do miast. W tymże jednak czasie polska wieś stała się terenem oddziaływań licznych organizacji politycznych, gospodarczych i społeczno-oświatowych, w tym zwłaszcza orga­ nizacji młodzieżowych. ^Następowało coraz szersze upowszechnianie szkoły. Przez nauczycieli oraz innych działaczy kulturalnych prowadzona była na du­ żą skalę działalność oświatowo-wychowawczą wśród dorosłych. Tej wielo­ stronnej działalności patronował ruch ludowy, który zmierzał do pełnej eman­ cypacji i uobywatelnienia całej warstwy chłopskiej. Przemiany kulturowe do­ konywały się w tym czasie na zasadzie wrastania „nowości" w trwałe obsza­ ry dawnej kultury tradycyjnej. Prawdziwym i głębokim przełomem w życiu wsi jako społeczności o wielu jeszcze elementach kultury tradycyjnej stał się okres po I I wojnie światowej. Wśród licznych czynników składających się na proces przemian do najważ­ niejszych należy zaliczyć masowy odpływ ludności wiejskiej do miast oraz ośrodków przemysłowych, udostępnienie młodzieży dojścia do szkół, wielkie przemieszczenia demograficzne na odzyskane ziemie zachodnie i północne, a także szerokie możliwości zajęć pozarolniczych w przemyśle, budownictwie, administracji, handlu itp. W związku z tym zmieniała się w sposób zasadni­ czy struktura zawodowa wsi, powstawały warunki do usamodzielniania się postaw i dążeń jednostkowych, zwłaszcza wśród młodzieży. Po wzory kultu­ ry sięgano przede wszystkim do miast. Niezależność finansowa m ł o d e g o po­ kolenia, podatność na wpływy kultury masowej wprowadziły w wielu rodzi­ nach bardzo silny rozd^więk międzypokoleniowy. N a wielu obszarach Polski �K U L T U R O W E PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH W I E J S K I C H 241 wieś zmieniła gruntownie swój jednorodny, rolniczy charakter i stała się wsią 0 bardzo zróżnicowanej strukturze zawodowej, rzutujący w sposób zasadniczy na tworzenie się nowych podstaw więzi społecznej. Obok tradycyjnych po­ wiązań rodzinnych i sąsiedzkich tworzą się nowe rodzaje więzi przyjaciel­ skich, zawodowych, szkolnych, wojskowych, ideologicznych. Pod wpływem różnych instytucji wkraczających na wieś z zewnątrz tworzyły się bowiem zespoły o jednakowych poglądach społecznych. N a przestrzeni omawianych lat występowały - szczególnie na wsiach południowej Polski, kręgi serdecznej przyjaźni wśród ludowców, działaczy organizacji rolniczych, młodzieżowych, spółdzielczych, a także miłośników książki. W okresie powojennym solidar­ ność działania wykazywali członkowie poszczególnych organizacji politycz­ nych, społecznych, a także zrzeszeń kombatanckich. Dominujące dawniej więzi społeczne — rodzinno-rodowe, sąsiedzkie, ogólnowioskowe w toku roz­ woju historycznego i społeczno-gospodarczego — ulegały znacznym zróżnico­ waniom i przekształceniom. Te nowe więzi bywają również zmienne, gdyż bardzo często są wypadkową jakiegoś tylko przejściowego układu stosunków społecznych. Wiele z nich nie mieści się w ramach społeczności lokalnych 1 przechodzi w powiązania ponadlokalne. Najbardziej zmienne i nawzajem krzyżujące się są podstawy więzi w wiej­ skich społecznościach lokalnych. W miarę jak nowe więzi zyskują na zna­ czeniu, stare automatycznie tracą na swej sile. Proces ten przebiega różno­ rodnie w skali całego kraju, gdyż jest pochodnym ścierania się różnych ten­ dencji, w tym zwłaszcza dwóch podstawowych — utrzymania kultury ludo­ wej w tradycyjnym, zintegrowanym kształcie lub poddania jej naporowi kul­ tury zurbanizowanej, która tak licznymi kanałami przenika do dzisiejszej wsi. Nasuwające się w tym zakresie wnioski są zgodne z wynikami badań nad więzią społeczną Pawła Rybickiego, który stwierdza: „szczególną skalę zmieszania różnych elementów więzi społecznej przedstawia więź lo­ kalna [...] W krajach, które jak Polska, podlegały procesowi industrializacji i urbanizacji, charakter wiejskich i małomiejskich społeczności lokalnych uległ lub ulega zmianie. Stają się one w swym składzie coraz bardziej heterogeniczne, wraz z tym różnicują się stosunki mię­ dzy ludźmi, słabnie lub zanika łącząca wszystkich więź społeczna dawnego typu. Więzi spo­ łeczne, które wykształcają się między poszczególnymi grupami w takiej zbiorowości, nie od­ powiadają już pojęciu więzi lokalnej, przynajmniej w nim się nie wyczerpują" (Rybicki, 1978. s. 88). Ową destabilizację spoleczno-kulturową współczesnej wsi najbardziej bo­ leśnie odczuwają ludzie starsi, którzy często nie znajdują zrozumienia wśród najbliższej rodziny, a do udziału w życiu sąsiedzkim czy o g ó l n o w i o s k o w y m nie mają już sił ani chęci. N a oczach tego pokolenia zanikają bowiem bar­ wy dawnego życia „rozgrywającego" się w rodzinie i sąsiedztwie. Bo cho­ ciaż najsilniejszą wydaje się być więź rodzinna, to jednak i ona coraz częściej przybiera kształt dostosowany do innego życia, a także do innych wymiarów etyczno-moralnych współczesnego człowieka. 16 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. I �242 MARIA B I E R N A C K A LITERATURA (pozycje wybrane) B i e r n a c k a M. 1962 Potakówka, wieś powiatu jasielskiego 1890-1960. Z badań nad współdziałaniem, War­ szawa. 1966 Wsie drobnoszlacheckie na Mazowszu i Podlasiu, Wrocław. B y s t r o ń J. S. 1947 Kultura ludowa, Warszawa. C z a r n o w s k i S. 1955 Podłoże ruchu chłopskiego, [w:] Dzieła, t. 2, Warszawa. D o b r o w o l s k i K. 1958 Chłopska kultura tradycyjna, „Etnografia Polska", t. 1, s. 15-56. 1966 Studia nad życiem społecznym i kulturą, Wrocław. Dyczewski L . 1975 Zmiany w spójności więzi międzypokoleniowej w rodzinie, [w:] Przemiany rodziny polskiej, Warszawa, s. 310-342. G r o d z k a D. 1984 Więź rodzinna na tle innych więzi społecznych (Zarys problematyki i stanu badań), „Studia Socjologiczne", nr 4, s. 103-122. Jagiełło-Łysiowa E. 1985 Spoleczno-kulturowa równowaga wsi a problemy wartości, [w:] Kultura wsi — kryzys wartości, Warszawa, s. 85-125. Jasiewicz Z. 1977 Rodzina wiejska na ziemi lubuskiej, Poznań. K ł o s k o w s k a A. 1965 Rodzina w Polsce Ludowej, [w:] Przemiany społeczne w Polsce Ludowej, Warszawa. M a r k o w s k a D. 1976 Rodzina w społeczności wiejskiej — ciągłość i zmiana, Warszawa. Ossowski S. 1966 Więź społeczna i dziedzictwo krwi, [w:] Dzieła, t. 2, Warszawa. „Prace i Materiały..." 1950/ /1951 „Prace i Materiały Etnograficzne", t. VIII-IX, Łódź—Warszawa. Przemiany... 1975 Przemiany rodziny polskiej, Warszawa. „Roczniki Socjologii..." 1964 „Roczniki Socjologii Wsi", t. 2 (poświęcony przemianom rodziny wiejskiej). R y b i c k i P. 1978 Więź społeczna i jej przemiany, „Kultura i Społeczeństwo", nr 1-2, s. 85-108. S z c z e p a ń s k i J. 1970 Elementarne pojęcia socjologii, Warszawa. T y s z k a Z. 1979 Socjologia rodziny, Warszawa. Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z A. 1980 Zwyczajowe formy współżycia społecznego, Kraków. Zawistowicz-Adamska K. 1971 Systemy krewniacze na Słowiańszczyźnie w ich historyczno-społecznym uwarunkowaniu, Wrocław. 1976a Granice i horyzonty badań kultury wsi w Polsce, Warszawa. 1976b Więź społeczna w różnych układach gospodarczo-społecznych polskiej wsi, [w:] Etno­ grafia Polski. Przemiany kultury ludowej, Wrocław, t. I, s. 503-520. Zmiany... 1971 Zmiany kultury chłopskiej, Wrocław. �KULTUROWE PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH WIEJSKICH 243 Maria Biernacka C U L T U R A L MANIFESTATIONS O F T H E SOCIAL TIES IN R U R A L C O M M U N I T I E S Summary The studies on the present-time socio-economic and cultural spheres of rural life in Poland have proved, that the rapid process of transformations occuring after the Second World War reyeals various forms of its course and thus the image of rural communities is considerably differentiated although apparently it seems uniform all over the country. Among many determinants of the differentiation of the mechanism of development the most relevant is the local historical and cultural tradition which led to forming distinct cultural regions, groups of villages or even single specific villages. Referring to the above statement the author presents some problems concerning cultural manifestations of the social relations within rural communities in three chronological levels: at the turn of the 19 and 20 centuries, in the period between Two World Wars and after the Second World War. The study is based on literature as well as on field data from the Central and Eastern Poland (Mazowsze and Podlasie) and, for comparison, from other areas of the country. She took into account the essential social groupings of rural communities: kin groups, neighbourhood and the community as a whole, discussing the forms of social cooperation in which the social bonds are expressed. The recent field researches have confirmed that in the traditional, "closed" rural community basic social relations were constituted and determined by the kinship ties and by neighbourhood, i.e. by the territorial proximity of particular farmsteads. That was the system of reference for all the forms of social interaction and cooperation of the community members. A crucial moment in the history of such "closed" communities became the increasing contacts with the wider world outside them. Social bonds settled on a new basis then. Great was the role of the changes taking place after the Second World War, first of all the industrialization and urbanization of the country and then the influence of mass media. They started fundamental changes in the community life of Polish villages. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/39d70fde0dc2b100dbc92e8ac0f9d8d7.pdf 57c5186ad6140a77816baf89430f2c90 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:401 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:362 Title A name given to the resource Gospodarka hodowlano-pasterska w Puszczy Zielonej (od końca XIX w. do lat pięćdziesiątych XX w.) / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2,s.241-246 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MARIA BIERNACKA GOSPODARKA HODOWLANO-PASTERSKA W PUSZCZY ZIELONEJ od końca X I X w. do lat pięćdziesiątych X X w . Wyodrębnienie zagadnienia h o d o w l i i pasterstwa znajduje pełne uza­ sadnienie w w a r u n k a c h geograf iczno-gospodarczych r e j o n u puszczań­ skiego. Charakterystyczną cechą t y c h warunków jest znaczna przewaga lasów, łąk i pastwisk w stosunku do ziemi o r n e j , co zdecydowało, że t e ­ r e n t e n od początku zasiedlenia go posiadał podstawy do r o z w o j u h o ­ d o w l i i pasterstwa. Stwierdza to F. Piaścik pisząc, że pasterstwo w P u ­ szczy Zielonej pojawiło się już w pierwszej fazie osadnictwa, k i e d y przeważały t u jeszcze zajęcia leśne, a więc b a r t n i c t w o i łowiectwo. Świa­ d e c t w e m tego są t z w . łąki b a r t n e l u b borowe, pozostające w użytko­ w a n i u bartników z K o l n a czy Nowogrodu, którzy do puszczy zapuszczali się j e d y n i e w celu podbierania m i o d u z b a r c i . 1 1 Z falą osadnictwa rolniczego, przypadającego na okres od d r u g i e j połowy X V I I do X I X w. włącznie, wiąże się już wyraźnie rozwój gospo­ d a r k i hodowlanej. Rozwój r o l n i c t w a był t u b o w i e m od początku j a k najściślej związany z r o z w o j e m h o d o w l i i od niego uzależniony. Poważne znaczenie ' gospodarstwa hodowlano-pasterskiego w życiu Kurpiów oraz różnorodność f o r m gospodarczych, społecznych i wierzeniowo-zwyczajowych, związanych z t y m i zajęciami (które zresztą nie­ j e d n o k r o t n i e przetrwały do czasów obecnych), s t a n o w i wystarczające uzasadnienie do. oddzielnego i wszechstronnego opracowania tego t e m a t u . ¿l' Założeniem podjętej przeze m n i e pracy jest ukazanie d y n a m i k i rozw o j u gospodarstwa hodowlano-pasterskiego i jego r o l i w r o z w o j u ogól¬ nej gospodarki terenów puszczańskich od końca w i e k u ubiegłego do czasów obecnych.. Uzasadnieniem d l a t a k ustalonych r a m czasowych są prze­ de w s z y s t k i m dostępne m i źródła. L i t e r a t u r a dotycząca w y m i e n i o n e g o 1 F. P i a ś c i k , Osadnictwo na Puszczy Kurpiowskiej, Warszawa 1939, s. 24, 31. Tradycję łąk b a r t n y c h zanotował również podczas badań t e r e n o w y c h w r o k u 1954 m g r J . Olędzki, a s y s t e n t Zakładu E t n o g r a f i i P A N w W a r s z a w i e , w e w s i P i a n k i , pow. Kolno. Etnografia Polska I I 1 6 ' ' j j j i 1 ! i i ł �MARIA 242 BIERNACKA zagadnienia jest skąpa. W pracach o Kurpiowszczyźnie znajdujemy za­ ledwie drobne p r z y c z y n k i mówiące o h o d o w l i i pasterstwie i dlatego nie mogą one stać się podstawą do odtworzenia pełnej d r o g i rozwojowej t y c h zajęć. Ponadto materiały te odnoszą się przeważnie do w . X I X i początków X X , a więc do tego okresu, który o b e j m u j e m y również n a ­ szymi współczesnymi badaniami t e r e n o w y m i . Z t y c h więc względów podstawą mego opracowania będą przede w s z y s t k i m g r u n t o w n e poszu­ k i w a n i a terenowe. Właściwa selekcja materiałów terenowych, k o n f r o n ­ tacja i c h z literaturą oraz f a k t a m i h i s t o r y c z n y m i stanowić będą gwarancję wiarygodności w y k o r z y s t a n y c h źródeł. D l a uzyskania d a n y c h statystycz­ n y c h z zakresu ogólnego obszaru w s i , rodzajów ziemi, s t r u k t u r y gospo­ darczej ilości pogłowia i t p korzystano z archiwów p o w i a t o w y c h , g m i n ¬ n y c h i gromadzkich r a d n a r o d o w y c h 2 Terenem m o i c h badań t e r e n o w y c h jest w zasadzie obszar położony w granicach rzek O m u l w i , Pisy i N a r w i , ograniczony od północy dawną granicą polityczną polsko-niemiecką. Teren t e n w w i e l u miejscowościach był przekroczony d l a uzyskania materiału porównawczego. Podstawą ba­ dań był kwestionariusz, opracowany i przedyskutowany w Zakładzie. Obejmuje on następujące działy: w a r u n k i geograficzno-gospodarcze ba­ danej w s i ; gospodarstwo łąkowo-pastwiskowe i leśne; rodzaje hodowa­ n y c h zwierząt i d r o b i u ; pomieszczenie i sposoby przechowywania paszy; f o r m y l e t n i c h wypasów i zimowego żywienia; w y k o r z y s t a n i e zwierząt d o m o w y c h i produktów zwierzęcych; zwyczaje, wierzenia, zabawy i pie­ śni związane z hodowlą i pasterstwem. 2 H. Kurpiami Wiadomość Gawarecki, zwanych, o Puszczy j ą ń s k i , Wędrówki po gubernii s z a w a 1859; J . T h u g u t t , augustowskiej O wydmach w w leśnictwie t. 3: 1862, s. 34—51; W. P o l , Puszczaki S e r . 2, W a r s z a w a Myszynieckiej 1888, s. 100—106; W. C z a j e w s k i , 1881; A . Z a k r z e w s k i , Kurpie, Materiały [w:] Od Myszyńca do etnografii Kurpie, „Tygodnik polskiej, Pisma pośmiertne, szawa 1913; t e n ż e , Płock „Biblioteka 1903; K . P o t k a ń s k i , t. 2, K r a k ó w O Kurpiach, 1922; A . Z kurpiowskich nych, Warszawa na borów, Obrazy (pow. z życia ostrołęcki) Mazowsze, i natury, w maju, t. 4, W a r s z a w a Ilustrowany", S e r . 2, t. 12: pograniczu Warszawa Warszawska", Warszawa Puszcza 1919; t e n ż e , Moralność Kurpiowska, 1934; t e n ż e , Z Zielonej 1924; t e n ż e , Warunki kurpiowsko-mazurskim, 1934; P i a ś c i k, j w . Zie­ R . 52, t. 3: Staszewski, [w:] C h ę t n i k, P u s z c z a K u r p i o w s k a , „Ziemia", t. 5: 1914—1919; t e n ż e , K u r p i e , K r a k ó w darczo-kulturalne War­ „Rocznik Leśniczy", „Wisła", t. 1: 1887, s. 73—105, 149; t. 2: 1892, s. 527—558; R . 52, t. 4, s. 61—97, 349—385; D. Kurpiów, Polu­ odbyte, „Wędrowiec", t. 24: 1886; t e n ż e , Z Puszczy 1888, s. 589—603; L . K r z y w i c k i , Kurpie, i umoralnienie mieszkańcach naukowym ostrołęckim, Mazowsza, 1869; W. O l s z o w s k i , celu „Gazeta R o l n i c z a " , 1870, n r 22, s. 217—219; O. K o l b e r g , lonej. i jej „Pamiętnik H i s t o r y c z n y Płocki", t. 2: 1830, s. 56—76; A. Kalendarzyk Łomża 1927; zwyczajów War­ Puszczy, gospo- tenże, dorocz­ �GOSPODARKA HODOWLANO-PASTERSKA 243 W r o k u 1955 przeprowadziłam orientacyjne badania terenowe w 2 4 wsiach, zaś w 1956 r. badanie po­ głębiające w dalszych 6 wsiach. W sumie b a d a n i a m i objęłam 10 w s i Za­ chodniej części Puszczy n a d rzeką Omulwią i Płodownicą oraz 20 w s i środkowej i wschodniej części, po­ łożonej n a d Narwią, Turoślą i Pisą. Uzupełnienie w y m i e n i o n y c h powyżej źródeł t e r e n o w y c h stanowią mate­ riały własne, zebrane w 1954 r. na marginesie i n n y c h prac. Dotychczasowy materiał pozwala stwierdzić, że w końcu ubiegłego i na początku obecnego stulecia m i e ­ szkańcy Puszczy Zielonej p r o w a d z i l i na dużą skalę hodowlę bydła, k o n i , owiec, świń i gęsi. Hodowlę tę umoż­ liwiały znacznie większe niż obecnie obszary łąk, pastwisk i lasów. Duża część obszarów puszczańskich była R y c . 1. Wieś K o l i m a g i , p o w . K o l n o . jeszcze bagnem, wydmą l u b mocza­ P i o t r S z a b e l s k i , z a w o d o w y p a s t e r z od bydła, owiec, r e m , pewnie j e d n a k stała się już zespołowego w y p a s u użytkowna dzięki p i e r w s z y m m e l i o ­ a w młodości świń, ze s w y m p o m o c ­ nikiem psem racjom i u t r w a l a n i u w y d m piasko­ Fot. M. Biernacka w y c h przez zalesianie, przeprowa­ d z o n y m w latach 1 8 3 9 - 1 8 6 2 przez rząd Królestwa Polskiego. M e l i o r o w a n o tereny jezior K a r a s k i , Serafin i r z e k i Tuirośli; zalesiono p o w i a t ostrołęcki. Istnieją ponadto możliwości k a r c z u n k u krzewów leśnych i zamiany t y c h terenów na łąki, pastwiska l u b pola u p r a w n e . Lepiej r o z w i j a się w t y m okresie h o d o w l a w o k o l i ­ cach d o b r y c h łąk nadrzecznych, słabiej, gdzie istnieją moczary, t o r f czy luda darniowa. M i m o istniejącego już w t y m czasie r o z w a r s t w i e n i a w s i hodowlą zaj­ m o w a l i się wszyscy, choć nie na jednakową skalę. Gospodarstwa duże, 1 - 2 włókowe, hodowały od 1 0 - 2 5 sztuk bydła (krów i cieląt), 1 - 2 p a r y wołów, k i l k a k o n i , nieraz kilkadziesiąt owiec. Małorolni, a n a w e t bez­ r o l n i , których nie b r a k było na Puszczy, m o g l i również hodować bydło i owce na wspólnych gromadzkich pastwiskach l u b w lasach rządowych. P o d s t a w o w y m celem h o d o w l i jest w t y c h czasach zbyt. Główny r y n e k z b y t u stanowi, teren Prus Wschodnich, o silnie w t y m okresie rozwiniętych �MARIA 242 BIERNACKA zagadnienia jest skąpa. W pracach o Kurpiowszczyźnie znajdujemy za­ ledwie drobne p r z y c z y n k i mówiące o h o d o w l i i pasterstwie i dlatego nie mogą one stać się podstawą do odtworzenia pełnej d r o g i rozwojowej t y c h zajęć. Ponadto materiały te odnoszą się przeważnie do w . X I X i początków X X , a więc do tego okresu, który o b e j m u j e m y również n a ­ szymi współczesnymi badaniami t e r e n o w y m i . Z t y c h więc względów podstawą mego opracowania będą przede w s z y s t k i m g r u n t o w n e poszu­ k i w a n i a terenowe. Właściwa selekcja materiałów terenowych, k o n f r o n ­ tacja i c h z literaturą oraz f a k t a m i h i s t o r y c z n y m i stanowić będą gwarancję wiarygodności w y k o r z y s t a n y c h źródeł. D l a uzyskania d a n y c h statystycz­ n y c h z zakresu ogólnego obszaru w s i , rodzajów ziemi, s t r u k t u r y gospo­ darczej, ilości pogłowia i t p . korzystano z archiwów p o w i a t o w y c h , g m i n ¬ n y c h i gromadzkich r a d n a r o d o w y c h 2 Terenem m o i c h badań t e r e n o w y c h jest w zasadzie obszar położony w granicach rzek O m u l w i , Pisy i N a r w i , ograniczony od północy dawną granicą polityczną polsko-niemiecką. Teren t e n w w i e l u miejscowościach był przekroczony d l a uzyskania materiału porównawczego. Podstawą ba­ dań był kwestionariusz, opracowany i przedyskutowany w Zakładzie. Obejmuje on następujące działy: w a r u n k i geograficzno-gospodarcze ba­ danej w s i ; gospodarstwo łąkowo-pastwiskowe i leśne; rodzaje hodowa­ n y c h zwierząt i d r o b i u ; pomieszczenie i sposoby przechowywania paszy; f o r m y l e t n i c h wypasów i zimowego żywienia; w y k o r z y s t a n i e zwierząt d o m o w y c h i produktów zwierzęcych; zwyczaje, wierzenia, zabawy i pie­ śni związane z hodowlą i pasterstwem. 2 H. G a w a r e c k i , Kurpiami zwanych, Wiadomość Puszczy o j ą ń s k i , Wędrówki po gubernii s z a w a 1859; J . T h u g u t t , augustowskiej O wydmach w w leśnictwie t. 3: 1862, s. 34—51; W. P o l , Puszczaki S e r . 2, W a r s z a w a Myszynieckiej 1888, s. 100—106; W. C z a j e w s k i , 1881; A . Z a k r z e w s k i , Materiały Kurpie, [w:] O d Myszyńca do etnografii Kurpie, „Tygodnik polskiej, Pisma pośmiertne, szawa 1913; t e n ż e , Płock „Biblioteka 1903; K . P o t k a ń s k i , t. 2, K r a k ó w O Kurpiach, 1922; A . Z na pograniczu k u r p i o w s k i c h , borów, W a r s z a w a nych, Warszawa Obrazy (pow. z życia i ostrołęcki) Mazowsze, natury, w maju, t. 4, W a r s z a w a I l u s t r o w a n y " , S e r . 2, t. 12: 1934; P i a ś c i k , Warszawska", Puszcza 1919; t e n ż e , Kraków 1934; t e n ż e , Kalendarzyk Moralność Kurpiowska, Kurpiowska, Zielonej Z 1924; t e n ż e , kurpiowsko-mazurskim, jw. Zie­ R . 52, t. 3: Staszewski, C h ę t n i k, Puszcza Warszawa „Ziemia", t. 5: 1914—1919; t e n ż e , Kurpie, darczo-kulturalne War­ „Rocznik Leśniczy", „Wisła", t. 1: 1887, s. 73—105, 149; t. 2: 1892, s. 527—558; R . 