39 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/00e6f5f07d6caa1153ebc2f1e9bd483f.pdf df0ff03b1541828d80306051b13cbf91 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6497 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource okładka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6069 Title A name given to the resource Okładka/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Creator An entity primarily responsible for making the resource redakcja PSL- Konteksty Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN 1230-6142 Special Issue 2014 Polska Sztuka Ludowa K o n teksty ♦ CULTURAL ANTHROPOLOGY ♦ ETHNOGRAPHY ♦ ART ♦ ANTHROPOLOGY between Scie n ce and A rt ANTHOLOGY OF TEXTS FROM THE QUARTERLY "KONTEKSTY" (CONTEXTS) Volume I Anthropology of Contemporary Culture Uolume II Anthropology of Film �Palace of Culture and Science in Warsaw. © Photo: Anna Beata Bohdziewicz On the cover: altar erected in Defilad Square (in front of the Palace of Culture and Science in Warsaw), where Holy Mass was celebrated during the visit-pilgrimage of Pope John Paul II in Poland, 1987. © Photo: Anna Beata Bohdziewicz Editorial Staff: Zbigniew Benedyktowicz (Editor-in-Chief), Aleksander Jackowski, Danuta Benedyktowicz (Managing Editor), Justyna Chmielewska, Dariusz Czaja, Wojciech Michera, Maciej Rożalski, |Czesław Robotyckj, Tomasz Szerszeń. Summaries: Aleksandra Rodzińska-Chojnowska Scientific Editorial Board: Jerzy Bartmiński (Maria Curie-Skłodowska University, Lublin), Antoni Kroh (Ethnographical Workshop, Nowy Sącz), Ludwik Stomma (Ecole des Hautes Etudes, Sorbonne, Paris), Roch Sulima (University of Warsaw), Zofia Bisiak (Foundation Academy Łucznica) NARODOWY PROGRAM ROZWOJU HUMANISTYK* This scientific publication was financed by the Minister of Science and Higher Education in the frame of the “ National Programme for the Development of the Humanities” [Narodowy Program Rozwoju Humanistyki] for 2012-2013. Translation: Aleksandra Rodzińska-Chojnowska Selection and edition: Zbigniew Benedyktowicz Design: Andrzej Łubniewski Editorial address: Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 26/28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, tel. (+48 22) 50 48 243 tel./fax (+48 22) 50 48 296; e-mail: konteksty@ispan.pl; www.konteksty.pl Publisher: INSTITUTE OF ART POLISH ACADEMY OF SCIENCES, SOCIETY LIBER PRO ARTE „Konteksty” in electronic version is also available in Central and Eastern European Online Library (CEEOL) http://www.ceeol.com/aspx/publicationlist.aspx Electronic design: Łukasz Pruszko � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e3d896dd04f390c7c74d8236ade0e3b9.pdf 9d9cf4c7076a42be597466e1680dadb8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6495 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource streszczenie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6068 Title A name given to the resource Noty o autorach/ Summaries/ Contents/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.2, s.142-151 Creator An entity primarily responsible for making the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty-redakcja Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Noty o autorach Hartmann mógł wyjechać do Monachium na studia dyrygenckie (1908-1912) u Felixa Mottla, ucznia i przyjaciela Richarda Wagnera. Spotkanie z Gurdżije­ wem w 1916 roku w St. Petersburgu stanowiło punkt zwrotny w jego życiu. Przez następnych dwanaście lat de Hartmann i jego żona Olga pracowali blisko z Gur­ dżijewem. W latach 1922-1929 mieszkali w instytucie Gurdżijewa we Francji, gdzie skomponowanych zosta­ ła większość utworów. W końcu lat czterdziestych i na początku pięćdziesiątych Jeanne de Salzmann zaprosi­ ła go na koncerty muzyki, którą skomponował z Gurdżijewem. W tym okresie de Hartmann nadzorował proces wydawania zapisów nutowych oraz skompono¬ wał nowe utwory do ruchów i świętych tańców Gurdżijewa. NOTY BIOGRAFICZNE AUTORÓW BLOKU O GURDŻIJEWIE: Peter Brook (ur. 1925) jest dyrektorem Międzynaro­ dowego Ośrodka Twórczości Teatralnej w Paryżu. Wcześniej pracował jako reżyser i dyrektor w The Royal Shakespeare Company w Wielkiej Brytanii. Wystawił wiele przełomowych przedstawień teatral­ nych, do których należą: Marat/Sade, Sen nocy letniej i Mahabharata. We współpracy z Jeanne de Salzmann wyreżyserował film Meetings with Remarkable Men (Spotkania z wybitnymi ludźmi). Jego książka The Emp¬ ty Space (Pusta przestrzeń), podejmująca problematykę istoty i roli teatru, należy do najważniejszych publika­ cji o teatrze XX wieku. Henriette Lannes (1899-1980) była londyńską wysłanniczką Jeanne de Salzmann. Dzięki niej Praca w Anglii posiada tak silne podstawy. Przez ponad trzy dziesięciolecia pracowała w Londynie, przyjmując na siebie dodatkowo odpowiedzialność za prowadzenie pracy w Lyonie. Była gwarantem etosu, dynamiki i ukierunkowania Pracy. James Moore jest autorem biografii Gurdżijewa (1991) oraz książki Gurdjieff and Mansfield (1980). Pracuje w Londonie w Gurdjieff Studies Group. Pauline de Dampierre, pracowała jako adwokat i dziennikarka. Spotkała Gurdżijewa w 1942 roku i do swej niedawnej śmierci była jedną z głównych prowa¬ dzących pracę w Paryżu. Rozmowy z nią na temat na¬ uczania Gurdżijewa ukazały się w czasopismach „Para­ bola" i „Material for Thought". Fritz Peters jest autorem dwóch tomów wspomnień 0 Gurdżijewie: Boyhood with Gurdjieff (1964) oraz Gurdjieff Remembered (1965). Joanna Haggarty była członkinią The Gurdjieff Socie¬ ty of London i została wprowadzona w Pracę przez mat­ kę, uczennicę Piotra D. Uspieńskiego. Uczestniczyła w ostatnim wykładzie Uspieńskiego w 1947 roku w Londynie, a następnie dołączyła do grupy prowa­ dzonej przez Kennetha Walkera. Gurdżijewa spotkała na krótko w 1949 roku, po czym, w tym samym roku rozpoczęła naukę ruchów z Alfredem Etievantem. Brała udział w dwóch filmach dokumentujących Ru¬ chy oraz w filmie Petera Brooka Spotkania z wybitnymi ludźmi. Przez wiele lat była jedną z głównych nauczy¬ cielek Ruchów w Londynie i w Norwegii. Zmarła w 1994 roku. Laurence Rosenthal jest kompozytorem, pianistą 1 dyrygentem. W jego dorobku znajdują się kompozy¬ cje do wielu filmów i realizacji telewizyjnych. Dokonał aranżacji i orkiestracji muzyki do filmu Spotkania z wy­ bitnymi ludźmi Petera Brooka, na którą składały się liczne fragmenty skomponowane przez Gurdżijewa i Thomasa de Hartmanna. Razem z Lindą Daniel¬ -Spitz i Charlesem Ketchamem opracował wydanie krytyczne Music for the Piano Gurdżijewa i de Hart­ manna (Wergo/Schott Recordings). Thomas de Hartmann (1885-1956) był kompozyto¬ rem i pianistą, który współpracował bezpośrednio z Georgijem I . Gurdżijewem w latach 20. XX wieku. Po uzyskaniu dyplomu konserwatorium w St. Peters¬ burgu (1903) rozpoczął karierę baletem Szkarłatny kwiat, wystawionym w petersburskim Teatrze Marińskim z Anną P. Pawłową, Tamarą P. Karsawiną, Micha¬ iłem M . Fokinem i Wacławem Niżyńskim w obsadzie. W uznaniu dla tego przedstawienia car Mikołaj I I zwolnił go z czynnej służby wojskowej, aby umożliwić mu całkowite poświęcenie się muzyce. Dzięki temu de 142 Jeanne de Salzmann (1889-1990), córka Julesa Allemanda, znanego szwajcarskiego architekta, studiowa¬ ła muzykę (fortepian, kompozycję i dyrygenturę) w konserwatorium w Genewie. Była tancerką i na¬ uczycielką rytmiki oraz uczennicą Emile'a Jaques-Dalcroze'a, z którym pracowała w Hellerau w Niemczech, w awangardowym instytucie sztuki, tańca i teatru. Spotkała tam malarza i scenografa, Alexandra de Sal¬ zmanna, którego poślubiła w 1917 roku. Podczas re¬ wolucji w Rosji mieszkała z mężem w Tiflisie w Gruzji, gdzie otworzyła szkołę tańca i muzyki. W 1919 roku kompozytor Thomas de Hartmann przedstawił mał¬ żeństwo de Salzmannów Gurdżijewowi. Spotkanie to miało decydujące dla nich znaczenie. Z upływem lat �NOTY O AUTORACH Jeanne de Salzmann stała się najbardziej zaufaną asy­ stentką Gurdżijewa, który pod koniec życia wyznaczył ją na kontynuatorkę swej pracy. Pod jej kierownic­ twem nauczanie Gurdżijewa rozwinęło się i poszerzyło. Doprowadziła ona do połączenia wielu grup pracują­ cych w odosobnieniu. Nadzorowała publikacje i tłu­ maczenia książek Gurdżijewa. Przez ponad czterdzieści lat pracowała z uczniami, by zachować i przekazać da­ lej ćwiczenia i tańce opracowane przez Gurdżijewa. Wyjątkowy cykl filmów dokumentalnych zatytułowa­ ny Sacred Dances daje świadectwo jej pracy i stanowi niezrównaną dokumentację nauczania Gurdżijewa. cudownego), tomu opublikowanego w języku angiel­ skim dwa lata po jego śmierci, a następnie w przekła­ dach na wiele języków pod tytułem Fragments of an Unknown Teaching (Fragmenty nieznanego nauczania). Dzieło to stanowi najbardziej klarowną wykładnię idei Gurdżijewa i jest jedną z przyczyn wzrostu ich oddzia­ ływania. Spotkanie z Gurdżijewem w Moskwie w 1915 roku stanowiło punkt zwrotny w jego życiu. Odtąd za swój główny cel Uspieński uznał studiowanie i stoso¬ wanie w praktyce idei przekazywanych przez niego. Rozstał się jednak z Gurdżijewem w 1918 roku na Kaukazie, gdzie pracował z nim przez prawie rok, a na­ stępnie przez Konstantynopol dotarł do Londynu (1921). Wygłaszał tam wykłady i organizował prywat­ ne spotkania. Po raz ostatni spotkał Gurdżijewa w Pa­ ryżu w 1930 roku. Lata I I wojny światowej spędził w Stanach Zjednoczonych, wygłaszając wykłady w Nowym Jorku. Na początku 1947 roku powrócił do Londynu, gdzie zmarł. Michel de Salzmann (1923-2001) był odpowiedzial­ ny za prowadzenie grup w Paryżu, w Holandii oraz w Genewie, a także podczas letnich spotkań w Alpach Szwajcarskich, w trakcie których zbierali się członko¬ wie różnych grup z całego świata. O d 1990 roku do śmierci w sierpniu 2001 doktor de Salzmann kierował siecią fundacji, towarzystw i instytutów Gurdżijewa na świecie. Jego przyjaciele oddają mu cześć jako jednej z największych postaci duchowych XX wieku. Grzegorz Ziółkowski (ur. 1970) pracuje w Zakładzie Dramatu i Teatru Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu oraz jako Dyrektor Programowy Ośrodka Tchesslav Tchechovitch (Czesław Czechowicz) spo­ Grotowskiego we Wrocławiu. Jest autorem monografii tkał Gurdżijewa w Konstantynopolu w 1921 roku Teatr Bezpośredni Petera Brooka (2000). Razem z Ewą i tam podjął z nim pracę, którą kontynuował w Prieuré Guderian-Czaplińską przetłumaczył na język polski i w Paryżu aż do śmierci Gurdżijewa w 1949 roku. Tom książkę Petera Brooka Ruchomy punkt (2004). Współ­ jego wspomnień Tu l'aimeras — Souvenirs sur G. I. Gur- redagował dwa zeszyty specjalne „Pamiętnika Teatral­ djieff został opublikowany w lutym 2005 roku. Angiel¬ nego" poświęcone Jerzemu Grotowskiemu (2000, skie tłumaczenie tej książki ukaże się drukiem w koń¬ 2001). Razem z Paulem Allainem zredagował zeszyt cu 2005 roku. specjalny „Contemporary Theatre Review" na temat teatru polskiego po 1989 roku. Z Jarosławem Fretem Henri Tracol był dziennikarzem i fotografem, który zorganizował czternastą sesję Międzynarodowej Szko¬ obserwował hiszpańską wojnę domową jako dyrektor ły Antropologii Teatru Eugenia Barby (2005). agencji prasowej republikanów. Pracował następnie w Musée de l'Homme w Paryżu i został rzeźbiarzem. Przez dziesięć lat był bliskim uczniem Gurdżijewa. Ja¬ ko czołowy przedstawiciel nauczania został prezyden¬ tem Instytutu Gurdżijewa we Francji i razem z Jeanne NOTY O POZOSTAŁYCH A U T O R A C H : de Salzmann zredagował francuskie wydanie Opowie­ ści Belzebuba. Eugenio Barba urodził się w 1936 r. we Włoszech, do­ rastał we wsi Gallipoli. Po ukończeniu akademii woj­ Tilo Ulbricht jest emerytowanym naukowcem, który skowej w Neapolu zrezygnował z kontynuowania woj­ prowadził badania w różnych dziedzinach, takich jak: skowej kariery śladami swojego ojca i rozpoczął studia kwasy nukleinowe, pochodzenie życia, środowisko na¬ nad francuską i norweską literaturą oraz historią reli­ turalne, dieta i zdrowie. Pracował także w krajach roz¬ gii na Uniwersytecie w Oslo. wijających się, zarządzając badaniami w rolnictwie. Je¬ W 1961 r. Barba przyjechał do Warszawy aby stu­ go nauczycielami w Pracy byli najbliżsi uczniowie Gurdiować reżyserię teatralną w Państwowej Wyższej dżijewa. Jest członkiem rady The Gurdjieff Society of Szkole Teatralnej. Po roku dołączył do Jerzego Gro­ London. towskiego, wówczas stojącego na czele Teatru 13 Rzę­ dów, w którym Barba spędził następne trzy lata. Jego pierwsza książka poświęcona Grotowskiemu: In Search Piotr Demianowicz Uspieński (1878-1947), rosyjski autor, myśliciel i mistyk. Książka Tertium Organum, of a Lost Theatre (W poszukiwaniu teatru straconego) którą napisał w 1911 roku, ukazała się w Nowym Jor¬ została opublikowana w 1965 r. we Włoszech i na Wę¬ ku w 1922 roku, przynosząc mu międzynarodową sła¬ grzech. W ciągu ostatnich 36 lat Barba wyreżyserował wę. Zostanie jednak zapamiętany przede wszystkim ja­ 23 przedstawienia, niektóre wymagające prawie dwu­ ko autor In Search of the Miraculous (W poszukiwaniu letnich przygotowań. Do najbardziej znanych należą 143 �NOTY O Ferai (1969), Min Fars Hus (Dom mego ojca, 1972), Brecht's Ashes (Popioły Brechta, 1980), The Gospel According to Oxyrhincus (Ewangelia z Oxyrhynchos, 1985), Talabot (1988), Kaosmos (1993) oraz Mythos (1998). W 1979 r. Barba założył Międzynarodową Szkołę Antropologii Teatru ISTA. Jest członkiem rad redak­ cyjnych takich periodyków jak „The Drama Review", „Performance Research", „New Theatre Quarterly" oraz „Teatro e Storia". Wśród jego ostatnich publika­ cji, przetłumaczonych na wiele języków, wyróżnić war­ to: The Paper Canoe (wyd. Routledge), Theatre: Solitu­ de, Craft, Revolt (wyd. Black Mountain Press), Land of Ashes and Diamonds. My Apprenticeship in Poland, fol­ lowed by 26 letters from Jerzy Grotowski to Eugenio Bar¬ ba (wyd. Black Mountain Press) oraz The Secret Art of the Performer, napisany we współpracy z Nicolą Savaresem (wyd. Centre for Performance Research/ Routledge). Eugenio Barba otrzymał doktorat honoris causa uniwersytetów w Àrhus, Ayacucho, Bolonii, Hawanie, oraz Warszawie, jak również odznaczenie „Reconnaissance de mérite scientifique" Uniwersyte­ tu w Montrealu. Przyznano mu m.in. Nagrodę Duń­ skiej Akademii, Nagrodę Meksykańskich Krytyków Teatralnych, nagrodę Diego Fabbri, Miedzynarodową Nagrodę Pirandello oraz Nagrodę Sonning Uniwersy¬ tetu w Kopenhadze. Zbigniew Benedyktowicz - antropolog kultury, re¬ daktor naczelny kwartalnika „Konteksty. Polska Sztu¬ ka Ludowa". Członek redakcji „Kwartalnika Filmowe­ go". Kierownik Pracowni Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej Polskiej Akademii Nauk. Au¬ tor prac z zakresu wyobraźni symbolicznej i antropolo­ gii współczesnej. Współautor książki Dom w tradycji lu­ dowej (1993). Autor pracy Portrety „obcego" (2000). Roberta Carreri urodziła się w 1953 r. w Mediolanie (Włochy). W 1974 r. dołączyła do Odin Teatret pod¬ czas pobytu grupy we włoskiej miejscowości Carpignano. Jej teatralne doświadczenia zostały opisane w The Actors Way, pod redakcją Erika Exe Christoffsena. Carrieri prowadzi warsztaty dla aktorów z całego świa¬ ta, oraz demonstrację pracy, zawodową autobiografię zatytułowaną Traces in the Snow (Slady we śniegu). Dwa razy do roku kieruje imprezą Odin Week (Ty¬ dzień Odin) organizowaną w Holstebro. Henryk Jurkowski - teatrolog, profesor w Akademii Teatralnej w Warszawie. Teoretyk i historyk teatru lalek. Również autor prac z zakresu folklorystyki, semiologii, antropologii. Krytyk teatralny publikujący swe prace w czasopismach „Scena", „Teatr", „Dialog" i inne. Dramaturg i tłumacz. Do najważniejszych prac historycznych należą: trzytomowe Dzieje teatru lalek (PIW 1970-1984); do prac teoretycznych: Szki­ ce z teorii teatru lalek (POLUNIMA-Łódź), do dzieł dramatycznych Tryptyk staropolski wystawiony w Te­ atrze Lubelskim (1972). Szeroka działalność zagra­ niczna w Międzynarodowym Stowarzyszeniu Teatrów Lalek U N I M A (sekretarz generalny, prezydent, pre­ zydent honorowy). Stała współpraca ze szkołami te­ atralnymi (w charakterze profesora gościnnego) w Londynie, Stuttgarcie, Charleville-Mezieres i Pra­ dze czeskiej. Ostatnio opublikował: Antologia Klasycznych Tekstów Teatru Lalek - Barok - Roman­ tyzm. PWST Wrocław 1999; Antologia Klasycznych Tekstów Teatru Lalek, Modernizm, PWST Wrocław 2001; Antologia Klasycznych Tekstów Teatru Lalek. W kręgu polskich tradycji. PWST Wrocław 2003; Metamorfozy Teatru Lalek w XX Wieku, Errata, War¬ szawa 2002. Tage Larsen urodził sie w 1949 r. w Randers (Da­ nia). Choć pracę w Odin Teatret rozpoczął w 1971 r. jako „złota rączka", szybko zdobył pierwsze aktor­ skie doświadczenia. Zmęczony życiem w teatrze od¬ szedł w 1974 r. powróciwszy prawie natychmiast, w Odin Teatret pozostał do 1987 r., gdy zainauguro­ wał działalność własnej grupy teatralnej, Yorick Teatret. Larsen również nauczał w Nordkisk Teater Skole w Ârhus. W 1997 r. ponownie dołączył do Odin Teatret. Iben Nagel Rasmussen urodziła się w 1945 r. w Ko¬ penhadze (Dania). Pierwszy członek grupy, który do¬ łączył do teatru po jego przyjeździe do Holstebro w 1966 r. Historia jej pracy aktorskiej została opisana w The Actor's Way, pod redakcją Erika Exe Christoffersena. Podstawowym projektem pedagogicznym Rasmussen są coroczne spotkanie aktorskie, które służą wymianie artystycznych doświadczeń oraz tworzeniu spektaklu, którego nazwa pochodzi od grupy „Vindenes Bro" (Most Wiatrów). Mirella Schino wykłada historię teatru i spektaklu na uniwersytecie dell'Aquila. Współredaktor „Teatro e Storia". Jej badania obejmują komedię dell'arte, dziewiętnastowieczny teatr europejski, historię reżyse¬ rii teatralnej, oraz współczesny teatr eksperymentalny. O d 1987 r. uczestniczy w Międzynarodowej Szkole Antropologii Teatru ISTA. Do najważniejszych publi¬ kacji Schino należą: Il segreto delia Commedia dell'arte (we współpracy z Nando Taviani, wyd. Casa Usher, Florencja 1982); Il teatro di Eleonora Duse (wyd. I I Mulino, Bolonia 1992); Il crocevia sulponte d'Era. Storie e von da una generaliom teatrale. 1974-1995 (wyd. Bulzoni, Rzym 1996); Teorici, registi e pedagoghi vol. III, w: Storia delteatro moderno e contemporaneo (wyd. Einaudi, Turyn 2001); Profilo delteatro ita Kano. Dal XV al XX secolo (wyd. Carocci, Rzym 2003); La nascita delia regia teatrale (wyd. Laterza, Rzym 2003); Racconti del Grane Attore (wyd. Citta d i Castello, Edi¬ mond 2004). �NOTY O AUTORACH Paweł Soszyński - doktorant w Instytucie Kultury Polskiej UW, promotorem pracy magisterskiej „Taniec labiryntu - hermeneutyka doświadczenia mitu" i po­ wstającego w Zakładzie Teatru i Widowisk IKP dokto¬ ratu na temat fenomenologii doświadczenia u Jerzego Grotowskiego jest prof. Leszek Kolankiewicz. Autor powieści. Ferdinando Taviani - profesor historii teatru (Uniwer­ sytet dell'Aquila, Włochy). Tematyka jego badań obję­ ła komedię dell'arte, dziewiętnastowieczny teatr z naci¬ skiem na kulturę aktorów, teatr Pirandella, zwłaszcza relacje pomiędzy praktykami scenicznymi i dramatem, oraz - w odniesieniu do teatru XX wieku - „sztukę ak¬ torów", teatry eksperymentalne i anomalne, a takze re¬ lacje pomiędzy praktykami scenicznymi i dramatyczny¬ mi. Jeden z założycieli „Teatro e Storia" oraz Międzyna¬ rodowej Szkoły Antropologii Teatru ISTA. Julia Varley urodziła się w 1954 r. w Londynie (Wiel­ ka Brytania). W 1976 r. zadebiutowała w Odin Teatret. Poza aktorstwem, Varley zajmowała się również scenariopisarstwem, reżyserią oraz kwestiami organi­ zacyjnymi. Jej artykuły drukowano na łamach „Mime Journal", „New Theatre Quarterly", „Teatro e Storia", „Conjunto", oraz „Lapis and Mascara". Wyreżysero­ wała dwa przedstawienia dla Teatru Pumpenhaus (Niemcy - 1992) oraz Semillas de Memoria wraz z Aną Woolf (Argentyna - 1999). Od 1980 r. Varley bierze udział w organizowaniu Mię­ dzynarodowej Szkoły Antropologii Teatru ISTA. Członek Magdalena Project od chwili jego powstania w 1986 r. Stoi na czele Transit Festival - Międzynaro­ dowego Festiwalu i Spotkań Teatralnych. Torgeir Wethal urodził się w 1947 r. w Oslo (Norwe­ gia). Od 1964 r. bierze udział we wszystkich zespoło¬ wych występach Odin Teatret. Jego aktorskie wspo¬ mnienia zostały spisane w The Actor's Way, pod redak­ cją Erika Exe Christoffersena. Wethal kieruje produk­ cją Odin Teatret Film, jest reżyserem filmów prezentu­ jących występy grupy, jak również poswięconych pra­ cy Decroux, Cieślaka i aktorów Odin Teatret. Gurdjieff was a „Greek-Armenian spiritual teacher who remains an enigmatic figure and an increasingly influential force i n the contemporary landscape of new religious and psychological teachings. [...] He brought to the West a comprehensive model of esote¬ ric knowledge and left behind him a school embody¬ ing a specific methodology for the development of consciousness", Michel de Salzmann writes i n a bio¬ graphical note included i n the selection. [More information can be found at the web-sites of The International Association of Gurdjieff Founda­ tions (www.iagf.org) and of Gurdjieff International Re­ view (www.gurdjieff.org).] The articles are grouped i n six sections: Recep­ tion, Towards the Essence, Teaching, Belzeebub and Movements, Gurdjieff — the Man, and Bibliography. In the first section, Grzegorz Ziółkowski writes about how little Gurdjieff teaching is known i n Poland. The situation is only now beginning to change - the first Polish group supervised by a qualified teacher has been recently formed. The author underlines that i n Poland interest i n Gurdjieff is mostly (but not exclusively) due to Jerzy Grotowski for whom Gurdjieff constituted an important reference point since the late 1970's. Summaries Special Section on G . I . Gurdjieff and His Teaching Edited by Grzegorz Ziółkowski, Consulted with Ti¬ lo Ulbricht, in Collaboration with James Moore In his General Introduction Peter Brook explains the motives for publishing i n „Konteksty" a section devo¬ ted to G. I . Gurdjieff and his teaching: „In November 2001, The Grotowski Centre i n Wrocław organised a special seminar to enable Polish students and thin¬ kers to acquaint themselves with a vast subject - the teaching of George Ivanovitch Gurdjieff. The consi¬ derable interest that the three days of meetings and discussions aroused led to a powerful wish to under¬ stand the subject more fully and more deeply. This is¬ sue of 'Konteksty' is a first attempt to respond to this demand. It brings together the experiences of many who have devoted a considerable part of their lives to following the Gurdjieff teaching". 145 �SUMMARIES The second part is a collection of texts based on speeches delivered at the „Towards the Essence" con¬ ference organised by the Grotowski Centre in Wro¬ cław (2001). For Peter Brook, James Moore, Lauren¬ ce Rosenthal and Tilo Ulbricht an encounter with Gurdjieff's understanding formed a central axis of their lives. I n their capacities as a theatre and film di¬ rector (Brook), a writer (Moore), a musician and composer (Rosenthal), and a scientist (Ulbricht) they present their own essential perception of what this te¬ aching means today. The third part, Teaching, expresses the opinions of those who worked with Gurdjieff directly and of the „second generation" of his pupils - as in the case of Ja­ mes Moore and especially Jeanne de Salzmann; it is on her shoulders that Gurdjieff placed responsibility for a continuation of his work. Her guidance made it possible to develop and expand Gurdjieff's teaching and to draw together many of his pupils and separate groups. She also supervised the translation and publi¬ cation of Gurdjieff's written works. Over a period of forty years, Jeanne de Salzmann worked tirelessly with her pupils to preserve and transmit the exercises and dances originally taught by Gurdjieff. Her First Initia¬ tion is a pitiless critique of those human beings who in reality 'are not what they believe to be.' Only the ac­ ceptance of this idea and observation without precon¬ ceptions can place wo/men on the path leading to¬ wards truth - Jeanne de Salzmann firmly states. Thomas de Hartmann and P. D. Ouspensky also belong to those who met Gurdjieff (already in pre-revolutionary Russia) and collaborated with him. The former helped Gurdjieff to translate his musical ideas into actual notes on paper. „De Hartmann's musical credentials were impeccable", Rosenthal writes. „He had studied at the Moscow Conservatory with the well-known Taneyev, as had his contemporaries Rachmaninov and Scriabin. He became not only Gurdjieff's lifelong disciple, but also his devoted collabo¬ rator, dedicating his deep musical sensibilities to the realisation of Gurdjieff's musical ideas". „'Ouspensky will be chiefly remembered for In Search of the Miracu¬ lous, published posthumously in 1949 and later in se¬ veral foreign languages under the title Fragments of an Unknown Teaching. This work is by far the most lucid account yet available of the teaching of G. I . Gurdjieff, and it has been a principal cause of the growing influence of Gurdjieff's ideas", John Pentland adds in a biographical note on the Russian philosopher and thinker. The section contains fragments of their prin¬ cipal books: De Hartmann's Our Life with Mr Gur­ djieff, written with his wife, Olga, and Ouspensky's In Search of the Miraculous (a selected fragment focused on remembering oneself). Texts by Michel de Salzmann and Henri Tracol, which come next in this section, concentrate on dif¬ ferent aspects of the teaching. De Salzmann's article: 146 Seeing: The Endless Source of Freedom, which demon­ strates the psychological background of the author, puts emphasis on the quality of seeing: „As one begins to realise that the fundamental aim is to become awa¬ re of the whole of oneself, then the sacred quality of 'seeing' becomes as important as what is seen, and a balance begins to appear „. It should be highlighted that from 1990 until his death in August 2001, Dr. de Salzmann directed the network of Gurdjieff founda¬ tions, societies, and institutes around the world. In his Remembering Oneself Henri Tracol, President of the Gurdjieff Institute in France, evokes Gurdjieff's lucid remark: „When you remember oneself, what exactly is it that you remember?". His text testifies to the multifaceted questioning conducted by the author. In a chapter entitled The Revelation in Question from the biography Gurdjieff: An Anatomy of a Myth James Moore pauses in his narrative on Gurdjieff's li¬ fe to present his teaching as a multilevelled structure encompassing not only the totality of human existen¬ ce but also cosmology and a vision of the entire uni¬ verse. „Gurdjieff's ideas and methods, in all their bre¬ athtaking scope, are constellated around the idea of conscious evolution", accentuates the biographer. He concludes his exhaustive account by declaring that „If this man cannot be understood without his teaching, neither can the teaching be understood without the man". Gurdjieff's teaching is transmitted directly by his disciples and followers whose working tools include the writings of their master and special gymnastics known as Movements. A distinctive place among the books written by Gurdjieff is reserved for Beelze­ bub's Tales to His Grandson, first published in English in 1950, i . e. a year after Gurdjieff's death. It is, as Mi¬ chel de Salzmann notices, „an unprecedent vast and panoramic view of man's entire life on Earth as seen by beings from a distant world. Through a cosmic al¬ legory and under the clock of discursive anecdotes and provocative linguistic elaborations, it conveys the essentials of Gurdjieff's teaching". The next section focuses on the word and the dance as the vehicles of teaching, and includes texts by Henri Tracol (Thus Spake Beelzebub), who together with Jeanne de Sal­ zmann worked on the French edition of Beelze­ bub's Tales to His Grandson, and by Joanna Haggarty (Some Aspects of Movements) and Pauline de Dampier¬ re (The Role of Movements) who taught the sacred dances for many years. The section on Gurdjieff — the Man encompasses a short comprehensive biographical text by Michel de Salzmann, written for Mircea Eliade's The Encyclopa¬ edia of Religion, and three testimonies by Gurdjieff's pupils from different periods. In Boyhood with Gurdjieff Fritz Peters, a boy when he met Gurdjieff in Prieuré (south of Paris) during the 1920s, describes how strongly the master emphasised incessant work �SUMMARIES on developing one's self. Tcheslaw Tchechovitch's vi¬ vid evocation (The Dvadsatniki) of Constantinople in 1921, when the town teemed with refugees from the Bolshevik revolution in Russia, shows the importance attached by Gurdjieff to the fact that those around him were responsible human beings capable of over¬ coming obstacles created by historical turmoil. Hen¬ riette Lannes in To Recognize a Master, addressed to Gurdjieff's pupils in 1957, on the eighth anniversary of his death, evokes the impact of the master's force which she experienced in direct contact with him du¬ ring the 1940s. True teaching is validated by the qu¬ ality of the teacher's presence. The selection ends w i t h the editor's bibliography of sources on Gurdjieff i n Polish and with text of Michel de Salzmann. This view is further enhanced by Michel de Salzmann in his valuable guidelines to those readers who can easily become lost in the abundance of Gurdjieff literature. I n the closing section devoted to written sources De Salzmann stresses „the awakening power emanating from his [Gurdjieff's] presence" and points out that „All those who approached him were marked indelibly by the experience", adding that „A definitive cha¬ racteristic of a living teaching or 'way' is that i t can¬ not be found i n any book". He acknowledges howe¬ ver that some books can be helpful as support while working on one's self, as well as that „testimony is a necessity". His sober remarks on the position of the written in understanding Gurdjieff's teaching can be revealing especially for those who tend to confuse definitions with the living process of trans¬ mission. 14th Session of Ista The Wrocław session of the International School of Theater Anthropology (ISTA) was held on 1-15 April 2005. The author of the project was Eugenio Barba, director and head of the forty years old Odin Teatret company, which every few years gathers in assorted places all over the world a group of researchers dealing with the theatre in order to jointly delve into the secrets of the art of acting.The prime objective and premise of the functioning of ISTA is an extensive theoretical and practical study of the manners of creating a theatrical spectacle. Barba and his coworkers try to capture the essence of the origin of that which may be described as the phenomenon of theatrical qualities by applying scientific research methods and so-called theatrical quests. The articles entitled „ISTA- Wrocław 2005" document the workshops, spectacles and lectures which comprised this yearOs session, enhanced with an attempt at a meta-reflection on the meaning and premises of the Barba project in general. 147 Henryk Jurkowski Craig in the World of Ideas This summary of the book Swiat Edwarda Gordona Craiga. Przyczynek do historii idei (The World of Edward Gordon Craig. A Contribution to the History of Ideas, in print) contains numerous statements fully documented in the publication. The author embarked upon a verification of many of the terms proposed by Craig, i . e. the theatrical artist. Contrary to common¬ ly held views, Craig did not ascribe it to the director, but had in mind an authentic artist, regardless whe¬ ther the latter fulfilled the functions of the author of the staging, the director or merely the stage designer. The aversion expressed by Craig in relation to re­ ady texts (e. g. Shakespeare) was the outcome of the same premises - an „artist of the theatre" should mo¬ uld his output from the beginning to the very end. Craig regarded the work performed by painters and graphic artists, who decided about every detail, as exemplary, since it involved selecting the material over which they subsequently dominated. This appro¬ ach proved to be a source of conflicts between Craig and genuine actors, by no means complaisant. Natu¬ rally, he appreciated outstanding actors, capable of transforming their personality and body. Nonetheless, he envisaged the possibility of creating a theatre which would apply assorted means of expression. I n 1905 he planned to open the International Uber-ma¬ rionette Theatre, with a seat in Dresden. The with¬ drawal of promoters compelled Craig to focus on his conceptions by conducting a theatrical laboratory and school in Florence. This was the period of the origin of his first (unpublished) texts reflecting his interest in the theatre of the ritual and the mystery play theatre. It was also at that time that Craig presented his famo¬ us essay The Actor and the Uber-marionette, issued in the debuting periodical „The Mask". This was not me¬ rely an attack launched against the egoism and me¬ diocrity of the art of acting, but a manifesto in favour of the theatre of the ritual, inspired by publications about the primeval religious rites of India. It was also a demonstration in favour of the plastic arts theatre, which placed the dynamic plastic metaphor in the fo¬ refront. Craig transferred elements of this approach to his scenarios intended for the puppet theatre. His re¬ flections on the theatre (with a predominance of ob­ jective elements over subjective ones) remained influ­ enced by Nietzsche, from whom he also probably fo¬ stered the term „uber-marionette". This was not the only inspiration! He also borrowed animosity towards realism and the social service of the theatre, which is not to say that he did not support social solidarism and even state institution benefits for the sake of... the theatre. Neglected by the British theatrical milieu (throughout his whole life Craig dreamed of being ap¬ pointed director of an English theatre) he valued all �SUMMARIES signs of recognition by fascist Italy, Soviet Russia and even the victorious Third Reich i n occupied Paris. E. G. Craig was a complicated man, frequently inconsistent and naive; at the same time, he remained a creator gifted with extraordinary imagination, whose im¬ pact upon the twentieth-century European theatre appears to be still insufficiently studied. Henryk Jurkowski The Art of Acting as an Expression of Philosophical Dualism In order to resolve an inquiry into the character of theatrical mimesis the author examined all the „mimetic" impulses which constitute either a certain con¬ text or the sources of theatrical performance. The text starts with a reflection on the conception propo¬ sed by Huizinga, i . e. to treat playing i n general as a source of human culture (homo ludens). This introduction is the reason for an analysis of children's ga¬ mes, whose point of departure is the activity of an in¬ fant who, deprived of the mother's breast, tries to dominate the objects which replace it. In this manner there opens up a domain of psycho¬ logical analyses which lead to the notion of art accor¬ ding to Freud, Jung and, predominantly, Nietzsche. A l l these authors perceived art as a phenomenon of the objectivising „I" which, i n the opinion of Jung, produces myths and thus parallel worlds i n a confir¬ mation of man's inclination towards mimesis, mentio¬ ned already by Aristotle. The existence of the pheno¬ menon of mimesis is also attested by contemporary anthropological research which, following the exam¬ ple of James Frazer, acknowledges that mimesis po¬ ssesses magical and pragmatic functions. Michael Taussig drew attention to mimesis conceived as a manner of existing with the Others, which implies the multi-functional nature of emulation. Otherness possesses also a specific internal dimen¬ sion, disclosed i n the use of persons deformed mental¬ ly or physically as representatives of supernatural for¬ ces. Such an attitude yielded the inveterate tradition of the mythical jester, whose functions were subjected to assorted transformations, and provided an example of the presence of mimesis upon the borderline of re¬ ality and daily life. 148 A distinct issue involves the application of the mask as a likeness of the Other, to be tamed and tau¬ ght how to establish contact. In classical tragedy the image of the Other persisted up to the time of perti¬ nent critical reflection, as i n the case of every deple¬ ted myth. In the theatre, the mask lost its sacral func¬ tions, making way for the human actor, a fact which evoked a new situation. As a rule, psychologists asso¬ ciate the act of creativity with echoing the divine act of creation. The actor is deprived of such opportuni¬ ties, since he is not a substance that could exist bey¬ ond him. (The only exception is the puppeteer who employs artificial substance). The ensuing complica¬ ted situation demands that the actor define the de¬ gree of his involvement i n creating the depicted world. One could say, therefore, that the actor (or the performer as such) enjoys an extensive scale of possi¬ bilities defined by a chance for a dualistic or monistic conception of the world. The former vision originates from Plato, and claims that all that which we produ¬ ce is a reflection of the world of ideas. The actor's ro¬ le and his impression of a character i n a play corre¬ spond to this approach. The monistic vision based on Fichte's idealism, which assumes that the source of all phenomena lies i n the uniform spiritual „I", makes it possible for the actor to regard himself to be the gate¬ way and path towards becoming acquainted with the world. The dualistic vision i n the actor's performance is confirmed by the metaphors devised by Diderot, An¬ toine, Mikhail Chekhov and, naturally, Brecht. The monistic vision springs from the deliberations of Ar¬ taud, the „Living Theatre" and Grotowski. The who¬ le issue, however, becomes even more complicated i n a situation when the initiator of the conception of the actor's performance is the director, and especially when he treats the thespian as material for his own vi¬ sions (Kantor). In those cases, the dualistic visions harboured by the director (I, the creator - they, the actors, my material creation) does not have to concur with the stance of the performers who find their own justification for the situation i n which they found themselves. These are the complications i n the exi¬ stence of mimesis which one simply cannot foresee. �XIV S E S J A ISTA WYBRANA DOKUMENTACJA Program XIV sesji ISTA Eugenia Barba: Jak doszło do powstania ISTA Eugenio Barba: Antropologia teatru Eugenia Barba: Improwizacja: pamięć, nieciągłość powtórzenie Hfa'ra w Krzyżowej Concertum Mundi Ci?/oie n™ nym/ana - barter J •Synipo^ium „Improwizacja: pamięć, powtórzenie, nieciągłość" Antologia - bukiet kwiatów. Sceny z wielu tradycji Improwizacje Przedstawienia: Ora efe Ofe/o; Bonjour, Monsieur Decroux, Topeng; Sen Andersena Wykłady Festiwal „Wschodnia Lima" iorum Wymiany Prezentacje Wydawnictwa (tylko w języku polskim) Mai Lanfeng. Mistrz opery pekińskiej, pod red. Ewy Gudenan-Czaplinskiej i Grzegorza Ziółkowskiego Barba Eugenio, 5avarese Nicola: Sekretna sztuka aktora. S!ji\-r,tk antropologii teatru, red. wyd. polskiego Leszek Kojanfcfewifcz, przełożyli Jarosław Fret i inni Technika i kreatywność (tylko w języku polskim* Masaiau Llufs: Technika i kreatywność. Rozmowy z aktorami Odin Zealzet: Thorgeirem Wethalem, Iben Nage! Hasjpusien, Robertą Carreri i Juiią Varley.(1995), pod red. Gj^egójza Ziółkowskiego",.przełożyła Agnieszka Cieślak Syrnposiur ' . Pres wL Pub lita Met"Can fan Master of Pe Grzegorz Zió Barba E Słownik an Dictionary Leszek Kola Teehniqu Mas With Od, Rasmu text ed Cieślak ?ry pekińskiej [Mei L, ' Ewa Guderian-Cza % Acknowledge" Tho Grotowski Ośrodek Grotowskiego jest instytucją łączącą przedsięwzięcia artystyczne i badawcze, które odpowiadają na wyzwania postawione przez praktykę artystyczną Jerzego Grotowskiego. Ośrodek istnieje od 1990 roku i działa w dawnych pomieszczeniach Teatru Laboratorium na Rynku Starego Miasta we Wrocławiu oraz w leśnej bazie w Brzezince koło Oleśnicy. Patronat nad Ośrodkiem sprawują Władze Miasta Wrocławia. The Grotowski Centre is an institution which combines artistic and scholarly research projects that correspond to the challenges laid down by Jerzy Grotowski s artistic practice, f-ounded in 1990 the Centre operates from the former Laboratory Theatre premises locat­ ed in Wroclaw's Old Market Square and from the forest base of Brzezinka near Oleśnica. Dyrektor/ Director: Jarosław Fret Dyrektor Programowy/ Programme Director: Grzegorz Ziółkowski 0 £ A 0 D f K GfLOTOWSPifGO/Tflf GKOTOWSfci CENTRE Rynek-Ratusz 21, 50- 101 Wrocław (Poland) Tel. (48) 71 34 45 320 / Fax (48) 71 34 34 267 E-mail: sekretariat@grotcenterart.pl / wwwgrotcenter.art.pl �Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY • CULTURAL ANTHROPOLOGY • ETHNOGRAPHY • A R T * 2005 rok LX nr 2 (269). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł I N S T I T U T E OF A R T P O L I S H A C A D E M Y OF SCIENCES, CULTURE F O U N D A T I O N , LIBER PRO A R T E C o n t e n t s 2 2005 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ The Puzzleman and Riddle of Mankind. - Anthropology of Theatre Georgiy Ivanovich Gurdjieff Material edited by Grzegorz Ziółkowski, consultant: Tilo Ulbricht, cooperation: James Moore, editor of translations: Grzegorz Ziółkowski Introduction by Peter Brook Reception GRZEGORZ ZIÓŁKOWSKI The Reception of the Teachings of Georgiy Ivanovich Gurdjieff in Poland Towards Essence PETER BROOK Introduction: " Towards Essence" PETER BROOK Playing a Part in Life JAMES MOORE Speech Given in Wrocław in November 2001 LAURENCE ROSENTHAL Towards Essence TILO ULBRICHT Introduction to Teaching about Great Laws Teaching THOMAS DE H A R T M A N N Our Life with Master Gurdjieff (fragment) PYOTR D. USPIENSKY Fragments of Unknown Teachings. In Search of the Miraculous (fragment) JEANNE DE SALZMANN First Initiation MICHEL DE SALZMANN Seeing: The Endless Source of Freedom HENRI TRACOL JAMES MOORE „Remembering Oneself" The Revelation in Question Beelzebub and Movements HENRI TRACOL Thus Spake Beelzebub JOANNA HAGGARTY Some Aspects of Movements Role of Movements - an interview with Pauline de Dampierre 150 �Gurdjieff M I C H E L DE SALZMANN - the Man Georgiy Ivanovich Gurdjieff FRITZ PETERS Boyhood with Gurdjieff TCHESSLAV TCHEKHOVITCH HENRIETTE LANES (Czesław Czechowicz) Faithful of the Twentieth Day Recognize a Master Bibliography GRZEGORZ ZIÓŁKOWSKI Bibliography of Sources in Polish on Gurdjieff and His Teachings MICHEL DE SALZMANN Reference to Literature on Gurdjieff Editorial note Expressions of gratitude HENRYK JURKOWSKI Craig in the World of Ideas HENRYK JURKOWSKI The Art of Acting as an Expression of Philosophical Dualism 14th Session of I S T A (International School of Theatre Anthropology) - Improvisation Memory, Repetition, Discontinuity MACIEK RożALSKI EUGENIO BARBA JULIA VARLEY A Utopia Which Managed to Come into Being The Origin of ISTA. Translated by Katarzyna Kasia ISTA - Tale of Transformation. Open Letter to the Participants and Chairpersons of the 14th ISTA Session, Wrocław, 2005. Translated by Maciek Rożalski NANDO TAVIANI Experiencing the Theatre between Improvisation and Premeditation. Translated by Katarzyna Kasia Improvisations by Odin Teatret Actors. Translated by Jolanta Kossakowska PAWEŁ SOSZYŃSKI Andersen's Dream PAWEŁ SOSZYŃSKI EUGENIO BARBA Slow Motion Children of Silence. Reflections on the Fortieth Anniversary of Odin Teatret - To Special People — Friends of Odin Teatret. Translated by Zofia Dworakowska EUGENIO BARBA Winning the Difference - Letter to a certain Historian with an Unmanageable Autobiographical Memory. Translated by Katarzyna Kasia Notes on the authors of texts Summaries of articles Contents 151 �W następnych zeszytach Kontekstów n r 3 i 4/2005 poświęconych tematowi: Oko, wzrok, spojrzenie: obraz w kulturze ukażą się m.in. Françoise Frontisi-Ducroux Oko, wzrok, spojrzenie - kilka greckich przedstawień przełożyła Magdalena Garncarek * Mauro Manichetti Lustro, odbicie i świat Dionisosa przełożył W. Michera, współpraca A . Dudzińska-Facca * Krystyna Bartol Korespondencja sztuk. Simonides i inni. * Katarzyna Pietruczuk Ślepiec i widz - Edyp w Kolonos Sofoklesa * Judith Okely Wizualizm i krajobraz: patrzeć i widzieć w Normandii przełożyła i Iwona Kurz * Szymon Wróbel Czarowanie reprezentacji * Jerome Baschet Inwencyjność i seryjność średniowiecznych przedstawień. W kierunku poszerzonej metody badania ikonografii. Przełożył Jan Mackiewicz * Kornelia Binicewicz Najlepszy obraz świata. Ekfrazy Zmartwychwstania Piera delia Francesca. * Wiesław Juszczak Ekfraza imagnacyjna: eidolon Heleny. * Eleusis - dyskusja wokół książki Karla Kerenyiego z udziałem Juszczaka, W. Lengauera, L . Kolankiewicza i K . Bielawskiego * Włodzimierz Lengauer Eleusis * Krzysztof Bielawski Pajany delfickie - kontekst historyczny. * François Lissarrague, Alain Schnapp Imagerie des Grecs ou Grèce des imagiers? Przełożyła Małgorzata Grąbczewska * Jaś Elsner Seeing and Saying: A Psychoanalytic Account of Ekphrasis, przełożył W. Michera * Yannis Papadopoulos Wild animals - Theatre Gods, przełożyła Iwona Kurz * Wojciech Michera Kobieta-wąż * Cynthia Klestinec Vesalius i kultura druku: publiczna sekcja zwłok jako rytuał intymny, przełożyła Katarzyna Przyłuska * Jonathan Simon Invisible and visible technology. The anatomist, the corpse and the public. Honoré Fragonard and Gunther von Hagens, przełożyła Katarzyna Przyłuska * Łukasz Zaremba Wenecja - Kinszasa. Niewidzialne miasta * Anna Wieczorkiewicz, Kobieta-Małpa, Kobieta-Niedźwiedź. Historia s pojrzenia na Julię Pastranę * Tomasz Szerszeń Warszawa - Paryż: obrazy destrukcji * Aleksandra Melbechowska-Luty „Posąg jest przezroczem, duchowym widziadłem. przypomnień o mitach i magii skulptury. * Janusz Barański Antropologia, między przed- a ponowoczesnością wróżb na nowy wiek.* Stanisław Fijałkowski Kilka problevnéw budowy obrazu w pismuach Kilka - garść Wadysława Strzemińskiego. * Aleksander Jackowski W kręgu sztuki trudnej do nazwania (Krzysztof Okoń, Rt)man Śledź, Władysław Rząb). * Anna Niedźwiedź Sztuka czytania ikon. (Robin Cormack, „Malowanie duszy. Ikony, maski w religijności typu ludowego. Kilka uwag na przykładzie Częstochowskiej. materiałów dotyczących wizerunku * Anna Niedźwiedź Symbolika ran z obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej Matki Boskiej w twórczości niezależnej lat osiemdziesiątych. * Anna Krynicka Xięga i Księga - dwie przestrzenie doświadczenia (czytania), szkic topograficzny. * Marta Steiner Opera z pachnącego z Michałem Kokotem. portu. * Hubert Czachowski Formy duszy. Rozmowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e3cc6cacac9276a74d194b895f9e8d2a.pdf 1e45df4643be041d4cab64710f896461 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:704 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:648 Title A name given to the resource Metal w kulturze przedkolumbijskiego Meksyku / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2, s.157-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I V z. 2 ANDRZEJ WOŻNIAK METAL W KULTURZE PRZEDKOLUMBIJSKIEGO MEKSYKU W licznych publikacjach, przeznaczonych dla szerokiego kręgu czy­ telników, a także w niektórych pracach naukowych spotkać można się ze stwierdzeniem, że w cywilizacjach przedkolumbijskiego Meksyku me­ tal nie posiadał żadnego praktycznego zastosowania i używany był głów­ nie do wyrobu ozdób. W wydanym w roku 1961 katalogu wystawy: „Skarby sztuki meksy­ kańskiej od czasów przedkolumbijskich do naszych dni", dyrektor w y ­ stawy, Ferdynando Gomboa, pisze: „Należy zaznaczyć, że cywilizacje prekolumbijskie [Meksyku — A. W.] używały metali wyłącznie do w y ­ robów złotniczych, nigdy nie wyrabiano z nich narzędzi, gdyż nie zna­ no metali twardych" . Opracowany przez kilkudziesięciu specjalistów z różnych dziedzin Dictionnaire archéologique des techniques poświęca metalurgii mezoamerykańskiej niewiele ponad pół strony. Po wzmiankach o najwcześ­ niejszych zabytkach metalowych z tego terenu, wymienieniu używanych metali i technik, następuje stwierdzenie, iż „mieszkańcy Mezoameryki w praktyce nie znali narzędzi metalowych, ale wytwarzali piękną biżu­ terię" . Podobnych opinii, chociaż nie zawsze tak kategorycznie wyra­ żanych, można by przytoczyć jeszcze wiele. Były one jeszcze bardziej powszechne w połowie lat czterdziestych, kiedy znany uczony meksy­ kański, prof. Alonso Caso, pisał w tomie omawiającym wkład Meksyku do kultury światowej: 1 2 „Bardzo często słyszy się ż y l i ,w epoce k a m i e n i a . ... co narzędzi z krzemienia. Obecnie k i e t w i e r d z e n i e jest n i e s ł u s z n e . tale i u ż y w a l i ich, lecz w ł a ś n i e 1 Skarby Warszawa 2 sztuki 1961, s. Dictionnaire zdanie, ż e I n d i a n i e M e k s y k u i ś r o d k o w e j Ameryki m a prawdopodobnie znaczyć, że u ż y w a l i w y ł ą c z n i e jednak m o ż e m y s t w i e r d z i ć z c a ł ą p e w n o ś c i ą , ż e ta­ Indianie ś r o d k o w o a m e r y k a ń s c y nie tylko znali me­ dlatego, ż e z n a l i j e tak dobrze, zostali podbici p r z e z meksykańskiej od czasów przedkolumbijskich do 20. archéologique des techniques, Paris 1963, s. 623. naszych dni, �158 A N D R Z E J WOŹNIAK E u r o p e j c z y k ó w , s z u k a j ą c y c h z ł o t a i s r e b r a , w k t ó r e t a k o b f i t o w a ł a Ameryka. Nie n a l e ż y j e d n a k s ą d z i ć , ż e m e t a l e b y ł y u ż y w a n e j e d y n i e rw f o r m i e b i ż u t e r i i i o z d ó b . Z metalu wyrabiano t a k ż e podstawowe narzędzia" . 3 Z czego wynikają tak poważne różnice zdań i która ze stron ma słuszność? Otóż, jak się wydaje, postawa strony negującej istnienie w Meksyku metalurgii użytkowej, a nie tylko złotnictwa, nie wynika bynajmniej z naukowo uzasadnionego przekonania o takim stanie rze­ czy, lecz z nieznajomości literatury przedmiotu, dosyć zresztą ubogiej i w wielu wypadkach mającej charakter przyczynkarski. Bibliografia prac specjalistycznych poświęconych metalurgii meksy­ kańskiej zawiera niewiele pozycji i jeszcze mniej nazwisk autorów. Po­ ważne studia nad t y m zagadnieniem zapoczątkowane zostały przez dwu uczonych francuskich H. Arsandaux i P. Riveta opublikowanym w ro­ ku 1921 w „Journal de la Société des Américanistes de Paris" artyku­ łem o metalurgii m e k s y k a ń s k i e j . W artykule tym oraz następnych pracach wysunięta została teza o powiązaniach ośrodków metalurgii me­ ksykańskiej z Ameryką Południową. Badając szereg wytworów meta­ lurgii meksykańskiej Arsandaux i Rivet zwrócili uwagę, że wiele z nich wykonanych zostało ze stopu w mniejszym lub większym stopniu przy­ pominającym brąz. Fakt ten, wraz z występowaniem w Meksyku pew­ nych technik nie znanych w metalurgii z terenu Kolumbii i Przesmyku Panamskiego, a rozpowszechnionych w Peru, nasunął im przypuszcze­ nie o kontaktach drogą morską między peruwiańskim ośrodkiem meta­ lurgii (zaznaczyć należy, że teza ta ma jeszcze obecnie swoich przeciw­ ników) . 4 5 Poza artykułami Arsandaux i Riveta oraz niewielką pracą M . H. Savilla o złotnictwie m e k s y k a ń s k i m przez cały okres międzywojenny literatura przedmiotu nie wzbogaciła się o żadne poważniejsze publika­ cje, jeśli nie liczyć raportów z badań archeologicznych (głównie la­ ta trzydzieste), zawierających m. in. opisy zabytków metalurgii i złot­ nictwa. W 1946 r. opublikowana została praca C. H. Aguilara o złotnictwie w prekortezjańskim M e k s y k u oraz monografia P. Rivieta i H. Arsan6 7 3 A . C a s o , Contribution de las culturas indígenas de Mexico a la cultura mun­ [w:] Mexico y la Cultura, M e x i c o 1946, s. 74. H . A r s a n d a u x , P. R i v e t , Contribution a l'étude de la métallurgie mexi­ caine, „ J o u r n a l de l a S o c i é t é des a m é r i c a n i s t e s de P a r i s " , t. 13: 1921. H . A r s a n d a u x , P. R i v e t , Nouvelle note sur la métallurgie mexicaine, „ L ' A n t h r o p o l o g i e " , t. 33.1923', s. 63-84. M . H . S a v i l l e , The goldsmiths art in ancient Mexico, N e w Y o r k 1920. dial, 4 5 6 7 C. H. A g u i l a r P i e d r a , A n t r o p o l ó g i c a " , t. 2:1946 n r 2. La orfebrería en el México precortesiano, „Acta �159 METAL W KULTURZE PRZEDKOLUMBIJSKIEJ 8 daux La métallurgie en Amérique précolombienne , stanowiąca podsu­ mowanie ćwierćwiekowego dorobku obu autorów w tej dziedzinie. W latach pięćdziesiątych i na początku sześćdziesiątych tematyka została podjęta przez uczonych amerykańskich S. K. Lothropa , D. T. Easby , D. M . Pendergasta . Zarówno Lothrop, opierający się na ana­ lizie przedmiotów metalowych z Chichen-Itza, jak Pendergast, którego praca poświęcona została typologii mezoamerykańskich zabytków meta­ lurgii, wystąpili przeciwko tezie Arsandaux i Riveta o powiązaniach metalurgii meksykańskiej i peruwiańskiej. Jednak już w parę lat póź­ niej Easby opierając się na nowych danych skłonny jest tezę tę z pew­ nymi poprawkami podtrzymać. W powyższym, bardzo pobieżnym przeglądzie literatury (do niektó­ rych pozycji powrócę jeszcze niżej) wymienione zostały jedynie prace najważniejsze, oparte na analizie większej ilości zabytków metalurgii meksykańskiej bądź też źródeł pisanych z okresu podboju Meksyku . Mimo iż poglądy autorów w stosunku do wielu zagadnień, a przede wszystkim genezy metalurgii meksykańskiej, są niekiedy krańcowo róż­ ne, to cele, jakie sobie stawiają, są w większości wypadków podobne: 1) wyjaśnienie genezy metalurgii meksykańskiej, 2) odtworzenie metod i technik, jakimi posługiwali się rzemieślnicy meksykańscy przy obrób­ ce metalu. Prócz wymienionej literatury specjalistycznej mamy oczywiście wiele publikacji (zarówno popularnych, jak i naukowych) dotyczących przedkolumbijskiegO' Meksyku, zawierających pewną ilość informacji o złotnictwie czy metalurgii w ogóle. Autorzy większości z nich opie9 10 11 1 2 13 8 Paris P. R i v e t , 1946. H. Arsandaux, La métallurgie en Amérique 9 précolombienne, S. K . L o t h r o p , Metals from Cenote of Sacrifice Chichen Itza, "Memoirs of t h e P e a b o d y M u s e u m of A r c h e o l o g y a n d E t h n o l o g y H a r v a r d sity", t. .10: 1992 n r 2. Yucatan, Univer­ 1 0 D. T . E a s b y , Ancient American goldsmiths, „ N a t u r a l History", t. 68(8): I960; t e n ż e , Sahagun y los orfebres precolombinos de Mexico, „ A n u a l e s del I n ­ stituto N a c i o n a l de A n t r o p o l o g i a e H i s t o r i a " , 9(38): 195'5/195'7; t e n ż e , Two „South American" metal technique found recently in Western Mexico, „American Anti­ quity," t. 28: 1962 n r 1. 1 1 D. M . P e n d e r g a s t , Metal Artifacts c a n A n t i q u i t y , " t. 28: 1962 n r 4. E a s b y , Two „South American"... in Prehispanie Mesoamerica, „Ameri­ 1 2 1 3 Obszerną bibliografię prac na temat metalurgii w przedkolumbijskiej A m e r y c e z a w i e r a a r t y k u ł W. A . B a s z i ł o w a, Swjazi driewnich cywilizacji Nowogo Swieta, [w:] Archieologija Starogo i Nowogo Swieta, M o s k w a 1966. S z u k a j ą c z w i ą z k ó w m i ę d z y w i e l k i m i c y w i l i z a c j a m i obu A m e r y k a u t o r o m a w i a m . i n . p o g l ą d y n a g e n e z ę m e t a l u r g i i m e k s y k a ń s k i e j (s. 286-290). �160 A N D R Z E J WOŻNIAK rają się jednak przede wszystkim na pracach wcześniej wymienionych a u t o r ó w , takich jak Saville, Arsandaux i Rivet, Lothrop czy Aguilar. W paru słowach należy wspomnieć jeszcze o źródłach, na których opierają się autorzy prac o metalurgii meksykańskiej. Pierwszą ich ka­ tegorię stanowią przedmioty metalowe zgromadzone w kolekcjach mu­ zealnych i zbiorach prywatnych Ameryki i Europy. Pełną wartość nau­ kową posiadają przede wszystkim przedmioty pochodzące z nowszych, fachowo prowadzonych badań archeologicznych. Niestety duża część kolekcji, zwłaszcza starszych, posiada wiele eksponatów bez wystarcza­ jącej, a niekiedy żadnej dokumentacji. Odnosi 'się' to przede wszystkim do kolekcji prywatnych. Jeśli idzie o drugą kategorię źródeł, t j . źródła pisane i ikonograficz­ ne, to większą ilość wiadomości na temat metalurgii, ściślej zaś sztuki jubilerskiej, zawiera jedynie praca Bernardino de Sahagun, Historia general de las cosas de Nueva España, oraz tzw. Spis podatkowy Montezumy . Pozostałe źródła z okresu podboju, zarówno relacje Hiszpa­ nów, jak i kroniki indiańskie, zawierają jedynie niewielkie wzmianki na ten temat. 14 15 Mezoameryka późno w stosunku do innych rejonów strefy starożyt­ nych cywilizacji amerykańskich poznała sposoby produkcji i obróbkę m e t a l i . Najdawniejszy metalowy wyrób znaleziony w Mezoameryce to ułamek lanej figurki z tumbagi (Au + Cu), odnaleziony pod kamien­ ną stellą (datowana na 782 r. n.e.) w Copanie. Przedmiot ten jednak prawdopodobnie nie jest miejscowego pochodzenia. Tradycja mówi, że pierwszymi metalurgami Meksyku byli Toltekowie. W toku dotychczasowych prac wykopaliskowych w Tuła odkryto jedynie dwa miedziane topory . Więcej przedmiotów metalowych zna­ leziono we współczesnych tolteckim warstwach Monte Alban I V w Oaxaca. Tak więc początki metalurgii meksykańskiej nie sięgają wstecz poza wiek I X - X n.e. (ew. V I I I - X ) . le 17 1 4 S z e r z e j n i ż w p o z o s t a ł y c h o p r a c o w a n i a c h tego t y p u z a g a d n i e n i e roli m e t a l u w p r z e d l k o l u m b i j s k i m Meksyfcu p o t r a k t o w a n e z o s t a ł o p r z e z W . Krickeberga w p r a c y Altmexikanische Kuituren, B e r l i n 1956. 1 5 t Publikowane 2, B e r l i n 1890. 1 8 w: A. P e ñ a f i e l Monumentos del Arte P o g l ą d y n a temat genezy m e t a l u r g i i m e k s y k a ń s k i e j o c y t o w a n y w y ż e j a r t y k u ł B a s z i ł o w a , op. cit., s. 286-290. 1 7 Mexicano omawiano Antiguo, w oparciu G. C. V a i l l a n t , Aztekowie z Meksyku, W a r s z a w a 1965, s. 95. B a s z i ł o w pisze jedna'k, ż e w T u l a n i e z n a l e z i o n o ż a d n y c h p r z e d m i o t ó w m e t a l o w y c h . �IGI METAL W KULTURZE PRZEDKOLUMBIJSKIEJ W Mezoameryce istniały dwa ośrodki metalurgii. Pierwszy, to kilka rejonów na południe od doliny Meksyku, w których rozpowszechnione były liczne wspólne typy wyrobów metalowych i takie same sposoby obróbki metalu. Charakterystyczne jest t u szeroko rozpowszechnione użycie złota. Przeważającą większość przedmiotów metalowych stano­ wią ozdoby. Centrum, z którego pochodziła metalurgia tego ośrodka, była jak się obecnie wydaje -— południowa część terenów zamieszka­ nych przez Majów. Metal pojawia się tu w końcu I tysiąclecia n.e. Drugi ośrodek obejmował terytoria zachodnich stanów Meksyku, w pierwszym rzędzie stan Michoacan. Tutaj właśnie, jak się przypuszcza, znajdowa­ ło się metalurgiczne centrum całego zachodniego wybrzeża Meksyku. Własną metalurgię posiadały także kultury stanów zachodnich Colima i Jalisco. Podstawowym materiałem używanym przez miejscowych me­ talurgów była samorodna miedź. Wyrabiano z niej liczne przedmioty użytkowe i ozdoby. Problem powiązań tych centrów między sobą jest dosyć skompliko­ wany i nierozwiązany jeszcze ostatecznie — przede wszystkim ze wzglę­ du na słabe przebadanie kultury zachodniego Meksyku. Podobnie złożony i nie w pełni wyjaśniony jest problem wzajem­ nych stosunków między trzema podstawowymi ośrodkami metalurgii strefy starożytnych cywilizacji. Stwierdzić można, że najstarszy był peruwiański ośrodek metalurgiczny, nieco młodszy — kolumbijski. Czy jednak ośrodek kolumbijski powstał w rezultacie kontaktów miejscowej ludności z Peru, czy też samodzielnie — trudno obecnie dać jednoznaczną odpowiedź. Wyraźnie odmienny charakter każdego z tych ośrodków dowodzi jednak, że w każdym razie rozwijały się one samodzielnie, chociaż łączyły je jakieś kontakty. Strefą tych kontaktów było teryto­ rium Ekwadoru, którego północna część leżała w strefie ośrodka ko­ lumbijskiego. Tutaj w prowincji Esmeraldas znalezione zostały przed­ mioty metalowe podobne w stylu do wyrobów z Panamy. W tym czasie złote, srebrne i miedziane przedmioty pochodzące z późnej kultury nad­ brzeżnego Ekwadoru — Milagro, posiadają analogie w przedmiotach metalowych Chimu i Peru. Najsłabiej dotychczas wyjaśnione wydaje się pojawienie metalu w Mezoameryce. Problem ten wywołuje najbardziej przeciwstawne przypuszczenia. Komplikuje się on t y m bardziej, że takie cechy, jak wytwarzanie brązu, używanie srebra, znane są w Peru i Meksyku, pod­ czas gdy w ośrodku kolumbijskim nie zostały stwierdzone. P. Rivet przypuszcza, że metalurgia meksykańska powstała jako rezultat nagłego przeniesienia do Meksyku peruwiańskich metod obróbki m e t a l i , wzbo18 1 1 Arsandaux, Rivet, Nouvelle 11 — Etnografia Polska, t. X I V , z. 2 note... �162 A N D R Z E J WOŻNIAK gaconych o wynalazki kolumbijskie. Przeniknięcie ich do Meksyku na­ stąpiło drogą morską z pominięciem terytorium Kolumbii i Przesmyku Panamskiego. Przeciwstawny punkt widzenia, reprezentowany przez Aguilara i Lothropa , bazuje na dużej ilości przedmiotów produkcji kolumbijsko-panamskiej, znalezionych w Meksyku (znaleziska z tzw. „studni ofiar" w Chichen-Itza, a także ze stanów Hidalgo, Oaxaca i nawet tery­ torium Tarasków). D. M . Pendergast w pracy poświęconej typologii mezoamerykańskich przedmiotów metalowych, dowodzi istnienia związków pomiędzy południowomajowskim centrum metalurgii a kulturami centralnej Ameryki. Tak więc wolno przypuszczać, że metalurgia kultur Przesmyku Panam­ skiego wywarła znaczny wpływ na rzemiosło plemion Maja i środko­ wego Meksyku. Nie można jednak w pełni odrzucić możliwości związków między metalurgią meksykańską a peruwiańską. Pewne nowe dane do tego zagadnienia zawiera opublikowany niedawno artykuł D. T. Easby , dotyczący techniki wyrobów złotych z taraskańskiego grobu w Uruapanie (stan Michoacan). Easby zwraca uwagę na podobieństwa w sztuce j u b i ­ lerskiej zachodniego Meksyku z jednej strony a Peru i Ekwadoru z dru­ giej. 19 20 * Wiadomości o organizacji rzemiosła w przedkolumbijskim Meksyku odnoszą się głównie do miast azteckich, a przede wszystkim Tenochtitlanu. W dosyć zróżnicowanym już w okresie podboju społeczeństwie az­ teckim, rzemieślnicy (tolteca), między nimi również i ci, którzy trudnili się obróbką metali, zajmowali pozycję wyższą wprawdzie od chłopów (macehualtin), niższą jednak od warstwy kupców (pochteca). Wśród licznych korporacji zrzeszających rzemieślników różnych specjalności istniały także korporacje jubilerów i odlewników miedzi. Jubilerzy z kolei w za­ leżności od technik, jakie stosowali, dzielili się na dwie kategorie: jedni z nich obrabiali złoto przez kucie na zimno lub gorąco, przetwarzając je w cienkie jak papier płaty, drudzy zaś, uważani za właściwych m i ­ strzów sztuki złotniczej, stosowali głównie technikę odlewniczą i inne pokrewne. Pisząc o azteckich jubilerach, których wyroby podziwiali najwięksi złotnicy Hiszpanii, Barnal Diaz del Castillo wspomina, że „naj­ liczniejsi i najlepsi zamieszkiwali miasto Escapuzalco o milę od Meksy­ k u " , chociaż nie brakowało ich i w samym Tenochtittlanie. Jubilerzy, 21 1 9 A g u i l a r Piedra, La orfebreria...; E a s b y , Two „South American"... B. D i a z del C a s t i l l o , . Pamiętnik historia podboju Nowej Hiszpanii, Warszawa Lothrop, Metals from Cenote... czyli prawdziwa 2 0 2 1 żołnierza Korteza, 1962, s. 236. �163 METAL W KULTURZE PRZEDKOLUMBIJSKIEJ szlifierze szlachetnych kamieni i inni rzemieślnicy wytwarzający przed­ mioty zbytku pracowali przede wszystkim na potrzeby Montezumy i jego dworu, co jednak nie wiązało się, jak już wspomniano wyżej, z bardziej uprzywilejowaną pozycją w społeczeństwie. Jeżeli coś wyróż­ niało ich w społeczności azteckiej, to, jak pisze Soustelle, jedynie pewien nimb obcości i egzotyki. Mimo że, podobnie jak innych rzemieślników nazywano ich tolteca, to w oczach Azteków zwyczaje upodabniały ich raczej do innych ludów, jeszcze bardziej odległych i egzotycznych. Ich bóg Xipetotec „który był bogiem ludzi z wybrzeża, prawdziwie bogiem z Tzapotlan", dzierżył w rękach niewielką tarczę ze złota „tak jak ci ludzie z wybrzeża" . Bogowi temu oddawano cześć w świątyni zwanej Yopico, t j . „świątynia Yopi". Yopi była to nazwa ludu, który zamieszki­ wał w części niepodległego władzy Azteków terytorium na wybrzeżu Oceanu, między Meksykiem a Mixtekami. Nazywano ich także „Tlappaneca — malowani ludzie". O stosunkowo wysokim, w porównaniu z innymi terenami Mezoameryki, stopniu rozwoju sztuki złotniczej i me­ talurgii w ogóle w zachodnim Meksyku świadczą m. in. dane archeolo­ giczne. Stamtąd więc prawdopodobnie przynieśli owi Yopi wraz z przy­ odzianym w złoty płaszcz bogiem Xipe Totec, swoje u m i e j ę t n o ś c i . Na temat samej organizacji korporacji rzemieślniczych niewiele wia­ domo. Z relacji informatorów Sahaguna można wnioskować, że istniał podział na majstrów i uczniów (czy też czeladników). Uczniowie zdo­ bywali umiejętności zawodowe, wykonując początkowo mniej skompli­ kowane prace. Podstawowym surowcem produkcji jubilerskiej było złoto. Bardzo rzadko używano srebra, które było w Meksyku metalem rzadkim, zna­ nym tylko w postaci samorodnej. Złoto, stanowiące jedną z form danin, jakie Aztecy otrzymywali od podbitych plemion, pochodziło przede wszystkim z miast doliny Oaxaca (np. Mictlan, Etlan, Camotlan, Teocuitlan — sama zresztą nazwa tego ostatniego oznacza „miejsce złota") oraz z wybrzeża Zatoki Meksykańskiej, z terytorium obecnego stanu Vera Cruz. Złoto dostarczano w formie gotowych wyrobów jubilerskich, w postaci piasku (lub ziaren) transportowanego w naczyniach z tykwy i rurkach z trzciny. Surowiec ten szedł oczywiście w ręce jubilerów Tenochtitlanu i Azcapotzalco. Złotnicy meksykańscy stosowali przy obróbce złota następujące techniki: odlewanie, kucie, inkrustację i prawdopodobnie lutowanie. Techniką, w której osiągnęli największe mistrzostwo było odlewanie 22 23 2 2 J . S o u s t e l l e , La vie quotidienne espagnole, P a r i s 1955, s. 94. S o u s t e l l e , op. cit., s. 95. 2 3 des Aztèques a la veille de la conquête �164 ANDRZEJ WOZNIAK 2i metodą „traconego wosku". Dzięki Sahagunowi , którego informato­ rami byli prawdopodobnie mieszkańcy Azcapotzalco, sposób produkcji złotych przedmiotów przy użyciu tej metody oraz stosowane przy tym narzędzia znamy stosunkowo dobrze. Ponieważ opis metody ujęty w 54 punkty na k i l k u stronach druku zawiera sporo powtórzeń (nie chodzi bynajmniej o powtórzenia charakterystyczne dla prozy azteckiej) i nie­ jasności, przytaczam go jedynie w obszernym skrócie: „1. T u t a j o p o w i a d a s i ę o p r a c y j u b i l e r ó w : t y c h , k t ó r z y r o b i ą m o d e l p r z y pomocy w ę g l a drzewnego i w o s k u , n a k ł a d a j ą c n a ń rysunek i w ten s p o s ó b o d l e w a j ą złoto i srebro. 2. Z a c z y n a j ą s w o j ą p r a c ę iw s p o s ó b n a s t ę p u j ą c y : d r z e w n y , k t ó r y drobno m i e l ą . najpierw majster daje im węgiel 3. A k i e d y z m i e l ą , d o d a j ą [tu] t r o c h ę gliny, t ł u s t e j z i e m i , z k t ó r e j w y r a b i a s i ę g a r n k i , m i e s z a j ą w ę g i e l z g l i n ą , m i e s z a j ą i w y r a b i a j ą tak, ż e te d w i e s u b s t a n c j e stanowią jedną spoistą i zwartą masę. 4. I k i e d y m a s a jest j u ż p r z y g o t o w a n a , n a d a j ą j e j f o r m y c i e n k i c h d y s k ó w , k t ó r e w y s t a w i a j ą n a słońce. W taki sam s p o s ó b f o r m u j ą kilka d y s k ó w z samej tylko gli­ ny i w y s t a w i a j ą n a s ł o ń c e . 5. R z e c z y te s u s z ą s i ę w c i ą g u d w u d n i n a s ł o ń c u i s t a j ą s i ę t w a r d e j a k k a m i e ń . 6. K i e d y w ę g i e l [tzn. m i e s z a n k a z w ę g l a i g l i n y — A . W.] dobrze p r z e s c h n i e i s t a n i e s i ę bardzo t w a r d y , t n ą go, w y c i n a j ą go w t e d y p r z y p o m o c y miedzianego skrobacza. 7. T o co zostaje w y c i ę t e , p o w i n n o b y ć podobne do o r y g i n a ł u i p o w i n n o m i e ć ż y ­ cie, dlatego ż e , j a k i m by n i e b y ł p r z e d m i o t , k t ó r y c h c ą z r o b i ć , m o d e l p o w s t a j ą c y z tego, p o w i n i e n b y ć podobny do o r y g i n a ł u i m i e ć ż y c i e . 8. N a p r z y k ł a d ( j e ś l i c h c ą p r z e d s t a w i ć ] H u a s t d k a , m i e s z k a j ą c e g o w s ą s i e d n i m k r a ­ j u , z jego w i e l k ą oizdobą w n o z d r z a c h , p r z e k ł u w a j ą c ą jego c h r z ą s t k ę n o s o w ą [albo] ze s t r z a ł ą p r z e c h o d z ą c ą w p o p r z e k t w a r z y i z c i a ł e m t a t u o w a n y m w w ę ż o w a t e r y ­ sunki z obsydianowymi ostrzami, n a d a j ą w ę g l o w e j mieszance taki w y g l ą d , w y c i ­ n a j ą go i p o k r y w a j ą w s p o m n i a n y m i w y ż e j r y s u n k a m i . 9. D o k ł a d n i e o g l ą d a j ą to s t w o r z e n i e , k t ó r e c h c ą p r z e d s t a w i o n a jego istota i w y g l ą d z e w n ę t r z n y " . przedstawić, jak powinna być [ n r 10-13 z a w i e r a j ą podobne opisy s p o r z ą d z a n i a m o d e l u ż ó ł w i a , p t a k a , k r a b a , r y b y , jaszczurki]. 14. J a k i e by n i e b y ł o z w i e r z ę , k t ó r e c h c ą p r z e d s t a w i ć ono [zawsze] jest w y c i n a n e z w ę g l a w ten s p o s ó b . 15. A l b o j e ś l i c h c ą s p o r z ą d z i ć z ł o t y n a s z y j n i k o b s y p a n y d r o g o c e n n y m i k a m i e n i a ­ m i z a o p a t r z o n y od d o ł u w d z w o n e c z e k i ozdobiony r e l i e f a m i i r y s u n k a m i k w i a t ó w . 16. K i e d y 2 4 węglowa masa jest już przygotowana, opatrzona r y s u n k a m i i wycięta, P r z y t o c z o n y p o n i ż e j opis pochodzi z d z i e ł a B e r n a r d i n o de S a h a g u n, H i s t o ­ r i a general de las Cosas de la Nueva E s p a ñ a , teíkst a z t e c k i , w y d . w : E . S e l e r , Fray Bernardino de Sahagun, S t u t t g a r t 1927, s. 369-373. T ł u m a c z e n i e p o l s k i e z p r z e ­ k ł a d u r o s y j s k i e g o K . W . K i n ż a ł o w a z a w a r t e g o w a r t y k u l e pt. -Astiefcsfcoje zolotoje nagrudnoje ukraszeniye, „ S b o r n i k M u z i e j a A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i , " t. 19: 1960, s. 212-214. S z c z e g ó ł o w ą a n a l i z ę o p i s a n e j p r z e z S a h a g u n a t e c h n i k i „ t r a c o ­ nego w o s k u " s t a n o w i p r a c a D . T . E a s b y , Sahagun y las orfebres precolombinas de Mexico, „ A n a l e s del Instituto N a c i o n a l de A n t r o p o l o g i a e H i s t o r i a , " t. 9:1955, s. 85-116. �165 METAL W KULTURZE PRZEDKOLUMBIJSKIEJ gotują wosk i m i e s z a j ą go z b i a ł y m copalem, dzięki czemu staje s i ę on b a r d z i e j spoisty. 17. W t e d y o c z y s z c z a j ą go p r z y pomocy f i l t r a , ż e b y u s u n ą ć n i e c z y s t o ś c i w o s k u , b r u d i glinę z nim zmieszaną. 18. K i e d y w o s k jest p r z y g o t o w a n y , r o b i ą go c i e n k i m n a p ł a s k i m k a m i e n i u i r o z w a ł k o w u j ą go za p o m o c ą r ę c z n e g o d r e w n i a n e g o w a ł k a " . [p. 19 — p o w t ó r z e n i e p. 18]. 20. K i e d y w o s k s t a j e s i ę ( z u p e ł n i e c i e n k i , n a p o d o b i e ń s t w o p a j ę c z y n y i w e w s z y ­ s t k i c h m i e j s c a c h m a j e d n a k o w ą g r u b o ś ć , n a k ł a d a j ą go n a w y c i ę t y w ę g i e l i d o ­ kładnie owijają woskiem, [p. 21 i 2E — p o w t ó r z e n i e p. 20]. 23. W o s k n a k ł a d a n y j e s t z a p o m o c ą k a w a ł e c z k a d r z e w a . 24. I k i e d y w s z y s t k o j u ż z o s t a ł o z r o b i o n e w s p o s ó b w y ż e j o p i s a n y i w o s k n a ł o ż o n y n a wszystkie części w ę g l a , n a n o s z ą , n a k ł a d a j ą r o z t ł u c z o n y n a proszek w ę g i e l n a powierzchnię wosku. 25. M i e l ą bardzo drobno w ę g l o w y p r o s z e k i n a k ł a d a j ą d o s y ć g r u b ą w a r s t w ę n a woskową powierzchnię. 26. I k i e d y w s z y s t k o jest p r z y g o t o w a n e w ten s p o s ó b , n a k ł a d a j ą n a to d r u g ą otocz­ k ę : w ' k s z t a ł c i e m u s z l i , k t ó r a o t a c z a m o d e l i z a k r y w a go. 28. T a m u s z l a jest t a k ż e z r o b i o n a z w ę g l a m i e s z a n e g o z g l i n ą , a l e n i e drobno z m i e ­ lonego, l e c z g r u b o r o z t ł u o z o n e g o . 29. K i e d y m o d e l jest j u ż z a m k n i ę t y i otoczony m u s z l ą , z o s t a w i a j ą go, aby s e c h ł przez d w a dni. 30. W t e d y u m i e s z c z a j ą [na n i m ] r o w e k , k t ó r y r o b i s i ę t a k ż e z w o s k u . 31. S ł u ż y on z a k a n a ł , p r z e z k t ó r y w l e w a j ą roztopione z ł o t o . 32. W t e d y s t a w i a j ą n a z i e m i t y g i e l do topienia, k t ó r y t a k ż e z r o b i o n y j e s t z i gliny. węgla 33. T u u m i e s z c z a s i ę t a k ż e w ę g i e l [tj. f o r m ę z w ę g l a i g l i n y — A . W . ] . 34. T u t a j w ł a ś n i e z ł o t o topi się, s t a j e s i ę r z a d k i e , d o s t a j e s i ę do ż ł o b k a , p r z e c h o d z i przezeń, s p ł y w a w d ó ł i rozprzestrzenia s i ę tam [okrążając model]. 35. I k i e d y ono r o z t o p i ł o s i ę i d o s t a ł o do f o r m y i k i e d y n a p r z y k ł a d w y k o n a l i n a ­ s z y j n i k l u b j a k i k o l w i e k iz w i e l u p r z e d m i o t ó w w y m i e n i o n y c h w t y m r o z d z i a l e , p o ­ l e r u j ą go p r z y p o m o c y grubego p i a s k u . 36. A k i e d y p o l e r o w a n i e s k o ń a z o n e , u m i e s z c z a j ą go z ałunem." [p. 37 j a k w p. 36]. 38. P ó ź n i e j k ł a d ą go w o g i e ń i t a m go n a g r z e w a j ą . [odlany przedmiot] w kąpieli 39. I k i e d y w y j m u j e s i ę go z ognia, k ą p i ą go po r a z d r u g i i s m a r u j ą ( t a k z w a ­ n y m ] z ł o t y m .smarem, k t ó r y robi s i ę z b r u d n e j z i e m i 'zmieszanej z n i e w i e l k ą i l o ś c i ą soli. D z i ę k i t e m u z ł o t o s t a j e s i ę p i ę k n e i b a r d z o ż ó ł t e . " Kilka dalszych punktów zawiera jeszcze krótkie wzmianki o takich technikach, jak kucie, lutowanie, o podziale jubilerów na kategorie w zależności od stosowanych technik oraz o zmianach, jakie zaszły w rzemiośle jubilerskim po podboju hiszpańskim. Jeśli idzie o wyroby złotnicze, to wydaje m i się, że nie ma potrzeby dokładnego ich w y l i ­ czania. Oprócz przedmiotów wymienionych w opisie Sahaguna, do naj­ częściej spotykanych ozdób należały: kolczyki, naszyjniki, pierścienie, dzwonki, różnego rodzaju wisiorki, pektorały, spinki itp. �166 ANDRZEJ WOZNIAK Nieporównanie mniej wiemy o rzemieślnikach wyrabiających przed­ mioty użytkowe. Jak już wspomniano, w Tenochtitlanie istniała obok korporacji jubilerów podobna zrzeszająca odlewników miedzi (miedź i cyna występowały najobficiej w prowincji Chinantecas). Wiadomo, że prócz techniki odlewu stosowali oni również i inne, którymi posługiwali się złotnicy, a więc kucie na zimno i na gorąco, być może lutowanie, a także wytłaczanie i pozłacanie. Poza narzędziami używanymi przy odlewaniu a opisanymi przez informatorów Sahaguna, stosowanymi najprawdopodobniej również przez odlewników miedzi, o narzędziach używanych w wypadku innych technik nic prawie nie wiemy. Diego de Landa pisze, że rzemieślnicy Majów „ostrza toporków wykonywali uderzeniami kamienia, ponieważ metal był miękki" . Ów miękki metal to prawdopodobnie występujący niekiedy w znaleziskach na Jukatanie stop złota z ołowiem, a kamień, którym wykonano ostrza — rodzaj młota kamiennego. Skoro jesteśmy już przy stopach metali warto podkreślić, że meta­ lurgia przedkolumbijskiego_ Meksyku znała ich kilka. Znane mieszkań­ com Meksyku metale, t j . złoto, ołów, miedź, cynę i srebro, łączono w stopy w wielu wypadkach nie znane w Europie: np. miedź z ołowiem, złoto z miedzią (Au + Cu + Ag jako zanieczyszczenie, tzw. tumbaga). Stop miedzi z ołowiem posiada właściwości podobne do brązu, ale znano również brąz właściwy, t j . stop miedzi z cyną (Cu + Sn). Sprawa zna­ jomości brązu w przedkolumbijskim Meksyku długo wywoływała wśród amerykanistów spory. Jedni twierdzili, że był on w ogóle nie znany, inni zaś, że odnalezione przedmioty z metalu o cechach brązu są w y n i ­ kiem dość przypadkowych połączeń metali, a być może nawet natural­ nych zanieczyszczeń. Tego rodzaju opinie można spotkać jeszcze w sto­ sunkowo niedawnych publikacjach, chociaż prace Arsandaux i Riveta z lat dwudziestych w sposób przekonujący udowadniają, że brąz w Me­ ksyku był znany i że nie był stopem przypadkowym. Wśród 106 prze­ badanych przez nich przedmiotów metalowych 36 (tj. 34%) zawierało mniejsze lub większe domieszki cyny. W paru przedmiotach, które pod­ dano dokładniejszej analizie chemicznej, ilość cyny wynosiła 6,2-7,2% , podczas gdy np. w brązach greckich badanych przez Phillipsa (przełom I I i I tys. p. n. e.) ilość cyny i innych domieszek waha się w granicach od ułamka procenta do 9,5'Yo . 25 26 27 2 5 1955, Diego de L a n d a , Soobszczenie s. 156, " A r s a n d a u x , R i v e t , Nouvelle 2 7 o Helach w Jukatanie, Moskwa-Leningrad note... s. 69. G . B . P h i l l i p s , The composition of some ancient bronze in the dawn of the art of metallurgy, „ A m e r i c a n Anthropologist", t. 24:1922 n r 2, s. 129-143, z a ­ b y t k i n r 6-10. �METAL W KULTURZE 167 PRZEDKOLUMBIJSKIEJ Dodatkowym argumentem, że brązy meksykańskie nie są stopem przypadkowym, jest fakt, że żadna z tzw. siekier — monet (miedziane siekiery używano wyłącznie jako środek wymiany, zastępujący pienią­ dze) nie zawierała domieszek cyny, podczas gdy 68,7% prawdziwych, tj. przeznaczonych do użytku siekier taką domieszkę cyny zawiera (Cii + Sn lub niekiedy Cu + Pb). Najpełniejsze zestawienie przedmiotów metalowych używanych w przedkolumbijskim Meksyku daje A. Caso w cytowanej już pracy . Są to przedmioty pochodzące z wykopalisk archeologicznych, znajdu­ jące się w kolekcjach muzealnych lub poświadczone przez kroniki z okresu podboju albo wkrótce po nim. Spis ten posiada jednak pewne mankamenty: autor wyliczając owe przedmioty nie podaje, z jakiego metalu zostały wykonane, nie wymienia też źródła (zabytki czy źródła pisane) poświadczającego używanie tego czy innego przedmiotu przez mieszkańców przedkolumbijskiego Meksyku. Ponieważ, jak już wspom­ niano, literatura dotycząca metalurgii meksykańskiej jest dosyć uboga, a niektóre z wydawnictw (szczególnie np. katalogi muzeów a m e r y k a ń ­ skich), trudno dostępne, braki te uzupełnione zostały jedynie częściowo. N a r z ę d z i a i p r z e d m i o t y u ż y t k o w e — miedziane ostrza coas do obróbki z i e m i , miedziane i brązowe topory, siekiery, ciosły i dłuta służące do obróbki drzewa i kamienia , miedziane półksiężycowate noże do obróbki drzewa, używane także jako środek płatniczy , miedziane igły, szpilki, szydła, haczyki rybackie , szczypce do depilacji oraz spinki z metali szlachetnych , złote podeszwy u sandałów dostoj­ ników azteckich , złote maski, trzonki do wachlarzy itp. B r o ń , s p r z ę t w o j e n n y — miedziane h e ł m y , toporki mie­ dziane i brązowe, miedziane ostrza oszczepów, złote ł u k i i tarcze z herbami. Złoto w szypułkach piór, miedziane siekiery i noże stanowiły również środek płatniczy obok jadeitu i ziaren kakao (pisze o t y m Bernal Diaz i inni kronikarze hiszpańscy). Metale, a raczej tlenki me­ tali, używane były również w garncarstwie, np. naczynia z Jukatanu, 28 29 30 31 32 33 34 35 3 6 2 8 Caso, 2 9 Np. z n a l e z i s k o ze s t a n u C o l L m a — por. K r i c k e b e r g , Diego de L a n d a , op. cit., s. 156, B e r n a i D i a z d e l 3 0 s. op. cit., 74-75. op. cit., s. Castillo, 509. op. cit., 259. 3 1 Vaillant, 3 2 K r i ck e b 1 3 A r s a n d a u x , R i v e t , Nouvelle note..., s. 63. B e r n a i D i a z d e l C a s t i l l o , op. cit., s. 226. 3 4 3 5 3 6 Vaillant op. cit., er g, op. (op. cit., s. 171. cit., s. 136. s. 96) p o w o ł u j ą c s i ę n a Ixtilixochitla. B e r n a i D i a z del C a s t i l l o , op. cit., s. 90, p r z y p u s z c z a ć j e d n a k n a l e ż y , ż e ó w złoty ł u k w y m i e n i a n y przez Bernala Diaza w ś r ó d i n n y c h d a r ó w Montezumy b y ł j e d y n i e o z d o b ą , a nie b r o n i ą n a d a j ą c ą s i ę do u ż y t k u . �168 ANDRZEJ WOZNIAK zwane plumbate, posiadały szklistą polewę, zawierającą domieszkę że­ laza i aluminium (a raczej tlenków tych metali) . Domieszkę ołowiu zawierało również kilka naczyń z Jukatanu eksponowanych na wysta­ wie sztuki m e k s y k a ń s k i e j . Nie wymieniam tu biżuterii i licznych ozdób z metali szlachetnych (rzadziej z miedzi), ponieważ rzeczy te są stosunkowo dobrze znane, a poza tym o wielu z nich pisze Sahagun w przytaczanym wyżej tekście. Pewnym świadectwem rozpowszechnienia wyrobów metalowych mogą być opisywane przez kronikarzy hiszpańskich targi w miastach meksykańskich . W opisach tych znajdujemy wzmianki świadczące, że na targowiskach, których bogactwo zdumiewało Hiszpanów, można było nabyć również przedmioty metalowe — zarówno ozdoby, jak i narzę­ dzia. Narzędzi miedzianych i brązowych kronikarze wymieniają nie­ wiele, ale wiadomo przecież, że interesowało ich przede wszystkim złoto. Można sobie wyobrazić wściekłość Hiszpanów, kiedy podczas jednej z rozpoznawczych wypraw Grijalvy zakupili na targu jednego z miast na wybrzeżu Zatoki Meksykańskiej większą ilość toporków, które wydawały im się złote, następnie zaś okazało się, że są one mie­ dziane, z cienką jedynie warstwą pozłoty . Przytoczone tu wiadomości nie pozwalają oczywiście na wniosko­ wanie o stopniu rozpowszechnienia wśród ludów przedkolumbijskiego Meksyku metalowych narzędzi i innych przedmiotów użytkowych. Sto­ sunkowo krótki okres rozwoju metalurgii meksykańskiej, ilość znalezisk archeologicznych wskazują, że ludność terenów nie leżących w bezpo­ średnim zasięgu oddziaływania większych ośrodków metalurgii użytko­ wej w okresie podboju posiadała jeszcze w swoim inwentarzu stosun­ kowo niezbyt dużą ilość metalowych przedmiotów użytkowych. Jedynie na obszarze zachodniego Meksyku znaleziono większą ich ilość. Był to teren oddziaływania silnego metalurgicznego ośrodka mixteckiego, nie­ dostatecznie jednak jeszcze zbadany pod względem archeologicznym. Na przeszkodzie większemu upowszechnieniu wyrobów metalowych nie stał bynajmniej w Meksyku brak umiejętności technicznych czy surowców. Wydaje się, że poziom rozwoju społeczno-gospodarczego l u ­ dów Mezoameryki nie stwarzał jeszcze konieczności stosowania narzędzi metalowych na szeroką skalę. Narzędzia te w okresie podboju współ­ istniały jeszcze z tradycyjnymi kamiennymi i obsydian owymi. Szcze­ gólnie ten ostatni surowiec, twardy, a jednocześnie niezbyt trudny do 37 38 39 40 3 7 M. L e h m a n n , Les céramiques précolombiennes, Skarby sztuki meksykańskiej..., s. 127-128. B e r n a i D i a z del C a s t i l l o , op. cit., s. 240. •"> K r i c k e b e r g , op. cit., s. 135. 3 8 3 0 Paris 1959, s. 5-6. �METAL W KULTURZE PRZEDKOLUMBIJSKIEJ 169 obróbki, nadający się świetnie do wyrobu wielu narzędzi, stanowił dla metalu silną konkurencję. Rozpatrując kwestię rozpowszechnienia metalu wśród ludów przedkolumbijskiego Meksyku dodać należy, że ich zaplecze techniczne nie stało w żadnej sprzeczności (jak to się niekiedy twierdziło), z ogólnym poziomem rozwoju gospodarczego. Inwentarz przedmiotów metalowych używanych przez ludność Egiptu pierwszych piramid, a nawet epoki Ramessydów, nie był o wiele bogatszy, a rozwój metalurgii niewątpliwie wolniejszy niż w M e k s y k u . Nie stanowiło to jednak, jak wiadomo, przeszkody dla rozwoju cywilizacji egipskiej. 41 Andrzej Woźniak METAL IN PRECOLUMBIAN MEXICO CULTURES S u m m a r y I n m a n y p o p u l a r publications, a n d i n s o m e s c h o l a r l y papers as w e l l , a n o p i ­ nion c a n be f o u n d that i n p r e c o l u m b i a n M e x i c o t h e r e w a s v i r t u a l l y no h a r d w a r e , a n d m e t a l w a s u s e d only for o r n a m e n t s . S u c h opinion is h a r d l y j u s t i f i e d ; h o w e ­ ver, it must be admitted t h a t l i t e r a t u r e on_ this s u b j e c t is scanty a n d often m e r e l y contributory. T h e r e v i e w of w o r k s on M e x i c a n m e t a l l u r g y h e r e p r e s e n t e d shows that for a long t i m e the o n l y s e r i o u s p a p e r s on t h e s u b j e c t h a v e b e e n w o r k s by P . R i v e t a n d H . A r s a n d a u x , t h o u g h investigations started i n t h e e a r l y n i n e t e e n -twenties. O n l y about ten y e a r s ago the p r o b l e m of p r e c o l u m b i a n M e x i c a n m e t a l ­ l u r g y w a s t a k e n up by a n u m b e r of students, m o s t l y A m e r i c a n . R e c e n t r e s e a r ­ ches, m a i n l y archeological, no longer a l l o w to doubt i n the e x i s t e n c e of p r e c o l u m ­ bian h a r d w a r e , though t h e origin of M e x i c a n m e t a l l u r g y i n g e n e r a l is s t i l l c o n ­ troversial. W r i t t e n , icnograiphic, a n d ardheological s o u r c e s r e v e a l t h a t m e t a l w o r k e r s i n o l d Mexico, had been o r g a n i z e d i n corporations of goldsmiths a n d of c o p p e r founders, h a d e m p l o y e d v a r i o u s techniques, a n d k n e w m a n y alloys, w i t h b r o n z e a m o n g them. A l l this, together w i t h t h e m a t e r i a l e v i d e n c e of 20 m e t a l objects l i s t e d i n t h i s paper, seems to p r o v e that it h a d not been the l a a k of t e c h n i c a l s k i l l s o r of ores, 4 1 P i e r w s z e ś l a d y u ż y w a n i a m e t a l u w E g i p c i e ( m i e d ź ) p o c h o d z ą z wczesnego okresu predynastycznego (ok. 6000-3300 p.n.e.). Z a s t o s o w a n i e jego b y ł o jeszcze w t y m okresie d o s y ć ograniczone — o g r o m n ą w i ę k s z o ś ć n a r z ę d z i i p r z e d m i o t ó w u ż y t k o w y c h w y r a b i a n o z k a m i e n i a (np. k u l t u r a B a d a r i ) . W y r o b y m i e d z i a n e r o z ­ p o w s z e c h n i ł y s i ę za p a n o w a n i a I d y n a s t i i (ok. 3100-2890 p.n.e.), a b r ą z p o j a w i ł s i ę w okresie Ś r e d n i e g o P a ń s t w a (ok. 2)133-1786 p.n.e.). Z o k r e s e m t z w . N o w e g o P a ń ­ s t w a (ok. 1576—1805 p.n.e.) w i ą ż e s i ę r o z k w i t m e t a l u r g i i , k t ó r y d o p r o w a d z i ł w E p o ­ ce P ó ź n e j (od ok, 1085 p.n.e.) do ostatecznego z a n i k u n a r z ę d z i k a m i e n n y c h . W t e d y t a k ż e zaczyna s i ę r o z p o w s z e c h n i a ć żelazo. T a k w i ę c r o z w ó j metalurgii egipskiej b y ł bardzo p o w o l n y i c h a r a k t e r y z o w a ł s i ę d ł u g o t r w a ł y m w y s t ę p o w a n i e m obok n a ­ rzędzi metalowych r ó w n i e ż i kamiennych. �170 A N D R Z E J WOŹNIAK that h i n d e r e d the s p r e a d of h a r d w a r e i n M e x i c o . I t w a s r a t h e r the g e n e r a l l e v e l of s o c i a l a n d economic development of M i d d l e A m e r i c a n c o m m u n i t i e s , that h a d not m a d e t h e w i d e s p r e a d u s e of m e t a l u t e n s i l s n e c e s s a r y by t h e n . D u r i n g the con­ quest, m e t a l tools s t i l l coexisted w i t h stone ones, a n d t h e strongest r i v a l of m e ­ t a l w a s obsidian. F o r c o m p a r i s o n it c a n be added that t h e i n v e n t o r y of h a r d w a r e used i n E g y p t d u r i n g the R a m a s s i d s reign w a s not m u c h longer, a n d t h e d e v e l o p m e n t of the E g y p t i a n m e t a l l u r g y w a s r a t h e r s l o w e r t h a n i n M e x i c o , but s t i l l the E g y p t i a n c i ­ v i l i z a t i o n w a s by t h e n i n f u l l bloom. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a67beccf985179a3052aa8f3a4242827.pdf 90d6fd4b3c60865686257dd46f6745e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3166 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2965 Title A name given to the resource Mit, sztuka, interpretacja / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3, s.183-184 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dariusz Czaja MIT, SZTUKA, INTERPRETACJA Niejednokrotnie zwracano współczesnej, p o d e j m o w a n o u w a g ę n a obecność m i t u w próby rozpoznania jej j a k o ś c i . C z y m j e s t ó w m i t i j a k się w s z t u c e p r z e j a w i a ? jącej odpowiedzi symbolicznej psychologii twórczą. w Sergiej Awierincew, w J u n g a i j e j zastosowań kultur wszystkie z jakim mamy archaicznych, dziedziny zrelatywizowane swej krytycznej d o badań o n o d porządkującego wotnego m i t u totalnego", padku Interesu­ tej kwestii udziela radziecki badacz Wychodzi 1 sztuce mitycznych do mitu analizie n a d wyobraźnią rozróżnienia „pier­ do czynienia w plemiennych, ludzkiej myśli aktywności, ludowych, również podstawowego i w a wyodrębnienia nawet w te wieku. Brancusi jego w twórczość, powtarzało kontekście odzwierciedlają fakty l u d z k i m myśleniu, nauk przyrodniczych. dominującą tendencję swym pragnieniu odkrycia archaicznych p o z i o m ó w " s z t u k i z w r ó c i ł się k u l u d o w y m k o r z e n i o m . gdzie artystycznej", przedstawicieli duchową k o n k r e t n e g o czasu historycznego — początku obecnego niesieniem są s t a d i u m prelogicznego w badaniach Wszystkie przy­ sztuka, jego d a j ą się r o z u m i e ć o r a z „ z r ó ż n i c o w a n e j t w ó r c z o ś c i do cjalne, co akcentuje ludowych się w które wzorców, niej, było Eliade, nie była Jednakże prostym za,sadę i warunkiem. rozumienia, przez prze­ Jeśli i c h repliką. t o u n i w e r s a l n o doświadczenie jej podstawą fenomenologiczną nie była coś egzysten­ Wy korzystując r symbol, odsłania Eliade mitologiczne uniwersalia tematów opracowywanych przez rozważa p o c z ą t k o w o t e r m i n u o d n o s z ą c e g o się d o s y t u a c j i k u l t u r o w e j , w k t ó r e j s z t u k a Brancusiego. stalą się j e d n y m z o b s z a r ó w k u l t u r y , o r g a n i z m u z r ó ż n i c o w a n e g o , tle m o t y w u „ k o l u m n y n i e b i o s " obecnego w m i t o l o g i i rumuńskiej, powstałego z d e s t r u k c j i niepodzielnego b y przejść d o s z e r s z y c h o g ó l n o ś w i a t o w y c h odniesień nych, rzeźbie Emancypacja sztuki dokonała się świata m i t u w rezultacie pierwotnego. śmierci W historii s z t u k i europejskiej zauważa A w i e r i n c e w dwie mitu. postawy Niekończącą dostrzegając motywu axis się w z mundi kolumnę jego przetworzenie na mitologicz­ archetypicznego wielowartościowymi konotacjami w o b e c m a t e r i i m i t y c z n e j : klasyczną i r o m a n t y c z n ą ; nie u ż y w a s y m b o l i c z n y m i . U j m u j e dzieło B r a n c u s i e g o w powiązaniu z s y m ­ t y c h terminów zgodnie z i c h h i s t o r y c z n o - l i t e r a c k i m r o z u m i e n i e m , boliką lotu, ale w i d z i w n i c h d w a najogólniejsze w z o r y r e a k c j i w o d n i e s i e n i u dobnie w do widzi dziedzictwa mitycznego. Wzór kla,sycystyezny odznacza formalistycznym traktowaniem symbolicznych topoi, się estetyzacja wstępowania, transeendowania opracowywanym E l i a d e rozwinięcie p o p u l a r n e g o skiego. Równocześnie doczesności. Po­ wielokrotnie przezeń temacie pokazuje, m o t y w u folkloru jak samo rumuń­ doświadczenie w a r t o ś c i m i t y c z n y c h b i e r z e się z p o s ł u g i w a n i a się n i m i w s p o s ó b absolutnej i n s t r u m e n t a l n y . Odniesienie do m i t u m a t u charakter świadomy, c z e n i a k o n d y c j i l u d z k i e j , k t ó r e stało u ź r ó d e ł c a ł e g o c y k l u , r e a l i z o ­ racjonalny. zaangażo­ wane modelowej skrzydeł, Koncepcyjność eliminuje emocjonalne w a n i e . W z ó r r o m a n t y c z n y u k s z t a ł t o w a ł się w w e r s j i w wieku w sztuce X I X , chociaż wcześniej europejskiej w jej ustawicznie nieoficjalnym, przejawia! się niekanonicznym wolności, o d r z u c e n i a to Ptaki było przez lotu, wyobraźnię ptaków. z i e m s k i c h ograniczeń, mityczną Uwydatnia obyd­ pracy Trzeba zaznaczyć, że zauważone egzystencjalnych czają poza obejmuje jej danej e p o k i , które — horyzont zarówno j a k w i e r z y się — Z historyczny. świadomy złożonych tej racji w zwrot stronę treści wykra­ postawa ta mitologii, jak icznej dochodzi mitologii i genetycznego, do odczytanie, które p r o p o n u j e romantycznego. czesnej jest W za rezultacie zadaniem ujawnianie roli mitu, kontynuację badacza który wzorca kultury definiuje współ­ autor „ p i e r w o t n e s c h e m a t y przedstawień". O n e t o organizują wowe struktury Mircea badali w Eliade wiele dzieła,ch razy sztuki tacyjną, zainteresowaniu dla archetypicznych, współczesnej, stopniu plastyki i filmu. Brancusiego pokrewnego dawał w y r a z na odkrywanie pokładów mniejszym podsta­ kreacji artystycznych. zorientowanych logicznych jako jest tyleż głównie Tekst 2 o osobistym mito­ literatury, rzeźbiarskich wspomnieniem m u d u c h e m a r t y s t y , co p e w n ą p r o p o z y c j ą i n t e r p r e ­ sposobem czytania „tekstu" dzieła artystycznego, Sięgnijmy lecz linoskoczka, Analizowany Baiwillo'a, Awierincew. podejścia, s w o j e g o k r a j u , j e g o dzieła, z a k o r z e n i o n e mitologicznej — to zestaw są w r o d z i m e j obiegowych T banałów tradycji związanych swoim przykład, nie t a k c z y t e l n y uwrażliwioną eseju arlekina gęstego, w Jaeoba,, pod­ na symboliczne Portret artysty do jakie rzęcym jak w jako lino­ też w; i s t o c i e w filmu. 3 Rilkego, Picassa, malarstwa tekstu, demoniczną i legendy rokrouj ioego : odwołującego ludowej, „folkfool" niej z i wizualnie i znaczeniowo i podziemiami, bajki do oraz t r a d y c j i pogańskiej zajmował artystycznej. Baudelaire'a, 4 N i e s p o s ó b streścić t e g o n i e z w y k l e średniowiecznych bohaterze twórczości z poezji Apollinaire'a antropologicznego analizie w material pochodzi utrzyrnująeogo rysy. i n n y , już Rouaulta, Tolouse-Lantrcca. folkloru mówił takiego na ż o n e k o m p l e k s y s y m b o l i c z n e w j a k i e u w i k ł a n e są p o s t a c i b ł a z n a , klowna, B r a n c u s i był rumuńskim chłopem, czerpał o b f i c i e z jego którym przy­ podatnym Eliade. podobną, W szczególnie h i s t o r y k l i t e r a t u r y J e a n S t a r o b i n s k i śledzi b o g a t e i z ł o ­ miejscom o n a d strategią po względu skoczka misteriów tropem, zatem zo w y d a ć się interpretację. Warto się Brancusiego teksty główne zatrzymać laboratoryjnym, zawierający opisać podążającego Dzieło archa­ świata nie m a c h a r a k t e r u ze s z t u k ą l u d o w ą , m o ż e sztukę Awierincew nieomal zna,czeń u n i w e r s a l n y c h . pokrewieństwo artystycznej ale s t r u k t u r a l n y . na wyraźne koneksje kładem w i e k u uważa wyrażenia wyobraźni i n i e ś w i a d o m e d z i a n i e się m i t u w w y o b r a ź n i t w ó r c z e j . Co w a ż n e : X X twórczej długo­ trwałej do wyrażenia obrazów w u o m a w i a n y c h p r z y p a d k a - c h t r a n s f o r m u j e go i w d r o d z e wanie symbolicznej użyciu wyobraźni B r a n c u s i e g o , k t ó r y sięgając p o f o l k l o r y s t y c z n y k o n k r e t , w n u r c i o . Cechuje go ż y w y , e m o c j o n a l n y s t o s u n e k d o m i t u , a p l i k o ­ jego m o w y przy rolę przekro­ ze się szczególnym wiejski), (głupek postacią, Arlekina, w i ę ź ze ś w i a t e m zwie­ ludow-ej, dziel Szekspira, archaiczno komedii Chaplina i braciach znaczenia Marx. błazna Przywołajmy z t w ó r c z o ś c i ą rzeźbiarza,. E l i a d e m e d y s k r e d y t u j e i c h i n i e o d ­ j e d y n i e w t y m m i e j s c u dla, u k a z a n i a p o s t ę p o w a n i a a u t o r a p o r t r e t y rzuca, klownów ale traktuje jako punkt wyjścia swojej hermeneutyki, ({eorges'a lekceważy że t y m zwrócić Eliade poszukiwania historycznego Brancusiego, miało swój o d p o w i e d n i k cych nieświadome elementów uwagę na dwutorowość kontekstu owo dzieła. „zstępowanie w badaniach psychologów warstwy tej trwałych, n i e z m i e n n y c h , nie p s y c h i k i , etnologów Podkreśla, do głębi", odkrywają­ zmierzających wozu mieszkalnego, starego, t y m tematem liście s p o t k a n i a . Został p o r u s z o n y któregoś d n i a w i d o k i e m w ę d r o w n e g o przy Szukając fascynacja artysta w ujęcia. Warto jego J a k oświadcza do interpretacji. przyjaciela,, Rouaulta. zmierzając k r o k p o k r o k u d o p r z e k r o c z e n i a tego s t e r e o t y p o w e g o wychudzonego była, r e z u l t a t o m konia skubiącego trawę i dopełniającego t e n obraz, starego k l o w n a naprawiającego swój różnobarwny metaforę swojego strój. Rouault Losu, p ó ź n i e j pojął jako postać figurę klowna jako k o n d y c j i ludzkiej, w i z e r u n e k k a ż d e g o z n a s . O b j a w i ł a m u się z całą m o n ą s p r z e c z - 283 �nośó p o m i ę d z y b o g a t y m , b ł y s z c z ą c y m s t r o j e m a n ę d z ą i s t n i e n i a , które s k r y w a . Nawiązuje w t y m rozpoznaniu do słynnego poe­ tyckiego obrazu „Starego linoskoczka" Baudelaire'a, cego jej całą wzlotem dwuznaczność i upadkiem, życiodajną sławą i tej postaci: zręcznością nieustanną i kondycją artysty i kondycją zawieszeniu oporem jaki bliskością, autoportretach o d k r y w a Rouault istotne odsłaniają­ między stawia śmierci. W swych podobieństwo błazna. N a k r y c i e ciało, między głowy malarza i c z a p k a b ł a z e ń s k a t r a k t o w a n e są p r z e z e ń w y m i e n n i e . T a b i e g u ­ nowość znaczeń pierwiastkiem wadzi zawarta Starobinskiego głęboką grę „Zmaganie w postaci duchowym do odkrywczej symbolicznych się duszy z clowna, i koniecznością jej pomiędzy wcielenia, ujawniającej Pierrola Rouaulta: wcielenia znajduje w twarzy Chrystusa. Tragiczny — Podobnie jak w ustalonego odpowiednikiem autoportrecie, typu klowna, t a k też pojęcia można podłoga cja elementarny ch się on dopatrywać wpływom togo Chrystus w zaś o t r z y m u j e paradoks doczna w można blacie policzki klowna. Nic stwierdzić, że religijność jego obrazach świętości, o tematyce popadając Rouaulta cyrkowej jak w do k t ó r y c h n a t c h n i e n i e m była h i s t o r i a święta. W a r t o ś c i się w y m i e n n e : Pasja wedle R o u a u l t a rozgrywa p r z o d m i e ś c i a , za,ś a r e n ą s c e n c y r k o w y c h Golgoty. A-wtedy, zdają Ponieważ instruktywnym nas od jesteśmy może z a t e m „archetyp" dla. b a d a c z a mają kultury charakter wciąż w swoich przozoń topo­ przywoły­ Mędrca, obrazu wywołuje w naturalnego od początku t y m otoczeniu nie tekście i Ecce reakcje Porębskiego: wrodzony, doświadczeń w s z y s t k i c h i kulturowego przyswajane osobników — są czy raczej otoczenia i przez to sprawa pochodzą za każdym pojawiających dalsza, rozstrzygać archetypy okazują odniesień polaryzującego nasze w y o b r a ż e n i a i czyniącego z n i c h wyznacznikiem 7 Nad pomaga pewnego n a m rozpoznać stosunok." sztuką czy się o której t u jest w i ­ najważ­ Wrodzono czy dzioląoych scenach, wyżyny musimy. M. dziedziczny g a t i n : u pokoleń, prapoczątków naszego swój d o niego Rouaulta reaktualizuje o rozwijanej chrześcijańskiego stanowią „ o s a d " o b r a z o w y c h całość, k t ó r a z n a c z e ń p o j ę c i a k l o w n a i s z a l e ń c a ? (...) termin archetypy „Czy sio b y ć niejszych świadkami arehotypieznego się n a t l o n ę d z y do jednego z jest historycznych w fazie f i n a l n e j r e k o n s t r u k ­ alergiczne, p r z y p o m n i j m y jeszcze uwagę zawartą w t y m o g r o m n i e g d y t r a g i c z n y k l o w n p r z y j m u j e rolę złożonej dla o d k u p i e n i a o f i a r y , czyż nie w r a c a m y Mowa 6 systemu w a n y c h na wpół świadomie postaci Błędnego Rycerza, razem aureolę determinant które 7 Michałowski. określe­ jako grafii Drogi i D o m u , motywów W a l k i i Dziedzictwa, podtekstów uzyskuje odczytaniu schematów , 7 obrazach precyzyjnemu p o t r a k t o w a n i u go w świadomości twórczej, t o w a r z y s z y z klown zbiorowej, pozw'ala cechę t e g o s e m i o t y c z n e g o p o ­ perspektywy: „romantyzmu", wyobraźni Homo. Chrystusa,. najistotniejszą dejścia z a n t r o p o l o g i c z n e j niu m o d e l u , j a k i m j e s t ś w i ę t e o b l i c z e . W y t w a r z a się z a m k n i ę t y o b i e g znaczeniowych: wydobyć klown znieważanego artysty jedynie i niewinny — staje modelowo Porębskiego analiza m a l a r s t w a P i o t r a Michałowskiego. B r a k miejsca odnawianiu odpowiednik i odkrywcza d o t w ó r c z o ś c i z d a w a ć b y się m o g ł o realistycznej, przekonuje podjęta przez Mieczysława wyraz P a s j i . K l o w n j e s t t y m , k t ó r e g o policzkują, i w t e n sposób symbolicznym zastosowaniu najgłębszy złożony w ofierze s t a n o w i nieznacznie p a r o d y s t y c z n y się pro­ refleksji podtekstów nędzą rozziew jego Ż o t e g o r o d z a j u i n t e r p r e t a c j a możo b y ć z a s a d n a w ciąży nabyte, pozostaną najogólniejszego się w świecie układu i określić 7 przekleństwo interpretacji. Z r a c j i n a d m i a r u sensów , k t ó r e p r z y n o s i , e s e n c j a l n e j nieuchronnie niedookreślo- 7 W twórczości ności z n a c z e n i o w e j , procesu odżywania tania. Być może droga poddawana jest r o z m a i t y m próbom interpretacji symbolicznej, odczy­ którą o b r a l i i chrystianizacji e l e m e n t u o f i a r y i zbawienia obecnego początko­ w s p o m n i a n i t u przykładowo h i s t o r y k religii, h i s t o r y k literatury, wo historyk i w postaci niejako taraz oto jednak błazna. Ta pogańska niewinnie trwająca jedno swoich ze blaskiem chrystianizmu'' . namiętnego w pozostałość, ludowej pierwotnych i nieświadomie tradycj', znaczeń, zafascynowanego odzyskuje oświetlone cierpieniom 5 zrozumieć sztuki, i najbliższa opisać. artystycznego, jest Szanując przedmiotowi, każdorazowo który wpisując j e w h o r y z o n t m e n t a l n y e p o k i , 7 wprow adzają,c 7 wychwytuje Starobinski istotną wyobraźni, o której wspominał również E l i a d e : trwałe opracowywanie, obrazów , szukanie 7 wyrazu, prow adzi odsłonięcia i 7 do matrycy wzbogacającego przetwarzanie dla nich coraz ujawnienia to sens p r z e d s t a w i e n i a f a k t , że długo­ pewnych motywów , 7 adekwatniejszych w a,rtośei mitologicznej, właściwość form arehetypicznych, 7 praobrazu ożywiającego w nieoczekiwane konteksty, interpretacja t a nie ukazuje i c h w i o l o w a r t o ś c i o w o ś ć i g ł ę b i ę . U j a w n i a się t y m s a m y m bieństwo s y m b o l u i k r e a c j i twórczej: o b e c n y wiastków koncepcyjnego i emocjonalnego, świadomego, realnego i nierealnego, rycznego. Istotę symbolicznego świadomego historycznego spojrzenia podo­ w nich splot pier­ na i nie­ i transhistodzieło sztuki t r a f n i e o d d a j e piękna s e n t e n c j a B a c h t i n a : „ K a ż d y sens przeżyje święto swojego plastycznego. dzieła dostrze­ gając p r z y t y m jego oporność n a d y s k u r s y w n y przekład, wreszcie t y l k o n i e d o k o n u j e r e d u k c j i treści d z i e ł a a l e p r z e c i w m i e Błyskotliwie próbuję swoistość odrodzenia." 8 1' R Z Y P i S Y : Anałiticzeskaj" psirhologija K.-O. Jungu i zakonomiernosti tworczeskoj fantuzii. Streszczeniem tego artykułu jest tekst L . K o l a n k i e w i c z a , Rozumienie i dialog (Psychologia analityczna w oczach badacza radzieckiego), . . L i t e r a t u r a , na, ś w i e c i e " n r 3 ( 8 3 ) : 1 9 7 8 , ss. 2 2 1 — 2 3 3 1 - J . S t a r o b i n s k i , Portret artysty jako linoskoczka, „Literatura Ś w i e c i e " n r 9 ( 6 5 ) : 1976, ss. 3 0 8 — 3 2 3 * Psychologizującą interpretację m o t y w u k l o w n a , l i n o s k o c z k a w t w ó r c z o ś c i P i c a s s a d a j e J u n g . Z o b . C. G . J u n g , Picasso, [w:] Archetypy i symbole, W a r s z a w a 1 9 7 6 , ss. 4 8 9 — 4 9 6 S t a r o b i n s k i , Portret artysty..., s. 3 1 2 — 3 1 3 M . P o r ę b s k i , Romantyzm i archetypy, [w:] Interregnum. Studia z historii sztuki polskiej XIX i XX w., W a r s z a w a 1 9 7 5 , ss. 6 7 — 1 2 8 T a m ż e , ss. 1 2 6 — 1 2 7 M . B a c h t i n , Estetyka twórczości słownej, W a r s z a w a 1986, s. 5 2 5 1 na 5 P o r . l i c z n e na, t e n t e m a t u w a g i r o z s i a n e w Ordeal by Laby­ rinth. Conversations with Claude-Henri Pecquet, j a k również d r o b n i e j s z e p r a c e : Sur la permanence du saere dans l'art contemporuin, „ X X s i e c l o " , 1 9 6 4 , 2 6 , ss. 3 — 1 0 ; The Sacred and the Modem Artist, „ C r i t e r i o n " , 1 9 6 5 , 4 , ss. 2 2 — 2 4 ; Art and the Divine, [ w : ] Encyclopaedia of World Art, v o l . 4, ss. 3 8 2 — 3 8 7 2 7 е 6 7 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9584137ae2625d59d205400c9c5caea1.pdf f395fe8460b2931cb2c83b6a92924eb9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:700 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:644 Title A name given to the resource Z dziejów kontaktów polsko-meksykańskich w XIX i XX w. / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2, s.75-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łepkowski, Tadeusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I V z. 2 TADEUSZ ŁEPKOWSKI Z DZIEJÓW KONTAKTÓW POLSKO-MEKSYKANSKICH W X I X I X X W. Nauka polska nie prowadziła dotąd żadnych metodycznych badań nad stosunkami polsko-meksykańskimi i różnorakimi kontaktami Pola­ ków i Meksykanów w X I X i X X w. Poszukiwań takich nie podjęli również naukowcy z Meksyku. Nagromadzono wprawdzie pewną liczbę wiadomości i notatek, w różnych książkach wymienia się trochę nazwisk, niekiedy dość ważnych, często mało istotnych, lecz daleko jeszcze do uzyskania wsezchstronnego obrazu naszych wzajemnych stosunków, mimo iż zainteresowanie nimi wzrasta niewątpliwie tak po jednej, jak po drugiej stronie Atlantyku. Opracowanie szersze musiałoby rzecz jasna uwzględnić archiwalia meksykańskie i polskie, a także materiały rękopiśmienne ze Stanów Zjednoczonych, krajów Ameryki Środkowej, Francji i Austrii, a za­ pewne i z innych państw. Należałoby przestudiować skrupulatnie prasę, tak polską jak meksykańską — a rzecz to, jak wiadomo, ogromnie cza­ sochłonna — nie licząc przebadania pamiętników, materiałów epistolograficznych i innych. Mając na uwadze zarówno aktualny stan wiedzy, jak ograniczone możliwości szeroko zakrojonych poszukiwań, trudno obecnie pokusić się o dokładne przedstawienie rozwoju kontaktów polsko-meksykańskich. Stąd też referat niniejszy nie rości sobie i rościć nie może żadnych pre­ tensji do wszechstronności. Sądzić należy, że długo jeszcze czekać w y ­ padnie na większe, źródłowe studium o stosunkach polsko-meksykań­ skich w X I X i X X w. Przedstawione tu rozważania są tylko skromną próbą wstępnego zestawienia i uporządkowania materiałów już znanych, a także dorzucenia pewnych nowych informacji pochodzących z moich bardzo jeszcze fragmentarycznych badań. Z uwagi na niekompletność poszukiwań niektóre problemy potrak­ tuję nieco dokładniej, inne tylko zasygnalizuję. Nie zabraknie też �76 T A D E U S Z ŁEPKOWSKI w przedstawionym tu szkicu chronologicznych i rzeczowych „białych plam". * W Polsce doby stanisławowskiej doszukiwano się paraleli między losami walczącego z konkwistą Meksyku a Polską zagrożoną przez po­ tężnych sąsiadów. W ćwierć wieku po ostatecznym upadku Rzeczypo­ spolitej powstało do niepodległego życia państwo meksykańskie. O pol­ skich uczestnikach meksykańskich walk niepodległościowych nic właści­ wie nie wiadomo. Jedynym śladem naszej obecności w Meksyku lat dwudziestych X I X w. jest działalność płk. Carlosa Beneske (Karol Bieniewski), szefa sztabu armii Augustina Iturbide. Wierny generałowi, a następnie cesarzowi Bieniewski wziął udział w nieudanej próbie re­ stauracji efemerycznego cesarstwa i wraz z Iturbidem został rozstrze­ lany . Historia ułożyła się w końcu w ten sposób, że gdy istniała jeszcze państwowość polska, Meksyk pozostawał pod obcym jarzmem, gdy zaś organizowała się Republika Meksykańska, pod obcym jarzmem znalazła się Polska. Pewne podobieństwo losów dziejowych sprawiało, iż część elit oby­ dwu dalekich od siebie krajów wykazywała w ostatnich dekadach X V I I I i pierwszych X I X w. wzajemne sobą zainteresowanie i darzyła siebie sympatią. Młoda Republika Meksykańska utrzymywała w Paryżu swą Agencję Handlową, będącą w praktyce jej dyplomatycznym przedstawicielstwem. Szefem Agencji w latach ¡1827-1832 był Tomâs Murphy, późniejszy zresztą chargé d'affaires Meksyku w Paryżu (1833). Młody dyplomata przesyłał do swego Ministerstwa Spraw Zagranicznych francuskie ga­ zety i — co ciekawsze — wnikliwe własne omówienia sytuacji politycz­ nej we Francji i innych krajach Europy. W grudniu 1830 r. donosił 0 grożącej europejskiej wojnie między siłami starego i nowego porządku, wyrażając nadzieję, że z czasem -— acz nie rychło jeszcze — cała Europa stanie się republikańska. Napomykał też z żywą sympatią o polskiej rewolucji listopadowej, o Polsce podzielonej przez trzech „kolosów t y ­ ranii" w 1814 r., o niepewnym jej losie wobec przewagi wrogów i braku pewności poparcia ze strony Francji . W miesiąc później, już w przed­ dzień rozpoczęcia wojny, pisał Murphy, iż „bardzo się liczy na entuzjazm 1 zdecydowanie Polaków gotowych raczej umrzeć do ostatniego, niż 1 2 1 J. H. R e t t i n g e r , W a r s z a w a 1937, s. il75. 2 Polacy w cywilizacjach obcych do końca Archivo Histórico Diplomático Mexicano (AHDM), Legajo V I I I , p o r t z 28 X I I 1830). wieku XIX, n r 2288 ( r a ­ �77 Z DZIEJÓW KONTAKTÓW P O D S K O - M E K S Y K A N S K I C H pozwolić na zmarnowanie owoców ich rewolucji", lecz dodawał, że wal­ ka jest bardzo nierówna i Polska zapewne upadnie. Dyplomata meksykański stwierdza dalej, iż sprawa Polski jest zara­ zem sprawą Francji, gdyż powstanie wstrzymało interwencję rosyjską na Zachodzie, lecz trzeźwo, acz z żalem przewiduje, że Francja pozostawi obronę Polski jej własnym siłom . W trzecim z zachowanych raportów, tym razem z kwietnia 1831 r., Murphy z wielką radością, właściwą — jak pisze — „miłośnikom w o l ­ ności", donosi o polskich sukcesach militarnych odniesionych w toku ofensywy marcowo-kwietniowej . Republikańskie zaangażowanie Murphy'ego i jego gorąca sympatia do Polski nie były z pewnością w tym czasie niczym wyjątkowym. Kraj nasz cieszył się podówczas 'w Europie i Ameryce, zwłaszcza w środowi­ skach liberalnych i republikańskich, ogromną popularnością. Sympatia do Polski oświeconych Meksykanów, w praktyce elity republikańskich moderados, nie bazowała na bliższej znajomości rzeczy i spraw polskich. Pojmowano jednak z pewnością, iż klęska powstania listopadowego miała nie tylko lokalne znaczenie, ale że stanowiła porażkę sił postępowych tak w Europie, jak w Ameryce. Nie należy zapominać, iż wojna o nie­ podległość Meksyku wciąż nie została jeszcze formalnie zakończona (Hiszpania uznała niezawisłość swej dawnej kolonii dopiero 28 grudnia 1836 r.). Podobnie jak Niemcy, Francuzi lub Belgowie, tak i Meksykanie wspierali polskich „wygnańców wolności". Ofiarni mieszkańcy porto­ wego Tampico wysłali 5 tys. franków dla emigrantów polskich osiadłych we Francji . Tymczasem w latach trzydziestych X I X w., prawda że sporadycznie, Polacy zaczęli pokazywać się w Meksyku. Jedni prowadzili tu badania naukowe, inni osiedlali się na dłużej lub na stałe . Dwukrotnie odwiedził Meksyk emigrant polistopadowy, znany nasz podróżnik i uczony, Paweł Edmund Strzelecki. W 1834 r. zwiedził on Veracruz, Tampico i miasto Meksyk, a w 1837 r. — kiedy to zatrzymał się w Meksyku dłużej — prowadził obserwacje meteorologiczne, badał gleby i organizację rolnictwa oraz zapoznawał się z górnictwem metali 3 4 5 6 3 1 5 6 A H D M , L e g a j o V I I I , n r 2290 (raport z 28 I 1831). A H D M , L e g a j o V I I I , n r 2294 (raport z 27 I V 1831). J . J . L e r s i k i , A polish chapter in Jacksonian America, M a d i s o n 1958, s. 53. B. M. D ł u g o s z o w s k i , W kraju Azteków, W a r s z a w a 1967 :(jest to p o w i e ś ć h i s t o r y c z n a d l a m ł o d z i e ż y ) p o d a j e n a z w i s k o polskiego a p t e k a r z a S i l l a w y , z a m i e s z ­ k a ł e g o w Puebli, dodając, ż e r ó w n i e ż inni Polacy mieszkali w tym m i e ś c i e , a także n a w s i (s. 36). �78 T A D E U S Z ŁEPKOWSKI 7 szlachetnych w stanach Sonora, Sinaloa, Jalisco, Guerrero i i n . Bliż­ szych danych o meksykańskiej podróży Strzeleckiego niestety nie po­ siadamy. Przeciętni Polacy z „generacji listopadowej", podobnie zresztą jak inni współcześni im Europejczycy, nie wiedzieli o Meksyku praktycznie nic i nie rozumieli tego, co się dzieje właściwie w tym dalekim, a wstrzą­ sanym nieustannymi przewrotami kraju. Opinia o Meksyku w Europie i USA nie była zbyt pochlebna. Mówiono o młodej republice jako o pań­ stwie chaosu, bandytyzmu, korupcji i bezprawia. Mimo to garść Pola­ ków zdecydowała się na wyjazd do Meksyku, gdzie znalazła schronienie i pracę. Sponad 350 emigrantów polskich, którzy w połowie lat trzy­ dziestych przybyli do Stanów Zjednoczonych, kilku udało się do Francji lub Anglii, kilku zaś skierowało do Meksyku (J. Jaroszewski, Mierz­ wiński, T. Piotrowski, Sikorski) . Polska emigracja w Meksyku nie ograniczyła się do kilku wymie­ nionych już osób. Paru naszych rodaków odegrało w kulturze i życiu politycznym Meksyku rolę niemałą. Wybija się tu przede wszystkim postać dr. Seweryna Gałęzowskiego (1801-1878), znanego lekarza-chirurga i działacza polskiej emigracji. Po upadku powstania listopadowego Gałęzowski udał się do Ham­ burga. W 1834 r. podpisał dwuletni kontrakt z kompanią niemiecką eksploatującą kopalnię srebra w Agengeo i wyjechał do Meksyku. Le­ czył tam osadników niemieckich obsługujących przedsiębiorstwo gór­ nicze, a po wygaśnięciu umowy przeniósł się do miasta Meksyk, gdzie pozostać miał 12 lat. Rychło Gałęzowski stał się wziętym i zamożnym lekarzem stołecznej elity i kolonii cudzoziemskiej. Na bogatych grubo zarabiał, biednych natomiast leczył bezpłatnie. „W dniach i godzinach na to przeznaczonych — pisze Bronisław Zaleski w swym wspomnieniu o Gałęzowskim — schodziły się do niego tłumy Indian, które później pamięć odebranych dobrodziejstw przechowywały w sercu" . Gałęzow­ ski brał też — poza p r y w a t n ą bogatą praktyką lekarską — czynny udział w rozbudowie wydziału medycznego w uniwersytecie miasta Meksyk. Wraz z Gałęzowskim przebywał w Meksyku inny, mniej już znany, polski lekarz rodem z Krakowa, dr Ferdynand Gutt. Obaj zaprzyjaźnieni ze sobą doktorzy na wieść o rewolucji 1848 r. pospieszyli do Europy, licząc, że nadszedł czas wskrzeszenia niepodległej Polski. Gdy jednak, 8 9 7 Prace, 8 W. S ł a b c z y ń s k i, Paweł W a r s z a w a 1957, s. 68, 80-85. Edmund Strzelecki. Podróże — Odkrycia — L e r s f c i , op. cit., s. d'74^177. [ B . Z a l e s k i ] ; Seweryn Gałęzowski, odto. z „ R o c z n i k a T o w a r z y s t w a H i s t o r y c z n o - L i t e r a c k i e g o w P a r y ż u " , P o z n a ń '1879, s. 5; zob. iteż J . D r o h o j o w s k i , Me­ ksyk bogów, krzyża i dolarów, W a r s z a w a 1966, s. 19. 9 �79 Z DZIEJÓW KONTAKTÓW POLSKO-MEKSYKAŃSKICH wraz z odpływem rewolucyjnej fali, upadły wszelkie nadzieje, drogi Gałęzowskiego i Gutta się rozeszły. Pierwszy osiadł we Francji, drugi — po daremnym rozglądaniu się w Europie za towarzyszką życia — wrócił w 1850 r. do Meksyku. Joachim Lelewel pisał o nim w lutym 1850 r., nie bez życzliwej ironii: „słyszę, że dr Gutt, przepatrzywszy Belżanki, Polanki, na serio postanowił gonić za Meksykankami" . Jakie były w końcu rezultaty tych zabiegów Gutta na meksykańskiej ziemi — nie wiemy. Inny polski emigrant — Konstanty Paweł Tarnawa-Malczewski — zaciągnął się do armii meksykańskiej i zdobył nawet generalskie szlify, a w 1848 r. brał udział w pracach delimitacyjnych nowej granicy mię­ dzy USA a Meksykiem. Botanik Józef Warszewicz, mieszkający w Me­ ksyku w połowie ubiegłego stulecia, badał florę tego kraju . Polacy zamieszkali w Meksyku przybywali doń bądź z Europy, bądź ze Stanów Zjednoczonych. Nie zawsze czynili to jako goście lub uchodź­ cy. W latach 1846-1848 spora dość grupa polskich żołnierzy i oficerów wzięła udział w szeregach armii USA w inwazji na Meksyk. Niektórzy odznaczyli się nawet w walce z oddziałami m e k s y k a ń s k i m i . Lata 1849-1862 wykazują wyraźne osłabienie kontaktów polsko-meksykańskich i tak przecież sporadycznych. Do pierwszego względnie masowego zetknięcia się Polaków z Meksykiem dochodzi dopiero w tra­ gicznych dla tego kraju dniach interwencji francuskiej, w dobie tzw. I I cesarstwa meksykańskiego. 10 11 12 * Badania naukowe nad uczestnictwem Polaków w wojnie interwen­ cyjnej 1862-1867 r. znajdują się w stadium początkowym. Z uwagi na ogromne rozsianie źródeł, jak również znaczne trudności w „odszuka­ n i u " Polaków, kryjących się w szeregach Austriaków lub Francuzów, poszukiwania takie potrwają zapewne długo, a bez zainteresowania i ścisłej współpracy archiwistów i historyków meksykańskich, amery­ kańskich, francuskich i austriackich trudno je będzie rychło doprowa­ dzić do końca. Już obecnie jednak dysponujemy dość licznymi informa1 0 J . L e l e w e 1, Listy związanych z Gałęzowskim 1 1 1 2 emigracyjne, <t. 4, W r o c ł a w i G u t t e m zob. r ó w n i e ż tamże, D r o h o j o w s k i , op. cit, 1994, s. 50; o . 4, 41, 61. sprawach s s. 19; R e t t i n g e r , op. cit, s. 195. M . H a i m a n , Polish past in America 1608-1865, C h i c a g o 1939, s. 86-88, w y m i e n i a C . W. H . S o l i ń s k i e g o , J . Szulakiewicza, A . W ę g i e r s k i e g o , który odzna­ c z y ł s i ę pod P u e b l ą , N . K o ś c i a ł o w s k i ego i K . R a d z i m i ń s k i e g o ; w d o b r y c h s t o s u n ­ k a c h z a m e r y k a ń s k i m i o k u p a n t a m i m i a s t a M e k s y k p o z o s t a w a ł G a ł ę z o w s k i (zob. Z a l e s k i , op. cit., s. 5). �80 T A D E U S Z ŁEPKOWSKI cjami o Polakach w Meksyku lat sześćdziesiątych, z tym że wiemy znacznie więcej o tych, co walczyli po stronie cesarstwa meksykańskie­ go, niż o tych, którzy bronili Reformy i niezawisłości Meksyku. Można przyjąć za rzecz pewną, iż znacznie więcej Polaków zaangażo­ wało się po stronie Francuzów i Maksymiliana niż po stronie Juareza i popierających go Stanów Zjednoczonych. Dlaczego tak się stało? Inter­ wencja w Meksyku przypadła — jak wiadomo — na okres powstania styczniowego i na lata następujące bezpośrednio po jego upadku. Za­ równo insurgenci polscy jak późniejsi emigranci, zgrupowani głównie we Francji, liczyli bardzo na poparcie polskiej sprawy przez Francję Napoleona I I I . Mimo zawodów i rozczarowań, mimo braku realnej po­ mocy dla powstańców, mimo „miękkości" interwencji dyplomatycznych w sprawie polskiej skierowanych do rządu carskiego przez Francję, Anglię i Austrię, znaczna część patriotów polskich różnych politycznie odcieni (z wyjątkiem wszakże rewolucyjnych demokratów) stawiała wciąż na cesarską Francję. Krakowscy konserwatyści obok poparcia dla Napoleona I I I życzliwie też odnosili się do Austrii. Głównym kryterium wyboru politycznego był dla Polaków stosunek poszczególnych państw do Rosji. A tymczasem w latach 1861-1865 ufor­ mowały się, luźne zresztą i zmienne, bloki sojusznicze, zbliżonych bądź taktycznie tylko ze sobą współpracujących państw. W sprawie meksy­ kańskiej, a po części i polskiej, z jednej strony stała Francja wraz z Anglią, Austrią, Belgią i Hiszpanią oraz — podczas wojny secesyj­ nej — konfederacją stanów południa, z drugiej zaś Rosja i Prusy oraz pozostające w dobrych stosunkach z rządem carskim Lincolnowskie Stany Zjednoczone. W jednej z wypowiedzi krakowskich konserwatystów z 1863 r. czy­ tamy o wzajemnym poparciu udzielanym sobie przez USA i Rosję, co następuje: „Była to wspólność interesu, a co więcej, tożsamość egoizmu, podobieństwo zaborczych żądz. Jest między Moskwą a Ameryką Pół­ nocną wiele punktów zbliżających je jako państwa, pomimo że każde z nich na wprost przeciwnych sobie podstawach społeczeńskich jest założone. Moskwa i Ameryka dążyły zarówno do uniwersalnej monar­ chii, nie spotykając się z sobą w tych dążeniach terytorialnie; obie w i ­ działy i widzą w Anglii i Francji nieprzyjaciół swoich . Zaznaczmy, że neokonserwatyści austriaccy i szermujący liberalnym frazesem bonapartyści strzegący gorliwie doczesnej władzy papieża zawsze prze­ ciwstawiali europejską i katolicką, humanistyczną kulturę schizmatykom i orientalnemu despotyzmowi Rosji, a także materializmowi, demokratyzmowi i protestantyzmowi Jankesów oraz republikańskiemu jakobi13 1 3 „ C z a s " , n r 234 z 14 X 1863 r . �81 Z DZIEJÓW KONTAKTÓW P O L S K O - M E K S Y K A N S K I C H nizmowi „antychrystów" Juareza. Zdanie konserwatywno-klerykalnego obozu meksykańskiego o niebezpieczeństwie zbliżenia rosyjsko-meksykańskiego było niemal identyczne z opiniami krakowskich konserwaty­ stów. Wydawca francuskiego przekładu książki cesarsko-meksykańskiego generała Arellano pisał, że USA po opanowaniu Meksyku i basenu Mo­ rza Karaibskiego rozwiną dzięki imigracji swą gospodarkę, zmonopoli­ zują w swym ręku złoto i srebro, opanują handel z Azją, zrzucą do morza resztki Hiszpanoamerykanów i pozostając w sojuszu z Rosją dyktować będą prawa całemu światu . Zostańmy jeszcze na chwilę przy publicystyce „Czasu". Jej redak­ torzy wyrażali radość z powodu zdobycia bronionej zacięcie przez gen. Ortegę Puebli, nie tylko dlatego, że popierali Francuzów przeciw repu­ blikańskim „demagogom" Juareza, lecz również dlatego, że — zdaniem ich — szybki sukces interwentów pozwoli Napoleonowi na większą ak­ tywność Francji w Europie, a tym samym na ozynne jej poparcie dla sprawy polskiej . Wyrażali zresztą ogromne uznanie dla liberalizmu arcyksięcia Maksymiliana, który zażądał przed przyjęciem korony prze­ prowadzenia plebiscytu w Meksyku, a t y m samym — w myśl cezarystyczno-demokratycznych praktyk Napoleona I I I — uznał zasadę w y ­ bieralności monarchów. „Mowa arcyksięcia Maksymiliana w Miramarze do deputacji meksykańskiej jest aktem wielkiej doniosłości" — kon­ kluduje „Czas" . Dodajmy, że Hotel Lambert, acz nie bez wyjątków, zaangażowany był zdecydowanie po stronie interwencji. Na dość liczną warstwę na­ szych emigrantów z Francji, a także na młodzież z kraju, wpływał po­ nadto, i to jest niewątpliwe, mit napoleoński..Legenda o Bonapartych wyzwolicielach, szermierzach praw narodów, kazała wielu uznać za sprawiedliwą każdą akcję prowadzoną pod sztandarami cesarskiej Fran­ cji. Nieliczni radykałowie, przeciwni kupczeniu polską krwią, wyrażali swą dezaprobatę dla interwencyjnej awantury. Nie zauważyłem jednak, by ktoś powołał się na analogię sytuacji Polaków na San Domingo w 1802-1803 r. z ich położeniem w Meksyku w latach 1863-1867, choć — z pewnymi zastrzeżeniami oczywiście — analogia taka się nasuwa. W każdym bądź razie radykałowie polscy w Belgii i Anglii występowali jednoznacznie przeciw wysyłce Polaków do Meksyku . Stwierdzić jed­ nak można, że polskie głosy antyinterwencyjne należały do rzadkości. 14 15 16 17 1 4 M. R . de A r e 11 a n o, Les dernières heures d'un empire, Paris 1869, s. 29 1 6 Tamże, 1 7 „ W y t r w a ł o ś ć " ( B r u k s e l a ) , n r 6 z 1 X I I 1864 r . / „ G l o s W o l n y " ( L o n d y n ) , n r 64 (przedmowa G . iHugelmann). « „ C z a s " , n r 132 z 13 V I 1863 r. n r 227 z 6 X 1863 r. z 10 I V 1865 r. 6 — Etnografia Polska, t. X I V , z. 2 �82 T A D E U S Z ŁEPKOWSKI Polscy żołnierze inter'wencji francuśko-austriackiej, którzy udawali się do Meksyku grupami, w różnych transportach, począwszy od roku 1863 aż po 1865, znaleźli się w Ameryce z różnych bardzo przyczyn, ochotniczo lub z przymusu. Można ich podzielić z grubsza na cztery grupy: 1) ludzie siłą wcieleni do szeregów austriackich, w większości byli powstańcy styczniowi, po przekroczeniu granicy galicyjskiej inter­ nowani przez Austriaków. B y l i to tak chłopi, jak reprezentanci stanu szlacheckiego; 2) oficerowie ochotnicy, powodujący się swymi konserwatywno-klerykalnymi, anty-„czerwonymi" poglądami; 3) ochotnicy za­ ciągający się z pobudek politycznych, ci więc, co sądzili, iż Polacy mu­ szą poprzeć Francję, gdyż tylko ona może z kolei udzielić pomocy Pol­ sce; 4) liczni dość ochotnicy-najemnicy, którzy wybierali się w daleką a niebezpieczną podróż z myślą o awanturniczym życiu i zrobieniu for­ tuny . Jest rzeczą naturalną, iż nierzadko kilka różnych, splecionych ze sobą przyczyn wpływało na decyzję wyjazdu do Meksyku. Większość polskich żołnierzy interwencji pochodziła z zaboru rosyjskiego i austriac­ kiego, reszta zaś z emigracji, głównie z terenu Francji. Nie potrzeba chyba dodawać, że prawie nikt z wyjeżdżających do Meksyku nie orien­ tował się w rzeczywistej sytuacji politycznej tego kraju. 18 Nie miałem w ręku materiałów z biur werbunkowych austriackich ani z urzędów wojskowych francuskich, warto może jednak zacytować przykładowo kilka wniosków o wyjazd do Meksyku lub listów popie­ rających sprawę Maksymiliana. Oto krakowianin, Józef Rehman, kadet, a następnie oficer armii austriackiej, wzięty do niewoli francuskiej pod­ czas kampanii włoskiej 1859 r., składa podanie do Ministerstwa Wojny o przyjęcie go do Legii„ Cudzoziemskiej. Pisze on m. in.: ,,My Polacy mamy wszyscy w żyłach coś z k r w i Poniatowskich. Nie liczę na nic więcej od dobrotliwości Pana Ministra, jak tylko na uzyskanie prawa przelania mej k r w i "wśród Francuzów i u ich bdku". Rehman, przyjęty do Pierwszego Cudzoziemskiego Pułku Piechoty Legii w stopniu pod­ porucznika, został wysłany w lutym 1863 r. do Meksyku. Zmarł 17 września tegoż roku w Cotaxtla (stan Veracruz) na żółtą febrę . Inne podanie, t y m razem gorąco poparte przez ks. Napoleona, składa ambasadorowi Cesarstwa Meksykańskiego w Paryżu 13 I 1869 r. oficer polski Piątkowski, absolwent Szkoły Aplikacyjnej Saperów i A r t y l e r i i 19 1 8 O tym, ż e perspektywa p r z y g ó d i wzbogacenia się w y w a r ł a w i e l k i w p ł y w n a d e c y z j ę licznych P o l a k ó w , w s p o m i n a j ą niejednokrotnie p a m i ę t n i k a r z e — K . N i k 1 e w i c z, Wspomnienia z Meksyku. Meksyk za panowania Maksymiliana I, w y d . I I , W a r s z a w a 1901, o r a z S. W o d z i e k i, Z ułanami cesarza Maksymiliana w Mek­ syku. Wspomnienia oficera, K r a k ó w 1931. 1 9 M . P e n e t t e , J . C a s t a i n g t, La Legion Extranjera Francesa (historia militar) 1863—1867, M é x i c o 1962, s. 102—103. en la Intervención �Z DZIEJÓW KONTAKTÓW POLSKO-MEKSYKAŃSKICH 83 w Metz. Uzasadnienie wniosku jest bardzo zwięzłe: chciałby wejść w służbę cesarza Meksyku . Nader interesujący jest list hr. Henryka Ponińskiego, byłego puł­ kownika polskiej kawalerii, do ambasadora Cesarstwa Meksykańskiego. Oto suplikant prosi o audiencję, podczas której rad by przedłożyć swój projekt zorganizowania Legii w służbie cesarza Maksymiliana „otwartej dla wszystkich narodowości". Nowa ta Legia utworzyć miałaby kadry dla licznego korpusu meksykańskich wojsk tubylczych. List napisany został 30 sierpnia 1866 r., kiedy to oddziały francuskiego korpusu eks­ pedycyjnego w Meksyku dokonywały już przegrupowań i koncentracji, będących wstępem do nakazanej przez Napoleona I I I ewakuacji żołnie­ rzy francuskich z Ameryki, kiedy to Maksymilian rezygnując z libera­ lizmu opierać się zaczynał na meksykańskich środowiskach skrajnie konserwatywnych. Poniński zapewne audiencji nie uzyskał, gdyż na marginesie jego podania napisano „nie ma instrukcji" , jego gorliwość jest jednak zastanawiająca. W obecnym stadium badań nie można ustalić liczby Polaków wal­ czących w Meksyku po stronie Maksymiliana. Wiadomo jednak, że było to pierwsze zetknięcie się licznych Polaków z różnych warstw społecz­ nych z Meksykiem. Wydaje się, że łącznie przez kampanię meksykańską przeszło ponad 2000 polskich żołnierzy i oficerów (Niklewicz podaje na zasadzie luźnych on dit, że z samej Galicji zwerbowano ponad 4000 l u ­ dzi, lecz bliższe własne jego dane mówią o liczbie znacznie skromniej­ szej . Zresztą z Galicji mogli zgłaszać się również Ukraińcy). Strat polskich nie sposób oszacować. Musiały być dość znaczne, sądząc za­ równo po relacjach pamiętnikarskich, jak danych z niektórych znanych mi s p i s ó w . Polacy służyli zarówno w kawalerii (ułani), jak w oddziałach pie­ choty, w tzw. Legii Austriacko-Belgijskiej oraz w oddziałach francuskich i Legii Cudzoziemskiej . Wśród polskich żołnierzy Maksymiliana obok 20 21 22 23 24 2 0 A H D M , L e g a j o X L V , n r 19048. 2 1 A H D M , L e g a j o , X L V I , n r 19401. J . W. B o r e j s z a , Emigracja polska po powstaniu styczniowym, Warszawa 1966, s. 23 i 37; N i k 1 e w i c z, op. cit., t. I , s. 6, 33. O iznacznych s t r a t a c h p i s z e z a r ó w n o W o d z i c k i (op. cit, s. 53, 83, 119, 145 i in.), w y m i e n i a j ą c n i e k t ó r e nazwiska o f i c e r ó w . Kaczkowski, Suchodolski, K a ­ w e c k i , M a ł a c h o w s k i j a k N i k l e w i c z (op. cit., t. 2, s. 412'—43) i in. 'Podobnie Penotte i C a s t a i n g t (op. cit., passim), D ł u g o s z e w s k i (op. cit., s. 122—1(24) p o d a j ą c z ę ś c i o t w y w y k a z b y ł y c h p o w s t a ń c ó w 1863 r. i n t e r n o w a n y c h w A u s t r i i , w y s ł a n y c h do M e k s y ­ k u i t a m - z m a r ł y c h . L i s t a l i c z y 59 n a z w i s k . Z tej l i c z b y z g i n ę ł o w w a l c e 32 l u d z i , z m a r ł o z r a n 3, „ z m a r ł o " 5, u t o n ę ł o 3i, a z g i n ą ł „ ś m i e r c i ą t r a g i c z n ą " 1 ż o ł n i e r z . 2 2 2 3 2 4 W L e g i i C u d z o z i e m s k i e j w a l c z y l i m . in. k p t . M a t u s z e w i c z , ppor. S z c z ę s n y W ł o d e k (de W ł o d e k ) , s i e r ż a n t M . M o r z y c k i , k t ó r y z g i n ą ł , strzelec A . B o g u c k i ( r a n ­ ny) i L . G ó r s k i (P e n e 11 e, C a s t a i n <g t, op. cit., s. 112, 133—135). �84 T A D E U S Z ŁEPKOWSKI młodzików, którzy pierwszy raz znaleźli się w boju, byli weterani walk rewolucyjnych i narodowowyzwoleńczych: rewolucji węgierskiej 18481849 r., powstania styczniowego i bojów Giuseppe Garibaldiego. Polacy bili się na ogół dobrze, służąc wiernie sprawie interwentów i Maksymiliana. Dopiero na miejscu, w Meksyku, niektórzy zaczynali rozumieć dramat narodu meksykańskiego, odczuwali na własnej skórze nienawiść, jaką żywili do najeźdźców Meksykanie, podziwiali męstwo partyzantów i determinację rozstrzeliwanych ofiar „europejskiego po­ rządku", choć nadal trwali w większości przy swoim przekonaniu, że Francuzi i Austriacy, acz brutalnie, wprowadzają ład, cywilizację i po­ stęp. Z tej krwawej wojny, co może się wydać paradoksalne, wynieśli koniec końców sympatię dla Meksyku i Meksykanów. Niektórzy dali wyraz swym uczuciom w druku. Emigracyjny „Głos Wolny" pisał w 1865 r., że ułani polscy wyrażali swe oburzenie na to, iż wszystkie wyższe stopnie wojskowe zatrzymują dla siebie Niemcy. Konflikt sumienia nakazał niektórym Polakom wybrać samobójczą śmierć na meksykańskiej ziemi. Inni, nieco liczniejsi, usiłowali dezerterować lub wręcz przechodzić na stronę meksykańskich republikanów . „Dotąd już dziesięciu opuściło szeregi; zbiegów uchwycono i ukarano śmiercią podczas ostatniej egzekucji w Puebli, przy czym legion polski musiał tworzyć czworobok, rozdarli Polacy swe k u r t k i i wskazując na obnażone piersi, wołali: «rozstrzelajcie więc i nas, nie mamy czego żyć dłużej». Biedni wygnańcy, myśleli oni opuszczając więzienia, że się los ich poprawi. Przykre złudzenie!" . Ogółem około 13-14 żołnierzy pol­ skich rozstrzelano za próbę przejścia na stronę wojsk Juareza . Większość Polaków brała udział w końcowym okresie kampanii, a więc w latach 1865-1867. Nasi rodacy walczyli w różnych stanach Meksyku, od Oaxaki do Sonory. Wzięli udział w bojach pod Zacatecas, Camargo, Queretaro, Pueblą, miastem Meksyk. Niektórzy z oficerów odgrywali znaczną rolę w armii cesarsko-meksykańskiej. Należał do nich m. in. pracujący w sztabie oblężonej w Queretaro wiosną 1867 r. armii 25 26 21 2 5 W o d z i c k i , op. cit., s. 40; zob. t e ż J . D r o h o j o w s k i , Indianin prezy­ dentem Meksyku, W a r s z a w a 1964, s. 173. N a z w i s k a z b i e g ó w : D e m b i c k i , M ą c z y ń s k i vel M i ą c z y ń s k i , B o g i ń s k i . T r z y z a m a c h y s a m o b ó j c z e w y l i c z a D ł u g o s z e w s k i , op. cit., s. 122—124. 2 6 2 7 „ G ł o s W o l n y " ( L o n d y n ) , n r 80 z 20 I X 1865 r. D ł u g o s z e w s k i , op. cit., s. 122—124, p o d a j e 11 n a z w i s k r o z s t r z e l a n y c h : F . B a r s k i , A . B a u m (egzekucja w t w i e r d z y P e r o t a ) , D o r n e r (Perota), G a l i ń s k i , I s k r z y c k i (Perota), F . J a w o r o w s k i ( P u e b l a ) , K o ś c i ń s k i (Perota), A . M a ł c z y ń s k i (Pe­ rota), A . M i ą c z y ń s k i (Napolucaji), R o g i ń s k i (Napolucan), W. S t e n c e l (Puebla), Z t y c h 11 d w ó c h z a p e w n e p o k r y w a s i ę z r e l a c j ą Wodzidkiego (przyp. 25), to jest M ą c z y ń ­ s k i i R o g i ń s k i ( B o g i ń s k i ) . Ponadto w g D ł u g o s z e w s k i ego A . T r e s a n b e r g r o z s t r z e l a ­ ny został za „ n i e p o s ł u s z e ń s t w o " . �85 Z DZIEJÓW KONTAKTÓW P O L S K O - M E K S Y K A N S K I C H Maksymiliana ppłk Jabłoński. Prawdziwa jego rola jako bliskiego współ­ pracownika płk. Miguela Lopeza, zdrajcy, który ułatwił republikanom meksykańskim opanowanie Convento Santa Cruz i uwięzienie Maksy­ miliana, nie jest zbyt jasna . Po upadku Querétaro zwycięskie oddziały republikańskie wzięły do niewoli m. in. płk. Edwarda Subikowskiego, mjr. Józefa Markowickiego, adiutanta gen. Castilli i kpt. Edwarda Pawłowskiego . K i l k u oficerów polskich spotkał ten sam los w mieście Meksyk. Po ostatecznym zakoń­ czeniu działań wojennych grupa Polaków „cesarskich" zaciągnęła się pod sztandary Republiki, sądzić jednak należy, iż na krótko, gdyż rząd Jua­ reza szybko przeprowadził demobilizację. Znaczna większość różnymi drogami powróciła do Europy. Najczęściej kierowano się do Francji lub Austrii, a stamtąd do Polski. Pewna zapóźniona w Meksyku grupa ambarkowała się w Veracruz i dotarła do Hawany. Władze hiszpańskie uchodźcom z Meksyku udzielały w latach 1867-1868 specjalnych zapo­ móg. Wśród podań o wsparcie składanych w urzędzie gubernatora Kuby odnalazłem kilka nazwisk Polaków, poddanych austriackich (Józef Do­ brzański, Franciszek Dobry, Władysław Krasowski, Karol Kraszewski, Adam Samborski) . Trudna do określenia liczba polskich żołnierzy, może nawet paruset, rozpierzchła się w latach 1867-1869 i następnych po republikach środko­ woamerykańskich . Inni, raczej nieliczni, pozostali w Meksyku. Ich dalsze losy nie są znane. Wiadomo jednak, że po pewnym czasie, na wpół wynarodowieni, wsiąkli w społeczność meksykańską . Niewiele można powiedzieć o Polakach walczących po stronie Juare­ za. B y l i to niemal bez wyjątku mieszkańcy Stanów Zjednoczonych, któ­ rzy po zakończeniu wojny secesyjnej, w praktyce od końca 1865 r., a zwłaszcza w 1866 r., przyłączali się do grup amerykańskich ochotni^ ków, którzy przesączali się przez granicę meksykańską, by nieść pomoc republikanom Juareza. Można przypuścić, że paruset Polaków z USA walczyło w obronie Republiki Meksykańskiej. Do wojsk Stanów Zjednoczonych Meksyku zaciągnął się m. in. Jan 28 29 30 31 32 2 8 H. M o n t g o m e r y H y d e , Mexican empire. The history of Maximilian and Carlota of México, L o n d o n 1846, s. 267—268, 313; E . C . C o n t i , Maximilian et Charlotte du Méxique, t. 2, Parfe 11927, s. 31'5; J . A r v i z u, V . M e l l a d o , El sitio de Querétaro, [w:] La Reforma y la Guerra de Intervención, M é x i c o 1963. 2 6 Lista nominal la ocupación de la i r.), s. 5 ^ 6 , 9. 3 0 Archivo de los prisioneros plaza de Querétaro Nacional de la República hechos por verificada de las fuerzas de la República el 15 de Mayo de 2867... Cuba, Asuntos Políticos, n r 1. 3 1 3 2 B o r e j s z a , op. cit., s. 37. M . W a ń k o w i c z , W kościołach Meksyku, Warszawa 1927, s. 88. Legajo en (b.m. 56, �86 T A D E U S Z ŁEPKOWSKI Sobieski (1842-1927), postać barwna, blagier, zarozumialec i po trosze awanturnik. Były żołnierz armii Unii w dobie wojny secesyjnej So­ bieski udał się następnie jako ochotnik do Meksyku, gdzie walczył w stopniu pułkownika armii republikańskiej. Miał być pod koniec kam­ panii meksykańskiej członkiem sztabu gen. Mariano Esoobedo, zwy­ cięzcy spod Queretaro . Jeden z republikańskich generałów meksykańskich miał oświadczyć po wzięciu Queretaro, że w szeregach wojsk Republiki służy wielu Pola­ ków . Ponieważ Polacy znajdowali się w obydwu walczących ze sobą armiach zdarzało się, iż musieli oni toczyć bratobójczą walkę. Niklewicz udzielił np. pomocy rannemu w potyczce Polakowi, żołnierzowi repu­ blikańskiej armii m e k s y k a ń s k i e j . W dniu 19 ozerwca 1867 r. rozstrzelany został Maksymilian Habsburg. Decyzja sądu republikańskiego i odmowa ułaskawienia skazańca przez Juareza wywołała oburzenie nie tylko w stolicach europejskich monar­ chii. Potępiali Juareza również liczni liberałowie i demokraci, m. in. Ga­ ribaldi i Victor Hugo. Przez dłuższy czas wiele krajów bojkotowało Re­ publikę Meksykańską. Tym bardziej godny uwagi jest głos ówczesnej polskiej radykalnej lewicy emigracyjnej. W artykule zamieszczonym w /.Niepodległości" czytamy m. in.: 33 34 3S „ N i e s p r a w d z i ł y s i ę n a s z e n a d z i e j e . C e s a r z M a k s y m i l i a n z o s t a ł r o z s t r z e l a n y [...] S p r a w i e d l i w o ś ć z o s t a ł a n a d n i m w y k o n a n ą [...] W w y k o n a n i u t y m n i e izaszło n i c n a d z w y c z a j n e g o , n i c takiego, c o by u s p r a w i e d l i w i a ł o oburzenie, iz j a k i m o z d a ­ rzeniu t y m odzywa się europejskie dziennikarstwo, u p a t r u j ą c z b r o d n i ę w tym m i a ­ n o w i c i e , ż e r o z s t r z e l a n y m z o s t a ł m o n a r c h a . M a k s y m i l i a n «Ua M e k s y k a n ó w m o n a r ­ c h ą n i e b y ł . S t a ł ma c z e l e s t r o n n i c t w a i c u d z o z i e m s k i c h z a c i ą g ó w , k t ó r e go c e s a r z e m m i a n o w a ł y [[...] Z o r ę ż e m w r ę k u izostał u j ę t y , p r z e d s ą d s t a w i o n y nie u ł a s k a w i o n y . M a m y z a z ł e t y m , o d k t ó r y c h to z a l e ż y , ż e go n i e u ł a s k a w i l i , l e c z n i e m o ż n a u w a ż a ć i c h z a z b r o d n i a r z y [..,] J e n e r a ł o w i e A r t e g a i S a l a z a r , k t ó r y c h p r z e d ś m i e r t n y c h l i s t ó w do m a t e k bez g ł ę b o k i e g o r o z r z e w n i e n i a c z y t a ć n i e m o ż n a , b r o n i l i p r a w k r a j o w y c h i o j c z y z n y i zostali r o z s t r z e l a n i z a w y r o k i e m cesarskiego s ą d u ; cesarz został rozstrzelany za w y r o k i e m r e p u b l i k a ń s k i e g o s ą d u ; w y r o k w e d ł u g praw, b y ł sprawiedliwy. Co tu s i ę Oburzać" . a 6 W latach 1870-1918 kontakty polsko-meksykańskie słabną, r w ą się, a ślady polskości w Meksyku wyraźnie się zamazują. Tracą w t y m oza3 3 J . S o b i e s k i , The life-story and personal reminiscences of col. (...) by himself, S h e l b y v i l l e 1900 (rozdz. X I I I - X V I ) ; D r o h o j o w s f c i , Indianin dentem Meksyku, s. 177-178. written prezy­ N i k l e w i c z , op. cit., t. 2, s. 260-261; D ł u g o s z e w s k i, wymienia nazwiska mjr. Szmidta i m j r . Pytlakowskiego. N i k l e w i c z , op. cit., s. 66. „ N i e p o d l e g ł o ś ć " ( Z u r i c h ) , n r 34 z 10 V I I 1367 r. s. 3 4 3 5 3 8 op. cit, 37, �Z DZIEJÓW KONTAKTÓW POLSKO-MEKSYKAÑSKICH 87 sie łączność z rusyfikowanym i germanizowanym starym krajem Pola­ cy, którzy pozostali w Meksyku od czasów Benito Juareza. U progu X X stulecia przybywa na stałe do kraju Azteków i Majów pewna niewielka grupa Polaków. Najczęstszą przyczyną tej emigracji było zawieranie mieszanych, polsko-meksykańskich małżeństw. I tak np. przyjechał do Meksyku ks. Albert Stanisław Radziwiłł. Ożeniony z bogatą Meksykanką stał się wielkim kapitalistą z Monterrey i obszarnikiem ze stanu Nuevo León. Na zamożnego fabrykanta działającego w przemyśle włó­ kienniczym wyrósł krakowianin, dr Maysels . Poważnym wydarzeniem w dziejach stosunków kulturalnych polsko-meksykańskich na przełomie X I X i X X w. stała się wizyta w stolicy Meksyku wielkiego naszego pianisty, Ignacego Paderewskiego. Mistrz przybył do miasta Meksyk z USA specjalnym pociągiem i dał dwa kon­ certy (10 i 11 I I I 1900 r.). Witany był serdecznie i tłumnie już na dworcu kolejowym, a prasa oceniła ogromnie wysoko jego występy. Podkreśla­ no przy t y m polską narodowość artysty. Gazety zamieszczały omówie­ nia, recenzje i portrety Paderewskiego. W jednym z wywiadów pianista miał się ponoć wyrazić, iż bardzo pragnie spotkać się z Waszyngtonem Meksyku — generałem Porfirio Diazem. Opozycyjne pismo satyryczne „El hijo de El Ahuizote" w numerze z 11 I I I 1900 r. wykorzystało pobyt Paderewskiego dla zaatakowania dyktatora Meksyku. Opublikowało mia­ nowicie wielki, doskonały zresztą rysunek przedstawiający siedzącego przy fortepianie Diaza-Paderewskiego uderzającego w klawisze, na k t ó ­ rych wypisano nazwy stanów Meksyku. Podpis główny brzmi „Porfiriowski en México", dalej zaś dowcipnie a złośliwie wypomina się prezydento­ w i jego czterokrotne „wybory" na stanowisko szefa państwa i przygoto­ wania do następnych, już piątych . 37 38 Wspomnieć może warto o udziale dwóch polskich uczonych: Emila Habdanka Dunikowskiego i Rudolfa Zubera, w międzynarodowym kon­ gresie geologów odbytym na początku 1911 r. w stolicy Meksyku. Duni­ kowski zobaczył wówczas Porfirio Diaza, który dokonał otwarcia zjazdu. Zaznaczmy, że było to jedno z ostatnich publicznych wystąpień sędzi­ wego dyktatora, który niebawem, obalony przez rewolucję, udać się miał na emigrację . 39 3 7 W a ń k o w i c z , op. cii., s. 89, 92-93; H e t t i n g e r , op. cii., s. 195. Archiwum Akt Nowych (AAN), Archiwum I . J . P a d e r e w s k i e g o , n r lOle, s. 65-07, 7(1-72 (jest to z b i ó r w y c i n k ó w p r a s o w y c h ) . Podpis pod r y s u n k i e m „ P o r f i r i o w s k i en M e x i c o " b r z m i „ E s t e notable pianista que t a m b i é n es violonista, ha dado y a cuatro conciertos d e s d e 1884, y se p r e p a r a a d a r n o s el q u i n t o en este m i s m o a ñ o " ( p o d k r e ś l e n i a w t e k ś c i e hiszp.). 3 8 3 8 E . H . D u n i k o w s k i , Meksyk i szkice z podróży po Ameryce, Lwów w y r a ż a s i ę o J u a r e z i e d o ś ć k r y t y c z n i e , o D i a z i e r a c z e j p o z y t y w n i e (m. i n . s. 109, 104). D u n i k o w s k i po z a k o ń c z e n i u oibrad k o n g r e s u z w i e d z i ł Meksyk. 1913, 108- �88 T A D E U S Z ŁEPKOWSKI Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę nasze kontakty z Meksy­ kiem weszły w nową fazę stosunków międzypaństwowych. Realia poli­ tyczne międzywojennego okresu sprawiły, że stosunki te, acz poprawne, a nawet dość dobre, nie należały jednak do najlepszych. Polskie posel­ stwo w mieście Meksyk działać zaczęło dopiero od 1929 r., a nie należy zapominać, że w wielu zagadnieniach społeczno-politycznych poglądy wyrosłego z rewoluGJi rządu meksykańskiego były odmienne od zasad, jakimi kierowały się władze RP, zwłaszcza po przewrocie majowym, a nawet im przeciwstawne. W pierwszym dziesięcioleciu I I Rzeczypospolitej, a więc właśnie wte­ dy, gdy przybywali z Polski do Meksyku dość liczni emigranci, obywate­ le polscy pozbawieni byli opieki ze strony powołanych do tego pol­ skich władz państwowych. Wprawdzie wychodźstwo polskie do Meksyku nigdy nie było liczne, ale po 1924 r., kiedy to wprowadzono w USA utrudnienia imigracyjne, fala emigrantów z Polski skierowała się na Kubę i w mniejszym już stopniu do Meksyku. Znaczna większość przy­ byszów z Polski należała do narodowości żydowskiej. Emigranci z Pol­ ski (w latach dwudziestych przybywało ich do 600 osób rocznie) należeli niemal z reguły do warstw ubogich, robotniczych i drobnomieszczańskich. W Meksyku zajmowali się początkowo drobnym handlem domo­ krążnym i rękodzielnictwem, dość szybko dorabiali się jednak, stając się średnio zamożnymi kupcami i drobnymi fabrykantami (najczęściej w branży tekstylnej i konfekcyjnej). Osobną grupę stanowili Polacy ze Śląska, działający w zgromadzeniu zakonnym Salezjanów. Liczbę wychodźców z Polski szacowano w 1930 r. na 2142 osoby, z czego zapewne około 2000 stanowili Żydzi. Emigranci osiedlali się w różnych ośrodkach miejskich, o wiele rzadziej na wsi. Mimo zachowa­ nia uczuciowych więzów z Polską i kontaktów z organizacjami i przed­ stawicielstwem polskim, znaczny odsetek wychodźców szybko się naturalizował, tak, że w 1935 r. tylko niespełna 1200 osób posiadało polskie obywatelstwo . W latach dwudziestych działało w Meksyku stowarzyszenie Polaków „Polonia", pozbawione zresztą finansowego poparcia z Warszawy i utrzy­ mujące się tylko dzięki bezinteresownej, ofiarnej pracy swego prezesa, 40 4 0 A A N — A r c h i w u m P a d e r e w s k i e g o , nir 2633, s. 23; Z . M e r d i n g e r , Meksyk, W a r s z a w a 1936, s, 21; W a ń k o w i c z, op. cit, s. 89, p i s z e m . in., ż e w m i e ś c i e M e k s y k w 1927 r. m i e s z k a ł o z a l e d w i e ok. 60 P o l a k ó w . W y d a j e się, ż e p ó ź n i e j l i c z b a t a w z r o s ł a . W 1335 r. w n a b o ż e ń s t w i e ż a ł o b n y m po ś m i e r c i J . P i ł s u d s k i e g o o d b y t y m w synago-dze u c z e s t n i c z y ł o 200 p o l s k i c h Ż y d ó w . I n n e n a b o ż e ń s t w o o d b y ł o s i ę w sto­ ł e c z n e j k a t e d r z e ( A A N - M S Z , G a b i n e t M i n i s t r a , n r 163). �89 Z DZIEJÓW KONTAKTÓW POLSKO-MEKSYKAÑSKICH 41 dr. Bezdzika . W latach trzydziestych opiekę nad obywatelami polski­ mi sprawowało poselstwo RP. Polskie władze nigdy nie uważały Meksyku za obszar nadający się do planowanej i zorganizowanej polskiej kolonizacji. Wyjątek stanowią sondaże w tej sprawie podjęte przez Paderewskiego w 1921 r., później już nie kontynuowane. Poselstwo polskie w Meksyku uważało, że w ba­ senie Morza Karaibskiego osadnictwo polskie ma perspektywy rozwoju tylko w Dominikanie i K o l u m b i i . Istotnym novum w kontaktach polsko-meksykańskich w międzywo­ jennym dwudziestoleciu były. stosunki handlowe. Nie podpisano wpraw­ dzie nigdy formalnej umowy o wymianie towarowej, a rozmiary handlu polsko-meksykańskiego były skromne, jednak na tle rozwoju polskich transakcji z krajami basenu Morza Karaibskiego przedstawiały się nie najgorzej. Drobna, niezorganizowana i sporadyczna wymiana lat dwudziestych uległa wydatnemu zwiększeniu w okresie 1932-1935, m. in. dzięki pomocy meksykańskich kupców polskiego i polsko-żydowskiego pochodzenia (w 1934 r. powstała specjalna spółka do handlu z Polską — Compañía Mercantil Transmarítima, a w 1935 r. tzw. Gulf Gdynia Line zaczęła obsługiwać żeglugę z Polski do Tampico). Szczytowe obroty osiągnięto w 1934 r. (eksport polski o wartości ponad 1,5 min, import blisko 1,1 min złotych). Był to zresztą jedyny rok wykazujący dodatnie dla Polski saldo w handlu z Meksykiem. Z naszego kraju eksportowano przede wszystkim dyktę, parafinę, bibułkę papierosową (głównie z Mirkowskiej Fabryki Papieru), a także rękawiczki, naczynia kuchenne, jęczmień browarniany. Meksyk dostarczał nam kawy, włókna z agawy sizalskiej, blendy cyn­ kowej itd. Zygmunt Merdinger, charge d'affaires w Meksyku, po swym powrocie do Polski wydał książeczkę, ukazującą w różowych barwach perspektywy handlu polsko-meksykańskiego. Było w rozważaniach te­ go dyplomaty niemało przesady. Po roku 1935 czyni postępy industriali­ zacja Meksyku, m. in. w obrębie przemysłu lekkiego-. Następca Merdingera, Tadeusz Jarocki, żali się na ujemne saldo handlowe i stwierdza, że „naczynia emaliowane nie mogą tu już liczyć na poważniejszy zbyt, gdyż powstał przemysł krajowy". Również „rękawiczki skórzane zaczęto wyrabiać w kraju" . W sumie jednak zaczątki zorganizowanej wymiany 42 43 4 1 W a ń k o w i c z , op. cit, s. 89-90. A A N — A r c h i w u m P a d e r e w s k i e g o , n r 809. W p i ś m i e z 19 I V 1921 S i n a l o a C o m p a n y I n t e r n a t i o n a l z a w i a d a m i a P a d e r e w s k i e g o , iw o d p o w i e d z i n a jego i n i c j a ­ t y w ę , o m o ż l i w o ś c i a c h k o l o n i z a c y j n y c h w s t a n a c h S o n o r a i S i n a l o a , gdzie K o m p a ­ n i a p o s i a d a z i e m i e „ n a j ż y ź n i e j s z e w ś w i e c i e " . Zob. t e ż A A N - M S Z , W y d z . P . I I , n r 3385 i M e r d i n g e r , op. cit., s. 23. 4 2 4 3 132. AAN — Prezydium Rady Ministrów ( K E M ) , n r 877, s. 4—10, 14, 95-96, 121, �90 T A D E U S Z ŁEPKOWSKI towarowej między naszymi krajami wypada ocenić pozytywnie. W toku nawiązywania i realizacji transakcji handlowych nastąpiło niewątpliwie w latach 1919-1939 bliższe wzajemne poznanie się sfer ekonomicznych Meksyku i Polski. Stosunki polityczne między Meksykiem a Polską układały się, jak już wspomniałem, poprawnie. Jeśli nie były dobre, to głównie z powodu chłodnej rezerwy władz RP wobec Meksyku. Postępowe rządy meksy­ kańskie krytykowane były w Polsce otwarcie: w latach dwudziestych za antyklerykalizm, a w dobie Cardenasa za socjalizm. Za prezydentury Plutarco Eliasa Callęsa (1924-1928) rząd meksy­ kański rozpoczął energiczne wprowadzanie w życie postanowień konsty­ tucji 1917 r. odnoszących się do spraw Kościoła katolickiego i ducho­ wieństwa, a odsuwających całkowicie kler od jakiegokolwiek wpływu na życie polityczne i kulturalne kraju. Reakcyjna hierarchia meksykańska pragnęła zmiany ustawy zasadniczej. Nie bez poparcia wpływowych kół Stanów Zjednoczonych stawiła ona opór rządowi, organizowała mani­ festacje i różne formy bojkotu zarządzeń władz państwowych. Rząd odpowiedział represjami wobec Kościoła. Dochodziło do starć między bojówkami tzw. cristeros a policją i uzbrojonymi robotnikami z CROM'u (Meksykańska Regionalna Konfederacja Robotnicza). Ulegająca wpływom kleru prasa polska, podobnie zresztą jak or­ ganizacje katolickie w różnych innych krajach, zarzucała rządowi Callę­ sa, że prowadzi fanatyczną walkę już nie tylko z Kościołem, lecz z reli­ gią . Reportaże Wańkowicza, mimo widocznych starań autora o zacho­ wanie obiektywizmu, sympatyzowały jednak wyraźnie z postawą me­ ksykańskiej hierarchii kościelnej i stwierdzały, że Kościół w Meksyku prześladowano w sposób barbarzyński od czasów Juareza . Działacze Ligi Katolickiej diecezji częstochowskiej w piśmie protesta­ cyjnym z dnia 16 V I 1928 r. skierowanym do prezydenta RP piszą: 44 4S „ L i g a K a t o l i c k a D i e c e z j i C z ę s t o c h o w s k i e j z a k ł a d a protest p r z e c i w k r w a w y m czynom, j a k i c h dopuszcza się rząd m e k s y k a ń s k i n a k a t o l i k a c h w M e k s y k u . Nie m o ż e m y m i l c z e ć , gdy n a s i b r a c i a w w i e r z e p o d r z ą d a m i p. C a l l e s a c i e r p i ą p r z e ­ ś l a d o w a n i e , podobne do p r z e ś l a d o w a ń p i e r w s z y c h c h r z e ś c i j a n z a r z ą d ó w N e r o n a i Dioklecjana. Podobne p o s t ę p o w a n i e z naszymi b r a ć m i jest zaprzeczeniem wszel­ kich podstaw s p r a w i e d l i w o ś c i i chrześcijańskiej moralności. W s p ó ł c z u j ą c g ł ę b o k o z ich losem i s k ł a d a j ą c h o ł d ich nieustraszonej odwadze i bohaterstwu, w i m i ę podeptanej i s p r o f a n o w a n e j w i a r y ś w i ę t e j , z w r a c a m y aię' do R z ą d u N a j j a ś n i e j s z e j R z e c z y p o s p o l i t e j P o l s k i e j , k t ó r a w c i ą g u szeregu w i e k ó w b r o n i ł a w i e l k i c h i d e a ł ó w ludzkości, wiary, s p r a w i e d l i w o ś c i i w o l n o ś c i sumienia, by i dziś jej przedstawiciel s t a n ą ł w obronie p o k r z y w d z o n y c h i p r z e ś l a d o w a n y c h n a s z y c h b r a c i . J e d n o c z e ś n i e 4 4 Z o b a c z np. n o t a t k ę n r 231 z 1926 r., s. 6. 4 5 W a ń k o w i c z , pt. Walka op. cif., s. 115 i z religią passim. w Meksyku w „Kurierze Polskim", �91 Z DZIEJÓW KONTAKTÓW POLSKO-MEKSYKAÑSKICH prosimy skiego w imię swój rząd w o interwencję Warszawie oraz humanitaryzmu, protest p r z e c i w k o w o itej sprawie skierowanie kultury i Obrony p r a w prześladowaniom położyć kres postępowaniu, do przedstawiciela naszej prośby do ogólnoludzkich katolików Rządu Ligi zechciała meksykańskich, k t ó r e Obraża uczucia całego świata Meksykań­ Narodów, aby aby założyć wreszcie 4e cywilizowanego" . Umowa, czy raczej ugoda między zwycięskim rządem meksykańskim a Kościołem, zawarta w 1929 r. za prezydentury Emilio Portes Gila, przyniosła wyraźne uspokojenie w stosunkach między duchowieństwem a antyklerykalnymi władzami federalnymi i stanowymi Meksyku. W y ­ daje się też, że w t y m czasie, to jest w latach 1928-1934, stosunki poli­ tyczne polsko-meksykańskie były stosunkowo najlepsze. Natomiast okres prezydentury Lázaro Cardenasa (1934-1940), to jest nowego wzlotu rewo­ lucji meksykańskiej, przynosi widoczne ich ochłodzenie. Rząd meksykański prowadził w t y m czasie zdecydowanie postępową politykę: znacjonalizował koleje i przemysł naftowy, aktywnie konty­ nuował reformę rolną, zwiększył uprawnienia związków zawodowych i rozbudował świadczenia socjalne, rozszerzał sieć laickiego szkolnictwa. W polityce zagranicznej sprzeciwił się zaborowi Abisynii przez faszy­ stowskie Włochy i zdecydowanie poparł hiszpański rząd republikański walczący przeciw rebelii gen. Franco. Nietrudno zauważyć, że polityka ta, zarówno wewnętrzna jak zewnętrzna, kontrastowała z postawą ów­ czesnych władz naczelnych Rzeczypospolitej Polskiej. O niezapokojeniu postępowym kursem Cardenasa świadczą raporty poselstwa polskiego. Wiosną 1935 r. Zygmunt Merdinger donosił, iż „no­ wy prezydent obejmując władzę zapowiedział, że dążeniem jego będzie udostępnienie korzyści z górnictwa szerokim warstwom narodu, czyli państwu", a zapowiedzianą nacjonalizację określił jako „postulat antycudzoziemski i socjalistyczny" . Kilka lat później, a więc po wprowadzeniu w życie reform Cardena­ sa, ściśle 18 I V 1939 r., Gustaw Zakrzewski — attaché poselstwa, a pod­ ówczas chargé d'affaires a.i. — w poufnym raporcie do MSZ pisze z de­ zaprobatą o ekonomiczno-socjalnej polityce prezydenta, o rozwoju gospo­ darczym i sytuacji kryzysowej, o zahamowaniu handlu, o zgubnych na­ ciskach na władze ze strony klasy robotniczej. Uważa, że bezwzględne realizowanie reformy agrarnej szkodzi interesom chłopów, że za domi­ nacji liacendados wieśniakom żyło się lepiej. Rząd, jak wywodzi, chce „nacjonalizacji życia gospodarczego", a jego celem jest „oddanie wszyst­ kich źródeł produkcji w ręce robotników i eksploatowanie ich pod kon­ trolą państwową, jak to przystoi na kraj chlubiący się, iż idzie w awan­ gardzie idei lewicowych". Jednak — dodaje — żądania proletariatu i po47 4 6 4 7 A A N — M i n . W y z n a ń R e ł i g . i O ś w i e c e n i a P u b l . , n r 404 (nr s p r a w y A A N — P r e z y d i u m R a d y M i n i s t r ó w ( K E M ) , n r 877, s. 1. 3471/26). �92 T A D E U S Z ŁEPKOWSKI wtarzające się strajki utrudniają sytuację Meksyku. „Strajki te — oś­ wiadcza Zakrzewski — zatraciły już swój charakter ekonomiczny, a są wyrazem nieustępliwości liderów, zdążających konsekwentnie do reali­ zacji ideałów marksistowskich" . W obrębie stosunków naukowych i kulturalnych, które — choć wą­ tłe — rozwijały się w duchu przyjaznej współpracy, acz w wyniku inic­ jatyw indywidualnych i społecznych, nie zaś akcji podejmowanych przez rządy, odnotować wypada osiągnięcia polskich meteorologów pracujących w Meksyku: dr. Władysława Gorczyńskiego, organizatora obserwatorium, i dr. Zenona Lemańskiego. Badania wulkanów, już podczas wojny, prze­ prowadzał prof. Feliks Sobota. Wizyty turystów lub dziennikarzy pol­ skich w Meksyku należały oczywiście do rzadkości, choć można powie­ dzieć, że jeszcze rzadsze były przyjazdy Meksykanów do Polski. Najazd Niemiec hitlerowskich na Polskę poruszył do głębi opinię pu­ bliczną Meksyku. Wzrosło znacznie zainteresowanie Polską i wzrosła do niej sympatia społeczeństwa meksykańskiego. Rząd meksykański sta­ rał się okazać pomoc Polakom, którzy musieli opuścić swą ojczyznę. Dla około 1500 osób, głównie dzieci najbardziej dotkniętych przez woj­ nę, władze meksykańskie urządziły specjalny ośrodek w Santa Rosa w stanie Guanajuato. Na przełomie 1942 i 1943 r. złożył oficjalną wizy­ tę w Meksyku gen. Władysław Sikorski . Część Polaków przybyłych do Meksyku w czasie wojny pozostała tam na stałe. Polonia meksykańska liczyła w 1950 r. blisko 1400 osób . 48 49 50 * W oficjalnym, urzędowo-propagandowym języku nadużywa się często słowa przełom. Jednak można i należy użyć takiego właśnie terminu dla scharakteryzowania stosunków polsko-meksykańskich w pierwszym ćwierćwieczu Polski Ludowej. We wszystkich dziedzinach kontakty między naszymi krajami i na­ rodami uległy zacieśnieniu. Można nawet stwierdzić, że z żadnym 4 8 T a m ż e , s. 162-170. J . M a c h o w s k i , Meksyk, W a r s z a w a 1968, s. 192; D r o h o j o w s k i , Meksyk bogów..., s. 225. W g s p r a w o z d a n i a delegatury M i n . W y z n a ń R e l i g . i O ś w i e c e n i a p u ­ blicznego w L o n d y n i e z a o k r e s 1 V I I I 1943 — 30 I V 1944 (odpis u d o s t ę p n i ł H . i S. A d a m o w i c z o m prof. F . S o b o t a ; k o r z y s t a m z odpisu d z i ę k i uprzejmości pp. A d a m o w i c z ó w ) dzieci p r z y b y w a ł y w r a z z w y c h o w a w c a m i w p a r u t r a n s p o r t a c h , m. in. w s i e r p n i u 1943 r. p o j a w i ł o s i ę w S a n t a R o s a 700 o s ó b , a w listopadzie t e g o ż r o k u 383 osoby. W a r u n k i p o c z ą t k o w o b y ł y c i ę ż k i e . M i m o to s z y b k o z o r g a n i z o w a n o przedszkole, u r u c h o m i o n o n a s t ę p n i e s z k o ł ę p o d s t a w o w ą , c z ę ś c i o w o g i m n a z j u m o r a z szkoły zawodowe. 4 9 5 0 laków M. za K i e ł c z e w s k a - Z a l e s k a , A . B o n a s e w i c z , Rozmieszczenie granicą, „ P r o b l e m y P o l o n i i Z a g r a n i c z n e j " , t. 1, W a r s z a w a 1960, s. Po­ 14. �Z DZIEJÓW KONTAKTÓW POLSKO-MEKSYKAÑSKICH 93 z państw świata latynoamerykańskiego (z wyjątkiem Kuby po 1960 r.) nie utrzymujemy tak bliskich, przyjaznych i wszechstronnych kontak­ tów. Trudno obecnie przedstawić źródłowo kolejne etapy rozwoju stosun­ ków polsko-meksykańskich w ostatnim okresie. Nie mamy jeszcze do­ stępu do wielu istotnych materiałów tak polskich, jak meksykańskich. W tej sytuacji ograniczę się więc do skrótowego jedynie przypomnienia spraw najważniejszych. Meksyk od chwili powstania Rządu Jedności Narodowej w 1945 r. utrzymuje bliskie i przyjazne stosunki z Polską Ludową. Symbolem wagi, jaką obydwa kraje przywiązują do wzajemnej współpracy, było podniesienie w 1960 r. przedstawicielstw dyplomatycznych Meksyku i Polski do rangi ambasad. Krok ten jest tym bardziej znamienny, że Meksyk utrzymuje stosunki dyplomatyczne nie ze wszystkimi krajami socjalistycznymi. Zwraca też uwagę częstotliwość wymiany wizyt poli­ tycznych, oficjalnych, a zarazem roboczych. Meksyk jest jedynym pań­ stwem latynoamerykańskim, które odwiedził po wojnie premier rządu PRL (1963). Od 1946 r. wielokrotnie wizytowali Meksyk polscy parla­ mentarzyści i ministrowie, m. in. dwukrotnie ministrowie spraw zagra­ nicznych (W. Rzymowski w 1946 r. i A. Rapacki w 1964 r.). Podczas tych wizyt, a także rewizyt meksykańskich, m. in. prezydenta Adolfo Lopeza Mateosa, prowadzono pożyteczne rozmowy polityczne wskazujące na zbieżność poglądów rządów Polski i Meksyku na wiele istotnych kwestii międzynarodowych. Równolegle do politycznych, rozwijają się pomyślnie stosunki gospo­ darcze, a rosnąca wymiana handlowa ujęta jest w ramy specjalnej umo­ wy. Polskie statki zawijają regularnie do Veracruz, a polscy handlow­ cy i specjaliści-technicy pracują w Meksyku. Wyjątkowo intensywnie w porównaniu ze stosunkami łączącymi Pol­ skę z innymi państwami latynoamerykańskimi rozwijają się wszech­ stronne kontakty w dziedzinie nauki i kultury. Odzwierciadlają one ros­ nące zainteresowanie Polską w Meksyku i Meksykiem w Polsce, przy czym zainteresowanie to uległo bardzo poważnemu społecznemu rozsze­ rzeniu, a więc demokratyzacji. Wspomnę tylko o wymianie wystaw (ma­ larstwo, rzeźba, grafika), filmów, zespołów wokalno-tanecznych, publi­ kacji. Ostatnio na niewielką jeszcze skalę podjęto wymianę stypendys­ tów. Coraz częstsze są wzajemne wizyty ludzi nauki, literatury i sztuki. Do Polski przyjeżdżali m. in. Diego Rivera, David Alf aro Siqueiros, Igna­ cio Chavez. Liczniej bodaj odwiedzali Meksyk nasi literaci, uczeni, mu­ zycy. Warto może wymienić przykładowo kilka nazwisk: Tadeusz K o ­ tarbiński, Stanisław Leszczycki, Kazimierz Michałowski, Andrzej Wier­ ciński. �94 T A D E U S Z ŁEPKOWSKI Przeglądając polskie zestawienia bibliograficzne i prasę łatwo zauwa­ żyć poważny, zwłaszcza w ostatnim piętnastoleciu, wzrost liczby pozycji poświęconych Meksykowi, a także prac meksykańskich tłumaczonych na język polski. Zainteresowanie Polską z kolei odbija się w prasie i piś­ miennictwie meksykańskim. Zauważmy wreszcie, że główną niejako bazą Polskiej Agencji Pra­ sowej na subkontynencie latynoamerykańskim jest placówka w mieś­ cie Meksyk. Jej zasłużonym dla rozwoju współpracy polsko-meksykańskiej kierownikiem był przez kilka lat red. Edmund Osmańczyk. Mimo znacznej odległości, jaka dzieli nasze kraje, a więc istnienia przestrzennej bariery, utrudniającej rozwój turystyki, wzrosła w ostat­ nich latach znacznie liczba Polaków, którzy poznali Meksyk i Meksykanów, którzy odwiedzili nasz kraj. Istnieją niewątpliwie perspektywy rozwoju i wzbogacenia kontaktów polsko-meksykańskich. Przyszłość pokaże, w jakim zakresie obydwa rządy i zaprzyjaźnione narody wykorzystają szanse i możliwości dal­ szego zbliżenia. Tadeusz Ł e p k o w s k i FROM T H EHISTORY OF POLISH-MEXICAN I N T H E 19TH A N D 20TH RELATIONS CENTURIES S u m m a r y T h e p r e s e n t p a p e r i s a n i n t r o d u c t o r y o u t l i n e of the p r o b l e m , b a s e d mostly P o l i s h m a t e r i a l s , a n d on s o m e M e x i c a n ones. on D u r i n g t h e f i r s t decades of M e x i c a n i n d e p e n d e n c e a few Poles h a d been a c t i v e t h e r e ; t h e y w e r e officers, s c h o l a r s a n d p h y s i c i a n s . T h e educated M e x i c a n s t h e n s y m p a t h i z e d w i t h t h e P o l i s h struggles for i n d e p e n d e n c e . D u r i n g t h e J u a r e z period, a n d m o r e e x a c t l y d u r i n g t h e y e a r s 1863-1867, about 2500 P o l e s fought i n M e x i c o ; t h e b u l k of t h e m sided w i t h t h e i n t e r v e n t i o n a n d w i t h P r i n c e M a x i m i l i a n , i n t h e hope t h a t i m p e r i a l • F r a n c e w o u l d s u p p o r t t h e P o l i s h case. D u t i n g t h e w a r s o m e of t h e m p a s s e d to> t h e s i d e o f J u a r e z . I n t h e r e p u b l i c a n a r m y P o l e s h a d been fighting w h o had arrived from the U S A . P o l i s h r e v o l u t i o n a r y democrats stoutly supported t h e case of M e x i c a n i n d e ­ pendence. O n t h e t u r n of t h e 19th a n d 20th c e n t u r i e s c o n t a c t s w e r e f e w . T h e i n d e p e n d e n t P o l a n d established d i p l o m a t i c contacts w i t h M e x i c o . D i s c u s s i n g t h e p e r i o d b e t w e e n 1)919 a n d 1939 the a u t h o r d e a l s w i t h p r o b l e m s of P o l e s l i v i n g i n M e x i c o , a n d w i t h m u t u a l trade, c u l t u r a l a n d p o l i t i c a l r e l a t i o n s . T h e l a t t e r h a d b e e n c o r r e c t , b u t c h i l l , p a r t i c u l a r l y d u r i n g C a r d e n a s ' s p r e s i d e n c y , w h o s e p r o g r e s s i v e i n n e r a n d outer p o ­ l i c y w a s i n contrast w i t h t h e p r e v a i l i n g attitudes of P o l i s h a u t h o r i t i e s a n d c h u r c h c i r c l e s of t h e p e r i o d . A t t h e e n d t h e r e i s a b r i e f d i s c u s s i o n of t h e r a p i d a n d c o m p l e x of f r i e n d l y political, economic a n d c u l t u r a l relations b e t w e e n People's Mexico. development Poland and � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6bb6ab04fc253a521d6bd57ab4ab1bb0.pdf a1c1285c232048b8758da051351c5dcc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:696 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:640 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I N S T Y T U T H I S T O R I I P O L S K I E J K U L T U R Y A K A D E M I I M A T E R I A L N E J N A U K ETNOGRAFIA POLSKA XIV Zeszyt 2 WROCŁAW — WARSZAWA — KRAKÓW ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA OSSOLIŃSKICH W Y D A W N I C T W O P O L S K I E J A K A D E M I I NAUK 1970 �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA Adres Redakcji: Warszawa, Hoża 74 Okładkę p r o j e k t o w a ł ZBIGNIEW K L I M C Z Y K Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny L i d i a Saimarin Printed in Poland Zakład Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1970. Nakład 500 + 120 egz. Objętość: ark. wyd. 20, ark. druk. 16,25. Ark. A l 27. Papier ilustr. kl. V, 70 g, 70 X 100. Oddano do skła­ dania 13 I V 1970, podpisano do druku 18 V I I I 1970, druk u k o ń c z o ­ no we wrześniu 1970. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 1139/70. C-14 Cena zł 55.— �SPIS TREŚCI Część I ARTYKUŁY Maria F r a n k o w s k a Streszczenie Margarita w Nolasco Streszczenie w Janusz T a z b i r Problemy i kierunki etnologii meksykańskiej. —• R e g i o n Cholula 39 j . angielskim 52 j . angielskim L e p k o w ski — 11 36 — O d k r y c i e A m e r y k i i konikwista w l i t e r a t u r z e staropolskiej Streszczenie w Tadeusz — j . angielskim Z 55 74 dziejów kontaktów polsko-meksykańskiich w XIX i X X w 75 Streszczenie w 94 j . angielskim Helena i S t a n i s ł a w A d a m o w i c z o w i e — Kultura Lakandonów i jej prze­ obrażenia w X X wieku Streszczenie w 95 j . angielskim 112 KOMUNIKATY Aleksander i P o s e r n - Z i e l i ń s k i etnografii — w świetle opracowań Dorobek meksykańskiej archeologii bibliograficznych Streszczenie w j . angielskim L e c h M r ó z — Cyganie m e k s y k a ń s c y Cyganów w Ameryce 115 132 i obraz zmian zachodzących w życiu 135 S t r e s z c z e n i e <w j . a n g i e l s k i m Andrzej W o ź n i a k 155 . 157 Streszczenie w j . angielskim Romana M a ń k o w s k a i Andrzej K r z a n o w s k i — Instrumenty muzyczne w dawnym Meksyku — M e t a l w k u l t u r z e przeclkotarnibijskiego M e k s y k u . 169 S t r e s z c z e n i e iw j . a n g i e l s k i m Tadeusz nym C h w o j k a Meksyku Streszczenie w — Z 171 186 teoretycznych rozważań nad folklorem muzycz­ 189 j . angielskim 196 Część II Anna Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z S t r e s z c z e n i e w j . angielskim" Anna Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z grafia E u r o p y — I r l a n d i a — d w a p a ń s t w a , d w a narody. — Nowa dziedzina deficytowa — 197 205 etno­ 207 �6 SPIS TREŚCI KRONIKA III Etnograficzne Seminarium Ameryikanistyozne. Poznań 18-20 IV 1969 — Maria Paradowska 215 RECENZJE Centralizm czy f e d e r a c j a ? — W o m e n of Tropical of M. California Leszek Dzięgiel A f r i c a , p r a c a izbior. p o d Press, Berkeley and Los . red. Denise Pauline, Angeles B l u n d e l l , So R o u g h a W i n d — T h e K e n y a colson, L o n d o n 1964 — Leszek Dzięgiel 1963 — 223 University Leszek Dzięgiel Memoirs, Weidenfeld and 227 Ni230 I s k u s s t w o itropiczesikoj Afriiki ,w s o b r a n i j a c h S S 9 R , r e d . D . Ol'derogge, I n s t i t u t A M k i A N S S S R , Institut Etnografii A N S S S R , Sowetskij C h u d o ż n i k , Mos­ k w a 1968 — Marek Arpad Kowalski 234 R u s s k i e . I s t o r i k o - e t n o g r a f i c z e s k i j a t ł a s . Z i e m l e d i e l e . K r i e s t ' j a n s k o j e zilisizcze. K r i e s t ' j a n s k a j a o d i e ż d a . S i e r i e d i n a X I X — naczalo X X w i e k a . A k a d i e m i j a N a u k S S S R , Instiitut E t n o g r a f i i i m . N , N . Mifchicho — M a k l a j a , M o s ­ k w a 1967 — Gerhard Konrad Kloska S. I . R u d i e n k o , K u l t u r a Hunów i noinulińskie 240 kurhany, Moskwa—.Leningrad 1962 — Krzysztof Dąbrowski 242 U w a g i do „ B i b l i o g r a f i i socjologii w s i p o l s k i e j il91'8-il'965" o p r a c o w a n e j L i i i M a r i ę S z w e n g r u b — Gerhard Konrad Kloska przez K . B a j a n , T . Hunek, R. Malinowski, K ó ł k a rolnicze w Polsce, W a r s z a w a — Gerhard Konrad Kloska A. Kowalski, A. Posern-Zieliński, A. Woźniak, walski, T. M. Ciołek, M. Woźniakowa Książki n a d e s ł a n e — M. 245 1966 250 W. Ko­ 253 �CO.ZJEP5KAHHE Hacmb I CTATŁH Mapna O p a m c o B C K a — npo6neMti h HanpaBJieHHa MeKcmcaHCKofl 3THOnorHH . . . Pe3K>Me Ha aHrcrafiCKOM sobixe MaprapHTa H o j i a c k o — PafiOH Xonyna Pe3K>Me Ha aHrnmicKOM H3bnce %Kym T a 3 6 n p — OncpbiTHe AMepmcH h K O H K B H C T a b flpeBHenonbCKOJł J i H T e p a T y p e . . . Pe3K>Me Ha aHrmmcKOM jBtiice Tafleym JlenKOBCKH — H3 hctophh ncwibCKO-MeKCHKaHCKHX KOHTaKTOB b X I X h X X bb. Pe3K>Me Ha aHrinmcKOM jnbiKe Eneaa h CraHHcnaB AflaMOBHH — KynbTypa jiaKannoHOB h e ë npeo6paaceHH« b X X b. Pe3K>Me Ha aHrnHÖCKOM «3biKe 11 36 39 52 55 74 75 94 95 112 COOEmEHÏlH AneKcaHflp n o 3 e p H - 3 e J i n H b C K H — /^ocTHaceHiia MeKCHxaHCKoft apxeononra h 3 T H o r p a - <J>hh b CBere 6H6jTHorpa$iwecKHX pa6oT Pe3K>Me Ha aHTJIHHCKOM A3bIKe 115 132 Hex M p y 3 — MeKcmcaHCKHe nbiraHe h KapTHHa n3MeHeHHił, npoHcxoflsmax b huhhh HbiraH b AMepHKe Pe3K>Me Ha a H T U H H C K O M «3biKe 135 155 AHflaceił Bo3bHflK — MeTaJin b Kyjibrype flOKOJiyM6oBCKOfi Mckchkh Pe3K>Me H a aHTjnmcKOM fl3MKe PoMaHa MaHbKOBCKa h AHflaceił KpacaHOBCKH — My3biKanbHbie HHCTpyMeHTbi b flpeBHefi MeKCHKe Pe3K>Me Ha am-mmcKOM «3MKe Tafleym X ß o ü K a — H3 TeopeTiraecKHX pa3MbinijieHHH Hafl My3biKanbHMM $onbKJiopOM MeKcmcH Pe3K>Me Ha aHrcmncKOM JBMiœ 157 169 171 186 189 196 Hacmb II A i m a 3aflpoacHHbCKa-BapoHH — Hpnamma — flBa rocyflapcTBa, flBa Hapofla . . . . Pe3K>Me Ha aHrmmcKOM «3biKe A m a 3aflpoacHHbcKa-BapoHH — HoBaa fletjmiiHTHafl o6nacrb — 3THOrpa<J>HS Eßponbi 197 205 207 �8 SPIS TREŚCI XPOHHKA I I I 3THorpa(J)HHecKHH ceMmap aMepjncaHOBefleHHfl. IIo3HaHb 18-20 I V 1969 — Mapua napadoecm 215 PEUEH3HH II,eHTpajiH3M hjih (Jieflepauiw? — Jleutex JJ,3emeAb 223 Women of Tropical Africa, KonjieKTHBHaH pa6oTa non peflaicu. fleHHc IIojn>Me, University of California Press, Berkeley and L o s Angeles 1963 — JleuteK JJ,3eHzenb 227 M . BnaHHen, So Rough a Wind — The Kenya Memoris, Weidenfeld and Nicolson, London 1964 •— JleiueK ff3emeab HcKyccTBO TpomraecKOH A(J>Phkh b co6paimHx C C C P , pen. AcJipHKH A h CCCP, 230 fl. HHCTHTyT 3THorpaiJ)HH A H C C C P , OJmeporre, HHCTHTyT Cobctckhh Xysoaanoc, MocKBa 1968 — Mapen Apnad KoaanbcKu Pyccwie. Hctophko — 234 3THorpaiJ)HMecKHH araac. 3eMirenejn>e. KpecTbHHCKoe jkhjihiuc KpKCTbJiHCKaH ofleawa. Cepejnrea X I X — Haiajio X X Beica. AxaneMHfl HayK C C C P , HHCTHTyT 3THorpa(J>HH hm. MHKnyxo — MaKjiaa, MocKBa 1967 — repxapd KoHpad K/iecKa 240 C . H . PyaeHKO, KyjrbTypa ryHHOB h HOHHyjiracKHe KypraHH, MocKBa—JleHHHrpaa 1962 — KoKuiumo(p floMdpoecKU 242 3aMeTKH no ,,En6nHorpa(t>HH couhojioi-hh noubCKOH HepeBHH 1918-1965", cocTaBJieHHOH JIhjih MapaeH IIlBeHrpy6 — repxapd Koupad Knecm 245 K. EasH, T . TyHeK, P . ManHHOBCKH, Cejn>cK0X03HHCTBeHHMe KpyacicH b XIoJitHie, BapmaBa 1966 — repxapd Koupad KASCKO 250 K h h t h npacJiaHHbie — M. A. KoeaAbcm, A. IIo3epH-3enuHbCKu, A. BO3HHK, B. KoeanbcKu, T. M. LfeA3K, M. Bo3HHKoaa 253 �CONTENTS Part I ARTICLES M a r i a F r a n k o w s k a — P r o b l e m s a n d d i r e c t i o n s of M e x i c a n ethnology . 11 S u m m a r y in English M a r g a r i t a N o l a s c o — T h e C h o l u l a region S u m m a r y in English J a n u s z T a z b i r — T h e d i s c o v e r y of A m e r i c a a n d the C o n q u i s t a i n old Polish literature Summary in English T a d e u s z Ł e p k o w s k i — F r o m the h i s t o r y of P o l i s h - M e x i c a n relations i n 36 39 52 the 19th a n d 20th c e n t u r i e s Summary in English 75 94 H e l e n a a n d S t a n i s ł a w A d a m o w i c z — T h e L a c a n d o n c u l t u r e and its t r a n s ­ formations d u r i n g the 20th c e n t u r y Summary in 55 74 English 95 112 REPORTS A l e k s a n d e r P o s e r n - Z i e l i ń s k i — A c h i e v e m e n t s of M e x i c a n archeology and ethnography; a bibliographical survey S u m m a r y in E n g l i s h L e c h M r ó z — T h e M e x i c a n G y p s i e s a n d the c h a n g e s i n life of G y p s i e s in A m e r i c a S u m m a r y in E n g l i s h . A n d r z e j W o ź n i a k — M e t a l i n precolurribian M e x i c o cultures . . . . Summary in English C h w o jk a of M e x i c o S u m m a r y in — 135 155 157 169 Romana M a ń k o w s k a and ments in old Mexico Summary in English Tadeusz 115 132 Andrzej Some K r z a n o w s k i — Musical instru­ 171 186 theoretical problems of musical folklore 189 196 English Part II A n n a Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z — Ireland — two Summary in E n g l i s h states, t w o nations . . 