52, t. 4, s. 61—97, 349—385; D. Kurpiów, Polu­ odbyte, „Wędrowiec", t. 24: 1886; t e n ż e , Z Puszczy 1888, s. 589—603; L . K r z y w i c k i , Kurpie, i umoralnienie mieszkańcach naukowym ostrołęckim, Mazowsza, 1869; W. O l s z o w s k i , celu „Gazeta R o l n i c z a " , 1870, nr 22, s. 217—219; O. K o l b e r g , lonej. i jej „Pamiętnik H i s t o r y c z n y Płocki", t. 2: 1830, s. 56—76; A. Łomża [w:] War­ Puszczy, Warunki gospo- 1927; tenże, zwyczajów dorocz­ �GOSPODARKA HODOWLANO-PASTERSKA W r o k u 1955 przeprowadziłam orientacyjne badania terenowe w 24. wsiach, zaś w 1956 r. badanie p o ­ głębiające w dalszych 6 wsiach. W sumie b a d a n i a m i objęłam 10 w s i za­ chodniej części Puszczy n a d rzeką Omulwią i Płodownicą oraz 20 w s i środkowej i wschodniej części, po­ łożonej n a d Narwią, TurośJą i Pisą. Uzupełnienie w y m i e n i o n y c h powyżej źródeł t e r e n o w y c h stanowią m a t e ­ riały własne, zebrane w 1954 r. na marginesie i n n y c h prac. Dotychczasowy materiał pozwala stwierdzić, że w końcu ubiegłego i na początku obecnego stulecia m i e ­ szkańcy Puszczy Zielonej p r o w a d z i l i na dużą skalę hodowlę bydła, k o n i , owiec, świń i gęsi. Hodowlę tę umoż­ liwiały znacznie większe niż obecnie obszary łąk, pastwisk i lasów. Duża część obszarów puszczańskich była Ryc. 1. Wieś 243 Kolimagi, pow. Kolno. jeszcze bagnem, wydmą l u b moczą- P i o t r S z a b e l s k i , z a w o d o w y p a s t e r z od rem, pewnie jednak stała się już zespołowego w y p a s u bydła, owiec, użytkowna dzięki p i e r w s z y m meliomłodości świń, ze s w y m p o m o c racjom i u t r w a l a n i u w y d m piaskow y c h przez zalesianie, przeprowad z o n y m w latach 1 8 3 9 - 1 8 6 2 przez rząd Królestwa Polskiego. M e l i o r o w a n o tereny jezior K a r a s k i , S e r a f i n i r z e k i Tuirośli; zalesiono p o w i a t ostrołęcki. Istnieją ponadto możliwości k a r c z u n k u krzewów leśnych i zamiany t y c h terenów na łąki, pastwiska l u b pola u p r a w n e . Lepiej r o z w i j a się w t y m okresie hodowla w o k o l i ­ cach d o b r y c h łąk nadrzecznych, słabiej, gdzie istnieją moczary, t o r f czy -,uda d a r n i o w a . a w m k i e m p s e m F o t M B i e r n a c k a M i m o istniejącego już w t y m czasie r o z w a r s t w i e n i a w s i hodowlą z a j ­ m o w a l i się wszyscy, choć nie na jednakową skalę. Gospodarstwa duże, 1 - 2 włókowe, hodowały od 1 0 - 2 5 sztuk bydła (krów i cieląt), 1 - 2 p a r y wołów, k i l k a k o n i , nieraz kilkadziesiąt owiec. Małorolni, a n a w e t bez­ r o l n i , których n i e b r a k było na Puszczy, m o g l i również hodować bydło i owce na wspólnych gromadzkich pastwiskach l u b w lasach rządowych. P o d s t a w o w y m celem h o d o w l i jest w t y c h czasach z b y t . Główny r y n e k z b y t u stanowi teren Prus Wschodnich, o silnie w t y m okresie rozwiniętych �244 MARIA BIERNACKA f o r m a c h gospodarki k a p i t a l i s t y c z n e j . J a r m a r k i myszynieckie i częściowo kolneńskie zgromadzają ludność całej Puszczy. Po zakup przyjeżdżają „Prusacy" l u b miejscowi pośrednicy. Obok h a n d l u legalnego k w i t n i e handel nielegalny, c z y l i p r z e m y t graniczny. Szczególnie duże zapotrze­ bowanie jest na świnie, konie i gęsi. D r u g i m ośrodkiem h a n d l u na wię­ kszą skalę jest Ostrołęka i dalej Warszawa. Dopóki b r a k było k o l e i , chłopi jeździli do Warszawy f u r m a n k a m i . Przed pierwszą wojną światową zarysowują się na niektórych t e r e ­ nach Puszczy pierwsze próby i n t e n s y f i k a c j i r o l n i c t w a i h o d o w l i , w y ­ rażające się przede wszystkim w przeprowadzaniu komasacji (tzw. „urządzaniu Kurpiów" lata 1881—1912) w czterech gminach p o w i a t u ostrołęckiego, a następnie w szerzeniu oświaty rolniczej, udzielaniu chłopom kredytów i n w e s t y c y j n y c h , zakładaniu mleczarń, w p r o w a d z a n i u ulepszonych gatunków bydła, zastosowaniu n o w y c h narzędzi gospodar­ czych. D o ośrodków t y c h należą wsie: D y l e w o , Kadzidło, Łyse, L i p n i k i , Turośl, Kruszą. Organizacje takie, j a k T o w a r z y s t w o Drobnego K r e d y t u czy też T o w a r z y s t w o Rolnicze w Ostrołęce, organizują pokazy bydła, k o ­ n i , prowadzą gospodarstwa wzorowe, inicjują prowadzenie pólek do­ świadczalnych i t p . Na terenie Puszczy działa w t y m czasie ok. 10 kółek rolniczych. W o j n a 1914—1918 stanowi poważny wyłom w gospodarce k u r p i o w ­ skiej. Ogromne zniszczenia wywołane przemieszczaniem się f r o n t u (ewa­ kuacja ludności) zostały pogłębione m a s o w y m i r e k w i z y c j a m i bydła przez okupantów n i e m i e c k i c h . Okres międzywojenny, szczególnie w pierwszych latach, nie sprzy­ jał odbudowie zrujnowanej gospodarki hodowlanej. Przyczyną takiego stanu były poważne zniszczenia wojenne oraz przystąpienie rządu p o l ­ skiego do rozdzielania gruntów rządowych od chłopskich, co wywołało nieprzerwane spory, zatargi i sądy, a p r z y t y m uszczuplało własność chłopską. Na okres międzywojenny przypada jednak komasacja, obej­ mująca cały obszar Puszczy, i połączona z nią melioracja gruntów chłop­ skich. Przekopano bagniste r z e k i Rozogę i Szkwę, w w y n i k u czego n a ­ stąpiło niekorzystne dla późniejszej gospodarki tego regionu odwodnie­ nie t e r e n u , dając w ostatecznym rezultacie znaczne zmniejszenie obsza­ rów łąkowo-pastwiskowych na rzecz mało urodzajnych gruntów o r n y c h . W okresie t y m prowadzone są dalsze próby podniesienia poziomu gospo­ d a r k i rolniczo-hodowlanej. Na wieś docierają i n s t r u k t o r z y , pewna część młodzieży (nieliczna) uczęszcza do szkół r o l n i c z y c h , a w niektórych wsiach (Zbójna, L i p n i k i , Łyse, Kadzidło) urządzane są k u r s y rolnicze. Swiatłejsi gospodarze pod k i e r u n k i e m instruktorów r o l n y c h czynią próby bronowania i nawożenia łąk oraz wprowadzają w miejsce d a w n y c h ga­ tunków bydła i k o n i nowe odmiany (np. bydło czerwone). Podział pa- �7 1 GOSPODARKA HODOWLANO-PASTERSKA 245 stwisk gromadzkich podczas komasacji na i n d y w i d u a l n e sprzyja podnie­ sieniu i c h jakości. Wszystkie te próby nie mają jednak c h a r a k t e r u po­ wszechnego i dlatego nie przynoszą poważniejszych rezultatów. Prze­ ludniona i rozdrabniająca się wieś k u r p i o w s k a jest w t y m okresie w y ­ jątkowo biedna i nie może sobie pozwolić na gruntowniejsze ulepszenia. Pracę tę — t a k przed pierwszą wojną światową, j a k i później — p r o ­ wadzą coraz liczniejsi działacze chłopscy, czytelnicy p i s m „Zorza", „Za­ r a n i e " czy „Wyzwolenie", a często także księża. Ostatnia okupacja niemiecka, podczas której Kurpiowszczyzna była włączona do Rzeszy, zaznaczyła się poważną intensyfikacją gospodarstwa wiejskiego. Dotyczy t o przede w s z y s t k i m stosowania nawozów sztucz­ n y c h oraz wprowadzenia n o w y c h , ulepszonych narzędzi gospodarczych. W zakresie h o d o w l i intensyfikacja ta wyraża się we w p r o w a d z e n i u n o ­ w y c h odmian bydła (biało-czarnego), trzody chlewnej oraz racjonalizacji ich wyżywienia. ] Obecnie na o d c i n k u gospodarki hodowlanej zaznacza się poważna, choć jeszcze niepełna działalność, zmierzająca do gruntownego prze­ obrażenia i podniesienia na wyższy poziom p r o d u k c j i w t y m zakresie. Wyraża się t o w przeprowadzeniu prac w o d n o - m e l i o r a c y j n y c h na o l b r z y ­ m i c h terenach, j a k n p . „Szeroka B i e l " w dorzeczu Płodownicy, b u d o ­ w a n i u śluz na rzekach d a w n i e j przekopanych (Rozoga, Szkwa), w p r o w a ­ dzeniu nowoczesnych sposobów u p r a w y łąk, pastwisk, k o n t r a k t a c j i i r e j o ­ nizacji bydła i trzody chlewnej. Jak wykazały badania nad hodowlą i pasterstwem, do czasu pierwszej i d r u g i e j komasacji na terenie całej Puszczy Zielonej występowała wspólna własność pastwisk. Wspólne pa­ stwiska wiązały się t u ściśle z d a w n y m t y p e m w s i o szachownicowym układzie pól i występowały t a k w osadnictwie „samorodnym", j a k też w osadach powstałych w w y n i k u działalności regulacyjnej, tzn. w trójpolówce wprowadzonej t u w X V I I w., osadach „sznurowych" z p i e r w ­ szej połowy X I X w . (czasy pruskie) oraz w niektórych osadach, powstałych z końcem w i e k u ubiegłego i początkiem obecnego. Ę. Na gromadzkich pastwiskach prowadzono wspólne wypasanie bydła, owiec, k o n i , świń i gęsi. F o r m y t y c h wypasów były różne i najczęściej kształtowały się one w zależności od warunków fizjograficznych terenu, f o r m osadniczych i stosunków gospodarczo-społecznych. T a k więc we wsiach, gdzie istniała trójpolówka, prowadzony był z reguły wspólny | i i 1 1 I wypas bydła, k o m , owiec, a nawet świń, przez pasterzy gromadzkich, Terenem wypasów były pastwiska, łąki i ugory. We wsiach położonych na terenach m n i e j o t w a r t y c h , więcej lesistych, wspólnie wypasano n a j częściej t y l k o owce, bydło zaś i konie wypasano małymi g r u p k a m i , przeważnie kolejno przez mieszkańców poszczególnych domów. Na terenach całkowicie leśnych wspólny gromadzki pasterz należał do wyjątków. �MARIA B I E R N A C K A 246 il Ryc. 2. O b e c n i e i p a s t w i s k a są p r a w i e zamykane zawsze zagrodzone n a kołowroty Fot. M. Biernacka Bydło i owce wypasano w jednej trzodzie i n d y w i d u a l n i e l u b łączono trzody najwyżej k i l k u sąsiednich gospodarstw. Chociaż obecnie przeważa na terenie Puszczy Zielonej i n d y w i d u a l n y wypas bydła, t o jednak do czasów ostatnich zachowało się k i l k a w s i z szachownicowym układem pól, gdzie istnieją gromadzkie pastwiska i wspólne wypasy. Ze z b i o r o w y m wypasem bydła i owiec wiąże się i n ­ stytucja wspólnego, gromadzkiego pasterza. Na Kurpiowszczyźnie p a ­ sterze gromadzcy r e k r u t o w a l i się p r a w i e zawsze z r o d z i n biednych, t z w . luźników. Ponadto uboga Kurpiowszczyzna dostarczała swych pasterzy sąsiednim, zamożniejszym terenom, często w s i o m szlacheckim (szlachty zaściankowej). W końcu ubiegłego i na początku obecnego stulecia w i e l u młodych pasterzy wyjeżdżało do Prus, co oczywiście wiązało się z e m i ­ gracją Kurpiów na t a m t e tereny. Pasterz g r o m a d z k i był na u t r z y m a n i u całej w s i , zapewniającej m u wyżywienie, wynagrodzenie (płatne n a j ­ częściej w naturze), w w y p a d k u potrzeby również mieszkanie. Pasterz na ogół cieszył się swego rodzaju a u t o r y t e t e m , często reprezentował o n własną, odrębną filozofię życiową. Bywały w y p a d k i , że g r o m a d z k i p a ­ sterz w czasach zaboru rosyjskiego był w okresie z i m y t a j n y m nauczy­ cielem w i e j s k i m (Brzozówka, W y k ) . Z hodowlą i pasterstwem wiążą się w Puszczy Zielonej zwyczaje, obrzędy i wierzenia, świadczące o dużym przywiązaniu człowieka do zwierząt d o m o w y c h oraz o znaczeniu, j a k i e miały one w życiu mieszkań­ ców Puszczy. Ciekawie również przedstawiają się materiały dotyczące zabaw pasterskich. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f739810269f7c6350b36057f28e8c2d8.pdf 90242c4890e81f60342f78c917ac77dc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:387 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:348 Title A name given to the resource Kamieńczyk nad Bugiem, osada flisacka (koniec wieku XIX i pierwsza połowa XX w.) / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958, t.1, s.364-366 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MARIA B I E R N A C K A KAMIEŃCZYK N A D BUGIEM OSADA FLISACKA (od końca wieku X I X do połowy X X w.) Praca została napisana w ramach prac Zakładu Etnografii w Łodzi, przygotowującego pod kierunkiem prof. K . Zawistowicz-Adamskiej tom Prac i Materiałów Etnograficznych, poświęcony problematyce zajęć pozarolniczych. Prace referowano i dyskutowano na zebraniach nauko­ wych Zakładów Etnografii w Łodzi i Warszawie. Podstawowe źródła pracy stanowią materiały terenowe Zakładu Etno­ graficznego U.Ł., zebrane w 1951 r. podczas badań terenowych, w których uczestniczyłam z ramienia tegoż Zakładu. Oprócz materiałów terenowych jako dalsze źródła pracy wyzyskano również wypisy z dokumentów historycznych, znajdujące się obecnie w prywatnym posiadaniu miesz­ kańców Kamieńczyka i Brańszczyka, dane statystyczne z Gminnej Rady Narodowej oraz literaturę historyczną. Badania terenowe miały charakter badań stacjonarnych. Uczestni­ czyło w nich 10 osób w ciągu 30 dni pracy. B y l i to studenci i asystenci Zakładu Etnografii U.Ł. oraz socjologowie studiujący pobocznie etno­ grafię. Zasadnicze badania przeprowadzono w Kamieńczyku, do wsi okolicznych robiono jedynie wypady celem uzyskania materiału porów­ nawczego. Podstawą badań były kwestionariusze dotyczące ogólnej charakte­ rystyki osady, gospodarki rolnej oraz flisu z uwzględnieniem jego wpły­ wu na życie gospodarcze i społeczne osady. Badaniami objęto około 100 osób, w t y m około 60 byłych flisaków, kilkunastu szewców, kilku rol­ ników, nauczycieli, księży, działaczy społecznych, pracowników GRN, spółdzielczych itp. W wyniku badań uzyskano 125 wywiadów, w t y m 110 wywiadów dotyczących samego Kamieńczyka oraz 15 wywiadów, ze wsi okolicznych. Materiał terenowy był opracowywany na miejscu, bezpośrednio po przeprowadzeniu rozmowy z informatorami. Osada Kamieńczyk nad Bugiem, pow. Wyszków, znana do wieku X V I I I pod nazwą Kamieńca Mazowieckiego, w wieku X I X i pierwszej połowie X X w. była osadą, w której podstawowym zajęciem zdecydo- �KAMIEŃCZYK, OSADA FLISACKA 365 wanej większości mężczyzn stał się spław drzewa wodą, czyli tzw. flis. Największe nasilenie udziału mieszkańców Kamieńczyka w spławie przypada na koniec wieku X I X i początek obecnego stulecia. Podstawowy wpływ na upowszechnienie wśród nich zajęcia flisackiego wywarło niewątpliwie bliskie sąsiedztwo ze spławnymi rzekami, Bugiem i Narwią oraz dużymi obszarami puszczańskimi. Niemniej zasadniczą rolę w t y m zakresie odegrał rozwój kapitalistycznych form eksploatacji lasów oraz specyfika struktury gospodarczej i społecznej osady. Kamieńczyk nad Bugiem był od dawna osadą rolniczą o ubogiej, piaszczystej ziemi, dużym rozdrobnieniu gospodarczym i z ludnością bez­ rolną, co zmuszało jego mieszkańców do stałego szukania dodatkowych źródeł dochodu. Niezwykła przedsiębiorczość, jaka cechowała dawniej i do dziś jeszcze cechuje ludzi kamieńczykowskich, spowodowała, że Kamieńczyk na przestrzeni omawianego okresu stał się nie tylko osadą flisacką, ale wyrósł na znaną wśród flisaków całej Polski osadę retmańską. Zadaniem pracy o Kamieńczyku było ukazanie roli flisu jako zajęcia podstawowego i masowego wśród jego mieszkańców w kształtowaniu się stosunków gospodarczych i społecznych osady. Praca posiada charak­ ter problemowej monografii osady, w t y m jednakże sensie, że w ogólnym procesie rozwojowym osady zagadnienie flisu wysunięte zostało na miejsce czołowe i potraktowane najpełniej. Uzasadnieniem takiego ujęcia pracy jest pełna reprezentatywność osady pod względem szerok ego upowszechnienia zajęcia flisackiego w omawianym okresie. Praca składa się z 3 części: I Ogólna charakterystyka osady, I I Flis i flisacy, I I I Flis a gospodarcze i społeczne przeobrażenia osady. W y ­ jaśniam, iż z pracy zostały świadomie wyeliminowane zagadnienia do­ tyczące techniki spławu z tego względu, że wejdą one do innego opra­ cowania, które obejmie organizację i technikę spławu drzewa w całym dorzeczu Wisły. W części pierwszej pracy omówiono położenie, wygląd zewnętrzny oraz bogatą przeszłość historyczną osady związaną z dziejami dawnego Kamieńca Mazowieckiego. Poza t y m przedstawiono zarys stosunków gospodarczych i społecznych, kładąc główny nacisk na charakterystykę struktury gospodarczej i zawodowej celem naświetlenia specyficznych warunków osady zmuszających ludność do szukania zarobków przy flisie. Część druga pracy uwzględnia przede wszystkim zagadnienia związane bezpośrednio z zajęciami flisackimi, a więc tradycje i rozwój flisu, przedmiot i tereny spławów, możliwości awansu w zawodzie flisackim oraz życie na tratwach. Część trzecia jest rozwiązaniem podstawowego problemu pracy, naświetla ona bowiem i wykazuje rolę i znaczenie flisu w kształtowaniu się stosunków gospodarczych i społecznych osady. Rola ta została ukazana na przykładzie zmian zaistniałych w Kamieńczyku ,- �366 MARIA BIERNACKA pod wpływem flisu w strukturze gospodarczej i zawodowej, w poziomie gospodarki rolnej, w warunkach bytu mieszkańców, w stosunkach rcdzinno-sąsiedzkich oraz w kształtowaniu się świadomości społecznej kamieńczykowian. Praca poparta obszernym materiałem terenowym wykazuje niezbicie, że na przestrzeni drugiej połowy X I X i pierwszej połowy X X stulecia kultura materialna i społeczna Kamieńczyka kształtowała się w zdecy­ dowanej zależności od podstawowych zajęć pozarolniczych jego miesz­ kańców, a szczególnie flisu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dd40c496508ad43403f4488c2b11decc.pdf fe6f8c6e2c343fa2b5fc8bfbacc921c7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:499 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:454 Title A name given to the resource Dawne oraz współczesne formy organizacji pasterstwa w Bieszczadach / ETNOGRAFIA POLSKA 1962 t.6 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1962, t.6, s.41-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MARIA BIERNACKA DAWNE ORAZ WSPÓŁCZESNE FORMY ORGANIZACJI PASTERSTWA W BIESZCZADACH Rozważania nad formami organizacji pasterstwa w Bieszczadach do­ tyczą głównie obszaru położonego w granicach powiatów Ustrzyki Dolne, Lesko oraz wschodniego pogranicza powiatu sanockiego Są one wstęp­ nym podsumowaniem wyników badań terenowych z lat 1960—1961, prowadzonych w Bieszczadach przez pracowników Zakładu Etnografii I H K M PAN w Warszawie, z udziałem studentów etnografii Uniwersytetu Warszawskiego . 2 1 Patrz mapka punktów badań terenowych w latach 1960 i 1961. Badania bieszczadzkie stanowiły drobny wycinek poszukiwań badawczych pro­ wadzonych na caiym obszarze Karpat z ramienia Międzynarodowej Komisji do Badań Karpackich. Udział w badaniach brali pracownicy Zakładu Etnografii I H K M P A N : K . Adamus, M. Biernacka, J . Olędzki, L . M. Szwengrub-Judenko oraz studenci Uniwersytetu Warszawskiego: K . Chojnacki, J . Kowalik, L . Mróz, B. Pucek. W roku 1960 przeprowadzono badania wśród pasterzy podhalańskich, wypasają­ cych swoje owce sezonowo w Bieszczadach. G ł ó w n y m celem badań była rejestracja bacówek pasterskich, uwzględniająca obszar wypasów, stosunki własnościowe, ilość i rodzaj pogłowia znajdującego się na szałasie, liczbę i pochodzenie pasterzy za­ trudnionych na szałasach oraz stopień zagospodarowania pastwisk użytkowanych przez daną bacówkę. Ponadto zaplanowano przeprowadzenie wśród baców podhalań­ skich lub ich zastępców sondażowych badań na temat organizacji pasterstwa, bu­ downictwa szałasowego, gospodarki mlecznej, zagospodarowywania terenów wypaso­ wych, pasterskiego trybu życia oraz zwyczajów i obrzędów związanych z pasterstwem. W wyniku badań uzyskano materiał rejestracyjny do 44 bacówek, przeprowa­ dzono 6 pełnych w y w i a d ó w dotyczących organizacji pasterstwa i pozostałych tema­ tów, wykonano ok. 200 zdjęć oraz krótkometrażowy film dokumentalny z życia ludności autochtonicznej. Plany badawcze w roku 1961 zakładały kontynuację tema­ t ó w z roku ubiegłego, jednakże przy znacznym poszerzeniu zagadnień związanych z organizacją w y p a s ó w oraz kulturą życia pasterskiego Podhalan. Oprócz tego podjęto plan przeprowadzenia badań wśród ludności pochodzenia miejscowego na temat dawnych oraz współczesnych form pasterskich. Z tych w z g l ę d ó w charakter tegorocznych badań był stacjonarny i obejmował miejscowości zamieszkane bodaj częściowo przez ludność pochodzenia bieszczadzkiego. Wymogom tym najbardziej odpowiadała wieś Ropienka (wraz z sąsiadującymi wsiami), położona w północnej 2 �42 MARIA BIERNACKA Ostatecznym celem prowadzonych badań było odtworzenie obrazu przemian gospodarki hodowlano-pasterskiej, na terenie Bieszczad po roku 1947 dokonywaj ących się pod wpływem osadnictwa sezonowego i stałego, oraz wydobycie z pamięci ludności miejscowej najstarszych tradycji pasterskich, charakterystycznych dla tutejszych ziem. Szczególną uwagę zwrócono ponadto na zagadnienie kultury pasterskiej górali podhalań­ skich, spiskich i limanowskich, którzy od roku 1949 prowadzą sezonowe wypasy swoich owiec i bydła w Bieszczadach. Problem właściwego zagospodarowania opustoszałych w roku 1947 terenów bieszczadzkich nie został dotąd jeszcze rozwiązany. Piękny w swym górskim i nieco dzikim krajobrazie obszar kraju o powierzchni 4000 k m — czeka na gospodarzy, którzy podejmą trud przywrócenia mu należytej k u l t u r y . Pierwsze próby zasiedlenia Bieszczad nie w pełni zdały egzamin. Kon­ cepcja tworzenia wielkich Państwowych Gospodarstw Rolnych nastawio­ nych na rolnictwo i hodowlę miała swoje głębokie uzasadnienie, jednak w praktyce napotkała znaczne trudności. Zainwestowanie poważnych środ­ ków finansowych w uruchomienie wielkich gospodarstw rolnych lub ho­ dowlanych przy braku dróg, elektryczności, odpowiednich pracowników rolnych nie przyniosło niestety spodziewanych rezultatów. W tych wa­ runkach musiała nastąpić likwidacja wielkich ośrodków gospodarczych, które nie były w stanie uporać się z deficytem. Niektóre opustoszałe bu­ dynki gospodarcze znajdujące się w głębi Bieszczad wykorzystują częścio­ wo górale podhalańscy dla swych owiec i bydła , inne nie wykorzystane ulegają zniszczeniu . Obszary nie wykorzystane pogłębiają stan dzikości i zaniedbania Biesz­ czad. O istnieniu dawnych ludnych wsi bieszczadzkich świadczą dziś zdzi­ czałe drzewa owocowe, kwiaty oraz resztki murów z dworów, cerkwi lub piwnic domów mieszkalnych. Na obszarach dawnych uprawnych pól w y ­ rosły przez lat czternaście drzewa, krzewy, które zmieniły w sposób zasad­ niczy krajobraz tej ziemi . Stare wiejskie drogi łączące dawne wsie ulega2 :i 4 5 6 części pow. ustrzyckiego, oraz Baligród, Cisną i Wetlina, leżące w środkowym i po­ ł u d n i o w y m pow. leskim. Wyniki tegorocznych badań rzuciły sporo nowego światła na bieszczadzkie tradycje hodowlano-pasterskie z końca ub. stulecia oraz na formo­ wanie się nowych form hodowli i pasterstwa w warunkach postępującego osadnictwa. Na trasach badań autorki w 1960 r. stan ten zanotowano w Daszówce, Chrewcie, Tworylnym. '* Do roku 1960 nie wykorzystane zabudowania gospodarcze stały w Hulskiem oraz częściowo w Chrewcie. Por. R. I z b i c k i , Bieszczady na dorobku, „Trybuna Ludu", Warszawa 1961, nr 203, s. 3. Na całym obszarze nie zasiedlonych Bieszczad można jeszcze teraz doskonale odróżnić granicę dawnych lasów i pól rolnych. 3 r> 6 �FORMY ORGANIZACJI PASTERSTWA W Zawadka KSanok / O Rakowa 43 BIESZCZADACH Ropienka \ Paszowe Wańkowal ¡Brgików QLeszczowa'te^ Wola JŠSerednica Maćkowa Krośoenko \±esko- V pstrzy ki bolne *Ustianowa •Szczawne .Serednie A A Jawornik Łobozew Wielkie ADaszówka Suko wat e Czysta \\ "ÁZ "^^^ O (. Baligród Stążnica/y Спотарсга •^ołżyca .Rabe \ ftęry KoioniceA с$1 Łupków *Jabhnki С Dołżyca Przysłup± ^Strubowiska C . ^ O A ВегесН ААА У Wetlina Mapka badan w latach terenowych 1960 -1961 ^Ustrzyki Górne V. <1 km O A Д • Ф Osady z ludnością m i e j s c o w e g o Bacówki podhalańskie Bacówki PGR PGR Spółdzielnie produkcyjne .Wołosate pochodzenia 1. Mapka badań terenowych ją również zatarciu. Przejaskrawione opowiadania o wilkach, dzikach i żmijach potęgują jeszcze wrażenia o niedostępności Bieszczad wśród tych, którzy znają je zbyt powierzchownie lub nie znają wcale. Poważnym wydarzeniem w życiu Bieszczad stała się w roku 1958 pod­ jęta przez Rząd nowa akcja zasiedlania i zagospodarowywania tych te­ renów. Wydaje się„ że plan ten, realizowany z wielkim nakładem środków finansowych oraz sił ludzkich, stworzy właściwe podstawy przyszłego zagospodarowania tej ziemi. Perspektywę tę gwarantuje przede wszystkim �44 MARIA BIERNACKA budowa sieci nowoczesnych dróg oraz kolejki wąskotorowej które — miejmy nadzieję — udostępnią piękną ziemię bieszczadzką nie tylko roz­ miłowanym w jej krajobrazie turystom, ale przede wszystkim osadnikom, którzy życie swe zwiążą na stałe z Bieszczadami. Nowością akcji zasiedla­ nia w roku 1958 jest udostępnienie nabycia ziemi gospodarstwom indywi­ dualnym . Nowi osadnicy mają prawo zakupu ziemi w cenie od 3 do 7 tysięcy złotych za 1 ha, przy czym otrzymują kredyty w wysokości 120 tysięcy złotych na zagospodarowanie swych działek. Równolegle z budową dróg powstają ośrodki przemysłowe (leśne, wod­ ne i inne), które stwarzają bazę pod przyszły, harmonijny rozwój gospo­ darki rolniczo-przemysłowej tych terenów . Mimo wzrastających perspektyw gospodarczych wydaje się, że przy zagospodarowaniu ziem bieszczadzkich najtrudniejszy problem stanowić będą przyszli osadnicy. Jeśli chodzi o dotychczasowy stan zasiedlenia Bieszczad, główny trzon stanowi tu ludność autochtoniczna, skupiona przede wszystkim we wsiach położonych bliżej większych osiedli i miast, oraz dawni mieszkańcy południowo-wschodniej Lubelszczyzny, którzy przeszli na te obszary w związku z regulacją granicy pomiędzy Polską i Związkiem Radzieckim. Zarówno jedni, jak i drudzy są spośród ludności bieszczadzkiej najbardziej związani z prowadzeniem gospodarstw rolnych. Do osadników rolnych należy również zaliczyć indywidualnych przy­ byszów z terenu pow. brzozowskiego, krośnieńskiego, jasielskiego, strzyżowskiego, gorlickiego, limanowskiego, nowosądeckiego, Sucheckiego i i n ­ nych uboższych okręgów. Wielu z nich korzystało z akcji osiedleńczej już w 1958 r. 8 9 7 W chwili obecnej teren Bieszczad przecinają drogi asfaltowe biegnące z Sanoka przez Lesko do Ustrzyk Dolnych i Krościenka. Z Ustrzyk Dolnych prowadzi droga przez Czarną, Lutowiska, Stuposiany w kierunku Ustrzyk Górnych (jeszcze nie wykończona). Drugie odgałęzienie tejże szosy prowadzi z Lutowisk do Dwernika i Berech, skąd w najbliższym okresie zostanie przedłużone do Wetliny. P o n i e w a ż Wetlina jest połączona siecią dróg z Leskiem (przez Baligród, Cisnę), najbardziej oddalone tereny staną się więc dostępne dla komunikacji samochodowej. Obok tej zasadniczej drogi buduje się odcinki mniejsze, jak np. Dwerniczek — Zatwarnica. Ponadto przedłuża się istniejącą od okresu przedwojennego linię kolejki w ą s k o ­ torowej z Łupkowa do Cisny w kierunku Wetliny. Kolejka ta na razie służy do celów transportowych, w przyszłości będzie jednak częściowo wykorzystana dla ruchu pasażerskiego. 8 Jak już zaznaczono, początkowa akcja zasiedlania Bieszczad przewidywała tylko tworzenie p a ń s t w o w y c h i spółdzielczych gospodarstw rolnych. Do najpoważniejszych inwestycji należy wielka elektrownia wodna w Myczkowcach i Solinie n. Sanem, kombinat drzewny w Rzepedzi n. Osławą, a do mniej­ szych — tartaki drzewne. Trzeba również dodać, że w północnej części p o w i a t ó w leskiego i ustrzyckiego znajdują się od lat kilkudziesięciu czynne do dziś szyby ropy naftowej. Wymienia się tu dla przykładu miejscowości: Rajskie, Ropienkę, Brelików, Leszczowate. Por. I z b i с к i, l. c. 9 �FORMY ORGANIZACJI PASTERSTWA W BIESZCZADACH 2. Szałas we wsi Dwerniczek, pow. 45 Ustrzyki Fot. M. Biernacka Znaczną część nowych osadników stanowią pracownicy służby leśnej i drogowej. Dla nich przede wszystkim buduje się nowe domki mieszkalne oraz gospodarcze obejścia (najczęściej drewniane), harmonizujące z gór­ skim i leśnym otoczeniem. Robotnicy zatrudnieni sezonowo przy budowie dróg i wyrębach leśnych zamieszkują osiedla barakowe. W większych skupiskach nowych osiedli pracowniczych (leśnych, drogowych, rolnych) buduje się nowe szkoły, zakłada sklepy, stołówki i inne najkonieczniejsze placówki. Ta kategoria ludności zamieszkuje tereny najbardziej odosob­ nione i niedostępne. Wiele z tych osiedli powstaje jednak wzdłuż budują­ cych się szlaków drogowych. Do nich należy zaliczyć osiedla położone na takich szlakach, jak np. Ustrzyki Dolne — Stuposiany — Dwernik — Zatwarnica w pow. ustrzyckim, czy też Baligród — Cisną — Wetlina w pow. leskim. Jest nadzieja, że owe osiedla robotnicze dadzą początek przyszłym nowym wsiom. Niestety, akcja osadnictwa indywidualnego nie dała jesz­ cze dotąd spodziewanych rezultatów . 10 Do zadań tego artykułu nie należy szczegółowa analiza przyczyn owego stanu rzeczy. Przyczyny te są na pewno bardzo złożone. Ludność, która 1 0 Według danych I z b i c k i e g o (op. cii.) od r. 1958 zaledwie 500 rolników zakupiło ziemię, co oznacza, że dopiero jedna ósma ziemi ornej ma swoich gospo­ darzy. �46 MARIA BIERNACKA podjęła decyzję osiedlenia się w Bieszczadach, skazana jest jeszcze w chwili obecnej na wielki trud i wyrzeczenia. Jeśli się weźmie pod uwa­ gę, że przychodzą tu najczęściej ludzie nie posiadający większego majątku i główną podstawą ich zagospodarowania jest 120 tysięcy złotych kredy­ tów państwowych, to trzeba stwierdzić, że suma ta wystarcza zaledwie na najniezbędniejsze inwestycje gospodarcze. Jeśli się nie ma swych pie­ niędzy, to resztę potrzeb trzeba pokrywać ogromnym nakładem sił. Lepiej się tu dzieje tym, którzy zajęli stare budynki po ludności wysiedlonej. Wprawdzie i przed nimi stoi problem wznoszenia nowych zabudowań (stare budynki z reguły wymagają generalnych remontów, wiele z nich za lat kilka będzie nie do użytku), ale przynajmniej na razie mieszkając w starych mogą się powoli dorabiać. Niemało kłopotu sprawia nowym osiedleńcom sprawa zagospodarowa­ nia swej działki, a następnie utrzymywanie jej we właściwej kulturze. Część przyjętej ziemi pozostawia się z reguły na łąki i pastwiska, gdyż hodowla jest t u podstawową gałęzią gospodarstwa wiejskiego; pozostałą część ziemi należy zamienić w orną. Każdy rolnik, a nawet działkowicz miejski wie dobrze, ile trudu trzeba włożyć w oczyszczenie odłogiem leżącej ziemi. Nowy osadnik bieszczadzki musi się więc uporać z dzikimi krzewami i chwastami z lat czternastu. Czyni to w stosunkowo dużym 3. Naczynia pasterskie we wsi Horodek, pow. Lesko Fot. M. Biernacka �FORMY ORGANIZACJI PASTERSTWA W BIESZCZADACH 4. Koszar i koliba. Ustianowa, pow. 47 Ustrzyki Fol. J. Kowalik osamotnieniu, gdyż osiedla są tu małe i nie może liczyć zbytnio na pomoc sąsiadów. W nie mniejszym osamotnieniu musi później strzec swych zbiorów przed zniszczeniem, plagą dzików, wilków, lisów. Prawie wszyscy mieszkańcy oddalonych osiedli narzekają na niezwykle wyczerpujący tryb życia. W okresie letnim z reguły nie dosypiają, bo nocami muszą pilno­ wać pól przed niszczeniem ze strony dzików. Walka, jaką na t y m odcinku prowadzą, nie chroni ich jednak całkowicie od strat. Duże trudności napotyka również osadnik przy dostosowywaniu się do nowego środowiska geograficznego, zwłaszcza jeśli pochodzi z terenów równinnych . Górski klimat, krótki okres wegetacji, górzystość terenu, ilasta gleba i charakterystyczna wilgotność terenu, spowodowana znacz­ nym zalesieniem i dużą ilością potoków , oto inne przyczyny utrudnia­ jące asymilację przybyszów w nowym środowisku. Ostatnie względy każą czynnikom administracyjno-gospodarczym państwa szukać kandydatów na przyszłych osiedleńców Bieszczad wśród ludności pochodzenia górskiego lub podgórskiego. W tym wypadku oczy wszystkich zwracają się w kie­ runku górali podhalańskich, spiskich, limanowskich, którzy od wielu lat związani są z tym terenem sezonowym wypasem swoich trzód. Niestety, przywiązani do swoich rodzinnych stron bacowie i juhasi podhalańscy jak dotychczas nie wykazują tendencji do osiedlenia się t u na stałe i wolą w dalszym ciągu ograniczać swój kontakt z Bieszczadami do rokrocznych podróży i jedynie sezonowego tam pobytu. Mają swoje gospodarstwa na Podhalu, Bieszczady zaś stanowią dla nich teren eksploatacji i dodatko­ wego źródła dochodu. Nie ukrywają zresztą swego komercyjnego stosunku u 12 11 Zmiany te szczególnie odczuwają przesiedleńcy z Lubelszczyzny, którzy przy­ zwyczajeni byli do gospodarowania na dobrej ziemi. Wielu z nich opuściło lub jeszcze obecnie opuszcza tutejsze tereny, przenosząc się na Ziemie Zachodnie lub do miast (informacje ze wsi Brzegi, pow. ustrzycki, oraz Ustrzyk Dolnych). Na o w ą charakterystyczną wilgotność zwracają u w a g ę starzy mieszkańcy tutejszych ziem. 12 �48 MARIA BIERNACKA 5. Dojenie owiec. Ustianowa, pow. Ustrzyki Fot. J. Kowalik do Bieszczad, choć w wypowiedziach na ten temat na pierwszy plan w y ­ suwają argumenty natury uczuciowej i społeczno-środowiskowej. Dla nich „prawdziwe" góry, „wesołe" góry — to Tatry. Bieszczady to góry „po­ nure", a w dodatku z plagą wilków i dzików. A już najgorszą przeszkodę ma według nich stanowić rzekome niebezpieczeństwo grożące im ze strony dawnej ludności łemkowskiej Pewien wyjątek pod t y m względem sta­ nowi próba osiedlenia się w Bieszczadach bacy Macieja Zubka z Ratułowa, pow. nowotarski. Ojciec Maciej Zubek i dwóch dorosłych synów (wszyscy bacowie) prowadzą od kilku lat swoje bacówki w Strubowiskach, Wetlinie i Krywem, pow. leski. Bacówki są duże i prowadzone wzorowo. W roku ubiegłym ojciec Maciej Zubek zakupił w Strubowiskach kilkanaście ha ziemi, wynajął obory PGR-owskie w Krywem i tam zimuje owce swoich synów i własne. Na razie jednak Zubkowie gospodarstw swych w Ratułoi: ' Por. J . O l ę d z k i , 1961, nr 32, s. 1, 9. Bacówka to życie niespecjalne, „Argumenty", Warszawa �FORMY ORGANIZACJI PASTERSTWA W BIESZCZADACH 49 wie nie likwidują, ani też nie budują w Bieszczadach nowych domów. Zimą zmieniają się wzajem w dyżurach przy owcach pozostających w Krywem. Podobną próbę osiedlenia się podjęli wraz z Zubkiem K . Wyroba oraz J. Staszel z Ratułowa (Wyroba w Strubowiskach, Staszel w K r y ­ wem). Wszyscy zimują owce w Krywem. Wydaje się, że postawa baców podhalańskich nie jest reprezentatywna dla całego środowiska podhalańskiego . Bacowie reprezentują tu przed­ siębiorców, którzy kalkulują, w j a k i sposób uzyskać największy dochód, Vi 6. Czerpak.- Horodek, pow. Lesko Fot. M. Biernacka i w tym kierunku działają. A tymczasem już obecnie spotyka się w Biesz­ czadach wielu stałych osadników z nowotarskiego, limanowskiego (tych najwięcej), myślenickiego i Sucheckiego. Ciężkie warunki materialne ka­ zały im szukać pracy w Bieszczadach. Z tych też względów koncepcja " Charakterystyczne pod tym względem były wypowiedzi ludności w Cisnej, Baligrodzie oraz powiatowych władz rolnych w Lesku i Ustrzykach Dolnych. Etnografia Polska, t. VI 4 �50 MAKIA BIERNACKA zasiedlenia ziemi bieszczadzkiej przez ludność przeludnionych okolic górskich powinna być wszechstronnie i na serio rozpatrywana. Przemawia za t y m podobieństwo środowisk geograficznych, które w dużym stopniu ułatwią przybyszom wrośnięcie w nowy teren. Za takim rozwiązaniem pro­ blemu wypowiadają się również starzy mieszkańcy Bieszczad, którzy bar­ dzo pragną tego, aby ich opustoszałe tereny wypełniły się znów normal­ nym życiem ludzi ustabilizowanych, gospodarnych i uczciwych. Spra­ gnieni są bowiem sąsiedztwa przyjaznego, twórczego, zapewniającego ziemi, którą kochają, lepszą przyszłość. Z takimi ludźmi chcą wyrównać dystans, jaki dzieli zapóźnione w rozwoju gospodarczym i kulturalnym tereny Bieszczad od innych obszarów kraju. Współczesna organizacja gospodarki hodowlano-pasterskiej w Bieszcza­ dach w praktyce prowadzona jest trzema odrębnymi torami, a mianowicie poprzez gospodarstwa indywidualne, państwowe i spółdzielcze oraz ba­ cówki górali podhalańskich. Hodowla i organizacja p a s t e r s t w a w gospodar­ stwach indywidualnych nie posiada obecnie cech szczegól­ nych, wyróżniających ją zdecydowanie od innych terenów podgórskich. 1 5 1 "' Dla przykładu podajemy przybliżony zestaw mieszkańców poszczególnych wsi należących do Gromadzkiej Rady Narodowej w Cisnej, pow. Lesko, sporządzony na podstawie spisu z 1961 r. (uwzględniający również mieszkańców sezonowych): Cisną 300 osób, Habkówka 25, Dołżyca 300, Buk 20, Krywe 60, Kalnica 150, Smerek 40, Strubowiska 25, Przysłup 200, Majdan 100, Liszna 30, Roztoki Górne 60, Solinka 0, Zubracze 60, Wetlina 250, Łopienko 0, Łuk 0, Jaworzec 0, Zawój 0. Ogółem w 19 wsiach było ludności 1749, w tym mieszkańców stałych ok. 700—800 (tylko Cisną nie posiada mieszkańców sezonowych). G R N w Cisnej liczy ogółem 83 gospo­ darstwa. Warto przy tym zaznaczyć, że w roku 1947 teren G R N w Cisnej liczy! 119 osób. Na terenach południowych pow. leskiego jedynie w Cisnej i Baligrodzie znajdują się starzy mieszkańcy tutejszych okolic. Według spisu G R N w Cisnej żyje ok. 170 osób, tzw. ludności autochtonicznej, w tym wróciło z Ziem Zachodnich ok. 50 osób, urodziło się ok. 20 osób. Okolice Cisny należały do terenów w y j ą t k o w o wyludnionych. Stan zaludnienia w Gromadzkiej Radzie Narodowej w Baligrodzie przedstawiał się w 1961 r. następująco: Baligród 978 osób, Mchawa 363, Stężnica 157, Roztoki 189, Cisowiec 48, Kielczewa 87, Jabłonki (PGR) 30. Ogółem w 7 wsiach 1852 mieszkańców i 331 gospodarstw. Znacznie większą liczebność wsi obserwujemy już począwszy od Baligrodu w kierunku Leska. Podobne wyludnienie jak w okolicach Cisnej obserwować można w pow. ustrzyckim, szczególnie na terenach położonych na południe od Ustrzyk Dolnych. W północno-wschodnich terenach pow. ustrzyckiego sytuacja była i jest nieco lepsza. Dla przykładu podajemy, że w Gromadzkiej Radzie Narodowej w Ropience (do której należą wsie: Stonkowa, Zawadka, Ropienka — w i e ś i kopalnia ropy naftowej) było w 1960 r. 1500 mieszkańców, w tym w samej Ropience — wsi 451 osób i w ko­ palni 442. Robotników kopalnianych było ok. 250. W sąsiednich 5 wsiach należących do Gromadzkiej Rady Narodowej w Wańkowej (Wańkowa, Brelików, Leszczowate, Paszowa, Serednica) mieszka ok. 1300 osób, w tym w samej Wańkowej 370 (wieś i PGR). �FORMY ORGANIZACJI PASTERSTWA W BIESZCZADACH 51 7. Dojenie krowy. Dwerniczek, pow. Ustrzyki Przedmiotem hodowli są tu krowy, konie, owce, częściowo kozy, trzoda chlewna i stosunkowo dużo gęsi oraz kur. Bydło w przeważającej mierze należy do rasy czerwonej polskiej. Liczebność dobytku w poszczególnych gospodarstwach zależna jest w zasadzie od bazy paszowej, a więc od wiel­ kości danego gospodarstwa, ilości łąk i pastwisk, możliwości produkcyj­ nych w zakresie roślin pastewnych, okopowych, liczby osób zdolnych do pracy w gospodarstwie itp. We wszystkich wsiach bieszczadzkich istnieją ponadto możliwości poszerzenia naturalnej bazy paszowej poprzez dzier­ żawienie za niewielką opłatą łąk i pastwisk należących do Państwowego Funduszu Ziemi i Państwowych Gospodarstw Rolnych lub Nadleśnictwa. Przeciętna ilość bydła waha się tu od 2 do 5, koni 1—2, owiec 3—8, świń 1—2. Pewne ochylenia od przytoczonych liczb obserwujemy zarówno w jedną, jak i w drugą stronę Warto dodać, że dzięki łatwemu zdobyciu 10 Dla przykładu podajemy, że wg spisu rolnego z 1961 r. na terenie G R N Cisną, liczącej 83 gospodarstwa, hodowano: bydła 321, koni 58 sztuk, owiec 1231, trzody chlewnej 132. Na terenie G R N Baligród, liczącej 7 wsi, hodowano: bydła 1029 sztuk, koni 327, owiec 372 (bez P G R w Stężnicy), trzody chlewnej 968. Przeciętna wielkość gospodarstw w tych wsiach waha się od 3 do 5 ha (Baligród, Cisną). Na terenie wsi Ropienka, liczącej 189 n u m e r ó w (116 wieś i 73 kopalnia), W której w i e l k o i ć gospodarstw waha się od 1 do 7 ha, stan inwentarza przedstawiał się w 1961 r. następująco: bydła 287 sztuk, koni 39, owiec 25, trzody chlewnej 141. �52 MARIA BIERNACKA paszy rodziny nie posiadające własnych gospodarstw rolnych hodują rów­ nież bydło, owce, trzodę, konie oraz ptactwo domowe . Wypas bydła i owiec odbywa się z reguły indywidualnie. Zajmują się nim zarówno młodzi, jak i starzy. Zdarza się coraz częściej, że niektórzy gospodarze próbują stosować metodę palikowania bydła (Ropienka, Cisną), która zwalnia od obowiązku spędzania wielu bezproduktywnych godzin przy pasionce. Owce pasą się razem z bydłem. We wsiach, gdzie znajdują się bacówki pasterzy podhalańskich, część gospodarzy praktykuje oddawanie im owiec, a czasami nawet jałowizny, na letni wypas do szałasów (Cisną, Baligród, Zawóz). Zastosowanie tej formy wypasu przez gospodarstwa indywidualne mogłoby mieć w przy­ szłości duże powodzenie, ale pod warunkiem, że bacówki będą solidnie w y ­ wiązywać się ze swych obowiązków . Należy bowiem zaznaczyć, że lud­ ność miejscowa ma niechętny stosunek do sezonowego pasterstwa podha­ lańskiego, choćby z tego względu, że wypasające się owce i bydło w wyso­ kim stopniu niszczą obszary byłych pól, łąk i pastwisk. Dużo zastrzeżeń wywołuje poza t y m zawadiackość górali podhalańskich, ich „cygański" tryb życia, brak higieny itp. Najbardziej krytyczny stosunek mają do nie­ higienicznego — ich zdaniem — przetwórstwa mleka na szałasie. Brzydzą się mlekiem, serem i żętycą. Większość informatorów zaklina się, że za żadne skarby nie wzięłaby do ust góralskiego sera lub żętycy . Pomimo zdecydowanej przewagi elementów życia rolniczego, ob­ jawiających się we współczesnej kulturze ludności bieszczadzkiej miejsco­ wego pochodzenia, w starych tutejszych tradycjach znajdujemy nawiąza­ nia do dawnej kultury pasterskiej. Nawiązania te są znacznie wyraźniej­ sze wśród ludności zamieszkującej południową, najbardziej górską część Bieszczad (Cisną, Wetlina, Wołosate). Mieszkańcy obszarów północnych (Ropienka, Zawadka, Wańkowa) ludność ową określali mianem górniaków lub łemków. Bojkami zaś nazywali ludność mieszkającą na terenach poło­ żonych w Bieszczadach wschodnich, należących obecnie do Republiki Ukraińskiej . Mieszkańcy, którzy znali dokładnie obszary Łemkowszczyzny i Bojkowszczyzny, stwierdzają, że pomiędzy tymi dwoma grupami etnograficznymi istniały różnice w zakresie gwary, budownictwa, sposobów gospodarowania, stroju, zwyczajów itp. Zdaniem ich kultura Bojków była prymitywniej sza i w większym stopniu niż łemkowska nawiązywała do 17 18 19 20 1 7 Tak np. w G R N Cisną spis rolny z 1961 r. wykazuje, że rodziny nie posiada­ jące gospodarstw rolnych hodują bydło, konie, owce i trzodę chlewną. W Cisnej napotkaliśmy gospodarstwa, które wyrażały swoje pretensje pod adresem baców, rzekomo zamieniających owce na gorsze, nie dotrzymujących u m ó w w wypłacie sera itp. Informacje powtarzające się w Ropience, Zawadce, Cisnej, Baligrodzie. Jako tereny bojkowskie wylicza się tu zawsze okolice dawnego pow. Turka. 1 8 w 2(1 �FOHMY ORGANIZACJI PASTERSTWA W BIESZCZADACH 53 8. Obroża dla psa, Ilorodek, pow. Lesko Fot. M. Biernacka kultury pasterskiej. Uboższy był strój bojkowski, prymitywniejsze domy, gwara nie posiadała akcentu polskiego, inne były ich zwyczaje -'. Wśród ludności łemkowskiej wyróżniała się natomiast grupa zamiesz­ kująca okolice Żubraczego i Łupkowa, która nosiła nazwę korolewców lub koroliwców. Do zewnętrznych cech ich odrębności należał barwniejszy strój oraz biało-czerwone naszywki na kaftanach zwanych szerakami. Według opowiadań naszywki te oraz nazwa korolewcy świadczyły o uzys­ kaniu przez t ę grupę w dawnych czasach przywilejów królewskich, mocą których zwolnieni zostali od różnych ciężarów . 22 л Szczegółową i — jak się wydaje — trafną charakterystykę różnic podał prze­ wodniczący G R N w Wańkowej, pow. Ustrzyki Dolne, który pochodził z dawnego pow. tureckiego i w życiu swym odbywał liczne wędrówki za zarobkiem wzdłuż południowych granic Karpat. - Informacje uzyskane od J . Wierzbickiego, J . Feczycza, W. Józefczyka w Cisnej. ¡ �54 MARIA BIERNACKA Dawna ludność łemkowska zamieszkująca południowe części dzisiej­ szych Bieszczad przywiązywała wielką wagę do prowadzenia gospodar­ stwa hodowlanego. Rozwój hodowli zapewniały obszary łąk, pastwisk, a przede wszystkim połonin i lasów. Połoniny były jednokośne, toteż po zebraniu siana można było swobodnie wypasać na nich dobytek. Na w y ­ sokich połoninach, jak np. Wetlińska, Caryńska, Smerek, Wołosate, w y ­ pasały się do czasów I I wojny światowej stada bydła, w t y m głównie jało­ wizny. Przed I wojną światową i bezpośrednio po jej zakończeniu na po­ łoninach wypasano również stada wołów przeznaczonych bądź do podchowania, bądź też na sprzedaż. Hodowla wołów była tam szeroko rozwinięta. Gospodarstwa większe hodowały z regufy po 3 pary wołów, a największe, 40-hektarowe, po 4 i 6 par wołów. Młode przeznaczone do chowu oraz stare szły do wypasu na połoniny, średnie używano do prac polnych. Obok wołów hodowano także znaczną ilość krów. Gospodarstwa duże hodowały po kilka lub kilkanaście sztuk, szczególnie jałowizny. Konie należały do rzadkości i służyły do wyjazdów . Wypas na połoninach odbywał się zbiorowo, trwał cały sezon letni. Pasterzy wspólnych jednak nie było, tylko kolejno z każdego domu szli do wypasu dwaj mężczyźni lub przynajmniej jeden. Stada jałowizny nie były zbyt duże (kilkanaście lub najwyżej kilkadziesiąt sztuk). Po żywność schodzono do wsi i zabierano zapasy na czas dłuższy. Ochronę przed wa­ runkami atmosferycznymi stanowiły dla pasterzy szałasy budowane na stałe '>. Woły wykorzystywane do pracy w polu lub transporcie wypa­ sano na terenach niższych i lepszych. Krowy dojne wypasano również na pastwiskach niżej położonych. Zarówno krowy, jak i woły służące do pracy spędzano codziennie do obór. Dojenie krów w południe odbywało się na pastwiskach. Domownicy wychodzili z naczyniami na pastwiska, doili krowy, po czym znosili mleko do swych domów, gdzie następowała przeróbka mleka na bryndzę, ser zwykły lub masło. Zarówno dojeniem bydła, jak i przeróbką mleka zajmowały się kobiety . 23 2 2 o 2fi 2 3 Wypowiedzi dotyczą okolic Baligrodu, Cisny, Solinki, Wetliny. -'' Według informacji Michalczyka z Baligrodu i J . Feczycza z Cisnej szałas był zbudowany z drzewa, o dachu jednospadowym, kryty jodłą, dużymi liśćmi łopuchu itp. Jeśli była pogoda, pasterze sypiali przy ogniskach i nie korzystali z szałasów. Woły wykorzystywane do przewożenia ciężarów podkuwano półpodkówkami (informator Michalczyk z Baligrodu). 2c p wyrobu bryndzy był podobny jak u górali podhalańskich. Słodkie mle'ko od krów klagano (klag robiono z żołądka młodego cielęcia), następnie wyra­ biano bunc, zwany także hrudka, a z niego dopiero bryndzę, którą przechowywano w specjalnych, drewnianych faskach. Na przykrywę faski kładziono ciężki kamień, aby się bryndza nie psuła (Baligród, Cisną). Wyrabiano tu bryndzę owczą, krowią i owczo-krowią. 2 5 r o c e s �FORMY ORGANIZACJI PASTERSTWA W BIESZCZADACH 55 9. Budynki P G R we wsi Tworylne, pow. Ustrzyki Fot. M. Biernacka Hodowla owiec na terenie Bieszczad przechodziła różne fazy nasilenia. Obecnie gospodarstwa hodują po kilka owiec, ale w okresie międzywojen­ nym 1 przed I wojną światową owiec prawie wcale nie hodowano. Naj­ starsi gospodarze pamiętają jednak, że w czasach ich młodości, a więc ponad 60 lat wstecz, hodowano tu dużo owiec, Wypas owiec odbywał się indywidualnie bądź zbiorowo na szałasach zwanych sałaszami. Szałasy organizowano na połoninach: Wetlińskiej, Caryńskiej, Smereku, Wołosatym. Kierownik szałasu nazywał się juhasem, pomocnicy pastuchami. Dziadek 80-letniej informatorki z Baligrodu prowadził szałas, w którym miał kilkaset owiec pozbieranych od ludzi. 