197 205 �10 S P I S TREŚCI Anna Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z graphy of — T h e n e w deficient d i s c i p l i n e , the e t h n o ­ Europe 207 NOTES AND NEWS The 3rd Seminar in American Ethnography. P o z n a ń , Maria April 18-20, 1969 — Paradowska 215 BOOK REVIEWS C e n t r a l i s m or f e d e r a l i s m ? — Leszek Dzięgiel Women Faulme of Tropical Africa; Denise 223 ed., B e r k e l e y a n d L o s A n g e l e s 1963 — Leszek U n i v . of California Press, Dzięgiel 227 M. Blundell, So Rough a W i n d — T h e K e n y a Memoirs; Weidenfeld colson, L o n d o n 1964 — Leszek Dzięgiel and N i 230 I s k u s s t w o tropiczeskoj A f r i k i v s o b r a n i y a k h S S S R , D . Ol'derogge ed., Institut A f r i k i A N S S S R , Iustitut Etnografii A N S S S R , Sovietskij K h u d o z h n i k , M o s c o w 1968 ( T h e A r t of T r o p i c a l A f r i c a i n the S o v i e t Collections) — Marek Arpad Kowalski Russkie. Istoriko-etnograficheskiy Institut Etnografii i m . N N . M i k l u k h o M a k l a y a , Moscow -Ethnographical Atlas. Agriculture. Peasant hard Konrad 234 atlas. Z i e m l e d i e l i e . Kriestiaraskoye z h i l i s h c h e . 1967 (Historical- h o m e a n d clothing) — Ger­ Kloska 240 S. I . R u d e n k o , K u l t u r a H u n ó w i n o i n i u l i ń s k i e ' k u r h a n y ( T h e H u n n s a n d t h e kurkhains of Noinufliiinsk), M o s c o w a n d L e n i n g r a d 1(962 — tof Dąbrowski culture Krzysz­ 242 R e m a r k s to t h e " B i b l i o g r a p h y of P o l i s h R u r a l Sociology" by L i l i M a r i a S a w e n grub K. Bajan, — Gerhard Konrad Kloska 245 T . Hunek, R. Malinowski, K ó ł k a rolnicze w - o p e r a t i v e s i n P o l a n d ) , W a r s a w 1066 — Gerhard B o o s k r e c e i v e d — M. A. Kowalski, A. Posern-Zieliński, walski, T. M. Ciołek, M. Woźniakowa Polsce (Peasants Konrad Kloska A. Woźniak, co- . . . W. Ko­ 250 253 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e6b2f212db23d25a72a3ebe8a4ab0bc.pdf 4540b1b0f7766f608318cc6daa8f6ab0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1720 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1592 Title A name given to the resource Tożsamość "przesiedleńca". O ludności przesiedlonej po II wojnie światowej ze wschodniej Polski w rejon dziatłowsk (zachodnia Białoruś) / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.181-206 Creator An entity primarily responsible for making the resource Broda, Anita Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia Polska", t. X L V I : 2002, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANITA BRODA Warszawa TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA" O LUDNOŚCI PRZESIEDLONEJ PO I I WOJNIE ŚWIATOWEJ ZE WSCHODNIEJ POLSKI W REJON DZIATŁOWSKI (ZACHODNIA BIAŁORUŚ) 1 WSTĘP W latach 1944-1947 na wschodnich ziemiach Polski (okolice Białegostoku i Bielska) została przeprowadzona akcja przesiedleńcza, będąca wynikiem ukła­ du zawartego pomiędzy Białoruską Socjalistyczną Republiką Radziecką (BSRR) a Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego (Mironowicz 1993, s. 136). Celem owej akcji było przemieszczenie zamieszkującej te tereny ludności bia­ łoruskiej, identyfikowanej na podstawie wyznania prawosławnego, na obszar Białorusi, szczególnie zaś na jej zachodnią część. Przeprowadzone działania były niejako „lustrzanym odbiciem" wydarzeń mających miejsce na terenie ówczesnej BSRR, gdzie podobne wysiedlenia dotyczyły osób narodowości pol­ skiej wyznania katolickiego, udających się na tzw. Ziemie Odzyskane. Ludność białoruska miała, w założeniu organizatorów, przejąć ziemię i gospodarstwa opuszczających Związek Radziecki Polaków. Akcja, według deklaracji, miała wyłącznie charakter dobrowolny. Na tereny polskie zostali zatem wysłani pełno­ mocnicy, których zadaniem było przekonanie potencjalnych zainteresowanych do zamieszkania za wschodnią granicą . Zakończenie przesiedleń planowano po­ czątkowo na rok 1945, trwały one jednak do 1947. W okresie tym ze wschodnich terenów Polski zostało wysiedlonych ok. 36388 osób (Mironowicz 1993, s. 143). 2 1 Artukuł jest częścią pracy „Być przesiedleńcem. Przykład ludności przesiedlonej po I I woj­ nie światowej ze wschodnich terenów Polski w rejon dziatłowski", napisanej pod kierunkiem mgr Katarzyny Waszczyńskiej w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, w ramach grupy laboratoryjnej „Obrazy grup narodowych, etnicznych, wyznaniowych i społecznych - Bia­ łoruś, czyli o tożsamości ludności okolic Słonimia i Dziatłowa". Nie była to pierwsza tego typu inicjatywa dotycząca tych terenów. W latach 1915-1918 przeprowadzono podobną akcję przesiedleńczą, określaną potocznie jako „bieżaństwo". Akcja dotyczyła ludności prawosławnej zamieszkującej gubernię grodzieńską i wileńską. Główną za­ stosowaną metodą była, tak jak w przypadku przesiedleń po I I wojnie światowej, agitacja pełno­ mocników, przysłanych z carskiej Rosji specjalnie w tym celu. Ich działalność odniosła ogromny skutek - masowy odpływ ludności przerażonej wizją represji stosowanych przez postępującą na wschód armię niemiecką (Mironowicz 1999, s. 26). 2 �182 ANITA BRODA Duże grupy tzw. przesiedleńców trafiły do Grodna, Baranowicz, Słonimia. Ponad 40 rodzin rozpoczęło nowe życie w Dziatłowie , mieście oddalonym ok. 40 km od Słonimia. Moje pierwsze zetknięcie ze zjawiskiem „przesiedleńców" na terenie Biało­ rusi miało miejsce w trakcie badań etnologicznych przeprowadzonych w 2000 r. w wioskach należących do rejonu dziatłowskiego , jak i w samym mieście. Istnienie takiego problemu uświadomiło mi spotkanie z rodziną, zamieszkałą obecnie we wsi Moskalowce, która w 1947 roku wyjechała z Maleszy - miejsco­ wości położonej niedaleko Bielska (Polska). Wieś Moskalowce to niewielka, licząca zaledwie kilkadziesiąt domów osada, zamieszkana głównie przez ludność wyznania katolickiego, gdzie jedynymi prawosławnymi są właśnie przyjezdni z Polski. Wtedy też po raz pierwszy pojawił się termin „przesiedleniec", kluczowy dla całych moich późniejszych badań, jak i dla treści mojej pracy licencjackiej oraz tego artykułu. Wtedy również, jeszcze nie całkiem wyraźnie, ukazał się pro­ blem, od którego rozpoczęły się moje poszukiwania: jak rodzina przyjezdnych, która przed półwieczem wyjechała z Polski i tu znalazła dom, poradziła sobie z aklimatyzacją w nowym miejscu? Jak przyjęli ich miejscowi? Jak to wtedy wyglądało i czy teraz sytuacja uległa jakiejś zmianie? Grupa badanych przeze mnie osób została więc początkowo dobrana na podstawie ich „inności", a tym co mnie głównie interesowało był charakter relacji pomiędzy dwiema zbiorowościami - miejscowych i przybyłych. Łatwo było zorientować się, że przy­ jezdnych z Polski, z Maleszy czy z innych wiosek województwa białostockiego, jest w Dziatłowie i okolicach więcej. Rozmówcy wskazywali siebie nawzajem, konsekwentnie używając określenia „przesiedleniec" . Podczas rozmów nie­ odmiennie powracał motyw wyjazdu z Polski, wspominanego w sposób bardzo emocjonalny, zjawisko „podwójnej ojczyzny", ale występujący także całkowity brak jakichkolwiek związków z krajem pochodzenia, nieprzywiązywanie do nich wagi, marginalizowanie tego okresu życia. Wtedy pojawiła się refleksja: czy może mam do czynienia ze specyficzną, jedyną w swoim rodzaju jakością? Jakie znaczenie dla poczucia tożsamości moich rozmówców ma fakt, że urodzili się poza granicami Białorusi i że zostali na te tereny gwałtownie, w krótkim czasie „przeniesieni" ze wszystkim, co po­ siadali? Wówczas zrozumiałam, że problem, który początkowo ograniczał się do relacji „swój" - „obcy" uzyskał nowy wymiar. Pojawiło się pytanie czy wydarze­ nie życiowe, jakim jest zmiana miejsca zamieszkania może wpływać na kształ­ towanie się tożsamości jednostki, a więc czy może istnieć coś takiego jak tożsa­ mość „przesiedleńca" i jaka ona jest? Moje badania, które przeprowadziłam wśród ludności zamieszkałej w Dziatłowie i jego okolicach, miały odpowiedzieć na te pytania, a poniższa praca prezentuje ich wyniki. 3 4 5 6 3 Polska nazwa - Zdzięcioł. Są to wioski: Moskalowce, Raklewicze, Butwiełowicze i Wiązowiec. Miałam wrażenie, jakby słowo to było kluczowe - niezbędne w procesie wyodrębniania z grupy. Porównaj: relacja „swój"-obcy", w: Religia i obcość, E. Nowicka (red.), Kraków 1991. 4 5 6 �183 TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA" Tłumaczalnyj słounik biełaruskoj literaturnoj mowy pod hasłem „pierasialeniec" zawiera bardzo ogólną definicję tego pojęcia: „przesiedleniec" to „czieławiek jaki pierasialijsia ci pierasialajecca na nowaje miesta". W definicji tej został jedynie podkreślony fakt zmiany miejsca zamieszkania na nowe, doko­ nywany p r z e z j e d n o s t k ę . Słownik nie zawiera terminu „przesiedlenie". Według Krystyny Kersten, historyka, badaczki przesiedleń w X X wieku, pro­ blem ten nie jest zjawiskiem o wymiarze jednostkowym, gdyż jest to zorgani­ zowane przemieszczenie zbiorowości, zarówno przymusowe, jak i dobrowolne, które ponadto „obejmuje nie tylko wyrwanie z dotychczasowego otoczenia, lecz również trwałe osiedlenie w nowym miejscu" (Kersten 1997, s. 19). Posługując się tą wskazówką postanowiłam pokazać w pracy zarówno moment „wyrwania", zaznaczając jego przyczyny i okoliczności, jak i moment „osiedlenia". Ale histo­ ria tego tak ważnego dla większości moich rozmówców wydarzenia to tylko część opowieści. Drugim, niemniej ważnym elementem, jest odpowiedź na pyta­ nie, kim jest przesiedlony dzisiaj. Istotne więc będzie zarówno to, co rozmówca pamięta i w jaki sposób, jak i to, jak ten bagaż wspomnień wpływa (i czy wpły­ wa) na jego samookreślenie. Przed przystąpieniem do dalszych rozważań uważam za konieczne zaznaczyć, że w moich badaniach skupiłam się wyłącznie na relacjach i opiniach samych „przesiedleńców", także w przypadku ich kontaktów z „miejscowymi" . Będzie to zatem historia przesiedlenia widziana wyłącznie oczami samych „przybyszów" . Grupa moich rozmówców obejmowała 30 rodzin przesiedlonych z Polski w latach 1944-1947 z wiosek: Zaczerlany, Lewickie, Maleszy, Wojszki, Ryboły, Białki, Pawlinowo, Niewadzica Norgilewska, Solniczki. Część tych osób wyje­ chała dobrowolnie (okolice Bielska - Wojszki, Ryboły, Pawlinowo, Białki), część - pod przymusem, w wyniku różnego rodzaju represji (wioski położone blisko Białegostoku - Zaczerlany, Lewickie, Niewadzica Norgilewska, Solniczki; wy­ jątkiem są Maleszy położone w rejonie bielskim) . Obecnie mieszkają w Dzia­ tłowie oraz w wioskach położonych w jego okolicy: Moskalowcach, Raklewiczach, Butwiełowiczach i Wiązowcu . Wśród 32 rozmówców było 14 mężczyzn 7 8 9 10 7 Tzn. ludność urodzoną na Białorusi, zamieszkującą Dziatłowo i jego okolice w momencie przyjazdu „przesiedleńców" i obecnie. W dalszej części artykułu grupę tę będę również określać jako „ludność miejscową". W ten sposób określam ludność wyznania prawosławnego, która została przesiedlona z terenów polskich na obszar Białorusi w latach 1944-1947. Przeprowadzone przeze mnie badania wskazują na to, iż przejmowanie inicjatywy w kwe­ stii wyjazdu ma ścisły związek z położeniem miejscowości, z której pochodzi rozmówca. Im bliżej Białegostoku położona była wioska, tym mniej dobrowolny wyjazd. Wiąże się to naj­ prawdopodobniej z tym, że w okolicach dużego miasta działalność różnego rodzaju band była dużo aktywniejsza a sytuacja bardziej napięta. Na południe od Białegostoku oddziaływanie band było mniejsze. Tu z kolei przejmowali inicjatywę przedstawiciele władzy sowieckiej, którzy namawiali ludzi do przeniesienia się na Białoruś. W większości przypadków Dziatłowo i okolice były punktem docelowym, choć nie­ wielka grupa mieszkała także początkowo w Darachanowie, w okolicach Bobruj ska (wsch. część Białorusi). 8 9 1 0 �184 ANITA BRODA i 18 kobiet. Bardzo istotny jest wiek badanych: przeważająca liczba to ludzie pomiędzy 65 a 70 rokiem życia, tzn. tacy, którzy w momencie wyjazdu byli jeszcze bardzo mali (ok. 5-7 lat), lub ci, którzy przekroczyli siedemdziesiątkę (wiek w momencie wyjazdu - 11-16 lat). Najmniejszą grupę (dwie osoby) sta­ nowili rozmówcy po 80-tym roku życia. Moi rozmówcy to przede wszystkim emeryci z wykształceniem podstawowym (jedynie dwie panie były czynne za­ wodowo, w tym jedna z wyższym wykształceniem). Najprawdopodobniej udało mi się dotrzeć do wszystkich żyjących w Dziatłowie „przesiedleńców". Uznaję, że grupa ta liczy obecnie ok. 30 rodzin . Artykuł składa się z dwóch części. Pierwsza dotyczy historii przesiedle­ nia, opisanej przez rozmówców z perspektywy lat, złożonej z ich własnych wspomnień i relacji bliskich. Druga pokazuje obecną sytuację „przesiedleńca" ukazaną poprzez jego osobiste sądy i opinie, oraz zawiera próbę odpowiedzi na pytanie, kim jest on dzisiaj. 11 CZĘŚĆ I BAGAŻ „PRZESIEDLEŃCA", CZYLI HISTORIA WYJAZDU Z POLSKI Rozpoczynając analizę materiału dotyczącego historii wyjazdu, jego przyczyn i okoliczności oraz wszystkich wspomnień o tym wydarzeniu, chciałabym wyjaś­ nić dlaczego będzie to stanowić tak istotną część artykułu. Zagadnienie to mogę podzielić na trzy oddzielne tematy, które składają się na obraz tego, co cytowana już K. Kersten określa mianem „wyrwania z rodzimego środowiska - «małej ojczyzny»" (Kersten 1997, s. 17): 1. Opis życia w Polsce przed wyjazdem (sytuacja materialna i wspomnienia z kraju pochodzenia); 2. Okoliczności wyjazdu (przyczyny, bagaż, informacje i wyobrażenia na temat miejsca przeznaczenia a także nastrój, jaki towarzyszył podjęciu decyzji o opuszczeniu Polski); 3. Miejsce przybycia (subiektywna ocena miejsca przybycia, także sytuacji życiowej, relacje z innymi „przesiedleńcami", kontakty z miejscowymi). Próba dotarcia do indywidualnej historii „przybysza", jego subiektywnej wizji tego, co wydarzyło się w jego życiu, była ważnym elementem moich badań nad „tożsamością przesiedleńczą". Interesował mnie charakter tych wspomnień, czyli to, co w opisywanych zdarzeniach było dla rozmówcy najważniejsze i co najbardziej utkwiło w jego w pamięci. Równie istotna dla analizy zagadnienia była osobista ocena wydarzeń dokonywana przez rozmówców, stosunek do nich, odczucia i emocje. Chodziło mi o zdobycie jak najpełniejszego obrazu tego okresu ich życia. Nie było i nie jest moim celem weryfikowanie uzyskanych 11 Wnioskuję to z tego, że pod koniec moich badań w relacjach rozmówców nie pojawiało się już żadne nazwisko „przybysza", którego bym nie znała i z którym nie udałoby mi się prze­ prowadzić rozmowy. �TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA 185 1 w rozmowach informacji i porównywanie ich z odpowiednimi źródłami histo­ rycznymi. Obiektem mojego zainteresowania jest wyłącznie historia widziana przez pryzmat wypowiedzi „przesiedleńców". PRZED WYJAZDEM Na zawarty we wspomnieniach rozmówców opis życia sprzed wyjazdu z Polski składają się dwa elementy: z jednej strony, charakterystyka sytuacji materialnej i ocena warunków życia (w niektórych rozmowach ten temat bywał rozszerzany 0 omawianie relacji między ludnością prawosławną a „Polakami" ), z drugiej - mniej lub bardziej zatarty obraz rodzinnej miejscowości i jej okolic. Ilość 1 jakość udzielanych na ten temat informacji jest uzależniona głównie od wieku, w jakim byli rozmówcy w czasie gdy opuszczali Polskę - u tych najmłodszych zatarte już wspomnienia z kraju narodzin były prawdopodobnie odświeżane opowieściami rodziców, przez co są rodzajem „relacji pośredniej". Poza tym zde­ cydowana większość „przesiedleńców" z Dziatłowa odwiedziła co najmniej raz Polskę, czy to, aby spotkać pozostałych tam krewnych, czy to w celach zarob­ kowych. Miało to najprawdopodobniej wpływ na ich obraz kraju pochodzenia. Charakter wspomnień zależy jednak także od tego, czy rozmówcy wyjeżdżali do Polski dobrowolnie, czy też pod przymusem . Być może wpływ na wspomnienia miał także fakt, że w życiu rozmówców był to pierwszy tak znaczący wyjazd . Opis życia przed wyjazdem jest wyraźnie umieszczony w kontekście sytua­ cji, w jakiej znaleźli się „przesiedleńcy" na Białorusi. Ocena warunków życia w Polsce jest zawsze w relacjach rozmówców zestawiona z tym, co zastali oni po przyjeździe. To ciągłe porównywanie sprawia, że często tych dwóch opisów nie można od siebie oddzielić. Należy poza tym zaznaczyć, że na pytania dotyczące wspomnień z Polski odpowiadano chętnie i bez specjalnych oporów. Opisując warunki życia w Polsce podkreślano, że były one zbliżone do tych, z którymi rozmówcy spotkali się na Białorusi lub nawet gorsze. Jest to zrozumiałe u tych osób, które wyjechały z Polski dobrowolnie , dla których względy ekonomiczne, m.in. mała ilość ziemi, często stawały się przyczyną wyjazdu: Ziemli tam nie była, rabotać nie balszo, no siudaprijechali, tut haziajstwo imieli, jeszczo kałchozaw nie było w ta wremia tut, tut haziajstwo wziali, stali rabotać na haziajstwie, no i żyli ot, tak [3]. 12 13 14 15 1 2 Mianem „Polaków" określam, za moimi rozmówcami, ludność wyznania katolickiego, za­ mieszkującą wioski w Polsce, z których przybyli „przesiedleńcy". Pod określeniem „wyjazd dobrowolny" rozumiem sytuację, kiedy „przesiedleńcy" samo­ dzielnie podejmowali decyzję o wyjeździe, gdyż było to dla nich, w ich pojęciu, dobre. Nie wykluczam w tym wypadku, że byli oni do opuszczenia Polski namawiani przez wyznaczonych do tego celu pełnomocników, nie można tu jednak mówić o wyjeździe wymuszonym. W ten sposób wyjeżdżali ci, którzy obawiali się represji ze strony tzw. band, których działalność stano­ wiła zagrożenie dla ich mienia, zdrowia a nawet życia. 90% moich rozmówców stwierdziło, że dla nich, a także dla ich rodziców, był to pierwszy i ostatni poważny wyjazd. Podczas pobytu w Polsce wybierali się od czasu do czasu do Białego­ stoku ale poza tym prowadzili zdecydowanie osiadły tryb życia. Tzn. ok. 60% moich rozmówców. 13 14 1 5 �186 ANITA BRODA U niektórych rozmówców wyraźnie widać zadowolenie ze zmiany warunków życia, jaka nastąpiła po opuszczeniu Polski. W tym kontekście dokonywana jest ocena sytuacji sprzed wyjazdu Zamiana własnego gospodarstwa, do którego utrzymania konieczna była ciężka praca, na zatrudnienie w kołchozie u części rozmówców budziło uczucia pozytywne. Jeśli chodzi o relacje z Polakami to tylko w nielicznych rozmowach pojawił się opis tego typu kontaktów. Były one na ogół określane jako pozytywne, pełne wza­ jemnej sympatii, przynajmniej do chwil bezpośrednio poprzedzających wyjazd. Zupełnie inaczej kształtuje się ocena życia w kraju urodzenia we wspomnie­ niach tych, którzy wyjechali pod wpływem represji i w atmosferze strachu . Według nich, życie w Polsce było dużo łatwiejsze i przyjemniejsze niż to w miejs­ cu przesiedlenia. Oto typowa wypowiedź na ten temat: / hruzij szto choczesz. I kartoszku brali z domu swaju, u nas kartoszka była dobraja, no ziemia dobra była tam. Rasło wsio. Żywinu trymali, było czym dobrać. No. Samy abrablali gaspodarku, nikogo nie najmali... Dom był u nas dobryj, nowy, na hutorie żyli. Usio było swajo... - Duży był dom? - Duży. Maładzioż była drużnaja, usie hulali i świata sprawiali i... drużno żyli. A patom pamału, pamału i zradzilisie ety bandy i wsio [7]. Drugim elementem składającym się na opis sytuacji przed przesiedleniem jest zapamiętany przez rozmówców wygląd wioski, jej charakterystyka, oceny estetyczne itd. Większość moich rozmówców miała dosyć ogólny obraz miejsco­ wości, w której mieszkali w Polsce. Informacje na ten temat ograniczały się do określenia wielkości wioski, głównie na podstawie liczby domów. Dokładniejsze wspomnienia, naznaczone większym zaangażowaniem emocjonalnym, są rzad­ sze i wiążą się przeważnie z poczuciem przynależności do miejsca urodzenia, z tęsknotą za nim. W takich opisach można odnaleźć zarówno żal spowodowany wyjazdem, jak i podświadomą chęć powrotu. Spotkałam się jedynie z dwoma przypadkami, w których rozmówcy nie potra­ fili nic powiedzieć na temat swojego miejsca urodzenia, tłumacząc to tym, że w momencie wyjazdu byli bardzo młodzi i zbyt dużo upłynęło czasu. Podsumowując: znaczna większość moich rozmówców nie idealizowała życia przed wyjazdem, zarówno sytuacji materialnej, jak i wyglądu okolicy, w której się urodzili. Na postrzeganie obu zagadnień ogromny wpływ miały przyczyny wyjazdu. Ci, którzy wyjechali dobrowolnie wspominają to, co ich skłoniło do opuszczenia Polski, a był to przeważnie niski standard życia. Co do wyglądu wioski - twierdzą zwykle, że była ładna, ale nie potrafią dokładnie jej opisać. W przypadku wyjazdów przymusowych wspomnienia dotyczące wioski są już bardziej szczegółowe, ale tylko w wyjątkowych przypadkach naprawdę dokładne (wtedy, gdy rozmówcy czują silną więź z miejscem pochodzenia). Przymus 16 17 16 Przymusowa kolektywizacja rolnictwa zachodniej Białorusi została przeprowadzona w la­ tach 1949-1952 (Mironowicz 1999, s. 180). Tzn. ok. 40% moich rozmówców. 1 7 �TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA' 187 towarzyszący przesiedleniom wpływa natomiast na pewną idealizację warun­ ków życia w Polsce. Rozmówcy uważają, że spotkała ich krzywda, gdyż po przyjeździe na Białoruś standard ich życia obniżył się. Jest to jednak zasada, od której także zdarzają się wyjątki. OKOLICZNOŚCI W Y J A Z D U Przystępując do kwestii opisu samych okoliczności wyjazdu należy najpierw wyjaśnić pewne zawiłości terminologiczne. Jednym z najważniejszych proble­ mów są przyczyny przesiedlenia, widziane przez rozmówców. Zdecydowałam się dokonać rozróżnienia na wyjazd wymuszony i dobrowolny, posługując się typologią migracji proponowaną przez amerykańskiego socjologa, Williama Petersena (Petersen 1958, s. 256). Określenie „wymuszony" uważam za traf­ niejsze niż „przymusowy". Moi rozmówcy samodzielnie dokonywali wyboru - zostać czy wyjechać, mieli więc teoretycznie możliwość pozostania (określe­ nie „przymusowy" sygnalizuje, jak się wydaje, brak jakiegokolwiek wyboru), wyjazd wiązał się jednak z chęcią ochrony życia lub zdrowia. Oznacza to, że „przesiedleńcy" znaleźli się pod presją - poprzez zastraszenie (działalność różnego rodzaju band) zasugerowano im, jaką decyzję powinni podjąć. W ich przekonaniu była to jedyna szansa na normalne, spokojne życie. PRZYCZYNY WYJAZDU Większą część moich rozmówców (ok. 60%) stanowią ci, którzy wyjechali z Polski dobrowolnie. Głównym motywem była, z całą pewnością, trudna sytua­ cja materialna - nieduża ilość ziemi lub utrata domu w wyniku działań wojen­ nych. Rozmówcy (lub ich rodzice) wierzyli w to, że wyjazd pomoże im „stanąć na nogi", szczególnie, że przedstawiciele władzy sowieckiej (ruskie ahienty, ahitatory, werbowszczyki) roztaczali przed nimi wizję dobrobytu, panującego w BSRR. Były jednak i inne przyczyny, np. możliwość bezpłatnego kształcenia dzieci. Zdarzało się także, że opuszczano dotychczasowe miejsce zamieszkania, by znaleźć się bliżej jednego z członków rodziny, przebywającego na terenie Związku Radzieckiego. W przypadku wyjazdów dobrowolnych w relacjach moich rozmówców poja­ wia się postać agenta, zwanego werbowszczykiem lub ahitatorem. Jego nakła­ nianie do wyjazdu uważają oni za bezpośrednią przyczynę podjęcia decyzji o przesiedleniu: - Można była astatsa? - Można, etoż nikto nie zastawiał nas, no prosta zahitirowali, szto tam łuczsze budziecie żyć cziem tut. No i atiec padumał i pojechał. - No kto wam skazał szto zdies budziet łuczsze? - No ety, tam byli, ety... no, priedstawicieli, werbowszczyki no, adsiuda, zRasieji, z Sajuza. No i szto liepsza żyźń, szto łuczsze, patamu szto tam biedna żyli... [14]. Z niektórych wypowiedzi można wręcz dosłownie wyczytać, że gdyby nie inge­ rencja owych przedstawicieli „przesiedleńcy" nie opuściliby swoich gospodarstw. �188 ANITA BRODA Dlatego też część moich rozmówców właśnie ich obarcza winą za rozczarowa­ nie, jakie ich spotkało po wyjeździe: Można byłaby nie jechać, no zadumał atiec i wsio. No padwieszczali, szto charaszo żyć i wsio, liudzi pawieryli. No szto żyli tam [niezrozumiałe] eta nie chuże była, eta jasna... Как rabotał eta imieł wsio. Sam siebie haziajnem... [14]. Druga grupa rozmówców (ok. 40%) to ci, których wyjazd z Polski został wymuszony. Tu sprawa jest dużo bardziej skomplikowana. W przypadku moich rozmówców określenie wyjazd wymuszony odnosi się raczej do ingerencji tzw. b a n d niż do oficjalnych działań władz państwowych, zaangażowanych w akcję przesiedleńczą. W każdym razie rozmówcy nie wiążą działalności „ban­ dytów" z oficjalną polityką rządową, podkreślając nawet, że była to działalność bezprawna, której stanowczo się przeciwstawiano. Najczęściej pojawiające się określenia dotyczące grup, które wymogły na części moich rozmówców opuszczenie granic państwa polskiego to: bandity, partizany bandy. Spotykałam jednak nazwy, które pozwalają sprecyzować, kim - według „przesiedleńców" - oni byli: chłopcy z lasu, bandy Mikołajczyka, Palaki, Narodna Armia. Nie było przedmiotem moich badań dociekanie, jaka jest prawda i kim faktycznie były bandy, których działalność w tak wydatnym stopniu wpły­ nęła na losy moich rozmówców. Interesowało mnie jedynie, jak ten problem wygląda z punktu widzenia samych zainteresowanych, dlatego skupiłam się wyłącznie na ich opiniach. Duża rozbieżność w wypowiedziach rozmówców nie pozwala ostatecznie określić, kto jest odpowiedzialny za wyjazd ludności pra­ wosławnej z Polski. Rozmówcy zgadzają się jedynie co do tego, że byli to Polacy. Przyczyny takiego postępowania „prześladowców" były niezrozumiałe dla prawie wszystkich osób, z którymi rozmawiałam. Tylko dwoje rozmówców podało konkretny cel działalności band - potrzebowali oni domów dla siebie i swoich rodzin przesiedlanych z Białorusi: No wyrzucali, jak eto skazać, ani wyrzucali patamu, szto im nada byli dama, ani adsiuda sabrali swai rodzicieli, panimajecie iii niet? No to prijeżdżali polskije siemii tuda do Polski a prawo­ sławne ujeżdżali siuda do Rosji. Im potrzebny był dom. Iw etom dzieła. No przy­ szli nocziu i dwadzieścia cztery godziny, sztoby żywego duchu tu nie było i wsio. W tom dzieło [21]. Niektórzy rozmówcy podkreślali, że kwestią decydującą o wyjeździe było wyznanie: Jakoś mówili w ten czas, że Polska powinna być Polaka - katolika, a już jeśli my byli tam prawosławne to, no to tak, że nie wszystkie tam chacieli, no o takie przyjdzie eta... kampania tech, które chacieli, sztoby wyjechać, to treba zrobić tak, sztoby wyjechać [8]. Uzasadnienie wyjazdu nie przedstawia większych trudności: wyjeżdżali, po­ nieważ obawiali się o życie swoje i swoich rodzin. Co istotne, u większości rozmówców fakt „wygnania" z Polski nie budzi więk­ szych emocji i nie wpływa na negatywny obraz wszystkich Polaków, choć zda­ rzają się i takie opinie: Ale szto za duszy u waszych Polaków, wy skazy tie, szto za serce takoje, jak to tak? Tady pośle wajny byli, to jany biełaruskowo czieławieka nienawoczy! [2]. �189 TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA" Jedynie nieliczna grupa rozmówców nie mogła podać przyczyn swojego wy­ jazdu z Polski. Twierdzili, że niewiele pamiętają i niewiele ich to zagadnienie interesuje. Wypowiedzi takie charakteryzują osoby, które miały 4-5 lat w mo­ mencie wyjazdu, przez co nie dociekały jego przyczyn i nie brały udziału w przygotowaniach: Jaż mówię, takie lata, szto jeszczo i nie pytali się. Nakar­ mili, napoili ipałażyli spać... Ispij. Nas nie intieresowało [16] . Niezależnie od tego, czy wyjazd był dobrowolny czy wymuszony, opuszcza­ niu wioski zawsze towarzyszyło uczucie przygnębienia, wiążące się z pozosta­ wieniem domu, gospodarstwa, rodziny oraz miejsca, które moi rozmówcy znali i w którym czuli się bezpiecznie. Bardzo często, nawet w przypadku wyjazdów dobrowolnych, rozmówcy wyjeżdżali tylko w wyniku stanowczej decyzji jednego z członków rodziny, najczęściej ojca. Sami nie deklarowali wyraźnego zaintere­ sowania możliwością przesiedlenia. 18 BAGAŻ Gdy w rozmowach poruszałam kwestię bagażu (jego ilości i jakości) intere­ sowało mnie, co bierze, a co zostawia człowiek „przenoszący swoje życie" w inne miejsce oraz, jaki wpływ na status „przesiedleńca" miała ilość rzeczy, które ze sobą zabrał. Odpowiedzi na oba te pytania były podobne we wszystkich prawie rozmowach. Po pierwsze, „przesiedleńcy" mieli prawo zabrać ze sobą wszystko, co zdołali przewieźć, tak że często tym, co zostawało był jedynie pusty dom oraz ziemia. Po drugie, wielkość bagażu zależała od pomocy sąsia­ dów i liczby wagonów przydzielonych rodzinie , a także od czasu, którego zwykle mieli od dwóch tygodni do kilku miesięcy. Spotkałam się tylko z jednym wyjątkiem od tej reguły, gdzie rodzinie na wyjazd dano trzy dni. Zabierano zwierzęta (konie, krowy, świnie, drób), proste umeblowanie domu, narzędzia gospodarskie, ubrania, pościel, produkty żywnościowe itd. Czasami brano również zboże i kartofle, ale znacznie częściej zdawano je i wpisywano w tzw. ewakuacjonnyj list, aby odzyskać jego równowartość po przyjeździe na Białoruś. Podobnie działo się z acenką domu i ziemi, pozo­ stawianych w Polsce. Wszystko, co „przesiedleńcy" zostawiali mieli odzyskać w nowym miejscu. Nie jechali więc z pustymi rękami, a to, jak twierdzą roz­ mówcy, miało wielki wpływ na ich pozycję po przyjeździe. „Przesiedleniec", według nich, to ten, kto przyjeżdża z całym dobytkiem, w związku z czym dobrze mu się powodzi, a bieżency - anyż z pustymi rukami. Eta raznica [6]. Istotne jest to, że fakt wyjazdu nie czynił z „przesiedleńców" biedaków i nie obniżał gwałtownie, jak można by przypuszczać, ich społecznego statusu. Wprost przeciwnie - bagaż, który wyjeżdżający zabierali ze sobą zapewniał im najczęściej dobry start w nowych warunkach. 19 1 8 1 9 Rozmówczyni stanowi wyjątek, bowiem wyjechała z Polski, mając lat 14. Tj. od 1 do 3. �190 ANITA BRODA WYOBRAŻENIA I INFORMACJE N A TEMAT MIEJSCA PRZEZNACZENIA Decyzja o wyjeździe, jak wynika z relacji, była jedną z najpoważniejszych, jakie musiała podjąć rodzina rozmówcy. Jej przyczyny starałam się przybliżyć wcześniej. W tym miejscu zajmę się przedstawieniem wizerunku Białorusi jako miejsca przeznaczenia. Był on na ogół wynikiem zarówno własnych przemyśleń, jak i opinii sąsiadów, znajomych i krewnych. Składała się na niego raczej ograni­ czona wiedza, jak też wiele przypuszczeń i wyobrażeń. Interesowało mnie rów­ nież to, czy rozmówcy wiedzieli, gdzie jadą i czy mieli jakiś wpływ na wybór miejsca zamieszkania. Z przeprowadzonych przeze mnie rozmów wynika, że większość dziatłowskich „przesiedleńców" nie wiedziała dokąd jedzie. Oto typowa odpowiedź na pytanie o cel podróży: My nie znali kuda nas wiezut. Prosta tak jechali i jechali. Kuda? W Biełarusiu, w Biełarusiu. A kuda w Biełarusi, ilisiuda, iii gdzie indziej, Bielarus toz nie malienkaja, tożesz, mahli i tut sieść, mahli gdzie ta, ło, pojechać na Paliesie iii kuda nibudź dalsze... No, tut o, prijechali i tut naszli [3]. Byli jednak i tacy (mniej liczni), których wypowiedzi świadczą o tym, że znali cel trasy, czasem nawet sami go wybierali: Nam skaz... powiedzieli, my chcieli jechać w Stołpowski rajon niekij, Stołpcy, ło, tam my chcieli jechać. Nam powiedziali, że tam nie ma miestow, ło. I my użo zapisali ździeś, o, na hety, na Baranowicze, w etu storonu, posowietul tam uże w Bielsku nam, eto wakucjonnyj list takije dajuć i tamże zapisane, gdzie my pojedziem. I że my wiedzieli, gdzie my uże jedziemy [4]. Jeśli chodzi o opinie dotyczące miejsca przeznaczenia, to nie są one zbyt liczne i w większości negatywne. Są one „zlepkiem" własnych przemyśleń oraz rad, jakich udzielali „przesiedleńcom" ich krewni i sąsiedzi : Okna tolko wzięli, ety... bo u nas nie mówili, szto tam dadzą dom, może ziemianki budziem kapać to choć okna buduć. - Ale tak ludzie mówili, ze wam nie dadzą domu? Kto tak mówił? - No, abhawarywali ludzi, oj, nie, nie buduć domy [15]. Z przeprowadzonych przeze mnie rozmów wynika, że uwagi dotyczące życia na Białorusi, jakie „przesiedleńcy" zebrali przed swoim wyjazdem (przynajmniej ze strony najbliższych) były najczęściej krytyczne. Przeciwwagą dla raczej negatywnego obrazu miejsca przeznaczenia, jaki posiadali „przesiedleńcy" była idealistyczna wizja przedstawiana przez wspomnianych już agitatorów. Celem ich działalności było właśnie wykorzenienie tego pierwszego, negatywnego obrazu. Przyjęcie przez rozmówców informacji, jakich dostarczali im agenci było zwykle równoznaczne z podjęciem decyzji o wyjeździe lub taką decyzję ułatwiało. Właściwie więc wiedza moich rozmówców na temat nowego miejsca była niewielka. Być może byłoby inaczej, gdyby nie fakt, że większość z nich nigdy wcześniej sama nie była w tych okolicach. Cała wizja „nowego życia" opierała 20 2 0 Z przeprowadzonych przeze mnie rozmów wynika, że „przesiedleńcy" zasięgali opinii znajomych (w tym także sąsiadów wyznania katolickiego) przed podjęciem decyzji o wyjeździe. �TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA 1 191 się z jednej strony na negatywnym obrazie przedstawianym przez otoczenie, z dru­ giej - na zachęcających opowieściach agitatorów. Żaden z tych obrazów nie był prawdziwy, a jak było w istocie - „przesiedleńcy" mieli okazję przekonać się sami. MIEJSCE PRZYBYCIA Chciałabym przejść do ostatniego punktu składającego się na historię prze­ siedlenia, czyli do „miejsce przybycia". Temu fragmentowi historii „przesiedleń­ ców" poświęciłam stosunkowo dużo miejsca w badaniach. Interesowało mnie, jak rozmówcy odbierali nieznaną wcześniej miejscowość, czy im się podobała, jak szybko przebiegła adaptacja. Istotne były także relacje z miejscową ludno­ ścią - nawiązywanie kontaktów, przełamywanie oporów i różnic kulturowych. Równie ciekawym zagadnieniem okazały się kontakty z innymi „przesiedleń­ cami". Zależało mi też na ustaleniu, jak duże znaczenie dla rozmówców miały związki z tymi, którzy mieli podobne do nich doświadczenia. OCENA MIEJSCA PRZYBYCIA Interesujące jest, że duża część moich rozmówców na pytanie, czy podobało im się Dziatłowo (lub sąsiadująca z nim wioska, w której zamieszkali) odpo­ wiadała, że nie miało to wtedy dla nich żadnego znaczenia - nie mieli bowiem innego wyjścia i musieli tu zamieszkać: Żyć nada była. Ot tak. A padabało sie, nie padabało sie - nikto nie smatrieł. Ot tak [16]. W wyborze miejsca nie kierowali się estetyką, lecz kwestiami praktycznymi. Dużo istotniejszy od wy­ glądu Dziatłowa był np. stan domu czy urodzajność ziemi. Dlatego też ocena miejsca przybycia ogranicza się niemal wyłącznie do opisu sytuacji materialnej, jaką zastali. Warto tu przytoczyć kilka wypowiedzi dotyczących właśnie domu, który rozmówcy otrzymywali na Białorusi. Niektórzy szukali go sami, innym miejscowe władze przydzielały go odgórnie na podstawie dokumentów przy­ wiezionych z Polski. Powodowało to, że zadowoleni mogli być tylko ci, którzy przyjeżdżali stosunkowo wcześnie - później nie było już w czym wybierać: - / jak ten dom, w jakim on był stanie? - Mały i stareńki taki był dom, padniszczeny takij był, znajecie. Nie da smotra on był. Nie da smotra... No ale pamalieńku, papa jeho padremoncirował i pierestroił, padniał, wysze zrabił, wsio, no i aczyścili, zrabili domik jak domik, patamu szto papa był samym dobrym stolieram, to papa znaczit się to znał etu rabotu [16]. Czasami opisowi domu towarzyszyły narzekania na poprzednich gospodarzy, na to, że nie potrafili dobrze zbudować lub zaniedbali go: Jak pryjechali to tut kuchnie stali, woda zamarzała [...] nic nie zrobione było, padłoga była zgnite, to ja sam rabił padłogu bo było, jak my przyjechali to tu jamy byli [11]. Zdarzały się przypadki, że za jeden dobry, murowany dom w Polsce przy­ jezdni otrzymywali dwa drewniane, znajdujące się w bardzo złym stanie. Musiało to budzić rozczarowanie i zniechęcenie. �192 ANITA BRODA Jeśli chodzi o przydział ziemi, to rozmówcy przeważnie twierdzili, że było jej więcej niż posiadali w Polsce, niedługo jednak mogli się nią cieszyć. Zorganizowa­ nie kołchozów pozbawiło ich ziemi. Większość przesiedlonych odczuła to jako osobistą klęskę i krzywdę. Poczuli się oszukani, gdyż nikt, jak wynika z przepro­ wadzonych przeze mnie rozmów, nie spodziewał się tego. Nie byli jednak skorzy do wygłaszania opinii na temat systemu gospodarczego, w jakim przyszło im żyć. Choć rozmówcy, oceniając miejsce przybycia, głównie skupiali się na domu i ziemi, udało mi się zebrać kilka opinii na temat wyglądu Dziatłowa. Były to zwykle wypowiedzi lekceważące, może dlatego, że prowokowała je prośba 0 porównanie życia w wiosce (Polska) z życiem w mieście (Białoruś). Oto bardzo typowa wypowiedź jednego z rozmówców: Oj, tam takoje miasta, takoje była miasta, szto eta [śmiech] trecia czaść ciepier żesz nie. Sczas wsio padastraiwałpsia, to i toże mała jak i wioska była. Nicziewo tut nie było. Eta czietwiorta uże czaść, może piataja Dziatłowa astałasie ad tych ło, katoryje prijechali. A eta sczias uże było, nastawiali chat sczias uze, ło, to był hor ad wastał. A tak... wioska była ta sama. A nikto nikoho nie pytał -padabajetsa iii nie podobajetsa. Chocież - bieri, a nie to... szukaj dalej [17]. Z przedstawionych opinii wynika, że przybysze nie byli zadowoleni z za­ stanych warunków. Podsumowując wypowiedzi można jednak stwierdzić, że tak naprawdę ich sytuacja materialna nie uległa jakiejś zasadniczej zmianie. Mamy tu do czynienia z „podróżą życia" - przeniesieniem się w inne miejsce osób, które do tej pory nie ruszały się ze swej osady, nie znajduje to jednak odbicia w odczuwalnych zmianach warunków egzystencji. 21 KONTAKTY Z I N N Y M I „PRZESIEDLEŃCAMI" Rozpatrywanie zagadnienia kontaktów pomiędzy osobami, które przybyły z Polski po I I wojnie światowej rozpoczęłam od ustalenia, czy taka relacja w ogóle istniała. Ogromna większość moich rozmówców zadeklarowała, że ich rodzice lub oni sami utrzymywali ścisłe kontakty z innymi „przesiedleńcami" na krótko po przyjeździe i jeszcze w jakiś czas potem. Najbliższe kontakty wiązały ich z tymi, którzy przyjechali z tej samej wioski z Polski. Więzi te były najsilniejsze, być może dlatego, że przybyszy łączyło zarówno sąsiedztwo w Polsce, wspólny wy­ jazd, wspólnie przebyta droga, jak i sąsiedztwo w nowym miejscu zamieszkania. W opisach relacji, jakie łączyły rozmówców z innymi „przesiedleńcami" bar­ dzo często pojawiają się określenia „jak radnia", „jak rodstwienniki": Daże et jeśli niescziasno słuczi, plocho kakij to, tak uże wsie bolsze как radstwienniki prichodiat odwiedzawati, adprawaditi wpoślednijpuć [9]. Z wypowiedzi tych można wnioskować, że ludzie, którzy urodzili się w Polsce 1 których spotkał ten sam los musieli w krótkim czasie przenieść się w nowe, nieznane miejsce - odczuwali względem siebie bliskość i byli sobie potrzebni. 2 1 Powstawanie kołchozów przypada na lata 1946-1950, wtedy to realizowano pięcioletni plan odnowy i rozwoju narodowej gospodarki w BSRR. Zakładał on między innymi tworzenie kołchozów i sowchozów (Istorija Biełarusi 2000, s. 98, 100, 137). �TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA 193 1 Związane było to m.in. z potrzebą bezpieczeństwa. Przyjezdni mieli bowiem do siebie zaufanie a w grupie czuli się silniejsi. Utrzymywanie bliskich kontaktów z osobami pochodzącymi z innych miejsco­ wości w Polsce jest rzadsze, ale również występuje. Interesujący jest sposób od­ najdywania się „przesiedleńców", już po przybyciu na nowe miejsce. Zwykle do­ chodziło do tego w miejscu pracy lub w cerkwi, albo po prostu na ulicy, gdyż - jak twierdzili rozmówcy - Dziatłowo to małe miasto, w którym wszyscy się znają. Ciekawe jest, że przy nawiązywaniu bądź odnawianiu kontaktów „pieresieleńcy" nie dokonywali analizy charakteru drugiego człowieka, nie oceniali, czy warto utrzymywać z nim bliższe kontakty. Nie to było ważne. Byli przecież „jak radnia", a rodziny się nie wybiera... Potrzeba odnalezienia osób w pewnym sensie bliskich w obcym środowisku jest najlepiej widoczna w tym, z jaką ochotą moi rozmówcy osiedlali się w miejscu, gdzie żyli już inni „przesiedleńcy": Zdies uże byli z Biełastoka, [niezrozumiałe] nasze pieresieleńcy i как radzicieli uznali ich, to tut srazu dali dama nam wsiem [5]. Określając charakter relacji pomiędzy „przesiedleńcami", moi rozmówcy wspominali o wzajemnej pomocy w „zadomowieniu się" w nowym miejscu, ale także o wspólnym obchodzeniu świąt, także rodzinnych. Naturalne było zapra­ szanie na wesela, chrzciny i pogrzeby. Reasumując można stwierdzić, że utrzy­ mywanie kontaktów z innymi przyjezdnymi było jednym z najważniejszych elementów życia moich rozmówców. Żadna z osób, z którymi rozmawiałam nie przyznała się do braku jakichkolwiek więzi łączących ją z innymi „przesiedleń­ cami" w tym okresie. KONTAKTY Z MIEJSCOWĄ LUDNOŚCIĄ Temat ten jest szeroki, dlatego - dla przejrzystości tekstu - zawężę go do kilku punktów, które pokażą jak układały się (bezpośrednio po przyjeździe) kon­ takty między „przesiedleńcami" a ludnością miejscową. Należy w tym miejscu zaznaczyć, że będzie to relacja jednostronna, gdyż moje badania obejmowały jedynie grupę przesiedlonych. Było to z mojej strony świadome założenie, gdyż, jak już zostało wcześniej zaznaczone, interesowała mnie historia „przesiedleń­ ców" „widziana ich oczami". JĘZYK Interesowało mnie, czy język miejscowy różnił się od języka przesiedlonych i czy w związku z tym mieli oni problemy ze zrozumieniem go. Analiza tego zagadnienia miała mi pomóc w określeniu tempa „wtapiania się" przybyszów w otoczenie. Drugą interesującą mnie kwestią było: czy „przesiedleńców" roz­ poznawano na podstawie języka, to znaczy do jakiego stopnia byli identyfiko­ wani z odmienną mową. 22 2 2 Mam tu na myśli zjawisko asymilacji kulturowej, definiowanej jako „proces wzajemnego przenikania się i zlewania kultur" (Kubiak, Paluch, 1980). Ważne w tej definicji jest wyraźne zaznaczenie, że proces, o którym mowa ma działanie obustronne. �194 ANITA BRODA W kwestii różnic językowych pojawiły się dwie sprzeczne opinie. Część roz­ mówców twierdziła, że były one niewielkie lub żadne i że na ich podstawie nie dało się zidentyfikować „przesiedleńca". Twierdzili oni, że język, którym posłu­ giwali się w Polsce był na tyle podobny (lub taki sam), że nie istniały kłopoty z komunikacją. Oto potwierdzająca to wypowiedź: - Ale jak było z językiem, rozumieliście co ludzie mówią jak tu przyjecha­ liście? -Au nas na futorie tak i hawarili. - Tak samo? - [śmiech] No. Jak da mnie tut z Bielszczyny prijechali to wsie tak hawarili a jak treba było z wioski to po polsku uże hawarili [12]. Inni twierdzili natomiast, że istniały wyraźne różnice językowe, które utrud­ niały kontakty: [...] a razmowa jak, łojl Na stołek - hedoń (?),jak śnieg pada, zawierucha - kutaza, oj, eta ich jazyk, ja nie razumieł, szto ani mówią. Kutaza... - Ale to oni po jakiemu... - O! Dla konia chabut - kulbaczka, na siodełko, siodełko, takie co - kulbaczka, o, takie [15]. Odmienności językowe pozwalały także bardzo łatwo ustalić, czy dana osoba przyjechała z Polski, czy nie: [śmiech] No, srazu poznawali, szto pieresielenka bo rozgawor nie toj. - Ale czy oprócz języka jeszcze po czymś ludzie poznawali, że pani z Polski przyjechała? - Nie. - Tylko po języku? - Po języku. Jak staniesz hawarić to tady [15]. Jak widać, trudno jest jednoznacznie określić czy język, którym posługiwali się „przesiedleńcy" był podobny do używanego w okolicach Dziatłowa, czy też zasadniczo się od niego różnił. Dodatkowo komplikuje tę kwestię to, że część rozmówców czyniła rozróżnienie na język „prosty" - ten, którym mówili w Polsce, i białoruski - obowiązujący w nowym miejscu. Niektórzy podkreślali poza tym, że ich język w Polsce był bardziej podobny do ukraińskiego i stąd wynikały owe utrudniające komunikację różnice: U nas w dzierewniu, u naszej, w asnawnom razhawariwali na chachłackom jazykie, na ukraińskam. Ot nie „gdzie" hawarili a „de". „De"piszoł... takijesława. To u nas bolszez chachłackim. A tut ot, biełaruski, ruski kanieszna, tak szto [5]. Wszyscy moi rozmówcy podkreślali jednak, że nie mieli kłopotów z przy­ swojeniem sobie nowego języka. Przy języku „przywiezionym" z Polski pozo­ stały, według rozmówców, tylko osoby najstarsze - rodzice lub dziadkowie. Stąd przeprowadzanie identyfikacji „przesiedleńców" na podstawie różnic języko­ wych nie sprawdziło się. PORÓWNANIE: JA - MIEJSCOWY Konieczność zadawania pytań dotyczących zauważalnych różnic kulturowych jest łatwa do wytłumaczenia. Interesująca mnie ludność przenosząc się w nowe �TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA' 195 miejsce zabierała z sobą wspomniany już „bagaż przesiedleńca". W tym wypadku chodziło mi jednak o pewien światopogląd, przyzwyczajenia czy zwyczaje. W wypowiedziach rozmówców szukałam odpowiedzi na pytanie czy dostrzegali oni różnice kulturowe i czy miały one dla nich jakieś znaczenie. Słowem, czy rozmówcy (krótko po przyjeździe) porównywali siebie z ludnością miejscową i jaki wpływ miało to na ich poczucie odrębności. Czy można tu mówić o zja­ wisku „szoku kulturowego" ? Zastanawiało mnie również czy możliwe jest stworzenie autowizerunku „przesiedleńca" na podstawie takich opinii. Niemal wszystkie zaobserwowane i zapamiętane przez rozmówców różnice kulturowe dotyczą zachowań w życiu codziennym. Nie spotkałam się z opisami innego sposobu obchodzenia świąt, innego wyglądu czy stroju. Rozmówcy spo­ radycznie porównywali konkretne cechy charakteru, przypisywane wszystkim „przesiedleńcom" i wszystkim miejscowym. Do wymienionych zalet przybyszów należała schludność, pracowitość, „akuratność". Rozmówcy nie wyrażali w tym wypadku, jak twierdzili, swoich opinii - takie zdanie miała o nich ludność miejscowa: Tut ruhalis matam, brytkimi sławami, a nasze prijechali to naszych uważali, szto nasze takie grzeczne, uważitielnyje. I uważali nas oczień, patamu szto... ot nie znaju, prijechali i uważali oczień sobstwienno... - Ale coś mówili, jacy wy jesteście...? - No sczytali nas takimi akuratnymi [7]. Oprócz pozytywnych cech, „przesiedleńcy" posiadali umiejętności, których, według ich opinii, nie miała ludność miejscowa, np. przyjezdne kobiety świetnie gotowały: U nas usie kobiety umieli smaczno hatowić. Piakli ciastki, poncziki, u mienie mama hatowiła... A eta nasielenia, no takoje, tut katore żyli, one nie umieli takprigatowić wsio, a nasze kobiety usie, pieresieleńskije, ani hotowali smaczno. I u nas czysto u chatach było, akuratna i nas uważali za eta, eta nasilenie nas uważała [18]. Stwierdzenie „nas uważali" pojawia się w większości wypowiedzi. Zalety i umiejętności odróżniające przybyłych od miejscowych to jednak nie wszystko. „Przesiedleńcy" przyznają, że mieli inne obyczaje, przyzwyczajenia, w których wyniku ich życie zaraz po przyjeździe nie było łatwe. Do najczęś­ ciej wymienianych różnic należą innowacje gospodarskie, jakie przyjezdni znali z Polski, a jakich nie znaleźli na Białorusi. Dziwiło ich wiele rzeczy, m.in. zwyczaj trzymania kur w chacie, podczas gdy w Polsce rozpowszechnione były kurniki: kury wa wsich byli, ja nie priedstawliaju ciepier, nas u Polszczę wabszcze eta w chacie kab kury byli, noczowali. I wypuskali zimoj karmić ich u ety, u chaci. A chat nie piereharodzina, to ony na krawacie te kury lecieli i na stół, prilecieli na stół [niezrozumiałe]. My to musić toże dzierżali srazu jak adnu zimu, bo nie było gdzie ich. A patom kurasznik pastwili, patom usie naczali kuraszniki stroić na ulicy, ciepier nikto, szto ty, łojl [1]. Równie kłopotliwe były 23 2 3 Pojęcie szoku kulturowego przytaczam za antropologiem K. Obergiem (Oberg 1960). Rozu­ miał on pod tym pojęciem zaburzenie funkcjonowania psychosomatycznego wywołane przedłu­ żającym się kontaktem z odmienną, nieznaną kulturą i dostrzeżeniem różnic w funkcjonowaniu własnej i obcej kultury. �196 ANITA BRODA 24 tzw. ruskie piece . „Przesiedleńcy", przyzwyczajeni do „normalnych" grzew­ czych płyt, nie potrafili w takim piecu gotować. Kontrowersje wzbudzał również brak firanek w oknach. Rozmówcy opowiadali, jak trudno im było znieść wraże­ nie, że są ciągle podglądani. W tym wypadku także wystąpili jako prekursorzy. Ich „innowacje" w postaci firanek, tak jak i kurników, naśladowali mieszkańcy tej samej ulicy lub całej wioski. „Przesiedleńcy" odczuwali też pewną obcość ze względu na obyczaje. Przykładem mogą być zwyczaje związane z wioskowymi zabawami: / wie pani, u nas takij zakon był, że, u Polszczy - dziewczyna sama nie pójdzie na tancy, jeśli chłop jej nie przygłosi, o. A tu, nie! Aby muzyka za­ grała - przyjdzie i pamierli [4] oraz kwestią podziału ról w rodzinie: Jak mama to nigdzie nie rabila paka nie umierła. Tata ot, takije raboty rabil i kazał: Ty hoduj dzieciej, a ja budu zarabiać chleb, na to ty haziajka. A tut żesz wsie robiać, tut mużczyny i żenszczyny robiać, wsie! Tut nie ma, tut nikto nie skazał z mużczyn, szto ty haziajka, tobie trudna, ciażka, tut nie [15]. Rozmówcy widzieli dokładnie te elementy swojej kultury (ułatwiające życie innowacje, normy obyczajowe), które odróżniały ich od ludności miejscowej. Więcej, chlubili się nimi i byli konsekwentni w ich podtrzymywaniu, a nawet ekspansywni kulturowo. Ich samoocena była wysoka: czuli się lepsi, jako przedstawiciele wyższej, bardziej rozwiniętej cywilizacji. 25 OKREŚLENIA DOTYCZĄCE PRZYJEZDNYCH W wypowiedziach moich rozmówców pojawia się kilka nazw, którymi okreś­ lali ich miejscowi. Każda z nich ma inne znaczenie i kładzie nacisk na co innego. Najczęściej występujące określenia to: „pieresieleniec", „bieżeniec", „Palak" i „pryjeżdyj". To pierwsze jest powszechne - dlatego też pojawiło się w prawie wszystkich rozmowach. Użyłam go także jako teoretycznego „pojęcia" do okreś­ lenia przedmiotu moich badań. „Przesiedleniec", według rozmówców, jest nazwą neutralną. Brak jej w każdym razie negatywnego zabarwienia. Wynika wprost z faktu przesiedlenia - przeniesienia się w inne miejsce. Jak już wspomniałam, w niektórych przypadkach określenie „pieresieleniec" zestawiane było ze słowem „bieżeniec". To drugie, z punktu widzenia samych zainteresowanych, było wartościowane negatywnie. Rozmówcy podkreślali, że dla „bieżeńców" jedyną przyczyną wyjazdu z kraju pochodzenia był strach, jednoznacznie kojarzony z tchórzostwem. A oto, jaka jest definicja tego słowa stworzona przez samych rozmówców: Jany uciekali ad wajny. Jany uciekali ad frontu, ad bandziożek, wot tamu jany uciehali i biehli. Jak z Czieczni ciepier uciehajut ludzi. I wsie jany uciehajut, jany mianawita uciehajut ad wajny. Jany nie zastajutsa na miestie a uciehajut [6]. Oba określenia dotyczyły sytuacji ma­ terialnej przybyłych, z tym że „bieżeniec" to ten, który przyjechał „z jedną walizką", „pieresieleniec"zaś - ten, który ma ze sobą cały swój dobytek. 2 4 Tym mianem był określany zrobiony z gliny piec piekarski, nie posiadający płyty grzew­ czej. W jego wnętrzu nie tylko pieczono, ale także gotowano. Mam tu na myśli pojęcie autostereotypu, rozumianego jako wyobrażenia o grupie własnej, wyrażane poprzez sądy przekonaniowe (Szarota 1995, s. 4). 2 5 �TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA" 197 Nieco inaczej rozumieją rozmówcy znaczenie słowa „pryjeżdżyj". Występo­ wało ono, jak wynika z wywiadów, obok określenia „pieresieleniec", i pełniło funkcję wzmacniającą. „Pryjeżdżyj" to ten, który nie jest „swój", jest „obcy". Najlepiej wyjaśnia to jedna z rozmówczyń: Eta pryjeżdżyje - każe. Eta nie naszy eta pryjeżdżeny. Ot takie jak ja - ot pryjeżdży, pryjeżdży ot, pieresieliliś [16]. Pewne kontrowersje towarzyszyły natomiast kwestii użycia określenia „Palaki" w odniesieniu do moich rozmówców. W niektórych przypadkach moje pytanie budziło zaskoczenie. Osoby, z którymi rozmawiałam twierdziły, że nigdy nie zwracano się do nich w ten sposób, gdyż nie są Polakami. Zadawane pytanie wynikało jednak z kilku wywiadów, w których pojawiło się takie stwier­ dzenie: U nas czysto u chatach było, akuratna i nas uważali za eta. Eto nasilenie nas uważała, o, to Palaki. Ani nas nazywali Palakami, Palaki, o, to Palaki [18]. W tej wypowiedzi widać, że określenie to miało również charakter pozytywny, podkreślało bowiem poziom kultury. Należałoby dodać, że niemal w 100% pozytywnie oceniono przyjęcie „prze­ siedleńców" przez ludność miejscową. Spotkałam się tylko z jednym złym wspomnieniem: / tut my pewnyj czas nie moglipryżitsa, bo nas nazywali bieżeńcami, abrażali nas, bo tut ludzi żyli, jeny swoj eto, swaja [niezrozumiałe] była i im heto było nie z usim to spadoba. Bo kali żyłosie na prykład u hetu chatu czeławiek, ludzkij czeławiek, kali koło było ludzki susiedzi, to wiadomo, etim susiedom nie padabałosia ety swojaki, szto prijechali niekije tut żywuć. Etot men tali tet heto zwyczajna posta czeławieka i tut niczeho nie zrabisz [6]. Najlepiej jednak kwestię kontaktów „przesiedleńców" z ludnością miejscową podsumowuje wypowiedź jednej z rozmówczyń: - No, niech pani powie, jak oni was tu przyjęli? - No... No, nie powiedzieć, szto nieważna, no, my byli dla nich... cudzyje [20]. Widać zatem, że z jednej strony relacje można określić jako poprawne - brak konfliktów, dobre traktowanie nowo przybyłych, z drugiej jednak strony „prze­ siedleńcy" byli odbierani jako „obcy" i zachowywano wobec nich dystans. CZĘŚĆ II K I M JEST „PRZESIEDLENIEC" DZISIAJ? Obecnie w Dziatłowie i okolicach żyje ponad 30 rodzin, które przyjechały z Polski po I I wojnie światowej. Wiek tych ludzi waha się od 60 do 80 lat. Więk­ szość z nich wychowała się na Białorusi i tu spędziła całe swoje dorosłe życie. Są związani z tym miejscem, ale przecież urodzili się w Polsce. Powstaje więc pytanie: czy i jak oba te miejsca funkcjonują w ich świadomości? Kim jest dzisiaj „przybysz zza zachodniej granicy"? RELACJE Z LUDNOŚCIĄ MIEJSCOWĄ Na wstępie muszę zaznaczyć, że interesowało mnie tylko to, co wiązało się bezpośrednio z postrzeganiem „przesiedleńców", z tym, czy moi rozmówcy �198 ANITA BRODA nadal są określani jako przybysze i czy są na tej podstawie identyfikowani i wyodrębniani. Chciałam się dowiedzieć, czy „przesiedleńcy" traktowani są obecnie przez miejscowych jak „swoi", czy też spotykają się z jakąkolwiek manifestacją obcości. Pierwszym i podstawowym dowodem na wyodrębnianie przesiedlonych spośród mieszkańców Dziatłowa i okolic jest fakt, że nie miałam problemów z odnalezieniem interesujących mnie osób. „Przesiedleńców" potrafili wskazać zarówno starsi mieszkańcy, jak i wiele osób spośród młodzieży. Świadczy to o tym, że pamięć o przesiedleniu istnieje w świadomości ludności dziatłowskiej. Funkcjonuje też w dalszym ciągu określenie „przesiedleniec". Na pytanie, które kierowałam do rozmówców, czy mieszkańcy Dziatłowa wiedzą o tym, że przy­ jechał on z Polski otrzymywałam prawie zawsze odpowiedź twierdzącą: - Ale czy teraz, dzisiaj, wszyscy w wiosce wiedzą, że pani z Polski przyjechała? - No a czemuż nie? Ja uże ad sorok wasmowo hoda tut żywu to czemuż nie wiedajut? Wiedajut. Szto z Biełastoku, szto z Lewickich. A gmina Juchnowiec... - Wiedzą wszyscy? A młodzi też wiedzą? Młodzież? - No a czemu nie wiedzą? Jaż każu - piendziesiat uże tri hody tut żywu to znajuć [12]. Dodać także należy, że sami „przesiedleńcy" udzielali mi rad, jak można ich odnaleźć w dalszych wioskach: Так как pójdziesz w Narbutowicze pytajsia, kto tut z Polszy - skażuć [1]. Rady te świadczą o tym, że zdają sobie sprawę ze swojej odrębności. Zdarzały się jednak wypowiedzi (bardzo rzadko), w których rozmówcy mówili mi, że nikt już nie pamięta o ich przyjeździe i powszechnie są uważani za miejscowych: - A miestnyje liudzi - ani sczitajut was toże miestnymi iii ani dalsze gawariat, szto wypieresieleńcy? - No uże zabyto, uże sczas nie tak, uże, no ransze to... a sczas uże wsio praszło. Pieresieleńcy - eta kto tam? [14]. Mimo takich jednostkowych wypowiedzi mogę stwierdzić, że określenie „pieresieleniec" ciągle jeszcze funkcjonuje, a ludzie określani tym mianem są wyodrębniani z grupy „miejscowych". Wydaje się natomiast, że fakt po­ chodzenia z Polski niewiele dzisiaj już znaczy. Nie idzie za tym żadna głębsza treść. „Przesiedleniec" to już nie to samo co „akuratny", nie jest to już słowo - klucz do określenia „jakości" człowieka. Proces ten postępuje w bardzo szybkim tempie. RELACJE Z I N N Y M I „PRZESIEDLEŃCAMI" Opisując historię „przesiedleńców" stosunkowo dużo miejsca poświęciłam kontaktom, jakie utrzymywali oni pomiędzy sobą. Interesowało mnie, czy w tak trudnej sytuacji życiowej, w jakiej się znaleźli szukali oni oparcia w grupie ludzi o podobnych doświadczeniach. Czy tak traumatyczne wydarzenie mogło stwo­ rzyć więź grupową, czy mogło w końcu stworzyć grupę? W pełni na to pytanie można odpowiedzieć tylko po przyjrzeniu się „przesiedleńcom" dzisiaj. �TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA" 199 Trudno jest jednoznacznie stwierdzić, że „przesiedleńcy" podtrzymują ścisłe kontakty ze swoimi „ziemlakami" , czy też, że takie relacje w ogóle nie istnieją. Większość osób, z którymi rozmawiałam potrafiła wskazać kolej­ ne nazwisko, choć czasem bez adresu. Zwykle rozmówca informował mnie o jednej lub dwóch takich osobach. Czasem trudności sprawiało określe­ nie miejsca zamieszkania, co może wskazywać, że odwiedziny nie są obecnie specjalnie praktykowane. Nie obowiązuje też zasada, że rozmówcy wskazują przede wszystkim osoby, które pochodzą z tej samej miejscowości, co oni. Wygląda na to, że przez czas, który upłynął od przyjazdu z Polski większość „przesiedleńców" poznała się wzajemnie i fakt pochodzenia z jednej miejscowości przestał odgrywać tak zasadniczą rolę integracyjną. Teraz jednoczy ich raczej przynależność dojednej grupy. Nie są już „przesiedleńcami z Maleszy", „z Zaczerlan", „z Ryboł". Nie zawsze potrafią nawet określić, z jakiej wioski przyjechał sąsiad lub znajomy: No znaju, szto ziemlaki, a z jakoj wioski dapuścim, eto znaju, szto sasied byl, no jak sasied... no karocze i tut pa sąsiedztwie i tam, on z hutora a ja z dzierewni byl. A Liebiedzinskoj to nie znaju, iii tam z Parosław iii z gdzie tam, to szto riadam gdzie tam byli. Gdzie ta riadam byli [17]. Prawie wszystkie osoby, z którymi rozmawiałam potrafiły wskazać innych „przesiedleńców". Przyznawały się jedynie do tego, że nie utrzymują z nimi kontaktów z powodu dużej ilości zajęć (Dziatłowo) lub odległości (okoliczne wioski). Nawet długo nie widziani spotykają się niczym rodzina i biorą udział w ważnych uroczystościach, takich jak wesele, chrzciny czy pogrzeb (dziś głów­ nie w tych ostatnich). Wydaje się, że więzi wciąż istnieją, ulegają jednak osłabieniu z uwagi na wiek rozmówców, którym trudno jest przemierzać duże odległości, aby się spotkać, a także fakt zaadaptowania się do nowej sytuacji. Kontakty, które miały miejsce zaraz po przyjeździe nie są już konieczne. „Przesiedleńcy" nie potrzebują od siebie tak dużego wsparcia jak wówczas. Czują jednak wspólnotę, na co wskazują kontakty przy naprawdę ważnych okazjach. 26 KONTAKTY Z OSOBAMI POZOSTAŁYMI W POLSCE W zagadnieniu dotyczącym kontaktów z bliskimi pozostałymi w Polsce za­ wiera się nie tylko sama relacja z krewnymi, ale także wszelkie próby utrzymania związków z krajem pochodzenia. Interesowało mnie to, czy rozmówcy wiedzą, jak żyje w Polsce ich rodzina, czy interesują się jej losami, czy się odwiedzają. Jakie formy kontaktu są praktykowane? Ważne było również to, czy posiadanie rodziny w Polsce stanowi element tożsamości „przesiedleńca", czy odczuwa on przez to swoją „częściową" przynależność do kraju pochodzenia. W tym miejscu warto także wspomnieć o wiadomościach, jakie posiadają rozmówcy o Polsce, np. czy interesuje ich sytuacja polityczna, społeczna. 6 „Ziemlak" - rodak. W tym wypadku dotyczy to krewnych pozostałych w Polsce. �200 ANITA BRODA Prawie wszyscy moi rozmówcy (poza jednym) posiadają rodzinę w Polsce, w większości przypadków wiedza o niej jest jednak niewielka. Są to na ogół ci, którzy nie chcieli bądź nie zdążyli wyjechać. Większość moich rozmówców deklarowała, że jeździła w odwiedziny do rodziny przynajmniej raz. Byli i tacy, którzy jeździli do Polski kilkanaście razy, w niewielkich odstępach czasu. Podczas wizyt w Polsce rozmówcy nie tylko odwiedzali (i odwiedzają) krew­ nych, z których duża część mieszka obecnie w Białymstoku, ale także jeżdżą do swoich rodzinnych wiosek, aby „odnowić" wspomnienia z dzieciństwa lub młodości. Odnajdują swój dom i często poznają jego obecnych mieszkańców. Podczas tych wizyt dochodzi czasem do trudnych konfrontacji. Jedna z rozmów­ czyń opowiadała mi, jak w trakcie pobytu w Polsce odwiedziła człowieka, który był członkiem bandy wyganiającej jej rodzinę z Polski: Ja uże zajechała tuda ipaszła w hosti ipaszła da etoho, szto hnał on nas. Ja waszła a on tak abruciłsia, on lieżał, eta akurat było na Boże Narodzenie jak ja była... i on tak uże siebie priedstawliajet, szto on tak nie uznał, no za dziesięć Het, szto ja zmieniłaś i wsio. Ja każu: nie, ja nie zmieniłaś. No, jak żywietie, a to, a to, jak dzieci? - Jak dzieci? Stali rabotać, skończyli spiecjalność... I żyć majom gdzie [10]. Spotkałam również osoby, które nie czuły konieczności odwiedzania rodzin­ nych okolic. Tłumaczyły to na ogół po prostu brakiem potrzeby, kiedy indziej - możliwości. Gdy z różnych przyczyn nie dochodzi do odwiedzin, „przesie­ dleńcom" pozostają listy i telefony. Moi rozmówcy twierdzili jednak, że listy przychodzą do nich rzadko a telefonowanie za granicę kosztuje zbyt wiele. Stąd kontakty się urywają. Tylko nieliczni potrafili opowiedzieć, jak teraz żyje ich rodzina i co u niej słychać. Wyraźnie jednak nie jest to dla nich kwestia ważna - niezbędna do normalnego funkcjonowania. Podobnie jest z informacjami dotyczącymi Polski. Rozmówcy oglądają pol­ ską telewizję i słuchają radia, gdyż nie wymaga to specjalnych starań . Gorzej jest z prasą. Osoby z którymi rozmawiałam twierdziły, że kiedyś kupowały polskie gazety (nie potrafiły podać tytułów, tylko niektórzy przypominali sobie Przyjaciółkę), ale teraz już się to nie zdarza . Stąd ich wiadomości na temat sytuacji w Polsce są bardzo skąpe, prawie żadne. Takie wypowiedzi zdarzały się niezwykle rzadko: U sio ja paważanie wiedaju, szto ciepier u Polsce robitsa, szto wasz Kwaśniewski prinimaje reszeniu, wiedaju pra supołki biełoruskije na Biełastoczczynu, widaju pra peznatajki (?) żywiot u Warszawie, usio heta ja wiedaju, usio heto ja czytaju usim. - No właśnie, czyta pani, ale co, jakieś gazety? 27 28 2 7 Większość moich rozmówców ma dostęp do telewizji satelitarnej, gdzie ogląda TV Polo­ nia i inne programy polskiej telewizji. Jednocześnie istnieje także możliwość odbioru „Radia Maryja" oraz I Programu Polskiego Radia. Problem polega głównie na braku pieniędzy na prenumeratę polskiej prasy. Poza tym ofer­ ta jest bardzo uboga: rozmówcy mogą kupować właściwie jedynie Głos znad Niemna. Dostęp do prasy wydawanej w Polsce jest dla mieszkańców Dziatłowa zdecydowanie kłopotliwy i wymaga sporo wysiłku. 2 8 �201 TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA' - Wiadomo tego że, panienoczka, wiadomo, hazetu czytaju. Nu i jaś [nie­ zrozumiałe] u Polsce zagoju. Dobra wiedaju palitycznemu nawierno ja wiedaju i ekonomicznemu [6]. Tak więc, kontakty z krewnymi pozostałymi w Polsce nie są czymś ważnym w życiu „przesiedleńców" dziatłowskich, ale mimo to w opowieściach o kraju pochodzenia pojawiają się jako istotny element. Niewielka jest też wiedza 0 współczesnej Polsce a jednak rozmówcy wspominali kraj pochodzenia z roz­ rzewnieniem. Jak to pogodzić? Na to pytanie spróbuję odpowiedzieć w dalszej części artykułu. SAMOOKREŚLENIE „PRZESIEDLEŃCA" Jednym z istotniejszych zagadnień jest to, za kogo uważa się sam „przesiedle­ niec", kim się czuje i z kim się identyfikuje. Interesowało mnie, jak w świado­ mości rozmówców zostają pogodzone dwie (już wielokrotnie wspominane) kwe­ stie: pochodzenia z Polski, z której wyjechali, oraz obecnego życia na Białorusi. Myślę, że w tym punkcie warto też poruszyć problem dokonywanej przez roz­ mówców oceny losu, jaki ich spotkał. Jak już starałam się pokazać, identyfikacja „przesiedleńca" z miejscem po­ chodzenia nie jest duża. Nie ma on zbyt wielu informacji na temat Polski i nie jest ich zdobyciem zainteresowany. Jednocześnie jednak część moich rozmów­ ców starała się mówić do mnie w języku polskim. Wręcz wstydzili się tego, że słabo pamiętają ten język, tak jakby źle to o nich świadczyło. Spotkałam także 1 takich „przesiedleńców", dla których mówienie w języku polskim (czasami nawet lepiej niż miejscowa ludność katolicka) jest wartością . Wyraźnie wiąże się to z pamięcią przynależności do kultury wyższej, za jaką uważano kulturę polską. Najlepiej można zauważyć to w sposobie, w jakim rozmówcy opowiadają o różnicach kulturowych, jakie zauważyli tuż po przyjeździe: Ot, daże my na wiosce żyli to my żyli akuratniej, bolie kulturna żyli my jak tut. Potem prijechali w miasteczko tak jany wsie kazali - o, heta Palaki, heta szlachta! Patamu szto u nas byli paścieli, u nas było akuratno ścirano, akuratna robliena tak i wsio. A tut hetowo nie było. Ot, ja hawaruprawdu... Kultura tam była wyższa czem tut [16]. Wynika z tego, że przynajmniej część „przesiedleńców" czuje swoją inność opartą na wywodzeniu się z „wyższej kultury". Za tym poczuciem nie idzie jednakże identyfikacja z Polakami. „Przesiedleńcy" wywodzą się wprawdzie, jak twierdzą, z kultury polskiej (w znaczeniu lepszej, bardziej rozwiniętej cywiliza­ cji) i są z tego dumni, ale nie uważają się za Polaków.Na bezpośrednie pytania o to, kim się czują, większość odpowiada, że miejscowymi: Ja uże jeść jak 29 2 9 Mam tu na myśli zamieszkujących Dziatłowo katolików, którzy znają język polski z kościoła lub (ci starsi) z przedwojennych polskich szkół. „Znajomość" ogranicza się w tym wypadku głównie do rozumienia tego języka. Jednak wyznanie katolickie jest wciąż utożsa­ miane z narodowością polską (katolik=Polak). Więcej na ten temat można znaleźć w książce Iwony Kabzińskiej (1999). �202 ANITA BRODA miescowy, to ja prażył tut jeśli skazać... piać, to ot tak ot... piedziesiat siem a tam wsioż że piać, to jak ja mogu sczitać siebie... ja sczitaju siebie miescowym. 0 tak... Ja szkołu kończył, ja szto ucziłsia koncził wsio, adrabił uże i pienśjanier uże, na piensi darabił, ot tak... Ja uże miescowy Ja tolka tam piać Het prażył [17]. To właśnie ilością lat przeżytych w jednym i w drugim miejscu najczęściej tłumaczone jest poczucie przynależności. Najczęstszym przypadkiem identyfikacji jest identyfikacja na podstawie wy­ znania. Ponad połowa moich rozmówców określiła siebie jako prawosławnych. Określenie „Biełarus", także pojawiające się w wypowiedziach, było przez rozmówców utożsamiane z pojęciem „prawosławny", według zasady: „Polak-katolik", „Ruski-Biełarus-prawosławny". Jest ono stosowane wymiennie i nie­ koniecznie oznacza identyfikację z narodowością białoruską. Żaden z moich rozmówców nie stwierdził, że czuje się Polakiem dlatego, że urodził się w Polsce. Dla kilku jednak osób fakt urodzenia w Polsce ma do dziś bardzo duże znaczenie: - Ale czy to ma dla pani znaczenie, że pani przyjechała z Polski? - Anita, czy majet dla was znaczenie to, szto kali wy byli maleńka, wy chadzili w dzieciaczyj sadzik? - No tak, no chyba tak [śmiech]. - Tak, tak. Tak jenu jest u waszoj biohrafii, tak samo i dla mienie, takoje dla mienia majut znaczenije, eto majo życio, eto etap majeho życia i jon jest mój 1 nikuda jeho nie bierz [6]. Zdarza się, że tęsknota za krajem urodzenia jest tak duża, że rozmówca zaczyna nią żyć . Nikt jednak z moich rozmówców nie wyraził chęci powrotu do Polski. Przyczyny są zarówno ekonomiczne (zniechęca konieczność zakupu ziemi i domu na miejscu), jak i rodzinne - dzieci i wnuki, które mieszkają na Białorusi. Nawet w przypadku tych osób, które odczuwały silną tęsknotę za Polską nie wchodzi w grę możliwość wyjazdu. Pod tym względem „przesiedleńcy" są bar­ dzo mocno osadzeni w swoim „nowym" miejscu. 30 ZAKOŃCZENIE Na podstawie przeprowadzonych wywiadów mogę stwierdzić, że fakt wy­ jazdu z Polski stanowi ważny element życia rozmówców. Wnioskuję to z braku jakichkolwiek oporów w rozmowie na ten temat, jak i dużego zaangażowania w opowieść. Analizując rozmowy przeprowadzone z „przesiedleńcami" mogę stwierdzić, że moi rozmówcy po przyjeździe czuli się źle w nowej sytuacji życiowej, co w niektórych przypadkach było pogłębione przez fakt gwałtow­ nego, wymuszonego wyjazdu. W większości odczuwali pewną obcość kultu­ rową, opartą na różnicach językowych lub też obyczajowych. Byli wyodrębniani 3 0 Rozmówczyni przez cały czas wywiadu mówiła do mnie po polsku, bardzo płynnie i z dobrym akcentem. Wydawało się jakby wyjechała z Polski zupełnie niedawno. �203 TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA" spośród ludności miejscowej poprzez określenia „przesiedleńcy", „bieżeńcy", „Palaki", „pryjeżdżyje"; czuli się silnie związani z innymi „przesiedleńcami" na zasadzie wspólnoty losów. Wielu „przesiedleńców" ma liczne i często drobiazgowe, w większości po­ zytywne, wspomnienia z kraju pochodzenia. W większości utrzymują kontakty z krajem ojczystym, choćby dzięki pozostałym tam krewnymi. Podkreślają znajomość języka polskiego, w większości utrzymują stosunki z innymi „prze­ siedleńcami" a przynajmniej znają ich nazwiska. Różnice kulturowe, które wyodrębniały ich spośród ludności miejscowej, wciąż mają dla nich znaczenie, choć ulegają zatarciu. Jednocześnie jednak moi rozmówcy nie wyrażali chęci powrotu do Polski, gdyż nie widzieli możliwości lub sensu takiego kroku. W większości uważali, że wtopili się w otoczenie, choć ciągle można ich odnaleźć na podstawie określe­ nia „przesiedleniec". W większości akceptują fakt przesiedlenia, choć niektórzy wciąż żywią pewną urazę (dotyczy to głównie tych, których wyjazd został wymuszony). Na podstawie przeprowadzonych badań można stwierdzić, że fakt wyjazdu miał ogromny wpływ na ukształtowanie się tożsamości „przesiedleńca" - osoby, która z racji zmiany środowiska życia „otrzymała" dwie ojczyzny, z którymi łączą j ą silne więzi, choć mają one różny charakter. Polska to miejsce, z którym wiążą się przyjemne wspomnienia z dzieciństwa, miejsce, gdzie życie jest naj­ prawdopodobniej łatwiejsze. Jest to ojczyzna, którą musieli z różnych względów opuścić, stąd większość czuje się jej w jakiś sposób pozbawiona . Nie jest to jednak strata zbyt dotkliwa, w każdym razie nie do tego stopnia, by chcieli wrócić. Polska to także miejsce wyższej kultury, którą, w swoim mniemaniu, reprezentują także i dzisiaj moi rozmówcy. Białoruś zaś, to kraj, gdzie się wycho­ wali i (lub) osiągnęli dorosłość i gdzie spędzili większą część życia. Rozmówcy czują się „miejscowi" poprzez lata przeżyte w tym miejscu, a także poprzez swoje prawosławne wyznanie. Wynika z tego, że na tożsamość „przesiedleńca" składa się podwójna identy­ fikacja - bycie zarazem „z Polski" i „z Białorusi", bycie „przybyszem" i „miejs­ cowym" jednocześnie. Najlepiej obrazują to słowa jednego z rozmówców: Mnie każetsa szto ja [niezrozumiałe] dwie rodziny. W adnoj radziłsie a druhaja katoraja spitała mnie. O, ů katoraj ja żywut. O, to wsio takoje [17]. Warto jeszcze zaznaczyć, że badana przeze mnie grupa jest niezwykle nietrwała, gdyż ulega wtopieniu a przede wszystkim wymiera . Jest to grupa zanikająca, na badania wyczerpujące to zagadnienie nie zostało więc zbyt wiele czasu... 31 32 3 1 Określenie „przymus" dotyczy w tym miejscu nie tylko sytuacji wyjazdu wymuszonego, ale także decyzji podjętej nieodwołalnie przez rodziców, z którą moi rozmówcy musieli się pogodzić. Grupa „przesiedleńców" mieszkających w Dziatłowie to osoby w wieku pomiędzy 65 a 90 rokiem życia. Zakładam w tym wypadku, że dziecko „przesiedleńca" urodzone na Białorusi nie jest „przesiedleńcem", choć z problemem tym należałoby dokładniej zapoznać się w terenie. 3 2 �204 ANITA BRODA SPIS WYWIADÓW CYTOWANYCH W P R A C Y 33 1. Kobieta ur. 1936 r. w Malieszach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Moskalowce, 28.06.2001 2. Kobieta, 1. ok. 65, ur. w Malieszach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Raklewicze, 29.06.2001 3. Mężczyzna, 1. ok. 65, ur. w Malieszach (Polska), Białorusin, prawosławny, Dziatłowo, 3.07.2001 4. Kobieta, 1. ok. 80, ur. w Malieszach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 3.07.2001 5. Kobieta ur. 1939 r. w Wojszkach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 7.07.2001 6. Kobieta ur. 1940 r. w Lewickich (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 9.07.2001 7. Kobieta ur. 1931 r. w Białkach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 10.07.2001 8. Kobieta i mężczyzna, 1. ok. 70, ur. w Barszczewie (Polska), w Zaczerlanach (Polska), Biało­ rusini, prawosławni, Dziatłowo, 10.07.2001 9. Kobieta i mężczyzna, 1. ok. 70, ur. w Lewickich (Polska), Białorusini, prawosławni, Dziatłowo, 7.07.2001 10. Kobieta, 1. ok. 90, ur. w Zaczerlanach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 10.07.2001 11. Mężczyzna, ur. 1921 r. w Lewickich (Polska), Białorusin, prawosławny; Kobieta, ur. 1922 r. w Pawlinowie (Polska), Białorusinka, prawosławna, Wiązowiec, 31.12.2001 12. Kobieta, ur. 1919 r. w Lewickich (Polska), Białorusinka, prawosławna, Wiązowiec, 31.10.2001 13. Kobieta, ur. 1929 r. w Wojszkach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 2.11.2001 14. Mężczyzna, ur. 1940 r. w Wojszkach (Polska), Białorusin, prawosławny, Dziatłowo, 3.11.2001 15. Kobieta, ur. 1928 r. w Solniczkach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 3.11.2001 16. Kobieta, 1. ok. 70, ur. w Zaczerlanach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 3.11.2001 17. Mężczyzna, ur. 1940 r. w Zaczerlanach (Polska), Białorusin, prawosławny, Dziatłowo, 4.11.2001 18. Kobieta, 1. ok. 65, ur. w Lewickie (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 5.11.2001 19. Mężczyzna, 1. ok. 70, ur. w Wijszkach (Polska), Białorusin, prawosławny, Dziatłowo, 6.11.2001 20. Kobieta, ur. 1925 r. w Zaczerlanach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 6.11.2001 21. Mężczyzna, ur. 1932 r. w Niewadzicy Norgolewskiej (Polska), Białorusin, prawosławny, Dzia­ tłowo, 7.11.2001 LITERATURA K a b z i ń s k a I . 1999, Wśród „Kościelnych Polaków". Wyznaczniki tożsamości etnicznej (narodowej) Polaków na Białorusi, Warszawa. K e r s t e n K. 1997, Przymusowe przemieszczenie ludności, [w:] Utracona ojczyzna, H . Orłow­ ski, A. Sakson (red.), Poznań, s. M i r o w i с z E. 1993, Białorusini w Polsce 1944-1949, Warszawa. - 1999, Białoruś, Warszawa. O b e r g K. 1960, Cultural shock: Adjustment cultural environments, Practical Anthropology, nr 7, s. 177-182. P e t e r s e n W. 1958, General Typology of Migration, American Sociological Review, vol. 23, s. 256n. S z a r o t a Т. 1995, Stereotypy narodowe jako temat badań historycznych w Polsce, Dzieje naj­ nowsze, t. 2, s. 3-13. Tlumaczalnyj słounik... 1999, Tłumaczałnyj słounik biełaruskoj literaturnaj mowy, M . N . Kryłko (red.), Mińsk. Założenia teorii... 1980, Założenia teorii asymilacji, H. Kubiak, A.K. Paluch (red.), Wrocław. Wszystkie wywiady były przeprowadzane przez autorkę artykułu. �TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA" 205 ANITA BRODA THE IDENTITY OF "TRANSPLANTED INHABITANTS" POPULATION REMOVED FROM THE EASTERN TERRITORY OF POST-WAR POLAND TO WESTERN BELARUS I N THE YEARS 1944-1947 Summary The study deals with the identity of a "transplanted inhabitant", i.e. that of a person who, either voluntarily or under pressure, changed suddenly his/her previous place of residence. The problem is studied on the case of the Russian Orthodox population inhabiting the eastern areas of post-war Poland and, in the years 1944-1947, removed to Belarus to the district of Dziatlowo. The author tries to answer the question i f sudden change of locality can contribute to shaping a particular kind of individual's identity and i f so, what is the identity like. Another question con­ cerns social ties and group identity which might be created i f a group of people is moved together. The article consists of two parts. In the first one the author presents the process of the popula­ tion transplantation as it was remembered and related by the informants themselves. It included life in Poland before the displacement, removal to the new place and the beginnings of new life: relationships with other "displaced persons" and with local inhabitants. The other part of the study concerns present life and identity of those once transplanted: their relationships with people with whom they arrived to Belarus, with indigenous inhabitants, with friends and relatives in Poland. The author is interested in self-definition of the people she studies. Stories recalling the first period after removal show that at the beginning the newcomers were regarded as strangers and discriminated from among the "local people". They had the sense of not belonging to the new environment and that is why they felt close social bond with their own group. They identified themselves with their place of origin and were identified with it by their new neighbours as well. Now they have strong connections with Poland, having relatives there, being attached to Polish language, but at the same time the "transpalanted inhabitants" are attached to Belarus since so many years have been spent in that country by them. The article points at the problem of the formation of a very specific identity of "transpalanted person" embodying, as a matter of fact, two identifications: that of a person "from Poland" and the one "from Belarus"; "the local" and "the newcomer" at the same time. The element of "two homelands" can contribute to the the integration of the group and become a meaningful pillar of group identification. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f20477137ddc97a3a39cb0e4f67901e8.pdf e56d679019b3cc947fdb31757411c99c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4869 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Subject The topic of the resource Głowa, Zofia Barbara (1920-1969) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4518 Title A name given to the resource Wspomnienie pośmiertne : Zofia Barbara Głowa (1920-1969) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.3-4; s.248 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Vincas Svirskis: II. 9. Kapliczka, ZOFIA Okainiai. II. 10. Kapliczka, BARBARA 10 Ibutoniai. G Ł O W A (1920 1969) 8 kwietnia chorobie 1969 г. Zofia zmarła po B a r b a r a Głowa długotrwałej wistka Zespołu D o k u m e n t a c j i S z t u k i L u d o w e j Sztuki PAN niemal od w Krakowie. Sekcji Budownictwa Sztuki Ludowej. pierwszych Pracowała t u o d 1948 г., t j . studiów 3 lata etnografii na Uniwersytecie wówczas Instytutu niepełnych Badania (zaliczone Jagiellońskim) łalność Z o f i i G ł o w y n i e ograniczała się do p r a c nych z prowadzeniem teriałów w wych „Polskiej kilka a artykułów, z oraz ponadto Sztuki Ludowej" sprawozdania 248 ona również organizacyjnych Zespołu, dzia­ związa­ a r c h i w u m i udostępnianiem n a u k o w y c h . Brała pracach archi­ Instytutu l a t i s t n i e n i a placówki, Państwowego Mimo ciężkiej (1° v . K u r k o w a ) , recenzje w czynny badaniach opublikowała 19 s w y c h zespołu. udział Do p r a c należą riały d o mapy towe nr chałupy 7/12), w przez wiele garncarskich Sądecczyźnie O tak zwanych ( „ P o l . Szt. L u d . " , Muzeum 1958, („Pol. n r 3), Zdobnictwo wnętrza 1959, n r 1/2) o r a z za, w pow. Opoczno („Pol. Wąskofron- Szt. L u d . " , 1950, miechowskich łoktuse u ze zbiorów ( „ P o l . Szt. L u d . " , w Krakowie Szt. L u d . " , lat Mate­ w Polsce wycinankach 1954, n r 4), S t a r e Etnograficznego Lasowiaków Ludowe ( „ P o l . Szt. L u d . " , zdobnictwo („Pol. żela­ 1961, n r 1). P r a c e te, o p a r t e n a s u m i e n n i e z e b r a n y m m a t e r i a l e , d o dziś n i e straciły łamach W i wystaw przygotowywane ośrodków Szt. L u d . " , 1956, n r 2, 3, 4/5, 6; 1957, n r 1, 2), tereno­ opracowań, w t y m z konkursów działalności na ma­ jej i swej Zmarłej zawsze naukowej tracimy wszystkim wartości. wartościową życzliwą współpracownicę Koleżankę. oraz ważniejszych Koledzy � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2f4854243dba5731d0aee141cb5fce33.pdf f21eeb7f47f11ab2fa401d6c20377b57 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1718 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1590 Title A name given to the resource Uwagi na temat używania środków odurzających w tzw. kulturach tradycyjnych a aspekty uniwersalnego modelu rytuału przejścia w MONAR-ze / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.143-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dąbrowski, Grzegorz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVI: 2002, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 GRZEGORZ DĄBROWSKI Katedra Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH W TZW. KULTURACH TRADYCYJNYCH A ASPEKTY UNIWERSALNEGO MODELU RYTUAŁU PRZEJŚCIA W MONAR-ze* Rytuał jest symboliczną transformacją doświadczeń, których żadne inne medium nie może odpowiednio wyrazić. Susanne K. Langer „Interpretacja antropologiczna - jak pisał Czesław Robotycki - nie ogra­ nicza się w zainteresowaniach, podejmuje różnorodne tematy z rozległych obszarów kultury, preferując temat współczesny. Jeżeli sięga w przeszłość, to wydobywa z niej daleką analogię, historyczną klamrę lub ciąg przekształceń. Tradycja etnologiczna antropologii oraz jej nastawienie na współczesność pozwala na obejmowanie zjawisk z dwóch punktów widzenia. Prymitywny i współczesny to struktury, a nie następstwo czasowe. Rozpatrując zjawiska kultury między tymi dwoma biegunami można pytać, jak ta pierwsza struktura istnieje w drugiej" (1992, s. 108). Przychylając się do takiej możliwości inter­ pretacji, warto dodać, iż cytowany autor uważa za zasadne i widzi potrzebę opisywania problemów kultury współczesnej w kategoriach, jakie wypracowa­ no na gruncie etnologii. Antropologiczna metarefleksja umożliwia bowiem spojrzenie na dzisiejszą rzeczywistość bez odżegnywania się do mechanizmów kulturowych i struktur, które poznano przy okazji badania tzw. kultur trady­ cyjnych, ludowych. Tak więc „[...] ludowy to pewien typ reakcji, a nie funkcja miejsca zamieszkania [...]" (tamże, s. 9). „Element ludowy we współczesnej kulturze [natomiast] to twór świadomościowy, który powstaje jako rezultat «ludowego sposobu reagowania»" (tamże, s. 25). * MONAR jest instytucją powstałą w 1978 roku z inicjatywy Ewy Andrzejewskiej i zmarłego tragicznie 19.08.2002 roku Marka Kotańskiego. Początkowym celem było leczenie osób uzależnio­ nych od narkotyków. Z czasem wykształcił się z tego cały ruch, zajmujący się również profilak­ tyką. Zasadnicza działalność MONAR-u nadal ogniskuje się wokół leczenia. Ważnym elementem jest tu przeprowadzenie resocjalizacji byłych narkomanów w ośrodkach, które są samodzielnymi placówkami, a przebywający w nich rezydenci i wychowawcy tworzą coś w rodzaju wspólnot terapeutycznych. Ważną rolę w leczeniu odgrywają także byli narkomani. Więcej informacji na temat powstania MONAR-u i jego placówek można znaleźć w przypisie 14. �144 GRZEGORZ DĄBROWSKI I 1 Tematem tego artykułu jest analiza procesu resocjalizacji byłych narkoma­ nów prowadzonego w MONAR-ze. Wymaga ona poddania interpretacji przez odniesienie do pewnych „stałych struktur". W tym przypadku są to tradycyjnie rozumiane rytuały przejścia. Odwołuję się do nich po pierwsze dlatego, że jeżeli gdzieś w tzw. kulturach tradycyjnych używano środków odurzających, to w więk­ szości przypadków dotyczyło to właśnie rytuałów przejścia. Z drugiej strony, droga, jaką musi przejść trafiająca do MONAR-u osoba uzależniona przypomina strukturę rites de passage. Opisując najważniejsze elementy MONAR-owskiej metody resocjalizacji byłych narkomanów, chciałbym porównać je z mode­ lem rytuałów przejścia, zestawić uniwersalną strukturę (wyraźnie zaznaczaną w obrzędowo-magicznych praktykach tzw. ludów tradycyjnych) z „ludowym sposobem reagowania" (uchwytnym we współczesnej rzeczywistości), a także odsłonić wspólny mechanizm tego, co tradycyjne i współczesne. Dlatego też pierwszą część artykułu wypełniają uwagi na temat koncepcji rytuałów przejś­ cia, a także wybrane przykłady użycia narkotyku w kontekście rites de passage. W moim przekonaniu, MONAR-owski model leczenia przypomina rytuał „włączania" jednostek do społeczeństwa. Wypada tu jednak zaznaczyć, że jest to „ponowne włączenie" osób, które w wyniku uzależnienia narkotykowego egzystowały w świecie niejednokrotnie na zasadzie outsidera. Kuracja odwy­ kowa proponowana przez MONAR jest procesem przystosowawczym do dal­ szego funkcjonowania byłego narkomana w dorosłym życiu. Realizacja tego celu wymaga jednak wcześniejszego pokonania, przez byłego narkomana, serii prób, które składają się na powodzenie kuracji odwykowej. Stąd też opisany tutaj model będzie raczej prezentacją sposobu „włączenia" osoby uzależnionej do społeczności MONAR-u a nie bezpośrednio do społeczeństwa. Refleksje antropologiczne wskazują na uniwersalny charakter obrzędów przejś­ cia i towarzyszących im rytuałów. Występują one m.in. w tak istotnych momen­ tach jak narodziny, śmierć, zmiana statusu społecznego związanego z wiekiem, płcią itd. Ważnym rytuałem przejścia, z punktu widzenia podejmowanej w tym artykule analizy, jest inicjacja. Pod tym pojęciem można rozumieć rozpoczynanie różnego rodzaju procesów i sytuacji kulturowo-społecznych. W literaturze etno­ graficznej kojarzone jest ono przede wszystkim z doświadczeniami przedstawicieli tzw. kultur tradycyjnych związanymi z wchodzeniem „młodzieży" w życie 2 1 Artykuł jest częścią przygotowywanej obecnie pracy doktorskiej, pt. „Koncepcja rytuałów przejścia a problem narkomanii. Antropologiczna teoria a społeczna rzeczywistość". Promoto­ rem pracy jest prof, dr hab. Adam Paluch. Istnieje pogląd, że inicjacje chłopców były formalnie bardziej rozbudowane i miały gru­ powy charakter. U dziewcząt miało to wymiar jednostkowy, gdyż „stanie się kobietą" wynikało z fizjologicznych właściwości żeńskiego organizmu. Jednak i tu młoda kobieta podlegała rytu­ ałom, które miały na celu uświadomić jej przejście do kolejnego etapu życia. Wielu autorów twierdzi, że inicjacje mężczyzn były kulturową odpowiedzią na naturalne oznaki dojrzewania dziewcząt. W obu przypadkach inicjacja daje kulturową świadomość płci (por. Eliade 1997, s. 5-14; Campbell 1994, s. 57-69). 