86-letnia informátorka z Cis­ nej pamięta, że na Wołosatym prowadził szałas Żyd Lejbach . 70-letni informator z Solinki pamięta, że owce wypasano na szałasach. Z mleka owiec wyrabiano bryndzę, a nawet oszczypki, ale o kształ­ tach okrągłych. Sery wyrabiano w domach. Na miejscach wypasów nie było stałych kolib (jak to obserwuje się u górali podhalańskich), tylko 27 28 2 7 W wieku lat 70—86. Są to informatorzy. J . Feczycz z Cisnej lat 70, Michalczykowa z Baligrodu lat 80, Michalczyk lat 73 oraz babcia J . Wierzbickiego w Cis­ nej lat 86. Według jej opowiadania Żyd Lejbach nie w y w i ą z a ł się ze swych obowiązków wobec właścicieli owiec i z rozpaczy i strachu przed ludźmi podciął sobie gardło .brzytwą. 2 8 �56 MARIA BIERNACKA małe przenośne kolibki służące pastuchom do spania. Właścicielom owiec płacono serem. Ziemię koszarowano . W związku z wypasem zachowały się tradycje posiadania przez paste­ rzy trombit, zwanych tu trombetami. W wypadku grożącego niebezpie­ czeństwa pasterze wygrywali na trombitach umówiony sygnał, który przywoływał mieszkańców wsi na pomoc \ Należy podkreślić, że na terenach północnych (w okolicach Ropienki) w badaniach naszych nie natrafiono na ślady wypasów w górach zarówno owiec, wołów, jak i jałowizny. Na tym terenie gospodarstwa rolne były mniejsze, przy czym posiadały minimalne obszary łąkowe i pastwiskowe. Zdecydowana większość ludności zmuszona była odrabiać liczne dniówki za prawo wypasu w lasach lub połoninach dworskich. W okresie między­ wojennym sytuacja ludności uległa dalszemu pogorszeniu. Zjawisko to wystąpiło zresztą jaskrawię na całym obszarze Bieszczad. Przed I wojną światową emigrowały stąd liczne rzesze ludności na Madziary (Węgry) i do Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. W okresie międzywojen­ nym wyjeżdżano do Francji oraz krajów Ameryki Południowej. Ponadto uboga ludność Bieszczad tłumnie uczestniczyła w wyjazdach na roboty sezonowe do dworów położonych w innych okolicach kraju oraz obrabiała za nędzne wynagrodzenie liczne folwarki bieszczadzkie . Poważny rozwój hodowli w okolicach wysokich połonin sprawiał, że do czasów I wojny światowej ziemia bieszczadzka słynęła szeroko z targów i jarmarków. Największe jarmarki na bydło, głównie woły, odbywały się w Lutowiskach (dziś pow. ustrzycki) lub Baligrodzie. Starsi wspominają, że na owe jarmarki przyjeżdżali wiedeńscy kupcy. Na jesienny jarmark w Lutowiskach gospodarze spędzali swoje woły bezpośrednio z połonin. Według licznych inforrnacji południowe Bieszczady były do czasów I I wojny wielkim rezerwatem hodowlanym, z którego okupanci niemieccy czerpali ogromną ilość bydła i trzody chlewnej. W tym też okresie — jak opowiadają starsi — Niemcy wytrzebili ostatnie bieszczadzkie woły. Do czasów ostatniej wojny na obszarze Bieszczad występowała wła­ sność: chłopska, dworska, gromadzka, parafialna i kapitulna . Dotyczy tc 29 ?Á 3I 32 5 0 J . Feczycz opowiada, że bogatsi gospodarze mieli swoje koszary. Materiał na ogrodzenie, zwane ostrożyną, brano z dartej jodły. Ogrodzenie budowano na wys. ok. 1,5 m jako ochronę przed wilkami. Koszary przestawiano i siano później na tym miejscu żyto, które się bardzo dobrze rodziło. " Tekst takiej piosenki zapisany przez J . Wierzbickiego z Cisnej: „Tatuniu. tatuniu, berit sirak i huniu I totuk fłyntynu, szczo wysyt na kłynu, Bo już nasze wiłczy na desiatej hircy". Informacje zaczerpnięte z Ropienki, Zawadki, Cisnej, Baligrodu, Wetliny. '- Ziemia parafialna w jednej wsi wynosiła najczęściej ok. 20 ha. Ponieważ pa­ rafie obejmowały z reguły kilka wsi (przeważały tu zresztą parafie greckokatolickie), л 111 ? �FORMY ORGANIZACJI PASTERSTWA W BIESZCZADACH 57 zarówno areału uprawnego, jak lasów oraz terenów wypasowych. Jedynie własność gromadzką stanowiły z reguły lasy, do użytkowania których uprawniało posiadanie gospodarstwa rolnego. Ziemia poszczególnych gospodarstw lub dworów ciągnęła się pasami od granicy do granicy, łącznie z połoninami i lasem. Do I wojny światowej nie praktykowano tu podziałów ziemi. Gospodarstwo dziedziczył naj­ częściej najstarszy syn, który spłacał pozostałe rodzeństwo. Zbiór siana na połoninach chłopskich odbywał się indywidualnie, ale już wypasy dobytku prowadzono zbiorowo, bez przestrzegania podziałów granicznych. Największy udział w połoninach miały gospodarstwa duże, głównie dwory, które jednak granic swej własności przestrzegały. Po I I wojnie światowej oraz wydarzeniach roku 1947 sytuacja własno­ ściowa w Bieszczadach zmieniła się gruntownie. W tych warunkach istnieje duża możliwość zwiększenia hodowli. Jej obecny stan wymaga poprawy, co wiąże się z koniecznością racjonalnego zagospodarowania Bieszczad . Państwowe Gospodarstwa R o l n e po roku 1954 były w posiadaniu wszystkich nie zamieszkanych wsi bieszczadzkich. W ostat­ nich latach obszar ich zmalał wybitnie na rzecz Państwowego Funduszu Ziemi oraz gospodarstw indywidualnych. PGR prowadzą w dalszym ciągu gospodarkę nastawioną na hodowlę oraz rolnictwo. Niektóre z nich, jak np. Czarna i Serednica, pow. ustrzycki, lub Jabłonki, pow. leski, oprócz bydła hodują także owce. Organizacja wypasu owiec wzorowana jest na przykładach bacówek podhalańskich. W obu wypadkach funkcję gospoda­ rzy bacówek spełniają starzy doświadczeni bacowie z Podhala. Są między nimi pewne różnice. Tak np. PGR w Serednicy {liczący ok. 600 owiec) nie prowadzi przetwórstwa mleka na sery, lecz oddaje mleko do mleczarni. Natomiast PGR w Jabłonkach (hodujący 800 owiec) prowadzi własną bacówkę w Stężnicy, która zajmuje się wyrobem sera na szałasie. Pracownicy zatrudnieni przy PGR-owskich bacówkach są jednak ina­ czej wynagradzani niż bacowie podhalańscy, tzn. według stawek obowią­ zujących wszystkich pracowników PGR. Gospodarstwa PGR-owskie po33 3 4 posiadłość księdza była nieraz znaczna. Ziemia kapitulna występowała w Woli Michowej, pow. sanocki. Informacje dotyczące własności pochodzą od najstarszych informatorów badanych wsi. • Charakterystyczna pod tym względem była w y p o w i e d ź Józefczyka z Cisnej, który uważa, że należy wprowadzić różne formy dobrze pomyślanego współzawod­ nictwa, które zmobilizuje ludność do racjonalniejszej gospodarki rolnej i hodo­ wlanej. - W roku 1960 P G R w Czarnej prowadził 2 własne bacówki liczące po kilka­ set owiec. Hodowlę owiec i bacówkę prowadził również P G R w Żernicy, pow. leski. W Rajskiem, pow. leski, obok hodowli bydła istniała hodowla owiec, ale bez bacówki (informacje zaczerpnięte z Powiatowych Wydziałów Rolnictwa). a v �58 MARIA BIERNACKA siadają liczne umowy z bacami podhalańskimi, Kółkami Rolniczymi, Państwowym Przedsiębiorstwem Tuczu, którym wydzierżawiają duże obszary ziemi na wypas lub na siano . Drugą instytucją społeczną, która podobnie jak PGR prowadzi gospo­ darkę hodowlano-pasterską, jest spółdzielczość produkcyjna. Na terenie Bieszczad istnieje kilka spółdzielni produkcyjnych (między innymi Kro­ ścienko, Kwaszenica, Moczary). Najbardziej zagospodarowana jest spół­ dzielnia produkcyjna w Krościenku pod Ustrzykami Dolnymi. Krościenko zostało zasiedlone przez emigrantów greckich w liczbie ok. 4 tysięcy osób. Większość ludności greckiej opuściła po pewnym czasie wieś, wyjeżdżając do swych krewnych za granicę lub do osiedli greckich na Dolnym Śląsku. Obecnie we wsi mieszka ok. 800 Greków oraz spora liczba Polaków. Spół­ dzielnia prowadzi zbiorowy wypas bydła i owiec oraz wyrabia sery. We wsi istnieje wiele instytucji gospodarczych i kulturalnych prowadzonych przez Greków. Część ludności greckiej mieszka również we wsi Trzcianiec . N a j w i ę k s z y m e k s p l o a t a t o r e m opuszczonych tere­ n ó w b i e s z c z a d z k i c h s ą b a c ó w k i p o d h a l a ń s k i e . Od roku 1949—1950 rokrocznie bacowie nowotarscy, limanowscy, a sporadycznie i nowosądeccy, przywożą wagonami towarowymi swoje stada owiec i by­ dła, aby je wypasać na bieszczadzkich pastwiskach. Liczba przetransporto­ wanych owiec w czasie jednego sezonu wynosiła w 1960 r. 47 000, a w 1961 r. ok. 50 000 sztuk. Terminy pobytu owiec podhalańskich w Bieszczadach zależą od możliwości transportowych oraz warunków k l i ­ matycznych. Na ogół sezon wypasów trwa od początku maja do końca września. Owce i pozostały dobytek przywozi się taborem kolejowym do Leska, Ustrzyk Dolnych, Baligrodu lub Łupkowa i stamtąd pędzi się je do miejsca przeznaczenia. Drogę powrotną przebywa się w ten sam sposób. Całą organizację owego wielkiego przedsięwzięcia przeprowadzają bacowie, zrzeszeni we własnym związku zawodowym. Bacowie są faktycz­ nymi kierownikami poszczególnych zespołów wypasowych i ponoszą pełną odpowiedzialność prawną, materialną oraz moralną za całość podjętych zobowiązań. Nie trzeba zatem przekonywać, jak bardzo baca musi być zainteresowany takimi sprawami, jak właściwy dobór zespołu, zawarcie 35 30 3 5 W 1960 r. 5 istniejących P G R na terenie pow. ustrzyckiego odstąpiło bacom podhalańskim 6 obszarów wypasowych, w zamian za oddanie im swego bydła do wypasu, oraz część łąk za zwrot ustalonej ilości siana. Równocześnie P G R ustrzyckie wydzierżawiły ziemię dla 27 wsi z powiatów: mieleckiego, rzeszowskiego, jasielskiego. Sucheckiego i łańcuckiego. Wielkość wydzierżawionych obszarów wahała się od 17 do 400 ha. W pow. leskim od roku 1950 do tej pory prowadzi się hodowlę tuczu przemy­ słowego w Kalnicy I, Choceniu i Seredniach Wielkich. Informacje zaczerpnięte w Krościenku oraz w Powiatowym Wydziale Rolnym w Lesku. 3 0 �FORMY ORGANIZACJI PASTERSTWA W BIESZCZADACH 59 intratnych umów dzierżawczych, umiarkowana wysokość wynagrodzeń pracowniczych, opłaty za owce, koszty transportu itp. Większość wymie­ nionych transakcji jest już obecnie uregulowana i ujednolicona dla wszystkich bacówek, niemniej jednak inicjatywa, energia, zdolności orga­ nizacyjne oraz umiejętność fachowa pozwalają bacom osiągać lepsze lub gorsze wyniki. Bacówki podhalańskie rozrzucone są na całym terenie Bieszczad; największe ich skupiska znajdują się w południowych częściach powiatów: ustrzyckiego, leskiego, sanockiego. Terenem wypasów są obszary dawnych pól ornych, łąk i pastwisk, które bacowie dzierżawią od Państwowych Gospodarstw Rolnych, Państwowego Funduszu Ziemi, Parku Tatrzań­ skiego, Nadleśnictw, a ostatnio także od Kółek Rolniczych. W pierwszym okresie wypasów umowy z tymi instytucjami zawierali bacowie indywi­ dualnie, obecnie coraz częściej występują w imieniu podhalańskich kółek rolniczych, które mają pierwszeństwo oraz ulgi przy zawieraniu umów. Bacowie zabiegają usilnie o to, aby wydzierżawiony teren wypasowy utrzymać przez kilka lat z rzędu w swoim posiadaniu (szczególnie wtedy, jeśli posiada on odpowiednie walory, jak np. łatwy dojazd, dobra trawa, bliskość rzeki). Niestety, walka o lepsze położenie szałasów jest wśród baców bardzo silna i dlatego zjawisko przenoszenia się poszczególnych zespołów co rok w inne miejsce jest dość częste. Są bacowie, którzy w ciągu ubiegłych lat przewędrowali wiele miejscowości bieszczadzkich. Połoniny bieszczadzkie są obecnie w minimalnym stopniu wykorzy­ stane do celów wypasowych. Górale podhalańscy osiedlają się ze swymi bacówkami na terenach dawnych wsi i nie puszczają swego dobytku w wyższe partie gór. Po prostu nie mają potrzeby tego czynić, ponieważ na dole jest wystarczająca ilość potrzebnej paszy. Budownictwo podhalańskich bacówek jest z reguły proste i często bardzo prowizoryczne. Niepewność co do miejsca swego pobytu w latach następnych wpływa demobilizująco na właścicieli inwestujących w urzą­ dzenie szałasu. Są jednak tacy bacowie, którzy się wyłamują z tego i budują piękne szałasy (Horodek, Strubowiska). Bacówka podhalańska składa się najczęściej z szałasu dla ludzi, koszaru dla owiec i bydła, zagrody dla świń, bud dla psów-owczarków oraz przenośnych kolibek, służących do spania pasterzom stróżującym nocą (w obawie przed w i l ­ kami). Szałas mieszkalny jest budynkiem stałym, koszar dla owiec i bydła przebudowuje się w myśl zasad obowiązujących przy prowadzeniu racjo­ nalnej gospodarki pastwiskowej. Bacówka jest jednostką gospodarczą wypasową i zarazem produkcyjną. Na bacówce odbywa się dojenie owiec oraz przetwórstwo mleka na sery. Buncem i oszczypkami wyprodukowanymi na szałasie płacą bacowie wła­ ścicielom owiec, pozostałe zaś nadwyżki sprzedają mleczarni w Rymanowie, �00 MARIA BIERNACKA która we własnym zakresie organizuje zakup sera w Ustrzykach i Lesku, czasami nawet dojeżdżając na bacówki (Strubowiska). Nie wdając się w szczegółową analizę i opis życia i kultury górali podhalańskich w Bieszczadach należy podkreślić, że kultura ta związana jest jak najściślej z Podhalem. Tak w zakresie kultury materialnej, jak obyczajów społecznych lub wierzeń górale pozostają wierni własnej, pod­ halańskiej tradycji. Dotyczy to szczególnie osób starszych. Młodzież coraz częściej wykazuje tendencje do zrywania tradycyjnych więzi. Wyraża się to między innymi w nowoczesnym sposobie ubierania, zachowania, w odruchowych reakcjach, lekceważących np. opowiadania starych baców na temat wierzeń, guseł, czarów. Życie górali podhalańskich w Bieszczadach jest na ogół ciężkie i mało atrakcyjne. Szczególnie dokuczliwe są okresy długotrwałych deszczów. Górale w małym stopniu nawiązują kontakty z ludnością miejscową (nie zawsze są do tego zresztą odpowiednie warunki ze względu na oddalenie bacówek od osiedli). Kontakty między poszczególnymi bacówkami są również sporadyczne. Pewną atrakcję w jednostajnym życiu stanowią wędrówki turystów, wyjazdy ż serem do miasta, a przede wszystkim w y ­ jazdy urlopowe do rodzinnych domów. Mimo wielu ujemnych stron życia pasterskiego większość górali wraca stale w Bieszczady. Wiąże ich z t y m zajęciem perspektywa zarobków, ale nie mniej ważną rolę odgrywa przywiązanie do zawodu. Pasterstwo, juhasowanie — to zawód. Wielu z młodych i zdolnych ludzi liczy przy tym na awans, który może pozwoli objąć w przyszłości funkcję bacy. Ale czy istnieje perspektywa zdobywania awansu osobistego w za­ wodzie pasterskim oraz możliwość dalszego rozwoju sezonowego paster­ stwa w Bieszczadach? Wydaje się, że w miarę zasiedlania Bieszczad przez nowych stałych osadników zanikać będzie forma sezonowych wypasów. Według relacji władz powiatowych w Lesku i Ustrzykach nasilenie sezono­ wych wypasów maleje i tendencja ta będzie się raczej pogłębiać. Jeśli nawet pasterstwo sezonowe utrzyma się przez czas dłuższy, to będzie wypierane na wysokie połoniny. Ponieważ gospodarstwom indywidualnym odpowiada forma oddawania owiec i jałowizny na okres letni, istnieje możliwość przywrócenia starych miejscowych tradycji wypasania zbioro­ wego na połoninach. W t y m wypadku dużą usługę mogą tu oddać pasterze podhalańscy, którzy posiadają rzeczywistą umiejętność prowadzenia gór­ skiej gospodarki pasterskiej . 37 Problem współczesnych form organizacji sezonowego pasterstwa górali pod­ halańskich w Bieszczadach posiada w Zakładzie Etnografii I H K M P A N pełną do­ kumentację. Tu zawarto tylko luźne uwagi natury ogólnej. �FORMY ORGANIZACJI PASTERSTWA W BIESZCZADACH 61 Мариа Бернацка ДАВНИЕ И СОВРЕМЕННЫЕ ФОРМЫ ОРГАНИЗАЦИИ ПАСТУШЕСТВА В БЕЩАДАХ Резюме Эта статья является предварительным итогом этнографических полевых работ, про­ водимых в 1960 — 1961 годах в Бещадах сотрудниками Отдела Этнографии Института Ма­ териальной Культуры Польской Академии Наук в Варшаве и студентами этнографии Вар­ шавского Университета. Статья представляет образ современного скотоводственного хозяйства на территории горной области Бещад. Территорию эту. от 1947 года едва в малом проценте заселенную, характеризовала в последних годах малая доступность, и даже дикость. В настоящем вре­ мени проводятся здесь большие подготовительные работы для будущих поселенцев. На этой территории имеются большие районы земли годящиеся в первую очередь для уста­ новления рационального хозяйства. В настоящее время завелась здесь специфическая форма сезонного пастушества, пере­ мещённая с дальнего района горного Подхаля. Подхалянские горцы ежегодно приезжают в Бещады с целым своим пожитком и нарядом (главным образом с овцами) на время лет­ них откормов и здесь ведут такоеже скотоводственное хозяйство как на Подхале. На ряду с этими формами скотоводческого хозяйства существуют здесь также и иные. Исходят они с одной стороны с почина опытов завести в Бешадах колективный строй го­ сударственного или артельного хозяйства и с другой со своеобразной традицией местного скотоводческо-пастушеского дела. Которая из этих форм окончательно присвоится, по­ кажет ближайшая будущность. Интереснейший вопрос в этом процессе, это модернизация традиционных форм мест­ ного скотоводческого дела (правда, во многом изменившихся в течении последних несколь­ ких лет) и слияние этой модели с формами подхалянского хозяйства. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/115654da058349e1e84dd871968b1947.pdf 1f5a967e79a2bcf2d9f3b076f9e7800d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:890 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:818 Title A name given to the resource Tatiana Angełowa Kolewa 1932-1976 / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.11-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I z. 1 TATIANA ANGEŁOWA KOLEWA 16 I V 1931 — 17 I 1976 B y ł a serdecznym przyjacielem P o l s k i i P o l a k ó w . Z n a j o m o ś ć h i s t o r i i i k u l t u r y n a r o d ó w s ł o w i a ń s k i c h , k t ó r ą z d o b y ł a d z i ę k i s t u d i o m slawistyczn y m , p o z w o l i ł a Jej z b l i ż y ć się r ó w n i e ż do k u l t u r y n a r o d u polskiego. Szyb­ k i e opanowanie j ę z y k a polskiego oraz wczesne k o n t a k t y ze ś r o d o w i s k i e m p o l s k i c h s l a w i s t ó w , a n a s t ę p n i e e t n o g r a f ó w — z w i ą z a ł y J ą mocno z n a ­ s z y m k r a j e m . P a s j ą Jej ż y c i a b y ł y jednak studia nad k u l t u r ą n a r o d u b u ł g a r s k i e g o , u j m o w a n ą na szerokim t l e p o r ó w n a w c z y m S ł o w i a ń s z c z y z n y i i n n y c h k r a j ó w E u r o p y , z w ł a s z c z a p o ł u d n i o w e j . W z w i ą z k u z t y m prze­ b y w a ł a na d ł u ż s z y m s t a ż u n a u k o w y m w Z w i ą z k u Radzieckim, uczest­ n i c z y ł a w r ó ż n e g o rodzaju m i ę d z y n a r o d o w y c h konferencjach i kongresach �12 MARTA B I E R N A C K A k r a j ó w E u r o p y wschodniej i p o ł u d n i o w e j . W p o l s k i m ś r o d o w i s k u e t n o ­ g r a f i c z n y m b y ł a c z ę s t y m i p o ż ą d a n y m g o ś c i e m . C e n i l i ś m y J ą za c h ł o n ­ n o ś ć i d o c i e k l i w o ś ć u m y s ł u , za s e r d e c z n o ś ć oraz s t a ł ą g o t o w o ś ć do g ł ę b ­ szego zaznajamiania się z k u l t u r ą p o l s k ą oraz z d o r o b k i e m etnograficz­ n y m P o l a k ó w . Jej osobistym k o n t a k t o m z p o l s k i m i etnografami n a l e ż y m. in. zawdzięczać nawiązanie kilkuletniej w s p ó ł p r a c y naukowej p o m i ę ­ dzy I n s t y t u t e m H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j Polskiej A k a d e m i i N a u k , a I n s t y t u t e m E t n o g r a f i i B u ł g a r s k i e j A k a d e m i i N a u k (1966-1971). N a ­ l e ż a ł a do p o l s k o - b u ł g a r s k i e g o z e s p o ł u e t n o g r a f ó w , k t ó r z y pod k i e r u n ­ k i e m prof. dr. W i t o l d a D y n o w s k i e g o p r o w a d z i l i badania etnograficzne nad w s p ó ł c z e s n y m i p r z e m i a n a m i s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y m i w s i b u ł g a r ­ skiej. B y ł a tej w s p ó ł p r a c y g o r ą c y m rzecznikiem, n i e z w y k l e k o l e ż e ń s k i m i n i e z r ó w n a n y m p a r t n e r e m . Jej w i e l k a ż a r l i w o ś ć badawcza, g r u n t o w n a wiedza w dziedzinie k u l t u r y l u d o w e j n a r o d u b u ł g a r s k i e g o oraz przyjazne i trafne p o d e j ś c i e do badanej s p o ł e c z n o ś c i — doskonale w p r o w a d z a ł y z e s p ó ł e t n o g r a f ó w p o l s k i c h w złożoność p r o b l e m ó w h i s t o r y c z n y c h i w s p ó ł ­ czesnych b u ł g a r s k i e j w s i . Do zbiorowego s t u d i u m p o d s u m o w u j ą c e g o w y ­ n i k i t y c h b a d a ń ( X V i X V I t o m „ E t n o g r a f i i Polskiej") w n i o s ł a s w ó j i n d y w i d u a l n y w k ł a d w postaci opracowania Rola obrzędów rodcwo-rodzinnych w życiu mieszkańców Gramady" (ok. widyński). Tatiana K o l e w a u r o d z i ł a się w Sofii, w rodzinie nauczycielskiej. O j ­ ciec Jej n a l e ż a ł do pierwszego pokolenia i n t e l i g e n c j i b u ł g a r s k i e j w y ­ w o d z ą c e j s i ę ze w s i i p o d t r z y m u j ą c e j silne z n i ą z w i ą z k i poprzez dzia­ ł a l n o ś ć w b u ł g a r s k i m r u c h u l u d o w y m . M a t k a b y ł a u t a l e n t o w a n ą na­ u c z y c i e l k ą . Po u k o ń c z e n i u s z k o ł y ś r e d n i e j s t u d i o w a ł a na U n i w e r s y t e c i e S o f i j s k i m filologię s ł o w i a ń s k ą . Studia z a k o ń c z y ł a z w y r ó ż n i e n i e m w r o ­ k u 1955, po c z y m o t r z y m a ł a a s p i r a n t u r ę w I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i i M u z e u m B u ł g a r s k i e j A k a d e m i i N a u k . W 1961 r. u z y s k a ł a s t o p i e ń doktora nauk h i s t o r y c z n y c h na podstawie r o z p r a w y Weselne obrzędy i zwyczaje w pół­ nocno-zachodniej Bułgarii. Od tej p o r y , aż do ostatnich d n i swego ż y c i a , Tatiana K o l e w a p r a c o w a ł a n a u k o w o w I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i B A N . Praca n a u k o w o - b a d a w c z ą p o c h ł o n ę ł a J ą c a ł k o w i c i e — jej o d d a w a ł a c a ł ą s w o j ą e n e r g i ę . D o w o d e m tego z a a n g a ż o w a n i a i w i e l k i e j pasji badawczej są za­ r ó w n o zbiory m a t e r i a ł ó w etnograficznych zgromadzone przez N i ą p o d ­ czas b a d a ń t e r e n o w y c h p r o w a d z o n y c h na w i e l u obszarach B u ł g a r i i , j a k r ó w n i e ż liczne opracowania n a u k o w e b ę d ą c e i c h w y n i k i e m i podsumowa­ n i e m . Obok prac n a u k o w y c h w I n s t y t u c i e p r o w a d z i ł a Ona ponadto w l a ­ tach 1963-1970 z a j ę c i a d y d a k t y c z n e z etnografii na Wielkotyrnowskim U n i w e r s y t e c i e , a od r o k u 1974 na U n i w e r s y t e c i e S o f i j s k i m . Zainteresowania n a u k o w e T a t i a n y K o l e w y s k u p i a ł y się g ł ó w n i e w o k ó ł p r o b l e m a t y k i z w i ą z a n e j z k u l t u r ą s p o ł e c z n ą i d u c h o w ą B u ł g a r ó w oraz p o r ó w n a w c z o z k u l t u r ą i n n y c h k r a j ó w s ł o w i a ń s k i c h . W b i b l i o g r a f i i Jej prac, liczącej ponad 30 pozycji w y d a w n i c z y c h , c z o ł o w e miejsce z a j m u j ą a r t y k u ł y i opracowania d o t y c z ą c e r o d z i n y oraz w i e r z e ń , z w y c z a j ó w i ob- �13 T A T I A N A K O L E W A 1932-1976 r z ę d ó w . T e m a t o w i t e m u p o ś w i ę c i ł a w i e l e lat swego ż y c i a i pracy, p r z y c z y m w o s t a t n i m czasie c a ł y s w ó j w y s i ł e k k o n c e n t r o w a ł a przede wszyst­ k i m na opracowaniu m i t ó w , w i e r z e ń , z w y c z a j ó w i o b r z ę d ó w z w i ą z a n y c h z p o s t a c i ą Św. Jerzego. Praca ta przygotowana j a k o obszerne s t u d i u m monograficzne, b ę d ą c e niejako s y n t e z ą Jej d o ś w i a d c z e ń i o s i ą g n i ę ć n a u ­ k o w y c h w t y m zakresie — nie z o s t a ł a niestety doprowadzona do k o ń c a . N a l e ż y m i e ć n a d z i e j ę , że n a j w a ż n i e j s z e i c a ł k o w i c i e u k o ń c z o n e f r a g ­ m e n t y u k a ż ą się z czasem w d r u k u . W latach ostatnich T a t i a n a K o l e w a b r a ł a r ó w n i e ż u d z i a ł w pracach z b i o r o w y c h swego I n s t y t u t u nad p r z y g o t o w a n i e m 3-tomowej syntezy p t . Etnografia Bułgarów oraz s t u d i u m o B u ł g a r a c h , przeznaczonym do m i ę ­ dzynarodowego w y d a w n i c t w a — Etnografia Narodów Słowiańskich. Jej p l a n y n a u k o w e o b e j m o w a ł y ponadto p r o b l e m a t y k ę d o t y c z ą c ą m ł o d z i e ż o ­ w y c h g r u p r ó w i e ś n i c z y c h na wsi b u ł g a r s k i e j oraz z w y c z a j ó w i n i c j a c y j ­ nych wśród dziewcząt. Interesowały J ą również tematy związane z funk­ c j a m i o b r z ę d o w y m i i s y m b o l i c z n y m i s t r o j u ludowego. Za o s i ą g n i ę c i a w p r a c y n a u k o w e j i d y d a k t y c z n e j u z y s k a ł a s t o p i e ń samodzielnego p r a c o w n i k a naukowego oraz z o s t a ł a odznaczona z ł o t ą , j u ­ bileuszową odznaką Bułgarskiej Akademii Nauk. T a t i a n ę K o l e w ę c e c h o w a ł o w i e l k i e poczucie g o d n o ś c i oraz odpowie­ d z i a l n o ś c i w p r a c y zawodowej. Owa z a ś tak charakterystyczna dla Jej o s o b o w o ś c i postawa n i e z a l e ż n o ś c i i swoistej d u m y narodowej w y n i k a ł y z n a w i ą z y w a n i a do najlepszych t r a d y c j i , odrodzonego po latach n i e w o l i , bohaterskiego n a r o d u b u ł g a r s k i e g o . Tatiana K o l e w a n a l e ż a ł a do l u d z i n i e p r z e c i ę t n y c h — szlachetnych i pięknych. Maria Biernacka B I B L I O G R A F I A WAŻNIEJSZYCH P R A C T A T I A N Y K O L E W Y 1. Sywremennata narodna swatba w Razłożkija kraj, „Izwestija na Etnografskija Institut i Muzej", t. 6 :1961, s. 277-283. 2. Po njakoi wyprosi ot problematikata na jużnosławianskite obiczai pri sejtba, „Izwestija na Etnografskija Institut i Muzej", t. 10: 1967, s. 173-200; streszcz. franc, i ros. 3. Куш wyprosa za integracijata na semejnite obiczai w nowoobrazuwanite seliszta w Błagojewgradsko, „Izwestija na Byłgarskata Istorija", t. X X V : 1967, s. 129149. 4. Rodzina i stosunki rodzinne w społeczności Bułgarów rodopskich, „Etnografia Polska", t. 12: 1968, s. 431-451. 5. Semejstwo i semejni otnoszenija u rodopskite Byłgari, [w:] Narodnostna i bito­ wa obsztnost na rodopskite Byłgari, Sofija 1969, s, 151-169. Streszcz. ros. i franc. 6. O niekatorych woprosach razwitija obiczajew. (Na bołgarskom rnatieriale), „Sowietskaja Etnografija", t. 1: 1969, s. 68-78. �14 MARIA B I E R N A C K A 7. Zimnyj cikl obiczajew jużnych Slawian. (К woprosu s strukturotipołogiczeskom analizie obriednosti), „Sowietskaja Etnografija", t. 3: 1971, s. 40-50. 8. Rola obrzędów rodowo-rodzinnych w życiu mieszkańców Gramady, „Etnografia Polska", t. 15: 1971, z. 1, s. 225-248. 9. Žensko i detsko gurbetczijstwo (isztilk) w Razłożko i Błagojewgradsko prez 1865-1912 д., „Izwestija na Etnografskija Institut i Muzej", t. 7: 1964, s. 83-106. 10. Tipołogija na gergiowdenskite obiczai, [w:] Pyrwi Kongres na bjyłgarskata istorija, t. I I , 1972, s. 193-197. 11. Dynamika obyczajów i obrzędów, ich funkcja i struktura, „Etnografia Polska", t. 16: 1972, z. 2, s. 245-259. 12. Kalendarnyje obyczai i obriady w stranách zarubieżnoj Jewropy XIX naczała XX b., [w:] Zimnije prazdniki, Moskwa 1973, s. 266-283. 13. Institut des initiations en Bułgarie, „Ethnologia Slavica", t. 5: 1973, s. 163-185. 14. Za proizchoda na proletnite mominski obiczai, [w:] Problemy na byłgarskija folklor, Sofija 1974, s. 367-372. 15. Wiesiennije diewiczji obyczai u niekatorych jużnosłowianskich narodów, „So­ wietskaja Etnografija", t. 5: 1974, s. 74-85; streszcz. ang. 16. Sur l'origine ďun groupe de coutumes et rites dans le region Balkano-Carpatique, „Thracia", 1974, s. 219-227. 17. Vestiges de rites d'initiation dans les coutumes de printemps des jeunnes filies bulgares, „Etudes Balkaniques", t. 1: 1974, s. 65-85. 18. Wtóra meżdunarodna konferencija na slawianskite etnografi, „Polsza", okt. 1974; „Istoriczen preglied", t. 1: 1975, s. 124-127. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/92007af2dc620c1d7aa9348cd967133e.pdf 8fdca8a0c0f95e47dde3740ee68e875f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1252 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1156 Title A name given to the resource Z żałobnej karty / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.213-226 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria; Szromba-Rysowa, Zofia; Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z Ż A Ł O B N E J К A' R T Y „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1 P L I S S N 0071-1861 KAZIMIERA ZAWISTOWICZ-ADAMSKA (1897-1984) d n i u 8 l i p c a 1984 r. z m a r ł a w Ł o d z i prof, dr hab. K a z i m i e r a Zawistowicz- - A d a m s k a , w y b i t n y badacz i teoretyk W kultury ludowej, utalentowany i niestrudzo­ ny działacz etnografów na — polu jej krzewienia niezawodny i popularyzacji, wychowawca przyjaciel ludzi wiejskich. N a l e ż a ł a wielu pokoleń do p o k o l e n i a tych P o l a k ó w , k t ó r z y start ż y c i o w y rozpoczynali u progu odzyskania n i e p o d l e g ł o ś c i i c a ­ łe swoje późniejsze życie i działalność p o ś w i ę c i l i w y t ę ż o n e j pracy nad utrwalaniem najwyższych wartości w r o z w o j u odrodzonego n a r o d u , s p o ł e c z e ń s t w a i jego kul­ tury. Urodziła spędziła w się na Pińsku m a t k i za u d z i a ł w ców, po wczesna których śmierć Ukrainie w n a Polesiu. miejscowości Była córką powstaniu listopadowym ślad zaginął, a cowi w s i s p o w o d o w a ł a , rodzinny po u d z i e l e n i u ż e r a z e m ze s w y m Najwcześniejszą dziadkowie młodość ze strony p o d z i e l i l i los t y c h s y b e r y j s k i c h z e s ł a ń ­ ich m a j ą t e k ojca z m a r ł e g o na tyfus Haniebno. lekarza, którego uległ konfiskacie. pomocy choremu trzyosobowym rodzeństwem Przed­ mieszkań­ wychowy­ w a ł a s i ę pod w y ł ą c z n ą o p i e k ą m a t k i p r o w a d z ą c e j w P i ń s k u w ł a s n ą k s i ę g a r n i ę . M a t ­ ka, pochodząca pensji m o g ł a również po ś m i e r c i z rodziny męża nie dla c a ł e j rodziny. K s i ę g a r n i a dodatkową ziemiańskiej, rozpocząć pracę ta z r e s z t ą w dzięki ukończonej zawodową, ó w c z e s n y c h latach niewoli f u n k c j ę — o ś r o d k a krzewienia polskości. W niej bowiem no n i e l e g a l n i e polskie pisma, książki warszawskiej zapewniającą i broszury dostarczane utrzyma­ spełniała rozprowadza­ z Warszawy, a k i e d y n a w e t poprzez k o r d o n y g r a n i c z n e z t e r e n u i n n y c h z a b o r ó w . nie­ �214 Z ŻAŁOBNEJ K A R T Y W tej niecodziennej głębianej jeszcze skiej uczącej osobowość nia szkole rozbudziło humanistyczne, nej, a także należała w się w młodziutkiej z książką atmosferze w Zawistowicz. niej wielkie zamiłowanie zdyscyplinowanie I wojny języka pracą w Na kształtowanie kontakty w i e , gdzie k s z t a ł c i ł Po w ukończeniu się Jej systematyczność młodzieży w zaznaczyło się wojsk osobowości średniej rozpoczęła studia że się już rosyjskich nauczycielką znaczny młodzieży w dziennikarskie wpływ Warsza­ się starszy brat i mieszkali k r e w n i oraz przyjaciele szkoły szkol­ sprawiły, została w niej środowiskami się uzdolnie­ nauce polskiej po w y c o f a n i u postaw i z patriotycznymi po­ pol­ zetknięcie do c z y t a n i a . W r o d z o n e kółku Pińsku domu, c h a r a k t e r oraz wczesne się młodzieży. T o wyróżnienie ś w i a t o w e j , kiedy również rodzinnym się świadomość, wewnętrzne, tajnym w organizacji m ł o d z i e ż y Bardzo polską szkółkę, a młodziutka Kazimiera polskiego. wywarły tajnej rosyjskiej, kształtowała do g r o n a w y r ó ż n i a j ą c e j czasie wpajanej do Kazimiery kierowanie zorganizowano polskości dodatkowo p r z y n a l e ż n o ś c i ą rodziców. na Wolnej W s z e c h n i c y P o l s k i e j (1920-1923). Z a f a s c y n o w a n a w y k ł a d a m i profesora etnografii Sta­ nisława Poniatowskiego, oraz kulturę ludów ległej który pierwotnych perspektywie kulturę ludową ukazywał historycznej, w t y m p o z o s t a ł a w i e r n a przez całe swoje Etnografię i etnologię i Uniwersytecie cywilizowanych przestrzennym studia zróżnicowaniu etnologiczne i z z a k r e s u socjologii, towskiego, S. C z a r n o w s k i e g o , kierunkiem roz­ życie naukowe. historii kultury, s t u d i o w a ł a w l a t a c h 1923-1929 n a W o l n e j W a r s z a w s k i m pod i zainteresowaniom d ł u g i e i bardzo intensywne oraz n a u k i pokrewne archeologii i j ę z y k o z n a w s t w a Polskiej ich wybrała społeczeństw profesorów L . K r z y w i c k i e g o , W. A n t o n i e w i c z a Wszechnicy — S. Ponia­ oraz J . N . B a u - doun de C o u r t e n a y . Zdecydowane wały, zainteresowania że już w Katedrze okresie Etnologii studiów Wolnej naukowe została Wszechnicy oraz dociekliwość asystentką Polskiej prof. badawcza spowodo­ S. P o n i a t o w s k i e g o (1923-1928), a n a s t ę p n i e w przy Zakła­ dzie E t n o l o g i i T o w a r z y s t w a N a u k o w e g o W a r s z a w s k i e g o (1928-1932). W t y m t e ż c z a ­ sie o d b y w a ł a (Łotwa, Estonia, liczne skandynawskich dów oraz podróże do k r a j ó w (Szwecja, Norwegia, pracami ośrodków studenckich nadbałtyckich Dania), zapoznając naukowo-badawczych kulturalnych. archeologiczno-etnograficznych Finlandia), tych w Austrii, C z e c h o s ł o w a c j i , n a W ę g r y i do W ł o c h . W 1929 r. d o k t o r y z o w a ł a go u prof. J . S. B y s t r o n i a ( r o z p r a w a d o k t o r s k a pt. Zawarcie no w polskich do i etnologii n a W y d z i a l e F i l o z o f i c z n y m U n i w e r s y t e t u obrzędach weselnych opublikowana małżeństwa przez w n r 10 P r a c K o m i s j i (1930-1931). S t u d i a te p r o w a d z i ł a w É c o l e P r a t i q u e des H a u t e s S t u d e n t , czych w y b i t n e g o uczonego prof. do w y s t a w y syteckie w kolonialnej Niemczech gicznego S o r b o n y mi fesorami muzealnych Paryżu, zwiedziła oraz b r a ł a u d z i a ł w najważniejsze wyprawie grot w Finlandii i Estonii, naukowej miasta Pirenejach, połączonej gdzie p r z y ś c i s ł e j oraz gromadząc Etnolouniwer­ Etnolo- z badania­ (1931-1932) współpracy studia na temat p o w i ą z a ń k u l t u r o w y c h s ł o w i a ń s k o - f i ń s k i c h . kierunkami badań materiał z pro­ etnologiczZapoznając porównawczy swych prac szczególną u w a g ę z w r a c a ł a na organizację ś r o d k ó w dokumentacji g r a f i c z n e j oraz m e t o d y k ę p r a c t e r e n o w y c h . Z w i e d z y tej i d o ś w i a d c z e ń m i a ł a w w i ę k s z y m stopniu k o r z y s t a ć p r z y o r g a n i z o w a n i u de w s z y s t k i m j e d n a k w ó w c z a s , gdy m o g ł a w a d z o n y c h p r z e z siebie p l a c ó w k a c h w ł a s n y c h b a d a ń terenowych, kierować zespołami naukowych. do pod przygotowaw­ Instytutu Tallgrenem, Ailio, Europensem i K r o h n e m prowadziła z najnowszymi studia Instytucie pracach kraju Basków. W następnym roku akademickim ponownie w no-archeologiczne się w n a roczne M a r c e l a M a u s s a , oraz w ponadto w do p r z e d h i s t o r y c z n y c h etnograficznymi przebywała w wyjechała kup­ Etnogra­ Polskiej na Sorbonie. U c z e s t n i c z y ł a czym się z za­ Jagiellońskie­ Paryża kierunkiem po Jugosławii, ficznej gicznym Akademii Umiejętności), naro­ Uczestniczyła również k r e s u etnografii wycieczkach i się z kulturą etnografów w do etno­ naj­ prze­ pro­ �Z ŻAŁOBNEJ 215 KARTY Dorobkiem tych pierwszych z a i n t e r e s o w a ń naukowych, podróży i s t u d i ó w za­ granicznych K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j b y ł y liczne a r t y k u ł y i r e p o r t a ż e drukowane p r z e w a ż n i e w czasopismach: „ W i e d z a i Życie", „Ziemia", „ K u r i e r L i teracko-Naukowy", „ L i t e r a t u r a Powszechna". P r o b l e m a t y k a tych o p r a c o w a ń doty­ c z y ł a g ł ó w n i e f o l k l o r u s ł o w i a ń s k i e g o ( c y k l a r t y k u ł ó w o o b r z ę d a c h d o r o c z n y c h ) oraz f o l k l o r u f i ń s k i e g o i e s t o ń s k i e g o ( c y k l a r t y k u ł ó w n a t e m a t sag n a r o d o w y c h t y c h k r a ­ j ó w oraz i c h l i t e r a t u r y ) . N o w y etap p r a c b a d a w c z o - n a u k o w y c h K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j , z a ­ m y k a j ą c y s i ę w l a t a c h 1932-1939, w i ą z a ł s i ę j u ż ś c i ś l e z o b s z a r e m z i e m p o l s k i c h . P r z e d m i o t e m J e j z a i n t e r e s o w a ń s t a ł a s i ę h i s t o r i a etnografii i etnologii p o l s k i e j oraz k u l t u r a l u d o w a s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j . W y k ł a d y z d z i e j ó w etnografii i etnologii p r o ­ wadziła na różnych kursach k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y c h , g ł ó w n i e jednak w ramach d z i a ł a l n o ś c i I n s t y t u t u Pedagogicznego p r z y Z w i ą z k u N a u c z y c i e l s t w a Polskiego. P r z e ­ ł o m o w y m m o m e n t e m , n a j t r w a l e j w i ą ż ą c y m K a z i m i e r ę Z a w i s t o w i c z ze s p r a w a m i p o l s k i e j w s i i j e j k u l t u r y , b y ł o n a w i ą z a n i e w 1937 r. w s p ó ł p r a c y z prof. L . K r z y ­ w i c k i m w I n s t y t u c i e G o s p o d a r s t w a S p o ł e c z n e g o . P o d jego k i e r u n k i e m z a p r o j e k t o ­ wane z o s t a ł y szeroko z a k r o j o n e b a d a n i a d o t y c z ą c e w p ł y w u e m i g r a c j i z a r o b k o w y c h na przemiany kulturowe w s i . Do b a d a ń stacjonarnych wytypowano w i e ś Z a b o r ó w ( w d a w n y m pow. b r z e s k i m ) , p o s i a d a j ą c ą bogate t r a d y c j e w y c h o d ź s t w a z a r o b k o w e ­ go do A m e r y k i i sezonowego n a t z w . „ s a k s y " . Z e s w y m n a b y t y m d o ś w i a d c z e n i e m w ł ą c z y ł a się w o p r a c o w a n i e s z c z e g ó ł o w y c h w y t y c z n y c h do b a d a ń t e r e n o w y c h n a d t y m p r o b l e m e m , a t a k ż e n a d k o n c e p c j ą p r z e w i d z i a n e g o 3-tomowego zbiorowego d z i e ł a pt. Społeczność wiejska. W czasie p o b y t u w Z a b o r o w i e (od s i e r p n i a 1937 do c z e r w c a 1938 r.) K a z i m i e r a Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a o b j ę ł a b a d a n i a m i w s z y s t k i e r o ­ d z i n y i g o s p o d a r s t w a . P r z y j ę t a z a s a d a n a w i ą z y w a n i a przez b a d a c z a t e r e n o w e g o b e z ­ p o ś r e d n i c h k o n t a k t ó w z b a d a n ą s p o ł e c z n o ś c i ą , a t a k ż e p r ó b a d o j ś c i a do w z a j e m n e ­ go z r o z u m i e n i a i p e ł n e g o z a u f a n i a — b y ł y nie t y l k o n o w a t o r s k i e , ale r ó w n i e ż b a r ­ dzo o w o c n e w w y n i k a c h . Z a s a d a p o z n a n i a n a j p i e r w samego ś r o d o w i s k a s p o ł e c z ­ nego — z a n i m p r z y s t ą p i s i ę do j a k i c h k o l w i e k w n i m d z i a ł a ń — nie s t r a c i ł a do dni d z i s i e j s z y c h n a s w y m z n a c z e n i u . „ M ą d r o ś c i " tej n a u c z y ł K a z i m i e r ę Z a w i s t o ­ w i c z - A d a m s k a z a p r z y j a ź n i o n y z N i ą od lat J ę d r z e j C i e r n i a k , s y n z i e m i Zaborow­ skiej, w y b i t n y d z i a ł a c z o ś w i a t o w y , t w ó r c a i realizator koncepcji teatru ludowego — ó w c z e s n y wizytator Ministerstwa W y z n a ń Religijnych i O ś w i e c e n i a Publicznego. W s p ó ł p r a c a z Instytutem Pedagogicznym Z N P , w y k ł a d y na licznych kursach o ś w i a t o w y c h , badania p o d j ę t e w Instytucie Gospodarstwa S p o ł e c z n e g o , a przede w s z y s t k i m b e z p o ś r e d n i e uczestnictwo w ż y c i u w s i Zaborowa — z b l i ż y ł y K a z i m i e r ę Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a z a r ó w n o do p r o b l e m ó w n u r t u j ą c y c h c a ł ą ó w c z e s n ą w i e ś , j a k r ó w n i e ż do l u d z i w s i . W b a d a n e j s p o ł e c z n o ś c i w i d z i a ł a O n a nie t y l k o p r z e d m i o t s w y c h b a d a ń , ale ż y w e , t w ó r c z e j e d n o s t k i i ś r o d o w i s k a — ze w s z y s t k i m i i c h p r o ­ blemami społecznymi i indywidualnymi. Działalność badawczo-naukowa i dydak­ t y c z n a oraz z a a n g a ż o w a n i e s p o ł e c z n e K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j z a o w o c o ­ wały z n ó w licznymi opracowaniami z zakresu kultury społecznej wsi (cykl a r t y ­ k u ł ó w d o t y c z ą c y c h o b r z ę d o w o ś c i r o d z i n n e j ) i h i s t o r i i etnografii p o l s k i e j , w y t y c z ­ n y m i do g r o m a d z e n i a m a t e r i a ł ó w e t n o g r a f i c z n y c h w terenie p r z e z n a u c z y c i e l i , s t u ­ d e n t ó w , m ł o d z i e ż s z k o l n ą p r z e b y w a j ą c ą n a obozach, a t a k ż e m ł o d z i e ż z o r g a n i z o w a ­ ną w z w i ą z k a c h m ł o d z i e ż y wiejskiej. Z o p r a c o w a ń d o t y c z ą c y c h metodyki b a d a ń t e r e n o w y c h n a s p e c j a l n e w y r ó ż n i e n i e z a s ł u g u j e p o z y c j a — Problem kultury ludo­ wej w badaniach, nad ś r o d o i o i s k i e m (1938 г.). N a j w i ę k s z y w y s i ł e k s k i e r o w a n y n a o p r a c o w a n i e i w y d a n i e zbiorowego d z i e ł a o Z a b o r o w i e p r z e r w a ł a I I wojna ś w i a ­ towa. S z c z ę ś l i w i e się z ł o ż y ł o , ż e n a p i s a n e przez N i ą r o z d z i a ł y z o s t a ł y u r a t o w a n e i d o c z e k a ł y s i ę w 1948 r. w y d a n i a k s i ą ż k o w e g o Społeczność wiejska. P r z e z "cały okres o k u p a c j i n i e m i e c k i e j , a ż do p o w s t a n i a warszawskiego włącz- �216 Z ŻAŁOBNEJ nie, K a z i m i e r a pod KARTY Zawistowicz-Adamska uczestniczyła w pracy konspiracyjnej, p e ł n i ą c pseudonimem „Krystyny Zaborowskiej" odpowiedzialną funkcją w Centralnej K o m ó r c e L e g a l i z a c y j n e j ( k r y p t o n i m „ P a r k " , „ L e t a " , „Izba") p r z y K o m e n d z i e nej A r m i i Krajowej w Warszawie. Była współorganizatorką, nikiem pracowni w y d a w a n i a nielegalnych dowodów Głów­ a następnie kierow­ książeczek wojsko­ osobistych, w y c h i k e n n k a r t . W p r a c y tej — w y m a g a j ą c e j n i e t y l k o odwagi, a l e t a k ż e nałej że organizacji i p r e c y z j i —• b y ł a „cały warsztat pracowni «Krystyna» blankiety wszystko od p o c z ą t k u przemyślała — wszystko niezastąpiona. miało jej istnienia b y ł idealnie i dokładnie swoje Współpracownicy opracowała: miejsce, k a ż d y z napisem danej m i e j s c o w o ś c i , tak samo wzory, podpisane tego stworzyła wypuściła źle życzliwą, serdeczną tusze, oddzielnie wzory, opakowany b l a n k i e t y itp. [...] atmosferę pracy [...] Prócz Krystyna nie z p r a c o w n i o m y ł k i , nie b y ł o w y p a d k u , aby k i e d y k o l w i e k z w r ó c o n o wykonany nigdy wspaniałą, zorganizowany. pieczątki, komplet dosko­ wspominają, dokument «wsypy», a to w n o ś c i i zasadzie Niezależnie [...] W pracowni pewnej polskich lewych mierze z a w d z i ę c z a j ą c nie było zorganizowanej łącz­ « K r y s t y n y » , ż e do p r a c o w n i m i a ł y d o s t ę p t y l k o j e j p r a c o w n i c z k i " . od działalności w Centralnej K o m ó r c e Legalizacyjnej O n a t a k ż e (w l a t a c h 1942-1944) w y k ł a d y zlecone z etnografii kompletach Wolnej towych. interesujące Te dokumentów dobrze nam W s z e c h n i c y P o l s k i e j oraz i n n y c h , n i e l e g a l n y c h wykłady wygłaszane piękną kraju, już w m a r c u 1945 r. K a z i m i e r a prowadziła i etnologii n a t a j n y c h polszczyzną kursach oświa­ wspominają do dziś ich słuchacze. Po wyzwoleniu przystąpiła niąc w stępca wała do niej organizowania a ż do profesora, się w wzajemna 1952 emerytury a następnie r. n a (1967) funkcję j a k o profesor Uniwersytecie i współdziałanie Zawistowicz-Adamska Katedry Etnografii na Uniwersytecie nadzwyczajny Jagiellońskim w kulturach Łódzkim, k i e r o w n i k a —• p o c z ą t k o w o ludowych. na i zwyczajny. podstawie peł­ jako za­ Habilito­ pracy Pomoc Równolegle z pracą w Katedrze E t n o g r a f i i U Ł p r o w a d z i ł a r ó w n i e ż w y k ł a d y zlecone z etnografii i etnologii w Wyż­ szej S z k o l e G o s p o d a r s t w a W i e j s k i e g o (1945-1947) oraz w P a ń s t w o w e j W y ż s z e j S z k o ­ le T e a t r a l n e j (1946-1949). Działu Etnografii w Począwszy Łódzkim od 1955 r . b y ł a p r z e z w i e l e Muzeum Archeologicznym i lat kierownikiem Etnograficznym, a 1954 do 1972 r . k i e r o w n i k i e m P r a c o w n i E t n o g r a f i i I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y od Ma­ terialnej P A N . Lata powojenne były dla K a z i m i e r y nej pracy naukowo-badawczej ności w Zawistowicz-Adamskiej okresem wytężo­ i d y d a k t y c z n e j oraz ś c i ś l e z n i m i z w i ą z a n e j działal­ zakresie organizacji n a u k i i popularyzacji najszerzej p o j ę t e j wiedzy graficznej. J e j zainteresowania zespołowe prace u c z n i ó w naukowe, realizowane i współpracowników, niczych kierunkach: b a d a ń nad specyfiką nów c e n t r a l n e j P o l s k i oraz t z w . badań etno­ poprzez w ł a s n e b a d a n i a oraz prowadzone były w dwóch zasad­ gospodarczą i społeczno-kulturową problemowych, przeprowadzanych regio­ w róż­ n y c h regionach k r a j u , a d o t y c z ą c y c h takich z a g a d n i e ń , jak: tradycyjne i w s p ó ł c z e s ­ ne f o r m y p o m o c y w z a j e m n e j , r ó ż n e r o d z a j e w s p ó ł d z i a ł a n i a gospodarczego, wpływ zajęć pozarolniczych, w i ę z i s p o ł e c z n e i ich przemiany. Szczególną wagę przywiązywała Kazimiera renowych. rym W dzieliła tym s i ę bez ich nieustannie reszty dysponowała ze swymi Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a do b a d a ń własnym bogatym doświadczeniem, uczniami i w s p ó ł p r a c o w n i k a m i , te­ któ­ pobudzając do d a l s z y c h o s i ą g n i ę ć n a p o l u d o k u m e n t a c j i g i n ą c y c h f o r m k u l t u r y ludowej. D o t y c z y ł o UŁ, zakresie to jak i zespołów zarówno prac prowadzonych badawczo-naukowych w w ramach K a t e d r y Etnografii M u z e u m oraz P r a c o w n i E t n o g r a f i c z ­ nej I H K M P A N . W a ż n y m terenem ły instytucje ożywionej i organizacje działalności Kazimiery naukowe oraz s p o ł e c z n e . Zawistowicz-Adamskiej Już w 1929 r. z o s t a ł a by­ człon- �Z ŻAŁOBNEJ kiem-współpracownikiem czywistym tut Instytutu International K o m i s j i Etnograficznej P A U w Krakowie, Nauk Antropologicznych TNW, członkiem członkiem tytularnym d ' A n t r r o p o l o g i e oraz C o m m i s i o n I n t e r n a t i o n a l e des ditions P o p u l a i r e s w P a r y ż u (od pondentem, a n a s t ę p n i e 1947 zwyczajnym Łódzkiego r.) i I n s t y t u t u S z t u k i PAN Arts rze­ Insti­ et Tra­ г.). O d 1949 r. b y ł a r ó w n i e ż c z ł o n k i e m k o r e s ­ Komitetu Nauk Etnologicznych P A N . 