2 �UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH 145 dorosłe. Aby przejść ten proces uspołecznienia niejednokrotnie trzeba przebyć całą serię prób natury cielesno-duchowej, by sprostać kulturowo ustalonym wymogom mającym na celu włączenie młodego człowieka do świata dorosłych. Inicjacja jest rytuałem zawierającym przesłanie zawarte w światopoglądzie, wie­ rzeniach lub micie. Poprzez rytuał inicjacji osoba poznaje swoje prawa, zyskuje świadomość płci, wieku. Dowiaduje się, jakie są jej obowiązki i przywileje wynikające z osiągnięcia statusu osoby dorosłej. W większości przypadków inicjacja jest związana bezpośrednio z okresem dojrzewania. Spośród wielu aspektów inicjacji warto zwrócić uwagę na symboliczny mo­ ment śmierci. Inicjacyjne „próby" - a są nimi m.in. odosobnienie (symboliczne odtrącenie), usuwanie części ciała (wybicie zębów, odcięcie napletka, defloracja), obcięcie włosów, często i odurzenie narkotykiem, mające spowodować zapomnienie dzieciństwa - symbolizują śmierć człowieka, który po przejściu rytuału inicjacji rodzi się na nowo . Tradycyjny model rytuału przejścia (też inicjacji) składa się z faz separacji (wyłączenie ze społeczeństwa), mediacji (okres liminalny) - jednostka już nie jest osobą, którą była dotychczas a jeszcze nie osiągnęła nowego statusu - oraz agregacji (włączenia do społeczności). W większości przypadków forma rytua­ łów przejścia wykazuje cechy uniwersalne (por. Turner 1964). Istotnym momen­ tem rites de passage, w kontekście tradycyjnego używania środków odurzają­ cych, jest faza medialna (liminalna). Ze względu na swoją nieokreśloność i mediacyjny charakter, etap ten obwarowany jest licznymi tabu. Wszystko co łączy się z mediacją jest zarazem święte i niebezpieczne - wieloznaczne (Van der Leeuw 1997, s. 41). Tabu naznaczone są m.in. granice, które dzielą różne poziomy rzeczywistości (por. Stomma 1986, s. 153; Leach 1989, s. 48). Tabu zawdzięcza również swoją moc bezpośredniemu związkowi z sa­ crum . Jednak tabu, jako rzecz nieokreślona, nie musi być traktowane jako 3 4 5 3 „I tak najistotniejszy - jak pisali autorzy artykułu pt. Śmierć jako organizator kultury - i najdłuższy etap inicjacji, okres marginalny (okres pobytu na tamtym świecie) wypełniony jest powracającymi uparcie metonimiami śmierci. Inicjowanego obowiązuje milczenie (grobowe), zakaz śmiechu (znak życia), podkreśla się jego niedojrzałość czy dziewictwo, bije się go i tortu­ ruje, upija do nieprzytomności lub usypia. Użycie halucynogenów, szeroko rozpowszechniane w obrzędach plemiennych, zadawanie bólu, lęk czy sen kierują inicjowanego w głąb własnej psychiki, odsyłając w krainę podświadomości" (Tokarska, Wasilewski, Zmysłowska 1982, s. 94). Można tu m.in. wymienić granice: czasowe - np. związane z rocznym cyklem obrzędowym (również w cyklu dobowym godzina 12 bądź zero uważana jest za godzinę duchów, a więc postaci ze świata innego niż realny), przestrzenne - związane z podziałem na przestrzeń sakralną i zwykłą (np. cmentarz, gdzie spoczywają ciała zmarłych, jednak ich dusze, według licznych wierzeń, egzystują w innym, nadprzyrodzonym świecie), między tym, co zakazane a tym, co dozwolone (np. w naszej kulturze alkohol dozwolony jest od lat osiemnastu), między okresem dzieciństwa a dorosłością, wreszcie - granice pomiędzy światami, tzn., według różnych wierzeń, między świa­ tem realnym a nadprzyrodzonym. Człowiek przekraczający niektóre z tych granic, znajdujący się w sytuacji medialnej, musi liczyć się z zakazem tabu, jeśli taki jest kulturowo ustanowiony. W tzw. kulturach tradycyjnych, odznaczających się względnie dużą spójnością systemów społecznego i wierzeniowego, płaszczyzny aktywności kulturowej skorelowane były ze sobą sie­ cią rytuałów i praktyk. Przykładowo, rytuałom inicjacyjnym, podczas których często używano 4 5 �146 GRZEGORZ DĄBROWSKI niebezpieczeństwo lecz raczej jako środek ochrony przed niebezpieczeństwem (por. Wasilewski 1990, s. 12). Nieprzestrzeganie tabu stwarza zagrożenie zarówno dla tego, kto lekceważy zakaz, jak i dla sacrum. Potwierdzeniem szczególnego znaczenia tabu w kulturze mogą być przytaczane przez Ernsta Cassirera uwagi na temat tego, że „istnieje wiele społeczeństw, które znają tylko jedno prze­ stępstwo: nieprzestrzeganie tabu" (1971, s. 183) oraz, że „nie ma społeczeństwa, które nie wypracowałoby systemu tabu" (tamże) . Dotychczasowe uwagi są istotne, gdyż tabu często bywa używane jako klucz do wyjaśnienia kontrolowanego użycia narkotyków w tzw. kulturach tradycyjnych i niepohamowanej ich konsumpcji w świecie Zachodu. „Fakt, że ludzkość od początku swej historii piła, jadła, paliła, wdychała i wstrzykiwała sobie substancje psychotropowe świadczy o tym, że stosowanie czegoś, co podnosi nastrój jest istot­ ną potrzebą człowieka jako gatunku, a nadto, że właśnie w skali gatunku przez długi czas nie zmniejszyło ono sukcesu ewolucyjnego. Wynika to stąd, że sub­ stancje wpływające na psychikę były stosowane w sposób ograniczony i zrytualizowany. Zażywano je bądź w trakcie obrzędów religijnych, bądź jako substancje «rekreacyjne», ale przyjmowane były ceremonialnie w szczególnych okolicz­ nościach. Nadużywanie ich i pobieranie poza tymi wyjątkami momentami było uważane za naganne, a często obłożone tabu" (Vertulani 1996, s. 22). Niemal we wszystkich kulturach tradycyjnych znano narkotyki (Lips 1957, s. 113). W Ameryce Łacińskiej i Ameryce Południowej np. istniało (istnieje) 6 7 środków odurzających, przyświeca intencja wprowadzenia młodzieży w świat dorosłych. W sen­ sie społecznym ruch odbywał się „do przodu". Jednak w płaszczyźnie religijnej chodziło o ruch „wstecz", do czasu mitycznego, do momentu stworzenia, kiedy to bogowie ustanowili obowiązu­ jący porządek rzeczy. Na tej podstawie J.S. Wasilewski stwierdził, że tabu odnosi się bezpo­ średnio do sacrum, do przeszłości, która nie jest historycznym ciągiem zdarzeń, tylko idealnym i „zawsze stałym" momentem początku (1990, s. 35). W sensie bardziej pragmatycznym - na co zwraca uwagę E. Leach - tabu służą do uporząd­ kowania świata poprzez wyeliminowanie wieloznaczności. „Tabu tnie przedmiot na wyraźnie określone porcje dzięki rozdzieleniu kategorii. Na przykład jest rzeczą ważną, by każdy z nas potrafił odróżnić «pozywienie» od «nie-pożywienia». Istoty ludzkie nie mogą dokonać takiego rozróżnienia kierując się instynktem [...]. W wyniku zakazania wątpliwych rodzajów potencjal­ nego pożywienia następuje pozytywne określenie tego, co jest już zupełnie jednoznaczne «pożywieniem»" (1986, s. 160). Jak wynika z literatury przedmiotu, zasada ta może również dotyczyć środków odurzających. Nie są to jedynie miejsca, gdzie narkotyk mógł być wręcz integralną częścią systemu wie­ rzeniowego, chociaż wiele grup żyjących w tej części świata wpisało narkotyk w kontekst własnej kultury. Np. Indianie Karibo z peruwiańskiej Amazonii, używają narkotyku o nazwie ayahuasca (Banisteriopsis caapi). Użycie napoju ayahuasca, y aje, jest podstawą system religijnego i medycz­ nego 72 plemion zamieszkałych lasy Amazonii (zob. Pankalla 2000, s. 83). Warto też wspomnieć o koncepcji W. La Barre'a, według której ludność paleo- i mezolityczna, która około 14 tysięcy lat temu przybyła z Azji Północnej do obu Ameryk, praktykowała szamanizm. W związku z tym znała techniki osiągnięcia ekstazy za pomocą środków halucynogennych (w przypadku północno-azjatyckiego szamanizmu chodzi o muchomora czerwonego, Amanita muscaria). Zdaniem La Barre'a, jest to przyczyna wyodrębnienia przez Indian (zwłaszcza środkowo- i południowo-amerykań­ skich) tak dużej liczby środków powodujących zmianę świadomości i wpływających na osiąg­ nięcie wizji (La Barre 1972, s. 272). 6 7 �UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH 147 wiele grup, które używają środków odurzających podczas ceremonii religijnych (rytuałów przejścia) lub w celach leczniczych. Zwykle takim ceremoniom prze­ wodziła osoba kompetentna (szaman, kapłan, medicine-man). Wymagane było również odpowiednie przygotowanie - cielesne i duchowe. Dobrym przykładem na rytualne użycie narkotyków jest inicjacja chłopców znana z południowej Kalifornii (plemiona Diegeño i Luiseño) Chociaż nie jest to model inicjacji, tylko przykład użycia narkotyku podczas inicjacji, warto poświę­ cić temu zagadnieniu nieco miejsca, uwzględniając kontekst użycia narkotyku. Otóż, w tej części Ameryki ważnym elementem kulturowym było doznanie wizji. U Indian kalifornijskich - jak pisze Tadeusz Dajczer - osiąganie tego stanu umysłu odnosiło się do konkretnego punktu ich mitologii, do czasu mitycznego, będącego w ich świadomości czasem snu. Dostąpienie stanu snu - wizji pozwoliło partycy­ pować w mitycznym czasie początków (1984, s. 46). Aby ten traumatyczny cel zrealizować, ludy dzisiejszej Kalifornii używały jako mediatora wywaru o nazwie toloacze, będącego odpowiednio przyrządzonym bieluniem (Datura inoxia). Najbardziej znacząca rola toloacze wiązała się z rytuałami inicjacyjnymi. Wizje, jakich doznawali inicjowani pod wpływem toloacze pozwalały na poznanie tajem­ nic tkwiących w micie plemienia, umożliwiały spojrzenie w przyszłość i w mitycz­ ną przeszłość, dawały poczucie „realnego" wejścia w świat wartości uznawanych przez grupę. Zapewniały poczucie pewności uzyskania mocy nadprzyrodzonej. Jednakowoż osiągnięcie wizji nie wiązało się tylko z wypiciem wywaru. Pomijając wymóg odpowiedniego przygotowania napoju, z zachowaniem wszelkich rytual­ nych rygorów jego preparacji, należy zaznaczyć, iż szczególny nacisk kładziony był na przygotowanie młodzieńców do rytuału przejścia. Obejmowało ono okres odosobnienia kandydata (nawet do roku), posty, wstrzemięźliwość od przyjemności, nauki inicjacyjne oraz rytuały oczyszczenia duchowego. Sam moment inicjacji nierzadko obfitował w elementy zadawania tortur fizycznych, mających doprowadzić wytrzymałość inicjowanego do granic możliwości. Przez symboliczne uśmiercenie rodził się on do roli dorosłej osoby. Przejście przez kolejne fazy inicjacji predestynowało do zażycia narkotyku i doświadczenia wizji jednoznacznych z poznaniem tajemnicy plemienia. Można przypuszczać, że strach przed bezpodstawnym użyciem narkotyku w społecz­ ności, która zorganizowała system rytuałów inicjacyjnych strzegących tajemnicy dostępnej po przeżyciu wizji powodował wstrzemięźliwość od tego typu używek (Dajczer 1984; zob. też Eliade 1997; Furst 1976, s. 134-145). Innym, bardziej znanym rytuałem związanym z użyciem narkotyku jest piel­ grzymka Huiczoli z Meksyku po peyotl (Lophophora williamsii). Indianie, pod przewodnictwem szamana - rnara'aka'me - pokonują trzystumilową trasę do Wirikuty, ich mitycznej krainy, gdzie rośnie peyotl, m.in. w celu włączenia nowych członków i odnowienia cyklu rocznego. Pielgrzymka ta wymaga wielu wyrzeczeń, a przystąpieniu do ceremonii peyotlowej towarzyszą liczne rytualne zasady, których spełnienie bywa warunkiem dostąpienia wizji, ale i ochroną przed złymi konsekwencjami, jakie może spowodować użycie peyotlu (por. Furst 1976, s. 134-145; Myerhoff 1997; Posern-Zielińska 1972). �148 GRZEGORZ DĄBROWSKI Powyższe przykłady pokazują, jak ważne, w kontekście tradycyjnego użycia narkotyku, są takie elementy jak odpowiednie przygotowanie, rytualne spożycie, przewodnictwo osoby uznanej przez innych za kompetentną do wykonywania podobnych praktyk. Nie bez znaczenia jest tu interes starszych członków grupy, polegający na tym, by młodzież wprowadzić w dorosłe życie zgodnie z tra­ dycją. Przybliżone przykłady wskazują też na włożony wysiłek i poświęcenie wymagane do tego by spożyć narkotyk - zwykle uznawany w tzw. tradycyjnych kulturach za tabu . Być może, występujące dziś w wielu krajach świata zjawisko narkomanii wynika z tego, że użycie narkotyku nie jest strzeżone przez zakazy tabu. Trudno rozstrzygnąć, czy jest to efekt deficytu religijności, postawy teologicznej, czy braku doświadczenia względem narkotyków, których użycie, w kulturze Zachodu, do niedawna nie miało tradycji (historii) . Ponadto, trudno jest mówić o jednolitej postawie członków społeczeństw wysokorozwiniętych w stosunku do środków odurzających. Narkotyk niekoniecznie stanowi tabu dla wszystkich. Przyczyną - zdaniem Max'a Gluckmanna - jest różnica między tzw. kulturami tradycyj­ nymi a współczesnymi, polegająca na odmiennym zakresie rytualizacji życia religijnego. W małych grupach plemiennych łatwiej utrzymał się w miarę jedno­ lity światopogląd. W społeczeństwach Zachodu natomiast, na skutek różnorod­ ności form życia świeckiego, mnogości interakcji międzyludzkich, wielości ról odgrywanych wobec różnych partnerów społecznych, wyobrażenia o świecie czy religii są zależne od wielu czynników. Stąd też trudno mówić o jednomyślnej postawie względem np. rytuału wprowadzającego młodzież w życie dorosłe. Każ­ dy, w zależności od grupy i miejsca, w jakim się wychowuje oraz przyszłości, jakiej dla siebie pragnie, przechodzi przez właściwe w jego sytuacji etapy. Nie zawsze odnoszą się one do sfery religijnej, tak jak to ma miejsce w przypadku inicjacji (zob. Buchowski 1993, s. 137). Trudno więc mówić o, funkcjonujących na zasadzie prawa zwyczajowego, „hamulcach" względem np. tabu, które jest m.in. ostrzeżeniem przed niebezpieczeństwem. Narkotyk nie jest używany w wa­ runkach rytualnej kontroli, jak to mogło mieć miejsce np. podczas inicjacji lub w trakcie obrzędu mającego na celu sakralną rewitalizację cyklu rocznego. Nawet 8 9 8 Pomijając fakt, że narkotyk zwykle bywa używany w medialnej fazie rytuału, warto dodać, że jego tabuiczny charakter podkreślają ambiwalentne określenia, jak również fakt, że często uważa się go za dobry środek mediacyjny w kontaktach z sacrum czy duchami przodków. Przy­ kładowo, halucynogen używany w Amazonii - ayahuasca - „powoduje doświadczenie wyjścia z ciała, wrażenia telepatyczne i mediumiczne oraz spektakularne wizje. Karibo nazwali ten święty napój również «małą smiercia», a jego właściwości budziły lęk" (Drury 1994, s. 70). Z kolei Inkowie uważali, że kokaina (Erythroxylon coca) w języku keczua: cocales i yungas - „[...] jest darem boskim i diabelskim wynalazkiem, lekiem skutecznym na wszystkie dolegliwości i zemstą ostatnich Inków na białych kolonizatorach" (Daszkiewicz 1996, s. 40). „Roślina ta towarzyszyła wszystkim ceremoniom religijnym" (tenże, s. 41); „Bez koki Indianie nie mieli prawa zbliżyć się do grobów, nie mogli również jednoczyć się z duchami przodków" (tamże). Poza nielicznymi przypadkami, zwykle w świecie artystów, użycie narkotyków na masową skalę rozpoczęło się dopiero w latach sześćdziesiątych ubiegłego stulecia (pomijając wykorzy­ stywanie narkotyków jako środka do produkcji leków używanych w medycynie). 9 �UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH 149 jeśli istnieją współczesne rytuały związane z narkotykami - ustanowione w ra­ mach subkultur narkomańskich i młodzieżowych - to występują one tylko w tych grupach. Wątpić jednak należy w ich regulująco-kontrolną skuteczność. Ważnym aspektem mającym wpływ na deficyt współczesnego rytuału włącza­ jącego młodzież w życie dorosłe jest tempo rozwoju kultury Zachodu, zmieniają­ cych się wciąż mód, standardów postępowania, czy metod edukacji. W wielu przy­ padkach dorośli, którzy nie nadążają za kolejną nowością przestają odgrywać rolę autorytetów. „Dziś młodość jest imperatywem kategorycznym wszystkich genera­ cji" (Finkielkraut 1992, s. 131). Trafną wydaje się być uwaga Jolanty Kaczurowskiej, która twierdzi, że narkomania nie jest chorobą dziecka, lecz patologią świata dorosłych (1993, s. 65) . Tym bardziej, że „narkoman - według jednej z kon­ cepcji - to młody człowiek, który sięgnął po narkotyki nie dlatego, że był chorym psychicznie czy degeneratem, lecz dlatego, że nie potrafił rozwiązać swoich problemów związanych z wejściem w dorosłe życie" (Malinowska 1985, s. 29) . Możliwe, że jednym z celów tradycyjnie rozumianych rytuałów przejścia było zapobieganie problemom towarzyszącym młodzieży w okresie dojrzewania, zaś religijno-rytualne zachowania, które w tzw. kulturach tradycyjnych towarzyszyły użyciu narkotyku, były efektem wielu lat, może wieków, doświadczeń przeka­ zywanych z pokolenia na pokolenie. Takich mechanizmów względem środków odurzających kultura Zachodu jak dotąd nie wytworzyła, chociaż nie brak na tym polu refleksji . 10 11 12 II Z punktu widzenia etnologii, nie ma prawd objawionych. Człowiek, w trakcie kulturowej działalności, sam ustala kanony postępowania. Mówiąc o rytuałach przejścia i ich formach, należy zająć podobne stanowisko. Właśnie MONAR jest dobrym przykładem stworzenia przez różne grupy zainteresowanych „stałego" modelu resocjalizacji, będącego kodyfikacją doświadczeń związanych z lecze­ niem osób uzależnionych od narkotyku. 1 0 Jak pisze Wojciech Wanat, narkotyki są współcześnie sposobem manifestowania przez młodzież własnej niezależności, pomimo, że środki te są zabronione przez prawo stanowione przez dorosłych , którzy traktują je jako tabu (1997, s. 55). „Narkomania jest przejawem niedostosowania społecznego młodzieży i bardziej ma cha­ rakter kulturowo-obyczajowy i społeczny niż medyczny" (Staniaszek 1985, s. 33). Często zwraca się uwagę na fakt niedostatecznej dbałości o wprowadzenie młodzieży do społeczeństwa, ze wskazaniem na podstawowe systemy wychowawcze: „Jak się ocenia, szerze­ niu się narkomanii wśród młodzieży nie są w stanie skutecznie zapobiegać rozwiązania prawnoadministracyjne i medyczne, odwołujące się głównie do ścisłej kontroli sprzedaży i dystrybucji środków odurzających. Skuteczna profilaktyka i terapia antynarkotykowa w skali ogólnokrajowej powinna raczej polegać na przeciwdziałaniu - metodami psychoterapeutycznymi - nerwicogennym zaburzeniom osobowości. Oprócz tego - zdaniem wielu autorów - należy dążyć do takiej organizacji życia codziennego, szkolnego i rówieśniczego, zwłaszcza w okresie dojrzewania [podkreślenie - G.D.], która by nie rodziła poczucia izolacji i deprywacji społecznej. Stany takie, jak wiadomo, często prowadzą do alkoholizmu, narkomanii i zachowań autodestrukcyjnych" (Kojder 1976, s. 179). 11 12 �150 GRZEGORZ DĄBROWSKI Analiza procesu resocjalizacji prowadzonego w MONAR-e jest próbą zwróce­ nia uwagi na fakt tworzenia swego rodzaju rytuału przejścia przez ludzi żyjących w warunkach kultury współczesnej. Sama rytualizacja zachowań mających na celu skuteczne wyjście z nałogu narkotykowego wydaje się natomiast być reak­ cją typu ludowego. Porównanie struktury rytuału przejścia, znanej z opisów etnograficznych i uznanej przez badaczy za kategorię kulturową, z mechanizmami reakcji współczesnego świata wydaje się zasadne, zwłaszcza w płaszczyźnie antropologicznej metarefleksji. Jak pisał Claude Lévi-Strauss: „Dopiero ewolucja naszej wiedzy i uświadomienie sobie nowych problemów sprawiły, że w trybie życia, praktykach i wierzeniach, które przedtem traktowaliśmy z góry, dostrze­ gamy obiektywną wartość i znaczenie moralne" (1993, s. 38). Francuski etnolog miał tu m.in. na myśli brak pokory zdobywcy kontynentów, ale i człowieka współczesnego, który - często w imię rozwoju techniki i podniesienia warunków życia - zapomniał o szanowaniu tradycyjnych systemów rytualno-wierzeniowych, zarówno ludów podbijanych, jak i własnych. Był to efekt wcześniejszego nie­ dostrzegania ich pragmatycznej wartości. Pragmatyzm ów nakazuje zachowanie własnej tradycji, co jest warunkiem przetrwania danej grupy. Nakazuje on także włączenie zakazów do systemu prawa zwyczajowego, zwykle posługującego się takimi narzędziami, jak sankcje nadnaturalne. Brak tak pojmowanych zakazów w stosunku do narkotyków (pomijając różnego typu ustawy) jest, być może, jedną z głównych przyczyn problemów współczesnego świata - w tym Polski - z niekontrolowanym ich użyciem przez młodych ludzi. Warto więc przyjrzeć się dokładnie procesowi resocjalizacji byłych narkoma­ nów, jaki wypracował w Polsce MONAR. Przykłady z historii tej instytucji wska­ zują, że powodzenie kuracji odwykowej jest związane z przejściem przez ustalony (w trakcie doświadczeń grupowych poprzedników) proces „włączania" jednostki do społeczności MONAR-u. Warunkiem sukcesu jest pokonanie poszczególnych etapów leczenia, z zastosowaniem się do obowiązujących reguł, których przestrze­ ganie leży wyłącznie w interesie osoby podejmującej próbę wyjścia z nałogu. Grupę osób używających narkotyki, a będących najczęstszymi rezydentami ośrodków MONAR-u, dla celów tej analizy można ograniczyć do tzw. „ćpun ó w " . Ich uzależnienie i często degeneracja psycho-fizyczna nastąpiły wskutek długoterminowego (nałogowego) „brania" narkotyków, głównie preparowanych z maku lekarskiego (Papaver somniferum). Do najbardziej znanych i nielegal­ nie używanych narkotyków z tej grupy należą: opium, morfina, heroina (grupa narkotyków twardych). Wśród osób, dla których zorganizowano pierwsze 13 14 13 Uzasadnieniem tego wyboru jest fakt, że MONAR został zorganizowany głównie dla ludzi z tej grupy i znaczna część jego historii i doświadczeń wiąże się z osobami uzależnio­ nymi od opiatów. Nazwa MONAR związana jest z ośrodkiem terapeutycznym dla osób uzależnionych w Gar­ wolinie, który funkcjonował przy Stołecznym Zespole Neuropsychiatrycznej Opieki Zdrowotnej dla Dzieci i Młodzieży. Założycielami tej placówki byli: Ewa Andrzejewska i Marek Kotański. W 1978 roku (15.X.) powstał też niezależny ośrodek w Głosko wie (dawne woj. siedleckie), zorganizowany własnym sumptem przez pracowników MONAR-u i narkomanów odbywających 1 4 �UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH 151 placówki MONAR-u oraz następnych uzależnionych, którzy tam trafili, szcze­ gólnie popularna była tzw. „polska heroina", potocznie nazywana „kompotem". Narkotyk ten produkowali głównie sami narkomani w warunkach domowych, wykorzystując słomę z maku lekarskiego. Używanie wymienionych narkotyków bardzo często prowadzi do degradacji jednostki, zarówno w płaszczyźnie społecznej, jak i moralnej, nie mówiąc już 0 nieodwracalnych zmianach fizjologicznych systematycznie zatruwanego orga­ nizmu. Jednak, jak pokazuje praktyka MONAR-u - Marka Kotańskiego - łatwiej wyleczyć narkomana z bardzo długim „stażem brania", niż osobę dopiero roz­ poczynającą „przygodę" z narkotykiem. „Wydawałoby się, że kiedy stopień zaawansowania jest jeszcze znikomy, powinno być łatwiej i , że ludzie mają największe szanse wyjścia. Nie jest tak jednak. Nie dotarli oni bowiem do najmroczniejszych obszarów narkomanii, nie osiągnęli dna, często nie zaznali jeszcze tego, co jest już udziałem długoletnich narkomanów: upodlenia, rozpaczy 1 męki powolnego konania" (Kotański 1984, s. 24). Myśl ta i zawarte w niej określenia („osiągnięcie dna", „upodlenia", „rozpa­ czy i męki powolnego konania") sugerują, że przy interpretacji zjawiska narko­ manii w kontekście wspomnianego deficytu współczesnych rytuałów przejścia (inicjacji) w świecie Zachodu, należałoby zwrócić uwagę właśnie na moment „powolnego konania" i „upodlenia" narkomana. Wskazuje on bowiem na sankcjo­ nującą moc wcześniejszego doświadczenia. Własne przeżycia osoby uzależnionej, związane z ciągłą pogonią za narkotykiem, doświadczanymi stanami „głodu nar­ kotykowego" i wynikającym z tego cierpieniem, są nie tylko historią jej uzależ­ nienia, ale i egzemplifikacją tego, co może nastąpić wskutek przerwania absty­ nencji. Najważniejszą sankcją zabraniającą ponownego użycia narkotyku staje się więc doświadczenie (zwykle rozpoczęte i przebyte w okresie dojrzewania). Brak tego typu sankcji (symbolicznych, np. w postaci rytuału) może kores­ pondować z niedostatecznym przygotowaniem dorosłej części społeczeństwa do zagwarantowania młodzieży oparcia w okresie dojrzewania. Jest prawidłowością, że pierwsze sięgnięcie po narkotyk (tzw. inicjacja narkotykowa) następuje właśnie w tym okresie. „Narkomania jest chorobą ludzi młodych i zaczyna się najczęściej w jednym z trudniejszych okresów życia człowieka - w okresie dojrzewania. Wyniki badań wielu autorów na ogół wskazują, że większość narkomanów rozpoczęła zażywanie narkotyków przed ukończeniem 16-17 lat" (Łuczak 1995, s. 74). Według wielu autorów zorientowanych na psychologiczne leczenie. Był to stojący na uboczu podniszczony dworek z przyległymi do niego 30 ha ziemi upraw­ nej. Następne ośrodki (w Zaczerlanach - woj. białostockie, Zbicku - woj. opolskie, Sokolnikach - woj. łódzkie, Zapowiedniku - woj. gdańskie, Gondynkach - woj. suwalskie, Wrocławiu, Marianówku - woj. koszalińskie, Różnowicach - woj. pilskie, Mysiałkowicach - woj. jeleniogórskie) powstawały na tej samej zasadzie. Zwykle adaptowano na potrzeby ośrodka odwykowego opusz­ czony budynek, dzięki czemu osoby uzależnione, tam trafiające, miały dużo pracy i obowiązków, które pozwalały im nie myśleć o narkotyku. Wymienione ośrodki prezentują najstarszą i zasadniczą formę działania MONAR-u, polegającą na leczeniu i resocjalizacji. MONAR współpracuje z inny­ mi ośrodkami terapeutycznymi w Europie (Firlit 1990, s. 61 i 76; Kotański 1984a, s. 16). �152 GRZEGORZ DĄBROWSKI i pedagogiczne wyjaśnienie zjawiska narkomanii, jest to związane z emocjonal­ nymi problemami tego momentu życia. Przyczyną użycia narkotyku może być chęć imponowania bądź zamiar uzyskania aprobaty grupy rówieśników, niezro­ zumienie ze strony innych, potrzeba przezwyciężenia własnej nieśmiałości, brak autorytetów w najbliższym otoczeniu (rodzina, szkoła), kryzys wartości, czyli poddanie w wątpliwość ideałów młodzieńczych, w zderzeniu z rzeczywistością świata dorosłych, brak zajęć rozwijających ciekawość świata, chęć doświadcze­ nia „innych stanów" umysłu, znanych z opowiadań kolegów i literatury, czy wreszcie ucieczka przed bieżącymi problemami, likwidacja „bólu istnienia", jak i „niecodzienna" rozrywka (zob. Kowalski 1984, s. 9-10; Łuczak 1995, s. 8-20; Niewiedział 1993, s. 58-60; Rybczyńska 1993, s. 91; Ślusarczyk 1983, s. 39). Można sformułować tezę, że rytuały przejścia, takie jak inicjacja, organizo­ wane w tzw. społeczeństwach tradycyjnych, a związane z okresem dojrzewania, miały na celu m.in. niedopuszczanie do podobnych „patologii". Warto przy­ pomnieć, że obok nauki mitologii plemienia, zwyczajów, norm, zdobycia władzy dotyczącej przyszłego zajęcia (np. szereg praktyk związanych z myślistwem) inicjowany zyskiwał status dorosłego członka społeczności z określeniem wszel­ kich relacji matrymonialnych, hierarchicznych, dowiadywał się, jakie są jego prawa i obowiązki, co wolno robić a co jest zakazane etc. Dodatkowo, jeżeli w danej kulturze wykorzystywano w rytuale właściwości narkotyku, inicjowany dowiadywał się, jaki do tego typu środków odurzających ma być stosunek. Zwykle inicjacje wymagały odpowiedniego przygotowania, olbrzymiej siły ducha i wytrzymałości fizycznej. Osoba poddawana takiemu rytuałowi była świadoma cierpienia grożącego za nieprzestrzeganie norm i tabu kulturowych. Inicjacje były kulturowym pomostem między młodzieżą a światem dorosłych. Warto przy­ pomnieć, że większość rytuałów inicjacyjnych podkreśla symboliczną śmierć osoby inicjowanej i jej nowe narodziny. W warunkach kultury współczesnej owa symboliczna śmierć nie występuje z taką wyrazistością, jak miało to miejsce w świecie tzw. kultur pierwotnych. Istnieje natomiast rzeczywiste ocieranie się 0 śmierć. Przykładów dostarczają pamiętniki i wypowiedzi byłych narkomanów. 1 tak, Barbara Rosiek, w książce Pamiętnik narkomanki, zapisuje następujące refleksje: „Jestem dzieckiem śmierci, którą noszę w sobie. Jestem swoją własną samozagładą. Ale jeszcze jestem. Czasami tylko przychodzi taka myśl, żeby sobie pożeglować bez powrotu. Na drugą stronę tęczy. Ale tu szaro i smutno. Mam na lewym przedramieniu wypalone piętno. Piętno śmierci" (1997, s. 72). W innym miejscu autorka pisze: „Umarłam za życia, automat bez woli uczuć" (tamże, s. 144); „Kiedyś chciałam popełnić samobójstwo, bo nie miałam siły, by prze­ trzymać realny świat. Ale odkąd poznałam tajemnicę, umieranie stało się tylko jedną chwilą uniesienia" (tamże, s. 175). Inni byli narkomani, którzy woleli zachować anonimowość, a których wypowiedzi zostały zamieszczone w książce Jerzego Siczka - Zmartwychwstali, stwierdzają: „Uważam, że grzanie nic mi 15 1 5 Grzanie - potoczne wśród narkomanów określenie intoksykacji. Bierze się stąd, że „kom­ pot", zanim będzie gotowy do aplikacji, musi zostać podgrzany. �UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH 153 nie dało. Może jedynie to, że wiem, co jest po tamtej stronie granicy" (Siczek 1987, s. 155). Inna osoba, której list został zamieszczony w tej książce, pisze: „Nie mogłam sobie darować, że byłam aż tak głupia, że dałam się oszukać, że byłam słaba, że na te 5 lat umarłam" (tamże). Sam Siczek tak charakteryzuje pojęcie śmierci u narkomanów: [ludzie ci] „[...] umierają codziennie na raty, odsunięci na margines naszego «normalnego życia»" (tamże, s. 9); „[...] otarli się już nieraz o śmierć: koledzy umierali na ich obojętnych oczach albo oni sami umierali wielokrotnie, ratowani w ostatniej chwili z zapaści po przedawkowaniu, z ciężkich powikłań pracy całego wycieńczonego narkotykiem organizmu" (tam­ że, s. 72-73). Doświadczana przez narkomanów „śmierć", czy - mówiąc inaczej - ciągłe ich ocieranie się o nią, nie jest zatem nutą metaforycznej refleksji two­ rzonej po to, by porównać „okres ćpania" do czegoś, co - zwłaszcza dla człowieka Zachodu - jest metonimia stanu bardzo niepożądanego i w trakcie ewolucji stop­ niowo odsuwanego (por. Aries 1992). Śmierć dla narkomana to również fizjolo­ giczne i bardzo realne objawy - zapaść, śmierć kliniczna, chociaż - jak pisze tera­ peuta Czesław Cekiera: „Postawa narkomanów do śmierci jest bardziej tolerancyjna niż alkoholików. Narkomani traktują śmierć jako «wybawienie od cierpień, dobro dla wielu ludzi, odpoczynek, rzecz naturalną, obowiązek wobec natury, następstwo życia, finisz». Wypowiedzi o śmierci ujmowane są w kategoriach bardziej pogod­ nych i pozytywnych; poza kilkoma wypowiedziami nie zawierają elementów lęku, strachu, chociaż z natury każdego napawa ona niepokojem, «śmierć jest... piękna, jest początkiem nowego życia»" (1982, s. 119). Śmierć, czy okres narkomański, w odczuciach narkomanów cechuje się medialnością, jak wszystko co znajduje się na „granicy" - połączeniu dwóch świa­ tów. Barbara Rosiek miała ochotę udać się „na drugą stronę tęczy", narkoman cytowany przez Siczka dowiedział się „co jest po tamtej stronie". Wypada do­ dać, że podczas inicjacji sensu stricte symboliczna śmierć była podkreśleniem mediacji, przechodzenia z jednego stanu w drugi, umierania jako dziecko i bu­ dzenia się jako osoba dorosła. Był to kulturowo uwarunkowany i pożądany stan, a nie efekt niemocy - jak ma to miejsce dzisiaj - wobec narkotyku. Być może symboliczne doświadczenie śmierci, niezależnie od kultury, jest potrzebne czło­ wiekowi w okresie dojrzewania. Śmierć jednak jest usuwana z kultury masowej w wyniku hedonistycznych postaw współczesnego człowieka. Zatem „osiągnięcie dna", „upodlenia", odczuwanie „rozpaczy i męki powol­ nego konania", w przypadku wielu osób, które trafią do ośrodków MONAR-u, jest, być może, warunkiem podjęcia decyzji o leczeniu, po to, by nie powta­ rzać więcej „złych doświadczeń". Chęć życia pozwala niektórym narkomanom zdobyć się na „walkę z nałogiem". Jak pokazuje doświadczenie, dla długoletnie­ go narkomana „powrót do życia" nie jest rzeczą prostą. Jak twierdzi Kotański: „[...] narkomana trzeba nauczyć żyć od początku" (1984, s. 39). Zadaniem MONAR-u jest sprawić, by ta nauka była skuteczna. 16 1 6 „Człowiek, który zaczął brać narkotyki i wszedł na drogę przestępstwa musi zrozumieć, że pozostał daleko od jakichkolwiek norm etycznych" (Kotański 1984a, s. 24). �154 GRZEGORZ DĄBROWSKI Choć MONAR cechuje się znaczną elastycznością przeprowadzania reso­ cjalizacji, wypracowany tam został stały model działania w tym względzie . Narkoman, który zdecydował się podjąć leczenie nie trafia wyłącznie w ręce lekarzy, psychologów czy psychiatrów. Staje przed społecznością - mini wspól­ notą, złożoną głównie z narkomanów mających za sobą pewien okres leczenia i abstynencji. Opiekę nad postępowaniem społeczności sprawują osoby profesjo­ nalnie do tego przygotowane. Takim opiekunem - wychowawcą był przede wszystkim Marek Kotański. Obok dyplomowanych wychowawców ważną rolę odgrywają byli narkomani, którzy przeszli przez cały proces resocjalizacji w MONAR-ze. Są to tzw. „neofici", postacie ważne, gdyż symbolizują możli­ wość wyjścia z nałogu. Społeczność sprawuje najwyższą władzę. Ona decyduje o przyjęciu osoby wykazującej chęć leczenia, planuje i rozdziela prace przewi­ dziane i konieczne do wykonania, kontroluje przestrzeganie zasady abstynencji, pomaga tym, którzy tej pomocy potrzebują, a nie radzą sobie z nową sytuacją, wykazując jednak chęć zerwania z nałogiem. I choć bardzo dużo zależy od woli jednostki to grupa reguluje swoisty system prawa, jaki obowiązuje w trakcie pro­ cesu resocjalizacji . Ustalone w MONAR-ze zasady prawa, leczenia i życia są „[...] efektem doświadczeń i przemyśleń wielu osób leczących się i wychowaw­ ców, począwszy od pierwszych dni wspólnego życia społeczności" (Siczek 1987, s. 69) w danym ośrodku. Dla przykładu, w ośrodku w Zaczerlanach generalnymi zasadami są: bezwzględna abstynencja narkotykowa (lekowa), alkoholowa i ni­ kotynowa oraz zakaz kontaktów seksualnych do końca szóstego miesiąca pobytu (kuracja trwa dwa lata), praca fizyczna dla dobra ośrodka i społeczności, nie­ stosowanie przemocy wobec innych, poszanowanie cudzej własności. Złamanie którejś z tych zasad jest równoznaczne z wypisaniem z ośrodka . Warunkiem przyjęcia jest przejście kuracji odwykowej w jakimkolwiek szpitalu lub prze­ bycie niezbędnego okresu abstynencji (ok. dwóch tygodni); (tamże, s. 166). Chociaż społeczność MONAR-u cechuje demokracja, to istnieje hierarchiczny jej podział. Wynika on z konieczności pokonania kolejnych etapów określają­ cych status jednostki, a zatem i jej prawa. 17 18 19 17 „System Głoskowa [pierwszy ośrodek MONAR-u - G.D.] jest bardzo elastyczny. Istnieje w nim wiele zasad, ale istnieje też wiele wyjątków - i dopiero to wszystko razem składa się - o paradoksie! - na żelazny, spójny i konsekwentny program leczenia narkomanów" (Kotański 1984a, s. 21). Ważnym elementem jest gra czyli grupowa konfrontacja jednostki i grupy, coś w rodzaju publicznej spowiedzi a zarazem nauki szczerości, która jest jednym z ważniejszych elementów budowy nowej osobowości narkomana (por. Kotański 1984, s. 15). Pierwowzór gry pochodzi z Synanonu, amerykańskiej wspólnoty leczącej narkomanów, na której wzorował się MONAR. W myśl zasad Synanonu, w odróżnieniu od MONAR-u, pacjenci, jeśli chcieli, mogli nie opusz­ czać ośrodka po odbytej terapii. Był to jeden z powodów, dla których ten psychoterapeutyczny ruch o początkowo świeckim charakterze i humanistycznej ideologii przekształcił się w centrali­ stycznie zarządzaną i zwartą organizację o charakterze sekty religijnej. Głównym zarządcą i ideo­ logiem był założyciel tej instytucji - Charles Dederich (por. Doktór 1994, s. 17). W Głoskowie, gdy ktoś złamał tę zasadę, mógł usłyszeć słowa: „Stary, masz 50 złotych na bilet i trzy minuty na opuszczenie ośrodka" (Kotański 1984a, s. 21). 1 8 1 9 �UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH 155 Przyjmowany do ośrodka narkoman „staje" przed społecznością, która decy­ duje o tym, czy wykazuje on odpowiednią motywację do walki z nałogiem. „Kan­ dydat musi opowiedzieć o dnie ludzkiego życia" (Kotański 1984, s. 16). Osoba przyjęta rozpoczyna etap nazwany „nowicjatem". Trwa on zwykle minimum trzy miesiące. Nowicjusz musi obciąć włosy, a prywatne, „normalne" ubranie zmie­ nić na drelich roboczy. W drelichu tym musi chodzić przez cały okres nowicjatu. Jeżeli wychodzi na zewnątrz (pod opieką) do lekarza, szkoły, ma mieć na sobie drelich. Zdaniem Kotańskiego „[...] noszenie drelichów ma wartość symboliczną jakby pewnego rodzaju skóry, którą zrzuci, gdy stanie się inny" (tamże, s. 33). Z antropologicznego punktu widzenia, obcięcie włosów i pozbycie się ubrania ma (oprócz symbolicznej) wartość uniwersalną. Wszakże inicjowanych pozba­ wiano części ciała oraz odzienia, które miało związek z przeszłością. Praca, zwykle ciężka, fizyczna, jest jedną z głównych zasad MONAR-u . Nowicjusz wykonuje prace wymagające od niego olbrzymiego wysiłku. Wyzna­ czaniem zajęć zajmuje się społeczność. Przykładowym zajęciem nowicjusza jest czyszczenie toalet, opróżnianie i mycie szamba, czyszczenie stajni. Czas pracy zwykle przekracza osiem godzin, by osoba przechodząca pierwszy etap leczenia nie myślała o niczym innym, niż odpoczynek . Nowicjusz musi często pracować więcej niż inni. Jest to swoista „próba" wytrzymałości i chęci stania się przez nowi­ cjusza „nową osobą. Stosowane są również „próby" natury psychicznej; mają one miejsce podczas zebrań społeczności. Poza dyskutowaniem bieżących problemów, nowicjuszowi zadaje się wówczas wiele pytań, wychwytuje się wszelkie przejawy jego słabości, zarzuca się kłamstwo itp., po to, by mógł uświadomić sobie, ile stra­ cił przez nałóg (por. Kotański 1984, s. 15). Celem tych praktyk jest zniszczenie psychiki narkomana, „[...] pokazanie mu, że jest zerem" (Kotański 1984a, s. 24). Znamienne, że postawę nowicjusza najlepiej mogą zweryfikować właśnie narko­ mani, którzy przeszli „gehennę oczyszczania". Oni też mogą zadawać najbardziej okrutne pytania „[...] niszczące osobowość narkomana" (tamże, s. 15). Następstwem przejścia „nowicjatu" jest przywdzianie „normalnego ubrania", skrócenie czasu pracy i możliwość decydowania o wykonywanym zajęciu - czę­ sto wedle profesji, zamiłowania, zdolności i efektywności, co jest zauważane i akceptowane przez społeczność. Przykładowo, ktoś, kto lubi pracować w ogro­ dzie robi to, ktoś, kto lubi zwierzęta - opiekuje się nimi. Jest to drugi etap reso­ cjalizacji, który trwa około roku. Jednostka staje się „domownikiem". Zwiększa się jej udział w życiu towarzyskim, może zabierać głos w istotnych dla wszyst­ kich sprawach i - co ważne - zezwala się jej na częste wychodzenie z ośrodka w towarzystwie opiekuna. „Jest to okres uczenia się dostrzegania fajnych rzeczy w codziennej rzeczywistości, moment, w którym przyjdzie czas na pierwsze zadowolenie z siebie" (Kotański 1984a, s. 27). 20 21 2 0 „Praca jest jednym z najważniejszych elementów terapii i podstawowym obowiązkiem każdego pacjenta" (Kotański 1984, s. 22). „Mówimy tak: «Ciężko ci, ciężko ci pracować osiem godzin? Ciężko. No to będziesz pra­ cował 12 albo 16»" (tamże, s. 25). 2 1 �156 GRZEGORZ DĄBROWSKI Ostatni etap leczenia w MONAR-ze wiąże się z uzyskaniem tytułu „monarowca", czyli pełnoprawnego członka społeczności, który w najwyższym stop­ niu ponosi współodpowiedzialność za przebieg wszelkich procesów dotyczących leczenia i ośrodka. „Monarowcem" zostaje się co najmniej po roku pobytu w ośrodku. Osoba taka może, wręcz musi, wychodzić na zewnątrz, wykonywać prace poza ośrodkiem i uczyć się. Może również założyć rodzinę. Zdaniem Kotańskiego, jest to okres najtrudniejszy, gdyż osoba będąca „monarowcem" „[...] musi zaczynać żyć na własny rachunek" (tamże). Około dwuletni okres pobytu w ośrodku MONAR-owskim jest trudną do prze­ bycia drogą w kierunku abstynencji (wielu narkomanów decyduje się prędzej czy później na opuszczenie tej swoistej „wspólnoty"). Wskazując na podobień­ stwo procesu resocjalizacji wypracowanego przez MONAR do rytuału przejścia (inicjacji) warto przytoczyć jeszcze jedną wypowiedź Kotańskiego: „Aby zwięk­ szyć prawdopodobieństwo sukcesu terapeutycznego trzeba przeprowadzić wycięcie tkanki rakowej [jest nią skłonność do narkotyku - G.D.] w sposób bezwzględny [...] trzeba wiercić w chorej psychice, mimo że pacjent wije się i krzyczy, stosując cały arsenał przekonywujących środków, że on naprawdę już wszystko zrozumiał i wie jak postępować" (1984, s. 21). Warto podkreślić, że metody MONAR-owskiej resocjalizacji są efektem wielu doświadczeń - tak terapeutów, jak pacjentów. Według Kotańskiego, schemat ten „stworzyło życie" (1984a, s. 28). Cechuje go konieczność zaznaczania metaforycznej śmierci byłego narkomana - „zniszczenie" jego narkomańskiej (dawnej) osobowości, by mógł narodzić się jako nowa osoba . Zatem za podstawowy czynnik kreujący stan resocjalizacji MONAR-u można uznać zdobycie pewnego doświadczenie, czy raczej sumy doświadczeń wielu osób. Czy jest to jednak tylko doświadczenie? Sugerowałbym, aby przypadek MONAR-u określić raczej jako „ludowy sposób reagowania", dostrzegalne są tu bowiem podobieństwa strukturalne między metodą resocjalizacji MONAR-u a schematem rytuału przejścia (inicjacji), znanym z tzw. kultur tradycyjnych. W jednym i drugim przypadku chodzi o moment przejścia, zmianę statusu (nawet osobowości), o uśmiercenie starej i stworzenie nowej osoby. O egzemplifikację sankcji określających stosunek - jeśli już nie do narkotyku, który w świecie Zachodu nie jest obwarowany sakralnymi zakazami tabu, to - do praw i zasad obowiązujących w społeczeństwie. Różnice dotyczą natomiast wspomnianego już faktu, że w przypadku tradycyjnych rytuałów przejścia następuje „włącze­ nie" młodzieży do społeczeństwa, a w przypadku osób trafiających do MONAR-u chodzi o „ponowne włączenie" do społeczeństwa byłych narkomanów, po uprzednim ich „włączeniu" do wspólnoty tegoż ośrodka. Ponadto, w przypadku tradycyjnie rozumianej inicjacji moment symbolicznej śmierci, zaznaczany za 22 2 2 Warto zaznaczyć, że prowadzone w MONAR-ze metody resocjalizacji często są przedmio­ tem ostrej krytyki: „Twarde zasady funkcjonowania ośrodka [w Głoskowie - G.D.] rodziły wiele kontrowersji, krążyły legendy o wręcz «faszystowskich» metodach [tam] panujących [...]" (Firlit 1990, s. 61). �UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH 157 pomocą tortur fizycznych i czynników wpływających na psychikę inicjowanego, był tylko jej metaforą. Natomiast osoby trafiające do MONAR-u ocierały się o śmierć realnie, zanim trafiły na leczenie (zanim „jeszcze nie" stały się nowym człowiekiem, a „już nie" były osobami sprzed momentu podjęcia decyzji o lecze­ niu). Będąc już w ośrodku, musiały one przebyć całą serię prób w celu nabycia nowego statusu - „domownika", a później „monarowca". W tzw. społeczeństwie tradycyjnym to pełnoprawni jego członkowie dawali przyzwolenie na odseparo­ wanie, a po odpowiednim czasie kulturowo ustalonej mediacji związanej z rytua­ łem przejścia - na włączenie inicjowanego do zbiorowości. W przypadku świata zachodniego, społeczeństwo nie zmusza do obrania narkomańskiej drogi (przynaj­ mniej bezpośrednio), ale i nie zawsze chętnie przyjmuje byłego narkomana. Bez względu na różnice i podobieństwa oba opisane warianty „procesów" przejścia - tradycyjny i współczesny - są najprawdopodobniej wynikiem wcześ­ niejszych doświadczeń, czy to związanych z procesami adaptacyjnymi w tzw. kulturach tradycyjnych, czy też tych, które osobom związanym z MONAR-em pozwoliły wypracować ich własne metody leczenia narkomanii. W przypadku MONAR-u jest to szczególnie widoczne. Być może konieczność „ponownego" (pierwszego) „włączenia" narkomanów do społeczeństwa jest właśnie efektem wspomnianego deficytu współczesnego rytuału przejścia. Co ważniejsze, spo­ soby leczenia (nie zapobiegania), jakich dostarcza opisany przykład wskazują na to, że na oczach współcześnie żyjących dokonuje się proces symbolicznego kumulowania doświadczeń, z których w sposób spontaniczny rodzi się pewien rytuał „włączenia" do społeczeństwa przez MONAR, co w konsekwencji ma pro­ wadzić do rozpoczęcia „normalnego" życia osób, które „przeszły przez śmierć". Być może rytuał symbolicznej śmierci, znany z tzw. kultur tradycyjnych, jest po prostu przestrogą przed niestosowaniem się do ustalonych norm społecznych wynikających z doświadczenia. Taką normą może być odpowiednie zachowanie się pierwotnego myśliwego w potyczce z drapieżnym zwierzęciem. Myśliwego, który przechodząc przez rytuał inicjacji doświadczył ceny symbolicznej śmierci, będącej skodyfikowaną w micie mądrością uczącą metod właściwego postępo­ wania. W przypadku Indian kalifornijskich, którzy dla celów inicjacji wykorzy­ stywali silny halucynogen Datura inoxia, była to mądrość regulująca ich stosu­ nek do tabu kulturowego. Takim tabu jest m.in. narkotyk, który w polskiej tradycji jest przybyszem z zewnątrz (doświadczenie Zachodu w tej dziedzinie jest mniejsze niż np. wśród społeczności indiańskich). Nabywanie określonego stosunku do tego środka na gruncie kultury współczesnej bywa okupione cier­ pieniem. Jak dotąd, efektywne w niektórych przypadkach bywa jedynie leczenie, będące synonimem „włączenia" (ale ponownego) do społeczeństwa, poprzez uprzednie wejście byłego narkomana do społeczności MONAR-u. Być może jest ono także synonimem potrzebnego w tej sytuacji współczesnego rytuału przejścia. Czy istnienie takiego rytuału zminimalizowałoby problem narkomanii? Możliwe, że tak, choć tylko rzeczywistość mogłaby zweryfikować ten pogląd. Posiłkując się raz jeszcze doświadczeniem Kotańskiego, warto przedstawić przytaczaną przez niego metaforę drogi, jaką musi przejść narkoman w procesie �158 GRZEGORZ DĄBROWSKI resocjalizacji. Droga ta przedstawiana jest jako przejście przez przełęcz górską z dobrym przewodnikiem. „Dobra droga to taka, która nie oszczędza, jest prze­ paścista i prawie niemożliwa do przejścia. Żeby tego dokonać trzeba ostro iść [...]. Zbyt ostra droga jest nie do przejścia dla niewprawnych, ale wybranie z kolei zbyt łatwej powoduje, że nie uczy się narkomana chodzić po górach i wcześniej czy później spadnie on w przepaść" (1984, s. 21-22). Może taka droga potrzebna jest współczesnym nastolatkom, którzy jeszcze nie zdążyli zetknąć się z narkotykami? Ci, którzy przeszli z sukcesem, wypowiadają się w następujący sposób: „Le­ czenie zakończyłem rok temu. Wypadło to w dniu moich urodzin i były to moje nowe urodziny" (Siczek 1994, s. 142); „Przyszedł jednak dzień, kiedy mogłem się oczyścić. Było mi ogromnie ciężko, ale czułam się wolna, zaczęłam żyć" (tamże 1987, s. 156); „MONAR dał nowe życie" (tamże, s. 164). Podobnych wypowiedzi nie ma potrzeby mnożyć. Uciekając się raz jeszcze do spostrzeżeń Kotańskiego, można jedynie dodać, iż - jego zdaniem - wyleczenie z nałogu jest równe zmartwychwstaniu (Kotański 1984, s. 16), które okupione zostało serią trudnych do przebycia prób „z samym sobą". Prób poprzedzonych wcześniej­ szym widmem realnej śmierci, która dla osoby „wyleczonej" jest przestroga i być może główną sankcją, by zachować abstynencję. Idea wyjścia z nałogu, realizowana przez MONAR, jest jednak nieco utopij­ na, gdyż wiele osób wychodzących z ośrodka po odbytej kuracji napotyka na liczne problemy wynikające ze zderzenia z „normalnym" światem. Często ludzie ci ponownie sięgają po narkotyk. Powodem jest piętno narkomana w społeczeń­ stwie, ale też szczerość i uczciwość - jak wielokrotnie podkreśla Kotański - których uczy MONAR, i które są jednym z warunków pokonania nałogu. Jeden z pracowników i ideologów MONAR-u powiedział: „Być może stanie się kiedyś, a może właśnie staje się na naszych oczach rzecz najbardziej zaskaku­ jąca: ci ludzie, najbardziej słabi i chorzy w naszej rzeczywistości, znajdą w sobie dość siły, aby wyleczyć nie tylko siebie, ale też przyczynić się do zdrowia całego społeczeństwa, do którego powracają, tak ciężko konfrontując swoje nowe zasady życia z codziennością. Jeśli tak się stanie, to właśnie przez przywracanie wzorów postaw normalnych i oczywistych, a gubionych od lat" (Siczek 1987, s. 9). Czy powyższa wypowiedź jest idealizacją narkomana, czy krytyką społeczeństwa? Nie sposób odpowiedzieć. Być może jest ona jednym i drugim. Na pewno w wielu dziedzinach i sposobach życia światopogląd człowieka współczesnego różni się od tego, jaki charakteryzował ludy, które stosowały rytuały przejścia i inne rytuały odnoszące się do sacrum . Paradoksalnie jednak, ten sam czło­ wiek współczesny zwrócił uwagę, że zawarta w paradygmacie „magiczno-religijnym" wiara w upodmiotowienie świata ma m.in. cel pragmatyczny . Wracając do głównej, sformułowanej tu tezy, należałoby zapytać, czy istotnie deficyt odpo­ wiedniego rytuału przejścia (inicjacji) jest przyczyną niekontrolowanego użycia 23 24 Nie jest to jednoznaczne z tym, że żyli w Złotym Wieku i nie mieli problemów. Szerzej na ten temat zob. Dąbrowski 2001. �UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH 159 narkotyków? Jest to problem zbyt złożony, by odpowiedź mogła być jednoznacz­ na. Niewątpliwie resocjalizacja w ośrodkach MONAR-u wskazuje pośrednio na taką ewentualność. Wiadomo też, jak twierdzi Joseph Campbell, że brak rytuału inicjacji we współczesnym świecie przejawia się w „maminsynkowatości [męż­ czyzn - G.D.] i rozbitych małżeństwach" (1994, s. 68). Możliwe, że jeśli powstanie forma uświadomienia młodzieży (przechodzącej okres dojrzewania) cierpień, jakich doznają osoby uzależnione od narkotyku - inna niż bezpośrednie doświadczenie - postawa przynajmniej części młodych ludzi wobec narkotyków ulegnie zmianie. Często, według wielu autorów, tradycyjnym sposobem przekazania dorastającym pokoleniom wiedzy dotyczącej zachowań względem np. tabu (też i narkotyku) było odwołanie się do szeroko pojętego sacrum, mądrości zawartej w micie, co realizowano m.in. za pośrednictwem odpo­ wiedniego rytuału. Współcześnie można również znaleźć w literaturze uwagi doty­ czące roli religii w przeciwdziałaniu narkomanii. Zdaniem Ewy Andrzejewskiej, „[...] dla ludzi wierzących wielką rolę mogliby w odnajdywaniu sensu życia speł­ niać duchowni, zaangażowani w sprawę leczenia młodocianych narkomanów" (1983, s. 49). Jednak to właśnie religia jest tym, co odróżnia MONAR-owski model przejścia od rites de passage, znanych z tzw. kultur tradycyjnych. Analogia strukturalna nie stanowi jeszcze o ich tożsamości. W społeczeństwach niecywili­ zowanych, o czym pisze Michał Buchowski, rytuały przejścia splecione były z elementami sakralnymi (1993, s. 135), w MONAR-ze natomiast została dokona­ na kumulacja doświadczeń, które stworzyły reguły złożonego procesu resocjaliza­ cji. Jednostki muszą zostać włączone do grupy terapeutycznej, pokonać kolejne sztywno określone etapy, by móc myśleć o powrocie do społeczeństwa. Praktycz­ nie dwuletni okres „powrotu do normalności" w MONAR-ze jest czasem nauk i odosobnienia dla przebywających tam ludzi. Jest to mediacja, która nie ma jedno­ myślnie określonego związku z elementem sakralnym, jak to miało miejsce np. podczas inicjacji. Nie jest to jednak przeszkodą, by proces resocjalizacji wypraco­ wany przez MONAR uznać za rodzaj „reakcji typu ludowego". Zarówno celem inicjacji, jak i MONAR-u jest włączanie jednostek do społeczeństwa, chociaż ten drugi przypadek dotyczy „ponownego" włączenia. Proporcjonalnie krótki okres istnienia narkomanii w świecie Zachodu w stosunku do okresu zachodzenia pro­ cesów adaptacyjnych w przypadku np. Indian z Ameryki Południowej (gdzie ludność tubylcza wyodrębniła największą liczbę środków odurzających) nakazuje, by metody resocjalizacji byłych narkomanów w MONAR-ze traktować jak rodzą­ cy się rytuał. Możliwe, że takie nastawienie badawcze pozwoli lepiej zrozumieć źródła zachowań względem narkotyków, których dostarczają opisy etnograficzne, a których historia nie zawsze jest w stanie odtworzyć. Trzeba jednak zaznaczyć, że przykład MONAR-owskiej terapii jest tylko współ­ czesnym towarem, który pozwala porównywać się ze, znanymi z etnograficznych opisów, schematami zachowań kulturowych, których rozwój mógł być tak długi, jak długie były procesy adaptacyjne tzw. ludów tradycyjnych. Dotyczy to zwłasz­ cza tych grup, które wykorzystywały różnorakie środki odurzające i wiedziały, jak z nimi postępować. Z kolei używanie, na szerszą skalę, narkotyków, przez �160 GRZEGORZ DĄBROWSKI przedstawicieli wielu współczesnych krajów, dotyczy zaledwie ostatnich kilkudzie­ sięciu lat. Trudno więc o optymizm względem rychłego pojawienia się skutecz­ nego sposobu na przeciwdziałanie masowemu sięganiu młodzieży po środki zmie­ niające świadomość. Nawet jeśli resocjalizację przeprowadzaną w ośrodkach MONAR-u, w jakimś stopniu można by uważać za rytuał. Tym bardziej, że jego ewentualna skuteczność dotyczy leczenia efektów narkomanii a nie sposobu, który by jej przeciwdziałał. Ponadto, jest to dopiero raczej zalążek rytuału. Jego ewolucja, której celem ostatecznym mógłby być status rytuału przejścia par excellence, wydaje się potrzebować jeszcze trochę czasu i , co bardzo możliwe, kolejnych doświadczeń, z coraz nowszymi generacjami narkotyków. LITERATURA A n d r z e j e w s k a E. 1983, Kilka uwag o leczeniu narkomanii, [w:] Narkomania znakiem czasu, R.Ł. Dąbrowski (red.), Warszawa, Wydawnictwo „Znaki czasu", s. 47-50. A r i e s P. 1993, Pięć wariacji na cztery tematy, przeł. J.M. Godzimirski, [w:] Antropologia śmierci. Myśl francuska, S. Cichowicz i J.M. Godzimirski (red.), Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 284-300. B u c h o w s k i M . 1993, Magia i rytuał, Warszawa, Instytut Kultury. С e к i e r a Cz. 1982, Poczucie i poziom sensu życia u narkomanów, [w:] Narkomania w Polsce, M . Lassota, M . Sternalski (red.), Częstochowa, Częstochowskie Towarzystwo Lekarskie do Walki z Kalectwem, s. 114-125. C a m p b e l l J. 1994, Kwestia bogów, przeł. P. Kołyszko, Warszawa, Jacek Santorski & Agencja Wydawnicza. C a s s i r e r E. 1971, Esej o człowieku. Wstęp do fllozojli kultury, przeł. A. Staniewska, War­ szawa, Czytelnik. D a j c z e r T. 1984, Inicjacje i ich wymiar kosmiczny u ludów Kalifornii, Warszawa, Akademia Teologii Katolickiej. D a s z k i e w i c z P. 1996, Zadziwiająca historia koki, Wiedza i Życie, nr 2, s. 40-43 D ą b r o w s k i G. 2001, Kryzys cywilizacji technicznej? Rozważania na marginesie badań nad problemami narkomanii, czyli etnolog o ekologii, Zeszyty Etnologii Wrocławskiej, nr 1, s. 65-80. D o k t ó r T. 1994, Pomiędzy medycyną a religią. Ruchy religijne i parareligijne w profilaktyce i terapii uzależnień, Warszawa, Wydawnictwo Pusty Obłok. D r u r y N . 1994, Szamanizm, przeł. H. Smagacz, Poznań, Wydawnictwo Rebis. E l i a d e M . 1997, Inicjacja, obrzędy, stowarzyszenia tajemne. Narodziny mistyczne, przeł. K. Kocjan, Kraków, Znak. F i n k i e l k r a u t A. 1992, Porażka myślenia, przeł. M . Ochała, Warszawa, Niezależna Oficyna Wydawnicza. F i r 1 i t G. 1990, Młodzieżowy ruch na rzecz przeciwdziałania narkomanii - MONAR, powstanie i ewolucja ruchu, [w:] Studia nad ruchami społecznymi, T. I I I , J. Słupińska, W. Modzelewski (red.), Warszawa, Uniwersytet Warszawski, Instytut Polityki Społecznej, s. 59-110. F u r s t P.T. 1976, Hallucinogenes and Culture, Los Angeles, Chandler&Sharp, Inc. K a c z u r o w s k a J. 1993, Społeczne uwarunkowania narkomanii dzieci i młodzieży, [w:] Narkomania - HIV/AIDS; zagrożenia społeczne, profilaktyka, terapia i resocjalizacja, S. Kawula, H. Machel (red.), Gdańsk, Oficyna Wydawnicza Polczek, Polski Czerwony Krzyż, s. 60-65. К o j d e r A. 1976, Zjawiska patologii społecznej w Polsce w świetle badań empirycznych, Studia Socjologiczne, nr 1, s. 171 -201. �UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH 161 K o t a ń s k i M . 1984, Ty zaraziłeś ICH narkomanią, Warszawa, Państwowy Zakład Wydaw­ nictw Lekarskich. - 1984a, Wstęp, [w:] Problemy narkomanii. Zarys metod resocjalizacji i profilaktyki „Mo­ naru", Warszawa, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, s. 5-6. - 1984b, Model leczenia narkomanii w Głoskowie, [w:] Problemy narkomanii. Zarys metod resocjalizacji i profilaktyki „Monaru", Warszawa, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, s. 15-29. - 1985, Model Głosków, [w:] Magazyn MONAR '85, K. Czabański, T. Jarzębowski (red.), Warszawa, Agencja OMNIPRESS, s. 54-59. - 1988, Daj siebie innym, Warszawa, Młodzieżowa Agencja Wydawnicza. K o w a l s k i K . M . 1984, Psychologiczne uwarunkowania narkomanii, [w:] Problemy narko­ manii. Zarys metod resocjalizacji i profilaktyki „Monaru", Warszawa, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, s. 9-15. L a B a r r e W. 1972, Hallucinogenes and the Shamanic Origins of Religion, [w:] Flesh of the Goads. The Ritual use of Hallucinogenes, Peter T. Furst (red.), Illinois, Waveland Press, Inc., s. 261-278. L a n g e r S.K. 1976, Nowy sens filozofii. Rozważania o symbolach myśli, obrzędu i sztuki, przeł. A . H . Bogucka, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy. L e a c h E. 1986, Poziomy komunikacji i problematyka tabu w odbiorze i rozumieniu sztuki pierwotnej, Polska Sztuka Ludowa, nr 3-4, s. 159-164. - 1989, Kultura i komunikowanie, [w:] Leach E., Greimas A.J., Rytuał i narracja, przeł. M . Buchowski. A. Gregorczuk, E. Umińska-Plisenko, Warszawa, Państwowe Wydaw­ nictwo Naukowe, s. 5-98. L e e u w v a n d e r G. 1997, Fenomenologia religii, przeł. J. Prokopiuk, Warszawa, Książka i Wiedza. L é v i - S t r a u s s С. 1993, Spojrzenie z oddali, przeł. W. Grajewski. L . Kolankiewicz. M . Kolankiewicz, J. Kordys, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy. L i p s J.E. 1957, U źródeł cywilizacji, przeł. J. Brodzki, Warszawa, Wiedza Powszechna. Ł u c z a k E. 1995, Narkomania jako problem społeczny, Olsztyn, Wydawnictwo ART. M a l i n o w s k a M . 1985, K i m są polscy narkomani? [w:] Magazyn MONAR '85, K. Czabański, T. Jarzębowski (red.), Warszawa, Agencja OMNIPRESS, s. 26-29. M y e r h o f f B.G. 1997, Pejotlowe łowy. Sakralna podróż Indian Huiczoli, przeł. A. Szyjewski, Kraków, Wydawnictwo Znak. N i e w i e d z i a ł D. 1993, Kryzys tożsamości i wartości w okresie dorastania jako możliwe przy­ czyny narkomanii, [w:] Dorastanie, A. Dobek (red.), Zielona Góra, Pełnomocnik Wojewody Zielonogórskiego ds. Zapobiegania Narkomanii, s. 57-65. P a n к a l l a A. 2000, Psychologia mitu. Kultury tradycyjne a współczesność, Warszawa, Wy­ dawnictwo Psychologii i Kultury. P o s e r n - Z i e l i ń s k a M . 1972, Peyotyzm. Religia Indian Ameryki Północnej, Wrocław, Biblioteka Etnografii Polskiej nr 25, Wydawnictwo I H K M PAN. R o b o t y c k i Cz. 1992, Etnografia wobec kultury współczesnej, Kraków, Nakładem Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego. R o s i e к В . 1997, Pamiętnik narkomanki, Katowice, Krajowa Agencja Wydawnicza. R y b c z y ń s k a D. 1993, Opinie młodzieży z zielonogórskich szkół ponadpodstawowych na temat zjawiska narkomanii, [w:] Dorastanie, A. Dąbek (red.), Zielona Góra, Pełnomocnik Wojewody Zielonogórskiego ds. Zapobiegania Narkomanii, s. 87-109. S i c z e k J. 1987, Zmartwychwstali, Warszawa, Krajowa Agencja Wydawnicza. - 1994, Narkomani. Od uzależnienia do dobrego życia, Warszawa Jacek Santorski & CO Agencja Wydawnicza. S t a n i a s z e k M . 1985, Kto jest narkomanem? Z Markiem Staniaszkiem rozmawia Jacek W. Kamiński, [w:] Magazyn MONAR '85, K. Czabański, T. Jarzębowski (red.), Warszawa, Agencja OMNIPRESS, s. 16-17. �162 GRZEGORZ DĄBROWSKI S t o m m a L . 1986, Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku, Warszawa, Instytut Wydawni­ czy PAX. Ś l u s a r c z y k B . 1983, Narkomania - wybrane aspekty kryminologiczne, [w:] Narkomania znakiem czasu, R.Ł. Dąbrowski (red.), Warszawa, Wydawnictwo „Znaki czasu", s. 31-40. T o k a r s k a J., W a s i l e w s k i J.S., Z m y s ł o w s k a M . 1982, Śmierć jako organizator kul­ tury, Etnografia Polska, t. 26, z. 1, s. 79-114. T u r n e r W.V. 1964, Betwixt and Between: The Liminal Period in Rites de Passage, [w:] Sym­ posium on New Approaches to the Study of Religion, M.E. Spiro (red.), Seattle, American Ethnological Society, s. 4-20. W a n a t W. 1997, Odlot donikąd, Warszawa, Iskry Elma Books. W a s i l e w s k i J.S. 1990, Tabu, zakaz magiczny, nieczystość. Tabu a paradygmaty etnologii, Etnografia Polska, t. 34, z. 1-2, s. 7-46. Ve r t u 1 a n i J. 1996, O nałogach bez emocji, Wiedza i Życie, nr 12, s. 20-25. GRZEGORZ DĄBROWSKI REMARKS ON THE USE OF HALLUCINOGENS I N SO-CALLED TRADITIONAL CULTURES A N D ASPECTS OF UNIVERSAL MODEL OF RITES OF PASSAGE I N THE THERAPY OF DRUG ADDICTION Summary The author of the article tries to juxtapose the model of traditional rites of passage with some elements of therapy of drug addicts developed in MONAR. MONAR, founded in Poland in the middle of the seventies of the 20th century, is the most professional institution treating addic­ tions. Its aim is to help the patients to grow out of the addiction and to readjust to life in society. The treatment is a long process, lasting about two years, and includes several trials which should be passed by each of the inmates. The therapeutical community has hierarchical structure and par­ ticular individual's behaviour and attitudes are constantly confronted with norms and rules binding the therapeutical community. Each individual's status in the hierarchy is related to how advanced he or she is in the process of growing out of addiction. The author points out that there is a visible structural analogy between such therapy project and rites of passage in traditional tribal societies. Not only structure but also the purpose is the same - namely to include an individual into the group of adults. In the case of treating addictions it means in fact "to include again". Many traditional rites of passage were accompanied by the use of hallucinogens, i.e. drugs; the author refers to the cases of such rituals. Therapy in MONAR deals with the use of drugs too, but in this respect differences rather than similarities should be pointed out. Let us take death - symbolic death is a constituent of the structure of traditional rites of passsage. In case of people addicted to drugs, they are often endangered with real death before they undertake therapy. Still in both cases death is a precondition of "rebirth". Another difference concerns attitudes towards hallucinogens in traditional tribal cultures and in modern Western culture. In tribal cultures the use of drugs was often tabooed and that is another problem discussed in the article. After having discussed the problems of rites of passage, attitudes to youth and hallucino­ gens both in traditional cultures and in contemporary world, the author sets forth the thesis that problems with addiction in the developed Western countries may result from the lack of adequate rites of passage. The therapy system developed by MONAR, aiming at "social rebirth" of those giving up drugs can be considered as a corroboration that such kind of activities in our society resemble "patterns of the folk type".Though the therapeutical process leading to social re-adjustment is not a rite of passage par excellence, still in some respect it resembles people's behaviour connected with hallucinogens which can be found in ethnographic records. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8368f6544ba93cc52439885ae5c04401.pdf 7750d2494a6e55e39bbffb8f9392df4b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1719 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1591 Title A name given to the resource Bamberska rodzina Bajerleinów - jej wkład w historię i kulturę Poznania / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.163-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szczepaniak-Kroll, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVI: 2002, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 A G N I E S Z K A SZCZEPANIAK-KROLL Instytut Archeologii i Etnologii PAN Pracownia Etnologiczna w Poznaniu BAMBERSKA RODZINA BAJERLEINÓW - JEJ WKŁAD W HISTORIĘ I KULTURĘ POZNANIA Ród Bajerleinów pochodzi z Bambergu, skąd niektórzy jego członkowie przy­ byli w XVIII w. do Polski wraz z falą osadników z Górnej Frankonii. Już w trzecim pokoleniu rodzina uległa asymilacji, głównie na skutek mieszanych małżeństw, codziennych kontaktów z sąsiadami - Polakami, podobnego charak­ teru wykonywanych zajęć oraz zbliżonego systemu wartości, wywodzącego się z wyznawanej przez obydwie grupy religii katolickiej. Bambrzy okazali się ludź­ mi reprezentującymi cechy bardzo bliskie Wielkopolanom, a więc gospodarność, pracowitość, rzetelność, a co najważniejsze - byli katolikami. Jest prawdopo­ dobne, że proces wymiany kulturowej miał wpływ na powstanie etosu poznaniaka. Bajerleinowie w sposób szczególny zamanifestowali swą polskość już w poło­ wie XIX w., stawiając opór wobec polityki germanizacyjnej Bismarcka. Także później, podczas powstania wielkopolskiego w 1918 roku, kilku z nich brało czynny udział w walkach, opowiadając się po polskiej stronie i wpisując się swoim patriotyzmem w historię Poznania. II wojna światowa ciężko doświadczyła ro­ dzinę, niektórzy jej członkowie zostali deportowani, inni byli aresztowani za działalność w organizacjach podziemnych, musieli się ukrywać lub pracować dla niemieckiego okupanta. Bajerleinowie angażowali się w życie społeczności, wśród której mieszkali. Ta aktywność była doceniana, ponieważ powierzano im stanowiska w administracji państwowej i organizacjach rolniczych. Pomimo szeregu obowiązków, znajdowali czas na działalność społeczną oraz religijną. Pracowitość, patriotyzm, głęboka wiara są cechami, które Bajerleinowie cenią od pokoleń. Równie ważne miejsce odgrywała zawsze w ich systemie wartości rodzina. Silne poczucie więzi między krewnymi powodowało, że w czasie wojny, nawet w chwilach największego kryzysu, wzajemnie udzielano sobie pomocy. Do dziś starannie pielęgnuje się pamięć o bamberskich korzeniach i choć żaden ze spotkanych przeze mnie Bajerleinów nie czuje się obecnie Niemcem, po­ chodzenie jest, zdaniem większości członków rodziny, ciekawym elementem wyróżniającym ich spośród pozostałych poznaniaków. Szczególnie dużo wiedzy o dziejach rodu dostarczają prywatne zapiski Antoniego Bajerleina, ostatniego sołtysa wsi Winiary, włączonej w 1925 r. do Poznania, i zarazem pierwszego komisarza nowej dzielnicy miasta. Pamiętnik jest również ciekawym dokumentem historycznym. Przedstawia bowiem zmiany �164 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL społeczne i polityczne zachodzące na przełomie dwóch wieków w Poznaniu i okolicach, ilustruje przeobrażenie Winiar z osady wiejskiej w część miasta, wraz z całym jej kolorytem. Jest też zapisem naocznego świadka wielkich wyda­ rzeń, jakimi były powstanie wielkopolskie i obydwie wojny światowe. Osadnictwo bamberskie wiązało się ściśle z sytuacją, w jakiej znalazła się na początku X V I I I w. Wielkopolska. Poznań i okolice zostały wówczas w dużym stopniu zniszczone przez wojnę północną. Nędza i głód spowodowane zawieru­ chą wojenną, spotęgowane przez nawarstwiające się klęski żywiołowe oraz zarazę, doprowadziły do wyludnienia miasta i przylegających do niego wsi. Władze, chcąc odbudować Poznań i jego wsie, wystosowały odezwę zachęcającą do osied­ lenia się na tych terenach. Wobec słabego odzewu ze strony Polaków, zwrócono się z taką samą propozycją do mieszkańców Bambergu, przeżywającego z kolei kryzys, spowodowany przeludnieniem. Pismo musiało trafić na podatny grunt skoro już w 1719 r. rozpoczęły się migracje do Polski z terenów Górnej Frankonii (Paradowska 1998, s. 42-45). Jak wynika z kontraktów zawartych z osadnikami z Bambergu, protoplaści rodziny Bajerlein osiedlili się w należących do Poznania wsiach, noszących naz­ wy Dębieć i Rataje. Jeśli chodzi o Dębieć, w 1730 r. pisarz miejski Jan Rzepecki pisał, iż „ta wioska Dąbczen ma teraz gospodarzy Niemców z Bamberga, katoli­ ków 12, którym jest wydzielone pole z łunami", wśród nich pojawiło się nazwi­ sko Johanna Bajerleina (Wicherkiewicz 1924, s. 54). Natomiast w kontrakcie dotyczącym Rataj, zawartym z przybyszami w 1745 r. przez urząd miejski, wymienione jest nazwisko Nicolausa Bajerleina (Bár 1882, s. 12). Nie znamy powodów, dla których rodzina rozdzieliła się (a może było to kilka rodzin lub samotnych mężczyzn niespokrewnionych ze sobą?) i osiadła także w Górczynie, Winiarach i Jeżycach. Z przekazów Antoniego Bajerleina, sołtysa na Winiarach, wiemy, że tę samą funkcję pełnili także dwaj bracia jego ojca w dwóch innych wymienionych wioskach, nim w 1900 r. zostały one przyłączone do miasta. W artykule omawiam dzieje winiarskiej gałęzi Bajerleinów, ponieważ wy­ daje się, że najbardziej zasłużyła się ona dla historii miasta. Przed rokiem 1730 w wymienionej wsi nie mieszkał jeszcze żaden Bajerlein, nazwisko to nie figu­ ruje wśród mieszkańców wymienianych przez badacza wielkopolskiej wsi, Jana Rutkowskiego (1956, s. 266). Przeprowadzka nastąpiła prawdopodobnie pod koniec X V I I I w. Wprawdzie zachował się dokument mówiący o powsta­ niu domu na Winiarach w 1878 roku, którego fundatorem był Józef Bajerlein, zmarły w 1892 roku, rodzina musiała jednak mieszkać tam już wcześniej. Antoni Bajerlein, wnuk Józefa, odnotował w swoim pamiętniku: „Mój ojciec [czyli syn Józefa - A. S.-K.] był czwartym tego nazwiska na gospodarstwie, przy ul. Włoś­ ciańskiej nr 2 po przeprowadzeniu się z Cytadeli" (Bajerlein, rękopis). Wieś Winiary znajdowała się początkowo blisko Poznania. W 1828 r. spra­ wujący rządy Prusacy zadecydowali o zamianie miasta w twierdzę, mającą sta­ nowić główny punkt obrony w razie agresji ze strony Rosji. Przypadła mu rola „postrachu dla wroga zewnętrznego" a także zabezpieczenia przed „knowaniami Polaków". Otoczenie centrum murami wywołało wiele negatywnych skutków, �BAMBERSKA RODZINA BAJERLEINÓW 165 m.in. brak nowych miejsc pod zabudowę, zbyt duże zagęszczenie ludności, wzrost czynszów, odcięcie od okolicznych wsi itd. Przede wszystkim jednak budowa doprowadziła do znacznych zmian w środowisku geograficznym. Ich ofiarą padły m.in. Winiary. Wieś, położona po obu stronach drogi prowadzącej do Obornik, licząca wówczas 40 gospodarstw, kościół filialny z cmentarzem, dwa wiatraki, w wyniku intensywnych prac przy budowie cytadeli uległa w 1830 roku likwidacji. Mieszkańców przesiedlono na nowe tereny położone na północny wschód od twierdzy. To właśnie na tych terenach, jak wspominał Antoni, mieszkały już cztery pokolenia Bajerleinów. Najstarszym członkiem rodziny, o którym zachowała się pamięć, był Józef Bajerlein (zm. w 1892 roku). Jego żona, Marianna, pochodziła również z rodziny bamberskiej - Remleinów. Tradycja wychodzenia za mąż za innych Bambrów przetrwała przez następne 2-3 pokolenia. Wśród osób spowinowaconych spoty­ kamy nazwiska Dajerling, Kaiser, Paetz. Z pewnością początkowo małżeństwa były ściśle zaplanowane, starano się bowiem w ten sposób utrzymać spójność grupy i jej odrębność od miejscowej ludności. W miarę upływu czasu podobne związki były raczej rezultatem bliskości zamieszkania i zwykłych, sąsiedzkich kontaktów pomiędzy rodzinami znającymi się od pokoleń, niż celowego działa­ nia. Asymilacja postępowała i coraz częściej wybierano partnerów - Polaków. Józef Bajerlein posiadał, według relacji potomków, duże gospodarstwo. Nie­ stety, dziś ustalenie dokładnej wielkości majątku nie jest możliwe. Faktem jest, że Bambrzy przybywający w okolice Poznania w X V I I I w. otrzymywali od miasta oprócz ziemi, ziarna na chleb i zasiew, niewielkich sum pieniędzy także pewne przywileje, np. byli zwolnieni na pewien czas ze świadczeń oraz jako pierwsi mogli płacić czynsz zamiast, jak to się działo w wypadku gospodarzy polskich, odrabiać pańszczyznę (polscy rolnicy także zostali oczynszowani, lecz nieco później). Przywileje ułatwiały bogacenie się i powodowały rozwój gospo­ darstw. Ziemię można było sprzedać, co zapewne wykorzystali Bajerleinowie wyprowadzając się do innej wsi. Prawdopodobnie warunki na nowym miejscu były jeszcze bardziej korzystne. Rodzina Józefa Bajerleina miała typowy dla X I X w. patriarchalny charakter. Zofia Jabłonowska, w książce, pt. Przemiany rodziny polskiej (1975, s. 52-53) tak określiła specyfikę rodziny XIX-wiecznej: „Rodzina patriarchalna jest cha­ rakterystyczna dla społeczeństw typu rolniczego w naszej kulturze. Cechuje j ą stałość i zwartość, nierozerwalność małżeństw, wielki autorytet głowy rodziny - ojca, który reprezentował siłę i przymus, a dawał członkom rodziny obronę. Rodzice czerpali autorytet z faktu zaspokajania potrzeb fizycznych i duchowych swoich dzieci, duże znaczenie miał dawany przez nich przykład". Opisany model reprezentowała rodzina Józefa Bajerleina. We wspomnieniach wnuków on sam jawi się jako osoba surowa, niezbyt wylewna, bardzo pobożna i pracowita, oto­ czona szacunkiem przez sąsiadów i bliskich. Stosunki pomiędzy pokoleniami panujące w domu dziadka najlepiej ujął Antoni: „Gdy miałem cztery lata byłem na służbie u dziadka - Józefa Bajerleina. Gdy czegoś potrzebował musiałem mu pomóc lub przywołać domowników" (Bajerlein, rękopis; podkr. A. S.-K.) �166 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL Józef i Marianna Bajerlein doczekali się licznego potomstwa, a mianowicie 6 synów: Józefa, Jana, Andrzeja, Wojciecha, Wawrzyńca i Antoniego, oraz jed­ nej córki, Katarzyny Na przełomie X I X i X X w. rodziny tak liczne nie stanowiły rzadkości. Rodzenie dzieci nie było tylko sprawą osobistą, lecz racją istnienia rodziny ustanowionej przez Boga. Dziecko liczyło się jako siła robocza i gwa­ rant kontynuacji gospodarki. W Wielkopolsce najczęściej pozostawiano ziemię jednemu synowi, pozostałym zapewniano wykształcenie. Córki należało wypo­ sażyć w odpowiedni posag. Obowiązkiem rodzica było także znalezienie właści­ wego kandydata na męża. Gospodarstwo po Józefie Bajerleinie przejął Wojciech, który kontynuował tradycje rolnicze. Był to trafny wybór, ponieważ syn okazał się doskonałym gospodarzem. Spośród pozostałych dzieci Józefa nie udało się odtworzyć losów jedynej jego córki, Katarzyny. Najstarszym synem był Józef, urodzony 12 marca 1840 roku. Jego żoną została Maria z domu Palacz, pochodząca z Jeżyc. Mał­ żonkowie po ślubie przenieśli się do rodzinnej wsi Marii, gdzie urodziła im się czwórka dzieci: trzech synów i córka. Józef był ostatnim sołtysem wsi Jeżyce, nim w 1900 roku została ona przyłączona do miasta. Jak podaje Wojciech Karolczak (2000, s. 63-64), na zebraniu gminnym w dniu 17 października 1888 roku, 62 uprawnionych do głosowania członków gminy ponownie wybrało na sołtysa Józefa Bajerleina (na okres 6 lat). Pełnił on tę funkcję już od paździer­ nika 1882 roku, gdy zastąpił dotychczasowego sołtysa, Nepomucena Stalińskiego. Ławnikami gminnymi byli w tym czasie gospodarze Ignacy Palacz i Wojciech Jeske. Kolejnego wyboru Bajerleina nie zatwierdziła jednak Królewska Rejencja w Poznaniu, która na ten urząd mianowała Niemca, Josepha Frydrychowicza, dotychczasowego komisarza obwodowego w Stęszewie. Gminnym poborcą podatków mianowano za to syna dotychczasowego sołtysa, Adama Bajerleina. Drugi syn Józefa i Marianny - Jan Bajerlein, urodził się w 1846 roku. Jego żoną została Irena z domu Palacz, pochodząca z Górczyna. Młodzi zamieszkali w rodzinnej wsi Ireny i z biegiem czasu dorobili się ogromnego majątku. Ich włości obejmowały tereny, na których obecnie wybudowano kilka osiedli miesz­ kaniowych. Jan, podobnie jak jego starszy brat, sprawował funkcję sołtysa Górczyna do roku 1900. Gospodarstwo po nim przejął Ignacy Bajerlein, jeden z czwórki dzieci. Po Janie przyszedł na świat kolejny syn Józefa i Marianny, wspomniany już Wojciech, który odziedziczył gospodarstwo po rodzicach w Winiarach. Urodzony w 1852 roku, Wawrzyniec ożenił się z Józefą Andrzejczak pochodzącą z Górczyna. Po ślubie młodzi zamieszkali w Górczynie i jako szczęś­ liwe małżeństwo doczekali się ośmiorga dzieci. Najmłodszy z potomków Józefa, Antoni, ukończył Szkołę Budowniczych Młynów i Browarów w Wirtembergii, a następnie osiedlił się w Opalenicy, gdzie poślubił Brygidę z Trockich. W książce mówiącej o historii straży pożarnej w Opalenicy, której był pierwszym naczel­ nikiem, określa się go mianem społecznika i wymienia pośród aktywnych człon­ ków polskich organizacji w czasie zaboru (Wojcieszak 1996, s. 9). Jak wynika z pamiętnika Antoniego Bajerleina, w czasach kiedy jego ojciec (Wojciech) przejmował gospodarstwo, w Winiarach zamieszkiwało około 34 go- �BAMBERSKA RODZINA BAJERLEINÓW 167 spodarzy, w tym jeden kowal, stelmach, czterech ogrodników narodowości nie­ mieckiej. Do wsi prowadziły dwa gościńce. Na potrzeby jej mieszkańców oraz okolicznej ludności pracowały trzy wiatraki i dwa młyny. W 1904 roku powstał pierwszy sklep kolonialny Polaka - Ignaszaka. Była to wielka wygoda dla gospodarzy, którzy od tej chwili nie musieli kupować rozmaitych towarów, a przede wszystkim tak potrzebnej im nafty - petrolu w mieście. W tym czasie Niemiec Szraga zaczął budowę studzien z pompą, których mieszkańcy bardzo potrzebowali. Dotąd były wprawdzie studnie w dwóch wiatrakach, ale praca przy nabieraniu wody była ciężka i niebezpieczna. W Winiarach powstała też fabryka sieczki, pędzona maszyną parową - własność pana Ignasika. Antoni wspomina także, że „w tych czasach ukazały się pierwsze rowery o dwóch kółkach. Sprawiały one radość ludziom młodym a kupienie takiego roweru można było porównać z zakupem dzisiaj samochodu" (Bajerlein, rękopis). Pamiętnik daje także wyobrażenie o tym, jak za czasów Wojciecha Bajerleina zmieniał się wygląd wsi Winiary. „Ulica Obornicka była do 1850 roku polną drogą. Potem państwo wybudowało szosę i obsadziło j ą drzewami owocowymi (czereśniami). W 1929 roku, w lutym, podczas ciężkiej zimy, kiedy to mróz dochodził do minus 34 stopni, wszystkie drzewka pomarzły. Drewno dostali potem bezrobotni. W 1898 roku gmina obsadziła drzewami polną drogę nazwaną Wyłom, która ciągnęła się od rzeki Warty do ul. Obornickiej. W owych czasach dojazd do miasta był bardzo utrudniony z powodu fortecy zwanej Kernwerk. Droga prowadziła przy cmentarzach, dalej przez tory kolejowe dworca Tamy Garbarskiej, gdzie musiano czekać na przejazd pociągów, następnie była mała śluza wodna i forteca pod nazwą Haake. Wreszcie, skręciwszy w lewo, dojeżdżało się do ul. św. Wojciecha, która szła pod górkę. Całe życie Winiar koncentrowało się właśnie wokół ul. św. Wojciecha. Nasze gospodynie sprzedawały mleko początkowo prosto z wozów, na ul. św. Wojciecha" (Bajerlein, rękopis). Powstanie twierdzy wokół miasta nie zmieniło faktu, że okoliczne wsie przez około trzydzieści lat były jego zapleczem zaopatrzeniowym. Dzięki temu rozra­ stały się i bogaciły gospodarstwa. Przekupki z Winiar sprzedawały swe produkty bezpośrednio sklepom lub udawały się na dwa najbliższe targowiska: na Rynek Jeżycki i na Plac Sapieżyński (obecnie Plac Wielkopolski). Żona Wojciecha Bajerleina, Ewa, handlowała mlekiem i jajami, które sprzedawała znanemu po­ znańskiemu cukiernikowi Pfitznerowi, posiadającemu kawiarnię za tylną ścianą ratusza. Jej wnuki wspominają, że jeździła do miasta ubrana w charakterystyczny strój określany powszechnie bamberskim. Pod pierwszą warstwą suto marszczo­ nej spódnicy miała wszytą dużą kieszeń na pieniądze. Po udanej transakcji, wraz z innymi gospodyniami, zasiadała u Pfitznera przy kawie i ciastku. Na początku X X w. w Winiarach istniało kilka prężnie działających organi­ zacji. Około 1900 roku założono Towarzystwo Przemysłowców, pod nazwą „Gewerbeverein", a także Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół" i Towarzystwo Śpiewacze „Gędźba" (Bajerlein 1992, s. 13). Bajerleinowie z całą pewnością nie należeli do „Gewerbeverien", ponieważ nikt z rodziny nie miał do czynienia z przemysłem. Udzielali się za to w pozostałych dwóch organizacjach. „Celem �168 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL «Sokola» było umoralnianie ducha, wykształcenie i wzmocnienie ciał przez ćwiczenia gimnastyczne, pomnąc na to, że jeśli ciało zdrowe to i dusza w nim zdrowa" (Trzeciakowscy 1987, s. 452). Do popularnych sposobów spędzania wolnego czasu w początkach X X w. należało organizowanie spotkań w prywat­ nych domach, w czasie których recytowano wiersze, czytano prozę, śpiewano pieśni patriotyczne oraz ludowe. Umiłowanie śpiewu prowadziło często do po­ wstania formalnych organizacji, takich jak „Gędźba". W 1903 roku powstało kółko rolnicze przy parafii św. Wojciecha, którego członkami byli gospodarze z okolicznych wsi: Winiar, Jeżyc, Naramowic i Piąt­ kowa. Należał do niego także Wojciech Bajerlein wraz ze swoim synem Antonim. Ich postacie zostały uwiecznione na pamiątkowej fotografii jednego z większych zjazdów członków koła. Głównym zadaniem organizacji była edu­ kacja rolników, zapoznawanie ich z nowinkami dotyczącymi uprawy i hodowli. Gospodarze w niej zrzeszeni mogli brać udział w odczytach i prelekcjach, demonstrowano im także nowe wynalazki, jak: mikroskop, telefon, elektrycz­ ność. Po roku 1886 podjęta została akcja „obrony ziemi", uświadamiająca nie­ bezpieczeństwa towarzyszące jej sprzedaży Pruskiej Komisji Kolonizacyjnej. Z biegiem lat coraz więcej miejsca zaczęto poświęcać problematyce wycho­ wawczej w szerokim rozumieniu, wygłaszano odczyty m.in.: „O obowiązku gospodarza jako głowy rodziny", czy „Obraz uczciwego człowieka". Zwalczano także alkoholizm i karciarstwo (Jakóbczyk 1982, s. 9). Koła rolnicze pełniły więc wielorakie funkcje: szkół rolniczych, organizacji wychowawczych i patrio­ tycznych. Ich działaczami byli często późniejsi społecznicy, powstańcy, a także członkowie administracji państwowej. Wojciech Bajerlein był nowoczesnym gospodarzem, otwartym na wiedzę, wszelkie nowinki techniczne i rolnicze. Surowymi zasadami, którymi kierował się w życiu wzbudzał respekt i szacunek u dzieci oraz wnuków. Był człowiekiem światłym, prenumerował liczne czasopisma: Wielkopolanin, Tygodnik Powieścio­ wy, Przewodnik Katolicki i Kurier Poznański, posiadał biblioteczkę z książkami w języku polskim i niemieckim. Będąc już w podeszłym wieku nakazał wybudować sobie naprzeciwko wiel­ kiego domu rodzinnego mały domek, w którym spędził ostatnie lata swego życia. Mieszkał tam razem z niezamężną córką, Weroniką. Domek był niewielki, ale urzą­ dzony wygodnie. Mieściły się w nim dwa pokoje, sień, kuchnia, strych i poddasze. Wnuczki Wojciecha wspominały: Były tam dwa pokoiki, ten duży w którym miesz­ kał dziadek i jeden mały, w którym mieszkała ciotka [Weronika]. Wszystko lśniło. Przy drzwiach były duże, czerwone, aksamitne kotary. Dziadek spał w takim ładnym, żelaznym łóżku. Był też taki wielki fotel, stał przy oknie i dziadek z niego na te swoje włości patrzył. Podwórze było bardzo duże a zabudowania porządne . Żona Wojciecha, Ewa, „była Polką z rdzennie polskiej rodziny Palaczów". Zachowało się o niej niewiele wspomnień. Gracjan Bajerlein, wnuk Ewy Palacz, 1 1 Wywiad z Reginą, Sabiną, Bożeną Bajerlein, przeprowadzony przez autorkę 12.03.2001 r. Zapisy wywiadów przechowywane są w Pracowni Etnologicznej IAE PAN, w Poznaniu. �BAMBERSKA RODZINA BAJERLEINÓW 2 169 opowiadał, że babka była osobą skromną i pobożną . Zajmowała się wycho­ waniem dzieci, prowadzeniem gospodarstwa domowego oraz, jak już pisałam, handlem. Babcia Bajerleinowa, według wnuków, bardzo lubiła teatr. Niestety, jej zainteresowań nie podzielał mąż, na przedstawienia udawała się więc często w towarzystwie syna - Antoniego. Wojciech Bajerlein pozostawił ośmioro potomków: czterech synów i cztery córki. Niewątpliwie najważniejszymi postaciami dla historii Poznania byli dwaj jego synowie: Maksymilian, który przejął gospodarstwo po ojcu i należał do najbogatszych i najbardziej postępowych gospodarzy Winiar, oraz Antoni, spra­ wujący funkcję ostatniego sołtysa wsi, a następnie, przez 25 lat - komisarza miasta Poznania. Syn Maksymiliana, Gracjan, szacuje, że ojciec odziedziczył około 25 hekta­ rów ziemi, czyli dość znaczny majątek, a następnie, dzięki zaradności i praco­ witości, jeszcze go powiększył. W prowadzeniu gospodarstwa oprócz rodziny pomagała mu służba, czyli dwie służące, starszy parobek, o imieniu Michał, odpowiedzialny za porządek w całym obejściu oraz kilku młodszych, wynaj­ mowanych co roku pomocników. Do domu wiodły dwa wejścia, jedno od podwórza, dla mieszkańców, i drugie - od frontu, dla gości. Wewnątrz znaj­ dowały się trzy pokoje, jadalnia codzienna i „paradna", spiżarnia, kuchnia i pomieszczenie dla służby. Jak twierdzą córki Maksymiliana, wszystkie pomiesz­ czenia urządzone były zamożnie i „po miejsku", wyposażone w solidne, ciężkie meble, w salonie stał gramofon i pianino, na którym dzieci grywały podczas większych uroczystości rodzinnych, na ścianach w korytarzu wisiały ryciny z książek. Nawet strych był niezwykle zadbany. Często szorowano tam podłogi, a w zimie rozkładano białe płótna, na których leżały zboża i owoce, na ścianach suszyły się kiełbasy i szynki, wisiały też całe gałęzie ze śliwkami, z których zrywano owoce, dopiero kiedy się ususzyły. W gospodarstwie znajdowały się: chlew, obora, stajnia, stodoła, drewutnia i magiel . Maksymilian lubił nowinki techniczne. Jako jeden z pierwszych wyposażył stodołę w rynny, z których woda wpływała do basenu mieszczącego się w ogro­ dzie. Uzyskaną deszczówką podlewano następnie ogród warzywny. W kuchni, w podłodze, Max, jak go nazywała rodzina, umieścił pompę (Winiary nie były wówczas jeszcze skanalizowane) i małą studzienkę, z której uzyskiwano wodę bez konieczności wychodzenia na podwórze. Jako pierwszy we wsi zakupił rower. Jeżdżąc na nim, wzbudzał ogromną sensację. W czasach, kiedy jego ojciec był już w podeszłym wieku i mieszkał w chatce naprzeciw dużego domu, Maksymilian założył dla wygody telefon pomiędzy obydwoma budynkami. Postacią równie barwną był jego brat Antoni, autor cytowanego już wie­ lokrotnie pamiętnika. Przejawiał on szczególną aktywność na polu społecznym i religijnym. Swoje dzieciństwo Antoni tak wspominał: „Urodziłem się 31 maja 1886 r. na Winiarach. W domu było nas ośmioro dzieci. Ja byłem czwarty 3 2 3 Wywiad z Gracjanem Bajerleinem, przeprowadzony przez autorkę 25.08. 2001 r. Wywiad z Reginą... (por. przyp. 