1969 217 KARTY Towarzystwa Naukowego, a Zasiadała w także Radzie Naukowej I H K M (1963-1977). B r a ł a t a k ż e u d z i a ł w pracach redakcyjnych wielu wydawnictw naukowych, jak (1957- komitetach „Etnografia oraz Polska", B i ­ b l i o t e k a E t n o g r a f i i P o l s k i e j , P o l s k i A t l a s E t n o g r a f i c z n y s y n t e z a — Etnografia ski. Przemiany kultury ludowej ficzne ( P T L ) . P r z e z w i e l e lat łów Muzeum (IHKM PAN), „Lud", Prace i Materiały b y ł a redaktorem serii Archeologicznego i Etnograficznego etnograficznej P r a c i w Łodzi i prawie Materia­ do ostatnich lat ż y c i a r e d a k t o r e m Ł ó d z k i c h S t u d i ó w E t n o g r a f i c z n y c h ( P T L ) . O d 1946 r . w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym początkowo jako prezes Pol­ Etnogra­ działała Łódzkiego Od­ d z i a ł u , a n a s t ę p n i e j a k o w i e l o l e t n i prezes Z a r z ą d u G ł ó w n e g o P T L . W ś r ó d wielu powojennych publikacji naukowych Kazimiery Zawistowicz-Adam­ s k i e j do n a j w a ż n i e j s z y c h p o z y c j i n a l e ż ą : S p o ł e c z n o ś ć uiiejsJca (1948, 2 w y d a n i e 1958), Żywe w tradycje kulturach tury współdziałania ludowych ludowej społecznym (1966), Systemy polskiej badań prac wych kultury wsi badawczych w świetle (1948), na (1971), Więź wsi Pomoc wzajemna i w Polsce do ośrodka b a d a ń nad ośrodka różnych — badacz ich układach gospodar­ (1976), Granice Technika ludu i — etnograficznych hory­ jak polskiego, np. Wytycz­ badań — cykl artykułów kul­ historyczno- tego s z e r e g s t u d i ó w obrzędowością łódzkiego w ludowa (1976). P r ó c z łódzkiego, doświadczeń w sztuka współdziałanie Pol Słowiańszczyźnie społeczna (1976), Polska „Lud" Kolberga jako źródło ne wsi krewniacze uwarunkowaniu czo-społecznych zonty na ( p r a c a h a b i l i t a c y j n a , 1950-1951), Wincenty tereno­ dotyczących re­ gionu i r e g i o n a l i z m u , z a j ę ć p o z a r o l n i c z y c h oraz i n n y c h o p r a c o w a ń b ę d ą c y c h odbi­ ciem szerokich z a i n t e r e s o w a ń etno­ graficznych kowego). przez N i ą Do IHKM PAN Jej dorobku prac w serii i ich Autorki (drukowanych w P T L , socjologicznych naukowego Biblioteki należą Etnografii i wydawnictwach Łódzkiego również Polskiej liczne Towarzystwa tomy (IHKM), Prac i Materiałów Etnograficznych ( P T L ) , Ł ó d z k i c h S t u d i ó w Etnograficznych, Prac i M a t e r i a ł ó w zeum Archeologicznego i Etnograficznego w wią także redagowane i folkloru na przez n i ą katalogi Nau­ redagowanych Mu­ Ł o d z i i innych. W a ż n e pozycje stano­ z wystaw t e r e n i e w o j . ł ó d z k i e g o , dla k t ó r e j to i konkursów sztuki działalności Kazimiera w i c z - A d a m s k a w y k a z y w a ł a zawsze wiele zrozumienia — b y ł a ich ludowej Zawisto­ współorganizato­ rem i konsultantem naukowym. m. Za całokształt in. Krzyżem Medalem Komisji sie swej działalności Oficerskim Orderu uhonorowana Odrodzenia Edukacji Narodowej. Za udział wojny otrzymała Krzyż Walecznych, Krzyż została Polski, w Armii licznymi Złotym odznaczeniami, Krzyżem Zasługi, walce konspiracyjnej w Krajowej oraz Z ł o t y cza­ Krzyż Zasługi z Mieczami. S i e d z ą c drogi r o z w o j u K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j w i d z i m y , ż e s p l a t a się w nich nierozerwalnie postawa naukowa i społeczna. P r z e g l ą d Jej dorobku n a u ­ k o w e g o u p r a w n i a r ó w n i e ż do s t w i e r d z e n i a , ż e s y l w e t k a n a u k o w a tej u c z o n e j k s z t a ł ­ t o w a ł a s i ę pod w p ł y w e m w i e l u w y b i t n y c h a u t o r y t e t ó w n a u k o w y c h p r z y n a l e ż n y c h do r ó ż n y c h k i e r u n k ó w m e t o d o l o g i c z n y c h . K i l k u l e t n i a a s y s t e n t u r a u prof. S. P o n i a ­ towskiego — p r z e d s t a w i c i e l a k i e r u n k u historycznego w etnologii, p o w i ą z a n i a ze s z k o ł ą socjologii k u l t u r y prof. C z a r n o w s k i e g o , w s p ó ł p r a c a w I n s t y t u c i e G o s p o d a r ­ s t w a S p o ł e c z n e g o z prof. K r z y w i c k i m , d o k t o r a t u prof. J . S. B y s t r o n i a i w r e s z c i e �218 Z ŻAŁOBNEJ K A R T Y s t u d i a etnograficzno-socjologiczne u prof. Marcela Maussa w s t a ł a s i ę O n a p r z e d s t a w i c i e l k ą socjologiczno-historycznego Paryżu sprawiły, kierunku badań w grafii polskiej. R o z l e g ł e studia i liczne p o d r ó ż e n a u k o w e w k r a j u i z a g r a n i c ą nieustanna praca nad sobą p o z w o l i ł y dzięki czemu zajęła ważne miejsce p r z e d s t a w i c i e l i p o l s k i e j etnografii. Jej zgłębić obydwa kierunki w gronie Swoją metodologiczną wykształconych akcentowała r ó w n o w r o z p r a w a c h n a u k o w y c h , j a k i w w y p o w i e d z i a c h podczas ferencji wała etnograficznych, się w również wyraźnie współczesna etnografia których niezmordowanie powiązana jest jak najściślej z za­ zjazdów i kon­ uczestniczyła. do z a k r e s u b a d a ń e t n o g r a f i c z n y c h oraz metodologiczne, najwszechstronniej postawę Ustosunkowy­ stwierdzając, naukami ż e : a) historycznymi, b) p r z e d m i o t e m j e j z a i n t e r e s o w a ń j e s t n i e t y l k o d a w n o ś ć , lecz i t e r a ź n i e j s z o ś ć tury rozpatrywana w całokształcie zjawisk ekonomiczno-społecznych kul­ konkretnego l u d u — t w ó r c y k u l t u r y — n a tle p r o c e s ó w h i s t o r y c z n y c h , c) o b i e k t e m b a d a ń n i e t y l k o k u l t u r a w s i , lecz w r ó w n y m s t o p n i u k u l t u r a l u d o w a Ze szkoły nauk społecznych profesorów Czarnowskiego kiej współpracy z wybitną Radlińską, wyniosła wszystkich poczynaniach przedstawicielką postawę społeczną, pedagogiki która naukowo-badawczych i że etno­ jest robotników. blis­ Krzywickiego, z społecznej, towarzyszyła Jej prof. Heleną nieustannie i dydaktycznych na we Uniwersytecie oraz w pracy nad n a j p i ę k n i e j p o j ę t ą służbą upowszechniania wiedzy i kultury. P o ­ s t a w a ta p o z w a l a ł a j u ż przed w o j n ą w i ą z a ć s i ę m ł o d e j uczonej z p l a c ó w k a m i i or­ g a n i z a c j a m i s z e r z ą c y m i n a w s i p o l s k i e j o ś w i a t ę i k u l t u r ę . D z i ę k i tej p o s t a w i e gła Zaborowskich podczas b a d a ń w wejść bliski i serdeczny kontakt z mo­ mieszkań­ c a m i wsi i z a p r z y j a ź n i ć się z n i m i n a całe życie. T y l k o dzięki temu zbliżeniu mogło p ó ź n i e j p o w s t a ć to w n i k l i w e s t u d i u m p s y c h o l o g i c z n o - s p o ł e c z n e pt. Społeczność ska, o którym prof. „ k s i ą ż k a ta n a l e ż y wiem [...] opowieścią rozprawą łania w sobie o tym, jak badacz m o ż e możliwości przedmowie wiej­ do w y d a n i a drugiego: prowadzonych w sobie s t w o r z y ć środowisku we i, dodajmy, wsi pracują, kierowania którzy chcą w a r u n k i skutecznego nią — wieś polecić badać ją lub bo­ wiejskim w i e j s k i e j , j a k m o ż e z d o b y ć jej zaufanie, a zarazem badania którzy w do r o d z a j u b a r d z o r z a d k i e g o w l i t e r a t u r z e n a u k o w e j . J e s t o badaniach społecznych społeczności wszystkim, pisał Jan Szczepański dzia­ zapewnić trzeba tym przekształcać. A w i ę c j e s t to k s i ą ż k a d l a s t u d e n t ó w socjologii i etnografii, d l a e k o n o m i s t ó w i n a u ­ czycieli w i e j s k i c h , dla d z i a ł a c z y wiejskich — obojętnie, w jakich pracują organi­ zacjach czy partiach politycznych". Dzięki okres celu swej postawie powojenny wydobycie z i utrwalenie w społecznej wspierała kultury ogólnej Kazimiera swą wiedzą ludowej tych Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a przez teoretyczną wartości, kulturze narodowej. Praca ruch które na tym regionalny, zasługują cały mający na odcinku p o z w a l a ł a r ó w n i e ż g ł ę b i e j w n i k n ą ć w proces d z i s i e j s z y c h p r z e o b r a ż e ń d o k o n u j ą c y c h s i ę w d o w i s k u w i e j s k i m . Z tej c z y n n e j p o s t a w y wiązanie we na poznanie wobec przemian na w s i w y p ł y w a ł o s i ę b e z p o ś r e d n i o po w o j n i e z t a k i m i p l a c ó w k a m i , j a k u n i w e r s y t e t y jej śro­ Jej ludo­ (w B r u s i e k. Ł o d z i i w H u c i e D ł u t o w s k i e j k. Ł a s k u ) oraz z w i c i o w y m r u c h e m m ł o d z i e ż y w i e j s k i e j . Z a p r a s z a n a n a k o n f e r e n c j e i k u r s y m ł o d z i e ż o w e , podobnie j a k p r z e d w o j n ą , p r o w a d z i ł a n a n i c h w s p o s ó b p r z y s t ę p n y w y k ł a d y z z a k r e s u etnografii Polski, ukazując młodzieży sens p o z n a n i a i przywiązania do swych tradycji kul­ turowych. Problem właściwej wcześniejszych w lat interpretacji tradycji przez prace 1929 r. u s t o s u n k o w y w a ł a naukowe kulturowych Kazimiery s i ę do tego z a g a d n i e n i a przewijał się od naj­ Zawistowicz-Adamskiej. Już w a r t . Sagi estońskie. Pona­ w i a ł a t e n p r o b l e m p r z y w i e l u i n n y c h o k a z j a c h p r z e d w o j n ą i po w o j n i e , zwłaszcza w ó w c z a s , gdy t r z e b a b y ł o b r o n i ć s e n s u i s t n i e n i a etnografii dyscypli­ jako odrębnej n y n a u k o w e j , a jeszcze c z ę ś c i e j w t e d y , gdy p o d w a ż a n o w a r t o ś ć s a m e j k u l t u r y l u d o - �Z ŻAŁOBNEJ wej. Na Kongresie Kultury w Polskiej w 1966 r. m ó w i ł a n a t e m a t z n a c z e n i a k u l t u r z e oraz p o z y c j i n a u k e t n o l o g i c z n y c h śród wielu zagadnień newralgicznym kultury, a nawet nieodparcie niektórych pracowników z tradycyjną kulturą w moim przekonaniu jest a zarazem źródłem tradycji. pojęcie S k o j a r z e n i e to „Spo­ punktem wielu W świadomości naukowych, ludową. tradycji nauce polskiej n a s t ę p u j ą c o : s i ę do etnografii, i s t o t n y c h n i e p o r o z u m i e ń . J e s t to z a g a d n i e n i e się w w y b i e r a m jedno, k t ó r e ustosunkowania 219 KARTY nader pracowników etnografii kojarzy budzi r ó ż n e zastrze­ ż e n i a , jest ź r ó d ł e m n i c z y m nie uzasadnionego niepokoju. C z y t r a d y c y j n e t r e ś c i turowe c h o w a w c z o ś c i , a zatem zacofania? O d w o ł u j e m y do t r a d y c j i w szeroko p o j ę t e j k u l t u r z e , w intelektualnych nych tradycji Zawsze i ideologicznych. w określonym też mniej czy Wszyscy jesteśmy (i z a w s z e więcej s i ę w s z a k do t r a d y c j i p r z e k a z y w a n y c h przez t r a d y c j ę : dokonujemy bierzemy te, k t ó r e n a uznanie. Nasz zasługują r u n k o w a n e j k u l t u r y , to w śród określenia dialog tyce badawczej, która jącej obejmuje tego p r o c e s u ograniczamy rowych. Widzimy w pielęgnujemy z tradycją pojmowanych elementy stare i nowe w naszym mnie­ trwa [...] historycznie punkt Gdy uwa­ odniesienia etnologicznych wyraża się na s i ę do r e j e s t r o w a n i a czoło się w zaobserwowanych wyników naszych badań faktów nie po­ problema­ ustawicznie zainteresowań {...] zachowujemy przeobraża­ czasowo i przestrzennie. Proces przemian i wysuwają przydatność nauk in­ kulturowych i nieustannie kształtowaniu Etnologiczny „dialog" z t r a d y c j ą się kulturze, zlokalizowanej widłowości Nie nowocześnie prądach wymiarze treści tym kontekście znajdziemy w ł a ś c i w y zakresu i roli nauk społecznych. selekcji rozbrat z tymi, k t ó r e lub w r ę c z szkodliwym balastem, w i ę c n a t r a d y c j ę s p o j r z y m y poprzez j e j u d z i a ł w w spadkobiercami takich lub uwarunkowanym społecznie) świadomie narodowych, sztuce, w m y ś l i filozoficznej, maniu są zbędnym dla kul­ o d n a j d u j e m y t y l k o w k u l t u r z e l u d o w e j , c z y s ą one z a w s z e z n a m i e n i e m z a ­ teoretycznych pra­ [...] i zjawisk kultu­ tylko dla uogólnień t e o r e t y c z n y c h , l e c z t a k ż e w z a s t o s o w a n i u do potrzeb ż y c i a b i e ż ą c e g o " *. Maria Biernacka * W o p r a c o w a n i u p o ś w i ę c o n y m prof. K a z i m i e r z e Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j w y ­ korzystano m a t e r i a ł y wspomnieniowe J e j siostry, J a d w i g i W a r z a ń s k i e j (maszyno­ p i s w Z a k ł a d z i e E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Ł ó d z k i e g o ) , oraz H a l i n y Ł a n i e w s k i e j •— w s p ó ł p r a c o w n i c z k i k o n s p i r a c y j n e j w K o m ó r c e L e g a l i z a c y j n e j A K . P o r . t a k ż e S. L ewandowska, Kryptonim „Legalizacja 1939-1945", W a r s z a w a 1984, s. 147-148. A u t o r k a o p r a c o w a n i a b y ł a u c z e n n i c ą prof. K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j n a t a j n y c h k o m p l e t a c h W o l n e j W s z e c h n i c y P o l s k i e j oraz n a U n i w e r s y t e c i e Ł ó d z k i m . �MIECZYSŁAW GŁADYSZ (1903-1984) D n i a 12 p a ź d z i e r n i k a czysław Gładysz. etnografii Profesor mierz Śmierć polskiej, ta w y r z ą d z i ł a szczególnie Gładysz bowiem Moszyński 1984 r. z m a r ł w K r a k o w i e w w i e k u 81 l a t prof, dr M i e ­ i niepowetowaną i śląskiej, jako uczeń takich ś w i a t o w e j i K a z i m i e r z N i t s c h , nie w kontekście całej Słowańszczyzny i w wymi. podejście w Takie wielką krakowskiej owocowało mógł ale i nie naszej etnografów, Kazi­ nauki, z innymi dyscyplinami pracy wielu tylko słowiańskiej. s ł a w y uczonych, j a k inaczej w i d z i e ć powiązaniu stratę także jak nauko­ slawistów, języko­ z n a w c ó w . S z e r o k i e s p o j r z e n i e n a c z ł o w i e k a i jego k u l t u r ę s p r a w i ł o , ż e z a i n t e r e s o w a ­ nia badawcze i działalność prof. Gładysza były wielokierunkowe, przynoszące t r w a ł e i cenne w y n i k i . P i e r w s z ą i nigdy rego p o ł o ż y ł wości 0 badawczych polskość uczestnicząc 1 żywa nie p o r z u c o n ą olbrzymie tej w i części 1921 osobowość zasługi satysfakcji. naszej r. w Profesora pasją badawczą i który Profesor ziemi, trzecim dostarczył wokół Gładysz spraw powstaniu s p r a w i ł y , iż w Profesora b y ł Śląsk, dla M u tak wielu t e m a t ó w , wzrastał powstań śląskim. Duży 1927 r . w ł ą c z y ł w atmosferze śląskich zmysł i któ­ możli­ walki plebiscytu, organizacyjny się w akcję tworzenia �Z ŻAŁOBNEJ w Katowicach Muzeum Śląskiego, a następnie Śląsku, m. in. przez poszukiwań Polską i przy w prace Umiejętności i d o g ł ę b n y c h b a d a ń terenowych p o ś w i ę c o n e zdobnictwu energią Akademię były możliwościach badawcze w prowadzone Krakowie. dwa niezwykle drzewnemu i metalowemu szerszych 221 KARTY Efektem oryginalne Muzeum w Gliwicach, Górnośląskim w przystępuje prof. Gładysz a od 1952 r. do 1960 r. p e ł n i f u n k c j ę Bytomiu. Za pionierską i niezwykle do kierownika Zakładu po w objęciu jak 1960 wspomniano sją, którą Etanografii IHKM PAN potrafił była niewątpliwie zaszczepić swym pracy uznać w Muzeum należy inicja­ na G ó r n y m Śląsku, w Krakowie, a które U J . Śląska największą ba­ dyrektorem czasie p e ł n i e n i a od 1954 r . r. K a t e d r y Etnografii S ł o w i a n — większą dyrektora w ważną t y w ę i o r g a n i z a c j ę z e s p o ł o w y c h b a d a ń monograficznych także na Ś l ą s k u Opolskim, k t ó r y m i k i e r o w a ł w dzieła g ó r a l i ś l ą s k i c h . Z jeszcze d a w c z e j n a Ś l ą s k u po I I w o j n i e ś w i a t o w e j . J u ż w m a r c u 1945 r . zostaje na tych pasją współpracownikom tym funkcji kontynuował kultura ludowa badawczą Profesora. i uczniom, a k t ó r e j — Pa­ rezul­ t a t e m b y ł o w i e l e p r a c m a g i s t e r s k i c h , d o k t o r s k i c h o r a z p u b l i k a c j i samego P r o f e s o r a i Jego w s p ó ł p r a c o w n i k ó w . Równolegle Gładysza w szły z tymi w zainteresowaniami kierunku badań międzynarodową a k c j ę poprzez wysiłki badawcze i organizacyjne karpackiej kultury ludowej. utworzenie w Zostały prof. one 1959 r . M i ę d z y n a r o d o w e j ujęte Komisji do B a d a n i a K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h , a n a s t ę p n i e t e ż n a B a ł k a n a c h , a w r e j to p r e z y d i u m z a s i a d a ł do k o ń c a łającej w ną ramach Komitetu N a u k Etnologicznych zainteresowań było Profesora zainicjowanie nictwa życia, kierując i Etnografia była narodów Słowiańszczyzny. szczegółowego słowiańskich, Nauk poszczególnych krajów P A N . Niezwykle t e ż etnografia opracowanie p r a c a m i k o m i s j i polskiej które konspektu realizowane ważną dziedzi­ J e g o to zasługą zbiorowego jest przez któ­ dzia­ wydaw­ Akademie słowiańskich. Zawsze ż y w o p a s j o n o w a ł a Profesora d z i a ł a l n o ś ć muzealna i muzeologia, którym p o ś w i ę c i ł w i e l e w y s i ł k ó w . Z J e g o to i n i c j a t y w y p o w s t a ł o w 1973 r . p r z y U J p i e r w ­ sze w P o l s c e P o d y p l o m o w e S t u d i u m Muzeologii. O n t e ż n i e s ł y c h a n i e ż y w o reagował na doświad­ wszelkie czeniem akcje badawcze oraz o r y g i n a l n y m i dakcyjnych, „Etnografii dawniczą którym placówek muzealnych, służąc pomysłami. poświęcił wiele Wreszcie n a l e ż y uwagi i P o l s k i e j " , d e d y k o w a n e g o prof. К . Prace Etnograficzne, wydawaną swą wiedzą i wspomnieć serca. B y ł m. in. redaktorem Moszyńskiemu, zainicjował w ramach Zeszytów a t a k ż e b y ł a u t o r e m i r e d a k t o r e m szeregu b i b l i o g r a f i i etnografii Tę prof. tak niezwykle Gładysza różnorodną podkreślono w i bogatą ciepłych i o pracach działalność serdecznych re­ tomu serię wy­ Naukowych UJ, Śląska i Karpat. naukową i słowach wypowiedzianych organizatorską n a d J e g o t r u m n ą w d n i u 18 p a ź d z i e r n i k a 1984 r . n a C m e n t a r z u R a k o w i c k i m w Kra­ kowie. dzie­ W imieniu kanem Profesor Senatu i W y d z i a ł u Filozoficzno-Historycznego był w latach 1968-1972, m ó w i ł prof, dr J . W y r o z u m s k i , k r e ś l ą c s y l w e t k ę lenia etnografów. Zasługi na polu obecny U J , którego dziekan tegoż uczonego i w y c h o w a w c y muzeologii podkreślił dyrektor Wydziału, młodego poko­ Muzeum Etno­ graficznego w K r a k o w i e m g r E . W a l i g ó r a , w y s t ę p u j ą c y w i m i e n i u M i n i s t r a K u l t u ­ r y i S z t u k i , a prof, dr Z . S o k o l e w i c z Etnologicznych A. P A N . Ze środowiska żegnała Profesora w imieniu Komitetu krakowskich etnografów Zambrzycka-Kunachowicz, kierownik letni współpracownik Etnografii którzy IHKM oddali Profesora, PAN w Krakowie. Nie te słowa, zabrakło też słów i naukowych ten od r ó ż n y c h dzień organizacji, p l a c ó w e k zjechały do Krakowa wielkiemu śląskich, wiążąc w i powstańców wieńce kwiatów broni długo­ Pracownię ze Ś l ą s k i e m . L i c z n e które towarzyszowi UJ i reprezentująca s y m b o l i c z n ą k l a m r ą t a k z a w s z e silne z w i ą z k i K r a k o w a wiązanki posługę K a t e d r y Etnografii S ł o w i a n pisząca Nauk doc. dr patriocie, nych, ostatnią oraz przemawiały z różnych stron i osób kraju, prywat­ świadczą �222 Z ŻAŁOBNEJ K A R T Y o wielokierunkowej nych dziedzinach i tak z a a n g a ż o w a n e j i owocnej d z i a ł a l n o ś c i n a u k i i k u l t u r y naszego kraju. Zmarły Profesora w b y ł bowiem nie d u ż e j m i a r y U c z o n y m i W y c h o w a w c ą w i e l u p o k o l e ń e t n o g r a f ó w , a l e przede róż­ tylko wszyst­ k i m C z ł o w i e k i e m , k t ó r y „ b a d a j ą c k u l t u r ę l u d o w ą i jej r ó ż n o r o d n e w y t w o r y " zawsze patrzył naukę „na nią potrafił potrzebę przez ludzi, którzy zaszczepić kontaktu swoim z ludnością ją 1 tworzą" . Takie współpracownikom. wiejską, od k t ó r e j to Jemu spojrzenie to mieliśmy na naszą zawdzięczamy nie tylko stałą uzyskiwać potrzebne n a m i n f o r m a c j e , ale od k t ó r e j m i e l i ś m y s i ę u c z y ć p r a w d y o n a s s a m y c h . „Kultura to przemówień przede wszystkim papież Jan P a w e ł człowiek" — I I 8 jak powiedział w jednym ze swych — - i j a k z a w s z e c z u ł prof. G ł a d y s z , d a j ą c temu w y r a z w s w y c h p r a c a c h i p o c z y n a n i a c h n a u k o w y c h , k t ó r y c h n i e s t e t y nie dane było doprowadzić do k o ń c a . O d s z e d ł b o w i e m w pełni sił twórczych, mając Mu jeszcze t y l e z a p a ł u i p l a n ó w b a d a w c z y c h i m o g ą c tak w i e l e p o w i e d z i e ć w u m i ł o w a n e j p r z e z siebie d y s c y p l i n i e n a u k o w e j . Zofia 1 Szromba-Rysowa J. Bujak, T. D o b r o w o l s k a , Działalność naukowa i osiągnięcia pro}, dr. Mieczysława Gładysza, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 25: 1981, z. 2, s. 18. P r z e m ó w i e n i e J a n a P a w ł a I I do u c z e s t n i k ó w o b c h o d ó w w 40 r o c z n i c ę w a l k o Monte C a s s i n o , 17 V 1984; cyt. z a : „ T y g o d n i k P o w s z e c h n y " , R . 38: 1984, n r 22, s. 2. 2 �LÁSZLÓ FOLDES (1934-1980) Laszlo Foldes, w ę g i e r s k i wych, redaktor czasopism badacz k u l t u r y ludowej, i dzieł zbiorowych autor o tematyce licznych prac etnograficznej, nauko­ inicjator w i e l u n o w y c h t e m a t ó w b a d a w c z y c h , o p r a c o w y w a n y c h p o t e m zbiorowo w s k a l i dzynarodowej, uczestniczący aktywnie w życiu naukowym ośrodków mię­ badawczych E u r o p y i A z j i , c z ł o w i e k ogromnej p r a c o w i t o ś c i — a p r z y t y m l o j a l n y k o l e g a i p r z y ­ jaciel, powszechnie lubiany w środowiskach znany b y ł dzięki bliskiemu kontaktowi, etnograficznych. jaki utrzymywał Polskim z naszym etnografom krajem. W czasie w i e l o k r o t n y c h p o b y t ó w w P o l s c e d a ł s i ę p o z n a ć j a k o w y t r a w n y nowiec, zyka człowiek rozległej wiedzy, serdeczny p o l s k i e g o (podobnie j a k J e g o ż o n a i wierny przyjaciel. N a u c z y ł Erzsébettel Gyorgyi, tere­ się j ę ­ etnografka-folklory- s t k a ) , a J e g o d o m w B u d a p e s z c i e s t a ł s i ę nie t y l k o o ś r o d k i e m p r o p a g o w a n i a i u d o ­ s t ę p n i a n i a W ę g r o m w i e d z y o etnografii polskiej i szeroko p o j ę t e j polskiej kulturze, ale i p r z y s t a n i ą , z k t ó r e j k o r z y s t a l i w s z y s c y p r a w i e e t n o g r a f o w i e p o l s c y u d a j ą c y s i ę na Węgry. Laszlo mocą Foldes, ilekroć naszym etnografom terenowe i kontakty tego zachodziła wybierającym z węgierskimi potrzeba, placówkami ze z b i o r ó w m u z e a l n y c h , a r c h i w ó w i bibliotek. etnografom jako tłumacze korzystaniu z węgierskiej służył s i ę do Jego mądrą kraju. i fachową Organizował naukowymi, ułatwiał korzystanie O n i Jego ż o n a d o p o m a g a l i przy prowadzeniu w y w i a d ó w literatury fachowej. po­ badania na węgierskiej polskim w s i i przy Z d r u g i e j strony, w s w y c h p r a c a c h drukowanych i prelekcjach Foldes p r o p a g o w a ł w ś r ó d W ę g r ó w polską k u l t u r ę ludo­ w ą i z n a j o m o ś ć ż y c i a u m y s ł o w e g o w n a s z y m k r a j u . Jego l i c z n e r e c e n z j e z p o l s k i c h prac etnograficznych umieszczane w w ę g i e r s k i c h fachowych czasopismach, wreszcie u ł a t w i a n i e P o l a k o m p u b l i k o w a n i a i c h a r t y k u ł ó w n a W ę g r z e c h b y ł y jeszcze jednym k r o k i e m k u z b l i ż e n i u obu ś r o d o w i s k n a u k o w y c h . Foldesa nieoficjalnym ambasado­ rem kultury polskiej w n a u k o w y m ś r o d o w i s k u w ę g i e r s k i m i opiekunem Wszystko to u p o w a ż n i a do n a z w a n i a L a s z l o etnografów p o l s k i c h (i n i e t y l k o e t n o g r a f ó w ) charakteru głęboko posiada on dotąd mu wdzięcznych, u d a j ą c y c h się na Węgry. Dzięki tym przymiotom wielu którzy oddanych pamiętają przyjaciół czym w Polsce, b y ł dla nich wielu ludzi O n sam i Jego g o ś c i n n y , o n i e p o w t a r z a l n e j atmosferze, d o m w B u d a p e s z c i e . 13 p a ź d z i e r n i k a 1985 r . m i n ę ł a piąta rocznica Jego tragicznej śmierci — stąd czas p r z y p o m n i e ć s y l w e t k ę tego c z ł o w i e k a . Laszlo Foldes urodził się jako ósme dziecko wiejskiego nauczyciela Zoltana F o l d e s a i jego ż o n y L a u r y P u s k á s , w y w o d z ą c e j s i ę z g ó r a l s k i e j r o d z i n y s e k l e r s k i e j . W czasie w granicach Rumunii I I wojny światowej część Seklerów i przeniosła opuściła Siedmiogród, który się na Węgry. Wraz pozostał z nimi w y e m i g r o w a ł a ro­ dzina F e l d e s ó w i o s i a d ł a w okolicy Budapesztu. Pierwsze w i ę c lata m a ł e g o u p ł y n ę ł y n a w s i g ó r a l s k i e j Siedmiogrodu, a wyniesione s t a m t ą d w r a ż e n i a , Laszlo wzmocnio- �224 Z ŻAŁOBNEJ K A R T Y ne p o t e m p r z e z ż y w ą w r o d z i n i e t r a d y c j ę g ó r a l s k i e j p r z e s z ł o ś c i , z a w a ż y ł y n a całym Jego ż y c i u . W na 1951 r. L a s z l o uniwersytet, Foldes zdał obierając maturę jako g ł ó w n y w budapeszteńskim kierunek studiów liceum i zapisał etnografię i (Jego m i s t r z a m i , a p o t e m p r z y j a c i ó ł m i , b y l i d w a j w y b i t n i u c z e n i — etnograf Talasi i folklorysta wielostronne prof. Ortutay). Zawsze jednak cechowało Foldesa prof. szerokie, s p o j r z e n i e n a p r o b l e m y k u l t u r y l u d o w e j , s t ą d odbyte r ó w n o l e g l e d i a h i s t o r y c z n e i u z u p e ł n i a n i e p o t e m w i e d z y p r z e z uczestniczenie się muzeologię. stu­ w k u r s a c h socjo­ logii. S t u d i o w a ł t e ż s l a w i s t y k ę , ś w i a d o m b l i s k i c h w i ę z ó w s ą s i e d z k i c h i k u l t u r o w y c h m i ę d z y narodem w ę g i e r s k i m a narodami słowiańskimi. T e n kierunek s t u d i ó w s i ę z w i e l k i m w p ł y w e m , j a k i m i a ł n a N i e g o prof. I s t v a n K n i e z s a , zainteresowania młodego czego. P o d też w p ł y w e m jego studenta ku problematyce Foldes zaczął który językoznawstwa intensywnie uczyć wiąże skierował porównaw­ się języków w i a ń s k i c h , o p a n o w u j ą c w s ł o w i e i p i ś m i e j ę z y k i polski i rosyjski, sło­ a biernie czeski, s ł o w a c k i , serbski i bułgarski. Jeśli już mowa o językach obcych, aby móc prowadzić studia porównawcze i c z y t a ć p r a c e n a u k o w e , L a s z l o F o l d e s u c z y ł s i ę jednego po d r u g i m j ę z y k ó w pejskich. Niemieckim władał biegle, czytał po rumuńsku, angielsku euro­ i francusku. J ę z y k ó w u c z y ł s i ę stale, do ostatnich m o m e n t ó w s w e g o ż y c i a . Zafascynowanie ską, zaważyło kulturą Seklerów, gisterska d o t y c z y ł a hodowli była całego p a r excellence życia kulturą u siedmiogrodzkich paster­ Foldesa. J u ż Jego p r a c a b y d ł a w Ditro, w s i siedmiogrodzkiej, wodził. Równocześnie interesował kolędowania która na kierunku naukowym G o folklor i w z w i ą z k u z t y m o p r a c o w a ł przesiedleńców mieszkających ma­ z której się wy­ w obrzęd Budajeno, m i e j ­ s c o w o ś c i , gdzie z a m i e s z k a ł po w o j n i e z r o d z i c a m i . D l a p e ł n e g o przedstawienia k i e r u n k u naukowego Foldesa musimy p o z n a ć r o z w o j u Jego z a i n t e r e s o w a ń . równo tych dawną tradycyjną wyjeżdżał grup, do które U ich podstaw pozostały kulturę, jak Siedmiogrodu, i w rumuńskim przesiedleńców prowadził seklerskiej, ż y j ą c y c h w p a ń s t w i e leży k u l t u r a i dzieje Siedmiogrodzie na teren t e ż systematyczne w badania porównawcze za­ kontynuowały Węgier. Wielokrotnie grup ludności węgierskim. Z z a i n t e r e s o w a ń g ó r s k i m i pasterskim Siedmiogrodem jęte i badania etapy Seklerów, pasterzy gór Europy, ogóle: górskich, nizinnych i stepowo-pustynnych. a w y ł o n i ł y s i ę szeroko później kultur T a ostatnia d z i e d z i n a s o w a ń m i a ł a n a j w i ę k s z e znaczenie w skali m i ę d z y n a r o d o w e j po­ pasterskich i przyniosła zaintere­ Foldesowi uznanie w ś r ó d wszystkich, k t ó r z y u p r a w i a j ą t ę g a ł ą ź wiedzy. Jeszcze badania W u początków nad hodowlą i tymże roku rozpoczął rawskiej. swej kariery n a u k o w e j , bo w pasterstwem w systematyczne Hortobagy na 1957 г., p r o w a d z i ł Węgrzech badania pasterstwa Po nich n a s t ę p u j ą badania terenowe pasterstwa w Karpatach, w górach Rumunii i Bułgarii. W (teren Foldes Puszty). na Wołoszczyźnie polskich i 1967 r . p r o w a d z i ł Mo­ słowackich badania terenowe w M o n g o l i i , gdzie m . i n . s z u k a ł p a r a l e l i m i ę d z y k u l t u r ą k o c z o w n i k ó w mongolskich i starych M a d z i a r ó w Intensywna (badania p o r ó w n a w c z e eksploatacja terenu i systematyczne nad siodłem węgierskim). opracowywanie materiałów uzyskanych z k a ż ­ dego w y j a z d u d a ł y w e f e k c i e a r c h i w u m n a u k o w e , j a k i e g o nie p o s i a d a c h y b a ż a d e n ze w s p ó ł c z e s n y c h b a d a c z y ż y c i a Dogłębna ośrodków znajomość i ludzi, k t ó r z y pasterskiego. zagadnienia, a równocześnie zajmowali się pasterstwem, rowego dzieła w j e d n y m z j ę z y k ó w kongresowych zało pasterstwo zwykłą lizacji europejskie w jego swego p o m y s ł u i j u ż w całej Europie zbio­ (w n i e m i e c k i m ) , k t ó r e b y uka­ i i pracowitością 1961 r. (a w i ę c w wydania podobieństwach dla Niego e n e r g i ą , k o n s e k w e n c j ą znajomość zrodziły myśl zaledwie lokalnych odmianach. Foldes przystąpił do Ze rea­ w k i l k a l a t po u z y s k a n i u �Z ŻAŁOBNEJ 226 KARTY m a g i s t e r i u m , w 27 r o k u ż y c i a ) m ó g ł z a p r e z e n t o w a ć u c z o n y m m o n u m e n t a l n e Viehzucht daktor und Hirtenleben Laszlo Zachęcony Foldes, wydana życzliwym w również Eurazji i w przez przyjęciem r a t u r z e etnograficznej rowe, in Ostmitteleuropa, Budapest Węgierską Akademię przez k r y t y k ę naukową Nauk, języku niemieckim, Północnej: poświęcone Viehwirtschaft hodowli und 699 ss. druku). tego u n i k a l n e g o dzieła, w k i l k a lat p ó ź n i e j z r e d a g o w a ł Afryce dzieło: 1961 ( p r a c a z b i o r o w a , r e ­ w lite­ podobne d z i e ł o i kulturze Hirtenkultur, zbio­ pasterskiej Budapest 1969 ( w y d a n e przez W ę g i e r s k ą A k a d e m i ę N a u k , 903 ss. d r u k u ) . Również pasterskiej praca doktorska Foldesa napisana (Rumunii i Karpat nawczym). Jej ubocznym produktem d o w l i . D l a b a d a c z a polskiego bliografia historii gierskiej kultury jest ludowej 1967 r . d o t y c z y ł a szerokim bibliografia dużą wartość problematyki europejskim tle etnograficznych informacyjną Karpat. (Wrocław—Warszawa—Kraków Z zainteresowania w galicyjskich na posiada C z ę ś ć I I . Materiały do porów­ prac o Bi­ bibliografii wę­ 1967, O s s o l i n e u m ) . S e k l e r a m i i pasterstwem w y ł o n i ł się trzeci nurt prac Laszlo Foldesa, d o t y c z ą c y w s p ó l n o t pasterskich na halach Siedmiogrodu, a n a s t ę p n i e not wiejskich w użytkowaniu ziemi, która była d z i e l o n a b y ł a od n o w a m i ę d z y m i e s z k a ń c ó w przez w y c i ą g a n i e własnością gromady s t r z a ł ze z n a k a m i j e d n o s t k i z i e m i . S y s t e m t a k i , w., n a t o m i a s t w i w s i . O d b y w a ł o s i ę to d r o g ą dycyjnej k u l t u r y madziarskiej czasu A r p a d ó w , gier j u ż w X V I I ho­ Jego pióra: Siedmiogrodzie funkcjonował roku losowania, typowy z a g i n ą ł n a terenie wspól­ co dla tra­ właściwych Wę­ do I I w o j n y świa­ towej. W tej grupie z a g a d n i e ń m i e s z c z ą s i ę r ó w n i e ż b a d a n i a ś r e d n i o w i e c z n y c h rolnych z a p o c z ą t k o w a n e pobytem we układów F r y d m a n i e na Polskim Spiszu, d o k ą d Laszlo F o l d e s t r a f i ł po r a z p i e r w s z y w 1964 г., w czasie p ó ł r o c z n e g o s t y p e n d i a l n e g o w Polsce. Do obszernym feste Frydmana artykułem Hubfensystem wracał wielokrotnie, opublikowanym in den j u ż po Nord-Karpaten a wyniki jego tej śmierci: pracy Ein zaowocowały Beispiel 1320 — (Friedmanvágása pobytu für das Frydman 1970), „ A c t a E t h n o g r a p h i c a " , X X X : 1981, s. 71-110. Mówiąc o osiągnięciach j a k o muzeologa. nym w Budapeszcie, uczestniczył w naukowych Od skończenia nie studiów gdzie b y ł k u s t o s z e m szeregu akcji należy pomijać zatrudniony działu muzealnych, przy pracy Laszlo był w hodowli Muzeum i pasterstwa. organizowaniu Foldesa Etnograficz­ Poza nowych opiece m e r y t o r y c z n e j n a d m u z e a m i p r o w i n c j o n a l n y m i itd. P r o w a d z i ł t e ż , a wie z o r g a n i z o w a ł od n o w a , d z i a ł z b i e r a c z y - a m a t o r ó w , k t ó r z y w e d l e Jego o p r a c o w y w a l i m a t e r i a ł y dla a r c h i w u m właści­ instrukcji muzealnego. W o s t a t n i c h l a t a c h ż y c i a F o l d e s p r z e n i ó s ł s i ę z M u z e u m do S e k c j i B a d a ń graficznych Węgierskiej Kutatócsportjához), A k a d e m i i Nauk (Magyar T u d o m á n y o s gdzie oprócz tym muzeów, pracy ściśle naukowej miał Akademia Etno­ Néprajzi powierzone sobie o b o w i ą z k i redaktorskie. Aby o Jego mieć pracy pełny obraz d z i a ł a l n o ś c i organizacyjnej w Laszlo Węgierskim Foldesa należy Towarzystwie jeszcze wspomnieć Etnograficznym, które w 1967 r. p o w o ł a ł o go n a s e k r e t a r z a . W i e l e c z a s u z a b i e r a ł y M u t e ż w s p o m n i a n e powyżej prace czasopisma redakcyjne dzieł zbiorowych, ponadto od „Ethnographia". P r o p a g o w a ł też utworzenie, 1972 r. b y ł a następnie już redaktorem zapoczątkował w y d a w a n i e „ N é p r a j z i H í r e k " ( „ W i a d o m o ś c i E t n o g r a f i c z n e " ) itd. Tytaniczna wprost praca nadwątliła sa. K r y z y s n a s t ą p i ł w 38 r o k u ż y c i a , w fizyczne s ó w , k i e d y z a c z ą ł z b i e r a ć owoce s w e j w i e l o l e t n i e j cyjnej. W 1972 r. U N E S C O delegowało i psychiczne chwili zdawałoby Laszlo Folde­ się największych siły sukce­ działalności naukowej i organiza­ Go, jako z n a w c ę zagadnień hodowli s t e r s t w a E u r a z j i , n a k o n f e r e n c j ę b a d a c z y A z j i Ś r o d k o w e j , do A s h a b a d u w nii. W drodze p o w r o t n e j 15 — E t n o g r a f i a P o l . 30/1 i pa­ Turkme­ z a c h o r o w a ł i j u ż do ś m i e r c i n i e o d z y s k a ł p e ł n e g o z d r o w i a . �226 Z ŻAŁOBNEJ Ostatnie 8 lat życia Laszlo Foldesa KARTY upłynęło do ż y c i a i p r a c y n a u k o w e j . M i m o choroby nowa szereg prac (świadczy o 1972 r . — c z ę ś ć z n i c h u k a z a ł a w a d z i ł badania terenowe, ficznej Oddziału tów s z p i t a l u nie w tym umiał szpitalem a jeszcze w y k o ń c z y ć bibliografia pozycji powrotami i napisać opublikowanych t a k ż e P o l s k ę n a zaproszenie Polskiej b y ć bezczynny Akademii Nauk. — uczył Komisji Nawet się języków, w po pro­ Etnogra­ czasie czytał, od już s i ę j u ż po ś m i e r c i a u t o r a w l a t a c h 1980-1982), odwiedził Krakowskiego między zdołał poby­ gromadził ż y c i o r y s y i n n y c h c h o r y c h . W i e l k ą p o d p o r ą w chorobie b y ł a d l a Niego ż o n a , w i e r n y towarzysz pracy Niestety samego n i e 46 lat, ogromny w naukowej, wszelkie dały tym rezultatów. ostatnie dorobek która wysiłki 8 naukowy bohatersko walczyła lekarzy, najbliższej Laszlo lat jako Foldes zmarł człowiek i wdzięczną mu zdrowie, i przyjaciół 13 p a ź d z i e r n i k a ciężko pamięć o Jego rodziny, chory. przyjaciół Anna i życie. i Jego 1980 r o k u . Pozostawił po Żył sobie współpracowników. Kowalska-Lewicka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2c2fb5fc603fe3573f3ac276cbf76329.pdf 904d40d50bd7833bbc852295f6c02937 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1656 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1533 Title A name given to the resource Język białoruski a białoruska świadomość narodowa (sytuacja w dwóch miasteczkach Republiki) / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43, s.214-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biłas, Agata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L I I I : 1999, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 A G A T A BIŁAŚ J Ę Z Y K BIAŁORUSKI A BIAŁORUSKA ŚWIADOMOŚĆ N A R O D O W A (SYTUACJA W D W Ó C H M I A S T E C Z K A C H REPUBLIKI) Po rozpadzie ZSRR Białoruś jako jedna z ostatnich republik ogłosiła swoją niepodległość. Było to 21 sierpnia 1991 r. Początkowe posunięcia rządu nowo utworzonego państwa dążyły do podkreślenia jego wartości narodo­ wych, związanych z kulturą białoruską. Działania te dotyczyły przede wszyst­ kim symboliki narodowej, szkolnictwa, działalności kulturalnej. W większości szkół wprowadzono białoruski jako podstawowy język wykładowy, przyjęto też historyczne godło i flagę - związane z XV-wiecznymi emblematami wojsk białoruskich. Instytucje kulturalne zajęły się podnoszeniem świadomości oby­ wateli oraz popularyzacją kultury narodowej. Podjęto także próbę uwolnienia opracowań poświęconych historii Białorusi od wpływów ideologii radzieckiej. Ten okres aktywnej rebiałorutenizacji Republiki trwał do 1994 г., kiedy do władzy doszedł aktualny prezydent Białorusi Aleksander Łukaszenka. Od tego czasu sytuacja zaczęła się zmieniać, a białoruskie odrodzenie kulturalne, w tym językowe, zostało zahamowane. W ogłoszonym 14 maja 1995 r. referen­ dum 83,3% głosujących opowiedziało się uznaniem równorzędności rosyj­ skiego i białoruskiego, nadając temu pierwszemu status języka urzędowego. Wprowadzenie dwujęzyczności spowodowało powolne wypieranie białoruskie­ go przez rosyjski z urzędów, a także szkół. Zmianie uległ również stosunek do historii. Rosję zaczęto ponownie przedstawiać wyłącznie jako sprzymierzeńca Białorusi. W tym samym referendum głosowano także nad zmianą symboli państwowych i , zgodnie z jego wynikami, zastąpiono historyczną flagę (biało-czerwono-białą) oraz godło (Pogoń) symboliką niewiele różniącą się od tej z czasów Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. ł W trakcie swoich wcześniejszych badań na Białorusi spotykałam się z róż­ nymi poglądami na temat państwa białoruskiego i z różnym stosunkiem do niego. Postanowiłam bliżej przyjrzeć się tej problematyce, zwracając szczegól­ ną uwagę na stosunek Białorusinów do języka białoruskiego. Z moich rozmów wynikało, że nastroje patriotyczne są najsilniejsze w Mińsku i innych dużych miastach. Co prawda, zdecydowana większość mieszkańców stolicy, w tym 1 Dane według oficjalnego źródła białoruskiego: Centrwyborkomu. �216 A G A T A BIŁAŚ także zdeklarowani patrioci, posługuje się na co dzień rosyjskim, w tym mieście jednak najwięcej jest osób postulujących wprowadzenie jednego języka państwowego - białoruskiego. Jak mówili moi rozmówcy, sytuacja na wsi wygląda zupełnie inaczej: ludzie posługują się na co dzień miejscowymi gwa­ rami (białoruskimi), ale osób opowiadających się za powszechnym używaniem białoruskiego i przyjęciem go jako jedynego języka państwowego jest naj­ mniej. Dysponując takimi informacjami postanowiłam sprawdzić jak wygląda­ ją nastroje w niedużej miejscowości. W tym celu wybrałam Nieśwież i Kłeck, dwa miasteczka obwodu mińskiego. Przeprowadziłam tam ok. 50 wywiadów z Białorusinami, głównie inteligencją, ale także z osobami mniej wykształ­ conymi. Na moich rozmówców wybierałam najchętniej tzw. świadomych Bia­ łorusinów oraz pracowników kultury i oświaty. Postanowiłam dowiedzieć się, jaki jest stosunek moich informatorów do języka białoruskiego, jak odnosi się do niego, ich zdaniem, reszta społeczeństwa oraz gdzie szukają oni przyczyn tego, że nie jest on powszechnie używany. Pytałam też o stosunek do symboli narodowych, historii i aktualnej sytuacji Białorusi. W Kłecku i w Nieświeżu białoruski jest obecnie podstawowym językiem nauczania. W Nieświeżu tylko w jednej z czterech szkół lekcje prowadzone są po rosyjsku. W Kłecku natomiast, we wszystkich trzech szkołach obowiązuje język białoruski i tylko ostatnio (po przyjęciu ustawy o dwujęzyczności) w jednej z nich zorganizowano klasy z rosyjskim jako wykładowym. Mieszkańcy Kiecka, z którymi rozmawiałam, często podkreślali, że ich miasteczko jest miejscem szczególnym pod względem dbałości o język białoruski: Ja uże nie raz skazał, szto wot ety deputaty u nas w Wierchownom Sawiecie, katoryje nie rozmawiają po biełarusku, a na mowie sąsiada, ja mówił, że niech oni przyjadą do Kłecka, pobędą tutaj pół roku i będą rozmawiać po białorusku (Białorusin, prawosławny, 70 lat). Nauczycielki białoruskiego mówiły z dumą: Pro nas Niuhilewicz, naszpaet [...] Jon napisał wiersz, nam pryswiecił, naszemu horodu, szto u nas usio na biełaruskaj mowie (Białorusinka, prawosławna, ok. 45 lat). Inaczej jest w Nieświeżu, gdzie mimo szkół z wykładowym białoruskim nie przywiązuje się dużej wagi do tego języka, podobnie zresztą jak do działalności kulturalnej na rzecz białoruskości. Wydaje mi się, że przyczyn tego należy szukać w inicjatywie władz rejonu kleckiego i ich stosunku do odrodzenia Białorusi: No, realna, to szto, na primier w pasliednije gody u nas, na primier, mnogije szkoły wiernuli sie k' biełaruskiemu jazyku. Wiernułi sie. Ot, na primier, w naszym rajonie, w kleckam, nasze rukawodztwa, wot rajonu, ani paddzierżywajut biełaruskije szkoły i u nas nietu ruskich szkół w rajonie, nietu. Chacia do etawa u nas uże, na primier, w Kleckie uże Het dwadcat nie było biełaruskaj szkoły. A ot, piereszli, no to piereszli my poslie, z dziewianosta pierwowo goda na biełaruski jeżyk tut w szkołach (Rosjanin, prawosławny, ok. 50 lat). Istotną rolę w kształtowaniu świadomości społeczności lokalnych odgry­ wają domy kultury i biblioteki. Takie placówki istnieją i działają w obydwu miasteczkach. Również one po 1991 r. rozpoczęły proces przechodzenia na język białoruski: No, u nas, na primier, w bibliotekie szto? Wsio dzieła na �JĘZYK B I A Ł O R U S K I A Ś W I A D O M O Ś Ć N A R O D O W A 217 biełaruskam jazykie. My uże piać Het nazad piereszli na eta (Rosjanin, prawo­ sławny, ok. 50 lat). Jednak, jak mi powiedziano, większość czytelników inte­ resują książki w języku rosyjskim: Ludzi prywykli czitać pa ruski, eta uże mnoga, mnoga Het. No, raz eta wazrażdajetsa, to pajawliajutsja i takije ludzi i wot, my sami chacim eta prapahandirować, i sami razmawliać na biełaruskaj mowie, na swajoj i dobra eta wiedać, i wsio. No, ludzie pa ruski, kanieszna prywykli (Rosjanka, ok. 40 lat, Nieśwież). Niewielu moich rozmówców posługuje się na co dzień językiem białoruskim. Mieszkańcy Nieświeża i Kiecka rozmawiają między sobą po rosyjsku z białoru­ skim akcentem lub w „zmieszanym" języku białorusko-rosyjsko-polskim. Stosu­ nek do białoruskiego, sposób jego postrzegania, zmienił się przez ostatnich kilka lat: Mnohije Bielarusy, jakije nie umiejut hawarit na rodnaj mowie, ani zrozumieli, szto ich ahermanili, ich oszukali. I jony uże kajut sia szto any uże dzieciej swoich nie pasylali w bielaruskie szkoły i prasili, znaczyt, aswabadzić ad izuczenia radnowo jazyka, jawliajtie, mnohije aswabadżali swoich dzieciej, Bielarusy, ad izuczenia swajewo radnowo jazyka (Białorusin, prawosławny, 70 lat). Nie można jednak powiedzieć, że używanie białoruskiego stało się teraz, podobnie jak kiedyś rosyjskiego, synonimem wykształcenia i prestiżu. Chyba niewielu Białorusinów postrzega rosyjski jako język obcy, język sąsiedniego państwa. Wielu świadomych Białorusinów porozumiewa się nim na co dzień, nawet jeżeli znają białoruski. M o i rozmówcy różnili się stosunkiem do języka białoruskiego, a także stosunkiem do symboli państwowych, niezależności Białorusi i do postaci prezydenta Aleksandra Łukaszenki. Wśród postaw, z którymi się zetknęłam można zauważyć trzy wyjątkowo ciekawe, a równocześnie reprezentowane przez większą liczbę osób: pierwsza wyróżnia się zdecydowanym poparciem dla odrodzenia języka białoruskiego i niezależności Białorusi, historycznej symboliki oraz sprzeciwem wobec prezydentury A. Łukaszenki. Drugą okreś­ liłam jako „patriotyzm z urzędu", ponieważ występuje ona wśród pracow­ ników kultury i oświaty (jest charakterystyczna tylko dla części z nich), została