1). �170 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL z kolei. Naukę pobierałem w czteroklasowej szkole niemieckiej na Winiarach, ale w domu uczyliśmy się czytać i pisać po polsku z gazet polskich, które ojciec abonował. Po ukończeniu szkoły pracowałem na gospodarstwie ojca. Potem jeden rok chodziłem do szkoły rolniczej" (Bajerlein, rękopis). Młodość Antoniego upłynęła w czasach, kiedy potęgowała się świadomość narodowa w Polakach, wobec prześladowania przez zaborcę języka polskiego i katolicyzmu. Bambrzy byli już spolszczeni, więc ataki na język, a przede wszystkim na religię, odczu­ wali niezwykle boleśnie. Tak mowa, jak i wiara, otrzymane w domu rodzinnym i jednakowe dla całej społeczności, które dawały poczucie swojskości a zarazem odrębności od pruskiej władzy, narzucającej swe wymogi w szkole i kościele - zagrożone tym bardziej stawały się wartością, której należało bronić. Antoni ożenił się z Polką, Jadwigą Nowak, i wybudował dom w pobliżu Maksymiliana. W tym czasie, idąc w ślady ojca, zaangażował się w działalność kółka rolniczego, któremu poświęcił kilka zdań w swoim pamiętniku: „Za po­ średnictwem kółka gospodarze kupowali maszyny rolnicze, sprowadzano nawozy sztuczne, uczono się ich stosowania, dzielono się doświadczeniami. Organizo­ wano też wycieczki, np. do Bydgoszczy, gdzie mieścił się oddział ochrony roślin, czy do Liskowa pod Kaliszem, gdzie ks. proboszcz Bilisiński urządził wzorową wieś. Kółko zwiedzało też pierwsze w Poznaniu kino. Jeden z człon­ ków, pan Otmianowski, opowiadał nam o telefonie, objaśniał jak się z nim obchodzić. W 1913 roku kółko zorganizowało wycieczkę do Wrocławia, gdzie odbywała się wystawa. Byliśmy także w krakowskim, w majątku Potockiego. Zwiedzaliśmy tam zarodowe stajnie koni i bydła. Administracja majątku wydała nam obiad. Nie ominęliśmy również Krakowa z Wawelem" (Bajerlein, rękopis). Od 1912 roku kółko organizowało 2-3-dniowe kursy, o szerokim programie: począwszy od techniki rolnej, rachunków, przez prawo majątkowe i spadkowe, po zagadnienia dotyczące ustroju państwowego i administracyjnego. Po roku przynależności do organizacji Antoni został jej sekretarzem. W pa­ miętniku odnotował ważne wydarzenie, jakim był pogrzeb patrona kółek rol­ niczych, Maksymiliana Jackowskiego, który stał się manifestacją rolnictwa wielkopolskiego: „Niesiono setki wieńców a gdy wynoszono trumnę z Kościoła Farnego, gdzie odbywało się nabożeństwo, początek pochodu był już na moście Chwaliszewskim. Kondukt zatrzymał się przy pałacu biskupim, gdzie ksiądz arcybiskup Stablewski żegnał zmarłego. Pamiętam, że jako delegat naszego kół­ ka niosłem wspaniały wieniec z biało-czerwonymi wstęgami, policja zatrzymała mnie i żądała usunięcia wstążek, podając fałszywe nazwisko, uniknąłem kary" (Bajerlein, rękopis). Dzięki zaangażowaniu w działalność kółek rolniczych Antoni stał się jedną z najbardziej światłych i wykształconych osób we wsi. Jego postawa sprawiła, że został obdarzony zaufaniem współmieszkańców i w 1919 roku wybrany sołtysem wsi. Zanim jednak do tego doszło, 5 sierpnia 1914 roku powołano go, jak wielu innych Polaków, do armii pruskiej, w której szeregach walczył na kilku frontach. W 1915 roku brał udział m.in. w oblężeniu Verdun we Francji. Następnie jego oddział przerzucono do Austro-Węgier, gdzie walczył z Rosja- �BAMBERSKA RODZINA BAJERLEINÓW 171 nami. Kolejna bitwa, w której brał udział, toczyła się pod Gorlicami w maju 1915 roku. W jednej z potyczek Antoni został ranny w płuco i spędził 8 miesięcy w szpitalu w Erfurcie. Po okresie rekonwalescencji wrócił do Francji, jednak spędził tam tylko miesiąc, ponieważ ponownie trafiła go kula, tym razem w nogę. Po 6 miesiącach leczenia uznano go za niezdolnego do dalszej służby wojskowej i w 1918 roku wysłano do miasteczka Łask pod Łodzią. Antoni cieszył się, że już wkrótce znajdzie się wśród bliskich, choć wiedział, że dalsza podróż do rodzinnego Poznania nie będzie łatwa: „Gdy przyszedł listopad 1918 w Niem­ czech wybuchła rewolucja. Pyszny cesarz Wilhelm uciekł do Holandii. Nasz oddział wojska szykował się do opuszczenia miasteczka Łask. Żołnierze nie­ mieccy, którzy pełnili w nim służbę i dawniej gnębili Polaków, teraz uciekali boso i bez spodni do naszych oddziałów i prosili nas, polskich żołnierzy, abyśmy doprowadzili ich do granicy, tj. do Kalisza. I tak też się stało [...]. Do Kalisza szliśmy trzy noce, w dzień odżywialiśmy się i wypoczywaliśmy. W Szczypiornie czekali na nas legioniści. Złożyliśmy tam broń i zjedliśmy obiad. Legioniści radzili nam, byśmy poszli na kolej i pojechali do Ostrowa, gdzie już stał pociąg do Poznania. W Poznaniu byliśmy około szóstej. Ludzie na dworcu radzili nam iść torami kolejowymi do Kaponiery, by nie wpaść w ręce niemieckich żołda­ ków. Ojciec mój bardzo ucieszył się na mój widok. W tym czasie przebywał w domu sam z trzema córkami, nas trzech synów było na wojnie. Z naszej rodziny i krewnych wszyscy wrócili z wojny, jedynie nasza matka umarła w 1916 roku" (Bajerlein, rękopis). Rok 1918 nie oznaczał dla mieszkańców Wielkopolski końca działań wojen­ nych, w Poznaniu odczuwało się atmosferę powstańczą. Antoni zaangażował się w organizację Straży Ludowej na Winiarach. Do jej szeregów powoływano żoł­ nierzy powracających z wojny oraz innych obywateli polskich do 50 roku życia. Naczelna Rada Ludowa chciała, aby oddziały Straży Ludowej miały charakter elitarny, dlatego przyjmowała do nich tylko osoby o nieposzlakowanej opinii, gorliwych Polaków. Zadaniem organizacji było zapewnienie ładu i porządku oraz strzeżenie mienia wszystkich obywateli. Straż Ludowa miała stanowić zalążek wojska polskiego. Antoni wspominał: „Wszyscy byli dobrze uzbrojeni. Broń można było kupić od żołnierzy niemieckich. Siedzibą straży był budynek gminny przy ul. Winiarskiej, gdzie pełniono dyżury, a w nocy uzbrojone patrole obcho­ dziły gminę. W dniu wybuchu powstania nasz oddział z rozkazu pułk. Langego miał za zadanie pozwolić Niemcom wyjść z koszar na Golęcinie, gdzie wzięliś­ my do niewoli 150 żołnierzy i 2 oficerów. Powierzone zadanie nasz oddział wykonał w całej pełni" (Bajerlein, rękopis). Powstanie wielkopolskie miało charakter wielkiego, patriotycznego zrywu. Położyło kres długotrwałemu panowaniu pruskich zaborców na ziemiach pol­ skich, rozstrzygnęło problem powrotu Polski do ziem nad Wartą i Notecią i zadecydowało o połączeniu Wielkopolski z Macierzą. Istotną rolę w zwycię­ stwie odegrały: strategia, taktyka, karność i poświęcenie. „Powstanie było wyra­ zem żywotności polskiego żywiołu, dowodem na jego świadomość naro­ dową i stanowczej woli oderwania się od Niemiec. [...] Szczególnym echem �172 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL odbiło się na Pomorzu i Górnym Śląsku, przygotowując grunt do rozwinię­ cia i spotęgowania na tych ziemiach dążeń narodowowyzwoleńczych" (Grot, Pawłowski, Pirko 1968, s. 282). Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, w 1919 roku, Antoni został wy­ brany sołtysem w Winiarach. Pierwsze lata swej działalności wspominał: „Kiedy rada przyjęła mnie jako sołtysa musiałem się poduczyć prowadzenia tego urzędu. Na sołectwie pracowała jako sekretarka starsza pani i ona dała mi pierwszy szlif, a potem sami ludzie. W drugim roku miałem dużo pracy z powodu wydawania kwitków na chleb, cukier, masło a dla małych dzieci i różne kaszki. [...] W 1921 r. był pierwszy spis ludowy w całym kraju. Było dużo pracy. Za ten spis dostaliśmy medale z napisem: za ofiarną pracę. W 1922 r. przyjechał minister spraw wewnętrznych, by wizytować jedno województwo, jedno staro­ stwo i jedno sołectwo. Starosta zapytał się telefonicznie czy mogą wizytować sołectwo. Powiedziałem, że tak. Woźny musiał zbierać krzesła by wszystkich tych panów pousadzać. Wizytacja udała się. W następnym roku przyszła dewa­ luacja. U nas w poznańskim było żyto po 24 złote za centnar [= 50 kg; przyp. A. S.-K.] - tak zarządziła Naczelna Rada Ludowa, a w Królestwie za ten centnar płacono po 400 złotych" (Bajerlein, rękopis). Do obowiązków sołtysa Winiar należało także utrzymanie ładu i bezpieczeństwa we wsi, nadzór nad pracami prowadzonymi na terenie gminy, egzekwowanie należności na rzecz gminy, pro­ wadzenie Urzędu Stanu Cywilnego oraz dbałość o najbiedniejszych mieszkańców. Pomimo tak licznych zajęć służbowych Antoni Bajerlein znalazł jeszcze czas na działalność społeczną i religijną. Wspólnie z żoną udzielali się w Akcji Kato­ lickiej i w Radzie Parafialnej kościoła św. Wojciecha, do którego parafii należeli. Żona Antoniego - Jadwiga była współorganizatorką dorocznych kiermaszów na Sołaczu. Na Wielkanoc i Boże Narodzenie obydwoje małżonkowie roz­ syłali paczki ubogim mieszkańcom wsi. W ich pakowaniu pomagały trzy córki: Bożena, Sabina i Regina. W 1925 roku Winiary, wraz z kilkoma innymi wsiami, zostały włączone do Poznania. Antoniego zwolniono z funkcji sołtysa i mianowano urzędnikiem miej­ skim - komisarzem. W zarządzie pracował do 1950 roku, z pięcioletnią przerwą spowodowaną działaniami I I wojny światowej. Życie młodszego brata Maksymiliana i Antoniego, którym był Władysław również nie upłynęło bez zasług dla ojczyzny. Władysław Bajerlein brał udział w powstaniu wielkopolskim a następnie w powstaniach śląskich, za co został nagrodzony wieloma odznaczeniami. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę wrócił do Poznania i podjął naukę w szkole średniej, przygotowującej do pracy w telekomunikacji. Następnie zatrudnił się w prywatnej spółce wykonującej projekty techniczne nagłośnień w zakładach przemysłowych. Tuż przed wojną rozpoczął pracę na poczcie, także w dziale telekomunikacji. Swoje stanowisko piastował przez całą I I wojnę światową, aż do śmierci. Małżeństwo zawarł jako prawie czterdziestoletni mężczyzna z młodszą o osiemnaście lat Marią Czechoską, wywodzącą się ze znanej poznańskiej rodziny rzeźników. Razem doczekali się czwórki dzieci, które, niestety, Władysław wcześnie osierocił. �BAMBERSKA RODZINA BAJERLEINÓW 173 Najstarszym z rodzeństwa Maksymiliana i Antoniego był Stanisław, urodzony w 1881 roku. Zachowało się o nim niewiele informacji, ponieważ zmarł w mło­ dym wieku, mając lat 33, na panującą wówczas w Poznaniu epidemię czarnej ospy Po ślubie z Magdalena Pokrywką zamieszkali również w Winiarach i tam pro­ wadzili gospodarstwo przy ul. Lodowej. Z tego związku pozostała czwórka dzieci. Maksymilian i Antoni mieli, oprócz dwóch braci, trzy siostry. Zgodnie z obyczajem, ich ojciec, Wojciech Bajerlein, starał się znaleźć każdej córce jak najlepszego kandydata na męża. Niestety, zamiar ten powiódł się tylko w wy­ padku najstarszej z nich - Magdaleny, która wyszła za mąż za Stanisława Stęszewskiego. Stanisław był kierownikiem naprawczych warsztatów kole­ jowych. Jego stanowisko zapewniało rodzinie godziwy poziom życia. Wraz z żoną wybudowali na Górczynie, przy ul. Jasnogórskiej, przestronną willę, w której zamieszkiwali aż do I I wojny światowej, wraz z gosposią Wikcią. Nie doczekali się potomstwa. Stanisław Stęszewski był powstańcem wielkopol­ skim, w czasie I I wojny światowej działał w podziemiu, lecz został złapany przez Gestapo przy rozklejaniu plakatów antynazistowskich i za to osadzony w więzieniu w Forcie V I I . Zmarł krótko po wojnie, w 1949 roku. Kolejna córka, Weronika Bajerlein, do końca życia pozostała samotna, poświęcając się opiece nad dziadkiem Józefem. Najmłodsza z sióstr, Zofia, wyszła za mąż za Stanisława Antczaka, lecz niezbyt długo cieszyła się szczęściem. Najpierw zmarło im dziecko, 5-letni syn, później urodziła się upośledzona umysłowo córka, Bronka. Stanisław zmarł przed przyjściem na świat córki, pozostawiając żonę w bardzo ciężkiej sytuacji materialnej. Wybuch I I wojny światowej nie był dla poznaniaków zaskoczeniem. Już latem 1939 roku rozpoczęto przygotowanie miasta do działań zbrojnych. Na przedpolach kopano rowy przeciwczołgowe i stawiano zasieki, a w centrum powstawały okopy dla ochrony ludności. Poznań już 1 września stał się obiek­ tem ataku nieprzyjaciela. Około godziny 8.30 ogłoszono dla miasta pierwszy alarm przeciwlotniczy, który jednak okazał się fałszywy. Pierwsze bombardowa­ nie nastąpiło tego samego dnia, nieco później, w samo południe. Naloty powta­ rzały się jeszcze kilkakrotnie. Pierwszego dnia zginęło 200 osób. Mieszkańcy w popłochu zaczęli opuszczać miasto, ewakuowano urzędy i instytucje. Pojawili się niemieccy dywersanci. Antoni Bajerlein pisał o pierwszych dniach wojny: „Gdy wojna się zaczęła, już w niedzielę trzeciego września wszystkie urzędy z terenu miasta były w drodze do Warszawy. Ja swój komisariat prowadziłem dalej. Roiło się od szpiegów, którzy namawiali ludność, by szła pod Kutno, bo tam będzie uzbrojona przeciw Niemcom. Ja ostrzegałem tych ludzi by nie dawali im wiary, bo to są szpiedzy, którzy ich tam zniszczą. Lecz nie wszyscy mi wierzyli i dopiero pod Kutnem oczy im się otwierały. Zaczęli więc wracać, lecz wojska niemieckie dostały rozkaz, by ich internować. Część ludności prosiła, by j ą zwolnić, mówiąc, że mają gospodarstwa i ogrodnictwa. Niemcy żądali zaświadczeń a tu w Poznaniu nie było żadnego biura. Więc ja wypisy­ wałem zaświadczenia po niemiecku i kładłem polską pieczątkę komisariatu i to im pomagało" (Bajerlein, rękopis). �174 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL W Poznaniu z niepokojem, ale bez większych obaw oczekiwano wkroczenia Niemców, których znano i pamiętano z 1918 roku. Tymczasem zetknięto się z zupełnie innymi ludźmi, pozbawionymi skrupułów, zaciekłymi fanatykami polityki Hitlera, gotowymi natychmiast zniszczyć wszystko, co polskie. Pierw­ sze grupa żołnierzy wrogich wojsk pojawiła się w mieście już 9 września (Warkoczewska 1995, s. 4-5). Wojsko przyjechało także do Antoniego. Dom został otoczony, a komisarzowi polecono znaleźć mieszkanie na biuro dla nie­ mieckich władz w tej części miasta. Antoni wskazał budynek opuszczony przez polską policję. Kilka dni później na wizytację na Winiary przyjechał nowy burmistrz Poznania, Niemiec, dr Gerhard Scheffler. Pozwolił on Antoniemu pra­ cować dalej, ale tylko społecznie, ponieważ został mu odebrany etat urzędnika. Pod koniec września 1939 roku szef zarządu cywilnego przy dowódcy okręgu wojskowego, Arthur Greiser, zaostrzył politykę niemiecką wobec narodu pol­ skiego. Rozpoczął się okres terroru, aresztowań i konfiskat oraz zakazów. Z miasta wywieziono nieliczną grupę Żydów, wysiedlano Polaków z mieszkań, stosowano przymus pracy, konfiskowano biblioteki, ograniczano polskie życie kulturalne oraz szkolnictwo dzieci. Niemczono nazwy ulic i placów, usuwano polskie napisy, zastępując je niemieckimi, aby miasto szybko przybrało „niemiecki wygląd". 28 października 1939 roku powstała Niemiecka Lista Narodowa, czyli Deutsche Volksliste, na którą usiłowano wciągnąć m. in. tych Polaków, o których sądzono, że mają niemieckie pochodzenie, w zamian za przywileje wynikające z przyna­ leżności do Rzeszy Niemieckiej. Nazwisko Bajerlein w sposób oczywisty wskazy­ wało na korzenie rodziny, propozycję wpisania na listę otrzymali więc wszyscy jej członkowie. Córka Władysława Bajerleina, Urszula, pamięta moment, kiedy do domu w tym celu przyszło Gestapo. Niemcy rozmawiali z ojcem za zamkniętymi drzwiami. Po ich wyjściu Władysław oznajmił, że właśnie zachęcano go do „wyrzeczenia się polskości". Jeszcze długo nie potrafił opanować wzburzenia . Spośród bliskich Antoniego nikt nie uległ niemieckim naciskom. Polaków, którzy nie przystali na propozycję Gestapo czekał najczęściej ciężki los. Maksymilian Bajerlein, brat Antoniego, odmówił przyjęcia Volkslisty i zo­ stał skazany na wysiedlenie. Zresztą także z kilku innych powodów był uważany za „podejrzany element". Jeszcze przed wybuchem wojny niemieckie służby specjalne przygotowały spis osób, które powinny być aresztowane jako wrogowie Trzeciej Rzeszy i ruchu narodowosocjalistycznego. Spośród Polaków na liście znaleźli się działacze niepodległościowi z okresu zaborów, uczestnicy powstania wielkopolskiego oraz powstań śląskich, a także antyniemiecko nastawieni urzęd­ nicy państwowi, ziemianie, naukowcy i działacze kultury (Matelski 1999, s. 193). Znalazł się na niej także Maksymilian, który zaraz po rozpoczęciu wojny wraz z całą rodziną został aresztowany i osadzony w Poznaniu, w obozie przesiedleń­ czym przy ul. Głównej, a następnie wywieziony do Generalnej Guberni. Wysiedlenia odbywały się z reguły w nocy. Oddziały SS i policji nachodziły znienacka poznańskie domy i kazały się pakować mieszkańcom, dając im na 4 4 Wywiad z Urszulą Teadling, przeprowadzony 20.09.2001 r. �175 BAMBERSKA RODZINA BAJERLEINÓW to zaledwie kilka minut. Wolno było zabrać tylko rzeczy osobiste oraz trochę żywności, zakazano zatrzymywać pieniądze i kosztowności, papiery wartościowe. Dla pewności rewidowano bagaże. Traktowanie wywłaszczonych było bardzo brutalne, ponaglano do pośpiechu, kazano zabierać osoby nie nadające się do transportu, zniedołężniałych staruszków a nawet obłożnie chorych. W obozie przejściowym dla wysiedleńców przy ul. Głównej, gdzie przeby­ wał Maksymilian z rodziną, panowały nieludzkie warunki. Baraki, w których przetrzymywano ludzi - będące pozostałością po magazynach wojskowych - pozbawione były ogrzewania i sanitariatów. Więźniowie leżeli na betonie zasła­ nym słomą lub na pryczach. Przez nieszczelne ściany do pomieszczeń dostawał się deszcz i śnieg. Wśród niedożywionych ludzi (na śniadanie i kolację dawano słabą kawę zbożową i Vi chleba a na obiad wyłącznie wodniste zupy) rozprze­ strzeniały się choroby. Wszyscy oczekiwali z dnia na dzień wywiezienia w nie­ znane. Wiedzieli, że czeka ich droga do Generalnej Guberni, ciężki transport w bydlęcych wagonach, najczęściej połączony z jeszcze jedną grabieżą bagaży, a nawet osobistymi rewizjami. Większość jednak potrafiła cierpieć z godnością. Co więcej, ludzie wykazywali dużo hartu i dzielności. Wyraziło się to w wielora­ kich inicjatywach: pielęgnowano życie religijne, odmawiano zbiorowo modlitwy, organizowano rozmaite formy życia kulturalnego, np. koncerty lub wykłady. Maksymilian Bajerlein wraz z żoną i dziećmi został wywieziony z obozu przy ul. Głównej do Opatowa, w województwie kieleckim, i tam przebywał do końca wojny. Jego syn pamięta, że po niezwykle uciążliwej drodze pociąg przyjechał do Ostrowca Świętokrzyskiego. Niemcy otworzyli wagony i nakazali ludziom, pozbawionym pieniędzy i żywności, iść gdzie chcą. Rodzice ruszyli przed siebie i dotarli do Opatowa. Tam zamieszkali w opuszczonym mieszkaniu, należącym przed wojną do rodziny żydowskiej. Maksymilian podjął pracę w kamienioło­ mach w Jaworznie koło Kielc. W lecie jego brygada zatrudniona była także przy regulacji Wisły w miejscowości Zawichost pod Sandomierzem. Wyczerpująca praca, zarówno w kamieniołomach, jak i nad rzeką (robotnicy stali w wodzie po kilka godzin) doprowadziła do tego, że Maksymilian znacznie podupadł na zdrowiu. Na wygnaniu zmarł na cholerę jego syn Włodzimierz. Do Poznania rodzina powróciła w marcu 1945 roku. Tuż przed powrotem, na świat przyszła mała Basia, która była dla rodziny wielką pociechą w trudnych czasach . Los brata podzieliłby zapewne Antoni Bajerlein, gdyby w odpowiednim czasie nie udało mu się uciec z domu. W swoim pamiętniku wspominał: „Gdy 4 marca 1940 r. Niemcy wywozili do baraków ja byłem także na tej liście, ale policja dała mi wieczorem znać, że po mnie przyjedzie. Ale ja razem z rodziną ukryłem się u sąsiadów. Kiedy Niemcy przyjechali zaplombowali drzwi mojego miesz­ kania. Gdybym odważył się do niego wejść groziła mi kara śmierci. Mimo to weszliśmy o północy do mieszkania i wynieśliśmy z niego wszystko oprócz mebli. Rychło rano postarałem się o konia i wywiozłem rodzinę do Górczyna do mojej siostry, która miała wolny pokój" (Bajerlein, rękopis). Córki Antoniego dobrze 5 5 Wywiad z Gracjanem Bajerleinem (patrz przyp. 2). �176 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL pamiętają tamtą noc przed wyprowadzką i kolejne dni u ciotki: Niemcy przyszli po ojca, chcieli go wywieźć do Dachau, wcześniej wywieźli naszego proboszcza. Ojciec wziął nas do biura, które miał u sąsiadów po drugiej stronie drogi. Razem z matką rozłożyli w tym biurze flagi narodowe i kazali nam na nich spać. A oni (Niemcy) przyjechali po nas. Nikogo nie było, więc rąbali w drzwi a później zapieczętowali całe mieszkanie. Ojciec był na tyle mądry, że w jednym pokoju zostawił otwarte okno na strych. I w nocy... tam gdzie były te biura, gospodarz miał takich dwóch młodych parobków i oni razem z ojcem narażając życie wleźli tam i co lepsze nam wynieśli . Na Górczynie Antoni zamieszkał w domu należącym do jego siostry Marii i jej męża Ignacego. Przed 1939 rokiem szwagier wybudował kamienicę, którą wynajmował lokatorom. W czasie okupacji znaleźli w niej schronienie niemal wszyscy winiarscy Bajerleinowie. Ignacy Bajerlein, wesoły i gościnny, był ulubieńcem całej rodziny. Jeszcze przed wojną zasłynął urządzanymi przez siebie przyjęciami na świeżym powietrzu, na które dowoził gości jednym z pierwszych w dzielnicy samochodów. W czasie okupacji dał wyraz swemu przywiązaniu do rodziny, udzielając jej schronienia. Do domu na ul. Kosynierskiej oprócz Antoniego wprowadziły się jego siostry: Weronika, Magdalena, której męża Niemcy aresztowali za działalność w ruchu oporu i osadzili w Forcie V I I , owdo­ wiała Zofia z córką Bronią oraz brat Władysław z rodziną. Po pewnym czasie okazało się, że pewna niemiecka rodzina, która przed wojną mieszkała w ka­ mienicy Ignacego i weszła z nim w konflikt, złożyła na niego doniesienie do Gestapo. Z tego powodu Ignacy musiał się ukrywać. Przez kilka miesięcy miesz­ kał na strychu własnej kamienicy, utrzymywany przez kuzynostwo. Antoni, po przeniesieniu się na Górczyn, również wolał się nie ujawniać w obawie przed prześladowaniami. Mieszkańcy Winiar okazywali mu sympatię, przynosząc na Górczyn jedzenie. Po pewnym czasie, kiedy sprawa ucichła, podjął pracę w fabryce produkującej przetwory owocowe. Niemcy potrzebowali Polaków w czasie wojny jako siły roboczej. Od począt­ ku okupacji wprowadzono przymus pracy. Powołano specjalne urzędy (Arbeitsamt), których zadaniem było organizowanie i przydzielanie robót. Z powodu braku chętnych do pracy często urządzano łapanki na ulicach miasta a w nie­ dzielę i święta przed tymi kościołami, w których dozwolone było odprawianie nabożeństw dla Polaków. U Niemców pracowały dwie córki Antoniego, jedna w zakładach H. Cegielskiego (Deutsche Waffen- und Munitionswerke - DWM), będących wówczas niemiecką fabryką amunicji, a druga w szpitalu. Weronika została zatrudniona na poczcie, Zofia natomiast zajmowała się dziećmi w nie­ mieckiej rodzinie. Władysław Bajerlein objął stanowisko urzędnika w zakładach mechanicznych przy poczcie. Na ul. Kosynierską trafił, kiedy zniszczeniu uległ dom, w którym zamieszkał z rodziną tuż przed wojną. Jego starsza córka, Łucja, w wieku dwunastu lat została skierowana przez Niemców do pracy w fabryce amunicji, przy ul. Raszyńskiej. 6 6 Wywiad z Reginą... (patrz przyp. 1). �BAMBERSKA RODZINA BAJERLEINÓW 177 Wszystkim żyło się bardzo ciężko. Brakowało pieniędzy, żywności, lekarstw. Urszula Taedling, córka Władysława, z nostalgią opowiada o tym, jaką radość wywołały konfitury i kompoty wyszabrowane przez Antoniego Niemcom . Regina Bajerlein, córka Antoniego, przypomina sobie z kolei moment, kiedy w chwili największego głodu zabito i zjedzono konia, którym Bajerleinowie uciekali z Winiar na Górczyn . Okres wojny pozostawił u niektórych członków rodziny szczególnie straszne wspomnienia. Urszula Taedling, zanim przeniosła się wraz z rodzicami na ul. Kosynierską, była świadkiem, jak w niedaleko położonym niemieckim forcie żołnierz zabił łopatą wygłodzonego Żyda, kradnącego z sąsiednich ogrodów marchew. Później z koleżankami widziały ciężarówki przywożące na cmentarz na Górczynie wychudzone, ludzkie zwłoki. Koniec wojny przywitano z wielką ulgą i radością. Wyzwolenie Poznania spod władzy okupanta niemieckiego rozpoczęło się od południa, czyli od Górczyna. Na Urszuli Taedling pierwsi żołnierze radzieccy zrobili bardzo dobre wrażenie: Wszystko było lepsze od Niemców. Ruscy żołnierze byli dla nas - dzieci bardzo dobrzy. Niczego wówczas nie było a oni przynosili nam cukierki. Kiedy udało im się zdobyć coś do jedzenia dawali to mojej mamie i ona z tego nam gotowała. Spali w naszej kuchni na podłodze. Byli strasznie, nieludzko zmęczeni i brudni. Kiedy wychodzili długo trzeba było wietrzyć pomieszczenia. A dowódców to pamiętam do dziś. Jeden z nich tak pięknie deklamował Mickiewicza! Czasem śpiewali u nas . Inaczej wspominają zakończenie wojny córki Antoniego, które zaraz po przej­ ściu frontu wróciły na Winiary, żeby zobaczyć, co pozostało z ich rodzinnego domu i niemal nie przypłaciły tego życiem. Regina Bajerlein: Zaraz po działa­ niach poszłyśmy z siostrą i z ojcem do domu. W środku leżało pełno porozrzu­ canych książek. Łóżka i szafy posiekane były szablami. Zaczęliśmy robić porzą­ dek i nagle wchodzi trójka czy czwórka ruskich. Jeden z nich podniósł z podłogi niemiecką książkę i mówi do ojca: „ Ty Niemiec jesteś bo masz niemieckie książki". Ojciec na to, że nie jest Niemiec, ale oni się uparli i że ojciec ma być rozstrzelany. Na szczęście jeden z nich zauważył, że mam na ręce zegarek i zdjął go. Pozostali to zauważyli i zaczęli się bić o ten zegarek. Ojciec wypchnął nas za drzwi i zaczęliśmy uciekać^. Po kilku dniach, pomimo toczących się jeszcze walk na cytadeli, rodzina Antoniego powróciła na Winiary już na stałe. Z tego okresu pozostały niezbyt pozytywne wspomnienia o radzieckim wojsku. Sabina Bajerlein: Żołnierze ciągle byli pijani. Do czołgu nie wsiedli, dopóki się nie napili. Ale tam na cytadeli to była rzeź i gdyby tego nie zrobili, to by nie chcieli walczyć. Oni wyciągali trumny i chowali się do dołów, które po nich pozostały. To były ich okopy. [...] Kiedyś 7 8 9 7 8 9 0 Wywiad Wywiad Wywiad Wywiad z z z z Urszulą Taedling (patrz przyp. 4). Reginą... (patrz przyp. 1). Urszulą Teadling (patrz przyp. 4). Reginą... (patrz przyp. 1). �178 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL siedzieli w naszej piwnicy i pili. Mi też kazali pić. Ja chociaż się bałam, cały czas wylewałam ten bimber pod stół. Tam, w piwnicy było gliniane klepisko. Kiedy skończyli, wokół mnie była prawdziwa kałuża. [...] Pierwsze co robili to kradli. Pierwszy raz w Polsce widzieli rowery. Nie umieli na nich jeździć, tylko je prowadzili. Kiedyś jeden chciał mi wyrwać mój rower, i pewnie by to zrobił, ale zauważył go jakiś starszy i kazał oddać. Ale przede wszystkim kradli buty i zegarki. Niektórzy zegarków to mieli po łokcie. A jeśli chodzi o buty [...] W mieście leżało pełno trupów niemieckich żołnierzy bez butów. Bo Niemcy wyglądali porządnie do końca wojny. Nawet pod koniec, kiedy służyli już bardzo młodzi chłopcy, byli porządnie umundurowani . Antoni po powrocie zorganizował na Winiarach komisariat i pracował w nim aż do emerytury wl950 r. Był to czas niezwykle trudny, trzeba było praktycznie od początku budować dzielnicę miasta, poza tym zadbać o wykształcenie córek. Antoniemu udało się zrealizować obydwa cele. Dzielnica została odbudowana, a dziewczęta zdobyły dobre zawody: Bożena została nauczycielką, Regina kie­ rownikiem kilku barów a Sabina magistrem farmacji. Po wojnie na Winiary powrócił także Maksymilian z rodziną. Zastał jednak tylko zgliszcza. Ze wszystkich zabudowań ocalała jedynie stajnia, w której po wyremontowaniu zamieszkano. Majątek ojca przejął syn Gracjan, lecz na krótko. Władze komunistyczne walczyły z kułakami, za którego uznano także Gracjana. Po wojnie, po ukończeniu szkoły średniej, został on zaciągnięty do wojska i skierowany do pracy w kopalni. Tam uległ ciężkiemu wypadkowi, w którego wyniku został kaleką. W latach 70. miasto rozbudowywało się i wy­ kupiło ziemię od Gracjana, który za uzyskane pieniądze kupił pole w Smochowicach koło Poznania (10 ha). Jego żoną została Sabina Dajerling, wywodząca się również z rodziny bamberskiej z Winiar. W rodzinie Dajerlingów do dziś zachowały się, według przekonania jej członków, niektóre bamberskie tradycje (głównie dotyczące świątecznych potraw) pielęgnowane od kilku pokoleń. Siostra i brat Gracjana otrzymali wykształcenie nie mające nic wspólnego z rol­ nictwem i rozpoczęli życie na własny rachunek. Na Górczynie pozostał Zofia, która zmarła w 1953 r. Pięć lat później zmarła jej córka Bronia. Weronika trafiła do domu starców jako 82-letnia staruszka, kiedy w latach 70. rozbierano dom na ul. Kosynierskiej. Dożyła 85 lat. Władysław Bajerlein zmarł, podobnie jak Zofia, w 1953 roku. W roku 1951 zdążył jeszcze wydać za mąż córkę Urszulę. Jego żona, aby utrzymać trójkę pozostałych dzieci, podjęła pracę w szpitalu, a następnie w aptece. Z Górczyna wyprowadziła się w latach 70., kiedy otrzymała mieszkanie na poznańskim osiedlu Winogrady. Dzieci Władysława wychowały się w niezwykle skromnych warunkach. Łucja i Urszula zdobyły średnie wykształcenie, a Andrzej i Wojciech zawodowe. Historia rodziny Bajerleinów od kilku pokoleń wiąże się z Winiarami - wsią a następnie dzielnicą miasta. Ze swojego pochodzenia członkowie rodziny byli i są nadal dumni. Z wywiadów przeprowadzonych z współcześnie żyjącymi 11 Tamże. �BAMBERSKA RODZINA BAJERLEINÓW 179 Bajerleinami wynika, że doskonale orientują się, w jakich okolicznościach ich przodkowie przybyli do Polski oraz są świadomi ich wkładu w kulturę miasta. Osadnicy bamberscy stosunkowo szybko zaadaptowali się w nowej ojczyźnie, zaszczepiając w niej pozytywne cechy, które wynieśli z poprzedniego miejsca zamieszkania. Bajerleinowie reprezentowali walory, z którymi utożsamiani są dziś poznaniacy, czyli pracowitość, rzetelność, zaangażowanie w sprawy swojego regionu. Udzielali się w kółku rolniczym, aby później w nowoczesny sposób prowadzić gospodarkę, nie stronili od wprowadzania najnowocześniejszych wynalazków techniki. Byli także gorliwymi katolikami oraz patriotami. Ataki na wiarę za czasów Bismarcka uznawali za napaść na własną odrębność. W czasie I wojny służyli w pruskim wojsku z przymusu, ale i w nadziei, że tą drogą uda się odzyskać wolną Polskę. Ponad dwadzieścia lat później potwierdzili swoją tożsamość opierając się niewątpliwej pokusie, jaką było podpisanie Volkslisty i płynące z tego korzyści. Przede wszystkim jednak byli zżytą rodziną, która dzielnie się wspierała w chwilach największych kryzysów. Na rodzinie budowali patriotyzm lokalny i narodowy. Jak wiele innych, spolonizowanych rodów bamberskich stanowią wzorzec postępowania w tworzeniu cennych wartości, tak niezbędnych całemu społeczeństwu. LITERATURA B a j e r l e i n A. 1992, Ostatni sołtys na Winiarach, [w:] O Poznaniu wspomnienia sercem pisane, M . Warkoczewska (red)., Poznań, s. 13-15. B á r M . 1882, Die „ Bamberger" bei Posen, Posen. G r o t L., P a w ł o w s k i I . , P i r k o M . 1968, Wielkopolska w walce o niepodległość 1918-1919, Warszawa. J a b ł o n o w s k a Z. 1975, Rodzina w X I X i na początku X X w., [w:] Przemiany rodziny pol­ skiej, J. Komorowska (red.), Warszawa, s. 52-69. J a k ó b c z y k W. 1982, Wielkopolskie Kółka Rolnicze, Poznań. K a r o l c z a k W. 2000, Z dziejów gminy Jeżyckiej pod koniec X I X w , [w:] Kronika Miasta Poznania: Jeżyce, nr 2, s. 62-67'. M a t e 1 s к i D. 1999, Niemcy w Polsce w XX wieku, Warszawa-Poznań. P a r a d o w s k a M . 1998, Bambrzy - mieszkańcy dawnych wsi miasta Poznania, Poznań. R u t k o w s k i J. 1956, Studia z dziejów wsi polskiej XVI-XVIII w., Poznań. T r z e c i a k o w s c y M . i L. 1987, W dziewiętnastowiecznym Poznaniu, Poznań. W a r k o c z e w s k a M . 1998, Dzień powszedni mieszkańców Poznania w latach wojny i okupa­ cji, wrzesień 1939 - maj 1945, Poznań. W i c h e r k i e w i c z M . 1924, Poznańskie wspominki, Poznań. W o j c i e s z a k B. 1996, Rycerze Św. Floriana, Opalenica. RĘKOPIS Rękopis pamiętnika Antoniego Bajerleina. Kopia przechowywana w Pracowni Etnologii w Insty­ tucie Archeologii i Etnologii PAN w Poznaniu �180 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL BAMBERGER FAMILIE BAJERLEIN - IHR EINSATZ I N DIE KULTUR UND GESCHICHTE V O N POSEN Zuzammenfassung Die Familie Bajerlein stammt aus Bamberg, woher ihre Mitglieder im 18. Jahrhundert, zusammen mit der Welle der Ansiedler aus Oberfranken, nach Posen gekommen sind. Schon dritte Genaration Bajerlein wurde infolge der gemischten Ehen, der taglichen Kontakten mit den polnischen Nachbarn, anlichen Berufen, dergleichen Religion und demselben Wertsystem, assimiliert. Die Familie hatte einen groBen Beitrag zur Kultur von Posen. Ihre Mitglieder reprasentierten solche Lichtseiten wie: Arbeitsamkeit, Zuverlássigkeit, Wirtschaftlichkeit, mit denen heute die Posener identifiziert sind. Sie arbeiteten zuerst zum Besten Winiary - des Dorfs, auf dem sie lebten und dann, im Jahre 1925, ais Winiary an die Stadt angeschloBen wurden, für Posen. Um die Arbeit in der Landwirtschaft zu verbessern, führten Bajerlein die Neuigkeiten ein. Sie waren auch in den landwirtschaftlichen, kulturellen und religiosen Organisationen tátig. Im 20. Jahrhun­ dert, in den beiden Weltkriegen, kampften viele von ihnen für Polen. Bajerlein waren sehr zusammengelebte Familie, deren Mitglieder sich, besonders wahrend der 2. Weltkrieg, sehr stark unterstiitzten. Heutige Beierlein erinnern sich an ihren frankischen Wiirzeln, obwohl sie seit langem polonisiert sind. Sie meinen, dass die Abstammung ein interesantes Element ist, der sie gegentiber anderen Posener auszeichnet. A. S.-K. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/59686d247c29e61cee454e331e109212.pdf 632cc2f13e1ebe5d3bb29fc7614a7a74 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1725 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1596 Title A name given to the resource 50 lat Zakładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.5-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X L V I I : 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 WANDA PAPROCKA Instytut A r c h e o l o g i i i E t n o l o g i i P A N , Warszawa 50 LAT ZAKŁADU ETNOLOGII INSTYTUTU ARCHEOLOGII I ETNOLOGII PAN Omówienie działalności placówki naukowej, z którą jestem związana prawie od początku jej istnienia, pozornie może wydawać się łatwe z racji bezpośred­ niego uczestnictwa w pracach tej instytucji i możliwości obserwacji (w pewnym stopniu) jej rozwoju od wewnątrz. Wiedza ta obarczona jest jednakże pewnym osobistym stosunkiem, wynikającym z zaangażowania w losy macierzystej placówki, której rozwój (podobnie jak całej nauki polskiej) - szczególnie w prze­ szłości - przebiegał w zmiennych i trudnych warunkach. Ponadto, analiza dorobku naukowego Zakładu na przestrzeni tak wielu lat wymagałaby, dla obiek­ tywnej jego oceny, stałej konfrontacji z istniejącymi w poszczególnych okresach warunkami politycznymi i społecznymi, które miały ogromny wpływ na rozwój nauki. Nie podejmując więc w przedstawionym opracowaniu merytorycznej oceny osiągnięć Zakładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, pragnę zbilansować dotychczasowe wyniki prowadzonych prac, a sięgając do tych, które powstawały w najstarszym okresie działalności Insty­ tutu - przypomnieć, że zostały one w większości zainicjowane przez twórców powojennej etnologii i późniejszych wieloletnich kierowników placówek Pol­ skiej Akademii Nauk, katedr uniwersyteckich i muzeów etnograficznych. Na potrzebę dokonania takiego przeglądu złożyło się kilka powodów. Jednym z nich jest fakt, że w roku 2003 upływa 50 lat od powstania Instytutu Historii Kultury Materialnej (obecnie Instytut Archeologii i Etnologii PAN), którego integralną część stanowi Zakład Etnologii. Drugim, ważnym elementem, skła­ niającym do takich podsumowań jest sprawa, która w najbliższym czasie doty­ czyć będzie wielu z nas. Posługując się eufemizmem możemy mówić o zmianie warty, a bardziej bezpośrednio - o zmianie pokoleniowej i odejściu na emery­ turę wielu etnologów zatrudnionych w Instytucie, pierwszych absolwentów powstałego po wojnie Studium Historii Kultury Materialnej. W odniesieniu do współczesnej działalności Zakładu natomiast taki przegląd ma duże znaczenie ze względu na ciągle niedostateczny przepływ informacji naukowej pomiędzy poszczególnymi ośrodkami, brak bieżącej bibliografii oraz integrujących środo­ wisko wspólnych akcji badawczych i wydawniczych placówek etnograficznych. Etnografowie, którzy po I I wojnie światowej podjęli trud odbudowy nauki polskiej byli, jak już wspomniałam, twórcami i organizatorami wielu placówek �6 W A N D A PAPROCKA naukowych. Niewątpliwie z ich inicjatywy i pod ich kierownictwem rozpoczęto szereg badań, często zespołowych, integrujących środowisko etnograficzne w tak znacznym stopniu, z jakim nie mieliśmy do czynienia w latach następnych. Inicjowano wspólne badania terenowe poszczególnych regionów kraju oraz nawiązywano kontakty międzynarodowe, organizując wspólne akcje badawcze m.in. w Karpatach, a w okresie późniejszym w Mongolii i Bułgarii. Powołano również w tym czasie nowe wydawnictwa, które ukazują się do chwili obecnej. W 1958 r. wydany został 1 tom Etnografii Polskiej, pół roku później rozpoczęto drukowanie prac w serii „Biblioteki Etnografii Polskiej". Nie można więc, pisząc o współczesnych pracach etnograficznych, rozwijających się zgodnie z wymogami nauki światowej i w bezpośrednim z nią kontakcie, nie dostrzegać jak wiele problemów badawczych zostało zainicjowanych przez naszych poprzedników lub wskazanych nam przez nich jako pole przyszłych badań w sprzyjających ku temu warunkach. Czas, jaki upłynął od chwili powstania Zakładu jest dostatecznie długi, aby dokonać pewnego uporządkowania naszej wiedzy dotyczącej historii etnografii w dobie powojennej, pamiętając o tym, że znaczny jej fragment łączył się z działalnością Zakładu. Równocześnie należy wziąć pod uwagę fakt, że doko­ nany bilans będzie poszerzeniem wiedzy z zakresu historii polskiej etnografii, która od dawna nie była przedmiotem badań i głębszych analiz. Już od samego początku działalności Instytutu Historii Kultury Materialnej, tj. od 1953 г., i powstania w nim Działu Etnografii (obok Działu Archeologii Polski, Archeologii Śródziemnomorskiej i Historii Kultury Materialnej) przy­ stąpiono do konstruowania planów naukowych na najbliższe lata. Problematykę badawczą, którą podjęto w powołanych placówkach Instytutu w Warszawie, Krakowie, Wrocławiu, Łodzi i Toruniu, można zjednej strony uznać za konty­ nuację badań rozpoczętych w okresie międzywojennym, z drugiej natomiast za badania nowe, podejmowane ze względu na potrzebę chwili, zgodnie, jak twierdziła prof. Anna Kutrzeba-Pojnarowa, z cechą „polskiej szkoły etnograficz­ nej" {Etnografia Polski, 1976, t. 1, s. 15). Nowe, podjęte przez etnografów tematy dotyczyły m.in. ludności przesiedla­ nej z dawnych Kresów Wschodnich na obszary północnej i zachodniej Polski, migracji do miast, zmian w strukturze gospodarczej wsi i zmian w samych gospodarstwach wiejskich, poziomu konsumpcji itp. Prace poświęcone analizie zmiany kulturowej dokonującej się na wsi miały prowadzić (i prowadziły) do próby konstruowania jej współczesnego modelu, co znalazło wyraz w publika­ cjach ukazujących się w latach 60-tych i 70-tych. Praca naukowa w Dziale Etnografii Instytutu zorganizowana była w Zakła­ dach, Pracowniach i Zespołach Etnograficznych, które powstawały w miastach uniwersyteckich. Sprzyjało to prowadzeniu prac badawczych wraz z katedrami etnografii i tworzeniu zespołów pod wspólnym kierownictwem niezbyt licznej w tym okresie kadry samodzielnych pracowników naukowych. Komisja Etnograficzna, która współtworzyła ramy organizacyjne Instytutu i kreśliła plany naukowe Działu Etnografii (przewodniczył jej prof. Kazimierz �50 LAT Z A K Ł A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN 7 Moszyński, a w jej skład wchodzili najwybitniejsi etnografowie: prof. prof. Kazimierz Dobrowolski, Witold Dynowski, Eugeniusz Frankowski, Józef Gajek, Kazimiera Zawistowicz-Adamska i doc. Adolf Nasz), stanęła przed trudnym zadaniem. Rozbicie instytucjonalne działalności naukowej etnografów, m.in. w zakresie sztuki ludowej i folkloru, w wyniku wcześniejszego utworzenia Pań­ stwowego Instytutu Sztuki i Instytutu Badań Literackich, niezależna od innych placówek działalność Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, podlegająca organizacyjnie i administracyjnie Ministerstwu Kultury i Sztuki działalność muzeów, wymagały stworzenia takiego planu naukowo-badawczego, w którym obok problematyki naukowej byłaby mocno zaznaczona koncepcja „otwartych drzwi" dla współpracy wszystkich etnografów. Za tę wspólną płaszczyznę uzna­ no Polski Atlas Etnograficzny. Miał on stworzyć wielostronną bazę źródłową nie tylko uzupełniającą luki w istniejącym materiale etnograficznym, ale ułatwiającą wytyczanie kierunków nowej tematyki badawczej. Na decyzje dotyczące priorytetu prac atlasowych miały niewątpliwie wpływ zarówno dotychczasowe zainteresowania badaniami atlasowymi, zapoczątko­ wane przed wojną przez prof. К. Moszyńskiego (w ich wyniku ukazały się trzy zeszyty Atlasu w latach 1934-1937), jak i prace podejmowane po wojnie w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Lubelskiego i Poznańskiego. Prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym prowadzone w ramach Instytutu koncentrowały się w Zakładzie (przemianowanym następnie na Pracownię) we Wrocławiu, kierowanym w tym okresie przez prof. J. Gajka, przy doraźnej współpracy w pracach terenowych etnografów z wielu innych ośrodków PAN, katedr i muzeów. Atlasowe prace dokumentacyjne nie wyczerpywały jednak pro­ gramu badawczego całego Zakładu. Równolegle podejmowano problematykę formowania się zjawisk kulturowych w układzie regionalnym. Prowadzone zespołowo studia monograficzne wybranych terenów zdominowały w latach następnych plany naukowe placówek etnograficznych Instytutu. Monografie regionalne, jak i tematyczne, dotyczące wybranych dziedzin kultury ludowej oparte były na zakrojonych na szeroką skalę pracach terenowych. Zarówno studia atlasowe, jak i monograficzne były w wielu przypadkach kontynuacją prac rozpoczętych przed I I wojną światową i prowadzonych bez­ pośrednio po niej przez katedry uniwersyteckie, Polskie Towarzystwo Ludoznaw­ cze, Instytut Śląski i inne. Powstanie Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN pozwoliło stworzyć organizacyjną i finansową bazę dla badań rozproszo­ nych po różnych ośrodkach, integrując równocześnie, nieliczną jeszcze w tym okresie, kadrę naukową uniwersytetów i placówek Instytutu dla realizacji wspól­ nych celów badawczych. Obiektami badań monograficznych były środowiska wiejskie Mazowsza, Pod­ lasia, Śląska, Karpat, Wielkopolski i Kujaw. W wyniku kilkuletnich studiów powstało szereg opracowań monograficznych. Dla obszaru Górnego Śląska wymienić należy dwutomową monografię Stare i Nowe Siołkowice, wydaną w latach 1963-1966, pod redakcją prof. Mieczysława Gładysza, oraz szereg uzupełniających monografii tematycznych, dotyczących m.in. budownictwa, �8 W A N D A PAPROCKA struktury społeczno-zawodowej ludności wsi, rzemiosła, współdziałania gospo­ darczego na wsi, pożywienia. Jak w wielu innych przypadkach studiów regionalnych, badania na Górnym Śląsku nawiązywały do rozpoczętych w 1939 r. prac badawczych obejmujących Śląsk w granicach I I Rzeczypospolitej, organizowanych m.in. przez Polską Aka­ demię Umiejętności w Krakowie oraz kontynuowanych bezpośrednio po wojnie przez M . Gładysza w Instytucie Śląskim w Katowicach. Od 1954 r. prace te sta­ nowiły podstawę planów Zakładu Etnografii w Krakowie przy szerokim udziale w badaniach terenowych pracowników naukowych i studentów z różnych pla­ cówek badawczych i katedr. Przyczyniało się to do wspomnianej przeze mnie integracji środowiska etnograficznego w tym okresie. Na terenie Mazowsza pierwsze badania monograficzne podjęto nad kulturą ludową jednego z bardziej zachowawczych regionów - Kurpiowskiej Puszczy Zielonej. Wyniki prac, zainicjowanych przez prof. W. Dynowskiego, a następnie kierowanych przez prof. A. Kutrzebę-Pojnarową, opublikowane zostały w trzech tomach monografii Kurpie Puszcza Zielona w latach 1962-1965. Ponadto wy­ dano pięć monografii tematycznych poświęconych sztuce, rzemiosłu, budow­ nictwu, przemianom społecznym i kulturowym oraz monografii Myszyńca - głównego centrum regionu (patrz: Bibliografia). Badania kurpiowskie nie były kontynuacją wcześniej prowadzonych prac. Inspiracją dla nich były na­ tomiast prace z końca X I X i 1 pol. X X wieku: Karola Potkańskiego, Ludwika Krzywickiego, Adama Chętnika, Franciszka Piaścika i innych. Monografia Kur­ piowskiej Puszczy Zielonej jest najpełniejszym opracowaniem tego regionu w literaturze etnograficznej. Celem monografii poświęconych wsi śląskiej, podobnie jak kurpiowskiej, była rekonstrukcja najbardziej istotnych elementów tradycyjnej kultury regionu oraz przedstawienie współczesnego obrazu wsi z jej różnorodnością form, uwarun­ kowań, zmian i przeobrażeń. Takie ujęcie najczęściej pociągało za sobą odejście od stosowanego w dawnych opracowaniach klasycznego podziału na kulturę materialną, społeczną i duchową na rzecz analizy kilku wybranych dziedzin kul­ tury, najbardziej charakterystycznych dla danej społeczności, przedstawionych w kontekście innych zjawisk kulturowych. Kontynuacją prac ośrodka warszawskiego były badania prowadzone w okrę­ gu ostrołęckim oraz w tzw. regionie kołbielskim. Ich przedmiotem były prze­ obrażenia społeczno-gospodarcze i kulturowe wsi, dokonujące się pod wpływem uprzemysłowienia i zmian struktury społeczno-zawodowej, tradycje historyczne i współczesność wsi drobnoszlacheckich na Mazowszu oraz rodzina chłopska na Mazowszu i Podlasiu. Badania monograficzne na obszarze Karpat, szczególnie w pierwszym okre­ sie działalności Instytutu, stały się przykładem współpracy ośrodków etnogra­ ficznych I H K M w Krakowie, Warszawie i Łodzi. Wkład ośrodka krakowskiego w badania Karpat przed powołaniem do życia Zakładu Etnografii związany był przede wszystkim ze studiami prowadzonymi przez prof К. Dobrowolskiego, które dotyczyły polskiej ludności rolniczej i pasterskiej w Karpatach Zachodnich �50 LAT Z A K Ł A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I ETNOLOGII PAN 9 oraz kształtowania się i rozpadu związków rodowych na Podhalu. Znaczną gru­ pę stanowiły, przygotowane pod kierunkiem prof. M . Gładysza, opracowania mo­ nograficzne poświęcone wybranym tematom szczegółowym, m.in. budownictwu, rzemiosłu, hodowli i pasterstwu, pożywieniu, zdobywaniu i użytkowaniu wody. Prace te były realizowane zarówno przez Zakład Etnografii I H K M PAN, jak i Katedrę Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego. Studia nad kulturą ludową Karpat, prowadzone w Zespole Etnograficznym Instytutu w Łodzi, pod kierunkiem prof. К. Zawistowicz-Adamskiej, obejmo­ wały zagadnienia związane z pasterstwem, hodowlą, gospodarką mleczną oraz migracjami zarobkowymi na Podhalu. Zakończono je opracowaniami monogra­ ficznymi tych tematów. Badania ośrodka warszawskiego natomiast obejmowały dawne i obecne formy organizacji pasterstwa w Bieszczadach, powojenne prze­ obrażenia gospodarczo-społeczne i kulturowe wsi bieszczadzkich oraz powsta­ nie współczesnej społeczności wiejskiej na tych terenach. Zainteresowanie kulturą ludową Karpat, nie tylko w Polsce, ale i w innych krajach, w których granicach znajdował się ten obszar górski, przyczyniło się do powołania jednej z pierwszych po wojnie organizacji międzynarodowych dla wspólnych badań etnograficznych. W 1959 г., z inicjatywy Polski i Czecho­ słowacji, w ramach Polskiej Akademii Nauk, powstała Międzynarodowa Ko­ misja do Badania Kultury Ludowej Karpat, pod kierunkiem prof. M . Gładysza, w skład której wchodziły - poza wymienionymi krajami: Węgry, Rumunia, ZSRR (Ukraina), a po poszerzeniu w 1976 r. Komisji o kraje bałkańskie - także Bułgaria i Jugosławia. Działalność Komisji była znakomitym przykładem pierwszego po I I wojnie tak szerokiego pod względem problemowym i długotrwałego współdziałania etnologów z krajów Europy Środkowo-Wschodniej i Południowej. W ramach działalności Komisji przystąpiono do opracowania ujęć syntetycznych trzech wybranych tematów. Ich koncepcje zostały opracowane przez sekcje krajowe: architektura - Czechosłowacja, pasterstwo - Polska, folklor zbójnicki - Sło­ wacja i Ukraina. W zespole Zakładu Etnografii w Krakowie, kierowanym przez prof. К. Do­ browolskiego, współpracującym z Zakładem Etnografii Ogólnej UJ, prowa­ dzone były prace na temat kształtowania się kultury robotniczej w Małopolsce w latach 1880-1939 i procesu formowania się nowej kultury mas pracujących w Polsce Ludowej. Z tego zakresu przygotowano prace poświęcone kulturze górników solin wielickich, ośrodkowi górniczemu Siersza X I X i X X w. i wcza­ som robotniczym w Polsce. Należy jeszcze wspomnieć o działalności Pracowni Etnograficznej w Pozna­ niu, w której do 1962 г., tj. do chwili zmiany profilu badań z etnografii Polski na etnografię powszechną, prowadzone były prace nad monografią etnograficzną Wielkopolski. Do momentu ich przerwania wydano materiały dotyczące budow­ nictwa ludowego w Wielkopolsce. W krótkim okresie istnienia Zespołu Etnograficznego Instytutu w Toruniu, kierowanego przez prof. Marię Prufferową, podjęto prace z zakresu historii �10 W A N D A PAPROCKA kultury ludowej terenu Kujaw, opracowując wybrane zagadnienia z zakresu bu­ downictwa ludowego. Badania o charakterze monograficznym, ukierunkowane początkowo wyłącz­ nie na problematykę etnograficzną ziem polskich, zostały w latach 60-tych roz­ szerzone na inne kraje i narody, co doprowadziło w 1962 r. do wyodrębnienia się kierunku etnografii powszechnej. Zainteresowania problematyką kulturową lu­ dów świata, realizowane w I H K M pod kierunkiem prof. W. Dynowskiego i prof. Marii Frankowskiej, koncentrowały się w tym okresie na kulturze ludów Azji Środkowej, kulturze Indian obu Ameryk, dziejach Polonii latynoamerykańskiej i północnoamerykańskiej oraz - w ramach współpracy z Instytutem Etnografii Bułgarskiej Akademii Nauk (w latach 1966-1970) - na kulturze wsi bułgarskiej. W 1965 r. na terenie Mongolii rozpoczęty został jeden z największych reali­ zowanych w historii polskiej etnografii program systematycznych badań tereno­ wych poza granicami kraju. W badaniach prowadzonych w ramach ekspedycji aż do 1980 r. obok pracowników I H K M PAN uczestniczyli etnografowie z Kate­ dry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Po raz pierwszy przedmiotem studiów mongolistycznych stał się proces przechodzenia od tradycyjnej formy koczowniczej gospodarki pasterskiej do form gospodarki spółdzielczej z charakterystycznymi dla niej elementami osadnictwa. Badaniami objęto zmiany w strukturze społecznej, w stosunkach etnicznych, w funkcjono­ waniu rodziny i systemu pokrewieństwa, we wzorcach osobowych, życiu co­ dziennym i obrzędowym, zachowaniach ludycznych Przedmiotem studiów stał się także proces adaptacji młodzieży mongolskiej do środowiska pasterskiego. Badania prowadzono we wszystkich ważniejszych regionach Mongolii, wśród wielu mongolskich grup etnicznych. Po raz pierwszy w światowej mongolistyce objęto nimi Torgutów ałtajskich. Wynikiem prac ekspedycji było sześć książek (jedna w jęz. angielskim), dwa wydawnictwa zbiorowe i kilkadziesiąt artykułów. Studia amerykanistyczne prowadzone w Pracowni w Poznaniu koncentrowa­ ły się na współczesnych przeobrażeniach kulturowych w Ameryce Łacińskiej, ruchach społeczno-religijnych w Ameryce Środkowej i Południowej oraz pro­ cesach kształtowania się i rozwoju struktur społeczno-kulturowych tych obsza­ rów. Przedmiotem studiów były również zagadnienia związane z funkcjonowa­ niem wiejskich struktur w Ameryce Południowej w okresie prekolumbijskim i po konkwiście. Prowadzone przy szerokiej współpracy z Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Poznańskiego studia amerykanistyczne zapoczątkowały rozwój tej dziedziny w innych placówkach naukowych, kształ­ cąc pierwszych w Polsce specjalistów w tym zakresie, m.in. w ramach ogólno­ polskich seminariów amerykanistycznych. Osobną grupę zagadnień związanych z problematyką amerykanistyczną sta­ nowiły badania nad miejscem i rolą Polaków w krajach Ameryki Łacińskiej i ich szeroko pojętym wkładem w rozwój cywilizacyjny i kulturowy tych państw w X I X i X X w. oraz udziałem Polaków w poznawaniu tej części kontynentu amerykańskiego. Kilkanaście prac z tego zakresu wypełniło lukę w historii ba­ dań etnograficznych dotyczących tego terenu. �50 LAT Z A K Ł A D U E T N O L O G I I I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN 11 Trzecim znaczącym zespołem tematycznym były studia nad procesami etnicz­ nymi w Ameryce Północnej, ze szczególnym uwzględnieniem problemów mniej­ szości narodowych, jak również nad współczesnymi dziejami Polonii i analizą jej roli w strukturze etnicznej Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. No­ watorskie i odpowiadające na wiele pytań badawczych prace poświęcone tym zagadnieniom znalazły się w szerokim obiegu naukowym w kraju i za granicą. Wyniki wszystkich studiów z zakresu amerykanistyki, opartych zarówno na własnych badaniach terenowych, jak i na reinterpretacji publikowanych materia­ łów źródłowych, umożliwiły nie tylko weryfikację wielu przyjętych w nauce światowej stwierdzeń, ale także na ich uzupełnienie. Mimo ograniczonych sytuacją polityczną możliwości realizowania badań w zakresie etnografii powszechnej nawiązano współpracę międzynarodową, która umożliwiła badania porównawcze. Pod kierunkiem prof. W. Dynowskiego i zaproszonej do współpracy prof. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej, w la­ tach 1966-1970 prowadzone były wspólne polsko-bułgarskie badania nad współ­ czesnymi przemianami lokalnej społeczności wiejskiej i rodziny. W pracach eks­ pedycji, poza pracownikami Zakładu, brali udział pracownicy Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej w Warszawie i Katedry Etnografii Słowian UJ w Kra­ kowie. Badania te, prowadzone w okręgu Widin w płn.-zach. części Bułgarii, dostarczyły materiału porównawczego do studiów nad prawidłowością przemian społeczno-kulturowych wsi w krajach o różnych drogach rozwoju historycznego, a znajdujących się (w okresie prowadzonych prac) w podobnych warunkach ustrojowych i ekonomicznych. Pomimo trudności w realizacji badań nad nie­ którymi tematami, wobec znacznego upolitycznienia etnografii bułgarskiej, zgro­ madzony materiał pozwolił na uzyskanie szerokiej perspektywy porównawczej dla studiów nad kulturą wsi polskiej. Opracowana monografia bułgarskiej wsi Widin, wysoko oceniona przez wybitnego etnologa bułgarskiego prof. Christo Wakarelskiego, ze względów politycznych (brak podejścia marksistowskiego) ukazała się wyłącznie w języku polskim. Duże znaczenie w upowszechnieniu na forum międzynarodowym prac pol­ skich etnografów, zarówno w zakresie etnografii Polski, jak i powszechnej, miało powołanie do życia w 1975 r. obcojęzycznego wydawnictwa Zakładu Ethnologia Polona. Omówione powyżej prace prowadzone były w Zakładzie Etnografii I H K M PAN od okresu jego powstania do lat 70-tych. W tym czasie zaczyna narastać potrzeba podsumowania ponad 25-letnich dokonań badawczych w zakresie etnografii. W różnych środowiskach etnograficznych dyskutowana była koniecz­ ność podjęcia zbiorowego opracowania zarysu etnografii Polski, odpowiada­ jącego nowym założeniom teoretycznym i wymaganiom metodycznym okresu gwałtownych przemian politycznych, społeczno-gospodarczych i kulturowych kraju. Zainicjowane w Zakładzie Etnografii I H K M PAN prace nad syntezą etnografii Polski oparte były na ścisłej współpracy etnografów tej placówki z pracownikami katedr i muzeów. Głównym celem tego zbiorowego opracowa­ nia było przedstawienie procesów przemian kulturowych na wsi, poczynając od �12 W A N D A PAPROCKA tradycyjnego modelu kultury, jaki pozostawiła po sobie epoka pańszczyźniana po wieś współczesną i przewidywane kierunki jej dalszego rozwoju. Dorobek okresu powojennego stanowił bazę obszerną i wystarczającą do przedstawie­ nia w podstawowym zrębie kierunków przemian kultury wsi polskiej X X w. {Etnografia Polski, 1976, s. 48). Nie wszystkie jednak dziedziny kultury wsi i nie wszystkie regiony zostały opracowane w syntezie w sposób dostatecznie szczegółowy. Wynikało to z ist­ niejących jeszcze „białych plam" na mapie etnograficznych badań w Polsce, jak i luk w problematyce badawczej dyscypliny. Pomimo tych braków dwutomowa synteza etnografii Polski jest pierwszą tego rodzaju pracą w okresie powojen­ nym i do chwili obecnej, wobec braku podręcznika z zakresu etnografii Polski, spełnia również i tę rolę. Okres od ukazania się w 1980 г. I I tomu syntezy aż do lat 90-tych zaznaczył się w pracach Zakładu powrotem do tematów indywidualnych, wstrzymanych realizacją priorytetowego, zbiorowego zadania wydawniczego. W zakresie etnografii Polski zakończono szereg prac stanowiących podsumo­ wanie, często wieloletnich badań. Należały do nich prace monograficzne, które były realizowane w Zakładzie warszawskim, dotyczące roli tradycji ludowej w społeczeństwie polskim X I X i X X w., społecznych funkcji sztuki ludowej i miejsca, jakie zajmowała w myśli społecznej, polityce kulturalnej oraz praktyce działania w okresie zaborów, I I Rzeczypospolitej i Polsce Ludowej, oświaty i jej roli w społeczno-kulturowych przeobrażeniach wsi w okresie zaborów, I I Rzeczypospolitej, w latach wojny (1939-1945) i w Polsce Ludowej. Z zakresu etnografii historycznej powstała praca poświęcona kulturze mazowieckiej wsi pańszczyźnianej X V I I I i pocz. X I X w., omawiająca organizację tej wsi, proble­ my osadnictwa wiejskiego, rodziny, funkcjonowania gospodarstwa chłopskiego. W tym czasie w Zakładzie podjęte zostają prace nad nową w polskich badaniach dziedziną - etnografią miasta (na przykładzie Żyrardowa). Temat etnografii miasta będzie w następnych latach integrował etnografów zajmujących się tą problematyką w innych ośrodkach, przede wszystkim w Łodzi, i doprowadzi do powstania Polskiego Towarzystwa Etnologii Miasta. Nowym tematem podjętym w Zakładzie w tym okresie są również zagad­ nienia z zakresu antropologii tańca, w ramach studiów nad niewerbalnym komu­ nikowaniem się w kulturze, które w latach następnych objęły zagadnienia do­ tyczące kinetycznego aspektu obrzędów. Wyniki tych badań w latach 90-tych opublikowano w pracy poświęconej analizie ruchu oraz tańca w mitach i obrzę­ dach, wydanej w języku polskim i angielskim. Bardzo dużym dorobkiem wydawniczym w tym okresie może się poszczycić Pracownia Etnograficzna w Krakowie, realizująca badania na terenie Karpat Pol­ skich. Są to zarówno opracowania zbiorowe, stanowiące monografie regionalne kultury ludowej poszczególnych regionów Karpat: Beskidu Śląskiego, Beskidu Sądeckiego i nieco później Beskidu Żywieckiego, jak i monografie tematyczne dotyczące medycyny ludowej, pożywienia, stroju, obrzędowości oraz liczne artykuły poświęcone innym dziedzinom kultury. �50 LAT Z A K L A D U E T N O L O G I I I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN 13 W latach 80-tych ukończono prace nad kolejnymi zeszytami Atlasu Etnogra­ ficznego. Mimo dużych trudności finansowych i kadrowych, w Pracowni РАЕ we Wrocławiu przygotowano IX, przedostatni zeszyt Atlasu. Szanse na druk V I I , V I I I i I X zeszytu, wobec ogromnych kosztów wydawnictw kartograficznych, były jednak znikome. W tej sytuacji podjęto decyzję o przystąpieniu do opra­ cowywania komentarzy, które miałyby charakter ujęć problemowych. Pozwoliła ona na ocalenie wieloletniego dorobku Pracowni Atlasu, uzupełniając wydane w sześciu zeszytach mapy - komentarzami. W Pracowni poznańskiej Zakładu Etnografii ukazują się w tym czasie liczne opracowania książkowe i artykuły poświęcone dziejom Polaków oraz skupisk polonijnych na terenie Ameryki Południowej, Środkowej i Meksyku i ich udzia­ łowi w rozwoju cywilizacyjno-kulturalnym tych ziem. Inne prace przedstawiają obraz Indian zamieszkujących te tereny w społeczeństwie polskim. Znaczącą pozycję stanowi wydana w 1983 r. praca o Polonii Amerykańskiej, oparta na bogatym materiale terenowym zgromadzonym przez autora w czasie kilkakrotnych pobytów w Stanach Zjednoczonych, stanowiąca pierwsze w etno­ logii tak szerokie kompendium wiedzy o życiu i działalności tej grupy. Rozwój badań amerykanistycznych, zapoczątkowanych przez prof. M . Fran­ kowską i przez nią konsekwentnie rozwijanych oraz nawiązanie kontaktów na­ ukowych z Meksykiem stworzyły możliwości podejmowania badań terenowych. W organizowanych przez środowisko amerykanistów (głównie z Uniwersytetu Poznańskiego) ekspedycjach, m.in. do Peru i Meksyku, brali udział pracownicy Zakładu. Równocześnie rozwijane były studia etnohistoryczne oparte na boga­ tych materiałach źródłowych, znajdujących się w archiwach Hiszpanii i Meksyku oraz unikalnej literaturze przedmiotu. W wyniku tych badań ukazują się prace dotyczące współczesnej kultury Indian Peru i kultury Indian Meksyku w okresie konkwisty, jak i historii samej konkwisty. Bogaty jest również dorobek zakończonej w 1980 r. ekspedycji mongolskiej. W ramach Zakładu powstają znaczące w międzynarodowym środowisku mon­ golistów prace poświęcone rodzinie pasterskiej w Mongolii, mongolskim gru­ pom etnicznym, zachowaniom ludycznym w kulturach pasterskich, ich symbolice i związkom z magią (praca wydana w języku angielskim). Wiele prac, które ukazały się w latach 80-tych stało się podstawą uzyskania przez pracowników Zakładu stopnia naukowego doktora habilitowanego oraz tytułów profesora. Ponad dziesięć lat istnienia I I I Rzeczypospolitej daje dostateczną perspekty­ wę pozwalającą na podsumowanie działalności Zakładu w tym okresie. Zmiany dokonane w organizacji nauki oraz likwidacja pozamerytorycznych ograniczeń (szczególnie w naukach humanistycznych) stosowanych m. in. przy wyborze pro­ blematyki badawczej znacząco wpłynęły na zakres i sposoby realizacji zadań badawczych Zakładu. Zmiany organizacji nauki (szczególnie w sposobach jej finansowania) miały swoje źródło przede wszystkim w pewnym ograniczeniu paternalistycznej roli państwa w badaniach naukowych. Zmuszało to naukę do konfrontacji z zasadami �14 W A N D A PAPROCKA wolnego rynku i konkurencyjności. Konieczność przystosowania się do nowych warunków budziła pewien niepokój. Rekompensowała go jednak możliwość realizowania problematyki badawczej w warunkach tak długo oczekiwanej swo­ body rozwoju nauki, nieograniczonej żadnymi względami politycznymi czy koniunkturalnymi. W zakresie organizacji największe zmiany dotyczyły wydaw­ nictw. Zakład Narodowy im. Ossolińskich przestał pełnić rolę centralnego wy­ dawnictwa Polskiej Akademii Nauk. Prace związane z redagowaniem, przygoto­ waniem do druku, organizacją druku i dystrybucją wydawnictw przejęte zostały przez Instytut. Dla Zakładu wydającego roczniki Etnografii Polskiej, Ethnologii Polona oraz prace z serii „Biblioteki Etnografii Polskiej" zadanie to było trudne, wymagające pogłębienia wiedzy redakcyjnej i znacznie obciążające pracowni­ ków pełniących funkcje redaktorów i sekretarzy tych wydawnictw. Demokratyczne zasady kierowania Instytutem pozwoliły na wyłonienie dro­ gą wyboru nowych władz. Dyrektor i jego zastępcy reprezentowali wszystkie dyscypliny wchodzące w skład Instytutu. Również Rada Naukowa wyłoniona została drogą wyboru, a nie - jak dotąd - na zasadzie nominacji jej członków. Osiągnięcia naukowe Zakładu i jego udział w dorobku Instytutu uzasadniły dokonanie w 1992 r. zmiany nazwy Instytutu Historii Kultury Materialnej na Instytut Archeologii i Etnologii PAN. Procesy transformacji, obejmujące wszystkie dziedziny życia w Polsce, otwo­ rzyły również przed nauką nowe perspektywy badawcze. Pozwoliły one na two­ rzenie nowych planów naukowych, których, jak już wspominałam, nie ogra­ niczały względy pozamerytoryczne a jedyną trudnością w ich realizacji były zbyt ograniczone środki finansowe. W działalności naukowej Zakładu przejście do problematyki badawczej odpowiadającej aktualnym potrzebom etnologii nie musiało dokonywać się w sposób radykalny. Wiele tematów podjętych przez pracowników Zakładu w latach 80-tych dotyczyło bowiem problemów badaw­ czych, które stały się priorytetowe w nowej rzeczywistości. Należały do nich m.in. prowadzone w Zakładzie badania nad pluralizmem kulturowym społeczeń­ stwa Stanów Zjednoczonych, jak i badania dziejów Polonii latynoamerykańskiej i północnoamerykańskiej. Ciągle jednak poza możliwościami realizacji pozostawały tematy ściśle zwią­ zane z zagadnieniami mniejszości narodowych, świadomości etnicznej, czy na­ rodowej, tożsamości kulturowej i próbami określenia jej głównych wyznaczni­ ków na terenach poddanych silnej i bezwzględnie prowadzonej polityce unifikacji i asymilacji kulturowej, jak to miało miejsce na obszarze Związku Radzieckiego. Pewne próby badań niektórych z tych zagadnień podejmowane były w czasie wyjazdów badawczych do Gruzji, w latach 80-tych, w ramach oficjalnie akcep­ towanych studiów nad historią Polonii gruzińskiej w X I X wieku. Również pierwsze kontakty z Akademią Nauk Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej dawały możliwości pewnych, wprawdzie bardzo skrom­ nych, badań źródłowych dotyczących X I X i pocz. X X w. Rozpad Związku Radzieckiego zmienił radykalnie istniejącą sytuację. Powstałe Republiki, szczególnie w pierwszym okresie swego istnienia, umożliwiały reali- �50 LAT Z A K Ł A D U E T N O L O G I I I N S T Y T U T U A R C H E O L O G I I I E T N O L O G I I PAN 15 zację współpracy naukowej w zakresie tematów obalających mit o etnicznej homogeniczności obszarów Europy Środkowo-Wschodniej. Pozwoliło to na po­ djęcie tematów nurtujących środowisko etnograficzne w Polsce, od wielu lat niemożliwych do realizacji. Zawarta w 1991 r. trzyletnia umowa między Instytutem Archeologii i Etno­ logii PAN, a Instytutem Sztuki Etnografii i Folkloru Akademii Nauk Białoruskiej Republiki rozpoczęła trwające do dziś badania terenowe w zachodnich i central­ nych rejonach Białorusi. Materiały zgromadzone przez pracowników Zakładu, uzupełnione unikalnymi źródłami odnalezionymi w archiwach białoruskich, po­ zwoliły na znaczne uzupełnienie stanu wiedzy o stosunkach etnicznych w BSRR, na dawnych Kresach Wschodnich I I Rzeczypospolitej oraz niepodległej Repu­ blice Białorusi. Po raz pierwszy przedmiotem szczegółowych studiów stał się proces kształtowania tożsamości etnicznej i narodowej ludności polskiej na ba­ danym obszarze, w zmieniającej się sytuacji historycznej, przede wszystkim X X w. Jednym z osiągnięć badawczych było ukazanie fenomenu przetrwania enklaw katolickich (polskich) na terenach zamieszkałych przez ludność prawo­ sławną, jak też opis i analiza tego zjawiska na przykładzie Puszczy Nalibockiej. Dotychczasowym efektem badań jest ponad 30 artykułów oraz książka poświę­ cona wyznacznikom tożsamości etnicznej (narodowej) Polaków na Białorusi. Nawiązując do prowadzonych poprzednio badań rozszerzano studia nad Po­ lonią gruzińską, obejmując nimi okres po rewolucji radzieckiej, a także po po­ wstaniu Republiki Gruzińskiej. Podobnie jak w studiach białoruskich skoncen­ trowano się na zagadnieniu tożsamości etnicznej badanych zbiorowości, mechanizmie przekazywania dziedzictwa kulturowego, a także kontaktach międzyetnicznych. Dalszymi badaniami objęto także diasporę gruzińską w Polsce i jej rolę w kulturze polskiej okresu międzywojennego. Prowadzone w Zakładzie badania, licznie ukazujące się artykuły, udział w utworzeniu (w 1990 r.) i reda­ gowaniu pisma Pro Georgia, jedynego w Polsce wydawnictwa poświęconego historii i życiu mniejszości gruzińskiej, poszerzyło krąg osób podejmujących badania w tym zakresie. Zagadnieniom etnicznym poświęcone są także pierwsze w Polsce badania nad współczesnymi problemami narodowościowymi w Chinach, ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji mniejszości etnicznych i narodowych. Wieloletnie ba­ dania terenowe, trwające od 1997 г., zostały wsparte umową zawartą z Instytu­ tem Narodowości Akademii Nauk w Pekinie. Koncentrują się one na zachodnich i południowo-zachodnich prowincjach Chin (Junnan, Xinjiang, Guangxi). Głów­ nym ich celem jest ukazanie sytuacji społeczno-etnicznej, zwłaszcza na peryfe­ riach kraju. Jednym z efektów prac badawczych jest wyjaśnienie mało znanych i nieobecnych dotychczas w polskich publikacjach tematów, w tym także do­ tyczących najnowszej historii pogranicza chińsko-tybetańskiego. Wśród kilku publikacji, będących wynikiem badań, na szczególną uwagę zasługuje artykuł poświęcony zróżnicowaniu etnicznemu Chin. Do problematyki etnicznej należy również zaliczyć badania terenowe pro­ wadzone w latach 1991-1993 w Kazachstanie i obwodzie Irkuckim Rosji nad �16 W A N D A PAPROCKA tamtejszą kolonią polską. W ich wyniku powstało kilka artykułów oraz zgroma­ dzono znaczny materiał terenowy złożony w archiwum Zakładu. W Zakładzie warszawskim wzrasta zainteresowanie szczególną kategorią kon­ fliktów, jaką stanowią konflikty etniczne. Kwestii tej poświęcone zostały opra­ cowania teoretyczne. Była ona również omawiana na przykładzie różnych grup i krajów. Konfliktom etnicznym poświęcona jest praca zbiorowa, redagowana przez pracowników Zakładu. Problemy mniejszości narodowych dominują w pracach Pracowni Etnologicznej w Poznaniu. Badania dotyczą niemieckiej ludności przybyłej w X V I I I w. z Bamberga, osiedlonej w okolicach Poznania (tereny te znajdują się obecnie w granicach miasta). Prowadzone od lat studia poświęcone były głównie historii tej grupy i jej kulturze. Dopiero po 1990 r. mogły zostać rozszerzone o badania nad współczesną historią rodzin bamberskich, o analizę procesu ich asymilacji i adaptacji, o wkład przybyszów w kulturę polską. Liczne artykuły i cztery wydania monografii poświęconych В ambrom (również w języku niemieckim), powołanie do życia (w 1996 r.) Towarzystwa Bambrów Poznańskich, starania 0 otwarcie w Poznaniu Muzeum Bamberskiego, zaowocowały zawartą w 2000 r. umową IAiE z Uniwersytetem w Bambergu, której celem jest prowadzenie wspólnych badań w Polsce i Niemczech. Badania nad grupą Bambrów wzbu­ dziły duże zainteresowanie ze względu na bezkonfliktowy proces asymilacji 1 integracji kulturowej, bliski idei Unii Europejskiej. Problematyka Bamberska weszła w 2001 r. do programu „Born in Europe", realizowanego przez Komisję Kultury Unii Europejskiej w Brukseli. Równocześnie prowadzone są badania nad rodzinami pochodzenia niemiec­ kiego mieszkającymi na terenie Wielkopolski, w tym głównie w Poznaniu. Pod­ stawowe problemy badawcze dotyczą procesów asymilacji, wzajemnych wpły­ wów i relacji między ludnością polską i niemiecką oraz wkładu tej ostatniej w kulturę Polską. Równolegle do prowadzonych, wymienionych powyżej prac, które likwido­ wały częściowo wspomniane „białe plamy" i dziedziny deficytowe w etnologii, kontynuowano długofalowe badania w zakresie etnografii Polski. Prowadzone od wielu lat w Pracowni Krakowskiej i konsekwentnie realizo­ wane są prace w zakresie monografii Karpat Polskich. Po ukazaniu się w latach 80-tych monografii Beskidu Śląskiego i Beskidu Sądeckiego, w 1992 r. ukazała się monografia Beskidu Żywieckiego, a w 2001 r. praca poświęcona Podhalu, jedyna w powojennej etnografii, oparta na bogatych materiałach terenowych i archiwalnych, zawierająca niepublikowane dotąd ilustracje i bogatą, wyczerpu­ jącą literaturę przedmiotu. Książka wzbudziła duże zainteresowanie nie tylko etnologów, ale została znakomicie przyjęta przez środowisko Podhalan. Szybkie rozejście się znacznego nakładu i liczne przesyłane do Redakcji pozytywne opinie świadczą o słuszności opracowania tego tematu. Region karpacki pozostaje w dalszym ciągu terenem badań i opracowań ca­ łego Zespołu Pracowni Krakowskiej. Zgromadzone materiały pozwalają podjąć tematy dotyczące współczesnej wsi karpackiej - elementów wspólnych i róż- �50 LAT Z A K Ł A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN 17 niących kulturę tego regionu w nowych warunkach społeczno-gospodarczych. Podjęto nowe tematy, ważne we współczesnym obrazie wsi, jak starość w rodzi­ nie i społeczności lokalnej, kobieta - jej pozycja w rodzinie i zawodzie, pomoc wzajemna i współdziałanie gospodarcze, ze szczególnym uwzględnieniem wa­ runków ekstremalnych (m.in. takich jak powódź). Dużą zasługą ośrodka krakowskiego jest doprowadzenie do reaktywowania (w 1993 r.) prac Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów, przerwanej zmianami politycznymi zachodzącymi we wszystkich krajach wchodzących w skład Komisji. Wobec braku zgłoszenia ze strony Bułgarii i Jugosławii odnowiono działalność Komisji tylko w zakresie Karpat. Przy dużym wkładzie organizacyjnym i merytorycznym Pracowni Krakow­ skiej opracowano syntezę karpackiego folkloru zbójnickiego, która została wydana w Budapeszcie (w jęz. rosyjskim) oraz przygotowano do druku I tom architektury ludowej poświęcony budownictwu mieszkalnemu, który ukaże się w Pradze (w jęz. angielskim). Prowadzone w Zakładzie warszawskim prace nad stosunkiem ludności chłop­ skiej do ziemi oraz jej miejscem w systemie wartości i świadomości społecznej Polaków, zakończone monografią wydaną w 1991 г., stanowiły punkt wyjścia dla nowego tematu, podjętego w związku z dokonującymi się obecnie zmianami, dotyczącego społeczności wiejskiej w warunkach transformacji. Przedmiotem analiz są m.in. zmiany stosunku do pracy, rola przywódców charyzmatycznych, sprawa trwałości sposobów myślenia i działania określanych jako „postkomu­ nistyczne". Zjawiska te, rejestrowane i poddawane analizie w momencie ich za­ istnienia, stanowią bardzo ważne dla przyszłych badaczy źródło wiedzy o współ­ czesnych zmianach na wsi i należy żałować, że temat ten rzadko stanowi przedmiot zainteresowań etnologów. Dokonywana w późniejszym okresie analiza tych zja­ wisk będzie tylko rekonstrukcją tego ważnego okresu w rozwoju wsi. Studia z zakresu etnografii historycznej, dotyczące przeduwłaszczeniowej wsi mazowieckiej, były w latach 90-tych kontynuowane w zakresie badań nad życiem religijnym społeczności wiejskiej, kultem świętych, instytucjami para­ fialnymi, organizacjami i stowarzyszeniami społecznymi. Z tego zakresu opubli­ kowano wiele artykułów. W Zakładzie realizowane były również w tym okresie prace historyczne dotyczące europejskiego ubioru zawodowego ( X I V - X V I I I w.) oraz historii euroazjatyckiego filcownictwa od czasów średniowiecza do współczesności. Obie prace zostały wydane w jęz. angielskim. Do prac z zakresu historii najnowszej, poświęconych etnologii miasta, za­ liczyć należy prowadzone w tym czasie badania nad historią przedmieścia warszawskiego - Grochowa i kulturą jego mieszkańców, przedstawione szeroko w opublikowanym artykule. W ramach studiów nad niewerbalnym komunikowaniem się w kulturze kon­ tynuowano prace w zakresie obrzędów przejścia w rzeczywistości X X w. i ich aspektu kinetycznego. Podjęto też badania nad kodami i formami obyczajowości współczesnej. Z tego zakresu ukazało się szereg artykułów. �18 W A N D A PAPROCKA Ze studiami nad kultem świętych związane były, kierowane przez Pracownię poznańską, badania nad kultem Św. Wojciecha, stanowiące część dużego progra­ mu interdyscyplinarnego, poświęconego analizie znaczenia działalności Św. Woj­ ciecha dla kultury europejskiej. W wyniku tych badań powstało wiele artykułów i książka poświęcona roli Św. Wojciecha w kulturze i tradycji ludowej. Rozwi­ nięciem tej problematyki są podjęte ostatnio badania z zakresu etnologii religii na temat kultu miejsca w kulturze chrześcijańskiej i tybetańskiej. W latach 90-tych nastąpiło bardzo ważne dla prac wydawniczych Zakładu zakończenie opracowań komentarzy do wydrukowanych sześciu Zeszytów РАЕ. Dzięki współpracy z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym i energii Kierownika Pracowni Atlasu uzyskano środki na wydanie pięciu tomów Komen­ tarzy poświęconych rolnictwu, hodowli, budownictwu, pożywieniu, transpor­ towi i komunikacji oraz zwyczajom, obrzędom i wierzeniom. Ostatni tom, który ukazał się po śmierci jego redaktora, zawiera wybrane mapy z niedrukowanych i nie mających szans (ze względów finansowych) na druk zeszytów Atlasu wraz z komentarzami. Obecnie archiwum РАЕ znajduje się w Filii Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie. W zakresie badań amerykanistycznych w latach 90-tych powstają prace, bę­ dące wynikiem realizowanych od lat badań dotyczących etnohistorii Mezoameryki, ukazujące podbój Meksyku przez pryzmat zderzenia kultur. Prace, oparte na bogatym materiale źródłowym pochodzącym z archiwów hiszpańskich i mek­ sykańskich, ukazały się w Polsce i w Hiszpanii. Wydana została też pierwsza polska edycja listów H. Cortesa o zdobyciu Meksyku, opatrzona licznymi komentarzami, oraz studia o J. Dantyszku i Nowym Świecie, oparte na unika­ towych źródłach archiwalnych. Prace te, wydane również za granicą, weszły do obiegu międzynarodowego. Charakter etnohistoryczny mają trwające obecnie badania nad kulturą elit politycznych środkowego Meksyku w okresie przedhiszpańskim i wczesnokolonialnym. Prowadzono ponadto prace dotyczące współczesnej Ameryki Łacińskiej. W ich ramach przygotowano wstępną redakcję słownika encyklopedycznego „Ludy i narody obu Ameryk" oraz realizowano badania nad wielokulturowością w krajach Ameryki Andyjskiej. W zakresie kontynuowanych od lat badań nad Polonią dokonano analizy sytuacji Polonii amerykańskiej po upadku komu­ nizmu w Starym Kraju. Należy jeszcze wspomnieć o badaniach terenowych prowadzonych od 1990 r. w płn.-zach. części Indii i Pakistanie. Były one finansowane przez UNESCO i Ministerstwo Kultury, realizowane w większości poza planem Instytutu. Ich tematem był proces adaptacji pasterzy grupy Rabari, żyjącej na pograniczu hinduistyczno-islamskim, do kręgu tradycji radżpuckiej środowiska kastowego i związane z tym procesem zmiany form obrzędowości, kultu i religijności. Nowoś­ cią jest omawianie problemu na szerszym tle, uwzględniającym nie tylko system kastowy, ale także formy współpracy i dystansu między grupami obecnymi w cywi­ lizacji indyjskiej, co umożliwia wyjście poza stereotypowe wyobrażenia na temat hinduizmu. Zebrane materiały stały się podstawą studiów nad hinduizmem, �50 LAT Z A K Ł A D U E T N O L O G I I I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I ETNOLOGII PAN 19 widzianym od wewnątrz, z perspektywy różnych warstw społeczeństwa - brami­ nów, radżputów, kupców, siudrów (pasterze Rabari), niedotykalnych i plemion. Na tym chciałabym zamknąć prezentowanie prac, które były i są prowadzone w Zakładzie i których wyniki weszły już do obiegu naukowego. Myślę, że w następnym takim podsumowaniu (przedstawionym za parę lat) będzie moż­ na mówić o pracach naszych młodszych kolegów, którzy niedawno rozpoczęli swoje badania. Na zakończenie przedstawiam informację o wydawnictwach Zakładu, w więk­ szości ukazujących się od pierwszych lat powstania Instytutu. Do roku 2003 uka­ zało się 46 tomów Etnografii Polskiej, która - obok Ludu - jest pismem ogólno­ polskim, udostępniającym swe łamy również autorom zagranicznym. Wydano 55 tytułów „Biblioteki Etnografii Polskiej" (7 w języku angielskim). „Biblioteka" jest serią wydawniczą ukazującą się najdłużej po 1945 r. Większość tytułów stanowią prace pracowników Zakładu (jedynie 12 autorów nie było związanych z Instytutem). 13 prac otrzymało nagrody wydawnicze. Ukazały się 23 tomy Ethnologii Polony, drukowanej w językach kongresowych, prezentującej doro­ bek naukowy polskich etnologów na forum międzynarodowym. W „Bibliotece Etnografii Polskiej" i poza nią pracownicy Zakładu opublikowali ponad 100 ksią­ żek (nie licząc prac atlasowych). Stopień naukowy profesora uzyskało 6 osób (były one pracownikami Zakła­ du od doktoratu do profesury). Stopień doktora habilitowanego i tytuł docenta otrzymało 7 osób, doktora - 5. W 2003 r. Zakład Etnologii zatrudnia 18 osób: 3 profesorów, 5 docentów, 4 doktorów i 6 magistrów. Podsumowując 50-lecie pracy Zakładu Etnologii IAE PAN pragnę, tak jak zaznaczyłam na wstępie, uniknąć subiektywnych ocen wynikających z osobis­ tego zaangażowania w prace placówki, której byłam pracownikiem i wieloletnim kierownikiem. Dokonany przeze mnie bilans działalności Zakładu upoważnia mnie jednak do zwrócenia uwagi na pewne znaczące formy działania tej pla­ cówki i osiągnięte przez nią wyniki. Znalazły one odbicie w liczbie publikacji pracowników Zakładu, w wydawanych przez Zakład czasopismach i seriach wydawniczych oraz pracach zbiorowych. Na uwagę zasługuje fakt, że plany naukowe Zakładu realizował zespół pra­ cowników, których liczba nie przekraczała wielkości zatrudnienia w poszczegól­ nych uniwersyteckich placówkach etnograficznych. W pierwszym dwudziesto­ leciu istnienia Zakładu zatrudnienie wynosiło 30 osób, w późniejszych latach zostało zmniejszone i nie przekraczało 20 osób. Nastąpiło to w związku z likwi­ dacją Pracowni w Łodzi i Toruniu oraz ograniczeniem liczby pracowników РАЕ. Cechą charakterystyczną działalności naukowej Zakładu, tak dawniej, jak i obecnie, jest szeroki zakres realizowanej problematyki badawczej, zarówno w zakresie etnografii Polski, jak i etnografii powszechnej. Podejmowane przez pracowników tematy były z jednej strony odpowiedzią na stawiane etnologii pol­ skiej, zgodnie z potrzebą chwili, pytania badawcze, z drugiej nawiązywały do problemów wiodących w etnologii światowej (do okresu I I I Rzeczypospolitej w takim stopniu, na jaki pozwalały warunki polityczne kraju). �20 W A N D A PAPROCKA Dużą zasługą w utrzymywaniu kontaktów międzynarodowych, w zaznaczeniu naszej obecności w etnologii światowej, było wydawanie tomów prac zbioro­ wych z okazji Międzynarodowych Kongresów Nauk Antropologicznych i Etnologicznych oraz powołanie do życia wydawnictwa obcojęzycznego Etimología Polona. Kontakty międzynarodowe pogłębiały także organizowane przez Zakład ekspedycje etnograficzne do Mongolii i Bułgarii oraz zorganizowanie Między­ narodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów. W stosunku do innych placówek etnograficznych Zakład posiada największą liczbę wydawnictw ukazujących się nieprzerwanie od pierwszych lat istnienia Instytutu. Zarówno czasopismo Etnografia Polska, jak i wydawnictwa seryjne oraz licznie ukazujące się prace zbiorowe pełniły rolę integrującą środowisko etnograficzne kraju. Zakrojona na szeroką skalę działalność wydawnicza Zakła­ du Etnologii wniosła duży wkład w rozwój tej dyscypliny w minionym 50-leciu. Znaczna liczba samodzielnych pracowników naukowych Zakładu pozwoliła tej placówce odegrać ważną rolę w procesie kształtowania i nadawania stopni naukowych pracownikom wielu ośrodków etnograficznych. Podsumowując omawiany okres można stwierdzić, że dużą zasługą pracow­ ników Zakładu i jego kolejnych kierowników było utrzymanie profilu naukowe­ go tej placówki i konsekwentne realizowanie wspólnych celów badawczych, z których wiele zainicjowanych było przez twórców Zakładu. Zadanie to nie było łatwe wobec znacznej różnorodności zainteresowań naukowych poszczególnych pracowników reprezentujących różne podejścia teoretyczne i metodologiczne. Zaryzykowałabym jednak twierdzenie, że ten często trudny proces konfrontacji indywidualnych koncepcji badawczych z wspólnymi dla całego Zakładu zada­ niami ogólnymi przyczynił się do konstruowania i realizowania trwałych planów naukowych Zakładu w ciągu całego omawianego okresu i zapewnił stabilizację oraz ciągłość działania w warunkach nowej rzeczywistości III Rzeczypospolitej. BIBLIOGRAFIA* B a n i o w s k a E. 2000a [ w s p ó ł a u t o r s t w o z K . J a g i e ł ł ą ] , A r c h i t e k t u r a ludowa, [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Podhale. Tradycja we współczesnej kulturze wsi, K r a k ó w , s. 171-217. - 2000b, B i b l i o g r a f i a , [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Podhale. turze wsi, K r a k ó w , s. 4 3 9 - 4 5 3 . Beszterda R. 1999a, Rodzina H o l z e r ó w , Etnografia Polska, Tradycja we współczesnej kul­ t. X L I I I , z. 1-2, s. 121-129. - 1999b, K u l t u r a pszczelarska i jej miejsce w ekonomice indyjskiego stanu H i m a c h a l Pradesh, Lud, t. L X X X I I I , s. 155-176. - 2000, Rodzina S z u l c ó w , Etnografia Polska, t. X L I V , z. 1-2, s. 125-138. B r a k miejsca u n i e m o ż l i w i a zamieszczenie p e ł n e j b i b l i o g r a f i i prac s k ł a d a j ą c y c h s i ę na bo­ gaty dorobek Z a k ł a d u E t n o l o g i i I A E P A N . Z d e c y d o w a l i ś m y s i ę na ograniczenie l i c z b y publikacji k a ż d e g o z p r a c o w n i k ó w do p i ę c i u - w y b r a n y c h p r z y k ł a d o w o - p o z y c j i , z d a j ą c sobie s p r a w ę , ż e pozwala to na p r e z e n t a c j ę znikomej c z ę ś c i o s i ą g n i ę ć naszego O ś r o d k a , j a k t e ż p o s z c z e g ó l n y c h o s ó b t w o r z ą c y c h j e g o h i s t o r i ę . A u t o r k a a r t y k u ł u pragnie serdecznie p o d z i ę k o w a ć w s z y s t k i m , k t ó r z y p o m o g l i jej w opracowaniu i p r z y g o t o w a n i u tej B i b l i o g r a f i i do druku [Red.]. �21 50 LAT Z A K Ł A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN - 2 0 0 1 , D z i a ł a l n o ś ć Braci M o r a w s k i c h w p ó ł n o c n y c h Indiach, Lud, t. L X X X V , s. 119-141. 2002, K i n a u r o w i e . Obraz w s p ó ł c z e s n y c h zmian s p o ł e c z n o ś c i plemiennej z d y s t r y k t u Kinnaur, H i m a ć a l P r a d e ś , Indie, [ w : ] J. D e r l i c k i , W. L i p i ń s k i (red.), Pierwsze narody. Społeczności rdzenne i idea tubylczości we współczesnym świecie, Warszawa, s. 147-155. Biernacka M . 1962, Potakówka. Wieś powiatu jasielskiego na Mazowszu 1890 - 1910, 1966, Wsie drobnoszlacheckie czesne przemiany, Wrocław. - 1971, Rodzina na tle s p o ł e c z n o ś c i lokalnej b u ł g a r s k i e j w s i Gramada, Etnografia t. X V , z. 1, s. 4 1 - 8 9 . - 1974, Kształtowanie się nowej społeczności i Podlasiu. wiejskiej Tradycje Warszawa. - historyczne w Bieszczadach, a współ­ Polska, Wrocław. - 1984, Oświata w rozwoju kulturalnym polskiej wsi, Warszawa. B o h d a n o w i c z J. 1974, H l a v n é o t á z k y P o l ' s k é h o e t n o g r a f i c k é h o atlasu a technika ich kartografowania, Slovenský - národopis, rocz. 22, z. 3, s. 3 8 9 - 3 9 8 . 1980 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z W. S o k o ł ó w n ą ] , Etnograficzne prace atlasowe w Europie, grafia Polska, t. X X I V , z. 2, s. 139-158. Etno­ - 1987a, Les Greniers, Objets et Mondes. Revue du Musée de ГНотте-Musěum National d'Histoire Naturelle, t. 24, z. 3-4, s. 143-156. - 1987b, Regiony etnograficzne Polski w ś w i e t l e w y n i k ó w b a d a ń Р А Е , Etnografia Polska, t. X X X I , z.2, s. 1 6 1 - 1 9 1 . - 1996, P o ż y w i e n i e , [ w : ] t e g o ż (red.), Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 3: Pożywienie i sprzęty z nim związane, W r o c ł a w , s. 7 - 7 1 . D e m s k i D . 1992, N i e k t ó r e p r o b l e m y pogranicza k u l t u r o w e g o na p r z y k ł a d z i e s p o ł e c z n o ś c i pasterskich z p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h I n d i i , Etnografia Polska, t. X X X V I , z. 1, s. 9 9 - 1 1 8 . - 1997, C u d z o z i e m c y w N a l i b o k a c h . D z i a ł a l n o ś ć gospodarcza w dobrach n a l i b o c k i c h w okresie od p o c z ą t k u X V I I I do k o ń c a X I X w., Etnografia Polska, t. X L I I , z. 1-2, s. 7 3 - 9 2 . - 2000, „ N a j w a ż n i e j s z e , aby p a m i ę t a ć " . . . Cmentarz j a k o ź r ó d ł o do b a d a ń t o ż s a m o ś c i zbio­ r o w e j m i e s z k a ń c ó w w s i na B i a ł o r u s i i ich w y o b r a ż e ń na temat ś m i e r c i , Etnografia Polska, t. X L I V , z. 1-2, s. 7 9 - 9 8 . - 2002, M i ę d z y k u l t u r ą c h ł o p s k ą a p l e m i e n n ą . W a r l i z Maharasztry w procesie przemian, [ w : ] J. D e r l i c k i , W. L i p i ń s k i (red.), Pierwsze narody. Społeczności rdzenne i idea tubyl­ czości we współczesnym świecie, Warszawa, s. 6 9 - 8 6 . - 2003, N a l i b o c k i e w h o is w h o . M o ż l i w o ś c i analizy d o k u m e n t ó w , [ w : ] J. K o w a l s k a , S. S z y n k i e w i c z , R. T o m i c k i (red.), Czas zmiany, czas trwania. Studia etnołogiczne, Warszawa, s. 6 3 - 8 4 . D e r l i c k i J. 2002, Jukagirzy. Psi ludzie, [ w : ] J. D e r l i c k i , W. L i p i ń s k i (red.), Pierwsze narody. Społeczności rdzenne i idea tubylczości we współczesnym świecie, Warszawa, s. 2 4 7 - 2 5 5 . - 2003a, The N e w People. The Yukaghir i n the Process o f Transformation, [ w : ] L . M r ó z , Z. S o k o l e w i c z (red.), Between Tradition and Postmodernity. Polish Etnography at the Turn of Millenium, Warszawa, s. 121-136. - 2003b, N a r o d z i n y czy odrodzenie? Polska t o ż s a m o ś ć w M o ł d a w i i , Etnografia t. X L V I I , z. 1-2, s. 171-184. D r o z d - P i a s e c k a M . 1992, K o n f l i k t p o z y t y w n y L e v i s a A . C o s e r á , Etnografia t. X X X V I , z. 1, s. 2 5 - 3 3 . - 1998, S p o ł e c z n o ś ć w i e j s k a w okresie p r z e ł o m u systemowego, Etnografia t. X L I I , z. 1-2, s. 5-40. - Polska, Polska, Polska, 2 0 0 1 , A n d r z e j Lepper - c h ł o p s k i p r z y w ó d c a charyzmatyczny? (Wizerunek m e d i a l n y p r z e w o d n i c z ą c e g o „ S a m o o b r o n y " ) , Etnografia Polska, t. X L V , z. 1-2, s. 4 7 - 8 4 . 2002, P o s t k o m u n i z m . Ideowe i s p o ł e c z n e p ł a s z c z y z n y d i a l o g u , Etnografia Polska, t. X L V I , z. 1-2, s. 5-28. 2003, „ W i e j s k a droga" do U n i i Europejskiej: Retrospektywna wiwisekcja, [ w : ] J. K o w a l ­ ska, S. S z y n k i e w i c z , R. T o m i c k i (red.), Czas zmiany, czas trwania. Studia etnołogiczne, Warszawa, s. 3 3 5 - 3 5 3 . �22 W A N D A PAPROCKA D y n o w s к i W. 1958, D z i a ł I V Instytutu H i s t o r i i K u l t u r y Materialnej P A N , Etnografia Polska, t. I , s. 3 7 0 - 3 8 0 . - 1967, Etnografia w aktualnych tendencjach r o z w o j o w y c h nauk s p o ł e c z n y c h , Polska, Etnografia t. X I , s. 17-29. - 1968, Współczesna - 1971, Z a ł o ż e n i a metodologiczne b a d a ń , Etnografia Mongolia, - 1973, Modernizacja M o n g o l i i w d w ó c h ustrojach s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n y c h [ w : ] Z nad społeczeństwem Frankowska Inków - i kulturą M . 1967, Podstawy i w pierwszym Wrocław. stuleciu Mongolii. Studia gospodarki Polska, Mongolskie, wiejskiej po konkwiście. t. X V , z. 1, s. 15-32. w Peru w ostatnim Wiek XVI i pierwsza 1972, Z p r o b l e m a t y k i s y n k r e t y z m u religijnego badań W r o c ł a w , s. 11-33. okresie połowa panowania XVII, Poznań. Indian M e k s y k u , Etnografia Polska, t. X V I , z. 2, s. 11-29. - 1973, Etnografia polska po drugiej w o j n i e ś w i a t o w e j ( 1 9 4 5 - 1 9 7 0 ) , [ w : ] M . T e r l e c k a (red.), Historia - etnografii polskiej, W r o c ł a w , s. 193-270. 1976, De los estudios sobre la funcions de los elementos sacrales y profanes en la forma­ c i ó n de los centros urbanos en Mesoamerica, Ethnologia - 1987, Mitologia Fryczowa G aj e к Azteków, M . 1961, Tradycyjne Polona, v o l . 2, s. 7 - 2 8 . Warszawa. budownictwo ludowe Kujaw, Toruń. J. 1958, Znaczenie kartografii etnograficznej dla slawistyki w ś w i e t l e prac nad p o l s k i m atlasem etnograficznym, [ w : ] Z polskich i etnogenetyczne na IV Międzynarodowy studiów slawistycznych. Kongres Slawistów Prace w Moskwie językoznawcze 1958, Warszawa, s. 2 1 7 - 2 3 2 . - 1959, Zadania i metody Polskiego atlasu etnograficznego, Lud, t. X L I V , s. 153-204 1973, The Significance o f the Polish Ethnographic Atlas for the E t h n o l o g y o f Poland, [ w : ] Poland at the 9"' International Congress of Anthropological and Ethnological Scien­ ces, W r o c ł a w , s. 4 3 - 6 8 . - 1974, Z historie etnokartografie v Pol'sku, Slovenský - 1976, Etnograficzne z r ó ż n i c o w a n i e obszaru Polski, [ w : ] M . Biernacka, B . K o p c z y ń s k a - národopis, rocz. 22, z. 3, s. 361-373. -Jaworska, A . Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etnografia kultury ludowej, Gładysz Polska, t. I I , s. 109-138. 1962, Zarys planu d z i a ł a l n o ś c i i organizacji M i ę d z y n a r o d o w e j K o m i s j i do Badania K u l ­ tury L u d o w e j w Karpatach, Etnografia - c z . l , W r o c ł a w , s. 3 4 - 5 8 . podhalańskie, t. 2, K r a k ó w , s. 4 0 3 - 4 4 2 . 1972b, Z z a g a d n i e ń p r o c e s ó w k u l t u r o w y c h pogranicza etnicznego, Zeszyty UJ, nr 305, Prace Gładyszowa - t. V I , s. 15-40. 1972a, Dorobek p i ś m i e n n i c z y i d z i a ł a l n o ś ć bibliograficzna Juliusza Z b o r o w s k i e g o , [ w : ] J. Z b o r o w s k i , Pisma - Polska, 1963, K u l t u r a ludowa p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e j Opolszczyzny, [ w . ] M . G ł a d y s z (red.), Stare i Nowe Siolkowice, - Przemiany M . 1959, D z i a ł a l n o ś ć naukowa etnograficznych p l a c ó w e k muzealnych w okresie p o w o j e n n y m , Etnografia - Polski. t. 1, W r o c ł a w , s. 143-177. Etnograficzne, M . 1960, Wiedza ludowa 1963, B u d o w n i c t w o , Naukowe z. 6, s. 7 - 4 1 . o gwiazdach, Wrocław. [ w : ] M . G ł a d y s z (red.), Stare i Nowe Siolkowice, t. 1, W r o c ł a w , s. 3 4 9 - 5 0 8 . - 1976, B u d o w n i c t w o , [ w : ] M . Biernacka, B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , A . Kutrzeba-Pojna­ r o w a , W. Paprocka (red.), Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, W r o c ł a w , s. 2 7 9 - 3 2 7 . - 1978, Górnośląskie - 1984, B u d o w n i c t w o i struktura osadnicza, Etnografia Herma nowicz-Nowak budownictwo K. ludowe, Wrocław. Polska, t. X X V I I I , z. 1, s. 3 5 - 7 1 . 1976, O d z i e ż , [ w : ] M . B i e r n a c k a , B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , A . Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etnografia Polski. Przemiany t. 1, W r o c ł a w , s. 3 7 9 - 4 0 5 . - 1984, Strój ludowy, Etnografia Polska, t. X X V I I I , z. 1, s. 7 3 - 1 0 3 . kultury ludowej, �23 50 LAT Z A K Ł A D U E T N O L O G I I I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN - 1992, S t r ó j ludowy, [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Górale Beskidu Żywieckiego, Kraków, s. 7 1 - 9 6 . - 1997, Strój - 2000, Strój ludowy, [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Podhale. Górali Beskidu Śląskiego. Funkcje społeczno-kułturowe, Tradycja Warszawa. we współczesnej kulturze wsi, K r a k ó w , s. 2 4 5 - 3 0 3 . Jagiełłą - K . 1973, F o r m y s t ę p w Polsce i ich w y s t ę p o w a n i e , Lud, t. L I I , s. 2 1 3 - 2 4 3 . 1992, B u d o w n i c t w o ludowe, [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Górale Beskidu Żywieckiego, K r a k ó w , s. 4 9 - 7 2 . - 1994, N a r z ę d z i a do p r z e r ó b k i ziarna z b ó ż na w s i polskiej, Acta viensis, - N o 1553, Ethnologica, Universitatis Wratisla- z. 2, s. 163-235. 1995, D o m y z podcieniem s z c z y t o w y m , [ w : ] J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze skiego Atlasu - Etnograficznego, t. 2: Budownictwo, 1996, S t ę p y , [ w : ] J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze nego, t. 3: Pożywienie Kabzińska - i sprzęty z nim związane, I . 1991, Games of Mongolian 1999, Wśród Polaków „kościelnych na Białorusi, Pol­ do Polskiego Atlasu Etnograficz­ W r o c ł a w , s. 9 0 - 1 3 5 . Shepherds, Polaków". do W r o c ł a w , s. 4 1 - 6 2 . Warszawa. Wyznaczniki tożsamości etnicznej (narodowej) Warszawa. - 2000, Between Ethnic Group and N a t i o n , Etimología - 2 0 0 1 , U t o p i j n a idea s ł o w i a ń s k i e j j e d n o ś c i w ś w i e t l e p o d z i a ł ó w w ł o n i e Polona, v o l . 2 1 , s. 7-18. katolicyzmu i p r a w o s ł a w i a oraz k o n f l i k t ó w m i ę d z y „ s i o s t r z a n y m i K o ś c i o ł a m i " ( p r z y k ł a d S ł o w i a n w s c h o d n i c h i zachodnich), Etnografia - Polska, t. X L V , z. 1-2, s. 99-116. 2002, „ B y ć m o ż e m o g l i b y ś m y ż y ć r a z e m . . . " D i a l o g m i ę d z y j u d a i z m e m a c h r z e ś c i j a ń ­ stwem i zmiana modelu s ą s i e d z t w a , Etnografia Polska, t. X L V I , z. 1-2, s. 7 7 - 1 0 0 . К ł o d n i с к i Z . 1980, D i e Termine der Jahresfeuer i n Europa. E r l á u t e r u n g e n zur Verbreitungskarte, [ w : ] M . Zender (red.), Forschungen Nachbarlander, - zum Etnologischen Atlas Europas und seiner t. 1, Gottingen, s. 5 5 - 5 9 . 1988, D i e D y n a m i k des Wandels der traditionellen Sachkultur i n Polen, [ w : ] N . - A . B r i n geus (red.), Wandel der Volkskultur 60. Geburstag, - in Europa. Festschrift fiir Gunter Wiegelmann zum t. 1, Munster, s. 3 2 5 - 3 4 7 . 1992, Tradycyjne r y b o ł ó w s t w o ś r ó d l ą d o w e w Polsce. Zarys historii s p o s o b ó w , n a r z ę d z i i u r z ą d z e ń rybackich w ś w i e t l e metody retrogresywnej,y4c/a Universitatis Wratislaviensis, no 1318, W r o c ł a w , W r o c ł a w , s. 4 0 8 + 8 . - 1997, K u l t u r s t r ó m u n g e n zwischen E l b - und Weichselstromgebiete i n den letzten Jahrhunderten, [ w : ] J. V a ř e k a , M . H o l u b o v á , L . P e t r á ň o v á (red.), Evropský -jednota 1966), - v rozmanitosti. Sborník z 10. etnokartografického prostor25-29.111. Praha, s. 8 6 - 9 7 . [ w : ] I . B u k o w s k a - F l o r e ń s k a (red.), Studia Kopacz M. Kowalska symboliczne, Etnołogiczne i Antropologiczne, t. 5: Beskidu K r a k ó w , s. 2 7 - 4 8 . J. 1991, Taniec 1995, Koło Miejsca K a t o w i c e , s. 153-166. 1992, Gospodarka r o l n o - h o d o w l a n a , [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Górale Żywieckiego, - kulturní {Tresť 2 0 0 1 , M e t o d y geograficzna i retrogresywna w badaniach nad g e n e z ą tradycyjnej kultury, i wartości - sympozia bogów. drzewa życia. Ruch Uniwersalia kulturowe i taniec w mitach i obrzędach, w tańcu, Warszawa. Warszawa. 1999, R u c h o w e desygnaty transformacji osoby inicjowanej w c y k l u o b r z ę d ó w ludu M u r n g i n z Z i e m i A r n h e m a , Lud, t. L X X X V I I I , s. 133-154. - 2 0 0 1 , I n the B e g i n n i n g was the M o t i o n , Ethnologia - 2003, C z y potrzebne s ą nam o b r z ę d y p r z e j ś c i a , [ w : ] J. K o w a l s k a , S. S z y n k i e w i c z , Polona, v o l . 22, s. 18-44. R. T o m i c k i (red.), Czas zmiany, czas trwania. Studia Etnołogiczne, Kowalska-Lewicka i X X w. U p r a w a krzycy, Etnografia - Warszawa, s. 3 8 1 - 3 9 0 . A . 1961, Gospodarka i t r z e b i e ż ż a r o w a w Karpatach Polskich X I X Polska, t. V, s. 101-116. 1967, M ł o d z i e ż wiejska na Podhalu w pierwszej p o ł o w i e X I X w. ( w ś w i e t l e anonimowej relacji), Łódzkie Studia Etnograficzne, t. I X , s. 2 2 5 - 2 4 1 . �24 W A N D A PAPROCKA - 1971, D i e Volksnahrung der Bauern i n Polen, Acta Ethnographica ricas, Academiae - 1980, Hodowla - 1985, Wierzenia i zwyczaje z w i ą z a n e ze ś m i e r c i ą , [ w : ] t e j ż e ( r e d j , Studia ludowej i pasterstwo Beskidu w Beskidzie Sądeckiego, Kutrzeba-Pojnarowa Wrocław. z kultur)? A . 1959, Organizacja pracy etnograficznej w Polsce. Instytucje Polska, t. I I , s. 19-58. 1961, Atlas k u l t u r y ludowej Polski j a k o jedna z f o r m pracy etnograficznej, Polska, - Sądeckim, K r a k ó w , s. 5 3 - 8 9 . i w y d a w n i c t w a naukowe, Etnografia - Hunga- t. X X ( 1 - 2 ) , Budapest, s. 4 5 - 8 4 . Etnografia t. I V , s. 1 5 3 - 1 7 1 . 1962, Zagadnienie regionu w etnografii polskiej a w s p ó ł c z e s n e etnograficzne prace terenowe na obszarze p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e g o Mazowsza, [ w : ] tejże (red.), Kurpie. cza Zielona, - 1965, Z z a g a d n i e ń m e t o d y k i p o l s k i c h prac etnograficznych: czas i p r z e s t r z e ń w bada­ niach k u l t u r y l u d o w e j , Etnografia - Pusz­ t. 1, W r o c ł a w , s. 2 1 - 3 7 . 1968, Tradycyjna Mnichów społeczność powiatu Kwaśniewicz Polska, t. I X , s. 2 5 - 4 0 . wiejska w procesie krakowskiego, przemian współczesnych. Studium wsi Wrocław. K . 1974, Teoretyczne i metodologiczne aspekty b a d a ń nad z w y c z a j a m i ludo­ w y m i . Przyczynek do dyskusji nad „ S y n t e z ą etnografii P o l s k i " , Etnografia Polska, t. X V I I I , z. 2, s. 2 3 - 5 3 . - 1979, Doroczne i rodzinne zwyczaje na tle w s p ó ł c z e s n y c h p r z e o b r a ż e ń w s i p o d k r a k o w ­ skiej. Studium w s i Niegoszowice w w o j . k r a k o w s k i m , Prace Komisji Socjologicznej PAN, nr 44, K r a k ó w . - 1981, Z w y c z a j e i o b r z ę d y rodzinne, [ w : ] M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka (red.), Etnografia Polski. Przemiany - 1996, Zwyczaje doroczne górali - 1998, Zwyczaje doroczne polskich kultury ludowej, podhalańskich górali t. 2, W r o c ł a w , s. 8 9 - 1 2 6 . wczoraj karpackich, i dziś, N o w y S ą c z . Bielsko-Biała. L e h r U . 1982, Wierzenia demonologiczne we w s i Obidza w ś w i e t l e b a d a ń e m p i r y c z n y c h , Lud, t. L X V I , s. 113-149. - 1984, Psychologie and Socio-Religious Aspects o f Beliefs i n Supernatural Beings o f the Inhabitants o f the Carpathian Villages, Ethnologia - i m a g i i , [ w : ] A . Paluch (red.), Etnobotanika. Seminarium - Etnobotanicznego, v o l . 10, s. 9 1 - 1 0 7 . Materiały pierwszego Ogólnopolskiego K o l b u s z o w a 19-20 V I I 1980, W r o c ł a w , s. 5 7 - 8 2 . 2000, O b r z ę d o w o ś ć rodzinna, [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Podhale. nej kulturze - Polona, 1985, R o ś l i n y j a k o magiczne ś r o d k i apotropeiczne w polskiej d e m o n o l o g i i l u d o w e j Tradycja we współczes­ wsi, K r a k ó w , s. 3 0 5 - 3 4 3 . 2 0 0 1 , P a m i ę ć p o k o l e ń . Z b a d a ń nad p r o b l e m a t y k ą s t a r o ś c i we wsiach karpackich, Lud, t. L X X X V , s. 4 5 - 5 7 . M а к u 1 s к i J. K . 1963, Geneza B u s z m e n ó w na podstawie b a d a ń archeologicznych i etnogra­ ficznych, - Etnografia Polska, t. V I I , s. 192-298. 1964, Przemiany struktury s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z e j t e r e n ó w Puszczy Zielonej w okresie od X V w i e k u do u w ł a s z c z e n i a , [ w : ] A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Kurpie. Puszcza Zie­ lona, t. 2, W r o c ł a w , s. 19-37. - 1965, H i s t o r i a b a d a ń etnograficznych Sahary na tle historii o g ó l n e j penetracji tej p u s t y n i , Etnografia - Polska, turze i sztuce. - t. I X , s. 3 4 7 - 3 8 7 . 1967a, P o j ę c i e „ p r o c e s u historycznego" w etnografii, [ w : ] Proces (Materiały z konferencji naukowej, historyczny w litera­ 1965), Warszawa, s. 3 0 8 - 3 3 2 . 1967b, Wprowadzenie historyczne do z a g a d n i e ń w s p ó ł c z e s n e j Sahary, Etnografia Polska, t. I X . s. 2 8 5 - 3 0 9 . Małkowska К . 1966a, Problemy akulturacji w e t n o l o g i i a m e r y k a ń s k i e j , Etnografia Polska, t. X , s. 6 1 - 7 2 . - 1966b, Potlach. Jego rola w kulturze Indian p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e g o w y b r z e ż a Kanady, Etnografia Polska, t. X , s. 3 3 9 - 3 7 4 . �25 50 LAT Z A K L A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN - 1969, U w a g i o m o d e l u , Etnografia Markowska terenie B u ł g a r i i , Etnografia Polska, - 1964, Rodzina w środowisku - 1970, Rodzina wiejska - t. X I I I , z. 1, s. 1 1 - 2 1 . t. V I , s. 2 2 6 - 2 3 9 . wiejskim. na Podlasiu Studium wsi podkrakowskiej, 1864-1964, Wrocław. Wrocław. 1972a, M a ł ż e ń s t w o w tradycyjnej i w s p ó ł c z e s n e j kulturze wiejskiej, [ w : ] Studia z zakresu socjologii, - Polska, D . 1962, K i l k a u w a g o procesie zanikania nomadzkich migracji pasterskich na etnografii i historii, ofiarowane Kazimierzowi Dobrowolskiemu, Kraków. 1972b [ w s p ó ł a u t o r s t w o z I . N i z i ń s k ą ] , Podstawowe z a j ę c i a l u d n o ś c i w s i Gramada. R o l n i c t w o i h o d o w l a , Etnografia Matuszewska-Kohut nicka Polska, t. X V I , z. 1, s. 11-54. В . 1959, Z b a d a ń nad k u l t u r ą m a t e r i a l n ą l u d n o ś c i wiejskiej o k o l i c I n o w r o c ł a w i a , [ w : ] A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Z badań ludowym w Wielkopolsce (1954-1957), nad budownictwem Warszawa, s. 5 7 - 6 5 . - 1966, E k o n o m i c z n e podstawy k u l t u r y Indian Prerii, Etnografia - 1967, Z d z i e j ó w r o z w o j u f o r m b u d o w n i c t w a l u d ó w k o c z o w n i c z y c h A m e r y k i P ó ł n o c n e j . N a m i o t „ t i p i " , Etnografia Polska, M i s i ń s к a M . 1958a, Tkactwo - Warszawa. Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego, Prace Seria Etnograficzna, nr 6, Ł ó d ź . 1966, Tradycyjny s p ł a w drewna g ó r n ą O d r ą w drugiej p o ł o w i e X I X i w X X w., [ w : ] i Nowe Siolkowice, t. 2, W r o c ł a w , s. 2 6 1 - 2 8 0 . 1967, D a w n e i w s p ó ł c z e s n e formy w s p ó ł d z i a ł a n i a i p o m o c y wzajemnej we w s i Waks­ mundzie na Podhalu, Łódzkie - t. X I , s. 3 6 6 - 3 8 4 . w Rzeczycy, M . G ł a d y s z (red.), Stare - t. X , s. 2 8 1 - 3 0 0 . 1962, T r a d y c y j n y s p ł a w drewna w Polsce (druga p o ł o w a X I X w. i w i e k X X ) , i Materiały - Polska, Studia Etnograficzne, t. I I , Ł ó d ź , s. 139-155. 1971, Podhale dawne i w s p ó ł c z e s n e (wybrane zagadnienia), Prace Archeologicznego Nizińska i Etnograficznego w Łodzi, i Materiały Muzeum Seria Etnograficzna, nr 15, Ł ó d ź . I . 1957, Badania nad l u d o w ą k u l t u r ą Podhala w latach 1 9 5 1 - 1 9 5 6 , Lud, t. X L I V , s. 5 0 0 - 5 1 1 . - 1958, Z b a d a ń nad r z e m i o s ł e m w S i o ł k o w i c a c h Starych, Etnografia Polska, t. I , s. 1 6 2 - 1 8 7 . - 1963 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z A . Z a m b r z y c k ą - K u n a c h o w i c z ] , R z e m i o s ł o , [w:] M . G ł a d y s z (red.), Stare i Nowe Siolkowice, t. 1, W r o c ł a w , s. 177-348. - 1966, Budownictwo wiejskie - 1968, Regularities and Parallels i n Cultural Processes Study o f the Village o f Gramada we wsi Ciche, in North-West Bulgaria, [ w : ] Poland gical Olędzki and Ethnological J. Sciences, pow. Nowy Targ, W r o c ł a w . at the 8th International Congress of Anthropolo­ W r o c ł a w , s. 156-170. 1962, R y b o ł ó w s t w o na terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej od k o ń c a X I X w. do p o ł o w y X X w i e k u , [ w : ] A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Kurpie. Puszcza Zielona, t. I , W r o c ł a w , s. 139-274. - 1964, Pasiecznictwo na terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej od k o ń c a X I X w. do po­ ł o w y X X w i e k u , [ w : ] A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Kurpie. Puszcza Zielona, t. I I , W r o c ł a w , s. 1 7 5 - 2 1 1 . - 1965, Przemiany funkcji mieszkania w ż y c i u l u d n o ś c i K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej od k o ń c a X I X w. do p o ł o w y X X w i e k u , [ w : ] A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Puszcza Zielona, - 1970, Sztuka Kurpiów, - 1971, Kultura Paprocka ludności W. 1975, Współczesne 1986, Kultura - 1993, Myszyniec. - Wrocław. artystyczna - i tradycja kurpiowskiej, przemiany Studium z dziejów Wrocław. wsi kurpiowskiej, ludowa w polskiej miasta, Wrocław. myśli humanistycznej XIX i XX w., W r o c ł a w . Warszawa. 1998, S z k o l n i c t w o b i a ł o r u s k i e na kresach W s c h o d n i c h w ś w i e t l e p o l i t y k i m n i e j s z o ś c i o ­ wej I I Rzeczypospolitej, Etnografia - Kurpie. t. I I I , W r o c ł a w , s. 2 2 5 - 2 6 4 . Polska, t. X L I I , z. 1-2, s. 5 1 - 7 2 . 2 0 0 1 , B i a ł o r u s k i e organizacje s p o ł e c z n o - k u l t u r a l n e na Kresach W s c h o d n i c h w I I Rze­ czypospolitej, Etnografia Polska, t. X L I I I , z. 1-2, s. 6-20. �26 W A N D A PAPROCKA P a r a d o w s k a M . 1992, Wkład skiej, Warszawa. Polaków w rozwój cywiłizacyjno-kulturowy Ameryki Łaciń­ - 1998a, Bambrzy. Mieszkańcy dawnych wsi miasta Poznania, P o z n a ń . - 1998b, Wszystko dla Boga i Polonii. Życie i dzieło ks. Ignacego Posadzego, Poznań. - 2000, Święty Wojciech w tradycji ludowej, P o z n a ń . - 2 0 0 1 , Krzysztof Arciszewski. Admirał wojsk holenderskich w Brazylii, Wrocław. P o s e r n - Z i e l i ń s k i A . 1972, Ruchy społeczne i religijne Indian hiszpańskiej Ameryki Połu­ dniowej, W r o c ł a w . - 1982, Tradycja a etniczność. Przemiany kultury Polonii amerykańskiej, Wrocław. - 1985, W krainie - 1995, Studia etniczne w polskiej etnologii po 1945 r. U w a r u n k o w a n i a , konteksty i nurty, Lud,\. L X X V I I I , s. 2 9 3 - 3 1 6 . Inkarri. Szkice etnołogiczne o Peru, Wrocław. - 1999, L a fiesta del yamor. Etnicidad, t r a d i c i ó n y conflictos é t n i c o s en Otavalo, Ecuador, [ w : ] K . K o o n i n g s , P. Silva (red.), Construcciones étnicas y dinámica sociocultural en America Latina, Quito, s. 107-124. P o s e r n - Z i e l i ń s k a M . 1972, Peyotyzm. Religia Indian Ameryki Północnej, Wrocław. - 1977 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z A . P o s e m - Z i e l i ń s k i m ] , Indiańskie wierzenia i rytuały, W r o c ł a w . - 1979, N a t i v e Religions and E t h n i c i t y o f A m e r i c a n Indians i n the U S A , Ethnologia Polona, v o l . 5, s. 7 5 - 9 8 . - 1982, The A m e r i c a n I n d i a n Culture and the A m e r i c a n C i v i l i z a t i o n i n the Ideologies o f N a t i v e Socio-Religious M o v e m e n t s , Ethnologia Polona, v o l . 8, s. 199-210. - 1988, R e f o r m y religijne D e l a w a r ó w j a k o p r ó b a reintegracji s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e j (2 p o ł . X V I I I - p o c z . X I X w . ) , Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1, s. 3 1 - 4 7 . S z c z e p a n i a k - K r o l l A . 2 0 0 1 , Sabat w kulturze ludowej Pomorza, Nasze Pomorze, nr 3, s. 7-15. - 2 0 0 1 , The K o l l e r F a m i l y o f P o z n a ń , Ethnologia Polona. v o l . 22, s. 1 1 7 - 1 3 1 . - 2002a, Bamberska rodzina B a j e r l e i n ó w - jej w k ł a d w h i s t o r i ą i k u l t u r ę Poznania, Etno­ grafia Polska, t. X L V I , z. 1-2. s. 163-180. - 2002b, Las miejscem d z i a ł a ń czarownic, [ w : ] W. Ł y s i a k (red.), Las w kulturze polskiej, P o z n a ń , s. 6 2 3 - 6 2 9 . - 2002c, The Problem o f E m i g r a t i o n f r o m Bamberg to Poland, Russia, and H u n g a r y i n the 18 Century, Ethnologia Polona, v o l . 23, s. 85-112. S t a w a r z A . 1989, Przemiany k u l t u r y ludowej okolic Grodziska M a z o w i e c k i e g o w X I X - X X w i e k u , [ w : ] J. Kazimierski (red.), Dzieje Grodziska Mazowieckiego, Warszawa, s. 2 9 7 - 3 1 9 . - 1989, 10-lecie b a d a ń nad k u l t u r ą ś r o d o w i s k a robotniczego Ż y r a r d o w a . Stan obecny, potrzeby i perspektywy r o z w o j u prac badawczych, Łódzkie Studia Etnograficzne, t. X X I X , s. 7-15. th - 1989, Z b a d a ń nad ż y c i e m codziennym r o b o t n i k ó w ż y r a r d o w s k i c h w X I X i p o c z ą t k a c h X X w i e k u , Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, nr 1, s. 1 3 1 - 1 6 1 . - 1989, Zwyczaje rodzinne r o b o t n i k ó w ż y r a r d o w s k i c h w X I X i na p o c z ą t k u X X w i e k u , Zaranie Śląskie, R. L I I , z. 3/4, s. 4 8 1 - 5 2 0 - 1993, H a l t u n g e n der Dorfbewohner zur Gegenwarstkultur i n Polen. Dargenstellt aus Forschungen i n der R e g i o n Mazowsze, [ w : ] S. N e u m a n n (Hrsg.), Volksleben und Volkskultur in Vergangenheit und Gegenwart, Bern, s. 183-193. S z r o m b a - R y s o w a Z. 1969, Proletariat rolny w społeczności wiejskiej {na przykładzie wsi Dzierżysławice w powiecie Prudnik), Opole. - 1976 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z A . K o w a l s k ą - L e w i c k ą ] , P o ż y w i e n i e , [ w : ] M . B i e r n a c k a , B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , A . Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t . l , W r o c ł a w , s. 3 5 5 - 3 7 8 . - 1978, Pożywienie ludności wiejskiej na Śląsku, W r o c ł a w . 1981, Zwyczaje towarzyskie, zawodowe i o k o l i c z n o ś c i o w e , [ w : ] M . Biernacka, M . Fran­ kowska, W. Paprocka (red.), Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, W r o c ł a w , s. 155-180. �27 50 LAT Z A K Ł A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I ETNOLOGII PAN - 1988, Przy wspólnym stole. Z obyczajowości współczesnej wsi karpackiej, S z y n k i e w i c z S. 1981, Rodzina pasterska w Mongolii, Wrocław. - 1984, Herosi - 1992, Pokrewieństwo. Studium etnologiczne, Warszawa. 1993 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z T. P o t k a ń s k i m ] , The Social Context Mongolian Pastoral Economy, Brighton. tajgi. Mity legendy, obyczaje Jakutów, Wrocław. Warszawa. of Liberalisation of the - 1997, Z r ó ż n i c o w a n i e etniczne C h i n , Sprawy Narodowościowe, t. V I , z. 1 (10), s. 4 3 - 1 1 4 . T o m i c k i R. 1975 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z J. T o m i c k ą ] Drzewo życia. Ludowa wizja świata i czło­ wieka, Warszawa. - - Turnau 1984, Tenochtitlan 1521, Warszawa. 1990, Ludzie i bogowie. Indianie meksykańscy wobec Hiszpanów we wczesnej fazie konkwisty, W r o c ł a w . 1995, Wczesne ź r ó d ł a w i e d z y o A m e r y c e w Polsce: Jan Dantyszek i „ D e k a d y N o w e g o Ś w i a t a " (1516) Pietra M a r t i r e ' a d ' A n g h i e r y , Etnografia Polska, t. X X X I X , z. 1-2, s. 7 7 - 1 0 7 1998, M i ę d z y S c y l l ą p o g a ń s t w a a C h a r y b d ą c h r z e ś c i j a ń s t w a : i n d i a ń s c y arystokraci z Tetzcoco ( N o w a Hiszpania) w 1539 roku. Studium mikroetnohistoryczne, Etnografia Polska, t. X L I I , z. 1-2, s. 107-140. I . 1991 a, History of Knitting of Dress Before in Central Mass Production, and Eastern Warszawa. Europe from th - 1991b, History Warszawa. 16 to 18"' Cen tit iy, - 1991c, Ubiór narodowy w dawnej Rzeczypospolitej, Warszawa. 1994, European Occupational Dress from 14"' to 18"' Century, Warszawa - 1997, Hand-felting in Europe and Asia from the Middle Ages to the 20"' century, Warszawa. Tylkowa D . 1976, W y p o s a ż e n i e m i e s z k a ń , [ w : ] M . Biernacka, В . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , A . Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, W r o c ł a w , s. 3 2 9 - 3 5 2 . - 1978, Zdobywanie i użytkowanie wody we wsiach Beskidu Śląskiego, Kraków. - 1981, W i e d z a ludowa, [ w : ] M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka (red.), Etnogra­ fia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, W r o c ł a w , s. 7 1 - 8 8 . - 1989, Medycyna Wrocław. ludowa w kulturze wsi Karpat Polskich. - 2000, L e c z n i c t w o ludowe, [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Podhale. kulturze wsi, K r a k ó w , s. 3 8 5 - 4 1 9 . U r b a ń s k a A . 1997, Koncepcja mimesis R e n é Girarda, Etnografia s. 2 1 - 4 5 . Tradycja Tradycja Polska, i współczesność, we współczesnej t. X L I , z. 1-2, - 2000, K u l t bohatera religijnego na p r z y k ł a d z i e św. Wojciecha, Etnografia Polska, t. X L I V , z. 1-2, s. 139-154. - 2 0 0 1 , The Centres o f St. Wojciech Cult i n Poland, Etimología Polona, v o l . 22, s. 4 0 - 6 5 . - 2002a, Etnologiczne spojrzenie na k u l t św. Wojciecha w s p o ł e c z e ń s t w i e p o l s k i m k o ń c a X X w i e k u , [ w : ] J. Baniak (red.), Katolicyzm polski na przełomie wieków. Teologiczny, instytucjonalny i wspólnotowy wymiar Kościoła, P o z n a ń , s. 2 4 1 - 2 5 0 . - 2002b, Osiedla u c h o d ź s t w a t y b e t a ń s k i e g o w indyjskich Himalajach: funkcjonowanie i organizacja, [ w : ] J. D e r l i c k i , W. L i p i ń s k i (red.), Pierwsze narody. Społeczności rdzenne i idea tubylczości we współczesnym świecie, Warszawa, s. 157-166. W o ź n i a k A . 1983, Dittrichowie a kultura robotnicza - 1987, Kultura mazowieckiej wsi pańszczyźnianej zagadnienia), Wrocław. - Żyrardowa, Żyrardów. XVIII i początku XIX wieku (Wybrane 1992, Z d z i e j ó w diaspory g r u z i ń s k i e j w Polsce, Etnografia Polska, t. X X X V I , z. 1, s. 8 1 - 9 8 . - 1996, Z b a d a ń nad P o l o n i ą g r u z i ń s k ą drugiej p o ł o w y X I X i p o c z ą t k u X X w i e k u , Etno­ grafia Polska, t. X I , z. 1-2, s. 2 5 5 - 2 7 5 . �28 W A N D A PAPROCKA - 2002, N a peryferiach Grochowa. Z b a d a ń nad ż y c i e m codziennym G o c ł a w i a w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , Kwartalnik Historii Z a m b r z у с к а А . 1958, Przegląd Kultury bibliografii Zambrzycka-Kunachowicz Materialnej, etnograficznych, t. L , nr 2, s. 155-182. Warszawa. A . 1961, W s p ó ł c z e s n e sposoby nabywania u m i e j ę t n o ś c i w r z e m i o ś l e w i e j s k i m na Podhalu w latach 1945-1960, Etnografia - Siołkowice, - t. V, s. 117-134. i Nowe t. 1, W r o c ł a w , s. 177-348. 1967, Odrobki Owsiszcze, - Polska, 1963 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z I . N i z i ń s k ą ] , R z e m i o s ł o , [ w : ] M . G ł a d y s z (red.), Stare jako powiat 1971, Rzemiosło raciborskim, forma współdziałania Racibórz), Opole. gospodarczego we wsi robotniczo-rolniczej. na wsi (na przykładzie Na przykładzie wsi Owsiszcze w wsi powiecie Opole. PRACE ZBIOROWE: 1962, A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Kurpie. Puszcza 1963, M . G ł a d y s z (red.), Stare i Nowe Siołkowice, 1964, A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Kurpie. 1964, K . D o b r o w o l s k i (red.), La Pologne logiąues et Ethnologiąues, 1965, A . Kutrzeba-Pojnarowa Puszcza t. 2, W r o c ł a w . International des Sciences Antropo- Wrocław. (red), Kurpie. 1968, W. D y n o w s k i (red.), Poland Sciences, t. 1, W r o c ł a w . Zielona, au VII Congres Puszcza 1966, M . G ł a d y s z (red.), Stare i Nowe Siołkowice, Ethnological Zielona, t. 1, W r o c ł a w . Zielona, t. 3, W r o c ł a w . t. 2, W r o c ł a w . at the 8"' International Congress of Anthropological and Wrocław. 1969, W. D y n o w s k i (red.), Studia mongolskie, 1973, M . Frankowska (red.), Z badań Wroclaw. nad społeczeństwem i kulturą Mongolii. Studia mongol­ skie, W r o c ł a w . 1976, M . Biernacka, B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , A . Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etno­ grafia Polski. Przemiany 1978, J. Burszta (red.), Poland logical Sciences, kultury ludowej, t. 1, W r o c ł a w . at the 10"' International Congress of Anthropological 1981, M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka (red.), Etnografia ludowej, Ethno­ Polski. Przemiany kirftwy t. 2, W r o c ł a w . 1985, A . K o w a l s k a - L e w i c k a (red.), Studia z kultury 1991, D . T y l k o w a (red.), Górale Beskidu Żywieckiego, ludowej rozstrzygania, Beskidu Sądeckiego, Wrocław. Kraków. 1996, I . K a b z i ń s k a - S t a w a r z , S. Szynkiewicz (red.), Konflikty etniczne. Źródła - typy - sposoby Warszawa. 2000, D . T y l k o w a (red.), Podhale. Tradycja we współczesnej kulturze 2003, J. K o w a l s k a , S. Szynkiewicz, R. T o m i c k i (red.), Czas zmiany łogiczne, and Wrocław. wsi, K r a k ó w . czas trwania. Warszawa. POLSKI ATLAS ETNOGRAFICZNY: 1958, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny, zeszyt p r ó b n y , Warszawa. 1964, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny, z. 1, Warszawa. 1965, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny, z. 2, Warszawa. 1968, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny, z. 3, Warszawa. 1971, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny, z. 4, Warszawa. 1974, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny, z. 5, Warszawa. 1981, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny, z. 6, Warszawa. Studia etno­ �50 LAT Z A K Ł A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN 29 KOMENTARZE DO POLSKIEGO A T L A S U ETNOGRAFICZNEGO: 1993, J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze i hodowla, do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 1: Rolnictwo do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 2: Budownic­ do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 3: Pożywienie cz. 1-2, W r o c ł a w . 1993, J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze two, W r o c ł a w . 1996, J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze i sprzęty z nim związane, Wrocław. 1997, J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze i komunikacja, 1999, J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze obrzędy do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 4: Transport do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 5: Zwyczaje, Wrocław. i wierzenia pogrzebowe, Wrocław. W A N D A PAPROCKA F I F T Y Y E A R S OF T H E E T H N O L O G Y D E P A R T M E N T A T T H E I N S T I T U T E OF E T H N O L O G Y A N D A R C H A E O L O G Y O F T H E P O L I S H A C A D E M Y OF S C I E N C E S Summary I n 2003 i t is fifty years since the Institute o f H i s t o r y o f M a t e r i a l Culture was established whose integral part has been the Department o f Ethnology. The article is the presentation o f the history o f its scholarly activities w i t h i n that period, results o f researches and studies, achieve­ ments in p u b l i s h i n g , international contacts and the development o f its staff. There have been several directions and orientations that can be distinguished i n scholarly activities o f the Department. I n the first period regional ethnographic monographies were pre­ pared, some o f them referring to research projects initiated before the W W I I . Other research subjects were new and concerned social and cultural processes peculiar to p o l i t i c a l and economic changes o f the 50ties and 60ties: displacements and migrations o f the Polish population f r o m the eastern territories (annexed by the Soviet state after 1945) to western and northern parts o f Poland, migrations o f the rural population to towns, changing social structure o f the peasant class, changes i n agriculture. To the achievements o f that first period belonged a number o f ethnographic monographies o f particular regions o f die country: Masovia, Upper Silesia, the Carpathian region, W i e l k o p o l s k a (western Poland) and K u j a w y . I n the sixties, after the section o f general ethnography had been established the research w o r k as extended to other countries and nations. The field research was carried out i n B a l k a n countries, namely B u l g a r i a and Yugoslavia, i n M o n g o l i a , i n India, i n N o r t h and Central A m e r i c a . The re­ sults o f a l l those studies have been published i n the Department's periodicals "Etnografia Polska", " B i b l i o t e k a Etnografii P o l s k i e j " and "Ethnologia Polona". Twenty five years after the beginning o f the Department big, t w o volume, collective synthetic w o r k was published entitled: Etnografia Poland. Changes of Folk Culturo), Polski. Przemiany Kultury Ludowej {Ethnography of v o l . 1 - 1976, v o l . 2 - 1980. The w o r k meets the demands o f new theoretical approaches and scientific standards i n anthropology. I n the 80ties most o f i n d i ­ vidual works o f scholars w o r k i n g for the Department appeared (see: bibliography o f selected w o r k s ) . I n the T h i r d Republic, (i.e. after the political and economic system i n Poland had been changed) it became possible to extend the range o f research topics. They included first o f all those concerning ethnic and national minorities, ethnic and national consciousness, cultural identity, ethnic conflicts �30 W A N D A PAPROCKA etc. Researches were undertaken on the areas o f former Soviet U n i o n and especially those w h i c h , before the W W I I had belonged to Polish state. Problems o f ethnicity were also studied, (for the first time i n Polish ethnology) i n China. I n Kazakhstan and i n the Irkutsk district, people o f Polish o r i g i n were the subject o f interesting studies. Research was carried out on groups o f people o f German descent w h o had settled near P o z n a ń (western Poland) i n the 18th century. W i t h i n the period o f fifty years 46 volumes o f "Etnografia Polska" have been published, 55 v o l ­ umes o f " B i b l i o t e k a Etnografii Polskiej", 23 volumes o f "Ethnologia Polona", 5 issues o f "Polski Atlas Etnograficzny" (Polish Ethnographic Atlas) and 6 volumes o f "Commentaries to the Atlas". Translated by Anna Kuczy ńska-Skrzyрек � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/645dc667d7fd761ffd49d8d5e3d353db.pdf bbdd0807d5510020193d0b1adc088a91 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1726 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1597 Title A name given to the resource Korespondencja między Adamem Fischerem a Dymitrem Konstantynowiczem Zieleninem. / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.31-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew; Rieszetow, Aleksander M. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I : 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ZBIGNIEW JASIEWICZ Instytut E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i Kulturowej U n i w e r s y t e t u A d a m a M i c k i e w i c z a w Poznaniu ALEKSANDER M . RIESZETOW M u z e u m A n t r o p o l o g i i i Etnografii i m . Piotra W i e l k i e g o R A N w S. Petersburgu KORESPONDENCJA MIĘDZY A D A M E M FISCHEREM A DYMITREM KONSTANTYNOWICZEM ZIELENINEM. Z MATERIAŁÓW ARCHIWUM NAUKOWEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO WE WROCŁAWIU I A R C H I W U M ROSYJSKIEJ A K A D E M I I N A U K W S A N K T PETERSBURGU Celem naszym jest udostępnienie listów wymienionych między dwoma wy­ bitnymi etnologami: polskim, Adamem Fischerem (1889-1943) i rosyjskim, Dymitrem Konstantynowiczem Zieleninem (1878-1954). Korespondencja ta jest zatem interesująca dla historii dwóch etnologii narodowych: polskiej i rosyjskiej. Dramatyzmu listom A. Fischera nadaje fakt, że pisane były również po zajęciu Lwowa przez Związek Radziecki w roku 1939. Listy pisane przez uczonych stanowią ważne źródło historyczne. Zaletą listów, podobnie jak i innych dokumentów osobistych jest to, że w inny sposób w porównaniu z pracami naukowymi, często bardziej wyraziście, przedstawiają poglądy naukowe i opinie o środowisku naukowym. Są niezastąpione w bada­ niach biograficznych. Ukazują uczonego jako uczestnika zarówno historii małej, związanej z codziennością, jak i wielkiej. Informują często o faktach nie utrwa­ lonych w innego rodzaju źródłach. Są oczywiście świadectwami subiektywnymi, zależnymi od osobowości autorów, warunków ich pracy i życia, w tym warun­ ków ekstremalnych, które stały się udziałem A. Fischera, celów prowadzenia korespondencji, a także od osoby ją odbierającej. Listy A. Fischera odnalezione zostały w Archiwum Filii Rosyjskiej Akademii Nauk w S. Petersburgu, nato­ miast listy i kartka D.K. Zielenina w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzy­ stwa Ludoznawczego we Wrocławiu . Informacji o podstawowych opracowaniach omawiających działalność nauko­ wą i życie D.K. Zielenina dostarcza m.in. ostatnio opublikowany komentarz do jego korespondencji z Kazimierzem Moszyńskim (Rieszetow, Jasiewicz 2001, s. 277n). Działalność ta obejmowała również, co jest dla nas szczególnie intere­ sujące, przygotowanie pracy Naród polski, zawierającej charakterystykę kultury 1 1 A r c h i w u m Rosyjskiej A k a d e m i i N a u k , fond 849 ( D . K . Zelenina), opis 3, delo 431 i 526; A r c h i w u m N a u k o w e Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, sygn. 599. �32 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW narodowej, etnografii, folkloru, literatury, historii, ekonomiki i geografii Polski. Praca ta znajdowała się w planach Instytutu Etnografii Akademii Nauk ZSRR i miała zostać ukończona w 1947 roku (Frankowski 1948-1951, s. 7-8). Nigdy jednak nie ukazała się drukiem. A. Fischer nie doczekał się, jak dotąd, całościowego przedstawienia prac na­ ukowych i kolei życia. Dostępny jest jednak życiorys, obszerny nekrolog oraz bio­ gram, omówienie jego badań folklorystycznych, a także przegląd wyboru otrzy­ manych przez niego listów . Zasługi A. Fischera jako nauczyciela akademickiego oraz organizatora życia naukowego: kierownika Katedry Etnologii na Uniwersyte­ cie im. Jana Kazimierza we Lwowie, sekretarza Towarzystwa Ludoznawczego i redaktora „Ludu", odnotowują opracowania dziejów lwowskiego ośrodka uniwer­ syteckiego i Towarzystwa (patrz m.in.: Czekanowski 1946, s. 33-88; 1956, s. 21n; Falkowski 1933, s. 183-192; Kronika... 1997, s. 35n; por. Armon 2001, s. 21n). Dalszym studiom nad tą postacią sprzyjać będą rozwinięta przez A. Fischera biblioteka i założone archiwum Towarzystwa, zawierające m.in. jego dokumenty osobiste i wydawnicze, ochronione przez niego w znacznej części w czasie I I woj­ ny światowej i przewiezione przez jego rodzinę po wojnie ze Lwowa do Polski (Gerlach-Kłodnicka, Kłodnicki 1997, s. 159-163; Suchecka 1997, s. 163-166) . Adam Fischer studiował romanistykę na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie pod kierunkiem Edwarda Porębowicza, zwolennika metody porównaw­ czej w badaniach celtyckich, germańskich i romańskich pieśni ludowych. Dokto­ rat z tego zakresu uzyskał w roku 1912. W roku 1921 habilituje się na Uniwersy­ tecie Jana Kazimierza z etnologii pod kierunkiem Jana Czekanowskiego. W roku 1924 mianowany został profesorem nadzwyczajnym tego Uniwersytetu, co umożliwiło wyodrębnienie z Zakładu Antropologiczno-Etnologicznego oddziel­ nego Zakładu Etnografii i Etnologii. W roku 1930 powołany został na stanowi­ sko profesora zwyczajnego Uniwersytetu Jana Kazimierza, w latach 1934-1935 pełnił funkcję Dziekana Nauk Humanistycznych tego Uniwersytetu (Czekanowski 1956, s. 21n; Falkowski 1933, s. 183; Gajek 1948, s. 18). Pracę na Uniwersytecie Adam Fischer łączył z działalnością w Towarzystwie Ludoznawczym, w którym od roku 1910 pracował jako sekretarz i członek ko­ mitetu redakcyjnego oraz sekretarz „Ludu", od roku 1912 jego redaktor. Wydał w sumie 20 tomów Ludu (tomy od 16 z roku 1910 do 35 z roku 1938), nadając mu charakter nowoczesnego, naukowego czasopisma etnologicznego, odpowia­ dającego standardom europejskim. Powołał serię Prace Etnograficzne, która pozwoliła na uwolnienie Ludu od dominacji opisowego materiału etnograficznego i zredagował 5 jej tomów (1934-1939). Wzbogacił bibliotekę i stworzył archi­ wum Towarzystwa Ludoznawczego. J. Czekanowski napisał: „Tej jego niesamo­ witej aktywności zawdzięcza Towarzystwo dosłownie wszystko. Jedynie dzięki niej mogło przetrwać wszystkie wstrząsy spowodowane przez katastrofę dwu 2 3 2 Gajek J. Życiorys A. Fischera, A r c h i w u m N a u k o w e P T L , sygn. 390 ( r ę k o p i s niekompletny, przerwany na s. 8); Gajek 1946; 1948; Simonides 1997; Suchecka 2 0 0 1 . 3 Patrz t e ż : Staszczak 1955. �33 KORESPONDENCJA MIĘDZY A. FISCHEREM A D. K. Z I E L E N I N EM potwornych wojen" i dalej: „Towarzystwo Ludoznawcze - to był Fischer i tylko Fischer" (Czekanowski 1946, s. 57, 74). Niezwykle szeroki i ważny dla rozwoju etnologii i folklorystyki polskiej był zakres prac naukowych A. Fischera. Uznany przez Juliana Krzyżanowskiego za „folklorystę z prawdziwego zdarzenia" a później za „zawodowego etnografa" (Krzyżanowski 1971, s. 633; 1980, s. 178; za: Simonides 1997, s. 29), przez Dorotę Simonides określony mianem „twórcy nowoczesnej nauki o folklorze" w Polsce (Simonides 1997, s. 35n), zajmował się pieśniami i widowiskami ludo­ wymi, koncentrując uwagę na próbach ustalenia, za pomocą metody porównaw­ czej, zmienności ich form i dotarcia do pierwotnego wątku. Swoimi zaintereso­ waniami obejmuje podania i bajki oraz opowiadania ludowe, analizując nie tylko ich teksty, ale również kontekst historyczny i kulturowy. W stosowanej metodzie łączy komparatystykę folklorystyczną z założeniami szkoły fińskiej i szkoły geograficzno-historycznej, uzupełniając je doświadczeniami francuskiej szkoły socjologicznej (Simonides 1997, s. 36n.). Jako etnolog A. Fischer gromadzi i opracowuje wierzenia i zwyczaje ludowe. Rejestruje także, ale przede wszystkim porządkuje, materiały z zakresu ludowej kultury materialnej. Związany z kształceniem studentów etnologii i zaintereso­ wany wprowadzeniem etnologii do programów szkół średnich, pisze podręcznik etnografii Polski (Fischer 1926) i szereg innych prac o celach także dydaktycz­ nych. Pozostając pod wpływem szkoły kulturowo-historycznej, a w ramach tej szkoły Jana Czekanowskiego, prowadzi badania zmierzające do wyznaczenia granic i wskazania różnic między regionami, a także powiązania grup etnicznych z zespołami odpowiadających im kultur ludowych. Publikuje szereg monografii regionów i grup etnicznych, współczesnych i historycznych, charakteryzowanych poprzez właściwe im cechy kultury ludowej: Polaków, Rusinów, Kaszubów, Łuży­ czan, Połabian, Prusów (Fischer 1931-1934; 1932; 1937). Lud i kulturę ludową uznaje za podstawę etnicznie traktowanego narodu i kultury narodowej . Choć trudno uznać go za odkrywczego w zakresie badań etnicznych to właśnie on, jako jeden z nielicznych etnologów polskich okresu międzywojennego, w swoich pracach korzysta ze statystyk etnicznych i posługuje się mapami etnicznymi. Zajmuje się badaczami zasłużonymi dla polskiej i , szerzej, słowiańskiej etno­ grafii, próbuje wyodrębnić i sprecyzować zakres etnografii i etnologii i ustalić ich stosunek do antropologii i folklorystyki oraz wprowadzić je do szkół średnich, omawia stan polskiej etnologii, publikuje setki recenzji, zaopatruje bibliografie europejskie w wykazy prac polskich. Ze względu na wielość prowadzonych przez niego prac: badania naukowe, kierowanie instytucjami naukowymi, dydaktyka 4 5 4 W Ludzie polskim n a p i s a ł : „ L u d b o w i e m w c i e l a w sobie najistotniejsze cechy narodowe i zachowuje n a j d ł u ż e j c z y s t o ś ć p l e m i e n n ą narodu [...] nawet w tych w y p a d k a c h , gdy brak m u d o k ł a d n e g o poczucia w ł a s n e j n a r o d o w o ś c i , o ż y w i a on organizm k a ż d e g o narodu i stanowi j e g o p o t ę ż n a p o d s t a w ę " (Fischer 1926, s. 8). 5 Warto o d n o t o w a ć n i e z n a n ą d o t ą d o d p o w i e d ź A . Fischera na a n k i e t ę w sprawie zakresu ter­ m i n ó w i relacji m i ę d z y a n t r o p o l o g i ą , etnologią, e t n o g r a f i ą i folklorystyką, r o z p i s a n ą przez Societa Romana di A n t r o p o l o g i a w roku 1932; por. Sergi 1947, s. 2 1 - 2 2 . �34 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW uniwersytecka w zakresie etnologii i upowszechnianie wiedzy etnologicznej, działania na rzecz integracji polskiego środowiska naukowego, poszukiwanie społecznych funkcji dla etnografii, reprezentowanie nauki polskiej na licznych zjazdach za granicą, uznać należy A. Fischera za jednego z najbardziej zasłużo­ nych uczonych dla rozwoju etnologii polskiej w okresie międzywojennym. Publikujemy zachowane trzy listy i jedną kartkę D.K. Zielenina, pisane ręcz­ nie w języku rosyjskim, oraz pięć listów A. Fischera pisanych po polsku, od roku 1940 na maszynie. Korespondencję otworzył nieznany nam list A. Fischera, na który D.K. Zielenin odpowiedział listem z dnia 8.02.1927 roku, natomiast koń­ czy list A.Fischera z dnia 27.05.1941 roku. Nie dysponujemy nie tylko listem otwierającym wymianę ale również innymi listami, bowiem w dostępnej nam korespondencji występują luki w postaci brakujących listów, zarówno A. Fischera, jak i D.K. Zielenina. Obydwaj korespondujący ze sobą badacze nie spotkali się nigdy osobiście. Korespondencja sprzed I I wojny światowej służyła przede wszystkim informo­ waniu się o prowadzonych badaniach i wymianie własnych prac między uczony­ mi. D.K. Zielenin nadzwyczaj uprzejmie, lecz tylko bardzo ogólnie, odnosi się do otrzymanych prac, natomiast A. Fischer, po otrzymaniu Russische Volkskunde, obok gratulacji i obietnicy napisania recenzji, przedstawił również swoje uwagi krytyczne. Wyrażony przez A.Fischera w liście z 15.03.1927 żal z powodu niemożności uczestniczenia D.K. Zielenina w Zjeździe w Polsce mówi o tym, że w pewnych okresach korespondencja między uczonymi była bardzo ożywiona. W krótkim czasie między pierwszym znanym listem D.K. Zielenina z 8.02.1927 a listem A. Fischera z 15.03. tegoż roku musiały zostać wysłane co najmniej dwa listy; jeden z zaproszeniem, a drugi z informacją o niemożności przyjazdu. W zajętym przez Związek Radziecki i przyłączonym do Ukraińskiej SRR Lwowie A. Fischer pozostał na stanowisku profesora w reorganizowanym od listopada 1939 roku na wzór radziecki i ukrainizowanym Uniwersytecie, noszą­ cym od 8.01.1940 roku imię Iwana Franki. Na swoich stanowiskach pozostawiono znaczną część polskich profesorów, dominujących liczebnie aż do roku 1941, kiedy do Lwowa weszli Niemcy i Uniwersytet zamknięto. Był wśród nich Jan Czekanowski, który A. Fischera habilitował i współdziałał z nim w Towarzystwie Ludoznawczym, najpierw pozbawiony zlikwidowanej Katedry Antropologii, ale później powołany na stanowisko kierownika samodzielnego Zakładu Antropologii (Czekanowski 1956, s. 35-36; Głowacki 1997, s. 461). Dawny Wydział Huma­ nistyczny został podzielony na Wydział Historyczny i Filologiczny, oddzielne studium etnografii zostało zlikwidowane a dotychczasowi studenci etnografii i historii sztuki przeniesieni na jedyny na Wydziale Historycznym kierunek stu­ diów - studia historyczne (Podraża 1993, s. 45). Etnografię (folklorystykę) wykła­ dano jednakże w charakterze przedmiotów dodatkowych, które wypełniały około 6 6 N i e k t ó r e z prac p r z e s ł a n y c h przez A . Fischera zaopatrzone z o s t a ł y w dedykacje. N a karcie t y t u ł o w e j Polabian ( A r c h i w u m R A N w St. Petersburgu, fond 849, opis 3, delo 526) A . Fischer n a p i s a ł : „ Á M r le Prof. D i m i t r e Zelenin hommage de l'auteur 1 / X I I . 1931". �KORESPONDENCJA MIĘDZY A . FISCHEREM A D. K. Z I E L E N I N E M 35 połowy programu różnych kierunków humanistycznych, przy czym etnografia i historia sztuki były przedmiotami do wyboru w odróżnieniu od obowiązkowych zajęć ideologicznych, z języka rosyjskiego, literatury ukraińskiej, wychowania sportowego i przygotowania wojskowego (Hryciuk 2000, s. 132), Adam Fischer znalazł się w ramach Wydziału Filologicznego i, o czym wiemy z jego listu z dnia 14.02.1941 roku, wykładał tam „folklor francuski, niemiecki, polski i w ogóle zachodnioeuropejski przy różnych odpowiednich filologiach". Uczestniczy w uro­ czystościach i sesji naukowej zorganizowanej na Uniwersytecie z okazji 85. rocz­ nicy śmierci Adama Mickiewicza jesienią 1940 roku (Tomaszewski 1996, s. 44). Na początku 1941 roku poddany został weryfikacji - „pereatestacji", w której pomaga mu pozytywna opinia D.K. Zielenina, za którą dziękuje w liście z dnia 1.03.1941 roku. Nie może pogodzić się z likwidacją oddzielnego studium etno­ grafii i zabiega o jego przywrócenie. Pragnie dowiedzieć się od D.K. Zielenina 0 sposobie kształcenia etnografów w ZSRR i nie kryje, w liście z dnia 20.12. 1940 roku, swojego krytycznego stosunku do braku na uniwersytetach radziec­ kich oddzielnych studiów etnograficznych. Prosi, w listach z dnia 20.12.1940 1 14.02.1941 roku, o przesłanie programu studiów z zakresu etnografii jako spe­ cjalności. Przyjmuje, w liście z dnia 1.03.1941 roku, propozycję napisania arty­ kułu o Polakach w ZSRR do pracy przygotowywanej pod reakcją D.K. Zielenina Narody SSSR i w kolejnym liście z dnia 27.05.1941 roku przedstawia swoje zapytania w tej sprawie. W listach A. Fischera nie pojawiają się deklaracje ideo­ logiczne; nie zachęcał zresztą do nich korespondujący z nim D.K. Zielenin. Dla polskiego autora tego tekstu ważne jest zrozumienie motywów postępo­ wania A. Fischera w latach 1939-1941, choć nie jest to głównym celem komen­ tarza towarzyszącego listom. W pracach polskich omawiających sytuację we Lwowie, zajętym przez wojska radzieckie, zwraca się uwagę na pewne różnice między okupacją radziecką a niemiecką, polegające m.in. na utrzymaniu Uni­ wersytetu i pozostawieniu na nim części pracowników i studentów Polaków, roz­ mowach z reprezentatywnymi przedstawicielami środowiska polskiego, a nawet staraniach władz radzieckich o zachowanie możliwie wysokiego poziomu kształ­ cenia na uczelniach Lwowa (Hryciuk 2000, s. 134 i in.). Wojenny kodeks moralny przyjmowany przez Polaków nie zakazywał pracy w szkolnictwie, jeśli nie była ona uzależniona od zobowiązań o charakterze politycznym (tamże, s. 142). Tego rodzaju opinia nie rozwiązywała jednak wszystkich możliwych dylematów mo­ ralnych tworzonych w zetknięciu z systemem totalitarnym. Zdaniem Izydory Dąmbskiej, trudność sytuacji polegała na tym, że zachęcano czy wręcz zmuszano do aktywności: „człowiek ciągle był niepewny, czy to co robi licuje jeszcze z jego godnością jako Polaka" (Tomaszewski 1996, s. 145). W trudnych warun­ kach okupowanego Lwowa przyjmowano strategię „akomodacji" umożliwiającą przetrwanie, którą tłumaczono m.in. doświadczeniami nabytymi w lojalistycznej c.k. Galicji. Surowa ocena postawy A. Fischera mogłaby znaleźć oparcie w fakcie, że po zajęciu Lwowa przez Niemców podejmuje pracę w lwowskiej filii krakow­ skiego Institut für Deutsche Ostarbeit, co nie było już akceptowane przez opinię polską (Hryciuk 2000, s. 356; Tomaszewski 1996, s. 138). Nie znamy jednak ani �36 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW okoliczności zatrudnienia się A. Fischera w tym Instytucie, ani zakresu wykony­ wanej w nim pracy. Celem nadrzędnym A. Fischera po wybuchu wojny było kontynuowanie pra­ cy badawczej i nauczycielskiej oraz, przede wszystkim, ochrona zgromadzonych książek i materiałów. Nie pozostawał w konflikcie ze społecznością ukraińską, miał wśród Ukraińców wielu uczniów, sam badał i sprzyjał badaniom nad kulturą „rusińską" - ukraińską, potrafił porozumieć się i współpracował z F. Kołłesą, kierującym pracami folklorystycznymi, zarówno na Uniwersytecie, jak i w Od­ dziale Lwowskim A N USRR. Nie był świadomy w pełni charakteru systemu politycznego i ideologii Związku Radzieckiego i zapewne chciał je widzieć jako podobne do znanych z Rosji carskiej, traktowanej inaczej niż Niemcy w bliskich mu kręgach endeckich. J. Czekanowski i J. Gajek, dzielący z nim losy we Lwo­ wie w okresie wojny, pełni podziwu dla jego działalności naukowej i w zakresie organizacji nauki sprzed wojny, podkreślają jego zasługi w ratowaniu biblioteki i archiwum Towarzystwa Ludoznawczego w czasie wojny i pisząc o nim unikają jakiejkolwiek informacji, która mogłaby rzucić cień na jego osobę (Czekanowski 1946, s. 8; Gajek 1946, s.8; 1948, s. 19). J. Gajek stwierdził: „Nie było bowiem takich trudów ani udręk moralnych, którymi by nie zapłacił za ratowanie war­ sztatu pracy naukowej". Przytacza wypowiedź A. Fischera, doświadczonego bibliotekarza, związanego przecież przez kilkanaście lat z Zakładem Ossoliń­ skich i przygotowującego stworzenie wielkiej bibliografii etnograficznej: „Ludzie i ich namiętności przeminą a księgozbiór jest trwałym elementem kultury polskiej" (Gajek 1946, s. 7-8). Przyczynę przedwczesnej śmierci A.Fischera widział J. Gajek w trudnych warunkach materialnych i przykrościach natury moralnej: „Ostatnie dwa lata życia A. Fischera były ciągłym pasmem udręczeń material­ nych i moralnych" (tamże, s. 7). Pogrzeb Adama Fischera w dniu 24 grudnia 1943 roku zgromadził kilkuset uczestników narodowości polskiej i ukraińskiej (Czekanowski 1946, s. 41; Gajek 1946, s. 7). Ludzie, wśród których żył i praco­ wał cenili go i szanowali, rozumieli i chronili pamięć o nim. W listach D.K. Zielenina z okresu wojny wyraźne jest życzliwe zaintereso­ wanie i chęć pomocy. Przekazuje pozdrowienia za pośrednictwem folklorysty M.K. Azadowskiego z Leningradu i R. Harasymczuka, przysyła doń swojego współpracownika K.A. Puszkariewicza, zaopatruje w wydawnictwa, udziela in­ formacji o kształceniu etnografów w ZSRR, a nawet przygotowuje projekt pisma do władz Uniwersytetu w Leningradzie w celu pozyskania programu dydaktycz­ nego folklorystyki obowiązującego na tamtejszym Wydziale Filologicznym. D.K. Zielenin zdecydował się, choć przecież sam był przedmiotem ataków ideo­ logicznych (Rieszetow, Jasiewicz 2001, s. 278), na wysłanie, w odpowiedzi na telegram rektora Uniwersytetu Lwowskiego, pozytywnej opinii o A. Fischerze, uczonym działającym przecież i zajmującym wysokie stanowisko we wrogiej, kapitalistycznej Polsce. Oczywiście D.K. Zielenin jest przedstawicielem nauki radzieckiej. Akceptuje przyłączenie wschodnich terenów przedwojennej Polski do Ukraińskiej SRR i pisze artykuł na ten temat (Zielenin 1941, s. 3-20). Jest jednocześnie zainteresowany w pozyskaniu A. Fischera dla nauki radzieckiej �KORESPONDENCJA MIĘDZY A. FISCHEREM A D. K. Z I E L E N I N E M 37 i dlatego proponuje mu napisanie rozdziału o Polakach w redagowanej przez siebie książce Narody SSSR. Kontakty D.K. Zielenina z A. Fischerem niewątpli­ wie pozostawały pod kontrolą radzieckich władz politycznych. Nie wyklucza to jednak dobrej woli D.K. Zielenina niesienia pomocy polskiemu etnografowi, znanemu jeszcze sprzed wojny z listów i prac naukowych, i możliwości po­ niesienia odpowiedzialności za te kontakty, tym większej, że zostały podjęte prawdopodobnie z jego własnej inicjatywy. Korespondencja między A. Fischerem a D.K. Zieleninem, przynosząca infor­ macje o kontaktach między uczonym polskim i rosyjskim w okresie między­ wojennym, jest wyjątkowo cennym źródłem dla poznania tychże kontaktów po zajęciu wschodnich terenów przedwojennego państwa polskiego przez ZSRR. Informuje także o losach folklorystyki i etnografii na Uniwersytecie we Lwowie w latach 1939-1941 i odsłania mechanizm pozyskiwania wybitnych polskich naukowców dla obcego państwa i ideologii. Przedstawia sytuację, która stano­ wiła pierwszy etap wprowadzenia wzorów radzieckich do nauki polskiej i zapo­ wiadała politykę wobec nauki w PRL. 7 Korespondencja List D. K. Zielenina do Adama Fischera 8.02.1927 Profesor D r A d a m Fischer W i e l c e Szanowny K o l e g o , B y ł o m i t y m przyjemniej o t r z y m a ć P a ń s k i uprzejmy list, ż e od bardzo dawna niezmiernie inte­ resując się Pana w s p a n i a ł y m i pracami nie m i a ł e m ich u siebie. Obawiam się, ż e moja nowa k s i ą ż k a 8 „ R u s s i s c h e Volkskunde" , w y c h o d z ą c a obecnie w Berlinie (Grundriss d/er/slav/ischen/Philol/ogie 9 und Kulturgeschichte/) wiele straciła na t y m , że nie m o g ł e m w niej s k o r z y s t a ć z Pana dzieł. Z w i e l k i m z a d o w o l e n i e m p r z e s y ł a m Panu (przez W Ü K ) 1 0 potrzebne Panu moje k s i ą ż k i a t a k ż e i n i e k t ó r e inne swoje o d b i t k i . B ę d ę n i e z w y k l e rad, j e ś l i o t r z y m a m P a ń s k i e o p u b l i k o w a n e 11 prace. P i s z ę teraz dla t e g o ż Grundriss'u „ S l a v i s c h e M y t h o l o g i e " , w k t ó r y m n i e z b ę d n e dla m n i e b ę d z i e z a j ę c i e s i ę t a k ż e p o l s k i m i o b r z ę d a m i i w i e r z e n i a m i . B ę d ę bardzo z o b o w i ą z a n y , j e ś l i p r z y ś l e Pan nadbitki swoich a r t y k u ł ó w , d o t y c z ą c y c h tych z a g a d n i e ń . M a m n a d z i e j ę , ż e nasza w y m i a n a pracami b ę d z i e t r w a ł a r ó w n i e ż w p r z y s z ł o ś c i . Z serdecznymi p o z d r o w i e n i a m i , D m i t r i j Zielenin M ó j adres: Leningrad, M o j k a 122, m . 19 7 L i s t y i k a r t k ę D . K . Zielenina z j ę z y k a rosyjskiego p r z e t ł u m a c z y ł Z . Jasiewicz. W y r a z y i c z ę ś c i w y r a z ó w w nawiasach k w a d r a t o w y c h s t a n o w i ą u z u p e ł n i e n i e t ł u m a c z a . 8 Zelenin 1927. W Rosji wydana po raz pierwszy w 1991 r o k u (Zelenin 1991). 9 Seria Grundriss der Slavischen Philologie und Kulturgeschichte w y d a w a n a b y ł a pod r e d a k c j ą B . Trautmanna i M . Vasmera. B j u r o po M e ż d u n a r o d n o m u K n i g o o b m e n u , instytucja w strukturze A k a d e m i i nauk Z S R R dla rozpowszechniania za g r a n i c ą prac w y d a w a n y c h przez tę A k a d e m i ę . 1 0 11 Pracy pod t a k i m t y t u ł e m nie ma w spisach publikacji D . K . Zielenina. �38 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW List A. Fischera do D. K. Zielenina 15.03.1927 W i e l c e Szanowny Panie K o l e g o , N a w z a j e m d z i ę k u j ę j a k najserdeczniej za ł a s k a w i e p r z y s ł a n e m i prace, k t ó r e w p r z e w a ż n e j c z ę ś c i nie b y ł y m i znane. O c z y w i ś c i e t ę w y m i a n ę b ę d ę s t o s o w a ć w dalszym c i ą g u , bo p o ł ą c z o n e to z w i e l k ą n a s z ą o b o p ó l n ą k o r z y ś c i ą . Egzemplarz recenzyjny Waszej „ R u s s i s c h e V o l k s k u n d e " 12 d o s t a ł e m i sam o niej n a p i s z ę d o k ł a d n ą r e c e n z j ę . G r a t u l u j ę Wam tej k s i ą ż k i , bo istotnie u k ł a d i u j ę c i e m a t e r i a ł u p i e r w s z o r z ę d n e , nie zgadzam s i ę z W a m i j e d y n i e co do p o d z i a ł u i zakresu m a t e r i a ł u , k t ó r y jest u m n i e nieco inny. N a d t o W y pomijacie w t y m obrazie l u d o w e p i e ś n i i podania, w o g ó l e l u d o w ą t w ó r c z o ś ć , co wedle mego zapatrywania n a l e ż y do c a ł o ś c i etnografii. 13 Bardzo nam ż a l , że nie m o ż e c i e p r z y j e c h a ć na nasz Z j a z d , bo o c z y w i ś c i e dopiero w bezpo­ ś r e d n i m z e t k n i ę c i u m o ż n a r ó ż n e takie w ą t p l i w o ś c i r o z s t r z y g n ą ć . Pod w z g l ę d e m m i t o l o g i i z e s z l i ś m y się, bo i j a w t y m p ó ł r o c z u w y k ł a d a m m i t o l o g i ę s ł o w i a ń ­ s k ą i m a m zamiar j ą w y d a ć . W z w i ą z k u z m i t o l o g i ą - czy znacie ciekawe ostatnie p o m y s ł y / I . / Peiskera p.t. T v a r o g (Svarog), Jungfemsprung und Verwandtes, „ B l á t t e r f/ür/ Heimatskunde", 14 Graz, 1926, nr 7-8. A w k s i ą ż c e k u czci V á c l a v a T i l l e o g ł a s z a m pewien przyczynek do W e l e s a , j a k w y j d z i e , to go W a m p o ś l ę . Ł ą c z ę wyrazy prawdziwego p o w a ż a n i a Prof. A d a m Fischer L w ó w - U n i w e r s y t e t M i k o ł a j a 4. Kartka D. K. Zielenina do A. Fischera 25.02.1928 Pol'sza Pologne Lwow Lwów C h m i e l o w s k i e g o 10 Profesor D r A d a m Fischer. W i e l c e Szanowny K o l e g o ! W y r a ż a m Panu s w o j ą g ł ę b o k ą , s e r d e c z n ą w d z i ę c z n o ś ć za u p r z e j m ą p r z e s y ł k ę Waszych przew s p a n i a ł y c h prac 15 1) Czarownice w dolinie N o w o t a r s k i e j , 2) S ł o w i a ń s k i e b ó s t w a u r o d z a j u 16 17 3) P r z e g l ą d p o l s k i c h w y d a w n i c t w ... za lata 1 9 2 5 - 2 7 . P o s ł a ł e m Panu swoje 1) P r i m i t i w n a j a tiechnika gonczarstwa n a l e p o m 2) S c h i d n i o - s ł o w i a ń s k i chliborobski obriadi 18 i 1 9 Z serdecznymi p o z d r o w i e n i a m i Dmitrij Zielenin 1 2 A . Fischer, Recenzja... (1927). 1 3 I I Zjazd S ł o w i a ń s k i c h G e o g r a f ó w i E t n o g r a f ó w (2-12.06.1927). Zjazd m i a ł charakter p o d r ó ż y n a u k o w e j , r o z p o c z ą ł s i ę w K r a k o w i e ; por. sprawozdanie A . Bachmana, Lud, 1927, s. 1 2 6 - 1 3 0 . 1 4 Fischer 1927b. 1 5 Fischer 1927a. 1 6 Fischer 1928b. 1 7 Fischer 1928a. 1 8 Zelenin 1921. 1 9 Zelenin 1927a. t. 26, �KORESPONDENCJA MIĘDZY A . FISCHEREM A D . K. ZIELEŃ IN E M JOWARZYSTWO LUDOZN AWGZE WE LlWOWlb Lwów, dnia 4 Ryc l ¿ 39 tc&pr- r^._¿^ P o c z ą t e k lista A . Fischera do D . K . Zielenina z 15.03.1927 roku; A r c h i w u m Rosyjskiej A k a d e m i i Nauk w S. Petersburgu, fond 849, opis 3, dieło 431 �40 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW List A. Fischera do D. K. Zielenina L w ó w 20. 12. 1940 W i e l c e Szanowny K o l e g o , D z i ę k u j ę przede w s z y s t k i m za pozdrowienia p r z y s ł a n e m i za p o ś r e d n i c t w e m K o l e g i A z a d o w s k i e g o oraz za p r z y s ł a n e m i dotychczas swoje w y d a w n i c t w a , k t ó r e p o z w o l i ł y m i j u ż daw­ niej z a p o z n a ć s i ę z n o w y m i metodami nauki sowieckiej. M a m j e d n a k c a ł y szereg w ą t p l i w o ś c i , o k t ó r y c h w y j a ś n i e n i e j a k najuprzejmiej p r o s z ę . 20 1) Czy w uniwersytecie l e n i n g r a d z k i m i innych uniwersytetach sowieckich nie ma osobnego studium f o l k l o r u i etnografii? Wedle mego rozumienia b o w i e m student p o w i n i e n p r z e j ś ć n o r m a l ­ ne studium z tego zakresu w uniwersytecie i potem dopiero stać s i ę aspirantem z tej s p e c j a l n o ś c i , w z g l ę d n i e po z a k o ń c z e n i u studium uniwersyteckiego z o s t a w a ć p r a c o w n i k i e m m u z e a l n y m czy m ł o d s z y m p r a c o w n i k i e m danego instytutu folklorystycznego. Tymczasem, o ile m i w i a d o m o , t y l k o w T y f l i s i e jest taki o d d z i a ł etnograficzny. W i ę c p y t a m się, j a k w ł a ś c i w i e chowacie m ł o ­ dych p r a c o w n i k ó w s p e c j a l i s t ó w w zakresie f o l k l o r u i etnografii? Czy np. Instytut E t n o g r a f i i , w k t ó r y m Szanowny K o l e g a pracuje, jest t y l k o instytutem b a d a w c z y m , czy t e ż w t y m instytucie o d b y w a j ą s i ę w y k ł a d y i ć w i c z e n i a , na k t ó r y c h m o g ą s i ę k s z t a ł c i ć studenci. 21 22 2) Obaj j e s t e ś m y w s p ó ł p r a c o w n i k a m i w y d a w n i c t w a pod r e d a k c j ą Prof. E. S c h n e e w e i s a pt. „ H a n d w ó r t e r b u c h des slawischen Volksglaubens und V o l k s b r a u c h s " . K o l e g a m i a ł opraco­ w a ć tam d z i a ł w s c h o d n i o s ł o w i a ń s k i , j a polski. Czy K o l e g a p o s ł a ł j u ż c a ł y skrypt redakcji do Pragi, czy ta rzecz s i ę drukuje. Ja b o w i e m p o s ł a ł e m m a t e r i a ł do litery К (wierzenia lecznicze z w i ą z a n e z r o ś l i n a m i i t d . ) , ale potem w y b u c h ł a w o j n a i s t r a c i ł e m kontakt z r e d a k c j ą , tak, ż e w o g ó l e nie w i e m , czy to w y d a w n i c t w o istnieje, czy zawieszone ad pacem. 23 3) Przy s p o s o b n o ś c i p r o s z ę t e ż p o d a ć do mej w i a d o m o ś c i , czy Szanownemu K o l e d z e braku­ j ą j a k i e ś w y d a w n i c t w a nasze, tzn. k t ó r e ś t o m y „ L u d u " lub „ P r a c Etnograficznych", a b y m m ó g ł j e u z u p e ł n i ć , j a k d ł u g o to m o ż l i w e . 4) P r o s z ę o w i a d o m o ś ć , czy w y c h o d z i czasopismo „ S o w i e c k a Etnografia", a m o ż e i s t n i e j ą jeszcze j a k i e ś inne czasopisma, p o ś w i ę c o n e etnografii, w k t ó r y c h m o ż n a by z n a l e ź ć p r z e g l ą d n o w y c h p u b l i k a c j i . W o g ó l e m a m y w i e l k i e t r u d n o ś c i z p o w o d u braku p o d s t a w o w y c h waszych k s i ą ż e k . Tak np. na p r ó ż n o szukam n a s t ę p u j ą c y c h w y d a w n i c t w : /Ju. M V S o k o ł ó w , Russkij f o l k ­ lor, M o s k w a 1938; / N . PV Andrejew, Russkij folklor, M o s k w a 1938; Tworczestwo n a r o d ó w SSSR, M o s k w a 1 9 3 8 . K s i ą ż k a potrzebna tak dla w y k ł a d o w c ó w , j a k dla s t u d e n t ó w przy w y k ł a d a c h o folklorze SSSR, a nie m o ż n a jej nigdzie k u p i ć . 24 Przepraszam, ż e p i s z ę po polsku, ale j ę z y k a rosyjskiego nie m a m tak opanowanego jeszcze, a b y m m ó g ł p i s a ć po rosyjsku. Z r e s z t ą utrudnia c a ł ą s p r a w ę m i ten fakt, że znam do pewnego stopnia wszystkie j ę z y k i s ł o w i a ń s k i e , w i ę c wszystkie m i s i ę m i e s z a j ą przy u ż y w a n i u k t ó r e g o ­ k o l w i e k z nich. Ł ą c z ę serdeczne k o l e ż e ń s k i e pozdrowienia, Prof. A d a m Fischer 2 0 A z a d o w s k i M a r k K o n s t a n t y n o w i c z ( 1 8 8 8 - 1 9 5 4 ) , rosyjski i radziecki folklorysta, literaturoznawca i bibliograf, profesor U n i w e r s y t e t u w Tomsku i w Leningradzie, k i e r o w n i k seksji f o l k l o r u w Instytucie A n t r o p o l o g i i i Etnografii A N Z S R R , a n a s t ę p n i e w Instytucie Literatury Rosyjskiej ( D o m Puszkina). K o r e s p o n d o w a ł z A . Fischerem. Jego trzy listy z 1940 i 1941 r o k u przechowywane s ą w A r c h i w u m N a u k o w y m P T L , sygn. 5 8 1 . 2 1 2 2 Tyflis, dawna rosyjska nazwa T b i l i s i . E d m u n d Schneeweis ( 1 8 8 6 - 1 9 6 4 ) , slawista niemiecki. W ś r ó d jego prac etnograficznych najbardziej znana jest monografia Feste... (1953). Los Słownika nie jest znany. W b i b l i o g r a f i i D . K . Zielenina nie odnotowano j e g o u d z i a ł u w w y d a w n i c t w i e . Maszynopis pracy A . Fischera, Rośliny w wierzeniach i medycynie ludowej ( w j ę z . niemieckim), ss. 210, przeznaczony dla Słownika, przechowywany jest w A r c h i w u m N a u k o ­ w y m P T L , sygn. 168; por. Staszczak 1955, s. 7. Tvorčestvo... 1938. 2 3 2 4 �41 KORESPONDENCJA MIĘDZY A. FISCHEREM A D. K . Z I E L E N I N E M List D. K. Zielenina do A. Fischera 28.12.1940 W i e l c e Szanowny K o l e g o , B y ł o m i s z c z e g ó l n i e przyjemnie o t r z y m a ć P a ń s k i e uprzejme pismo z 20.12/1940/. P r a c o w n i k Gabinetu Europy, k t ó r y m k i e r u j ę w Instytucie Etnografii A k a d e m i i N a u k Z S R R , p r z y c h o d z i ł 25 do Pana latem tego r o k u na m o j ą p r o ś b ę , lecz Pana nie z a s t a ł ; b y ł to doktor P u s z k a r i e w i c z . N i e m i a ł e m zatem dawno o Panu w i a d o m o ś c i . N r 3 pracy zbiorowej „ S o w i e t s k o j e t n o g r a f i j i " 26 w y ś l ę do Pana w n a j b l i ż s z y m czasie. B ę d ę m ó g ł , p r a w d o p o d o b n i e , z d o b y ć i w y s ł a ć Panu za j a k i ś czas k s i ą ż k ę „ T w o r c z e s t w o n a r o d ó w SSSR", w k t ó r e j umieszczono w y ł ą c z n i e teksty w j ę z y k u rosyjskim, bez komentarzy. O inne potrzebne k s i ą ż k i nie p o t r a f i ę się w y s t a r a ć dlatego, ż e z o s t a ł y one dawno rozsprzedane. M o ż e j e Pan z a m ó w i ć przez b i b l i o t e k ę na zasadach abonamentu m i ę d z y b i b l i o t e c z n e g o , najlepiej z b i b l i o ­ tek K i j o w a lub M o s k w y . Prawda, u was we L w o w i e nie ma jeszcze, najprawdopodobniej, przy­ zwyczajenia do korzystania z abonamentu m i ę d z y b i b l i o t e c z n e g o : p r o s i l i ś m y o j e d n ą g a l i c y j s k ą p u b l i k a c j ę , lecz nie o t r z y m a l i ś m y odpowiedzi. W L e n i n g r a d z k i m P a ń s t w o w y m Uniwersytecie na W y d z i a l e F i l o l o g i c z n y m istnieje O d d z i a ł 27 E t n o g r a f i c z n y , na k t ó r y m p r o w a d z ę w y k ł a d y kursowe z etnografii S ł o w i a n , przede w s z y s t k i m S ł o w i a n w s c h o d n i c h . Program nauczania tego O d d z i a ł u z o s t a ł o p u b l i k o w a n y w etnografiji" „Sowietskoj 28 1938, nr 1, s. 2 3 2 - 2 3 3 . Corocznie p r z y j m o w a n y c h jest na ten O d d z i a ł do 30 stu­ d e n t ó w , lecz na r ó ż n e cykle: europejski, kaukaski, syberyjski, ś r o d k o w o azjatycki; jednego r o k u p r z y j ę c i e n a j e d e n c y k l , n a s t ę p n e g o r o k u na drugi i t d . W A k a d e m i i z a ś N a u k Instytut E t n o g r a f i i 29 m a t y l k o a s p i r a n t ó w i p r a c o w n i k ó w n a u k o w y c h , a t a k ż e w i e l k i e muzeum w skali ś w i a t o w e j . A r t y k u ł y o r o ś l i n a c h dla d/oktora/ E. Schneeweisa w Pradze dawno j u ż w c a ł o ś c i p o s ł a ł e m . W ó w c z a s to E. S c h n e e / w e i s / s k a r ż y ł się, ż e zatrzymuje go w pracy brak a r t y k u ł ó w na temat nie­ k t ó r y c h S ł o w i a n Zachodnich; obecnie od dawna nie mam s t a m t ą d w i a d o m o ś c i . Teraz u nas g o r ą c a kampania: piszemy sprawozdania i plany; nie m a m czasu s p r a w d z i ć , czego m i brakuje z t o m ó w P a ń s k i e g o szacownego „ L u d u " . P r o s z ę m i p o z w o l i ć na skorzystanie z Pana uprzejmej propozycji nieco p ó ź n i e j . Ze szczerym szacunkiem i oddaniem, D m . Zielenin D . K . Zielenin, L e n i n g r a d 164, Uniwiersitietskaja n a b i e r i e ż n a j a 3 2 5 K o n s t a n t i nA l e k s i e j e w i c z Puszkariewicz ( 1 8 9 0 - 1 9 4 2 ) , rosyjski i radziecki slawista, histo­ r y k i etnograf, p r a c o w n i k n a u k o w y Instytutu Etnografii A N Z S R R . 2 6 W miejsce czasopisma Sovetskaja etnografija w latach 1938-1947 o p u b l i k o w a n o s e r i ę prac z b i o r o w y c h pod t y m samym t y t u ł e m . Czasopismo Sovetskaja etnografija w y d a w a n o w latach 1931-1937 w Leningradzie i w latach 1946-1999 w M o s k w i e . Od r o k u 1991 czasopismo w y ­ chodzi pod n a z w ą Etnografweskoe 2 7 Powołanie Oddziału - obozrenie. s p e c j a l n o ś c i etnograficznej b y ł o m o ż l i w e d z i ę k i przywróceniu w r o k u 1938 K a t e d r y Etnografii na Uniwersytecie w Leningradzie. K i e r o w a ł n i ą prof. I . N . W i n n i k o w . Umieszczenie etnografii w ramach W y d z i a ł u Filologicznego z w i ą z a n e b y ł o z t r a d y c j ą , p o d t r z y m y w a n ą w Piotrogrodzie i Leningradzie, z o b o w i ą z u j ą c ą etnografa do opanowania j ę z y k a ludu, k t ó r y m m i a ł się z a j m o w a ć . 2 8 V i n n i k o v I . N . , Vnov organizuemoe Leningradzkogo 2 9 gosudarstvennogo etnografweskoe otdelenie na filologičeskom fakul'tete universiteta. Instytut Etnografii, p o c z ą t k o w o Instytut A n t r o p o l o g i i i Etnografii A N Z S R R , z o s t a ł u t w o ­ rzony w 1933 r o k u w Leningradzie z p o ł ą c z e n i a d w ó c h p l a c ó w e k akademickich: Muzeja A n t r o ­ p o l o g i i i Etnografii ( M A E ) i I n s t i t u í a po I z u č e n i j u narodov SSSR ( I P I N ) . �42 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW Rys. 2. P o c z ą t e k listu D . K . Zielenina do A . Fischera z 28.12. 1940 roku; A r c h i w u m N a u k o w e Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we W r o c ł a w i u , sygnatura 599 �43 KORESPONDENCJA MIĘDZY A. FISCHEREM A D. K. Z I E L E N I N EM List A. Fischera do D. K. Zielenina L w ó w 14. 02. 1941 W i e l c e Szanowny K o l e g o , Przede w s z y s t k i m p r o s z ę p r z y j ą ć j a k najserdeczniejsze p o d z i ę k o w a n i a za tak w s p a n i a ł e w y ­ d a w n i c t w o j a k „ T w o r c z e s t w o n a r o d ó w SSSR". Ja k i e d y p r o s i ł e m o to d z i e ł o , m i a ł e m o c z y w i ś c i e na m y ś l i m a ł e w y d a n i e popularne, a nie tak p i ę k n e , ozdobne. Przykro m i t y l k o , ż e na razie nie m o g ę s i ę zaraz z r e w a n ż o w a ć j a k i m ś s w o i m dziełem, ponieważ w związku z reorganizacją naszych w y d a w n i c t w nie jest przewidziane u nas na razie ż a d n e specjalne etnograficzne w y d a w n i c ­ two. M a m jednak n a d z i e j ę , ż e z n a j d ę coś jeszcze z dawnych w y d a w n i c t w takich, k t ó r e m o g ł y b y z a i n t e r e s o w a ć W i e l c e Szanownego K o l e g ę . N a d a l jestem bardzo zainteresowany programem specjalnego o d d z i a ł u etnograficznego przy uniwersytecie l w o w s k i m , a nie m o g ę z a p o z n a ć się z planem Waszego studium, p o n i e w a ż wska­ zanego m i t o m u „ E t n o g r a f i i S o w i e c k i e j " nie ma we L w o w i e . O ile to nie jest d ł u g i a r t y k u ł , czy nie m o ż n a by p r o s i ć , aby go d o s t a ć w odpisie, lub m o ż e jest do dyspozycji j a k i ś w y c i n e k z tego t o m u „ E t n o g r a f i i Sowieckiej". M n i e na t y m bardzo zależy, bo dawniej m i a ł e m bardzo d u ż o stu­ d e n t ó w i w y c h o w a ł e m c a ł e pokolenie, nie t y l k o polskich ale i u k r a i ń s k i c h e t n o g r a f ó w , k t ó r z y s ą w s p ó ł p r a c o w n i k a m i Instytutu F o l k l o r u А к / a d e m i i / N a u k U S S R - L w o w s k i F i l i a l , oraz M u z e u m Etnograficznego we L w o w i e . Obecnie zaś nie ma specjalnego studium i j a w y k ł a d a m t y l k o folklor francuski, n i e m i e c k i , p o l s k i i w o g ó l e zachodnioeuropejski przy r ó ż n y c h o d p o w i e d n i c h f i l o l o ­ giach, a A k a d / e m i k / K o ł e s s a 3 0 w y k ł a d a f o l k l o r u k r a i ń s k i dla filologii u k r a i ń s k i e j . Bardzo z a l e ż a ­ ł o b y nam j e d n a k na t y m , a b y ś m y m i e l i swoich s t u d e n t ó w i dlatego staramy s i ę albo o specjalny o d d z i a ł f o l k l o r u i etnografii albo o instytut badawczo-naukowy przy uniwersytecie, w k t ó r y m to instytucie m o ż n a by w y c h o w y w a ć m ł o d e kadry e t n o g r a f ó w i f o l k l o r y s t ó w . D z i ę k u j ą c raz jeszcze za tyle okazanej m i ż y c z l i w o ś c i , ł ą c z ę w y r a z y p r a w d z i w e g o p o w a ż a ­ nia i serdeczne k o l e ż e ń s k i e pozdrowienia, A d a m Fischer L ' w o w ( U S S R ) , M a r s z a ł k o w s k a j a 1, Kafiedra F o l ' k l o r a i Etnogr/afii/ Gos/udarstwiennogo/Uniwers/iteta/ List D. K. Zielenina do A. Fischera 21.02.1941 W i e l c e Szanowny K o l e g o , D o p i e r o wczoraj, w o d p o w i e d z i na telegram rektora U n / i w e r s y t e t u / L w / o w s k i e g o / , w y s ł a ł e m 31 o p i n i ę o Pana pracach n a u k o w y c h . Dzisiaj o t r z y m a ł e m P a ń s k i uprzejmy list i s p i e s z ę z odpo­ w i e d z i ą . Program d y d a k t y c z n y O d d z i a ł u Etnograficznego W y d z i a ł u F i l o l o g i c z n e g o L G U 3 2 uległ z m i a n o m ; n o w y wariant jest lepszy od starego. P o w i n i e n Pan z w r ó c i ć s i ę z o f i c j a l n y m p i s m e m , s k i e r o w a n y m do D y r e k t o r a L e n i n g r / a d z k i e g o / U n i w e r s y t e t u P a ń / s t w o w e g o / (Leningrad 164, niwiersit/etskaja/ n a b / i e r i e ż n a j a / 7) z p r o ś b ą o p r z y s ł a n i e Panu tego programu i w ó w c z a s m o ż e Pan p o w o ł a ć s i ę na oficjalny program i p r o s i ć o j e g o zatwierdzenie we L w o w i e . 3 0 K o ł e s s a (Kolessa) Filaret ( 1 8 7 1 - 1 9 4 7 ) , u k r a i ń s k i folklorysta, etnograf, m u z y k o l o g , c z ł o ­ nek Towarzystwa N a u k o w e g o i m . Szewczenki, od r o k u 1919 akademik A N U k r a i ń s k i e j profesor s z k ó ł ś r e d n i c h w Galicji, p u b l i k o w a ł m . i n . w Ludzie Słowiańskim. SSR, W r o k u 1939 p o w o ł a n y na stanowisko profesora U n i w e r s y t e t u we L w o w i e , k i e r o w a ł pracami f o l k l o r y s t y c z n y m i i etno­ g r a f i c z n y m i na U n i w e r s y t e c i e L w o w s k i m i w l w o w s k i m Oddziale A N USSR. 3 1 Tekstu o p i n i i nie odnaleziono w tekach D . K . Zielenina w F i l i i A r c h i w u m R A N w St. Pe­ tersburgu. 3 2 L G U - L e n i n g r a d z k i Uniwersytet P a ń s t w o w y . �44 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW M a m do Pana n a s t ę p u j ą c ą p r o ś b ę : dla naszej cztero tomowej pracy „ N a r o d y S S S R " 33 po­ trzebny jest a r t y k u ł o Polakach w Z S R R , o o b j ę t o ś c i nie w i ę k s z e j , j a k dwa arkusze w y d a w n i c z e (tj. 80 t y s i ę c y liter). P r o s z ę nie o d m ó w i ć napisania tego a r t y k u ł u i p r z y s ł a ć go nie p ó ź n i e j , n i ż 1 listopada 1941 r o k u ; honorarium otrzyma Pan po o p u b l i k o w a n i u a r t y k u ł u . P o ż ą d a n e fotografie. W a ż n e , ż e chodzi nie o wszystkich P o l a k ó w , a t y l k o o tych, k t ó r z y m i e s z k a j ą w Z S R R . Program 3 4 przysyłam . Projekt pisma: D o D y r e k t o r a Leningradzkiego U n i w e r s y t e t u P a ń s t w o w e g o od k i e r o w n i k a 35 Katedry F o l k l o r u i Etnografii Lwowskiego Uniwersytetu P a ń s t w o w e g o A/dama/ F/ischera/ P r o s z ę o okazanie p o m o c y w sprawie otwarcia na W y d z i a l e F i l o l o g i c z n y m Uniwersytetu L w o w s k i e g o O d d z i a ł u F o l k l o r u i Etnografii, do k t ó r e g o m i a ł b y miejsce corocznie oddzielny na­ bór studentów. W t y m celu p r o s z ę o p r z e s ł a n i e nam planu dydaktycznego f u n k c j o n u j ą c e g o na W y d z i a l e F i l o l o g i c z n y m U n i w e r s y t e t u Leningradzkiego. Podpis Wasz D . Zielenin Instytut Etnografii A k a d e m i i N a u k Z S R R , Leningrad, Uniwiersitietskaja n a b / i e r i e ż n a j a / d o m nr 3. List A. Fischera do D. K. Zielenina L w ó w , 1.03.1941 W i e l c e Szanowny K o l e g o , Przede w s z y s t k i m d z i ę k u j ę j a k najserdeczniej za ż y c z l i w e o mnie wyrazy. Bardzo to dla m n i e w a ż n e , p o n i e w a ż przechodzimy teraz wszyscy p e r e a t e s t a c j ę , a g ł o s tak w y b i t n e g o uczonego, j a k W i e l c e Szanowny K o l e g a , b ę d z i e tu o d g r y w a ł w i e l k ą r o l ę . Zarazem d z i ę k u j ę za tak zaszczytne dla mnie zaproszenie do w s p ó ł p r a c y w w y d a w n i c t w i e „ S b o r n i k = N a r o d y SSSR". W c z y t a ł e m s i ę u w a ż n i e w program i z u p e ł n i e jasne jest dla m n i e , co m a m n a p i s a ć w d w u pierwszych r o z d z i a ł a c h , ale w i e l e w ą t p l i w o ś c i m a m w z w i ą z k u z r o z d z i a ł e m trzecim, do k t ó r e g o nie ma jeszcze d o k ł a d n e g o m a t e r i a ł u w tej c h w i l i . W m i a r ę pisania nieraz w i ę c jeszcze p o z w o l ę sobie p y t a ć s i ę o r ó ż n e sprawy, abym o d p o w i e d z i a ł w y m a g a n i o m redak­ c y j n y m . Jest to temat, k t ó r y m c z ę ś c i o w o w ostatnich latach s i ę z a j m o w a ł e m i w ł a ś n i e r ó w n o c z e ś ­ nie w y s y ł a m pod adresem Wielce Szanownego K o l e g i m o j ą r o z p r a w k ę pt. „ E t n o g r a f i a P o l s k i 36 37 p o ł u d n i o w o w s c h o d n i e j " , a d o d a j ę do tego p r a c ę C h ę t n i k a o p o ż y w i e n i u k u r p i o w s k i m , 3 3 W Instytucie Etnografii A N Z S R R pracowano w ó w c z a s nad w i e l o t o m o w y m która wydawnic­ t w e m p o ś w i ę c o n y m l u d o m Z S R R i innych t e r e n ó w ś w i a t a . D . K . Zielenin k i e r o w a ł p r z y g o t o w a ­ n i e m zaplanowanych na cztery t o m y „ L u d ó w Z S R R " . Praca ta nie z o s t a ł a o p u b l i k o w a n a . 3 4 Programma... 3 5 Brak potwierdzenia, ż e A . Fischer p e ł n i ł funkcję k i e r o w n i k a Katedry. 3 6 Zapewne chodzi tu o p r a c ę Zarys (1939, s. 2 1 0 - 2 1 2 ) . pracy A . Fischera, Etnografia P T L , sygn. 125. 3 7 Chętnik 1936. województw etnografii ... (1939); z a c h o w a ł s i ę ponadto maszynopis południowowschodnich, ss. 4, A r c h i w u m N a u k o w e �45 KORESPONDENCJA MIĘDZY A. FISCHEREM A D. K. Z I E L E N I N E M m o ż e r ó w n i e ż b ę d z i e dla K o l e g i p r z y d a t n ą . M o j a praca o etnografii Polski p o ł u d n i o w o w s c h o d ­ 3 8 niej m i a ł a za zadanie u z u p e ł n i ć k s i ą ż k ę pt. „ R u s i n i " , p o n i e w a ż s p o t y k a ł y mnie zarzuty, ż e p i ­ s z ą c o U k r a i ń c a c h na obszarze dawnej Polski p o ł u d n i o w o wschodniej, z u p e ł n i e nie u w z g l ę d n i a m m i e s z k a j ą c y c h tu t a k ż e P o l a k ó w . Trzy pierwsze paragrafy oparte na oficjalnej statystyce p o l ­ skiej, ale od paragrafu 4 rzecz oparta na m a t e r i a ł a c h w ł a s n y c h , z u p e ł n i e o b i e k t y w n y c h , a stara się p o d k r e ś l i ć wzajemne w p ł y w y polskie i „ r u s k i e " , tzn. „ u k r a i ń s k i e " , bo „ R u s i n i " r ó w n a s i ę „ U k r a i ń c y " w oficjalnej t e r m i n o l o g i i polskiej. D z i ę k u j ą c raz jeszcze za ż y c z l i w o ś ć ł ą c z ę w y r a z y prawdziwego p o w a ż a n i a i serdeczne kole­ ż e ń s k i e pozdrowienia, A d a m Fischer List A. Fischera do D. W. Zielenina L w ó w , 27.05.1941 W i e l c e Szanowny K o l e g o , R o z e j r z a ł e m s i ę w materiale d o t y c z ą c y m mego a r t y k u ł u o Polakach na obszarze Z w i ą z k u Radzieckiego i w z w i ą z k u z t y m mam n a s t ę p u j ą c e w ą t p l i w o ś c i , o k t ó r y c h w y j a ś n i e n i e uprzejmie proszę: 1) O ile dobrze m i jest znany stan l u d n o ś c i polskiej na obszarach polskich, p r z y ł ą c z o n y c h do Z w i ą z k u Radzieckiego we w r z e ś n i u 1939 г., to natomiast nie m a m y m a t e r i a ł ó w do s k u p i e ń p o l ­ skich, czy to na U S S R , czy na BSSR, ani co do ich i l o ś c i , ani co do ich w ł a ś c i w o ś c i kulturalnych. 3 9 Przez j a k i ś czas i s t n i a ł rzekomo autonomiczny o k r ę g polski „ M a r c h l e w s k i " , ale j a k i b y ł j e g o r o z w ó j , o t y m m y nic nie w i e d z i e l i ś m y . 2) N a obszarach p r z y ł ą c z o n y c h w r o k u 1939 nie m o ż n a o c z y w i ś c i e m ó w i ć o r o z w o j u i zdo­ byczach w okresie dwudziestolecia, ale chyba t y l k o w okresie dwulecia. 3) M u s z ę s i ę t a k ż e z a p y t a ć , ile w y n o s i honorarium od arkusza, a to z tego p o w o d u , ż e m u s z ę p r z e c i e ż p o l s k i tekst d a ć do p r z e k ł a d u , a koszt takiego p r z e k ł a d u w y n o s i u nas we L w o w i e od 200 do 250 r u b l i za arkusz, w i ę c m u s z ę w i e d z i e ć , j a k i e b ę d z i e pokrycie tego p r z e k ł a d u . 4) Swego czasu p o s ł a ł e m Wielce Szanownemu Koledze dwie k s i ą ż k i , A . C h ę t n i k a „ P o ż y w i e ­ nie k u r p i o w s k i e " oraz m o j ą e t n o g r a f i ę dawnych ziem Polski p o ł u d n i o w o wschodniej. Pytam s i ę dlatego, p o n i e w a ż przepisy pocztowe nie p o z w a l a j ą na d o k ł a d n e opakowanie, tak, ż e nie mam p e w n o ś c i , czy k s i ą ż k a z takiej opaski w drodze nie wypadnie. D z i ę k u j ę za pozdrowienia p r z y s ł a n e przez D r H a r a s y m c z u k a 40 i ze swej strony ł ą c z ę w i e l e serdecznych p o z d r o w i e ń i w y r a z ó w prawdziwego p o w a ż a n i a , A d a m Fischer (Prof. A d a m Fischer) 3 8 Fischer 1928. 3 9 Polski rejon n a r o d o w o ś c i o w y i m . J. Marchlewskiego w U S R R , zwany M a r c h l e w s z c z y z n ą , ze s t o l i c ą w D o ł b y s z u , p r z e m i a n o w a n y m na M a r c h l e w s k , p o w o ł a n o w r o k u 1925, a z l i k w i d o ­ wano w r o k u 4 0 1935. R o m a n W ł o d z i m i e r z Harasymczuk, w s p ó ł p r a c o w n i k A . Fischera sprzed wojny, autor m . i n . obszernych Tańców huculskich R. Lange n a p i s a ł o Tańcach, (1939) oraz a r t y k u ł u napisanego razem z W. Taborem (1938). że są p i e r w s z ą polską m o n o g r a f i ą t a ń c ó w ludowych o w y s o k i m standardzie m e t o d o l o g i c z n y m i s t a n o w i ą w y j ą t k o w o w a r t o ś c i o w y i pionierski w k ł a d do etnoc h o r e o l o g i i w skali o g ó l n e j ; por. Lange 1996, s. 7. �46 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW LITERATURA A r m on W. 2 0 0 1 , P o c z ą t k i etnologii uniwersyteckiej w Polsce, [ w : ] Przeszłość skiej w jej teraźniejszości, С h ę t n i к A . 1936, Pożywienie Czekanowski - etnologu Kurpiów. Jadło i napoje zwykłe, obrzędowe i głodowe, Kraków. J. 1946, P ó ł w i e c z e Towarzystwa Ludoznawczego, Lud, t. 36, s. 3 3 - 8 8 . 1956, Sto lat antropologii polskiej 1856-1956. O ś r o d e k l w o w s k i , Materiały Antropologiczne, Falkowski pol­ Z . Jasiewicz, T. K a r w i c k a (red.), P o z n a ń , s. 17-30. i Prace W r o c ł a w , nr 34. J. 1933, D z i e s i ę c i o l e c i e Z a k ł a d u Etnologicznego U n i w e r s y t e t u Jana K a z i m i e r z a we L w o w i e ( 1 9 2 4 - 1 9 3 4 ) , Lud, t. 32, s. 183-192. Fischer A . 1926, Lud polski. Podręcznik etnografii Polski, Lwów. - 1927, Recenzja z pracy D . K . Zielenina, Russische..., Lud, t. 26, s. 9 7 - 9 9 . - 1927a, Czarownice - 1927b, K u l t W e l e s a u S ł o w i a n , [ w : ] Sborník w Dolinie Nowotarskiej, Lwów. Prąci Věnovaných Prof. Dr. Václavu Tillovi, Praha, s. 4 6 - 5 1 . - 1928, Rusini. - 1928a, Przegląd Kwartalnik Zarys etnografii polskich Historyczny, - 1928b, Słowiańskie - 1931-1934, Etnografia Rusi, Lwów. wydawnictw etnograficznych bóstwa urodzaju, 1932, Lud kaszubski, - 1937, Etnografia - 1939, Zarys Frankowski G aj e к - L w ó w ; także Lwów. słowiańska, t. 1: Połabianie, L w ó w - W a r s z a w a 1932, t. 3: Polacy, - i etnologicznych, t. 4 1 : 1927, z. 3-4, s. 5 9 3 - 6 1 1 . Lwów 1931; t. 2: Łużyczanie, Lwów-Warszawa. Lwów. dawnych etnografii Prusów, Polski Gdynia. południowo-wschodniej, Lwów. E. 1948-1951 [druk: 1952], Etnografia radziecka, Lud, t. 39, s. 1-42. J. 1946, Ś p . Profesor D r A d a m Fischer, Lud, t. 36, s. 6-18. 1948, Fischer A d a m Robert, [ w : ] Polski Gerlach- Kłodnicka J., Kłodnicki Towarzystwa, [ w : ] Kronika Polskiego Słownik Z. Biograficzny, t. 6, K r a k ó w , s. 18-19. 1997, B i b l i o t e k a p r z y Z a r z ą d z i e G ł ó w n y m Towarzystwa Ludoznawczego, Z . K ł o d n i c k i (red.), W r o c ł a w , s. 159-163. Głowacki A. 1997, Sowieci 1939-1941, wobec Polaków Harasymczuk R.W. 1939, Tańce huculskie, Harasymczuk R.W., T a b o r Hryciuk G. 2000, Polacy Kronika... na Ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej Łódź. 1997, Kronika Krzyżanowski we Lwowie Polskiego Lwów. W. 1938, Etnografia p o ł o n i n huculskich, Lud, t. 35, s. 7 6 - 1 6 1 . 1939-1944. Towarzystwa Życie codzienne. Ludoznawczego, Warszawa. Z . K ł o d n i c k i (red.), W r o c ł a w . J. 1971, Folklorystyka polska, [ w : ] G. Cocciara, Dzieje folklorystyki w Euro­ pie, Warszawa, s. 6 2 7 - 6 3 8 . - 1980, W świecie Lange R. bajki ludowej, Warszawa. 1996, Traditional Dance and its Changes i n T i m e and Territory, Dance Studies, v o l . 2 0 , s. 1-157. Podraża A . 1993, U n i w e r s y t e t l w o w s k i w latach I I w o j n y ś w i a t o w e j , [ w : ] Lwowskie sko naukowe w latach 1939-1945,1. środowi­ Stasiewicz-Jasiukowa (red.), Warszawa, s. 3 5 - 5 5 . Programma... 1939, Programma podgotovlaemogo Institutom etnografii sbornika „ N a r o d y SSSR", [ w : ] Sovetskaja Rieszetow etnografija. Sbornik statej, nr 2, s. 2 1 0 - 2 1 2 . A . M . , J a s i e w i с z Z . 2 0 0 1 , Korespondencja K . M o s z y ń s k i e g o z D . K . Z i e l e n i - nem. Z m a t e r i a ł ó w A r c h i w u m Rosyjskiej A k a d e m i i N a u k w Sankt Petersburgu, Lud, t. 85, s. 2 7 7 - 2 8 8 . Schneeweis Sergi S. E. 1953, Feste und Volkbrauche der Sorben, Berlin. 1947, Terminologia e divisione delie scienze d e l l ' uomo. I risultati di u n ' ichiesta internazionale, Rivista di Antropologia, v o l . 35, s. 5-25. �47 KORESPONDENCJA M I Ę D Z Y A . FISCHEREM A D. K. Z I E L E N I N E M Simonides D. Naukowe Staszczak Opolskiego. Folklorystyka, P. Zeszyty Opole, z. 3, s. 2 5 - 4 4 . Z . 1955, W y k a z z a w a r t o ś c i A r c h i w u m N a u k o w e g o P T L ( 1 9 4 5 - 1 9 5 5 ) , Etnograficzne Suchecka 1997, Z h i s t o r i i polskiej f o l k l o r y s t y k i . Miejsce A d a m a Fischera, Uniwersytetu Archiwum PTL, nr 11, W r o c ł a w . 1997, A r c h i w u m N a u k o w e , [ w : ] Kronika Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego, Z . K ł o d n i c k i (red.), W r o c ł a w , s. 163-166. - 2 0 0 1 , Korespondencja A d a m a Fischera w zbiorach A r c h i w u m N a u k o w e g o Towarzystwa Ludoznawczego, [ w : ] Przeszłość etnologii polskiej w jej Polskiego teraźniejszości, Z . Jasiewicz, T. K a r w i c k a (red.), P o z n a ń , s. 7 1 - 7 8 . Tomaszewski Tvorčestvo T. 1996, Lwów narodov... Revoljucii Zelenin 1940-1944. 1938, Tvorčestvo 1917-1937, Pejzaż psychologiczny, narodov SSSR. XXlet Warszawa. Velikoj Oktjabrskoj Socjalističeskoj A . M . G o r k i , L . Z . M e c h l i s i i n . (red.), M o s k v a . D . K . 1941, Vosoedinennye ukraincy, [ w : ] Sovetskaja etnografija. Sborník statej, nr 5, s. 3 - 2 0 . - 1921, P r i m i t i v n a j a technika g o n č a r s t v a „ n a l e p o m " ( A u C o l u m b i n ) v V o s t o č n o j E v r o p ě , Etnografija, nr 1, s. 87-105. - 1927, Russische - 1927a, S c h i d n i o - s l o w i a n ' s k i c h l i b o r o b s k i obriadi k a č a n n i a i perekidannia po ž e m l i , Etnografičnij - (Ostslavische) Volkskunde, Berlin -Leipzig. v is nik ( K i j v ) , k n . 5, s. 1-10. 1991, Vostočnoslavianskaja etnografija, p r z e k ł a d z niemieckiego K . D . C i v i n a , M o s k v a . Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW CORRESPONDENCE B E T W E E N A D A M FISCHER AND DIMITRI KONSTANTINOVICH ZELENIN. FROM THE ARCHIVES OF POLISH ETHNOGRAPHICAL SOCIETY IN WROCŁAW A N D THE ARCHIVES OF THE RUSSIAN A C A D E M Y OF SCIENCES I N SANKT-PETERSBURG Summary The article presents letters exchanged i n the years 1927-1941 between t w o outstanding ethno­ logists: the Pole A d a m Fischer ( 1 8 8 9 - 1 9 4 3 ) and the Russian D i m i t r i K o n s t a n t i n o v i c h Z e l e n i n ( 1 8 7 8 - 1 9 5 4 ) . The collection w h i c h has been discovered and published consists o f three letters and one postcard sent by Z e l e n i n (kept i n the A r c h i v e s o f the Polish Ethnographic Society in W r o c l a w ) and five letters sent by A , . Fischer, kept i n the Archives o f the Russian A c a d e m y o f Sciences i n St. Petersburg. The dramatic aspect o f the letters w r i t t e n b y A d a m Fischer lies i n the fact that he kept w r i t i n g them after L v o v had been occupied by the Soviet troops and annexed to the Soviet U n i o n i n 1939. The t w o scholars never met i n person. The presented letters make a very valuable source for the history o f national ethnologies - Polish and Russian and o f their mutual contacts. Before 1939 i n their correspondence both scholars used to i n f o r m each other about their studies, researches and to arrange exchange o f their w o r k s . Other i n f o r m a t i o n w e can f i n d i n the letters w r i t t e n after 1939 after L v o v had been annexed into the Soviet state. F r o m them w e can learn about the Polish scholar's attitudes, about his efforts to maintain some possibilities o f scientific w o r k and to save his research w o r k s h o p , and, more generally about vicissitudes o f ethnology and folkloristics at the U n i v e r s i t y o f L v o v . The letters by Z e l e n i n show a great deal o f g o o d w i l l and readiness to help the Polish scholar. A t the same time they reveal mechanisms o f w i n n i n g outstanding Polish scholars over for the Soviet U n i o n and Soviet science and education. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d4b8cc55433c14d42a5cb4c0689e3809.pdf c7d004c5e6ba41ca0d3727b3a127b304 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1722 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1594 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne, recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.227-272 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E , R E C E N Z J E I OMÓWIENIA „Etnografia Polska", t. X L V I : 2002, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA LUD N A CELULOIDOWEJ TAŚMIE PRL-U Grzegorz Pełczyński, Dziesiąta muza w stroju ludowym. O wizerunkach kultury chłopskiej w kinie PRL, Poznań 2002, Wydawnictwo Naukowe U A M , Seria: Etnologia i Antropologia Kulturowa, nr 20, ss. 252 Grzegorz Pełczyński, od początku kariery naukowej związany z poznańskim Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej, jego wychowanek i wykładowca, dał się wcześniej poznać jako autor bardzo ważnych dla etnologii polskiej książek i artykułów z zakresu zagadnień religijno-etnicznych, analizowanych w kontekście kultury polskich mniejszości narodowych: Karaimów i Ormian (Pełczyński 1995, 1997) oraz licznych haseł encyklopedycznych dotyczących ludów i narodów Europy oraz Azji. Już jako uznany w środowisku badacz procesów etno-kulturowych, w połowie lat 90. podjął trudne i pionierskie w etnologii polskiej studia nad kulturą ludową w przekazach filmowych . Ich wyniki podsumował w książce pt. Dziesiąta muza w stroju ludowym. O wizerunkach kultury chłopskiej w kinie PRL (Poznań 2002) . W liczącym 252 strony dziele (wraz z filmografią, bibliografią i streszczeniem) autor opisuje filmowe wizerunki kultury chłopskiej, zarejestrowane w okresie PRL (1945-1989) na ponad 180 taśmach, starając się znaleźć - jak pisze - odpowiedź na pytanie o sposób, a głównie cel ich sporządzania. Innymi słowy: jak i dlaczego wykorzystywano kulturę chłopską w jilmách fabular­ nych okresu PRL-u? (s. 14). Zatem dociekanie, jak postępowano z polską kulturą ludową w okre­ sie PRL-u i jakie wizerunki tej kultury pozostawiło po sobie ówczesne kino stało się przedmio­ tem rozważań autora. Na książkę - oprócz wstępu i zakończenia - składają się cztery części, z których każda po­ święcona jest filmom z tematami wiejskimi, zrealizowanym w ciągu 45 lat PRL, w określonych przedziałach czasowych: od zakończenia wojny po 1956 rok, w okresie rządów Władysława Gomułki, w czasach Edwarda Gierka i od początku lat 80. po kres PRL. W ich obrębie omawiane są konkretne fabuły i wątki filmowe oraz sposoby ich przedstawiania, uzależnione od aktualnych przesłanek ideologiczno-politycznych. Z tego punktu widzenia w pracy opisano konkretne za­ biegi folklorystyczne, nawet manipulacje, polegające na wyrywaniu z kontekstu dowolnych elementów kultury chłopskiej i transponowaniu ich na obraz filmowy . 1 2 3 1 Najpierw w ramach grantu Komitetu Badań Naukowych i Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Książkę poprzedzają obszerne artykuły opublikowane w opracowaniach zbiorowych: Z pro­ blematyki przemian kultury polskiej XX wieku (Pełczyński 2000a) i Las w kulturze polskiej (2000) oraz publikacje zamieszczone w Twórczości Ludowej (1997) i Etnografii Polskiej (1998). Stano­ wią one skrócone wersje poszczególnych problemów podjętych w omawianym studium. Tu, na marginesie, uwaga szczegółowa odnośnie tekstu na s. 45. Folkloryzm był zjawiskiem wcześniejszym niż Polska Ludowa, znanym, chociaż nie nazwanym; por. np. Młoda Polska. 2 3 �228 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Taka konstrukcja wywodu jest logiczna i prawidłowa. Sądzę, że zastosowałabym j ą sama przy realizacji tego tematu, chociaż można się zastanowić, czy prześledzenie pokazywanych na ekranie, przez 45 lat, głównie wybranych elementów kultury chłopskiej, nie pozwoliłoby na szer­ sze refleksje i wnioski o trwałości i zmianie postaw wobec tej kultury, uzależnionych nie tylko od trendów politycznych i związanych z nimi propagandowych. Każdy z omawianych przez Grzegorza Pełczyńskiego okresów poprzedzony jest krótką charakterystyką sytuacji politycznej i kulturalnej kraju. W tym przypadku autor wykorzystuje głównie syntetyzujące, często bardzo osobiste, podsumowania pióra wybitnych historyków i literatów opublikowane już w czasach I I I Rzeczypospolitej (m.in. Leona Bukowieckiego, Antoniego Czubińskiego, Dariusza Jarosza, Krystyny Kersten, Jacka Kuronia, Józefa Styka, Leopolda Tyrmanda i innych). Podane w ogromnym skrócie ulegają one spłaszczeniu i wręcz trywializacji. Swoistej odautorskiej folkloryzacji . W przypadkach przytaczania wielu uogólnień i gołosłownych stwierdzeń miałam żal do autora, że nie odwołał się do archiwalnych tekstów, które wykazuje w bibliografii, zawierających spra­ wozdania i protokoły z posiedzeń odpowiednich gremiów partyjnych, decydujących o profilu i kształcie kinematografii polskiej, licznych komisji kolaudacyjnych, na których obradach zapa­ dały decyzje o tym, czy film spełnia wymogi i postulaty socjalistycznej edukacji społeczeństwa i dalej, dlaczego tak lub dlaczego nie. Autor w takich przypadkach zasłania się enigmatycznymi wytycznymi propagandy i cenzury komunistycznej, używając ogólnych określeń „komuniści" (czyli kto?). W odniesieniu do najwcześniejszego okresu powojennej kinematografii mógł on uzyskać niezbędne informacje z publikowanych w latach 1950-1956 Materiałów do Studiów i Dyskusji z Zakresu Teorii i Historii Sztuki, Krytyki Artystycznej oraz Metodologii Badań nad Sztuką. W tych wstrząsających w swojej wymowie dokumentach zawarto stenogramy posiedzeń, wypowiedzi ludzi kultury, decyzji podejmowanych przez działaczy i wytycznych władz partyj­ nych, na podstawie których miała być budowana kultura socjalistyczna. W odniesieniu natomiast do kultury ludowej i decyzji politycznych z nią związanych, należało sięgnąć do prac Wandy Paprockiej ukazujących się na początku lat 80. w Etnografii Polskiej. Autor konsekwentnie, obszernie i w sposób udokumentowany odpowiada na postawione we „Wstępie" pytanie: jak pokazywano kulturę chłopską w filmach okresu PRL-u. Jednak nie do końca wyjaśnia, jaki był cel sporządzania takich a nie innych, filmowych obrazów tej kultury. Konieczność sprostania wymogom propagandy i ideologii socjalistycznej jest do pewnego stop­ nia argumentem słusznym, ale niedostatecznie w książce udokumentowanym, co więcej, moim zdaniem, nie jedynym. Przecież obok dyktatu partyjnego były też wizje artystyczne i opcje poli4 4 Konkretne przykłady takich i podobnych uproszczeń odnotowałam m.in. na s. 28 i 29 - o reformie rolnej, na s. 17, 18 - o kulturze narodowej i socjalizmie, s. 33 i 34 - o różnicach miasto - wieś, s. 4 1 - o stosunku do dorobku kulturowego, s. 49 - o zmianach popaździernikowych, s. 69 - o stosunku do gospodarstw chłopskich w latach 60. Zastanawiałam się też nad pogodzeniem takich stwierdzeń autora jak: Jednak ludowy charakter tego wojska w rzeczywistości nie był zasługą komunistów, a wynikał z prostego faktu, iż większość polskiego społeczeństwa stanowiła ludność wiejska. Komuniści potrafili z tego wyciągać maksymalne korzyści dla siebie (s. 75). I dalej: A komuniści, jak już nieraz stwierdzaliśmy, głosili, że są z ludu, przez lud wybrani, ażeby nim rządzić. Zatem ich siły zbrojne musiały mieć również proweniencję ludową (tamże) z przytoczoną wcześniej na s. 25 wypowiedzią Leopolda Tyrmanda: że komuniści ludem gardzą i dalej z komentarzem samego autora: Komuniści dążyli zatem do zniszczenia kultury ludności wiejskiej, gdyż chcieli ją jak najszybciej zastąpić swoją, wspólną zresztą dla całego społeczeń­ stwa. Ich propaganda dlatego właśnie uderzała w rozmaite składniki kultury chłopskiej, głosząc, iż są one przejawem zacofania, to znaczy hamują postęp, a przez to przyczyniają się do ti~wania niesprawiedliwości w środowiskach wiejskich. Wykorzystywała do tego wszelkie możliwe sposoby; usiłowała także posługiwać się etnografią (s. 25). Przyznaję, że zapisy te były dla mnie konse­ kwencją zbyt daleko idących, pospiesznych uogólnień autora. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 229 tyczne reżyserów, aktorów, odbiorców, ich przeżycia i biografie, a także żywe wsie zamieszkałe przez chłopów mających własne potrzeby, aspiracje, nadzieje, itd. Brakowało mi też bardzo spoj­ rzenia etnologa. Odnosiłam często wrażenie, że autor w ogóle nie poznał wsi z autopsji i to nie tylko tej z czasów, o których pisze . Sądzę także, że należało zastanowić się, na ile kinematografia PRL-u oddawała rzeczywi­ stość polskiej wsi, jej zmiany, aspiracje i dążenia mieszkańców. Z badań etnograficznych i demograficzno-statystycznych wynika, że mieszkańcy dużych polskich miast są dopiero w drugim lub trzecim pokoleniu mieszczanami i inteligentami, a swoje wiejskie korzenie nie zawsze chcą ujaw­ niać, że miasto rzeczywiście zmieniało wiejskich przybyszów, ich wygląd i zachowanie. Chyba warto też poświęcić chwilę refleksji na temat powodów wzruszeń współczesnego odbiorcy nad oglądanym na ekranie PRL-owskim filmie Daleko od szosy, Kochajmy się lub Nie ma mocnych. Czy rzeczywiście ważne jest dla niego to, że spełniały one oczekiwania cenzury, czy też dlatego, że oddawały zapamiętany obraz wsi i jej mieszkańców? W połowie lat 60. i na początku 70. byłam słuchaczką seminarium profesora Aleksandra Jackiewicza poświęconego antropologii i socjologii filmu. W tym zamkniętym i dość elitarnym gronie oglądałam najważniejsze współczesne filmy kinematografii polskiej, europejskiej i świa­ towej (na pokazach studyjnych lub ograniczonych dla publiczności festiwalach, np. dorocznym krakowskim przeglądzie filmów krótkometrażowych i połączonych z nim projekcjach filmów pełnometrażowych). Nie tylko każdy z tych filmów, ale i poszczególne sekwencje były dysku­ towane z różnych punktów widzenia, osadzane w rzeczywistości. Rozmawialiśmy i o cenzurze, i o polskich twórcach i aktorach, ale także o tym, jakie są tendencje w kinematografii europej­ skiej (w zakresie tematów, sposobów ich przedstawiania, środków technicznych, aktorskich form wyrazu etc.), a przede wszystkim o tym, w jakim stopniu polscy twórcy filmowi nawiązują w swoich dziełach do aktualnych w kinematografiach zachodnich problemów, a na ile są obser­ watorami polskiej rzeczywistości. W książce Grzegorza Pełczyńskiego bardzo brakowało mi właśnie tego punktu odniesienia. W ogóle nie rozumiałam, jak to, o czym pisze ma się do szeroko znanej w świecie polskiej szkoły filmowej, jej osiągnięć i rangi. Autor pisał o okresach, gdy kino polskie bacznie obserwowało rzeczywistość, było najczulszym sejsmografem nastrojów społecz­ nych, kiedy polscy twórcy potrafili wykorzystywać każdą chwilę odwilży, by ponad głowami cenzorów rozmawiać z publicznością. W latach 60. polska szkoła filmowa rozliczała się z prze­ szłością i narodowymi mitami, pod koniec lat 70. kino moralnego niepokoju odnotowywało narastającą frustrację, która doprowadziła do sierpniowego wybuchu. Tego jednak w książce nie ma. Miałam natomiast wrażenie, że film - pod dyktat partyjnych elit rządzących - przekazywał różne, przypadkowe, oderwane od rzeczywistości, elementy kultury i egzystencji ludu, dobrane, pokazane i zagrane ściśle według wymogów cenzury, bez jakiegokolwiek pomysłu czy udziału twórców oraz realizatorów, i to budziło mój największy sprzeciw w trakcie lektury. 5 Niezależnie od tych uwag krytycznych, uważam książkę Grzegorza Pełczyńskiego za ważną w antropologii polskiej, otwierającą nowe pole badawcze tej dyscypliny. W fakcie, że autor nie zrealizował w pełni swojego ambitnego celu, że był dla mnie i z pewnością będzie dla wielu Czytelników często kontrowersyjny, tak w warstwie metodycznej, jak i metodologicznej, zarówno w tym, co pisze, jak też, jak pisze, upatruję szansę na nowe spojrzenie i postrzeganie procesów zachodzących w obrębie i wokół kultury wiejskiej, jej badaczy i sposobów pokazywania. Zachęcam autora do kontynuacji badań nad folkloryzmem w filmie polskim, bez cenzury, do analizy ludowości w ostatnich dziełach, Andrzeja Wajdy, laureata Oscara, w serialu telewi­ zyjnym Plebania i w Cudownym miejscu, Jana Jakuba Kolskiego. Może twórcza poznawczo okazałaby się, przedstawiona w szerszym kontekście antropologiczno-społecznym, kon­ frontacja widzenia chłopów i ich kultury z dwóch okresów kinematografii polskiej: PRL-u i Niepodległej Polski? 5 Świadczą o tym m.in. uwagi o tendencyjności filmowych przekazów tyczących wiejskich praktyk magicznych i zabobonów (s. 65 i 66). Dodam, że sama byłam świadkiem ich wykonywa­ nia we wsiach podwarszawskich jeszcze w latach 90. �230 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA LITERATURA Pełczyński G. 1988, Ekran ludowy, Nurt, nr 11, s. 33-34. - 1988a, Uwagi o związkach folkloru z filmem, Obiektyw, nr 2, s. 4-6. - 1995, Najmniejsza mniejszość. Rzecz o Karaimach Polskich, Warszawa 1995, Towarzy­ stwo Karpackie. - 1997, Kultura ludowa w filmie polskim, Twórczość Ludowa, nr 3, s. 12-14. - 1997a, Ormianie polscy w wieku XX. Problem odrębności etnicznej, Warszawa 1997, Koło Zainteresowań Ormian przy Oddziale Warszawskim Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. - 1998, Kultura ludowa w filmie polskim lat siedemdziesiątych, Etnografia Polska, t. X L I I , z. 1-2, s. 173-186. - 2000, Las w filmach Witolda Leszczyńskiego, [w:] Las w kulturze polskiej, W. Łysiak (red.), Poznań, Wydawnictwo „Eko", s. 411-415. - 2000a, Wizerunki kultury ludowej w filmie polskim, [w:] Z problematyki przemian kultury polskiej w XXwieku, D. Skotarczak (red.), Instytut Historii U A M , s. 187-235. ANDRZEJ W O Ź N I A K O RELIGII KATARÓW I OKCYTAŃSKIEJ CYWILIZACJI Pierwszą dłuższą podróż po kraju katarów i trubadurów zawdzięczają polscy czytelnicy Zbigniewowi Herbertowi, który przed trzydziestoma laty do zbioru szkiców poświęconych sztu­ ce - ponadczasowej wartości dzieła, jego technicznej strukturze oraz związkom z historią - włą­ czył dwa szkice historyczne o tematyce wykraczającej poza ten krąg zagadnień: o templariuszach i o albigensach . Autor świadomie zrezygnował „ze wszystkich uroków erudycji: bibliografii, przypisów, indeksów", co nie oznacza, że zaniechał rozległych studiów nad przedstawionymi w tomie zagadnieniami. We Wstępie napisał, że jego książka jest sprawozdaniem z podróży: „Pierwsza podróż realna po miastach, muzeach i ruinach. Druga - poprzez książki dotyczące widzianych miejsc" (Herbert 1991, s. 7). Mamy zatem podstawy przypuszczać, że zarówno przed­ stawiony w szkicu O albigensach, inkwizytorach i trubadurach (Herbert 1991, s. 114-116) - zwięzły zarys doktryny katarów i dziejów ich Kościoła w Langwedocji, jak i obraz średniowiecz­ nej cywilizacji okcytańskiej jest zgodny z ówczesnym stanem wiedzy historycznej i niewątpliwie bogatszy oraz bardziej kompetentny, niż to, co można było na ten temat przeczytać w niektórych syntetycznych opracowaniach z zakresu historii religii z lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych . Podróże Zbigniewa Herberta po południowej Francji, a prawdopodobnie i początki jego zainteresowań albigensami i średniowieczną cywilizacją okcytańską, przypadły na wczesne lata sześćdziesiąte - okres, kiedy to „zbudził się nagle", drzemiący od dziesięcioleci, ruch odro­ dzenia Okcytanii. Cóż to jest Okcytania? Działacze okcytańscy odpowiadają precyzyjnie, że jest to „cały obszar na południe od linii przebiegającej nieco na północ od Bordeaux, Limoges, Clermont-Ferrand i Valence ku Briancon, a więc trzecia część departamentów Francji, rozciągniętych od Alp 1 2 1 Pierwsza edycja Barbarzyńcy w ogrodzie Zbigniewa Herberta ukazała się nakładem Czy­ telnika w 1962 r. W latach późniejszych książka była wznawiana wielokrotnie przez różne wy­ dawnictwa w kraju i za granicą, m.in. przez wydawnictwo Test (Lublin 1991). Do tego właśnie wydania będę się odwoływał. Z. Herbert terminami albigensi i katarzy posługuje się wymiennie. Tak np. w Zarysie dziejów religii pod red. Z. Poniatowskiego (Warszawa 1964) katarów utożsamiano z waldensami, co jest oczywistym nonsensem. W nieporównanie bardziej kom­ petentnym, wydanym przez Instytut Filozofii i Socjologii PAN, Katolicyzmie średniowiecznym, pod red. J. Kellera (Warszawa 1979), katarom poświęcono zaledwie parę stron (s. 29-31, 33-34). 2 �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 231 i granicy włoskiej po Atlantyk" (Stefanowicz 1977, s. 60). Nie geografia jest jednak najważniej­ sza, lecz historia, która podzieliła Francję, zanim jeszcze stała się państwem narodowym i scen­ tralizowanym, na dwie części. Linię podziału wyznaczył język. Z podstawowej odmienności językowej Okcytania, jak i jej historyczny trzon - Langwedocja, biorą swe nazwy: langue d'oc, język ос, „a więc język ludu, który w ten sposób wymawiał «tak», podczas gdy wymowa pół­ nocna brzmiała oil, przekształcone następnie w oui współczesnego języka francuskiego. [...] Te dwa pnie językowe przechodziły zupełnie odmienne koleje. Francja średniowieczna [...] była państwem feudalnym, dzielnicowym, a więc i rozbitym na dialekty. Władza królewska w praktyce ograniczała się do Ile de France - obszaru, który otaczał Paryż na północ od Loary i stopniowo scalała tereny położone powyżej tej linii granicznej. Równocześnie dokonywało się ujednolicenie mowy, która w późnym średniowieczu stworzy podwaliny ogólnego języka literackiego. Połu­ dniem nie zajmowano się wcale - między 955 i 1134 rokiem, a więc przez blisko dwa stulecia, królowie Francji nie wydali żadnego aktu państwowego, który by dotyczył tego regionu. [...] Faktyczna nieobecność władzy centralnej bądź jej interwencja w postaci wojennego podboju sprzyjały utrwaleniu się podziałów dzielnicowych, zaś brak warstwy wykształconej, zdziesiątkowa­ nej przez krucjaty i inkwizycję, utrudniał stworzenie wspólnego języka pisanego" (Stefanowicz 1977, s. 61). Różnice regionalne pogłębiały silne wpływy języka katalońskiego w zachodniej części Okcytanii. Nie występowały one zupełnie np. w Prowansji . 3 Średniowieczni poeci okcytańscy posługiwali się lokalnymi dialektami lub ich syntezą na wzór greckiej koine, będącej pierwociną wspólnego języka Południa. Nie rozwinęła się ona w powszechny język mówiony, pozostając kategorią czysto literacką. Po podboju Południa przez Francuzów, język oc znikał z biegiem czasu z życia publicznego, wypierany przez oficjalny język francuski. W Langwedocji miejscowy dialekt przetrwał jako język urzędowy do roku 1535, kiedy król Franciszek I zakazał używania go w dokumentach. Dopiero po upływie paru stuleci przywróceniem do życia języka oc zajął się Frederic Mistral (1830-1914), poeta i pisarz, laureat nagrody Nobla z 1904 roku, który całe swoje życie i twórczość poświęcił szerzeniu kultury prowansalskiej. Stworzył słownik francusko-prowansalski i w tym języku pisał. Od połowy X I X wieku rozwinął się też szeroki ruch zwany fćlibrigue, zrzeszający poetów, powieściopisarzy i historyków kultury prowansalskiej. W środowisku tym prowadzono m.in. prace nad stworzeniem wspólnych dla różnych dialektów reguł gramatycznych. Mimo wysiłków, mają­ cych na celu ujednolicenie języka oc, dialekty pozostały nadal żywe (Stefanowicz 1977, s. 62). Choć w latach późniejszych nie brakowało wydarzeń istotnych dla rozwoju kultury Południa, takich choćby jak powstanie w roku 1923 zasłużonego dla literatury i myśli okcytańskiej kwar­ talnika Oc czy zajmującego się problematyką etnologii Południa czasopisma Folklore oraz powo­ łanie Towarzystwa Studiów Okcytańskich i Instytutu Badań Prowansalskich (1946), którego współzałożycielem był znany badacz kataryzmu René Nelli, dopiero początek lat sześćdziesią­ tych przyniósł w tej dziedzinie ożywienie na miarę dokonań drugiej połowy X I X wieku. W kraju, w którym w latach siedemdziesiątych dwa miliony ludzi stale mówiło dialektami, określanymi wspólnie jako język okcytański, a sześć milionów dobrze je rozumiało, działało kilka partii politycznych o różnych programach - od lewicowych, poprzez umiarkowane, do skraj­ nie prawicowych. Jedne z nich głosiły jedynie hasła autonomii kulturalnej i językowej, inne żądały szerokiej autonomii społeczno-ekonomicznej, nie stroniąc od marksistowskiej frazeologii. Skrajna Parti National d'Occitanie stawiała sobie za cel całkowite oderwanie Południa od Fran­ cji. Na murach okcytańskich miast pojawiały się napisy w rodzaju „A crevar Francia" („Niech zdechnie Francja"; Stefanowicz 1977, s. 63-64), a sugestywne plakaty nawoływały do używania języka okcytańskiego . 4 3 W numerze 2(118) Literatury na Świecie z 1981 г., na s. 72 znajdujemy mapkę współczes­ nego zasięgu języka oc, który dzieli się na dialekty: północnookcytański i południowookcytański, tj. gaskoński, langwedocki i prowansalski. „Óme d'Oc as dreit a la paraula. Parla!" („Okcytańczyku, masz prawo mówić. Mów!"). Literatura na Świecie, nr 2 (118): 1981, s. 204-205. 4 �232 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA W roku 1975, w wydawnictwie Gallimard, ukazało się pierwsze wydanie książki Emmanuela Le Roy Ladurie, Montaillou village occitean de 1294 á 1324. Autor był już wówczas uczonym 0 dużym dorobku naukowym, uczniem Marka Blocha, a do podstawowego obszaru jego zaintere­ sowań należała historia społeczna południowej Francji. Był współautorem wydanej w 1964 r. Historii Langwedocji i autorem opublikowanej w dwa lata później rozprawy doktorskiej Les pay sans de Languedoc. Książka o podpirenejskiej wsi Montaillou rychło stała się sensacją lite­ racką i naukową oraz największym sukcesem finansowym wydawnictwa Gallimard. Zastana­ wiając się nad źródłami tego rzadkiego w świecie publikacji naukowych wydarzenia, Jakub Borawski, tłumacz drukowanych w 1981 r. w Literaturze na Świecie fragmentów książki, pisał: „Montaillou [...] to zjednej strony kontynuacja badań nad społeczeństwem wiejskim Langwedo­ cji, ale także odpowiedź na renesans zainteresowań dziejami katarów. Zainteresowań płynących, jak sądzę, z dwóch źródeł: w naszych czasach - czasach odradzających się nacjonalizmów - historia średniowiecznej Langwedocji i Prowansji, krain wytwornej kultury dworów feudal­ nych i bogatych miasta, krain rycerzy i trubadurów, pasterzy i katarów, znajduje życzliwych czytelników. Upadek kultury i języka d'oc - podbitej i zniszczonej w X I I i X I I I wieku przez posępnych i bezlitosnych rycerzy z północy mówiących językiem d'oil, budzi dziś żywe za­ interesowanie. Zarazem w naukach historycznych obserwujemy istotny rozwój badań nad problemem religijności ludowej, mentalności religijnej elit i mas" (Borawski 1981, s. 11). Szerokie zainteresowanie religią i dziejami katarów we Francji lat sześćdziesiątych - siedem­ dziesiątych tworzyło atmosferę przychylną rozwojowi badań naukowych nad tymi zagadnieniami. Z inspiracji znanego antropozofa Deodata Roché (1876-1977), zwanego le pape cathare, powstało Societě d'Etudes Cathares i czasopismo Cahiers d'Etudes Cathares (Prokopiuk 1987, s. 7). Obec­ nie wiodącym ośrodkiem badań nad kataryzmem jest Centre National d'Etudes Cathares w Carcas­ sonne. Zebrano tam rękopisy i dokumenty archiwalne, rozsiane po bibliotekach Francji i Europy, tworząc bibliotekę liczącą ponad cztery tysiące tytułów, w większości opracowanych w postaci mikrofilmów (Niel 2002, s. 8). Obszerną już literaturę dotyczącą katarów i ruchów pokrewnych wciąż wzbogacają nowe opracowania i wydawnictwa źródłowe. Autorami i wydawcami większości z nich są - co oczywiste, zważywszy na związki kataryzmu z południem Francji - uczeni francuscy. Religia i dzieje katarów cieszą się od dawna znacznym zainteresowaniem również w Polsce . W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych do spopularyzowania tej tematyki przyczyniła się niewątpliwie kilkakrotnie wznawiana książka Zbigniewa Herberta Barbarzyńca w ogrodzie. W okresie późniejszym o gnostycyzmie, manicheizmie i katarach pisał w Literaturze na Świecie 1 w innych czasopismach Jerzy Prokopiuk. W roku 1979 Państwowy Instytut Wydawniczy wydał przekład książki jednego z najwybit­ niejszych znawców kataryzmu René Nelli, Życie codzienne katarów w Langwedocji w XIII w. Praca, co sam autor podkreśla, różni się nieco od innych z serii „życie codzienne". Jest „z pozoru znacznie mniej jednolita". Długość okresu, któremu jest poświęcona (1190-1350) zmusza 5 6 5 Podstawowe wiadomości o katarach, przedstawione w sposób kompetentny, w miarę obiek­ tywny i opatrzone dość obfitą literaturą zawiera obszerne hasło Katarowie w t. X X X V Wielkiej Powszechnej Encyklopedii Ilustrowanej, Warszawa 1904, s. 97-99. Hasło to, sygnowane S. PT., wyróżnia się pozytywnie bogactwem zawartych w nim wiadomości i obiektywizmem na tle podobnych haseł w wielu encyklopediach nawet z okresu późniejszego. Istotną rolę w upowszechnianiu wiedzy o katarach i kulturze okcytańskiej odegrało w la­ tach osiemdziesiątych czasopismo Literatura na Świecie, które zagadnieniom tym poświęciło wiele miejsca w dwu numerach. W numerze 2 (118) z 1981 r. znalazły się przekłady wierszy i fragmentów prozy współczesnych poetów i pisarzy okcytańskich oraz obszerny fragment oma­ wianej wczesnej książki E. Le Roy Ladurie o Montaillou, jak też artykuły zawierające wiadomości o części autorów prezentowanych w tym zeszycie. W numerze 12 (197) z roku 1987 opubliko­ wano fragmenty prac kilku najbardziej znanych autorów europejskich, zajmujących się gnozą, manicheizmem i katarami, takich jak F. Niel i S. Runciman, oraz dwa artykuły J. Prokopiuka. 6 �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 233 R. Nellego do rozpatrywania życia codziennego katarów w jego rozwoju, bowiem kataryzm triumfujący dzieli od kataryzmu prześladowanego wyraźna cezura. Ze względu na specyfikę konfesyjną grupy autor wiele miejsca poświęcił sprawom religii, które wyraźnie zdominowały tytułową codzienność. Warto również zwrócić uwagę na kontekst, w jakim autor widzi narodziny kataryzmu, gdyż nie zawsze jest on tak wyraźnie podkreślany przez innych autorów. R. Nelli pisze: „Kataryzm mieści się w ogólnym ruchu ewangelicznej odnowy, który ogarnął całe chrześcijaństwo w X I I i X I I I wieku. Doskonali uważali się za spadkobierców apostołów, wierzyli, że jedynie ich wiara jest prawdziwa, rzymskokatolicka natomiast jest diabelskim szalbierstwem: chcieli być chrześci­ janami" (Nelli 1979, s. 5). W końcu lat osiemdziesiątych PIW wydał zapowiedzianą kilka lat wcześniej przez Literaturę na Świecie słynną książkę Emmanuela Le Roy Ladurie, pod nieco zmienionym tytułem Montaillou wioska heretyków 1294-1324 (Warszawa 1988). Jej podstawą źródłową był rejestr inkwizycyjny Jakuba Fourier (późniejszego papieża Benedykta X I I ) , zawierający m.in. protokóły z przesłuchań mieszkańców Montaillou i jej okolic - regionu objętego szczególnie silnym oddziaływaniem kata­ ryzmu. Na podstawie tego niezwykłego materiału źródłowego, autor stara się zrekonstruować życie wsi okcytańskiej z przełomu X I I i X I I I wieku, jej struktury społeczno-gospodarcze, obycza­ jowość, psychikę, życie uczuciowe i religijne, architekturę i sztukę ludową, a nawet krajobraz. Średniowiecznemu manicheizmowi poświęcona jest książka znanego polskiemu czytelni­ kowi angielskiego mediewisty i bizantologa, Stevena Runcimana, której przekład ukazał się w 1996 roku . Autor omawia gnostyckie podłoże manicheizmu, a następnie (w kolejnych rozdzia­ łach) ruchy religijne z manicheizmem związane: paulicjan, bogomiłów, patarenów i najobszerniej katarów, w Europie Zachodniej, a przede wszystkim w Langwedocji. W ostatnim rozdziale Runciman zajmuje się tradycją dualistyczną w średniowiecznym manicheizmie. Pracę zamyka obszerna bibliografia i wykaz źródeł (Runciman 1996, s. 182-196). Jean Duvernoy, badacz kataryzmu starszego pokolenia, znany był dotychczas przede wszyst­ kim jako wydawca źródeł związanych z tą tematyką. Jego książka Religia katarów (Kraków 2000) to najobszerniejsza z prac na temat kataryzmu, jakie ukazały się w języku polskim, swojego rodzaju kompendium wiedzy o religii katarów. Praca oparta jest na niezwykle bogatych materiałach źródłowych z różnych krajów Europy z Langwedocja na czele. Omawia je autor w poszczególnych rozdziałach książki, która składa się z trzech części, podzielonych na rozdziały i opatrzonych aneksami. Część pierwsza zawiera omówienie źródeł do dogmatyki w krajach występowania ka­ taryzmu, źródeł wiary (Stary i Nowy Testament, apokryfy, mity, literatura polemiczna), kwestii dualizmu, kosmologii, „upadku" w różnych „szkołach" kataryzmu, objawienia i eschatologii, schizmy w kataryzmie. Część druga poświęcona jest Kościołowi i liturgii katarów i omawiane w niej są m.in. następujące zagadnienia: chrzest, tzw. reguła sprawiedliwości i prawdy, obrządek i nauczanie. Kolejne rozdziały dotyczą prześladowania katarów, Kościoła (krytyka Kościoła katolickiego i Kościół katarski), socjologii kataryzmu, relacji - kataryzm a kultura. W części trzeciej, Pochodzenie i zbieżności, autor omawia imiona kataryzmu (własne i nadawane przez przeciwników) oraz jego pokrewieństwa historyczne i typologiczne. 7 8 Książka Jeana Duvernoy jest pracą ukazującą w sposób niezmiernie szczegółowy szeroki wachlarz problemów związanych z religią katarów. Jest ona raczej przewodnikiem po źródłach do omawianych zagadnień, niż lekturą dla przeciętnego czytelnika o wykształceniu humanistycznym. Różni się pod tym względem zdecydowanie od wszystkich wcześniej wydanych w języku polskim prac na temat kataryzmu. Wydaje się więc, że w Polsce, gdzie szczegółowe studia nad religią katarów są czymś wyjątkowym, książka ta będzie miała dosyć ograniczony krąg czytelników. 7 Protokóły z tych przesłuchań wydał w trzytomowym wydawnictwie źródłowym Jean Duvernoy (Touluse 1965). Stały się one również podstawą jego własnej pracy o trybunale inkwi­ zycji z Pomiers (Le Roy Ladurie 1965, s. 445). Książka S. Runcimana, Średniowieczny manicheizm, sygnalizowana była w nr 12(117) Lite­ ratury na Świecie. 8 �234 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Sukcesem wydawniczym, choć oczywiście nie na miarę paryskiej edycji Montaillou, okazał się opublikowany przez oficynę wydawniczą Volumen polski przekład niewielkiej książeczki Fernanda Niela Albigensi i katarzy (Warszawa 1995), której francuskie wydanie ukazało się po raz pierwszy w popularnej serii Que sais-je? w 1955 roku. F. Niel w sposób zwięzły i bardzo przejrzysty, świadomie unikając wszelkich teologicznych zawiłości i filozoficznej terminologii, omawia w niej korzenie kataryzmu, wiele miejsca poświęcając jego związkom z manicheizmem, przedstawia krótko zarys doktryny i dzieje katarów. Pierwsze wydanie książki szybko zniknęło z księgarń i w tym roku wydano j ą ponownie (Gdańsk-Warszawa 2002). „«Zwornikiem kataryzmu», a także poprzedzających tę herezję doktryn zoroastryzmu, mani­ cheizmu czy bogomilizmu - napisał we wprowadzeniu do omawianej pracy F. Niel - był problem zła" (Niel 2002, s. 10). Omawiając korzenie kataryzmu (rozdział pierwszy), pod tym właśnie ką­ tem analizuje autor naukę Zoroastra, w której fundamentalnym pojęciem był konflikt dwu zasad: Dobra reprezentowanego przez Ormuzda (Ahura Mazda) i Zła wcielanego przez Arymana (Angra Mainyu), a następnie krótko wspomina o pokrewnym jej zerwanizmie. Osobny, drugi rozdział, po­ święca Niel manicheizmowi, wychodząc od jego związków z gnostycyzmem, w którym tak istotną kwestią był problem Dobra i Zła, a zasadnicza doktryna polegała na „odebraniu Bogu odpowie­ dzialności za stworzenie świata materialnego, głównej przyczyny zła" (Niel 2002, s. 23). Maniche­ izm jest jednym z najlepiej znanych systemów dualistycznych, jakie pojawiły się po narodzeniu chrześcijaństwa. Dobrze znana jest zarówno postać Manesa (Maniego), łącznie z dokładnymi datami urodzenia i śmierci, jak i jego nauka. Zasięg manicheizmu był bardzo szeroki. Od połowy I I I wieku, a więc jeszcze za życia Manesa, występował w Palestynie, Egipcie i w Rzymie. W następnym stuleciu objął Afrykę północną (gdzie jego wyznawcą był przez pewien czas św. Augustyn), a następnie Azję Mniejszą, Ilirię, dotarł do Galii i Hiszpanii. Od początku niemal wyznawcy manicheizmu i wywodzących się od niego doktryn byli prześladowani. Kwestii dziedzictwa manicheizmu w średniowiecznej Europie i Azji Zachodniej poświęcił autor rozdział trzeci, w którym zajmuje się paulicjanami w Armenii, bogomiłami na Bałkanach i w Europie Zachodniej, by następnie przejść do katarów. W poświęconym im rozdziale czwartym porusza kwestię bezpośrednich związków między ich doktryną a starożytnym manicheizmem, zwięźle omawia rozprzestrzenianie się kataryzmu w Europie Zachodniej w X I i X I I wieku, a następnie pisze o dwu nurtach czy też „szkołach" katarskich reprezentujących jedna - skrajny, druga - umiarko­ wany dualizm i w sposób bardzo syntetyczny i przejrzysty przedstawia doktrynę katarów. Jej podstawą - pisze F. Niel - jest zawsze problem zła: „«Na początku istniały dwie zasady, Dobra i Zła, a w nich istniały odwiecznie Światło i Ciemność. Od zasady Dobra pochodzi wszyst­ ko, co jest Światłem i Duchem; od zasady Zła pochodzi wszystko, co jest Materią i Ciemnością...». Ten początek wyznania wiary katarów florentyńskich stanowi streszczenie całego kataryzmu". Katarzy nie przypisują zmysłowemu światu żadnego rzeczywistego istnienia. „Jest on negacją, stworzoną bez Boga nicością. Prawdziwe stworzenie było tylko w Bogu i tylko duch wyraża rzeczywistość. Rozbieżności między różnymi katarskimi szkołami dotyczyły stworzenia postrze­ ganego zmysłami świata, lecz ostatecznie wszystkie odłamy godziły się, że należy je przypisać Demonowi. W efekcie przyczyna tkwi w świecie, który może być tylko dziełem Szatana. Trzeba zaznaczyć, że skrajni dualiści byli w tym bliscy manichejczykom, gdyż dopuszczali istnienie od początku dwóch niezależnych zasad. Zgadzali się również z mitem mówiącym o napaści złych sił na królestwo dobrego Boga. Szatan i jego aniołowie wzbili się na podbój nieba. Święty Michał próbował odeprzeć napaść, lecz został pokonany. W ten sposób w katarskich mitach odnaleźć można nawiązanie do porażki Pierwszego Człowieka. Przejście przez ziemię, życie, stanowi próbę. Odnajdujemy tu pojęcie ziemskiego piekła pitagorejczyków i manichejczyków. Jak ci ostatni, katarzy mieli więc głęboko pesymistyczną wizję postrzegalnego zmysłami świata. Co do świata niebiańskiego, ich doktryna miała charakter znacznie bardziej skomplikowany, gdyż w głębi był to dla nich jedyny świat rzeczywisty, ten, za którym tęsknili. Jest to świat, który Szatan chciał kiedyś podbić. Zaludniają go byty hipostatyczne, stworzone i stanowiące powiązanie między oboma światami. Posiadają one trzy natury, obecne również w człowieku: ciało, duszę i ducha. Podczas gdy ciało człowieka jest materią, ciało hipostatycznych emanacji byłoby «ciałem chwa- �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 235 lebnym», podobnie jak ciało Jezusa Chrystusa. Dusza stanowi część «stworzona», a duch pozo­ staje cząstką Bożą" ( Niel 2002, s. 53-54). Katarzy byli przedstawicielami koncepcji trzech natur: ciała jako siedziby duszy i duszy, w której przebywa duch. Podobnie jak Zoroaster i Manes mieli apokaliptyczną wizję końca świata, w czasie którego wody pokryją całą ziemię, a po zniknięciu Słońca, Księżyca i gwiazd zapanują całkowite ciemności. „«Ogień strawi wody, a wody zgaszą ogień». Będzie to piekło, w którym zatopią się demony, a także ludzie, którzy nie zdołali się oczyścić przez kolejne reinkarnacje. W ten sposób na końcu czasów dzieło Szatana zostanie ostatecznie unicestwione" (Niel 2002, s. 55). Katarzy, podobnie jak inne szkoły dualistyczne, całkowicie odrzucali Kościół rzymski i jego hierarchię. Nie uznawali sakramentów, krzyża, liturgii, świątyń, odrzucali też Stary Testament. Jezus był jednym z bytów hipostatycznych, stworzonych przez Boga, a jego wcielenie tylko po­ zorne. Doktryna katarów pociągała za sobą możliwie najpełniejsze oderwanie się od świata i dążenie do skrajnego ascetyzmu. Dotyczyło to jednak nie tyle szerokiej rzeszy Wierzących, co elity, tzw. Doskonałych. Określenie to nie wydaje się przesadne w stosunku do ludzi, którzy nawet w obliczu stosu zachowywali wierność swojej doktrynie. Wiara w kolejne wcielenia poprzez rein­ karnację zabraniała im zabijać zwierzęta. Doskonali byli zupełnymi wegetarianami: nie jedli mięsa, jajek ani żadnego pokarmu pochodzenia zwierzęcego. Mogli natomiast jeść ryby i pić wino w umiar­ kowanej ilości. Powstrzymywali się od wszelkich stosunków płciowych (Niel 2002, s. 55). Katarom, którzy mieli tak pesymistyczną wizję świata zmysłowego, przeciwnicy przypi­ sywali stosowanie praktyk samobójczych. Zdaniem Niela, większość przypadków interpreto­ wanych jako samobójcze była raczej przejawem odwagi w obliczu śmierci, nawet na stosie, którą katarzy wybierali, by nie przekroczyć zakazów doktryny. Tzw. endura, głodówka pro­ wadząca do śmierci, pojawiła się w niektórych rejonach Langwedocji w schyłkowym okresie kataryzmu, w X I V wieku, i traktowana jest przez autora jako rodzaj nieznanego wcześniej wynaturzenia, czy też przejaw herezji w religii pozbawionej już hierarchii i struktur kościel­ nych (Niel 2002, s. 56-57). Ostatni, najobszerniejszy paragraf rozdziału czwartego, poświęcił autor rytuałowi katarów, który, podobnie jak w innych religiach dualistycznych, był niesłychanie prosty. Zawierał mo­ dlitwy, śpiewy, długie posty, a zwłaszcza kazania. Kult prawdopodobnie mógł być sprawowany wszędzie i bodaj tylko w zamku Montsćgur, najważniejszym ośrodku oporu i świętym miejscu kataryzmu, istniało specjalne miejsce do głoszenia kazań. Katarzy modlili się i głosili kazania w zamkach i domach wiernych, w lasach i jaskiniach. Odrzucali wszystkie sakramenty Kościoła, a więc także sakrament małżeństwa, co ich przeciwnikom posłużyło za argument, że są wrogami rodziny. Zawierane między Wierzącymi „cywilne" umowy małżeńskie traktowane były przez Kościół katolicki jako konkubinat. Katarzy praktykowali również rodzaj spowiedzi powszechnej zwanej apparellamentum . Najważniejszym obrządkiem katarów, charakteryzującym się ogromną prostotą, było tzw. consolamentum. Praktykowano je w dwu okolicznościach: consolamentum otrzymywał wierny, który chciał przejść do kategorii Doskonałych, ci zaś mogli w obliczu śmierci udzielać consolamentum Wierzącym na ich prośbę. W jednym i drugim przypadku obrzęd był taki sam, nieco tylko uprosz­ czony, gdy udzielano go umierającym. Najpierw pytano kandydata czy chce się oddać Bogu i Ewan­ gelii. Po odpowiedzi twierdzącej proszono go o złożenie przyrzeczenia, że nigdy już nie będzie jadł mięsa, jajek i sera ani żadnego innego pokarmu z wyjątkiem potraw roślinnych przygotowanych na oleju i ryb. Miał również przyrzec, że nie będzie kłamał, przeklinał i oddawał się przyjemnościom cielesnym i nie wyrzeknie się wiary nawet w obliczu śmierci od ognia, wody czy jakiejkolwiek innej. Po złożeniu tych przyrzeczeń odmawiał Pater Noster „na sposób heretycki", a Doskonali kładli mu na głowę ręce i Księgę , po czym udzielali mu pocałunku pokoju i przyklękali przed nim. Pozostali uczestnicy ceremonii również kolejno przyklękali przed kandydatem i na tym obrządek 9 10 9 W jednym z nielicznych źródeł katarskich, tzw. Rytuale Lyońskim, obrządek ten nosi na­ zwę servisi (posługa, służba). Rytuał służby obszernie opisuje Duvernoy (2000, s. 225-230). Nowy Testament. 1 0 �236 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA się kończył. Zasadniczym elementem tego swoistego sakramentu było „nałożenie rąk", równoznacz­ ne z przekazaniem Ducha Świętego. Sam obrzęd consolamentum nie zawierał żadnych pouczeń o podstawowych dogmatach kataryzmu. Zobowiązywał do pewnego stylu życia ziemskiego, ale nie zakreślał ram postępowania w życiu duchowym. Konieczne nauki miały miejsce wcześniej, ale źródła niewiele mówią na ten temat (Niel 2002, s. 58-59). Niel wspomina o jeszcze jednym katarskim rytuale, sprawowanym w szczególnych okolicz­ nościach, a mianowicie podczas oblężenia Montségur w 1244 r. Była to tak zwana convinenza. „Zbrojnym, mającym uczestniczyć w starciu, groziły śmiertelne rany pozbawiające ich możli­ wości mówienia. W chwili, gdy wyruszali do walki, «umawiali się» więc z Doskonałymi, że consolamentum zostanie im udzielone mimo braku z ich strony przewidzianych tradycją od­ powiedzi. Oczywiście, nie mogli go otrzymać zawczasu, ponieważ szli zabijać bliźnich". Autor traktuje convinenze jako „poważny wyłom" w sztywnej doktrynie katarów, podkreślając jednak rolę Monségur jako miejsca, któremu przypisywano wyjątkowe znaczenie (Niel 2002, s. 59-60). W czasach, kiedy kataryzm nie był jeszcze religią prześladowaną, Doskonali, w odróżnieniu od Wierzących, ubierali się na czarno, w wełniany płaszcz z kapturem, związany w pasie. W okresie prześladowań nosili się jak wszyscy, mając tylko pod ubraniem symboliczny sznur. Mawiano o nich „przyodziani w doskonałość". Na czele katarskiej wspólnoty o zmieniającym się terytorium stał diakon, a na czele zjednoczenia wspólnot, stanowiącego większą jednostkę terytorialna - biskup. Towarzyszyli mu dwaj „koadiutorzy", którzy wspomagali go w pełnieniu obowiązków: brat (syn) starszy i młodszy. Po śmierci biskupa brat (syn) starszy obejmował po nim sukcesję (Niel 2002, s. 60). Rozdział piąty - Albigensi rozpoczyna autor od wyjaśnienia paru terminów, przy pomocy których w średniowieczu najczęściej określano katarów (nazwa rozpowszechniona w Niemczech). Określenie albigensi, pochodzące od miasta Albi, w którym zresztą katarzy nie byli szczególnie liczni, rozpowszechnione zostało w X I I I w. przez kronikarzy krucjaty „przeciw albigensom". Sami katarzy mówili o sobie „chrześcijanie". Gdy mieli na myśli swoich Doskonałych, nazywali ich Dobrymi Ludźmi. Określenie to, „stanowiące szczególnie wymowny hołd ludności langwedockiej w stosunku do albigenskich diakonów", zachowało się w aktach inkwizycji (Niel 2002, s. 63-64). Znacznie więcej miejsca poświęcił autor kwestii nadal stanowiącej przedmiot sporów między uczonymi, a mianowicie przyczynom rozwoju kataryzmu w Langwedocji. Po przedstawieniu najbardziej rozpowszechnionych poglądów na tę sprawę, dochodzi do wniosku, że „wyjaśnienia sukcesu należałoby szukać w samym kataryzmie" i w misyjnej gorliwości „albigenskich dia­ konów" - Dobrych Ludzi, którzy swoim pełnym wyrzeczeń i zaangażowania życiem dawali najlepsze świadectwo prawdom, które głosili (Niel 2002, s. 64-68). Langwedocja" - kraj, w którym kataryzm był tak głęboko zakorzeniony, miała w średnio­ wieczu szczególny charakter. Z praktycznego punktu widzenia, dominowała w niej władza wpły­ wowego rodu hrabiów Tuluzy, których ziemie rozciągały się „od Guyenne po Sabaudię i od Quercy po Pireneje. Było to bogate i silne państwo, jedno z najsilniejszych państw ówczesnej zachodniej Europy". Hrabiom Tuluzy podporządkowani byli liczni wasale, pośród których do najbardziej wpływowych należeli wicehrabiowie „Carcasonne, Béziers, Albi i Razes" z rodu Trencavel. Zależność tych senioru od hrabiów Tuluzy była przeważnie bardzo luźna, oparta przede wszystkim na dobrej woli. Wielkim feudałom podlegali z kolei ich właśni wasale, posia­ dający trudne do zdobycia zamki i praktycznie niezależni. Jeszcze większą niezależnością cie­ szyły się miasta Południa, gęsto zaludnione i bogate. Wybierani konsulowie czy kapitulowie, rządzili w nich w sposób demokratyczny i swą wolę często narzucali feudałom. Być może, tu właśnie leży przyczyna ich pozornie niekonsekwentnego postępowania w czasie krucjaty. Mimo że na Południu istniały klasy społeczne, nie było między nimi trwałych barier i służący miał możność stania się mieszczaninem, a syn kupca - rycerzem. Działalność handlowa miast, a zwłaszcza intensywne kontakty z miastami włoskimi, przyczyniły się zapewne do ekspansji rozpowszechnionych tam wcześniej prądów dualistycznych. Nazwy Langwedocja i Okcytania są synonimami i oznaczają „kraj oc", „kraj języka oc". �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 237 Jednakże najbardziej uderzającą stroną cywilizacji okcytańskiej - pisze F. Niel - „pozostaje niesłychany, zdumiewający w swym zasięgu, literacki ruch trubadurów. Można naliczyć prawie pięciuset znanych trubadurów, a wśród nich książęta i diukowie, prości rycerze, duchowni i syno­ wie mieszczan. Główny temat tej literatury daje się streścić w jednym słowie, nabierającym w tamtych czasach wymiaru powszechnego wezwania. Jest to słowo paratge, oznaczające honor, prawość, równość, zrzeczenie się praw silniejszego, szacunek dla osoby ludzkiej w samym sobie i w innych. Paratge odnosi się do wszystkich dziedzin życia politycznego, religijnego, uczu­ ciowego. Nie dotyczy tylko jednego narodu czy jednej klasy społecznej, lecz wszystkich ludzi, niezależnie od ich sytuacji czy poglądów. Nie chodzi więc o twórczość czysto lokalną, 0 wypowiedź ludu mówiącego tym samym językiem, lecz o literaturę w najściślejszym tego słowa znaczeniu humanistyczną" (Niel 2002, s. 68-70). Największy rozkwit okcytańskiej poezji i okcytańskiej cywilizacji przypada na okres, „w którym chwała hrabiów Tuluzy, Rajmunda V i Rajmunda V I osiąga swe apogeum". O dalszych, drama­ tycznych losach Landwedocji, „błyszczącej, szczęśliwej, inteligentnej" traktują następne rozdziały książki F. Niela: o krucjacie przeciwko albigensom, traktacie z Meaux i inkwizycji, o Montségur 1 ostatnich gniazdach oporu prześladowanej religii. W naszych czasach próby odrodzenia pewnych idei i form życia średniowiecznych katarów inspirowane były przez środowiska antropozoficzne we Francji i Środkowej Europie. Mają one jednak niewielki zasięg i skupiają nieliczne grupy wyznawców. Wspominał o nich już w la­ tach osiemdziesiątych. Jerzy Prokopiuk, a niedawno przypomniał je hiszpański historyk zajmujący się działalnością sekt, Cesar Vidal Manzanares (1994, s. 64). LITERATURA B o r a w s k i J. 1981,W średniowiecznej Okcytanii, Literatura na Świecie, nr 2 (118), s. 110-117. D u v e r n o y J. 2000, Religia katarów, Kraków. H e r b e r t Z. 1991, Barbarzyńca w ogrodzie, Lublin. K e l l e r J. (red.) 1979, Katolicyzm średniowieczny, Warszawa. L e R o y L a d u r i e E. 1988, Montaillou, wioska heretyków 1294-1324, Warszawa. N e l l i R. 1979, Zycie codzienne katarów w Langwedocji w XIII w., Warszawa. N i e l F. 2002, Albigensi i katarzy, Gdańsk-Warszawa. P o n i a t o w s k i Z. (red.) 1964, Zarys dziejów religii, Warszawa. P r o k o p i u k J. 1987, Gnoza, gnostycyzm, manicheizm. Apologia pro domo sua, Literatura na Świecie, nr 12(197), s. 3-11. R u n c i m a n S. 1996, Średniowieczny manicheizm, Gdańsk. S t e f a n o w i c z J. 1977, Bunt mniejszości. Współczesne separatyzmy narodowe, Warszawa. V i d a l M a n z a n a r e s С. 1994, Prekursorzy Nowej Ery: mały słownik, Warszawa. Wielka... 1904, Wiełka Powszechna Encyklopedia Ilustrowana, t. XXXV, Warszawa. JACEK GĄDECKI „WSZYSCY JESTEŚMY TURYSTAMI?" Dean MacCanell, Turysta. Nowa teoria klasy próżniaczej, Warszawa 2002, Muza S.A. Dwadzieścia sześć lat dzieli pierwsze wydanie książki Deana MacCanella od jej polskiej edycji. Czas, jaki minął od 1976 г., działa niewątpliwie na korzyść książki. Działa tym bardziej, jeżeli zestawimy ze sobą treść dziewięciu rozdziałów tekstu i dodany przez autora w 1998 r. Epilog, w którym zauważa: „Podstawowa zmiana, która zaszła w czasie, jaki minął od pierw­ szego wydania «Turysty», polega na tym, że turystyka padła ofiarą inwazji wielkich korporacji przemysłu rozrywkowego" (MacCanell 2002, s. 295). Tempo zmian, także w turystyce, rodzi �238 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA podstawowe dla książki pytanie o to, jak „być autentycznie" w świecie. Również podejście badawcze - oparte na kompleksowej etnografii życia codziennego - dostarcza zaskakujących spostrzeżeń dotyczących całości świata społecznego. Wydaje się, że zamiast odwoływać się do pracy Thorstena Veblena autor powinien nadać książce tytuł „Turysta w teatrze życia codziennego". Inspiracje goffmanowskie wpływają nie tylko na styl i formę pisarstwa, co należy uznać zresztą za niewątpliwy atut Turysty, ale również na całościowy obraz świata, jaki rysuje MacCanell. Przy pomocy luźnych fragmentów wspomnień oraz gromadzonych pieczołowicie przez lata przewodników i broszur turystycznych rysuje spójny wizerunek nowoczesności - ery turysty. Jego spojrzenie na świat bliskie jest wizji Goffmana, który obszary badań nad jednostką, interakcją i społeczeństwem łączy w jedną całość, pisząc: „Kiedy jednostka znajdzie się wśród innych, świadomie i nieświadomie projektuje definicję sytuacji, której istotną składową stanowi jej koncepcja samej siebie. Kiedy podczas interakcji następuje coś, co w swej wymowie jest nie do pogodzenia z kształtowanym przez nią wrażeniem, znaczące tego konsekwencje odczuwane sana trzech poziomach rzeczywistości społecznej, z których każda obejmuje odrębny porządek faktów i inny punkt odniesienia" (Goffman 1981, s. 311). To „uporząd­ kowana interakcja" podtrzymuje i kreuje system społeczny i w danym momencie i miejscu. Dla zrozumienia turysty trzeba jednak jeszcze czegoś bardziej namacalnego: materialnego komponentu - obiektu zainteresowania, do którego turysta może się odnieść. W tym miejscu wkraczają kategorie „sceny i kulisów". Turysta działa w sferze publicznej i dąży do nieustannego zawłaszczania kolejnych sfer życia. Kucharze działający przy stolikach gości, zwiedzanie funk­ cjonujących linii produkcyjnych - oto, zdaniem MacCanella, świadectwa przekroczenia kolej­ nych granic i podporządkowywania świata turyście. To, co niegdyś ukryte staje się spektaklem a przestrzeń spektaklu jest „strefą fasadową, czy sceną [wraz ze] stałym symbolicznym wyposaże­ niem takiego miejsca [jakim] jest wspomniana już część fasady, nazywana dekoracją" (Goffman 1981, s. 157). Przejście „do kuchni", które stało się udziałem Goffmana na Szetlandach, chce współcześnie być udziałem każdego zwiedzającego. Obecnie wszystko jest godne zobaczenia. Interesujące staje się tzw. „zwiedzanie kwalifikowane", odwiedzanie miejsc pracy, któremu dużo miejsca poświęca autor Turysty (porównaj: pojęcie „pracy na pokaz" u Goffmana; Goffman 1981, s. 161). Zawłaszczenie sfer wiąże się z poszukiwaniem autentycznych przeżyć (o czym później) i doprowadza do tego, że publiczne staje się wszystko. Autor konkluduje: „Fakt, że niemal wszyst­ ko dzieje się na widoku publicznym - proces, dzięki któremu wszyscy są równi wobec atrakcji - j e s t niezbędny, by nowoczesny świat społeczny zyskał spójność" (MacCanell 2002, s. 77). Przyjęcie interakcyjnego modelu rzeczywistości unieważnia, zdaniem autora, relacje klaso­ we , ale nie przekreśla istotnej relacji człowiek-produkt: „Karol Marks nie zaczął analizy struk­ tury społecznej od jednostki, lecz od zbadania stosunków łączących człowieka i jego wytwory" (MacCanell 2002, s. 29). Marks nie przewidział, że towar, wytwór ludzkiej działalności, zostanie włączony w kulturę symboliczną. MacConell zauważa, że „towar stał się integralną częścią życia codziennego, ponieważ jego pierwotna postać jest symbolicznym przedstawieniem (reklamą) jego samego, który obiecuje d o ś w i a d c z e n i a [podkreślenie - JG] jeszcze przed rzeczywistością konsumpcyjną i do nich prowadzi (MacCanell 2002, s. 35). Pojęcie „doświadczenia kulturowe­ go", zaproponowane przez autora, łącząc w sobie myśl dwóch autorów: Goffmana i Marksa, staje się podstawowym narzędziem analizy współczesności i turystyki. Doświadczenie kulturowe jest bowiem przeżyciem i rzeczy, i wspólnoty jednocześnie. Nastawienie do produktu kulturowego (a więc filmu, książki, ale i turystycznej atrakcji) buduje nowoczesny typ wspólnoty zaintereso­ wanej pewnym stylem życia. Wspólnoty, która jest chwilowa i dotyczy wszystkich. Warto w tym 1 1 MacCanell, analizując świat współczesnych interakcji, zwracając uwagę na jego wzrastają­ ce społeczne i materialne skomplikowanie, podkreśla, że dawno straciliśmy możliwość jasnego określenia klas i warstw społecznych. „Stąd wynika nasze zaangażowanie turystyczne w rozma­ ite publiczne wizerunki [...], a także w dobro publiczne, jakim są zabytki". Zaangażowanie to stanowi „nowoczesną opcję alternatywną wobec systemu wewnątrzgrupowej moralności budo­ wanej na opozycjach binarnych, takich jak swój-obcy" (MacCanell 2002, s, 63). �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 239 miejscu podkreślić, że autor odżegnuje się od sztucznych, jego zdaniem, podziałów na kategorie „turysty" i „podróżnika", opartych na rozróżnieniu postawy turystycznej i intelektualnej . Turysta jest jedynym i , co ważne, pozytywnym bohaterem nowoczesnej sceny. Zróżnicowanie społeczne nie może być więc zróżnicowaniem na jasno wyodrębnione klasy. W tym sensie pod­ tytuł „Nowa teoria klasy próżniaczej" wydaje się bezzasadny. Nie ma tu miejsca na kategorie „my" i „oni": „W społeczeństwie nowoczesnym rewolucja w konwencjonalnym znaczeniu tego słowa oczekuje na przekroczenie zróżnicowania społeczno-kulturowego. Nowoczesny wypoczy­ nek masowy zawiera w sobie to przekroczenie [...]" (MacCanell 2002, s. 18). Wspólnota powsta­ je „zanim jeszcze się pozna" (tamże, s. 50), poprzez samo nastawienie do konkretnego produktu kulturowego, wydarzenia i atrakcji turystycznej . Turysta buduje nowoczesność. Poszukiwanie autentyczności - oto zagadnienie, które, choć z różną wyrazistością, stanowi niewątpliwie podstawę przemyśleń MacCanella. Autentyczność jest dla książki Turysta podsta­ wową kategorią poznania i opisu świata zarazem. Autor nadaje temu pojęciu dwa zasadnicze sensy: autentyczność, rozumiana jako cecha psychospołeczna, pojawia się w opisie doznań tury­ sty; autentyczność, a w zasadzie dialektyka autentyczności, jest też rozumiana jako podstawowa, definicyjna cecha świata nowoczesnego. Oczywiście musimy pamiętać, że te dwa sensy przenikają się wzajemnie, integrując różne poziomy rzeczywistości. Turysta włączony zostaje w cykl: scena, kulisy, spektakl, fasada - dramaturgiczna wersja rzeczywistości sugeruje, że mamy zwykle do czynienia z grą na potrzeby turysty. Autor propo­ nuje użycie do analizy autentyczności miejsc i atrakcji turystycznych zmodyfikowanego, czysto teoretycznego modelu wywiedzionego z podziału na scenę i kulisy (MacCanell 2002, s. 157-158). Z drugiej strony, jako wprowadzeniem do zagadnienia autentyczności należy traktować rozdział poświęcony semiotyce atrakcji (tamże, s. 171-201). Wystarczy tu tylko podać, że semiotyce za­ wdzięcza autor dwa kolejne ważne dla książki pojęcia: oznacznik (marker), który pojmuje jako „informacje o danym obiekcie turystycznym" i widok, kojarzony z atrakcją turystyczną. Turysta może angażować się w różnym stopniu i w atrakcje, i w jej oznaczniki (patrz: analiza ironicznych wspomnień Marka Twaina z podróży do Europy), które funkcjonują na zasadzie wzajemnej wymienialności. Często dochodzi więc do zastąpienia widoku przez jego oznacznik, przez infor­ mację o danej atrakcji. Jak zauważa MacCanell, „to społeczeństwo decyduje, jaki oznacznik i jaka atrakcja uzyska znaczenie: społeczeństwo dzieli rzeczywistość na to, co będzie odbierane jako widok i jako informacja o widoku. Instytucjonalizacja turystyki sprawia, że materiał [...] jest odpowiednio opracowywany po to, by jawił się w pierwszej lub drugiej postaci" (MacCanell 2002, s. 204). Doświadczenie autentyczności możliwe jest dzięki nowej przestrzeni społecznej: „przestrzeni dla ludzi z zewnątrz, którym pozwala się zobaczyć to, co wewnątrz i przeżyć «pierwsze odkrycie», dziecięce odczucie [...] tkwienia z twarzą przylepioną do szyby" (tamże, s. 154). Zachwyt nad tym, co nowe i niezwykłe sprawia, że jednostka buduje swoją, autentyczną w danym momencie, relację między 'widokiem' i 'oznacznikiem'. Relacja ta prowadzi krok dalej - do konstruowania pewnej części nowoczesnego świata. Osobiste doznania budują mechanizmy 2 3 4 2 Polemika z pracami Daniela Boorstina, który używa kategorii „pseudowydarzenia" - za­ spokojenia na poziomie dekoracji, odmiennego od przeżycia podróżniczego, związanego z posta­ cią intelektualną (MacCanell 2002, s. 159-163). Konkluzję warto zestawić z przemyśleniami Zygmunta Baumanna zawartymi w Szkicach o moralności ponowoczesnej. Poszukiwanie wrażeń łatwego łupu i łatwej wspólnoty - oto, według niego, podstawowe cechy wzoru osobowego „turysty" ponowoczesnego (Baumann 1994, s. 30). Warto również zestawić twierdzenie Baumana, że turysta jest „antropologiem wśród tubylców" z fragmentem książki poświęconym relacji turystyka-etnografia w podrozdziale „Metody" z roz­ działu 9 (MacCanell 2002, s, 263-270). Możliwe są dwa rodzaje oznaczników: „oznacznik o zasięgu wzroku" (tablica informacyjna na obiekcie) oraz „oznacznik poza zasięgiem wzroku" (przewodnik, folder, plakat); (MacCanell 2002, s. 173). 3 4 �240 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 5 tożsamościowe, które potem kształtują świat społeczny, jak zauważa Anthony Giddens , pisząc 0 tożsamości nowoczesnej: „Tożsamość jednostki nie jest bezwolną, zdeterminowaną przez czyn­ niki zewnętrzne rzeczą. Jakkolwiek lokalne byłyby konteksty działania jednostek, konstruując swoją tożsamość czynnie uczestniczą one w społecznych oddziaływaniach o globalnych kon­ sekwencjach i implikacjach" (Giddens 2001, s. 4). Interakcja i przeżycie odczuwane są, jak u Goffmana, jednocześnie na trzech poziomach rzeczywistości społecznej, stanowiąc m.in. podstawę strukturyzowania nowoczesności. I w tym wymiarze „autentyczność" nabiera znaczenia podstawowego, służąc do zdefiniowania nowoczes­ ności: „Tym co stanowi szczególną cechę świata nowoczesnego jest zdolność do przekształcenia stosunków materialnych w ekspresje o charakterze symbolicznym [...]. W warunkach ekspansji rzeczywistości alternatywnych kluczem do rozwoju świata nowoczesnego staje się dialektyka autentyczności. Pytanie o autentyczność przekracza i podporządkowuje sobie dawne przeciwsta­ wienia na człowieka i społeczeństwo, normalnego i dewianta" (MacCanell 2002, s. 221). Autor wychodzi poza kategorie alienacji, stosowane przez krytyków kultury, stwierdzając jednocześnie, że autentyczność bycia nie jest tylko ideałem, ale realizuje się „tu i teraz", będąc nieuniknionym wynikiem unowocześnienia i wzrostu zróżnicowania (tamże, s. 223). Konkluzja jest prosta: być to podróżować, opuszczać swoje rzekome społeczeństwo i wkraczać w świat nieznany i jedno­ cześnie prawdziwy. Proces ten podlega ciągłej intensyfikacji i przyspieszeniu. Czy taka wizja świata może się obronić po dwudziestu trzech latach? Dystans, który dzieli pierwsze wydanie i polską edycję Turysty daje samemu autorowi możliwość zrewidowania poglądów na rolę turysty w świecie ponowoczesnym. „Epilog" jest próbą obrony twierdzenia, że „wszyscy jesteśmy turystami". Pozostajemy nimi niewątpliwie, ale czy w równym stopniu? Poszukiwanie autentyczności jest możliwe, ale tylko „na własną rękę", zostaje, co sam autor przyznaje pośrednio, zepchnięte na margines turystyki masowej: „Chodzi o to, że wszystko, na co zwraca się czyjąś uwagę staje się atrakcją. Nawet kwiatki czy liście podniesione z ziemi, by pokazać dziecku [...] Czekają tylko, by ktoś zadał sobie trud pokazania ich komuś innemu, jako czegoś co warto zobaczyć, zauważyć" (MacCanell 2002, s. 292). Przekroczenie subtelnej gra­ nicy między wymianą doświadczeń i wymianą towarową prowadzi, niestety, do nieuchronnego podziału, który autor próbował zanegować dwadzieścia sześć lat temu: podziału na turystę 1 podróżnika. Powstaje opozycja Bohater - Kolaborant. Zjednej strony heros - biorący odpowie­ dzialność za własne zainteresowania i pragnienia obejrzenia bądź pokazania czegoś. Z drugiej - ofiara komercjalizacji, ale jednocześnie współwinny. Jest ofiarą, bo musi podróżować coraz szybciej i częściej po zunifikowanym i jednorodnym świecie korporacji turystycznych tylko po to, by mógł odróżnić swój dom od innych zupełnie podobnych miejsc . W tym kontekście twysta (turysta masowy) staje się dla MacCanella ofiarą korporacji. Jest jednocześnie kolaborantem, bo uczestniczy w procedurze „disneyowskiej kolonizacji kultury globalnej" (Barber 2000), w której nie ma miejsca dla interakcji: kontakt jest sztuczny i nie może zakładać równorzędności partnerów, jest raczej manifestacją siły kultury dominującej/masowej , która włącza w swój za6 7 5 Należy pamiętać, że perspektywa Anthonego Giddensa opiera się na analizie instytucjonal­ nej, która u MacCanella nie ma racji bytu. Ważne pozostają jednak uwagi Giddensa o silnym wzajemnym sprzężeniu wszystkich poziomów od mikro- do makrostruktur: „nowoczesność rady­ kalnie przekształca charakter życia codziennego i zmienia najbardziej osobiste doświadczenia" (Giddens 2001, s. 1). „Globalny wprawdzie, ale monotonny i nijaki jest wreszcie serwis służący odprężeniu nie­ zmordowanych oblatywaczy świata: w każdym zakątku trafiają do równie odpychających, jota w jotę podobnych do siebie terminali lotniczych, sieci restauracyjnych i hotelowych, gdzie w klimatyzowanych, ale i tak dusznych pokojach podsuwa się im, niczym środki uspokajające, tę samą ofertę kaset wideo. Wszelako nigdy nie mieli albo już nie mają siły, aby otworzyć się wewnętrznie na to, co inne, obce, rzeczywiście nowe" (Martin, Schumann 1999, s. 27). Po wkroczeniu na „dziewicze obszary" przemysłu turystycznego powstaje kultura mieszana. W tyglu spotykają się trzy systemy kulturowe: turystów - gości, mieszkańców - gospodarzy 6 7 �241 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA kres kultury autentyczne, wybierając z nich pewne szczególnie atrakcyjne elementy, a z drugiej strony dąży do ciągłej homogenizacji kultur. Mamy do czynienia z, jak to określił Jafa Jafari, megasysternem turystycznym. Jedynym wyjściem jest turystyka „stawiająca opór komercjalizacji" (MacCanell 2002, s. 306), służąca społeczności lokalnej. Niestety, wątek ten pojawia się w ostatnich akapitach książki i nie zostaje podjęty. Wystarczy przyjrzeć się jednak dyskusjom muzealników , by dostrzec, że poszukiwanie autentyczności ciągle trwa. Poszukując nowych sposobów na przyciągnięcie turysty: typu człowieka szukającego nowości i odmienności, twórcy atrakcji wychodzą naprzeciw potrzebom każdego turysty, próbując wydobyć z niego to, co najbardziej wartościowe. Ekspo­ zycja ma współcześnie dostosowywać się do warunków zmieniającej się rzeczywistości: „Uczy w ten sposób tolerancji i poszanowania życia oraz jest instrumentem strukturalizowania rzeczywistości i konstruowania duchowej i kulturowej tożsamości" (Huopainen 1998, s. 51-54). Prezentowanie atrakcji, czy - jak ująłby to MacCanell - widoków, to głównie budowanie pewnej 'historii'. Zazwyczaj historię rekonstruuje się w sposób „kognitywny, chronologiczny i cele­ brujący", podczas gdy należy zmienić sposób prezentacji na bardziej narracyjny, emocjonalny i tematyczny. Nowa prezentacja winna nie tylko rekonstruować, co budować nową formułę historii, która będzie nie tylko nośnikiem informacji, ale przede wszystkim umożliwi interpretację. Atrakcje winny bazować na chęci zmiany w samym odbiorcy i pobudzać do refleksji. Musi zasto­ sować metody efektywnej interpretacji i transferu informacji, łącząc doświadczenia życiowe wspólnoty z jej intelektualnym i duchowym wzrostem. 8 LITERATURA B a r b e r PR. 2000, Dżihad kontra Mcświat, Warszawa: Muza S.A. B a u m a n Z. 1994, Dwa szkice o moralności ponowoczesnej. Warszawa: Instytut Kultury. G ą d e c k i J. 2001, Turystyka czy neokolonializm? Etnografia Po Iska, t. 45, z. 1-2, s. 215-221. G i d d e n s A. 2001, Nowoczesność i tożsamość. „Ja " i społeczeństwo w epoce późnej nowoczes­ ności, Warszawa: PWN. G o f f m a n E. 1981, Człowiek w teatrze życia codziennego, Warszawa: PIW. H u o p a i n e n R. 1998, Museums: a Door to the Future, [w:] Museum International, nr 3, s. 51-55. M a c C a n e l l D. 2002, Turysta. Nowa teoria klasypróżniaczej, Warszawa: Muza S.A. M a r t i n H-R, S c h u m a n n H. 1999, Pułapka globalizacji. Atak na demokrację i dobrobyt, Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie. S c h o u t e n F. 1998, Proffessionals and Visitors: Closing the Gap, [w:] Museum International, nr 4, s. 27-31. Ve b 1 e n T. 1998, Teoria klasy próżniaczej, Warszawa: Muza SA. i system kulturowy pośredników - organizatorów turystyki. Jak nietrudno zauważyć, przewaga należy do kultury obcej i dominującej. Trudno jest o zachowanie choćby pozorów autonomii (Gądecki 2001, s. 219) Chodzi o zbliżenie perspektyw osoby oprowadzającej, przygotowującej scenariusz i od­ biorcy, tak, by zejść z poziomu „profesjonalista organizator - odbiorca dyletant" na poziom bardziej partnerski oparty na wspólnocie poszukiwań. Tytuł artykułu mówi sam za siebie: „Pro­ fesjonaliści i goście. Zbliżenie perspektyw". Tutaj pojawia się kolejna definicja wystawy przy­ szłości. Muzeum (wystawa) musi dostarczać przeżyć unikalnych (U.N.I.Q.U.E. experience); (Schouten 1998, s. 27): Uncommon - odbiegających od codzienności, Novelty - dostarczających całkiem nowych doświadczeń, Inspirational - prowokujących i stymulujących, Quality - zorientowanych na klienta, Understanding - zrozumiałych, Emotions - emocjonalnych. 8 �242 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Beyond Integration. Challenges of Belonging in Diaspora and Exile, Maja Povrzanovič Frykman (red.), Lund 2001, Nordic Academic Press, ss. 224 Problem współistnienia kultur jest dziś - można by powiedzieć - dramatycznie aktualny. We współczesnej Europie coraz częściej zwraca się uwagę na sytuację społeczności imigranckich, często bardzo odmiennych kulturowo. Jak wyglądają relacje imigrantów ze społeczeństwem przyjmującym, a jak z krajem pochodzenia? Z jakimi problemami i wyzwaniami wiąże się przy­ należność do diaspory? Co ma tu do zrobienia etnolog? Praca zbiorowa pod redakcją Mai Povrzanovič Frykman proponuje nowe spojrzenie na te, tak aktualne dziś pytania - spojrzenie z nieco innej strony i trochę dalej sięgające. Głównym tematem książki są zagadnienia związane ze współczesnymi migracjami oraz ze zjawiskami diaspory i uchodźstwa w globalizującym się świecie. Autorzy starają się uwzględnić wiele nowych i często wciąż niedocenianych aspektów tych zagadnień. Chodzi tu więc nie tylko o sam obserwowany wzrost migracji z biednych i niespokojnych części świata do krajów Zachodu, ale raczej o przemiany relacji, łączących społeczności imigrantów zarówno z ich ojczyzną, jak i ze społeczeństwem i państwem stałego pobytu. Przedmiotem zainteresowania są także np. nowe technologie komunikacyjne, umożliwiające utrzymywanie wielorakich i silnych więzi społecznych mimo fizycznej odległości, czy polityka i praktyka administracyjna państw europejskich, mająca regulować napływ obcej ludności i zachowywanie przez nią własnej odręb­ ności i wspólnotowości. Powstają tu bowiem nowe warunki dla konstruowania i negocjowania tożsamości, a w grę wchodzą rozmaite czynniki kulturowe i społeczne, psychologiczne i poli­ tyczne, ekonomiczne i technologiczne. Jednym z podstawowych celów autorów książki jest próba zmodyfikowania starych lub też znalezienia nowych narzędzi analitycznych oraz metod badawczych tak, by pozwoliły uchwycić istotę współczesnych przemian. W tym kontekście używane są terminy diaspora czy transnarodowość (transnationality, transnationalism) i przymiotnik transnarodowy w odniesieniu np. do tożsamości czy społeczności. Jednocześnie, na co wskazuje sam tytuł pracy, chodzi o zapropo­ nowanie takiego ujęcia problematyki społeczności imigranckich, które pozwoliłoby na odejście od przeważającego dotychczas dyskursu integracji, a zwrócenie większej uwagi na zjawisko dia­ spory i transnarodowości właśnie. Myślenie i mówienie o zagadnieniach imigracji - zwłaszcza w ramach politycznego dyskursu skandynawskich państw dobrobytu - odbywa się bowiem wciąż pod znakiem nadrzędnej kategorii integracji. Z tego powodu nie tylko pomija się szereg pro­ blemów o zasadniczym znaczeniu dla samych imigrantów, ale nawet często stwarza się nowe trudności poprzez konstruowanie gotowych, odgórnych identyfikacji, wobec których imigranci muszą się określić. Krytyka ta dotyczny zarówno języka polityki i debat publicznych, jak i profe­ sjonalnego dyskursu analityków przemian społecznych. Autorzy książki (G. Alsmark, M . Berg, M . U . Necef, E. Nordstrom, J. Schwartz, P. Stubbs, Ch. Westin) kierują uwagę raczej ku perspektywie „od wewnątrz". Starają się opisać rzeczy­ wistość uchodźców i imigrantów, tak jak oni sami j ą widzą i przeżywają, z uwzględnieniem ich rozmaitych więzi społecznych trwających mimo ogromnych odległości. Znaczenie przestrzeni geograficznej jako determinantu ograniczającego pole badawcze jest tu zatem znacznie umniej­ szone. Jej miejsce zajmują „wspólnota wyobrażona" oraz komunikacyjna, więzy osobiste, a na­ wet przestrzeń wirtualna. Temat, choć ujęty został jasno, pozostaje bardzo szeroki. Poszczególne artykuły składają się jednak na spójną całość. Jest to możliwe dzięki pewnym tropom tematycznym, które dodatkowo ograniczają tematykę książki. Jednym z takich tropów jest szwedzki i skandynawski kontekst rozpatrywania większości omawianych przypadków (prawie wszyscy autorzy związani są ze szwedzkimi lub duńskimi ośrodkami naukowymi), innym - tematyka związana z kwestią imi­ grantów z krajów byłej Jugosławii. Na książkę składa się rozdział wprowadzający oraz osiem artykułów, podzielonych na dwie grupy. Wprowadzenie autorstwa Mai Povrzanovič Frykman jest zarazem prezentacją zagad­ nień teoretycznych związanych z problemem przynależności diasporycznej we współczesnym �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 243 świecie. Znajdziemy tu rozważania nad samym pojęciem diaspory i transnarodowości, propozy­ cje metodologiczne, a także odwołania do nowej i najnowszej literatury tematu. W części pierwszej, zatytułowanej „Between embodiment and imagination: Imposed and negotiated identities" („Pomiędzy ucieleśnieniem a wyobraźnią: narzucane i negocjowane tożsa­ mości"), omawiany jest problem tożsamości właśnie, traktowanej niejako stała forma, lecz raczej jako złożony i wielopoziomowy proces, na który składa się duża liczba częściowych identyfika­ cji, często, zdawałoby się, niespójnych i pochodzących z bardzo różnych - tak kulturowo, jak i przestrzennie - źródeł. Na przykładach ludzi żyjących w warunkach diaspory możemy zoba­ czyć rozmaite indywidualne strategie i sposoby konstruowania własnej tożsamości oraz zabiega­ nia o jej społeczne i administracyjne uznanie (Nordstrom, Alsmark), a także zmagania się z trau­ ma uchodźstwa (Westin). Towarzyszy temu analiza różnych mechanizmów powstawania pewnych siatek pojęć oraz odgórnie narzucanych identyfikacji, w których ramach imigranci muszą nego­ cjować swoją pozycję (Berg). Konkretne ludzkie przypadki rozpatrywane są z kilku perspektyw - od prawnej i politycznej do psychologicznej, czy wręcz psychiatrycznej, oczywiście z przewagą punktu widzenia etnologii i socjologii oraz nawiązaniami do bogatej skandynawskiej tradycji rozważań nad imigracją, etnicznością i wielokulturowością. Część druga, „Beyond integration: Transnational connections" („Poza integracją: powiązania transnarodowe"), wprowadza nas w rzeczywistość wybranych społeczności diasporycznych i transnarodowych - tureckiej w Niemczech (Necef), macedońskiej w Kopenhadze (Schwartz) oraz chorwackiej w Szwecji (Povrzanovic Frykman). Jeden rozdział poświęcony został swoistej społeczności czy sferze wirtualnej, czyli stronom internetowym i grupom dyskusyjnym skupiają­ cym członków chorwackiej diaspory (Stubbs). Autorzy kładą nacisk na często niewidoczne z zewnątrz podziały, powiązania, cele i motywacje oraz emocje i wyobrażenia, wpływające na życie tych grup i poszczególnych osób. W poszczególnych artykułach można znaleźć również szereg sugestii metodologicznych. Sprowadzają się one głównie do swoistego metodologicznego pragmatyzmu, metoda nie jest tu kwestią ideologiczną. Istotna jest natomiast solidna praca terenowa, obejmująca często długi okres czasu i prowadzona w wielu miejscach (multi-sited ethnography, jak nazwał to George Marcus ). W kilku przypadkach zwraca też uwagę indywidualne, osobiste podejście etnologa do człowieka, z którym prowadzi on badania - głębokie i wielokrotne rozmowy, odpowiedzial­ ność za ingerencje w sferę emocji (Nordstrom, Westin, Alsmark). Obok tradycyjnych metod ciekawe są też nowatorskie badania prowadzone w przestrzeni internetowej (Stubbs) czy „NGOgraphy", czyli łączenie pracy terenowej z działalnością w organizacji pozarządowej (Schwartz). Warto tu podkreślić fakt, że „modne" wątki teoretyczne pojawiające się w książce nie są wprowadzane „na siłę" i nie towarzyszy im aura egzaltacji, a nowatorska całość jest rzeczowa i oparta na etnograficznej praktyce. Jako praca zbiorowa o charakterze wprowadzającym w zakres problematyki transnarodowej, publikacja ta ukazuje zagadnienie w sposób dość szeroki, ale i nieco wyrywkowy. Czyni to bo­ wiem za pośrednictwem artykułów siłą rzeczy nieco fragmentarycznie i ogólnikowo prezen­ tujących badania i wnioski ich autorów. Dlatego też może pozostawić u czytelnika poczucie pewnego niedosytu, który jednak stanowi także zachętę do dalszych studiów. Beyond Integration to książka interesująca i wartościowa, dla której powinno znaleźć się miejsce w księgozbiorach etnologicznych i socjologicznych. Prezentuje ona nowe zagadnienie i nurt teoretyczny a jedocześnie wskazuje na bardzo ważny i aktualny obszar zastosowania wiedzy, wrażliwości i metody etnograficznej. 1 Grzegorz Sokół 1 Marcus G. 1995, Ethnography In/Of the World System: The Emergence of Multi-Sited Ethno­ graphy, Annual Review of Anthropology, vol. 24. �244 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA James Clifford, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, Warszawa 2000: Wydawnictwo KR, przełożyli Ewa Dżurak, Joanna Iracka, Ewa Klekot, Maciej Krupa, Sławomir Sikora i Monika Sznajderman, ss. 411 James Clifford przedstawił w Kłopotach z kułturą krytykę etnografii Zachodu, jego „wizji i praktyk" (s. 16). Omawiając muzealnictwo, dzienniki podróży, francuski surrealizm, sztukę plemienną, dzieła autorów, których łączy wielokulturowość, Autor usiłuje odpowiedzieć na kilka ważnych pytań, które stawia we Wstępie: kto posiada taki autorytet, by móc wypowiedzieć się w kwestii tożsamości bądź autentyczności grupy etnicznej, jakie podstawowe elementy wchodzą w skład danej kultury i jakie są jej granice, jak „ja" i „inny" zderzają się w etnograficznych spotkaniach, jak prowadzony jest między nimi dialog, co w dzisiejszych czasach możemy uznać za „lokalne", a co za „globalne"? Ponieważ wielość pytań zakłada wielość odpowiedzi, toteż książka podzielona jest na cztery części, z których każda skupia się na innym wątku. Część pierwsza, DYSKURSY, obejmuje trzy rozdziały i , najogólniej rzecz ujmując, koncen­ truje się na tym, w jaki sposób etnografia opisuje i przedstawia rzeczywistość oraz jaki wpływ na to miała historia. W rozdziale „O autorytecie etnograficznym" Clifford poddaje w wątpliwość „prawdziwą rzeczywistość" opisywaną przez klasycznych etnografów takich jak Bronisław Malinowski, Victor Turner, Franz Boas, argumentując, że etnograficzne pisanie jest procesem „komplikowanym przez działanie licznych subiektywnych i politycznych ograniczeń znajdu­ jących się poza kontrolą piszącego" (s. 33). Rozdział drugi, „Władza i dialog w etnografii: ini­ cjatywa Marcela Griaule'a" przedstawia dwie alternatywne wobec anglo-amerykańskiej metody obserwacji uczestniczącej, stworzone przez Marcela Griaule'a i Marcela Maussa. Pierwszy z nich stworzył metodę, którą można podzielić na dwie struktury. Pierwsza to szczegółowa dokumenta­ cja badanej kultury przez zespół obserwatorów (zbiory, obserwacje, stawianie pytań), druga to kompleks inicjacji, gdzie ważne są „dialektyczne procesy związane z nauczaniem i egzegezą" (s. 76). Mauss natomiast, choć sam był etnografem „gabinetowym", twierdził, że poprzez krótko­ trwałe badanie terenowe nie można poznać całej kultury, winny więc one skupić się na pewnej jej części, bądź „zaatakować poszczególne problemy w przekonaniu, że przywołują one szerszy kon­ tekst" (s. 75). Trzeci rozdział, „O etnograficznej autokreacji: Conrad i Malinowski", to porówna­ nie twórczości Polaków, którzy dzieła swe pisali w języku angielskim. Clifford pokazuje jak podobne są do siebie procesy tworzenia literackiej fikcji i ubierania przez etnografa kulturowej rzeczywistości w słowa. Dziennik i Argonauci Zachodniego Pacyfiku Bronisława Malinowskiego są dla Clifforda doskonałym przykładem etnograficznej subiektywności - kreowania rzeczywi­ stości podobnej do tej, jaką znajdujemy w beletrystyce. Powoduje to, że „ja" i ten „inny", kultura i jej interpretatorzy, występują jako „byty mniej godne zaufania" (s. 128). Druga część książki, PRZEMIESZCZENIA, łączy dwa światy - sztuki i etnografii. W kolej­ nych pięciu rozdziałach („O surrealizmie etnograficznym", „Poetyka przemieszczenia: Victor Segalen", „Opowiedz o swojej podróży: Michel Leiris", „Polityka neologizmu: Aime Cesaire", „Ogród botaniczny: pocztówki") Clifford rozwija swoją tezę, że kultura to nic innego jak sztuka kolażu, to „zestawienie elementów o różnym pochodzeniu", co „wywołuje poczucie obcości" (s. 17). Etnograf staje się w swej pracy artystą surrealistycznym, który tnie i integruje na nowo elementy badanej rzeczywistości tak, że widoczne są „cięcia i szwy procesu badawczego" (s. 162). To wzajemne przenikanie się etnografii i sztuki Autor popiera przykładami twórczości poetów, pisarzy - podróżników, kończąc tę opowieść rozdziałem-zagadką, rozdziałem-pretek­ stem do rozmyślań o etnografii, nie tylko klasycznej, ale też współczesnej. Część trzecia, KOLEKCJE, przedstawia krytyczną analizę historii kolekcjonowania - jak zmie­ niały się sposoby wystawiania sztuki „prymitywnej" i „kultur" egzotycznych zależnie od uwarunko­ wań historycznych i tego, co było inspiracją do kolekcjonowania - nauka czy sztuka. Przedstawia­ jąc różne wystawy Autor ukazuje, jak odmiennie mogą być traktowane przedmioty „niezachodnie" i ich twórcy - raz są to dzieła sztuki równe obrazom Picassa, raz artefakty ważne dla naukowców. Rozdział dziewiąty, „O kolekcjonowaniu sztuki i kultury", składa się z czterech luźno ze sobą powiązanych części, które poświęcone są procesom zachodzącym w systemie sztuka - kultura. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 245 Czwarta część książki, HISTORIE, zawiera dwa ostatnie rozdziały. Pierwszy z nich, o „Orientalizmie", jest analizą tytułowego Orientalizmu Edwarda Saida jako krytyki „zachodniej wiedzy o egzotyczności" (s. 276). Rozdział kończący książkę („Tożsamość w Mashpee") jest natomiast retrospekcją procesu, jaki toczył się w latach siedemdziesiątych po tym, jak indiańskie plemię Mashpee zażądało zwrotu ziemi. James Clifford tworzył Kłopoty z kulturą przeszło siedem lat (s. 5). Jak sam pisze o swojej książce, jest to „złożony obiekt etnograficzny", „niedokończona lekcja" (s. 20). I tak też, moim zdaniem, należy j ą odczytywać. Każdy rozdział tego dzieła mógłby być bowiem postrzegany jako osobny esej, który może z powodzeniem egzystować poza ramami książki. Z jednej strony jest to wadą, ponieważ Autor w wielu miejscach powtarza pewne wątki. Jak sam przyznaje, nie pisał na nowo wcześniej publikowanych fragmentów (s. 21), co może być pewnym usprawiedli­ wieniem. Z drugiej strony jest to jednak zaletą, gdyż w każdym nowym wydaniu książki mogą zostać dołączone nowe rozdziały, bez naruszania konstrukcji dzieła. Nie jest to książka „łatwa" dla kogoś, kto posiada tylko podstawową wiedzę z antropologii społecznej. Stanowi jednak dla takiej wiedzy doskonałe uzupełnienie o współczesne spojrzenie na etnografię, która od czasu gdy wraz z końcem ery kolonialnej zaczęły zanikać pierwotne społeczeń­ stwa, musiała na nowo określić swój przedmiot. Pojawiło się wtedy także krytyczne ujęcie etnogra­ fii pod postacią antropologii postmodernistycznej, której przedstawicielem jest James Clifford . Wskazuje na to kilka cech: Po pierwsze, Clifford sprzeciwia się spojrzeniu na kulturę „innego" z punktu widzenia „centrum", czyli Zachodu. Po drugie, stosuje język analizy kulturowej właściwy dyskursowi artystycznemu i literackiemu (pojęcie kolażu, metonimii, synekdochy - warto podczas lektury Kłopotów mieć pod rąką_Słownik wyrazów obcych...) . Po trzecie, nie jest Clifford typowym antropologiem, jest on bowiem uznawany za „etnografa tekstu" , który zwracając się ku literaturze, podważa autorytet antropologicznej wiedzy jako „wiernej reprezentacji rzeczywistości", obiektyw­ nego sposobu przedstawiania świata. Ten właśnie wątek jest, moim zdaniem, najciekawiej rozwi­ nięty w pierwszej części książki. Clifford w kontrowersyjny sposób przyrównuje pisarstwo kla­ sycznych etnografów, takich jak Malinowski czy Margaret Mead, do literatury pięknej, z technikami kreowania fikcyjnej rzeczywistości. Być może oburzyłabym się na takie porównanie, gdybym sama, czytając wcześniej fragmenty klasyków etnografii, nie miała wrażenia, że czytam jakąś książkę z gatunku fantasy... U Clifforda znalazłam wytłumaczenie mojego wrażenia. Pisze on bowiem, że przekładając swoje doświadczenie na formę tekstową, etnograf dokonuje subiektywizacji opisywa­ nych fragmentów rzeczywistości, jest ograniczony przez czynniki polityczne, czego nie jest w pełni świadomy. Konstruując tekst, etnograf konstruuje nową rzeczywistość, nadaje jej tożsamość i dla­ tego staje się ona pełna wieloznaczności, wręcz nierealna. James Clifford nie odpowiada wprost na zadane przez siebie we „Wstępie" pytania. Poja­ wiają się one często na kartach Kłopotów z kulturą, nie dając od siebie „odpocząć", zmuszając czytelnika do ciągłej refleksji na ich temat. Każdy rozdział jest pretekstem do przemyśleń nie tylko na temat klasycznej czy współczesnej etnografii, ale też na temat ciągłej dominacji kulturowej Zachodu, dominacji spojrzenia na inne kultury z pozycji „centrum". Po takich przemyśleniach śmieszne wydają się żądania niektórych państw Zachodu, by Korea Południowa zrezygnowała z uchylenia ustawy regulującej wyrób kiełbasy z psów... Agnieszka Ewa Taper 1 2 3 1 Choć Robert Pool uważa Clifforda za „nie do końca wysublimowanego modernistę" (Robert Pool, Etnografia postmodernistyczna?, [w:] Michał Buchowski (red.), Amerykańska antropologia postmodernistyczna, Instytut Kultury, Warszawa 1999, s. 268-290), wydaje się jednak, że Kłopoty z kulturą dowodzą, że jest on raczej antropologiem postmodernistycznym. Patrz: Marcin Lubas, Pojęcie zróżnicowania kulturowego w antropologii postmodernistycz­ nej, kwartalnik Kultura współczesności, nr 2 (20), Instytut Kultury, Warszawa, 1999, s. 123-136. Michał Buchowski, Marian Kempny, Czy istnieje antropologia postmodernistyczna?, [w:] Michał Buchowski (red.), Amerykańska antropologia postmodernistyczna, Instytut Kultury, Warszawa 1999, s. 9-28. 2 3 �246 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Trudne sąsiedztwa. Z socjologii konfliktów narodowościowych, Aleksandra Jasińska-Kania (red.), Warszawa 2001: Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, ss. 247 Książka Trudne sąsiedztwa. Z socjologii konfliktów narodowościowych, redagowana przez Aleksandrę Jasińską-Kanię, porusza temat bardzo ważny i od wielu lat niezmiennie aktualny. Autorzy prezentują rozmaite podejścia do problemu. W omawianej publikacji znajdują się za­ równo rozważania czysto teoretyczne, jak i analizy konkretnych przypadków W części artyku­ łów konflikt narodowościowy stanowi bezpośredni przedmiot badania, w części natomiast jest obecny niejako w tle - leży na przykład u podstaw analizowanych przez autorów współczesnych stereotypów etnicznych, determinuje wzajemne postrzeganie się grup narodowych. Trzy pierwsze rozdziały wyznaczają ramy teoretyczne pracy i tym samym kreślą drogi możliwych analiz materiału empirycznego przedstawionego w kolejnych tekstach. Aleksandra Jasińska-Kania prezentuje wybrane perspektywy teoretyczne stosowane do wyjaśniania i przewidywania konfliktów narodowościowych oraz etnicznych: perspektywę socjobiologii, teorii racjonalnego wyboru i teorii modernizacji. Następnie konfrontuje wnioski, wysuwane w ramach każdego z wymienionych podejść, z wynikami konkretnych badań. Autor drugiego rozdziału, Jerzy Szacki, snuje swe rozważanie wokół pojęcia nacjonalizmu. Przede wszystkim zwraca uwagę na wewnętrzne zróżnicowanie tego zjawiska. Podkreśla również trudności związane ze stworzeniem uniwersalnej definicji nacjonalizmu. Celem Barbary Szackiej jest ukazanie roli, jaką w procesie tworzenia tożsamości narodowej i etnicznej pełni pamięć społeczna. Autorka za najważniejsze elementy identyfikacji narodowej uznaje wspólną prze­ szłość i terytorium. Renata Siemieńska, reprezentująca podejście bardziej empiryczne, analizuje stosunki międzyetniczne w Europie Środkowej i Wschodniej w kontekście postępujących procesów demokraty­ zacji i unifikacji. Po prześledzeniu wyników badań przeprowadzonych w tym regionie wyodręb­ nia kilka zasad regulujących wzajemną percepcję narodów. O ocenie danej grupy decyduje m.in. zajmowana przez nią pozycja na skali bogactwa oraz położenie geograficzne. Konsekwencją tych nieuświadamianych wzorów jest charakterystyczna dla narodów Europy Środkowej i Wschod­ niej „wybiórcza" tolerancja. Konkretnym przypadkiem konfliktu narodowościowego - konfliktem albańsko-serbskim - zajmuje się Marek Tabin. Kładzie on szczególny nacisk na kwestie związane z funkcjonowa­ niem kosowskiego państwa podziemnego. Biorąc za przykład sytuację w byłej Jugosławii, poka­ zuje ciemną stronę idei państwa narodowego. Prognozy autora nie tchną optymizmem - według niego, pokojowe współistnienie obu skłóconych grup nie będzie możliwe nawet w bliżej nie­ określonej przyszłości. Praca Ewy Nasalskiej stanowi analizę treści polskich i niemieckich podręczników szkolnych. Badaczka pokazuje czytelnikowi, że te same wydarzenia są prezentowane młodzieży w obu kra­ jach w odmienny sposób. Porusza tym samym kwestię niezwykle istotną - podręcznik bowiem, uważany przez młodych ludzi za źródło obiektywnej wiedzy, odgrywa dużą rolę w kształtowaniu postaw względem innych narodów. Artykuł Joanny Koniecznej dotyczy wzajemnych stereotypów Polaków i Rosjan. Autorka wyróżnia dwa częściowo przeciwstawne obrazy Polaka rysujące się w społeczeństwie rosyjskim - pozytywny „braci Słowian" i negatywny „jaśniepanów Polaków". Podkreśla ich zależność od wydarzeń historycznych i bieżącej polityki. Stereotyp Rosjanina w naszym kraju również układa się dwutorowo. Przybysz ze Wschodu budzi niechęć, ponieważ kojarzy się przede wszystkim z okupantem i przestępcą. Z drugiej strony, jest też postrzegany jako „otwarta dusza" - jednak ten wizerunek odchodzi już w przeszłość. Badania Roberta Wyszyńskiego ogniskują się wokół związku kultury grupy polonijnej z Kazachstanu z dominującym nurtem polskiej kultury narodowej. Autor próbuje określić owe powiązania, wykorzystując koncepcje Stanisława Ossowskiego, Jerzego Smolicza i Antoniny Kłoskowskiej. Dochodzi do wniosku, że tożsamość narodowa kazachstańskich Polaków jest tworzona przede wszystkim w sposób świadomy, na drodze refleksji i samookreślenia. Kryteria �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 247 kulturalistyczne, które Wyszyńskiemu początkowo wydawały się najważniejsze, okazały się za­ tem być elementem wtórnym wobec czynników psychologicznych. Polacy są powszechnie posądzani o antysemityzm. Ireneusz Krzemiński, stojąc na czele zespołu badawczego, postanowił sprawdzić, czy ten stereotyp odpowiada rzeczywistości. W społe­ czeństwie polskim zdiagnozował dwa rodzaje postaw antyżydowskich - dość popularny antyse­ mityzm nowoczesny (sięgający do argumentów politycznych) i stosunkowo wąsko rozprzestrze­ niony antysemityzm tradycyjny (motywowany religijnie). Autor poszukuje źródeł „antysemityzmu bez Żydów" w polskiej tożsamości narodowej - zakłada, iż oba narody konkurują ze sobą 0 wyższe miejsce na skali moralno-kulturowej. Wspólnym polem zainteresowań Ewy Nowickiej oraz Anny Gizy-Poleszuk i Jana Poleszuka jest zamieszkująca Polskę społeczność Cyganów. Ewa Nowicka po raz kolejny sięga do kon­ cepcji swojskości i obcości - pojęcia te służą jej do przedstawienia stosunku grupy dominu­ jącej do wspomnianej mniejszości romskiej. Okazuje się, że Cyganie są postrzegani jako „swoi" 1 „obcy" zarazem. Ich swojskość została nadbudowana na bliskości terytorialnej, wynika z ich „odwiecznego sąsiedztwa", obcość natomiast rodzi się z ich domniemanej inności społecznej, kulturowej, fizycznej i psychicznej. Artykuł Anny Gizy-Poleszuk i Jana Poleszuka wydaje się być doskonałym uzupełnieniem tekstu Ewy Nowickiej ilustrującego pokojową koegzystencję obu grup. Państwo Poleszuk pokazują, w jaki sposób marginalnie zarysowany przez Nowicką „czarny scenariusz" stosunków polsko-romskich realizuje się w praktyce. Autorzy, szczegóło­ wo analizując konflikt w Mławie, dochodzą do przekonania, iż jego wyjaśnień należy szukać w kategoriach społecznych. Omawiana książka zawiera referaty wygłoszone na konferencji zorganizowanej w maju 1995 roku przez Zakład Socjologii Ogólnej Instytutu Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego. Przedstawiony materiał pochodzi zatem w większości z badań zakończonych w połowie lat dzie­ więćdziesiątych. Zapewne nie mógł on ulec od tego czasu całkowitej dezaktualizacji, ale trudno oczekiwać, że przedmiot badania trwa do tej pory w stanie niezmienionym. Podnoszony przeze mnie zarzut dotyczy niektórych artykułów, opierających się na badaniach empirycznych, analizu­ jących konkretne zjawiska społeczne. Ich autorzy najwyraźniej wymagają od czytelnika wiedzy wystarczającej do samodzielnego „dopisania ciągu dalszego", tymczasem zadanie to powinno zostać wypełnione przez nich samych. Biorąc dodatkowo pod uwagę fakt, że pewne fragmenty pracy zostały już wcześniej opublikowane w niezmienionej formie w innych źródłach, być może należałoby w podtytule książki umieścić informację: „Materiały z konferencji". Doprecyzowanie to pozwoliłoby uniknąć powyższych uwag. Praca redagowana przez Aleksandrę Jasińską-Kanię skłoniła mnie do refleksji nad tym, gdzie na przedstawionej „mapie sąsiedztwa" sytuuje się Polska. Czy Polak również jest „trudnym sąsia­ dem"? Z tekstu Barbary Szackiej można się dowiedzieć między innymi tego, że identyfikujemy się głównie poprzez historię. Z przytoczonych badań wynika, iż rola tego czynnika w budowie polskiej tożsamości narodowej jest znacznie większa niż w przypadku grupy porównawczej - Szwajcarów (Jasińska-Kania 2001, s. 41-42). Niewykluczone, iż w tym właśnie fakcie można poszukiwać jed­ nego ze źródeł negatywnego stereotypu Rosjan, o którym czytamy w artykule Joanny Koniecznej. Zaszłości historyczne decydują w pewnej mierze o dzisiejszym postrzeganiu naszego największego sąsiada (i nie tylko jego). Jak wynika z badań - Rosjanie (a także Żydzi i Cyganie) zdają sobie sprawę z polskiej nieprzychylności (por. Jasińska-Kania 2001, s. 152, 172, 242). Na koniec warto dodać, że zwrócenia uwagi na zagadnienie konfliktu o podłożu narodo­ wościowym potrzebuje również zmierzająca do zjednoczenia Europa. Odpowiednie zdiagnozowanie tego problemu i odszukanie właściwej drogi jego rozwiązania częściowo stanowić może o powodzeniu integracji. Pozostaje mi zatem tylko mieć nadzieję, że osoby odpowiedzialne za przebieg procesów unifikacyjnych, stojące na różnych szczeblach drabiny administracji publicz­ nej, również do tej książki dotrą. Katarzyna Kulikowska �248 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Roman Dzwonkowski SAC, Oleg Gorbaniuk, Julia Gorbaniuk, Postawy katolików obrządku łacińskiego na Ukrainie wobec języka polskiego, Lublin 2001: Towarzystwo Naukowe Katolic­ kiego Uniwersytetu Lubelskiego, ss. 230, wykresy statystyczne, tabele 1 Kościół rzymsko-katolicki na Ziemiach Zabranych oraz na terenie przedrewolucyjnej Rosji traktowany był przez władze oraz rosyjskie otoczenie jako „Kościół polski" lub Kościół przede wszystkim Polaków. Oni to bowiem stanowili w skali Imperium około 80% wiernych tego wy­ znania. Praktycznie tak samo Kościół katolicki obrządku łacińskiego w ZSSR określały władze sowieckie. Dla niekatolickiego otoczenia, zwłaszcza dla prawosławnej większości, wyznanie katolickie było jednoznacznie „polską wiarą". To określenie, na dawnych kresach I-szej i II-giej Rzeczypospolitej, funkcjonuje nadal i dookreśla niejako etnograficznie substrát ludzki Kościoła rzymsko-katolickiego. Było zatem rzeczą oczywistą, iż nabożeństwo dodatkowe i paraliturgia do czasu reform Soboru Watykańskiego I I odbywały się w „polskim kościele" w języku polskim. Po zmianach soborowych, język narodowy, w tym przypadku polski, był językiem mszy Św., katechezy oraz osobistej modlitwy wiernych. Na kresach, zwłaszcza dla wiernych Polaków i ówczesnych tamtejszych duchownych, również w większości Polaków, było to oczywiste, natu­ ralne i samo przez się zrozumiałe. Tym bardziej, po roku 1988, gdy na fali gorbaczowowskiej piriestrojki nastąpiło gwałtowne ujawnienie zasięgu wiernych, którzy zaczęli odzyskiwać swoje polskie świątynie. Na Białorusi i Ukrainie wszystkie wspólnoty wiernych, które doprowadziły do odzyskania budynków i uruchomienia świątyń były wspólnotami Polaków. Podkreślam ten fakt gdyż wszelkie późniejsze działania na rzecz białorutenizowania i ukrainizowania Kościoła miały charakter zewnętrzny, obcy środowisku, które świątynie reaktywowało. Kościół na Wschodzie odrodził się jako polski z ducha, tradycji i języka. Piszący te słowa był tego naocznym świad­ kiem (na Białorusi, Ukrainie i Litwie). Równocześnie jednak z tym zjawiskiem, na Białorusi i Ukrainie, rozpoczęła się niezwykle silna presja polityczna na depolonizację Kościoła, którą podjęły najpierw środowiska odrodzeniowe (nacjonalistyczne) a w ślad za nimi (w znacznie mniejszej mierze) władze państwowe. Presja ta dotyczyła właśnie języka liturgii i była pochodną tez o tym, że „na Białorusi (Ukrainie) nie ma Polaków, są jedynie spolonizowani Biało­ rusini (Ukraińcy) - katolicy". Wspomniane środowiska presji, wykorzystując zewnętrzny fakt, iż duchownymi w tym okresie byli w przeważającej mierze przyjezdni księża - Polacy, wysunęły oskarżenia, z których miało wynikać, że duchowni ci „polonizują Białorusinów (Ukraińców)". Owa opinia kolportowana jest po dzień dzisiejszy (także w liberalnej i nie zorientowanej prasie polskiej) mimo, iż - jak zaznaczam niżej - jest absolutnie nieprawdziwa, a w przypadku Ukrainy i Białorusi wschodniej (przedwojenna BSSR) wręcz odwrotna, gdyż to właśnie duchowni przy­ bysze po krótkim okresie adaptacji do miejscowych warunków, wbrew woli wiernych, podjęli dzieło odwrotne - depolonizacji liturgii, co w praktyce oznacza depolonizację znacznej części wiernych, w tym w szczególności młodzieży i dzieci z tutejszych polskich rodzin, dzięki którym 1 Należy w tym miejscu podkreślić stosowane, a właściwie przypominane tutaj pojęcie, gdyż polityka oświatowa PRL-u doprowadziła do powszechnego mniemania, iż zabór rosyjski to tylko Królestwo Polskie, Kongresówka - czyli obszar do Bugu. Tak w dość oczywisty sposób rzecz prezentowały wszystkie szkolne podręczniki tamtego czasu. To przeświadczenie w praktyce pozostało do dnia dzisiejszego. Co ciekawsze, tak też kwestię widzą np. dzisiejsi niekomuni­ styczni historycy białoruscy, którzy m. in. uważają, że Rosja nie dokonywała rozbiorów Polski, utożsamianej właśnie z Kongresówką, i to niecałą (!), lecz „dołączała" kolejne tereny Białorusi. Granica I I I rozbioru Polski, wytyczona jako zachodnia rubież władztwa moskiewskiego, obok wspomnianej w tym tekście granicy między nie istniejącymi jeszcze państwami Białorusią i Ukrainą, ustalonej przy okazji zawierania Unii Polski z Litwą, okazała się jedną z najtrwalszych w Europie. W 1919 r. pojawiła się w nowej wersji jako „Linia Curzona". W 1939 r. stanie się granicą między I I I Rzeszą a ZSRR (w 1795 r. między Prusami a Rosją), a od 1944 г., jako zmody­ fikowana Linia Curzona, jest już granicą wschodnią, najpierw PRL, a teraz I I I Rzeczypospolitej. �249 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA wiara w ogóle została tutaj zachowana. Na ten aspekt sprawy, w naukowy i udokumentowany sposób, zwracał uwagę już w roku 1994 współautor recenzowanej pozycji . Zbadaniu i wszechstronnej współczesnej analizie tego właśnie zjawiska poświęcona jest praca R. Dzwonkowskiego, O. Gorbaniuka i J. Gorbaniuk. Opracowanie powstało jako efekt precyzyjnych i dogłębnych badań terenowych prowadzo­ nych reprezentatywnymi metodami socjo- i psychologicznym z zastosowaniem najnowszego apa­ ratu i metod badań statystycznych. Odnosi się do całego obszaru Ukrainy, z podziałem na dwa odmiennie ukształtowane historycznie środowiska, jakimi są Ukraina Zachodnia (przedwojenne południowo-wschodnie województwa I I RP oraz Wołyń) i Wschodnia (przedwojenna USSR). Obserwacje, wyniki i tezy udowodnione są przywołaniem reprezentatywnych wypowiedzi respondentów, tabelami, wykresami i diagramami (111 ilustracji - rysunków, 5 tabel i 10 załączni­ ków ilustrujących dane metodyczne o przedmiocie badania np. wyniki zatytułowane: „Czynniki powodujące wynarodowienie Polaków przed r. 1990" czy „Poziom religijności a przywiązanie emocjonalne do języka polskiego") ujmującymi rzecz tak szczegółowo, jak i całościowo w odnie­ sieniu do kompletu badanych cech. Reprezentatywne próby badawcze odniesione zostały do parafii wiejskich, małomiasteczkowych i miejskich, zaś respondenci podzieleni na równie reprezenta­ tywne kategorie wiekowe i środowiskowe. Podkreślamy w tym miejscu rzetelność badań i pełny zakres zastosowanego aparatu badawczego rzutującego na wiarygodność i przydatność praktycz­ ną ustaleń, wniosków oraz tez, jakie przedstawili autorzy Praca składa się z wprowadzenia, wyjaśnienia celu i przyjętych metod badawczych oraz dwu merytorycznych rozdziałów („Język polski w świetle wypowiedzi ankietowanych" i „Postawa wobec języka polskiego i polskości w świetle opinii o parafiach", zakończenia, wykazu załączni­ ków oraz tabel (rysunków) i streszczenia, w tym także w języku angielskim oraz ukraińskim. Podkreślmy także, iż opracowanie mające w założeniu klasyczną formułę „raportu z badań", wykroczyło znacznie dalej poza tę formułę a zaprezentowana treść książki jest daleko szersza aniżeli to, co sugeruje jej tytuł. Obok bowiem zbadanych i udokumentowanych „postaw" ukazuje genezę środowiska, tj. badanych katolików-Polaków, okoliczności związane z zachowaniem świadomości, tak narodowej jak i konfesyjnej, oraz ukazuje przyczyny i związane z nimi narodo­ we, społeczne i konfesyjne konsekwencje, wywołane okolicznością praktycznego wyrugowania języka polskiego z liturgii (Kościoła) w zdecydowanej większości parafii rzymsko-katolickich na Ukrainie. Stan i wyniki przeprowadzonych badań odnoszą się do roku 2000. Jak ustalili autorzy recenzowanej pozycji, po 10-12 latach renesansu Kościoła polskiego na Ukrainie proporcje językowe w tamtejszym kościele rzymsko-katolickim (łacińskim) są następu­ jące: 59% liturgia wyłącznie po ukraińsku, 27% po polsku, „naprzemiennie" 2%, okazjonalnie i „nieproporcjonalnie" po ukraińsku 10%, w formule „mieszanej" 2%. Zaznaczone wyżej „ 2 7 % " to w większości parafie na Ukrainie zachodniej. A wszystko to na tle następujących danych - faktów, z których wynika, że: w 89% „językiem pierwszej modlitwy" badanych był polski (ukraiński - 7%), językiem „prywatnej modlitwy w domu" jest w 83% język polski, 56% respondentów ma wpis w dowodzie osobistym stwierdzający narodowość polską a 7 1 % 2 3 2 Jest paradoksem, że wielu publicystów, obcych i polskich, w kraju i za granicą, jedno­ stronnie informowanych i zwykle niechętnych Polakom, urobilo tym właśnie księżom opinię polonizatorów ludności białoruskiej i ukraińskiej; por. Roman Dzwonkowski SAC, Polacy na daw­ nych kresach wschodnich. Z problematyki narodowościowej i religijnej, Lublin 1994. Wcześniej, R. Dzwonkowski, piszący pod pseudonimem Lida, pisał o tym wielokrotnie, m.in. na łamach paryskiej Kultury. Zagadnienie masowych fałszerstw oraz ukrywania (przed represjami) statystyk dotyczących liczby i rozmieszczenia Polaków na Ukrainie jest powszechnie znane. Stąd podaną wartość cechy należy znać za w znacznej mierze zaniżoną. Zjawisko miało miejsce za caratu, ZSSR i jest obecne współcześnie. Do danych statystyk narodowościowych okresu sowieckiego należy podchodzić z największą ostrożnością. Szacunki, przyjmowane na podstawie badań terenowych, pozwalają na 3 �250 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA samoidentyfikuje się (jednoznacznie, bez wątpliwości) jako Polacy. Na tym tle szczególnie charakterystycznymi ustaleniami autorów są dwie cechy: 67% duchownych to księża pochodzą­ cy z Polski (Polacy) i ta, że w 92% wierni, w ogromnej większości świadomi Polacy nie mieli żadnej możliwości wyboru, gdy idzie o wprowadzany autorytatywnie przez duchownego język liturgii, który to język praktycznie zawsze rugował dotychczasowy - polski. To podstawowe zestawienie stanowi clou wyników badań, które, jak to podkreślałem, są wszechstronne, szcze­ gółowe i reprezentatywne. Nie sposób w omówieniu przytaczać ich wszystkich. Wszystkie nato­ miast powinny stać się przedmiotem szczegółowego oglądu badaczy tematu, zainteresowanych tematyką, zaś przede wszystkim - duchowieństwa, które jest głównym sprawcą czegoś, czego nigdy na tych terenach nie było: z inicjatywy własnej - depolonizacji Kościoła i pośrednio - ukrainizacji tutejszych katolików-Polaków. Autorzy opracowania przytaczają reprezentatywne wypowiedzi wiernych, w których odczuciu sytuacja językowa to coś dla nich nie tylko niezrozumiałego ale i niezasłużona krzywda w świetle tego, co było tutaj tradycją. Niezasłużona tym bardziej i jeszcze bardziej niezrozumiała, że realizowana nie przez władze państwa ukraińskiego, lecz przez samych księży i to w większości ich rodaków z duchowej Ojczyzny, Polski, którą z uwagi na swe przejścia i cierpienia, wręcz idealizują. Nie bez powodu zatem autorzy badań i opracowania o problematyce języka (też alfabetu prawosławnego w łacińskiej literaturze i księgach liturgicznych łacińskiego Kościoła) - wnioski z badań kończą uwagami i hipotezami zawartymi w podrozdziale zatytułowanym „Perspektywy zachowania polskości". Uwagi, wnioski i hipotezy z tej właśnie perspektywy są, jak to zaznaczają autorzy, „bardzo pesymistyczne", gdyż zaledwie 5% badanych oceniło per­ spektywy zachowania polskości jako dobre. Ustalenia własne badaczy prowadzą do wniosków, iż „przyszłość Polaków w 80% jest tam pod znakiem zapytania", z tym, że na Ukrainie zachodniej aż 69% badanych uznało perspektywy za „żadne" a 18% jako „nikłe". Na Ukrainie wschodniej perspektywy przetrwania polskości, według cech „żadne", „nikłe" i „przeciętne", wynoszą, według ustaleń autorów - 78%, podkreślając przy tym że, ukrainizacja Kościoła na tym obszarze „pośpieszna, odgórna, nie uzgodniona z parafianami i dokonana wbrew ich woli eliminacja języka polskiego z Kościoła oraz z wychowania religijnego młodego pokolenia o polskich korzeniach nie rozwiązała w istocie żadnego problemu poza ostatecznym rozstrzygnięciem kwestii polskiej w tych miejscowościach" (s. 195). To wszystko jest w pierwszej mierze dziełem samych duchownych (i sióstr zakonnych prowadzących tam katechezę), którzy „niejednokrotnie na drodze wyraźnej manipulacji i nadużyć [...] powoływali się [...] m.in. na rzekome polecenie Ojca Świętego". Zjawisko (depolonizacja - ukrainizacja językowa) spotyka się z przychylnością władz ukraińskich, poparciem ukraińskich środowisk nacjonalistycznych oraz popierającym zrozumieniem otoczenia ukraińskiego. Jedynym niepolskim ośrodkiem, który ocenia to negatyw­ nie są koła miejscowej Cerkwi prawosławnej, które w rusinizacji (ukrainizacji) liturgii łacińskiej upatrują ułatwienie dla prozelityzmu, tym bardziej, że ukrainizujący Kościół duchowni ma­ sowo używają pojęcia „cerkwa" (cerkiew) na oznaczenie dotychczasowego „kościoła", mimo iż poza wielu innymi przemawiającymi przeciwko temu względami, język rosyjski i ukraiński znają pojęcie „kościół" a sam wyraz nie jest pochodzenia polskiego, lecz czeskiego. Ma się rozumieć, że ukraińskie otoczenie o tym ostatnim nie wie, traktując pojęcie „kościół" jako immanentnie związane z polskością. Sytuacji takiej, opisanej przez autorów opracowania, nigdy nie było w Kościele katolickim na Wschodzie. Owszem, działania depolonizacyjne - rusyfikatorskie miały miejsce w drugiej połowie X I X wieku i były wspierane przez władze zaborcze, lecz ich wdrażaniem, w tym pisa­ niem tzw. trebników, czyli liturgii i katechizmu w języku rosyjskim, zajmowali się odosobnieni księża i hierarchowie diecezji wschodnich. Duchowni ci, w opinii parafian (Polaków) cieszyli się jednoznacznie złą sławą „renegatów". Po klęsce ich przedsięwzięć oni sami i ich dzieło po­ padły w niesławną niepamięć. Przypomnieniu tej niechlubnej karty na tle heroicznych postaw postawienie tezy, że dane te, w odniesieniu do Polaków, z wyjątkiem Litewskiej SSR, gdzie sto­ sowano polityczną zasadę divide et impera, są zaniżone mniej więcej dwukrotnie. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 251 wiernych i większości duchowieństwa katolickiego na obszarach diecezji mińskiej i archidiecezji mohylowskiej poświęcili dokumentalne opracowanie Dionizy Bączkowski i Józefat Żyskar. To cen­ ne opracowanie zostało w roku 2001 wydane jako reprint, pod redakcją Ryszarda Brykowskiego . Praca R. Dzwonkowskiego, O. i J. Gorbaniuków jest niezwykle ważna. Podejmuje bowiem i , co ważniejsze - dowodnie oraz obiektywnie wyjaśnia, nie tylko problematykę językową w Kościele łacińskim na współczesnej Ukrainie ale, co równie ważne, ukazuje socjologiczny i psychologiczny portret wierzących, katolików w tym państwie. Ukazuje złożone stosunki z otoczeniem oraz wskazuje i wyjaśnia wielki splot historycznych oraz współczesnych uwarunko­ wań, które zapewniły, mimo wszystkie przeciwności, przetrwanie świadomości narodowej i wiary tamtejszych Polaków. Aż do ... wolności religijnej po roku 1988-1990, która to „wolność" stała się niespodziewanie dla zainteresowanych początkiem końca. Ukazanie stanu dzisiejszego na wspomnianym tle to ważne ustalenie badawcze. Należy życzyć ks. prof. Dzwonkowskiemu, by zechciał się podjąć (i uzyskał środki na badania) opracowania tej samej problematyki w odniesie­ niu do współczesnej Republiki Białoruś, gdzie w 10 min. państwie szacuje się liczbę katolików rzymskich na około 2-2,5 min, oficjalne statystyki narodowościowe zaniżają natomiast liczbę tamtejszych, autochtonicznych Polaków do zaledwie 3,9% mieszkańców państwa. Polaków utoż­ samiających się z katolicyzmem z kolei określa się tam, jak już wyżej wspomniano, jako „Biało­ rusinów - katolików" lub co najwyżej „kościelnych Polaków" . Recenzowaną pozycję polecam wszystkim, interesującym się problematyką konfesyjną i narodowościową we współczesnym państwie ukraińskim. Bardzo wiele wyjaśni ona zarówno historykowi, politologowi, etnologowi, jak i językoznawcy. Nie znam liczebności nakładu. Sądząc jednak z naukowego charakteru oraz źródła finansowania {grant KBN) sądzić należy, iż nakład nie jest wielki. To jedyna wada recenzowanego opracowania, które, z uwagi na treść, winno się znaleźć jako lektura obowiązkowa w bibliotece każdego dekanatu rzymsko-katolickiego na Ukrai­ nie, a także w seminariach duchownych tamtejszych i w Polsce. 4 5 Zdzisław J. Winnicki Ks. Edward Walewander, Problematyka wychowawcza w środowiskach emigracyjnych, Lublin 2000: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, ss. 106, ilustracje Problematyka wychowania jednostki od zawsze nurtowała pedagogów, psychologów, socjo­ logów, nauczycieli, księży, rodziców i wszystkich tych, którzy zdają sobie sprawę z konieczności przekazania podstawowych wartości obowiązujących w danym społeczeństwie, kulturze. Czło­ wiek od zarania swojego życia potrzebuje kogoś, kto pokieruje nim, pomoże wydobyć i rozwinąć w pełni wartości, uwrażliwi na dobro i zło. Podstawową komórką wychowawczą jednostki jest rodzina. O tym pisze wielu znanych pedagogów, psychologów (również innych badaczy), m.in. T. Kukołowicz, M . Ziemska, J. Rembowski, M . Przetacznik-Gierowska i in. Rodzina, a w szczególności rodzice, mają ogromny wpływ na rozwój dziecka. To w rodzinie zapoznaje się ono z funkcjonowaniem państwa, Kościoła, uczy się współżycia z innymi, a szczególnie z osoba­ mi starszymi. Rodzina jest dostarczycielem wzorców identyfikacyjnych: z płcią, rolą społeczną, wartościami, narodowością, wyznaniem. Jednostka musi mieć punkt odniesienia do czegoś lub 4 Nasze Kościoły. Tom I , Część 1: Archidiecezja Mohylowska. Mohylowszczyzna; Tom I , Część 2: Diecezja Mińska; Tom I , Część 3: Archidiecezja Mohylowska, Witebszczyzna, Reprint serii wydawniczej „Nasze Kościoły" w archidiecezji mohylowskiej i diecezji mińskiej został wykonany z inicjatywy Ośrodka do spraw Polskiego Dziedzictwa Kulturowego poza Granicami Kraju - Sto­ warzyszenia Wspólnota Polska przez Wydawnictwo Biblioteki Narodowej, Warszawa 2001. Por. na ten temat: I . Kabzińska, Wśród „kościelnych Polaków". Wyznaczniki tożsamości etnicznej (narodowej) Polaków na Białorusi, Warszawa 1999. 5 �252 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA kogoś, stanowi to niezbędne źródło w poznaniu własnego „ja", pomaga na drodze do samodosko­ nalenia się, rozwoju poczucia tożsamości. Pomaga w odpowiedzi na pytanie - „kim jestem". Podkreślić należy, iż na rozwój jednostki ludzkiej wpływają także w sposób istotny takie czynniki, jak: dziedziczność, wychowanie, środowisko społeczne (kultura) i własna aktywność. Na danym etapie rozwoju człowieka spełniają one pierwszorzędną rolę ustępując miejsce następ­ nym. Tak więc, w zależności od jakości pierwotnego środowiska wychowawczego jednostki - rodziny - rozwija się jej własna aktywność oraz pełnowartościowe funkcjonowanie w środo­ wisku społecznym. Nadrzędnym zaś czynnikiem nad wychowaniem jest dziedziczność, która warunkuje, niepoddające się w pełni czynnikowi wychowawczemu, pewne zachowania jednostki, jej umiejętności i predyspozycje. Narodowość stanowi jeden z wyznaczników tożsamości jednostki. Polacy są narodem, który dotkliwie odczuł politykę depolonizacji, przymusu wyrzeczenia się swojej narodowości. Wskutek wydarzeń losowych oraz innych przyczyn Polacy znaleźli się w wielu krajach Europy Zachod­ niej i Wschodniej, a także na innych kontynentach, w tym m.in. w Ameryce Południowej. Fakt znalezienia się w obcym kraju, w obcej i nieznanej kulturze i jednoczesnej konieczności za­ adaptowania się w nowym środowisku - wymagały od emigranta, zesłańca, wychodźcy, robot­ nika sezonowego wysiłku, „przełamania się" i otwarcia się na nową rzeczywistość. Z drugiej strony, tęsknota za Ojczyzną gromadziła ich wokół środowisk i symboli z tą Ojczyzną kojarzo­ nych. To przywodziło ich do miejsca, które katalizowało wszystkie te wartości. Miejscem tym był Kościół Katolicki, w którym kapłan, na ogół Polak, obok wypełniania funkcji duszpasterza pełnił naturalną rolę wychowawcy, autorytetu, a także przypominał swoją obecnością ojczysty kraj. Środowisko parafialne odgrywało przy tym wielofunkcyjną rolę, w szczególności eduka­ cyjno-wychowawcza, w stosunku do dzieci emigrantów, które zdobywały tutaj także podsta­ w o w ą wiedzę historyczną, językową i kulturową związaną z krajem pochodzenia rodziców. Owe potrzeby leżały u genezy powstania sieci szkolnictwa parafialnego, które stało się do czasów nam współczesnych trwałą instytucją. Zagadnieniu roli parafii katolickich jako centrum edukacyjno-wychowawczego poświęcono wiele publikacji. Do tego nurtu badawczego zaliczamy wiele opracowań powstałych w ośrodku naukowym KUL-u, jakim jest Instytut Badań nad Polonią i Duszpasterstwem Polonijnym. Ze środowiska tego wyszła praca poświęcona problematyce wychowania w środowisku emigracyjnym, autorstwa ks. prof. Edwarda Walewandra. Ks. E. Walewander posiada znaczący dorobek naukowy w zakresie badanego tematu. Jest badaczem i praktykiem, ponieważ przez wiele lat łączy funkcje duszpasterza polonijnego i badacza przedmiotu. Recenzowana pozycja dotyczy w szczególności wychowawczej roli kapłana - Polaka wśród Polaków, którzy przyznają się do polskości. Autor opisuje środowisko polskich emigrantów na Zachodzie z punktu widzenia problematyki wycho­ wawczej w środowiskach parafialnych. Podkreślmy, iż z tego samego naukowego ośrodka Kato­ lickiego Uniwersytetu Lubelskiego, z którego pochodzi autor omawianej pozycji, wyszło wiele opracowań z zakresu tej tematyki. Wskażmy w tym miejscu w szczególności książkę ks. prof. R. Dzwonkowskiego Polacy na dawnych Kresach Wschodnich. Z problematyki narodowościowej i religijnej , w której autor ukazał m.in. rolę kapłana polskiego dla Polaków na Kresach Wschod­ nich: na Białorusi, Ukrainie, Litwie, Łotwie. Spoiwem łączącym te dwie prace jest, po pierwsze, uwrażliwienie kapłanów na potrzeby rodaków, na zdobycie rzetelnej wiedzy historycznej, kultu­ rowej o kraju przebywania Polonii i Polaków, po drugie, powinność uwzględnienia wewnętrz­ nych potrzeb tych ludzi. Pogodzenie obyczajów kraju przebywania Polaków z wyniesionym bagażem kultury ojczystej i wynikających z tego takich a nie innych potrzeb wymaga od kapłana zaangażowania i umiejętności dostosowania potrzeb wiernych do nowych dla nich warunków. 1 1 Dzwonkowski R. SAC, Polacy na dawnych Kresach Wschodnich. Z problematyki naro­ dowościowej i religijnej, wyd. Oddział Lubelski Stowarzyszenia „Wspólnota Polska", Lublin 1994. W kolejnym dziele tegoż autora, Za wschodnią granicą 1917-1993, wyd. „Wspólnota Pol­ ska" & „Apostolicum", Warszawa 1995, także poruszona jest kwestia wpływu Kościoła i księży na zachowanie tożsamości narodowej Polaków na Kresach. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 253 Książka E. Walewandra jest opracowaniem, które powstało na podstawie doświadczeń wyni­ kających z praktyki duszpasterskiej Autora w środowiskach, które jednocześnie stanowiły dla niego przedmiot badań naukowych. Swoje obserwacje i wnioski umieścił na tle dorobku badaw­ czego innych autorów. W tym kontekście odniósł się do literatury przedmiotu, tj. opracowań socjologicznych i pedagogicznych niezbędnych dla weryfikacji ustaleń własnych. Literatura i inne źródła umieszczone są w przypisach oraz przywołane w odsyłaczach w zależności od kon­ kretnego problemu badawczego, które Autor omawia. Ustalenia zawarte w recenzowanej pozycji ukazane są na tle reprezentatywnego zestawu ocen i poglądów badaczy przedmiotu. Całość uzupeł­ nia ikonografia w postaci dokumentu fotograficznego badanych środowisk (21 zdjęć). Książka składa się z czterech rozdziałów. W pierwszym Autor skupia się nad pojęciem wy­ chowania. Podkreśla, że wychowanie jest procesem, który „następuje przez harmonijny rozwój wrodzonych cech fizycznych, moralnych oraz intelektualnych człowieka" (s. 19). W procesie wychowania człowieka ważne jest dążenie jego wychowawców do tego, aby stał się on jednostką samodzielnie myślącą, dążącą do własnego samodoskonalenia się, rozwoju swoich uzdolnień. To na barkach środowiska wychowawczego spoczywa powinność wydobycia i pokazania wychowan­ kom ich zdolności, rozbudzanie i rozwijanie ich walorów duchowych, psychicznych itp., jakich wymaga od nich społeczeństwo. „Wychowanie to nieustanny proces przygotowania człowieka do pełnego udziału w życiu społecznym" (s. 21). Nie można bowiem odizolować jednostki od społe­ czeństwa bez szkody dla obu stron, jak dla jednostki, tak i dla państwa. Społeczeństwo utraci lojal­ nego obywatela, oddanego jej, człowiek zaś będzie się czuł zagubiony w strukturze społecznej. Niezrozumiałym dla niego mogą okazać się takie pojęcia jak: patriotyzm, miłość do Ojczyzny itp. Autor zaznacza, że kapłan „zajmuje wyjątkowe miejsce w wychowaniu" (s. 21). Przytaczając Deklarację o wychowaniu chrześcijańskim Soboru Watykańskiego I I , akcentuje doniosłość powołania tych osób, które pomagają rodzicom w pełnieniu ich obowiązku - „powołanie to wy­ maga szczególnych przymiotów umysłu i serca, jak najstaranniejszego przygotowania i ciągłej gotowości do odnowy i dostosowania się" (s. 21). Na przykładzie wyżej wymienionej pozycji R. Dzwonkowskiego zauważyć można, jaką niewiedzę historyczną prezentują kapłani przybyli z Polski na Białoruś, którzy zaczynali wprowadzać język białoruski do liturgii, do katechezy dzieci i młodzieży. Księża zbyt dosłownie dostosowali się do realiów białoruskich, pomijając, zaniedbu­ jąc lub wręcz negując zapotrzebowania Polaków, m.in. chęć uczestnictwa w liturgii sprawowanej w języku polskim, języku duszy wiernych. To zaniedbanie ma swoje źródła m.in. w chęci przy­ byłych duchownych utrzymania dobrych stosunków z władzami. W rozdziale drugim Autor przedstawia historię powstania i rozwoju szkolnictwa przy Kościele na emigracji, wskazując, że szkolnictwo kościelne ma wielowiekową tradycję. Księża z zaangażowaniem podchodzili do zachowania języka ojczystego w wielu krajach, gdzie tylko znaj­ dowała się społeczność polska. „Parafia" - jak podkreśla ks. E. Walenwander - „oprócz swej funk­ cji religijnej była ośrodkiem kultywowania tradycji i kultury polskiej" (s. 27). Szkolnictwo polo­ nijne znalazło szerokie poparcie wśród emigrantów polskich jeszcze w ubiegłym stuleciu. Pragnęli oni, aby ich dzieci wychowywały się w duchu patriotyzmu, miłości do Ojczyzny. Szczególnie waż­ nym w tym rozdziale jest stwierdzenie, iż harmonijny rozwój wartości ojczystych, dla dobra dzieci emigrantów, powinien iść w parze z rozwojem i poznaniem wartości kraju przebywania, aby mogli w przyszłości stać się pełnowartościowymi obywatelami danego kraju, z jednoczesnym poszano­ waniem kultury przodków, a nawet z czynnym uczestnictwem w życiu Polski (np. chęć kształcenia się w Polsce). Wychowanie młodego pokolenia w systemie dwukulturowości umożliwia jemu „dokonanie w sobie syntezy kulturowej, w której elementy zaczerpnięte z różnych kultur łączą się ze sobą i nawzajem przenikają" (s. 34). Takie wychowanie ubogaca wewnętrznie człowieka, stwarza większe możliwości własnego rozwoju. Do takiego rozwoju jednostki powinni dążyć duszpasterze na emigracji, wspomagając rodziców w trudzie ich wychowania. Kolejny rozdział traktuje o wychowawczej roli duszpasterza na emigracji. Autor podkreśla, że polskość jest nierozerwalnie związana z Kościołem katolickim. Wykorzystując literaturę pa­ miętnikarską, naświetla on rolę Kościoła wśród polskich emigrantów poczynając od ubiegłego stulecia. Kapłan przedstawiany jest tu jako osoba głęboko patriotyczna, która swoim zapałem, �254 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA postawą, w wielkim stopniu przeciwdziałała zobojętnieniu wiernych do wartości religijnych oraz narodowych. Kościół na emigracji pełnił rolę wychowawczą, jednoczącą, wspierającą, czyli taką, jaką pełnił w Polsce od zarania jej dziejów. Autor również zwrócił uwagę na dość istotną rzecz, jaką stanowi obraz księdza, którego potrzebować będzie Polonia w przyszłości. Rozpatruje tę kwestię pod względem potrzeb Polonii amerykańskiej. Na emigracji pracują trzy grupy księży: z Polski, księża amerykańscy polskiego pochodzenia oraz księża amerykańscy, którzy nie mają korzeni polskich. Każda z nich boryka się z określonymi problemami. Księża z Polski dobrze orientują się w sytuacji kraju pochodzenia emigrantów, znają język, który ułatwia porozumienie, wiedzą jak funkcjonuje parafia polska, nie orientują się natomiast - mimo przygotowania w Seminarium Polskim w Orchard Lake - w specyfice pracy parafii amerykańskich. Księża ame­ rykańscy polskiego pochodzenia znajdują się w sytuacji dokładnie odwrotnej - „mają kłopoty z porozumieniem się z najnowszą emigracją. Księża o polskim pochodzeniu często nie rozumieją sensu duszpasterstwa polonijnego i w związku z tym często są do niego źle nastawieni" (s. 61). Autor podkreśla, że tacy księża „często chętni są do całkowitego likwidowania polonijnego dusz­ pasterstwa" (s. 61). Niechęć księży owocuje skreślaniem mszy św. i nabożeństw w języku pol­ skim, zmianą nazw polskich kościołów na amerykańskie itp. Księża amerykańscy nie mający polskiego pochodzenia w większości nie znają języka pol­ skiego, nie mówiąc już o historii i kulturze polskiej, co jeszcze bardziej utrudnia zrozumienie Polonii, jej potrzeb. Z podobnymi problemami można się spotkać w parafiach katolickich na Białorusi. Pracują tam księża - Polacy z Polski, księża pochodzenia polskiego z Białorusi oraz księża, którzy uważają się za przedstawicieli innych narodowości. Księża z Polski, o czym wspomniano wyżej, w „dobrej wierze" wprowadzają język białoruski do liturgii lub też używają mieszanki językowej podczas sprawowanej Eucharystii . Mieszanka językowa w Kościele na Białorusi przybiera coraz częściej postać komiczną. Głoszący kazania księża mówią w trzech językach naraz: po białorusku, po rosyj­ sku i po polsku. Ciężko jest czasem zakwalifikować język kazań, katechez do jakiś grupy: nie wiadomo czy mówią trasianką czy mową prostą}. Język jest, dosłownie rzecz ujmując, „połama­ ny". W takiej sytuacji księża przyczyniają się do zaniedbania poprawnego użycia przynajmniej jednego z wyżej wymienionych języków, co nie jest korzystne z punktu widzenia filologów i wszyst­ kich, którzy dążą do tego, aby ich dzieci mówiły poprawnie w którymś z wybranych języków. Niektórych księży miejscowych na Białorusi, podobnie jak i amerykańskich w Stanach, cechuje niechęć do patriotycznego nastawienia Polaków do języka ojczystego. Księży, którzy dbają o polskość w kościele, określają często jako nacjonalistów polskich. Zdarza się, że takie opinie głoszą miejscowi klerycy, księża, a nawet zakonnice. Można jedynie mieć nadzieję, że Kościół katolicki na Białorusi nie ulegnie całkowitej białorutenizacji. Byłoby to niekorzystne dla zamieszkałych tam Polaków, którzy w obliczu zagrożeń dla życia dzielnie bronili wiary. Nie należy zapominać, że niezłomnej postawie tych ludzi w dużej mierze zawdzięcza się prze­ trwanie wielu kościołów. Ostatni rozdział książki Autor poświęcił rozważaniom o wpływie środowiska na wychowanie jednostki. Zgadzam się z Autorem, że wychowanie powinno być skierowane ku doskonaleniu wartości. Środowisko wychowawcze pierwotne, jakim jest rodzina, powinno dążyć do ugrunto­ wania wartości w dziecku, aby mogło ono w przyszłości, na drodze weryfikacji i konfrontacji tych wartości z rzeczywistością otaczającego je świata, dokonać konstruktywnych wyborów. Po­ móc w tym powinien Kościół katolicki poprzez posługę kapłanów. Kapłani powinni zdać sobie 2 2 Na przykład jedno z czytań jest po polsku, drugie po rosyjsku, Ewangelia jest czytana w dwóch językach - po polsku i w języku rosyjskim, kazania są głoszone albo po rosyjsku, albo po polsku z tłumaczeniem na rosyjski (przede wszystkim na mszy św. dla dzieci). „Trasianką" na Białorusi mówią ludzie mieszający języki białoruski i rosyjski, natomiast język prosty jest połączeniem polskiego i białoruskiego. Coraz częściej język prosty jest uważany za mieszankę polsko-białorusko-rosyjską. I . Kabzińska, w swojej książce pt. Wśród „kościelnych Polaków", Warszawa 1999, opisuje to zjawisko. 3 �255 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA sprawę z wpływu, jaki wywierają na młode pokolenie. Nic nie ujdzie uwagi dzieci i młodzieży, która jest na drodze poszukiwania i samostanowienia. Kapłani powinni także uszanować decyzje rodziców, np. w jakim języku prowadzić katechezy, a nie według własnego pojęcia dobra dla dziecka; powinni nieustannie pamiętać o swoim nadrzędnym powołaniu - służbie Bogu i ludziom, które wymaga pokory, przemyśleń, miłości. Opracowanie ks. E. Walewandra jest kolejną, istotną pozycją, wskazującą na to, że los człowieka i jego duchowe i kulturowe potrzeby nie są spychane na margines we współczesnym, zmaterializowanym świecie. Świadczy o wszechstronnym zainteresowaniu Polonią i Polakami poza granicami kraju. Praca stanowi cenne źródło, niezbędne, moim zdaniem, dla edukacji kapłanów, którzy podejmują pracę w środowiskach emigracyjnych. Z tego powodu uważam, że ta niewielka, ale w sposób lapidarny i celny ujmująca problematykę praca może w sposób istotny uświadomić kapłanom wagę odpowiedzialności za tych, wśród których pracują, dlatego poświęciłam jej omówieniu tyle miejsca. Obok waloru poznawczego, praca ma znaczenie jako wskazówka metodologiczna dla wszystkich duszpasterzy podejmujących wieloaspektową pracę w podobnych środowiskach. Helena Giebień Walter Żelazny, Francja wobec mniejszości narodowych. Etniczność, etnopolityka, etnosocjologia, Tyczyn, 2000: Wyższa Szkoła Społeczno-Gospodarcza, ss. 339 Dawno już na rynku wydawnictw naukowych nie gościła pozycja tak zajmująca, jak książka Waltera Żelaznego. Skierowana do szerokiego audytorium, acz spełniająca wszelkie wymogi pracy naukowej - dotyka sfery trudno dostępnej i jak dotąd niezbadanej. Autorowi udało się dotrzeć do wszystkich mniejszości narodowych Francji, stworzyć ich kompleksowe portrety socjologiczne oraz rozszerzyć teoretyczne pole rozważań nad etnicznością. Praca Waltera Żelaznego, oparta na bardzo bogatym materiale faktograficznym, uzyska­ nym w trakcie kilkuletnich badań, daje wyczerpujący obraz współczesnych stosunków etnicz­ nych Republiki Francuskiej. Odsłania polskiemu czytelnikowi drugie oblicze państwa, które dwieście lat temu zaszczepiło w Europie idee „wolności, równości i braterstwa". Żelazny stawia śmiałą tezę, iż Francja jako jedyne państwo demokratyczne neguje istnienie na swym obszarze mniejszości narodowych. Obok takich państw jak Turcja czy Iran prowadzi politykę przymusowej asymilacji i dyskryminacji mniejszości. Ze zrozumiałych względów ta książka nie mogła więc powstać w środowisku badaczy francuskich. Sam Żelazny miał problemy zarówno z dotarciem do wielu danych statystycznych, jak i ze zdobyciem informacji od człon­ ków mniejszości narodowych. Materiały zebrane w tej książce posłużyły do realizacji dwóch celów badawczych. Pierw­ szy z nich ma być próbą odpowiedzi na pytanie, dlaczego państwo francuskie zaprzecza istnie­ niu mniejszości narodowych na swym terenie oraz zwalcza je metodami często na granicy legalności. Dodatkowo, jakie te mniejszości implikują problemy społeczno-polityczne i jak obecna etnopolityka Francji wpływa na jednoczącą się Europę. Druga część książki w całości poświęcona jest sytuacji poszczególnych mniejszości narodowych: Bretończyków, Okcytańczyków, Korsykanów, Basków, Katalończyków, Sabaudczyków, Flamandów, Alzatczyków i Lotaryngów frankońskich. Przestrzegając ścisłych rygorów metodologicznych Żelazny podaje własne definicje pod­ stawowych pojęć użytych w rozprawie. Na szczególną uwagę zasługuje oddzielenie terminu „mniejszość narodowa" (grupa ludzi odseparowana od swojego narodu, zamieszkująca w obcym państwie) od „narodu bez państwa" (społeczeństwa, które z różnych powodów nie wybiło się na niepodległość). Autor posługuje się również popularnym w literaturze etnicznej pojęciem „państwa-narodu", używanym na określenie społeczeństwa zorganizowanego przez naród do­ minujący w państwie. �256 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Francuskie etat-nation (państwo narodowe) zmierza do przymusowej asymilacji bądź unice­ stwienia narodów „drugiej kategorii". Podstawowym narzędziem dyskryminacji jest niedopusz­ czanie do rozwoju języków poszczególnych regionów. W tak zorganizowanym społeczeństwie panuje jedność instytucji państwa i narodu, czym tłumaczy się narzuconą unifikację językową i społeczną. Dla wyjaśnienia specyfiki francuskiej etnopolityki, Żelazny posłużył się teorią przemocy symbolicznej Pierre'a Bourdieu. Jego zdaniem, odzwierciedla ona działania Francji, zmierzającej do narzucenia obowiązującego modelu kultury oraz reprodukcji przywilejów klasy rządzącej poprzez oświatę. W części poświęconej poszczególnym mniejszościom zgromadził ogromną listę dowodów na poparcie swego twierdzenia. Republika pozostaje wierna jakobińskiej koncepcji państwa od ponad dwustu lat. Idea „państwa-narodu" wsparta jest na solidnych filarach francuskich modeli filozoficznych i socjo­ logicznych. Zaskakujące jak w dobie miażdżącej wręcz przewagi naukowych koncepcji wielokulturowości oraz tendencji regionalistycznych we współczesnych demokracjach, Francja nadal dąży do narodowej homogenizacji. Zwłaszcza, że według szacunków Żelaznego około 20% lud­ ności należy dojednej z siedmiu mniejszości narodowych Francji, ponad pięć milionów obywa­ teli posługuje się (obok francuskiego) jednym z języków regionalnych. Kolejne cztery miliony „Francuzów" to imigranci, których poczucie tożsamości narodowej trudno ustalić ze względu na brak tego rodzaju badań. Oficjalnie państwo francuskie daje swoim obywatelom możliwość zrzeszania się, tworzenia regionalnych partii politycznych, nauki języka regionalnego i kultywowania własnych tradycji. Nie mniej jednak w statucie żadnej partii nie może być mowy o żądaniach autonomii terytorial­ nej. Nauczyciele mogą uczyć języka regionalnego, jednakże nie mogą w żaden sposób uaktyw­ niać świadomości narodowej młodzieży. W szkołach państwowych brakuje wysoko wykwalifi­ kowanej kadry. W praktyce dzieci mają możliwość nauki języka jedynie w szkołach prywatnych, powstałych z inicjatyw obywatelskich. Państwowe mass media poświęcają na programy lokalne poszczególnych mniejszości do kilku minut dziennie. Zdaniem Żelaznego, owo minimum języ­ kowe służy wyłącznie propagandzie zewnętrznej. We Francji ma miejsce swoista dyskryminacja lingwistyczna, przejawiająca się w ogromnych subwencjach oraz promocji języka francuskiego, przy jednoczesnym zaniżaniu liczby lektorów języków regionalnych. Szczególnie interesująca dla polskiego czytelnika może okazać się druga część książki, w której z niezwykłą starannością odtworzono sytuację poszczególnych mniejszości narodowych, narodów bez państwa, departamentów oraz terytoriów zamorskich Francji. Etnopolityka państwa rodzi tam liczne konflikty. Szczególnie silne napięcia mają miejsce na Korsyce, gdzie prawdziwym faux-pas byłoby nazwanie wyspiarza Francuzem. Korsykanie, uwa­ żający się za oddzielny naród, uciekają się do ataków terrorystycznych skierowanych przeciw narodowym symbolom Francji (budynkom administracji publicznej, posterunkom policji itp.). Tendencje separatystyczne ujawniają również Baskowie, Bretończycy oraz Sabaudczycy. Mniej radykalne mniejszości: Katalończycy i Flamandowie, domagają się autonomii w ramach Republiki i poszanowania kulturowej odrębności. Nawet takie mniejszości językowe jak Alzatczycy i Lotaryngowie poczuwają się do podwójnej przynależności narodowej i bronią swojej odmienności lingwistycznej. Renesans świadomości etnicznej ma również miejsce w niektórych terytoriach zamorskich Francji. Jedyną zaporą dla wzrostu orientacji narodowych wśród terytoriów zamorskich są subwencje unijne. Powoli Francja godzi się jednak z faktem, że nie wszędzie bycie Francuzem jest opłacalne. Największą wolnością kulturowo-językową cieszy się Polinezja Francuska, która jako pierwsza zyskała autonomię Tendencje antyfrancuskie nasilają się również w Nowej Katalonii. W związku z żądaniami niepodległościowymi Kanaków, Republika zmuszona jest do ciągłych ustępstw, aby nie utracić całkowicie panowania w Oceanii. Analizując zjawisko ciągle słabnącej więzi Francji z poszczególnymi mniejszościami, Żela­ zny prognozuje zmierzch idei państwa-narodu. Jego książka wpisuje się niewątpliwie w nurt socjologii wartościującej. Jednakże perspektywa mniejszościowa została tutaj użyta w sposób wyważony. Znajdujemy w niej również miejsce na argumenty strony przeciwnej (m.in. teorie �257 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA uzasadniające koncepcję etat-natioń). W rozważaniach można by pójść jeszcze dalej. Warto za­ stanowić się nad przyczynami lęku Francji przed regionalizacją i zagrożeniem integralności. Czy jakobinizm w wystarczający sposób tłumaczy swoistość Republiki na arenie międzynarodowej? Otwiera się również kilka nowych perspektyw badawczych, m.in. zagadnienie stosunku społe­ czeństwa francuskiego do mniejszości narodowych oraz problematyka imigracji w kontekście przemocy symbolicznej. Mimo iż główne tezy zawarte w książce mogą być zaskakujące i kontrowersyjne, powinna ona stać się lekturą obowiązkową dla osób zajmujących się problematyką etniczną. Jej największym walorem jest stworzenie wyczerpujących zestawień etnosów, ich umiejscowienia w historii Francji, wskazanie wartości naczelnych, instytucji, literatury, pism oraz implikacji społeczno-politycznych wynikających z budzenia się ich świadomości narodowej. Joanna Z kraju nad Leną. Związki polsko-jakuckie 2001: Wydawnictwo „Atla 2", ss. 246, i l . Cukras dawniej i dziś, Antoni Kuczyński (red.), Wrocław Na polskim rynku wydawniczym ukazało się jak dotąd niewiele opracowań poświęconych kulturze Jakutów. Z dużą satysfakcją należy więc przyjąć fakt pojawienia się książki Z kraju nad Leną. Jest ona bowiem publikacją, która nie tylko szeroko ujmuje to zagadnienie, ale też prezen­ tuje najnowsze, związane z nim ustalenia badawcze uczonych polskich i jakuckich. We „Wstępie" Antoniego Kuczyńskiego czytamy, że pomysł wydania monotematycznego tomu poświęconego folklorowi jakuckiemu z ukazaniem wkładu Polaków w dzieło jego pozna­ nia powstał podczas międzynarodowej konferencji „Rosja i Polska. Historyczno-kulturowe kontakty - syberyjski fenomen" (1999). Realizacji zadania podjął się Ośrodek Badań Wschod­ nich Uniwersytetu Wrocławskiego przy współpracy dwumiesięcznika literacko-naukowego Literatura Ludowa. Zawarte w książce artykuły zostały zgrupowane w dwóch częściach. Pierwsza nosi tytuł „Ze skarbnicy jakuckiego folkloru", druga - „Związki polsko-jakuckie dawniej i dziś". Autorami opracowań poświęconych kulturze mieszkańców ziemi Sacha są wybitni uczeni wywodzący się z tamtych obszarów. Zawarte w tomie artykuły zostały wcześniej opublikowane w Literaturze Ludowej (6:2000) i , jak pisze Antoni Kuczyński, zeszyt ten „był pierwszą w naszej humanistyce, po znakomitym dziele W. Sieroszewskiego, tak obszerną publikacją doty­ czącą jakuckiego folkloru, życzliwie przyjętą przez badaczy obu krajów" (s. 5). Zamieszczone teksty dotyczą etnogenezy ludu Sacha, jego pierwotnej struktury politycznej, śladów dawnych wierzeń i obrzędów zachowanych w folklorze, jak też przenikania elementów kultury rosyjskiej oraz innych subetnosów zamieszkujących polarne obszary Syberii. Kilka artykułów zawiera ocenę polskiego wkładu w poznanie jakuckiego folkloru. Wzrost zainteresowań badaczy historią i tradycyjną kulturą autochtonów z byłych republik ZSRR wiąże się z procesem ich „odrodzenia narodowego". Warto przypomnieć, że od czasów carskich rdzenni mieszkańcy włączonych do imperium obszarów azjatyckich ulegali stopniowej asymilacji, powodującej m.in. odchodzenie od własnych tradycji. W efekcie tracili oni poczucie przynależności do konkretnej grupy narodowej. Proces ten nie ominął Jakutów, którzy stawali się powoli obywatelami rosyjskimi, z wszystkimi kulturowymi konsekwencjami takiego stanu rzeczy. Dzisiejsze elity intelektualne i polityczne Republiki Sacha próbują budować tożsamość naro­ du opartą na elementach dawnej kultury, takich jak rodzimy język, tradycyjna obyczajowość, religijne obrzędy czy wierzenia, zaś największą skarbnicą zapomnianych treści jest folklor. Zda­ niem Władimira M . Nikiforowa „wielki ładunek informacyjny zawierają wyrazy-klucze, [...] tradycyjne utarte epitety, loci communes, formuły, liczne archaizmy leksykalne i semantyczne [...]. Tym bardziej przyciągają one uwagę badaczy, którzy wyczerpali możliwości określonej �258 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA dziedziny nauki (historii, etnografii) w celach odtwarzania ustroju społecznego, a także rozwikła­ nia problemu etnogenezy oraz rekonstrukcji kultury materialnej i duchowej, zwłaszcza ludów przedpiśmiennych" (s. 17). „Zagubione" lub szczątkowo zachowane w folklorze treści poszukiwane są tu w tekstach XVII-wiecznych podań i legend (Andrian A. Borisów), archaizmach językowych (Władimir M . Nikiforów), heroicznych utworach o czynach bohaterów zwanych oloncho (Nikołaj W. Jemielianow) oraz w obrzędach dzieciństwa (Jekaterina N . Romanowa). Materiały zgromadzone w drugiej części książki pozwalają spojrzeć na związki polskojakuckie co najmniej z dwóch punktów widzenia. Pierwszy ujmuje to zagadnienie w perspek­ tywie czasowej, sytuując je bądź w kontekście historycznym, bądź współcześnie. Dzięki temu poznajemy specyfikę przemian polskich kontaktów z Jakucją, począwszy od działalności kolonizacyjno-gospodarczej pierwszych jeńców wojennych, po ożywioną współpracę naukową, cha­ rakteryzującą czasy najnowsze. Artykuły można też rozpatrywać pod kątem zawartych w nich problemów. Do najważniej­ szych należą dziewiętnastowieczne polskie badania kultury Jakutów na tle osiągnięć uczonych rosyjskich oraz przykłady aktualnie prowadzonych prac. Ciekawe są też wątki poboczne, jak chociażby stosunek zesłańców do autochtonów, nastawienie Jakutów do przebywających na ich ziemiach obcokrajowców czy wpływ przedstawicieli narodów słowiańskich na kształtowanie się kultury ludu Sacha. Wszystkie, wymienione tu kwestie znalazły swoje odbicie w obszernym artykule Antoniego Kuczyńskiego „Między Jakucją a Polską - Przestrzeń i pamięć". Sięgając do wielu materiałów źródłowych oraz dzięki własnym obserwacjom i dyskusjom z naukowcami specjalizującymi się w różnych dziedzinach wiedzy, autor stworzył syntetyczny obraz skomplikowanych związków łączących nasze kraje na przestrzeni kilkuset lat. Początki tej historii sięgają siedemnastego wieku, kiedy miało miejsce kolonizowanie i zago­ spodarowywanie Jakucji. Nieco później na ziemie te zaczęli przybywać coraz liczniejsi zesłańcy, zaś niektórzy z nich pozostawili po sobie pisemne świadectwa własnych doznań. Pierwszy polski opis jakuckiej ziemi i kultury jej mieszkańców, autorstwa Adama Kamieńskiego-Dłużyka, pocho­ dził z końca X V I I wieku. W następnym stuleciu powstały ważne relacje Ludwika Siennickiego i Józefa Kopcia. Jednak najwięcej polskich opisów Jakucji sporządzono w X I X wieku. Na szcze­ gólne wyróżnienie zasługuje monografia etnograficzna Wacława Sieroszewskiego, Dwanaście lat w kraju Jakutów oraz słownik języka jakuckiego, opracowany przez Edwarda Piekarskiego. Ważne pod względem poznawczym są też ludoznawcze teksty S. Jastrzębskiego, F. Kona i M . Witaszewskiego. Natomiast w dziedzinie geografii znaczne osiągnięcia mieli wówczas A. Czekanowski i J. Czerski. Inny Polak, A. Szymański, zawarł swoje zesłańcze refleksje w inte­ resujących tekstach literackich. W latach czterdziestych X X w. Jakucja stała się miejscem stalinowskich zesłań, które dziś są jednym z najważniejszych tematów badawczych podejmowanych przez polskich i rosyjskich historyków. W ostatnich latach, wraz z odradzaniem się świadomości etnicznej narodów byłego ZSRR, prowadzone są też intensywne prace nad lokalnymi społecznościami i wkładem badaczy w dokumentowanie różnych przejawów ich kultury. W książce Z kraju nad Leną osiągnięcia XIX-wiecznych zesłańców omówiło w różnym za­ kresie kilku autorów. Pisał na ten temat Igor S. Jemielianow („Folklor ludów Jakucji w utworach beletrystycznych Wacława Sieroszewskiego"), Agafia J. Zacharowa („Mikołaja Witaszewskiego opis szamanizmu u Jakutów"), Andrzej Sieroszewski („Słowo i czyn. Życie i twórczość Wacława Sieroszewskiego") oraz Zbigniew Wójcik („Polscy przyrodnicy zesłani na bezdroża Ziemi Sacha"). Ostatni z wymienionych tu autorów omówił w szerokim kontekście dokonania Pola­ ków zajmujących się florą, fauną i geologią w Jakucji. Jednym z nich był mało znany w na­ szym kraju badacz szczątków mamuta, Konstanty Wołłosowicz i jemu właśnie poświęcona jest znaczna część tego tekstu. Spośród prac Polaków opisujących kulturę ludu Sacha najczęściej wymieniana jest książka Wacława Sieroszewskiego Dwanaście lat w kraju Jakutów. Wszyscy omawiający tę publikację �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 259 autorzy podkreślają jej pionierski charakter i ciągłą aktualność, choć sama zawartość dzieła nie stanowi zasadniczego przedmiotu rozważań żadnego z nich. Kolejnym tematem, który został w tomie zasygnalizowany, są losy Polaków przebywających w Jakucji. Zamieszczono tu tekst Stanisława Palińskiego, działacza socjalistycznego z przełomu X I X i X X wieku, skazanego na dziesięcioletni pobyt w Srednie-Kołymsku; w opublikowanej relacji autor opisał swoją ucieczkę z zesłania. Artykuł Antoniego Kuczyńskiego „Chciałem się pana zapytać czy Wacław Sieroszewski żyje jeszcze?" poświęcony jest spotkaniu polskiego łagiernika z jakuckim działaczem, wydawcą i hi­ storykiem, Serafinem Potapowem, które miało miejsce w obozie na dalekiej Północy. Jego kanwę stanowi fragment wspomnień Anatola Krakowieckiego, wydanych po raz pierwszy w Londynie pod tytułem Książka o Kołymie. Kwestię pobytu naszych zesłańców nad Leną kończy artykuł Ewy Ziółkowskiej „Polski pomnik w Jakucku", relacjonujący historię wzniesienia tego monumentu. W opracowaniu, nie­ jako na marginesie, zamieszczona jest informacja o postrzeganiu zesłańczej rzeczywistości przez dzisiejszych mieszkańców Jakucji o polskim rodowodzie. Autorka przytacza tu treść listu prezesa Polskiego Stowarzyszenia Społecznego „Polonia" w Republice Sacha, Walentyny Szymańskiej argumentującego potrzebę wzniesienia pomnika. W piśmie tym znajduje się stwierdzenie, że projektowany monument powinien upamiętnić Sieroszewskiego, Piekarskiego oraz zesłańców z czasów ostatniej wojny. Można więc przypuszczać, że właśnie oni zapisali się najbardziej w świadomości potomków Polaków. Ostatecznie, po konsultacjach z naszymi uczonymi, na pom­ niku znalazły się również nazwiska Czekanowskiego i Czerskiego. Ważną pod względem poznawczym grupą artykułów są opracowania polskich badaczy oma­ wiające wyniki prowadzonych przez nich prac nad kulturą Jakutów. Dotyczą one nieco innych problemów niż zagadnienia przedstawione przez uczonych jakuckich w pierwszej części książki. Podczas gdy teksty tamtych autorów kładą większy nacisk na odnajdowanie korzeni miejscowej kultury, polskie badania w szerszym zakresie koncentrują się na zachodzących w niej procesach asymilacyjnych oraz czynnikach konsolidujących obecnie naród Sacha. Problematyka tych opra­ cowań została precyzyjnie określona w tytułach: Maria Magdalena Kosko pisze o „wpływie chrze­ ścijaństwa na światopogląd Jakutów", Paweł Trzciński o „odradzaniu religijności wśród współ­ czesnych Sacha", Robert Wyszyński natomiast o „typach więzi w społeczeństwie jakuckim". Wszystkie wspomniane tu artykuły dotyczą kwestii światopoglądowych, zaś podane w nich usta­ lenia poprzedzone są analizą źródeł pisanych bądź terenowych. Wyjątkowy charakter ma tekst Alfreda Jahna, „Idziemy w tajgę...". Jego autor, znakomity geograf i podróżnik, barwnie odtwarza atmosferę swoich pobytów w Jakucji, pisząc z nutką nostalgii o „pionierskiej" wyprawie w 1968 roku i mniej entuzjastycznie o przemianach, które zaobserwował tam w następnych latach. W opracowaniu profesora Jahna zawarte są także gorz­ kie refleksje o politycznym jarzmie ZSRR, nadal dławiącym miejscową ludność. Książkę zamyka artykuł Antoniego Kuczyńskiego „Dziedzictwo, dominanty, mity w związ­ kach polsko-jakuckich", opublikowany w języku angielskim, dzięki czemu zagraniczni czytelni­ cy mogą zapoznać się z syntetycznym ujęciem prezentowanej w tomie problematyki. Warto do­ dać, że wszystkie pozostałe teksty opatrzone są angielskimi streszczeniami lub krótką informacją dotyczącą ich treści. Być może, ze względu na zakres omawianych w tomie zagadnień, należałoby tu jeszcze dołączyć omówienia w języku rosyjskim. Ponieważ książka ma charakter interdyscyplinarny warto byłoby zamieścić w niej także notki o autorach. W niektórych tekstach zawarte są opisy postępowania badawczego, co umożliwia poznanie metod stosowanych przez poszczególnych naukowców. Dodatkowe informacje o repre­ zentowanych przez nich dyscyplinach, ich specjalizacjach oraz zainteresowaniach byłyby poży­ teczną wskazówką dla czytelników mniej obeznanych z daną dziedziną wiedzy. Publikacją tą powinny się zainteresować nie tylko osoby zajmujące się w różnym zakresie Syberią, ale też szerokie grono humanistów. Na przykładzie Jakucji można znaleźć wyjaśnienie wielu kwestii związanych z przemianami kulturowymi i poczuciem tożsamości etnicznych mniej­ szości byłego ZSRR. Wyraziście nakreślony jest problem właściwych im procesów asymilacyjnych �260 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA i narodowotwórczych. Ciekawie przedstawiony materiał folklorystyczny powinien zainteresować przede wszystkim badaczy literatury, historyków i etnologów, ważne, choć omawiane w wąskim zakresie, są wiadomości dotyczące geografii Jakucji. W książce został też rozbudowany temat Polaków na Syberii; wiele uwagi poświęcono w niej działalności poznawczej zesłańców, zaś wątek ich martyrologicznych doświadczeń na Wschodzie jest w kilku artykułach zasygnalizowany. Należy podkreślić, że zgromadzenie w tomie tak bogatego materiału było możliwe dzięki bardzo dobrej współpracy między badaczami polskimi i jakuckimi, która przejawiała się w pre­ zentacji ich naukowych osiągnięć na międzynarodowych konferencjach oraz w stworzeniu odpo­ wiednich warunków do podejmowania badań terenowych i poszukiwań archiwalnych na obsza­ rach do niedawna prawie niedostępnych dla cudzoziemców. W ostatnich latach etnografowie, socjologowie i archeolodzy uczestniczyli w kilku ekspedycjach do Jakucji, zaś historycy korzy­ stają z bogatej dokumentacji zgromadzonej w Instytucie Badań Humanistycznych Akademii Nauk Republiki Sacha. Ze słów Antoniego Kuczyńskiego wynika, że współpraca będzie kontynuowa­ na, przede wszystkim w zakresie poszukiwań archiwalno-bibliograficznych, co rokuje nadzieję na poszerzenie i tak już bogatej problematyki naukowych zainteresowań tym obszarem. Anna Milewska-Młynik Henryk Zins, Kupcy i kidnaperzy. Handel niewolnikami w dziejach Afryki i Ameiyki, Lublin 2001: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, ss. 230 Niewolnictwo, w tym handel niewolnikami, w szczególności Afrykanami, było powszechnie akceptowane przez rządzących i panujące religie świata chrześcijańskiego i muzułmańskiego przez wiele stuleci. Nie budziło też protestów ówczesnych filozofów i teologów. W zasadzie do X I X w. obowiązywało stwierdzenie św. Tomasza z Akwinu, że „czarni ludzie mają czarne dusze" (Hammond 1994, s. 97), co m.in. miało usprawiedliwiać handel niewolnikami afrykań­ skimi. Problematyce tej poświęcona jest monografia Henryka Zinsa. Stanowi ona plon jego wielo­ letniego pobytu na uniwersytetach w Kenii, Nigerii, Zimbabwe i Botswanie. Książka ma układ chronologiczno-problemowy i składa się z 13 rozdziałów, przy czym pierw­ sze 10 rozdziałów ma charakter wybitnie historyczno-geograficzny, zaś trzy ostatnie traktują 0 konsekwencjach handlu niewolnikami i walce o jego zniesienie. Problem ilustrowany jest poprzez dobór różnorodnych przykładów. Publikacja została starannie wydana (chociaż brak spisu ilustracji). Zawiera bogaty materiał ikonograficzny (23 fotografie) i kartograficzny (6 map). Wzbogacona jest także licznymi ze­ stawieniami statystycznymi ukazującymi skalę i kierunki handlu niewolnikami (22 tabel). Dla czytelnika pomocne są indeksy osób oraz nazw geograficznych i etnicznych. We „Wstępie" Autor dokładnie sprecyzował definicję niewolnictwa, a następnie ukazał ge­ nezę niewolnictwa w starożytności. Wówczas, a także w następnych wiekach, wojna była głów­ nym źródłem pozyskiwania niewolników. Obok niej wymienia się: korsarstwo, porwania ludzi, niewolę za długi i niepłacenie podatków, sprzedaż dzieci i inne. Niewolnictwo w cywilizacjach starożytnych, w szczególności w imperium rzymskim, stanowiło istotną cechę życia społecznego 1 gospodarczego. Autor uwzględnił stosunek filozofów i pisarzy do tego zagadnienia. Nawet tzw. cynicy i stoicy, uważający, że niewolnictwo jest sprzeczne z naturą, nie domagali się jego likwidacji (s. 18-19). Chrześcijaństwo nie wysuwało postulatu zniesienia niewolnictwa, a islam popierał jego istnienie. Obie religie zalecały jedynie dobre traktowanie niewolników. Najwcześniej handel niewolnikami rozwinął się w Afryce w części na północ od Sahary. Autor słusznie przyjmuje tutaj założenie, że niewolnictwo istniało w Afryce już przed przyby­ ciem tam Arabów i Europejczyków (s. 25). Wskazuje też na trudności związane z ustaleniem cezury początków międzynarodowego handlu niewolnikami afrykańskimi. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 261 Ze znawstwem omówiono handel transsaharyjski, którym trudnili się muzułmanie. Dla nich w tym procederze istotną rolę odgrywały względy religijne, np. uzasadnienie brania „niewier­ nych" w niewolę. Chętnie też brano kobiety i dzieci ze względu na ich podatność na asymilację w społeczności muzułmańskiej. Mężczyźni-niewolnicy okazywali się przydatni zwłaszcza jako żołnierze i osadnicy. Proceder tworzenia z niewolników tzw. gwardii przybocznych przetrwał na kontynencie afrykańskim do czasów współczesnych. Przed przybyciem Europejczyków do Afryki niewolnictwo funkcjonowało w tamtejszej struk­ turze społeczeństw, miało jednak charakter ograniczony i nie przebiegało w sposób tak okrutny. Inaczej pojmowano też tam formy osobistej zależności. W dalszej części książki Autor dużo miejsca poświęcił przyczynom zaistnienia atlantyckiego handlu niewolnikami. Poddał krytyce teorię klimatyczną niejako usprawiedliwiającą sprowadza­ nie na półkulę zachodnią Afrykanów jako niewolniczą siłę roboczą. Odniósł się także krytycznie do innych teorii. W sposób przekonywujący ustosunkował się do problemu rozmiarów, organiza­ cji i dynamiki atlantyckiego handlu niewolnikami; rozpiętości w oszacowaniu skali tego zjawiska wahają się np. między 9 a 50 min niewolników. Autor posiłkuje się tutaj autorytetami w badaniu handlu niewolnikami afrykańskimi (m.in. P.D. Curtin czy P.E. Lovejoy). Z detalami przedstawiono mechanizmy atlantyckiego handlu niewolnikami. Odbywał się on w systemie tzw. trangular trade - łączącego Europę, Afrykę z Indiami Zachodnimi i Ameryką Północną. Handel ten przyczynił się do znacznego wzrostu produkcji i eksportu państw Europy Zachodniej, a także Stanów Zjednoczonych. Największa liczba niewolników dostarczana była z Afryki Zachodniej, co wynikało nie tylko z dogodnego położenia geograficznego tej części Afryki, ale także z dość gęstego zaludnienia oraz ruchliwości handlowej jej mieszkańców. Autor uchwycił specyfikę handlu niewolnikami w różnych rejonach Afryki. Wskazał na istniejące prawidłowości, ale przede wszystkim skoncentrował się na cechach specyficznych. Ponadto ukazał zróżnicowany stosunek europejskich kolonizatorów do kwestii niewolnictwa. Europejscy handlarze niewolnikami współpracowali z afrykańskimi władcami i pośrednikami. W sposób umiejętny podsycali konflikty między królestwami i plemionami afrykańskimi - kie­ rowali się przy tym zasadą „dziel i rządź". Handel niewolnikami przynosił obopólne korzyści, a władcy afrykańscy w zasadzie nie przeciwstawiali się takim praktykom. Jedynie w Dahomeju, przez pewien okres, zabroniono sprzedawania niewolników Europejczykom. Kolejne rozdziały traktują o obecności Afrykanów w Ameryce Północnej i Ameryce Łaciń­ skiej. Autor ukazuje położenie niewolników, podkreślając, że najbardziej humanitarnie niewolnicy traktowani byli w Ameryce Łacińskiej. Przedstawiony został także stosunek białych miesz­ kańców, zwłaszcza kolonii amerykańskich, do handlu niewolnikami. Nakreślono ewolucję tego stanowiska poprzez pryzmat wybitnych postaci życia politycznego Stanów Zjednoczonych (m.in. Thomasa Jeffersona i Abrahama Lincolna) oraz aktywności ruchów abolicyjnych. Uwzględniono też mało eksponowaną i poznaną problematykę oporu i powstań Afrykanów przeciwko systemowi niewolnictwa od X V I do X I X w. Inna, niezmiernie ważna kwestia poruszona w książce dotyczy skutków handlu niewolnikami dla kontynentu afrykańskiego. Zajęcie się tą kwestią jest o tyle ważne, iż w historiografii spotyka się różne, nawet przeciwstawne oceny tego procederu, zwłaszcza odnośnie jego rozmiarów i de­ mograficznych skutków. Autor zaprezentował różne podejścia badawcze, a także sformułował własne wnioski bazujące na wszechstronnej analizie dostępnych danych faktograficzno-statystycznych. Ponadto uniknął pochopnych generalizacji: „[...] dzieje handlu niewolnikami, roz­ ległość geograficzna i różnorodność obszarów rekrutacji niewolników, często brak dokładniej­ szych dokumentacji źródłowej sprawiają, iż nie jest łatwo przedstawić jednoznacznie bardzo precyzyjnie jego skutków. Były one niejednokrotnie różne w poszczególnych częściach Afryki, przechodziły również pewną ewolucję w czasie, co nakazuje ostrożność w próbach generalizo­ wania i wyciągania globalnych wniosków" (s. 157). Nie ulega jednak wątpliwości, że handel niewolnikami wpłynął negatywnie na sytuację ekonomiczną i społeczną państw Afryki. Autor w poszczególnych rozdziałach, zwłaszcza w rozdziale piątym, zajął się istotną kwestią, a mianowicie ceną niewolników oraz czynnikami wpływającymi na jej wysokość. Stwierdził, że �262 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA handel niewolnikami należał do bardzo intratnych i dochodowych zajęć. Podaje nawet wysokość dochodów z tego procederu w przypadku handlu transsaharyjskiego (500% - s. 34) i atlantyckiego (300% - s. 73). Z drugiej strony, Autor w innej części książki twierdzi, że w handlu atlantyckim zysk był niewielki, rzędu kilku procent (s. 91). W książce można znaleźć też tzw. wątki polskie. Dotyczą one głównie relacji na temat handlu niewolnikami polskich podróżników odbywających peregrynacje afrykańskie (K. Radziwiłła Sierotki) oraz krytycznego stosunku polityków i pisarzy polskiego Oświecenia do niewolnictwa (m.in. H . Kołłątaja, S. Staszica, I . Krasickiego, J.U. Niemcewicza). Wzmiankowany jest także Adam Gurowski, najbardziej znany polski abolicjonista X I X w., działający w Stanach Zjedno­ czonych. Nieco inny wymiar posiada prezentacja udziału Polaków w służbie napoleońskiej w tłumieniu powstania ludności tubylczej na San Domingo oraz jego ocena przez ówczesnych i późniejszych polskich pisarzy i publicystów. Przy interpretacji problemu Autor korzystał w wielu źródeł informacji (cenne źródło stanowiły zwłaszcza relacje urzędników, podróżników i misjonarzy, a także oficjalne dokumenty władz kolonialnych, czy kompanii handlowych). Autor oparł się przede wszystkim na opracowaniach anglojęzycznych. Bibliografia obejmuje ponad 250 pozycji. Autor wskazuje na zaniedbania w badaniach nad tą problematyką oraz wskazuje przyczyny tego stanu rzeczy (m.in. wymiar moralny). Zasygnalizował także osiągnięcia polskich badaczy w tym względzie, chociaż warto przypomnieć, że prace na temat niewolnictwa afrykańskiego opublikował m.in. Bronisław Nowak (1985), a także Andrzej Krasnowolski (1987). W kręgu polskich afrykanistów problematyka ta jest wciąż aktualna, a periodyk Polskiego Towarzystwa Afrykanistycznego pt. Afryka dostarcza w ostatnich latach na ten temat wielu informacji. Autor uwzględnia różne podejścia badaczy, przytacza nawet skrajne opinie, w tym badaczy afrykańskich. Wartym podkreślenia jest fakt, iż opatrzył je własnym wyważonym komentarzem. Rysujący się obraz handlu niewolnikami jest bowiem bardzo złożony. W zasadzie każdy region Afryki miał swoją specyfikę obejmującą przyczyny, charakter i formy niewolnictwa. Do cennych elementów pracy należą polemiki Autora z funkcjonującymi stereotypami doty­ czącymi handlu niewolnikami. Po pierwsze, handlarze niewolnikami, ze względów ekonomicz­ nych, starali się dbać o to, aby dostarczać „towar" dla kupujących w relatywnie dobrej kondycji. Autor kwestionuje tutaj szacunki większości badaczy dotyczące poziomu śmiertelności niewol­ ników podczas transportu, zarówno w handlu transatlantyckim, jak i transsaharyjskim, określane na około 20%. Poza tym, według Autora, należy zweryfikować rozmiary wywozu niewolników z Afryki; np. P.D. Curtin oceniał ubytek ludności Afryki Zachodniej na skutek wywozu niewolni­ ków jedynie na 1% ogólnego zaludnienia tego regionu (s. 158). Kolejnego sprostowania wymaga wysokość zapłaty handlarzy europejskich za niewolników. Wbrew panującym do niedawna opiniom, zapłata nie była symboliczna i nie ograniczała się do alkoholu czy kolorowych paciorków. Wśród dostarczanych towarów były tekstylia, miedź, mo­ siężne sztabki, srebrne monety, a także broń palna i amunicja; np. na przełomie X V I I I i X I X w. Wielka Brytania wysłała do Afryki Zachodniej 300 tys. karabinów i 400 tys. kg prochu strzelni­ czego (s. 71). Eksport broni w te rejony Afryki skutkował bratobójczymi walkami oraz wpływał na większą koncentracją władzy i dominację silniejszych plemion. Inna kwestia dotyczy poglądu o dożywotniej pracy afrykańskich niewolników u jednego plantatora. W rzeczywistości istniał rozwinięty handel niewolnikami w Indiach Zachodnich. Autor polemizuje z poglądami wielu historyków europejskich dotyczącymi braku oporu Afry­ kanów przeciwko niewolnictwu. Materiał źródłowy pokazuje, że próby buntu były dość liczne, mimo nikłych szans powodzenia oraz straszliwych represji. Praca wolna jest na ogół od nieścisłości merytorycznych. Tym niemniej kilka z nich, mało istotnych, wymaga sprostowań: Brytyjski podróżnik John Barrow nie przemierzył Afryki Południowej, ale jedynie Kraj Przylądkowy i miało to miejsce nie pod koniec X I X , ale pod koniec X V I I I stulecia (s. 146; por. Barrow 1801-1804). Ponadto, okręg Stellenbosch wchodził w skład Kolonii Przylądkowej (s. 151; por. Boucher 1988, s. 66-67). W pracy występują nie­ liczne powtórzenia (np. panowanie w Egipcie dynastii Mameluków (s. 19, 28) i relacje Krzysztofa Radziwiłła Sierotki (s. 23, 35). �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 263 Odnośnie uwag terminologicznych, wydaje się niewłaściwym dowolne i przemienne stoso­ wanie, nawet w tym samym akapicie, pojęć 'Anglia' i 'Wielka Brytania'. Kwestia ta dotyczy także terminów 'Murzyni' i 'Afro-Amerykanie'. Należy pamiętać, że przedstawiona w książce problematyka jest w dalszym ciągu przedmio­ tem różnego rodzaju kontrowersji i polemik naukowych. Dotyczą one nie tylko m.in. rozmiarów handlu niewolnikami, udziału w tym procederze Afrykanów, ale także skutków, zarówno dla po­ szczególnych regionów Afryki, a także dla Europy Zachodniej, Ameryki Północnej i Południo­ wej. Należy zgodzić się z tezą Autora, że handel atlantycki wpłynął znacząco na dzieje świata nowożytnego w okresie od X V I do X I X w. Odegrał dużą rolę w rozwoju ekonomicznym Afryki, a zwłaszcza kilku państw Europy i Stanów Zjednoczonych, i był dla nich źródłem prosperity. Przyczynił się do rozwoju kapitalizmu i imperializmu zachodnioeuropejskiego. Przygotował grunt pod kolonizację Afryki przez mocarstwa europejskie. Potomkowie afrykańskich niewolników, po okresie okrutnego traktowania, stali się pełnoprawnymi obywatelami i wnieśli wkład w różne dziedziny życia nowych ojczyzn, a zwłaszcza w muzykę, taniec i sport. Całościowa ocena handlu niewolnikami afrykańskimi jest niemożliwa, ale dzięki temu rzetel­ nemu studium z problemem tym możemy zapoznać się w sposób wieloaspektowy. Książka ta stanowi bowiem współczesne kompendium wiedzy na ten temat w języku polskim. LITERATURA B a r r o w J. 1801-1804, Travels into Interior of Southern Africa, vol. 1-2, London. B o u c h e r M . 1988, The Age of Exploration, [w:] An Illustrated History of South Africa, T. Cameron, S.B. Spies (red.), Cape Town, s. 66-67. H a m m o n d E. 1994, A Brief History of the United States, Poznań. K r a s n o w o l s k i A. 1987, Les Afro-Brésillians dans les processus de changement de la Cote des Esclaves, Wrocław. N o w a k В. 1985, Organizacja i dochodowość transatlantyckich wypraw niewolniczych w XVIII wieku (na przykładzie wypraw angielskich i francuskich), Warszawa. Arkadiusz Żukowski Wstyd w kulturze. Zarys problematyki, Ewa Kosowska (red.), Katowice 1998: „Śląsk", ss. 170 W Zakładzie Teorii i Historii Kultury Instytutu Nauk o Kulturze Uniwersytetu Śląskiego od kilku już lat prowadzone są badania nad fenomenem wstydu. Niniejszy tom jest efektem pierw­ szego etapu tych badań zwieńczonego sesją naukową. Wśród uczestników sesji, a więc także autorów artykułów, byli nie tylko kulturolodzy, ale także językoznawcy, socjologowie, literaturoznawcy szukający, każdy w swojej profesji, obszarów „wstydliwych". Fenomen wstydu, o którym wiemy zdumiewająco mało, zważywszy na częstotliwość jego występowania w przyrodzie, poddany został różnorakim analizom i opisom o różnym stopniu ogólności. Jak niewiele powiedziano we współczesnej humanistyce o wstydzie pokazuje już bibliografia przedmiotowa autorów, którzy wykorzystują i rozwijają na różne sposoby sugestie Jurija Łotmana, dotyczące wstydu i strachu w mechanizmach kultury . Autorzy tego przedsię­ wzięcia, mając świadomość rozległości obszaru niewiedzy na ten temat, bardzo ostrożnie formu­ łują wnioski, bojąc się rozstrzygnięć zbyt pospiesznych, a więc i przedwczesnych. I rzeczywiście, zainicjowane badania pokazują, że sam przedmiot, o którym w ostatnich latach coraz głośniej, głównie za sprawą wypowiedzi publicystów, nie poddaje się łatwo ujęciom syntetyzującym. 1 1 Zob. J. Łotman, O semiotyce pojęć "wstyd" i "strach" w mechanizmach kultury (Tezy), [w:] Semiotyka kultury, wybór i opracowanie E. Janus i M.R. Mayenowa, Warszawa 1977, s. 171-175. Łotman rozróżnia typy kultur regulowanych przez wstyd i przez strach. Podział ten można by sprowadzić do podziału na moralne i prawne normy zachowań. �264 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA W obszernym Wstępie autorstwa Ewy Kosowskiej czytamy, że „zebrane materiały stają się [...] dokumentacją pewnego obszaru skojarzeń, jakie wiązać można z pojęciem wstydu. [...] Obec­ ność wybranych nurtów refleksji, na równi z niepodjęciem wielu wątków, traktować należałoby w tym wypadku jako istotny wyznacznik metodologiczny, który sugeruje otwartość asocjacyjną, przyjęcie zasady elementarnej niesprzeczności sądów, swobodę doboru egzemplifikacji oraz akceptowaną wielość metod szczegółowych" (s. 9). Ów wariacyjny charakter tomu jest niewąt­ pliwą jego zaletą, a przy tym, chyba zupełnie niezamierzenie, odpowiedzią na jednokierunkowe ujęcie problemu w publicystyce ostatnich lat. Czego więc może się spodziewać czytelnik, biorąc do ręki Wstyd w kulturze? Odpowiedzi na pytanie lub inspiracji do poszukiwań w obrębie problemów związanych z modą, szeroko rozu­ mianą („Moda a wstyd. Tezy", Romuald Cudak), czy też wyjaśnienia czym jest gafa i na czym polega jej wstydogenny mechanizm („Gafa a wstyd", Anna Gomóła), albo odpowiedzi na pytanie: Czego wstydzą się Polacy w Niemczech i Niemcy w Polsce? (artykuł Piotra Wróblewskiego). W odróżnieniu od ujęć kulturoznawczych, współczesna lingwistyka o wstydzie mówi bez kompleksów i obaw o niekompletność sądów. Praca Ewy Jędrzejko ujmuje wstyd w aspekcie różnych teorii semantycznych, odtwarzając na podstawie informacji zakodowanych w języku (np. badania dotyczące etymologii słów „wstyd" i „srom") historycznie uwarunkowane aspekty zjawisk kulturowych. Wiesław Banyś z kolei poddaje analizie definicje słownikowe wstydu i hańby, pokazując konteksty użyć tych słów, elementy różnicujące poszczególne użycia i analizę prototypową z uwzględnieniem inwariantu znaczeniowego obu tych form. Wstyd w epistemologii zajmuje Beatę Wesołek. Wskazując na dwie możliwe postawy podmio­ tu poznającego, dwa sposoby oglądu rzeczywistości: racjonalny i ponowoczesny, zauważa w każ­ dej innego rodzaju potencjalność zawstydzenia. Pomysł to niezwykle interesujący, by badać zjawi­ sko wstydu w obszarach, w których trudno byłoby się go spodziewać, tj. w dziedzinie metafilozofii, w dyskursie filozoficznym i metanaukowym, wolnym zdawałoby się od afektywnych uwikłań. Wstyd w religii to inny mini cykl w tym zbiorze; tworzą go Aleksandra Kunce, Kamilla Termińska i Piotr Dziadek. Pierwsza z autorek zajmuje się miejscem winy i wstydu w dyskursie Kościoła Katolickiego, uwzględniając głównie formację dyskursywną powstałą po I I soborze watykańskim. Z kolei wstyd w judaizmie rozpatruje Kamilla Termińska. Badaczka mówi o dwóch rzeczach: „Wstydzie" - „swoistej dla mozaizmu kategorii metafizycznej" i „wstydzie" jako kate­ gorii interpersonalnej. Obydwa rozumienia doktrynalnie opozycyjne współistnieją ze sobą. Sugestie autorki rysują ciekawe perspektywy dla poszukiwań antropologicznych. Piotr Dziadek natomiast dokonał zestawienia cytatów z Koranu, co w przyszłości może stać się materiałem do interpretacji wstydu w kulturze islamu, która, o czym przekonuje choćby niedawno wydana powieść Salmana Rushdiego , jest znacznie bardziej od chrześcijańskiej wstydem nasycona. Anna Skotnicka-Maj mówi o wstydzie jako motywie literackim. Odnajduje go w wybranych tekstach prozy rosyjskiej: u Czechowa, Szukszyna, Jerofiejewa, za każdym razem odsłaniając inną jakość zjawiska. Spośród badań dotyczących literatury i folkloru białoruskiego na uwagę zasługuje praca Galiny Kutyriowej-Czubali. Autorka wskazuje na różne oblicza wstydu, przejawiające się w obrzędach: „wstyd jako jedna z emocji powstających na skutek łamania norm społecznego zachowania przy odrzuceniu zdezaktualizowanych pryncypiów, takich jak poligamia, kazirodztwo, erotyka obrzę­ dowa [...], naruszenie tabu i uświadomienie