wywołana zmianami w polityce kulturalnej państwa po 1991 roku. Trzecią postawę cechuje obojętność wobec problemu języka państwowego, poparcie dla polityki prezydenta i aktualnej symboliki Białorusi. Jak twierdzą „świa­ domi Białorusini", dotyczy ona głównie osób niewykształconych. Postawa ta jest słabo reprezentowana w moich wywiadach. Pierwsza z wyodrębnionych przeze mnie postaw mogłaby być określona jako „bycie świadomym Białorusinem". Postawa ta często wiązana jest z przy­ należnością do Białoruskiego Frontu Narodowego. Jednakże niewielu z moich rozmówców - świadomych Białorusinów - faktycznie sympatyzowało z tą partią. Niektórzy z nich są zwolennikami innych partii, inni nie wiążą się z żadną organizacją. Ponieważ jednak BFN jest jedyną liczącą się siłą opo­ wiadającą się po stronie odrodzenia kultury, języka i budowania państwo­ wości białoruskiej pod historycznymi symbolami, przy jednoczesnym sprze­ ciwie wobec prezydentury A. Łukaszenki, Białorusini będący zwolennikami �218 AGATA BIŁAŚ tych wartości są, automatycznie, uważani za sympatyków BFN. Przyjmuje się, że świadomymi Białorusinami może być tylko inteligencja. Z moich badań wynika, że tę postawę reprezentują także ludzie „prości", zwykli robotnicy kołchozowi. Tak więc świadomymi 'Białorusinami są zarówno ludzie z wyż­ szym wykształceniem, jak też ze średnim czy podstawowym, choć tych pierw­ szych jest niewątpliwie najwięcej. Poziom wykształcenia wpływa natomiast na sposób wyrażania poglądów. W wypowiedziach ludzi „prostych" najlepiej widać ich związek emocjonalny z Białorusią. Wyrażają go za pomocą języka silme nacechowanego uczuciowo: Biełarusia jest Bielarusia. I nie nada nikakich ...ja chaciu drużna sa wsiemi żyt. Drużna nada żyt sa wsiemi stronami. No, swaja strana dałżna byt swaja. A nie tak! [...] Biełarusia dalżna byt swaja. Ja każu, malieńkije strany wyżywajut, czamu Biełarusia nie magłaby wyżyt? Krasiwa strana i turisticzeskaja. I tiem bolie szto czieriez Biełaruś wies transport z Rosji idziot. - Baba! Biełarusia żywię i budiet żyt! (Białorusinka, prawosław­ na, ok. 65 lat i jej syn ok. 30 lat). Rozmówcy reprezentujący pierwszą postawę deklarują potrzebę jednego języka państwowego, białoruskiego: No, a gasudarstwienny jazyk, kanieszna, w Biełarusi dołżen byt biełaruski (Białorusin, prawosławny, ok. 45 lat); No, wsio-taki w dzierżawie powinna dzierżawna mowa być adna (Białorusin, prawosławny, ok. 45 lat). Wyrażają też chęć rozmawiania po białorusku: No, chce sie żeby rozmawiać po biełarusku, żeby szkoły były biełoruskie chce się. Choć nikt nie zapreszczajet. Choczesz w biełarusku idzi, choczesz w rusku. No, chciała sie by bolsze biełaruskości. Swego czegoś chciało się by. Wy chcecie polskiego wszystkiego, panie chcą, my też chcemy (Białorusinka, prawo­ sławna, ok. 65 lat). Równocześnie nawet wśród osób deklarujących chęć upowszechnienia języka białoruskiego niewiele jest takich, które posługują się nim na co dzień. Osoby reprezentujące tę postawę podkreślają także znaczenie języka dla kul­ tury: Raz zachawajetsa mowa, znaczit budziet razwiwatsia i bahacieć kultura naroda (Białorusin, prawosławny, ok. 45 lat). Pozytywny stosunek do języka białoruskiego łączy się z chęcią przywróce­ nia biało-czerwono-białej flagi i godła Pogoni. Powrót do symboli historycz­ nych oznacza dla nich również odrodzenie narodowe i kulturalne: Gierb eta wsiegda simbał rieżima, katory jest. Pa drugomu być nie możet. Paciemu pamieniałas Pagonia? Patamu szto cie wriemiena gierb nasil pryznaki, imienna nacjonalnowo, budziem hawarić, prosta biełaruskawo odradzenia Biełarusi. Wot, etot Pagonia, on simboł nacjonalnowo odradzenia, a siejczas eta drugoj simboł (Białorusinka, prawosławna, ok. 45 lat). I jeszcze jedna wypowiedź nauczycie­ la z białoruskiego gimnazjum: Nasze ucznie tak razumiejuć, szto nasz ściach, toj ściach [biało-czerwono-biały], szto nasz gierb, eta gierb Pahonia, z jakim my wychodzili na hrunwaldzku bitwu, z waszymi prodkami, z Litowcem, Ukraińcem, suprać Kryżakam. Nasz (Białorusin, prawosławny, ok. 45 lat). Charakterystyczne dla postawy pierwszego typu jest także twierdzenie o konieczności uniezależnienia Białorusi od wpływów państw ościennych. Bia- �JĘZYK B I A Ł O R U S K I A Ś W I A D O M O Ś Ć N A R O D O W A 219 łoruś, według tej grupy informatorów, powinna być niezależna. Jest to nie tylko możliwe, ale wręcz konieczne. Z wypowiedzi wyrażających potrzebę niezależności Białorusi można często wywnioskować, że rozmówcy nie uważają jej za zupełnie wolną: Chacia nasz prezydent haworit, szto my samastojne, na samaj sprawie, kali poczytać ustawu połażenie ab etym sajuzie, to nie ka zrozumieć czy my samastojne, czy my znowu siewierazapadnyj kraj (Białorusin, prawosławny, ok. 45 lat). W rozmowach z osobami reprezentującymi postawę „świadomej białoruskości" uderza spo­ sób wypowiadania sądów na temat języka, kultury i państwa białoruskiego. Słychać w nich wyraźne zaangażowanie uczuciowe, świadczące o silnych wię­ zach z białoruską tradycją narodową w szerokim rozumieniu. Druga wyróżniona przeze mnie postawa również charakteryzuje się popar­ ciem dla odrodzenia i upowszechnienia języka białoruskiego, ale nie jest tak silnie nacechowana emocjonalnie jak pierwsza. Poza tym wśród prezentują­ cych ją osób liczni są zwolennicy polityki prezydenta i aktualnej symboliki państwowej. Jak już wspomniałam, jest ona częsta wśród pracowników oświa­ ty i kultury, którzy musieli dostosować się do nowej polityki w niezależnej Republice. Osoby reprezentujące tę postawę, w przeciwieństwie do świado­ mych Białorusinów uważają, że stan świadomości narodowej w ich ojczyźnie jest wystarczający: [...] dla haradżan absolutna balszost jony żywut w Biełarusi i zwykła adczuwajut siebie Białarusami, tak jak i hramadzianin w kożnej krainie. I nie wiedaju szto Francuz na siołnieszni dzień wielmi hwaluje etoj prabłiem, szto on adczuwajet sia hramadzianinem Francji, u niewo druhije prabłiemy, prabliemy asabiste, prabliemy pa robocie, jeszcze nieki tam prabliemy (Białorusinka, ok. 40 lat). Niemniej jednak rozmówcy podkreślają potrzebę znajomości historii Białorusi i niezależności Republiki. Osoby należące do omawianej tu grupy mają różny stosunek do symboli państwowych Białorusi oraz polityki pre­ zydenta. Zazwyczaj poparcie dla prezydenta pociąga za sobą poparcie dla aktualnej symboliki państwowej, a z kolei sprzeciw wobec A. Łukaszenki najczęściej łączy się z postulowaniem przywrócenia historycznego godła i flagi. Trzecia postawa jest zupełnie różna od dwóch poprzednich. Osoby pre­ zentujące ją wykazują się całkowitą obojętnością wobec białoruskiego dzie­ dzictwa historycznego i brakiem potrzeby jego poznawania. Rozmówcy ci podkreślają drugorzędne znaczenie języka narodowego dla kontaktów między­ ludzkich: Mnie każetsja, kakaja raznica jakij jazyk [...] Liż by był czieławiek i um w gaławie. Na kakom skazał, na tom i razabrał (Białorusinka, prawo­ sławna, 47 lat). W wypowiedziach tej grupy informatorów słychać przekona­ nie o konieczności związku Białorusi z Rosją: Da, sajuza chocim wsie. [...] A wsio-taki nam z Rasijaj budzie, Biełarusom lekcze żyć [...] (Białorusinka, prawosławna, ok. 65 lat). Wśród moich rozmówców niewiele jest osób, które by prezentowały oma­ wianą postawę. Bardzo często słyszałam jednak o niej od „świadomych Biało­ rusinów". Przywoływali ją, by wskazać przyczyny współczesnej sytuacji państwa i narodu białoruskiego. Pojawiała się zawsze wtedy, gdy oceniano �220 AGATA BIŁAŚ zaangażowanie społeczeństwa w odrodzenie białoruskie, gdy poszukiwano źródeł bierności znacznej części Białorusinów: Oj, aż nie magu. Sąsiedzi mówią: Mnie iżby haraszo żyłoś. Kto by nie był (Polak, katolik ok. 75 lat); Ja znam mnoga ludziej.ja daże udziwliena, szto prawda eta to, szto skazali pa telewizoru i radio. Eta prawda szto napisali w haziecie. A mnienie sasiedow, pus ana sama w niom jest ana, ano nie waspryniotsa. Takaja jiłasojia... (Białorusinka, prawosławna, ok. 45 lat). Mówiąc o obojętnym stosunku do języka i kultury narodowej świadomi Białoru­ sini podkreślają przede wszystkim głębokie zaufanie wielu osób do prezydenta: Eta on [prezydent] pamieniał [symbole państwowe], eta była biełaruskaja. On pamieniał. Jeśli by on narysował byka z wymieniem, sztoby doić i ludzie pragłasawaliby (Polak, katolik, ok. 75 lat). Według moich rozmówców takie podejście do własnego państwa i jego języka spotyka się najczęściej wśród osób niewykształconych i nie interesują­ cych się polityką. Dla nich ważniejsze są aktualne problemy ekonomiczne: [...] Lepszaja żyzń kali on [prezydent] budzie na biełaruskom jazyku. Jak nie była etawo chleba, tak nie budziet. A jak on budzie hawaryć pa francuski, a daść kusok chleba, tak [...] dla Biełarusow (Białorusin, prawosławny, ok. 65 lat); Kakaja nam raznica? Haj i wasz pryjedzie Polak prawić, aby nam dawał pensji na chleb. Kłopot nam z jakowo gasudarstwa budzie prawideł! Aby za naród szoł, kab nam lekcze żyć było wsiewo (Białorusinka, prawosławna, ok. 65 lat). Wydaje się, że zaprezentowane powyżej postawy występują powszechnie w Republice. Potwierdzali to moi rozmówcy, odwołując się do własnych do­ świadczeń z podróży po Białorusi. Na podstawie tychże doświadczeń bardzo często (głównie u świadomych Białorusinów) pojawiała się opinia o braku woli odrodzenia narodowego. Jakie były lub są tego przyczyny? Powszechnie szuka się ich przede wszystkim we współczesnej sytuacji polityczno-gospodarczej Białorusi, rzadziej w odległej historii. Być może związane jest to z, zauwa­ żaną zresztą, niewystarczającą bądź tendencyjną wiedzą na temat własnej historii. Innym powodem (podawanym przez moich rozmówców) popierania polityki władz i związku z Rosją oraz opowiadania się za symboliką przypo­ minającą tę z czasów BSSR jest przyzwyczajenie. Równie istotnym problemem są oficjalne środki masowego przekazu (jedyne powszechnie dostępne), będące dawniej narzędziem propagandy sowieckiej, a dzisiaj łukaszenkowskiej. Wyda­ je się jednak, że sama analiza aktualnej sytuacji polityczno-ekonomicznej nie wystarczy, by zrozumieć brak widocznych powszechnie działań probiałoruskich. Białorusini wybrali inną drogę rozwoju niż pozostałe republiki byłego ZSRR, dlatego przyczyn obecnej sytuacji trzeba poszukać głębiej. Wielu z mo­ ich rozmówców, zaangażowanych w problem białoruskiego odrodzenia naro­ dowego i kulturalnego uważa, że można je znaleźć w historii Białorusi. Jedną z najistotniejszych jest brak tradycji państwowości. Z tego wynikała np. polonizacja wyższych warstw społeczeństwa (w Wielkim Księstwie Litew­ skim). Późno powstała białoruska idea narodowa (koniec X I X w.). Dodat­ kowym problemem jest sprawa samej nazwy tych ziem. Jako Białoruś zaczęto je określać dość późno, w dodatku używanie tej nazwy było zabronione �JĘZYK B I A Ł O R U S K I A Ś W I A D O M O Ś Ć N A R O D O W A 221 w X I X w. (1840 r.) przez władze carskie. Odgrywało to także pewną rolę w kształtowaniu specyficznej mentalności Białorusinów: Biełaruś takoj [...] pa duszy cieławiek, szto jemu nada sztoby hto ta kamandował (Białorusin, prawosławny, ok. 35 lat); Biełarusy pamiarkowne, Biełarusu kamandujuć, hrajuć tak, buduć skakać tak, aby dobra, aby cicha, aby spokojna [...] (Biało­ rusinka, ok. 40 lat). Mentalność ta jest także związana, jak dowodzi jeden z moich rozmówców, z obowiązującym na tych ziemiach przez wiele wieków prawem pańszczyźnianym: No, w Polszczy nikagda nie była krypasnowo prawa. We wsiu istoriu nie była. A w Ruś wsiegda. Značit raznica balszaja. Kryposnoje prawo, pańszczyzna [...] Paetamu nie prywykli tak być swobodnym (Białorusin, prawosławny, ok. 45 lat). Kolejną przyczyną jest brak Kościoła narodowego: No, kak taż Polsza... wsio-taki, no wam pamahla relihia (Białorusinka, prawosławna, ok. 45 lat). Ten problem chciałabym omówić szerzej. Być może szansę zostania Koś­ ciołem narodowym Białorusinów miał unityzm, który zdobył szerokie popar­ cie społeczne (w okresie od X V I do X V I I I w.). Dość szybko jednak zro­ zumiano, jak duże zagrożenie stanowił on dla prawosławia (ale też dla katoli­ cyzmu). Stąd polityka carska z początku X I X w. - drastycznie likwidująca wszelkie przejawy unityzmu. Dopiero po 1991 r. podjęto próby reaktywowania tego obrządku. Jest on jednak zbyt słaby, by stać się białoruskim Kościołem narodowym. O wpływy na ziemiach obecnej Białorusi walczyły przez wieki dwa Kościoły: prawosławny i katolicki. W każdym z nich obowiązuje inny język: w cerkwi językiem liturgii jest starocerkiewnosłowiański, a językiem kazań zazwyczaj rosyjski. W Kościele katolickim przez długi czas językiem obowiązu­ jącym był (po łacinie) polski. W roku 1991, bp Tadeusz Kondrusiewicz, administrator apostolski, polecił wprowadzenie białoruskiego do liturgii Mszy Św. wszędzie tam, gdzie pojawiły się takie prośby. Chciałam się dowiedzieć czy używanie różnych języków w dwóch największych na Białorusi Kościołach ma wpływ na stosunek do języka ojczystego Białorusinów. Okazało się, że świa­ domi Białorusini wyrażają swoje zadowolenie z polityki Kościoła katolickiego, ale, ich zdaniem, nie ma to wpływu na poglądy wiernych. Ponieważ, jak wynika z moich badań, świadoma białoruskość nie wy­ kształciła się u moich rozmówców dzięki polityce Kościoła (większość z nich to prawosławni), ani nie została wpojona w szkole, która przez 50 lat prowa­ dziła politykę sowietyzacji i potępiania idei narodowych, rozumianych jako nacjonalizm, musiała zrodzić się na skutek innych doświadczeń. Należy zau­ ważyć, że nie wszyscy „świadomi Białorusini" byli „świadomi" przez całe swoje życie. Dla wielu problem identyfikacji narodowej powstał dopiero po upadku ZSRR. Wtedy obywatele Białorusi, tak samo jak mieszkańcy innych republik, musieli nauczyć się myśleć o sobie jak o mieszkańcach małego państwa, a nie ogromnego mocarstwa. Co za tym idzie, musieli zrezygnować z identyfikowania się z kulturą wielkiego obszaru zamieszkałego przez różne narodowości, a zacząć poznawać lepiej swoją mniejszą ojczyznę. Polityka państwowa prowadzona w latach 1991-1994 propagowała kulturę i język �222 AGATA BIŁAŚ białoruski. Wielu „świadomych Białorusinów" wybrało taką identyfikację dzięki tej polityce. Inni wynieśli swoją białoruskość z domu rodzinnego. Sytuaq'a języka białoruskiego na Białorusi nie jest dobra. Nie tylko dlatego, że: w obszczem ta naród nie gawarit na niom (Białorusinka, prawosławna ok. 45 lat), ale przede wszystkim dlatego, że nie chce się tego nauczyć. Państwo pozwala na posługiwanie się obcym językiem. W rzeczywistości jednak to nie rosyjski jest językiem obcym dla wielu mieszkańców Białorusi, ale białoruski. Polityka państwowa stawia zdecydowanych zwolenników języka białoruskiego oraz odrodzenia narodowego na uboczu życia politycznego. Jakby kontynuując politykę komunistyczną, potępia zdecydowane dążenia narodowe jako nacjona­ lizm. Słowo naqonalizm, jak dowiedziałam się od moich rozmówców, za czasów ZSRR było wyjątkowo silnym oskarżeniem. Deklarowanie potrzeby ustanowienia w państwie białoruskim tylko jednego języka państwowego (białoruskiego) traktowane jest przez środki masowego przekazu, podporządkowane prezydento­ wi, jako przejaw nietolerancji. Jest to dość zręczne posuniecie, gdyż społeczeństwo Białorusi po wielu latach propagandy sowieckiej bardzo się boi nietoleranqi. Nie jest to jednak strach przed nietolerancją wobec własnych poglądów, ale strach przed wmówionym zagrożeniem ze strony poglądów nietolerancyjnych. Mówiąc o białoruskiej świadomości narodowej należy powiedzieć o „tutejszości". Kiedy w X I X w. zakazane było używanie słowa 'Białorusin', miesz­ kańcy tych ziem - mówiąc o sobie - określali się jako „tutejsi". Dziś deklarują się oni jako Białorusini, uważając jednocześnie, że posługiwanie się językiem białoruskim nie jest konieczne. Świadomość białoruska to z jednej strony fakt, że obywatele Białorusi uważają się za członków narodu białoruskiego. Z drugiej strony „świadomy Białorusin" to nie tylko członek społeczności uważanej za naród, ale też zwolennik, propagator atrybutów tego narodu, przede wszystkim języka, historii, w której się ten naród wykształcił, historycz­ nej symboliki, postulujący niezależność Białorusi. Taka świadoma białoru­ skość nie jest częsta, także w miasteczkach, w których prowadziłam swoje badania. M o i rozmówcy wspominali o kompleksie mieszkańców miasteczek i wsi w stosunku do dużych miast. Ich postawy są mniej odważne, raczej oczekują „nowinek" lub zarządzeń ze stolicy. Kiedy osoba z prowincji jedzie do Mińska, dookoła słyszy język rosyjski, białoruski - jej zdaniem - odbierany jest jako język wsi. A jak podkreśla „świadoma Białorusinka": Jeśli u naroda jest jazyk, to kanieszna jest i gardnost za swaju nacju, jest szto ta asobiennowa. Jest panimanie, szto wot: ja Bielarus (Białorusinka, ok. 35 lat). LITERATURA D z w o n k o w s k i R. 1993 Kościół katolicki na Białorusi - przemiany i problemy, „Sprawy Narodowościowe", T . I I , z. 1(2), Poznań, s. 163-175. E b e r h a r d t P. b.r.w. Przemiany narodowościowe na Białorusi, edycja Spotkania, Warszawa. �JĘZYK BIAŁORUSKI A ŚWIADOMOŚĆ NARODOWA 223 E n g e l k i n g A. Nacje to znaczy grupy religijne, „Kultura i Społeczeństwo", nr 1, s. 109-139. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1995 W kościele trzeba po polsku, „Fraza", nr 10, s. 73-79. 1996 Rozważania nad mitem słowiańskiej jedności, [w:] Konflikty etniczne, I.Kabzińska-Stawarz, S. Szynkiewicz (red.), Warszawa, s. 225-236. 1996a Fenomen odrodzenia. Jeszcze raz o Kościele Rzymskokatolickim na Białorusi, „Rocz­ nik Wschodni", nr 3, s. 113-125. Sajewicz M. 1993 Wyobrażenie ,,małej ojczyzny" w białoruskojęzycznych wspólnotach wiejskich na Białostocczyźnie, [w:] Pojęcie ojczyzny we współczesnych językach europejskich, J.Bartmiński (red.), Lublin, s. 125-139. Smułkowa E. 1993 Problemy języków narodowych w praktyce religijnej na białorusko-pobkim pograniczu etniczno kulturowym, [w:] Studia nad polszczyzną kresową, J. Rieger (red.), Т. VII, s. 85-93. W r ó b e l P. 1990 Kształtowanie się białoruskiej świadomości narodowej a Polska, Prace Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego, nr 15, Warszawa. A G A T A BIŁAŚ T H E BELORUSSIAN L A N G U A G E A N D B E L O R U S S I A N N A T I O N A L CONSCIOUSNESS Summary In 1991 Belorussia became an independent state and the authorities endeavoured to propa­ gate national language and culture. However, some years later Aleksander Łukaszenko became the president and the process of national revival was set back again. He ordered the change of national symbols of Belorussia to the ones resembling those of the Soviet republic. Russian was introduced again as the second official language. The problem of my study were the people's attitudes to these changes. The field research concerned the communities of two little towns. Most of my respondents belonged to the "intelligent­ sia". They told me about their own attitudes to national problems and the attitudes of other people. The attitudes that were described basing on these data can be classified into three types. The first refers to the "nationally conscious" group, emotionally atached to Belorussian tradition, culture and language. Another is typical for many people employed in education,in cultural activities. They support Łukaszenko but they are also for cultural revival and the revival of the language. The third type of attitude means total indifference to both the official language and national tradition. It is characteristic to people of low education. Belorussian language is not in common use in the country. Small is the knowledge of the history of the nation, most people believe there is no need of such knowledge. There are several determinants which have contributed to such situation, the country had a particular history, there was no religion which could be considered ad "national church" (unlike in some other countries of this part of Europe). The influence of official propaganda should be taken into account too, and the specific mentality of the people on this area. Those defined as the "conscious Belorussians" point at the importance of the language for national revival even though the language is not commonly used. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek �Zainteresowanym odległymi dziejami Polaków na Syberii polecamy szczególnie dwie publikacje w wydaniu bibliofilskim, oprawne w imitację skóry, ze złoceniami na okładkach, drukowane na specjalnym papierze, zaopatrzone w ilustracje i mapy. /. Dziennik Józefa Kopcia brygadiera wojsk polskich (Z rękopisu Biblioteki Czartoryskich opracowali i wydali A. Kuczyński i Z . Wójcik), Wrocław 1995 (cena: 22,00 zł) J. Kopeć za udział w powstaniu kościuszkowskim został zesłany na Kamczatkę. Książka ma charakter wspomnieniowy, przedstawia losy brygadiera na tle wy­ darzeń epoki; wiele miejsca zajmują opisy egzotycznej kultury ludów Syberii. 2. Diva polskie pamiętniki £ Syberii XVII—XVIII wiek (Red. nauk. A. Kuczyński), Wrocław 1996 (cena: 20,00 zł) Pierwsze polskie opisy Syberii autorstwa Adama Kamieńskiego-Dłużyka (wiek X V I I ) i Ludwika Sienickiego (wiek X V I I I ) przebywających na zesłaniu w Jakucji. Pamiętniki są opatrzone komentarzami historyków polskich i rosyj­ skich. Opisy dotyczą losów zesłańców, a także kultury syberyjskiej tubylców. Zamówienia prosimy kierować na adres wydawcy: POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE ul. Szewska 36, 50-139 Wrocław tel. 071/44-46-13 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b46c9c114256a61141240e46bb16768a.jpg ea225e040acaaa49087395d470babacb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; PGR Skarpa ; Wielkopolska Description An account of the resource Zdjęcie zostało zrobione 3 lipca ubiegłego roku (2024) w dawnym PGRze w miejscowości Skarpa na Krajnie. Skarpiański PGR, zwany przez mieszkańców zakładem, w czasach PRLu był bardzo ważną częścią życia wsi: zakładowe były bloki mieszkalne, przedszkole, świetlica w dawnym dworze, a nawet potańcówki. Później zakład przechodził z rąk do rąk, z czasem zatrudniając coraz mniej pracowników. Po dawniej tętniącym życiem terenie PGRu oprowadził nas pan Jan Jadwiszczak, który wiele lat pracował tam jako mechanik. W Skarpie zbierałyśmy materiały do mapy etnograficznej tej wsi. Na mapie znalazły się ważne dla mieszkańców miejsca (także te dziś nieistniejące), opowieści, wspomnienia i legendy. autorka zdjęcia: Anna Bińka Creator An entity primarily responsible for making the resource Bińka, Anna Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Bartosz, Maria Stowarzyszenia Pracownia Etnograficzna Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa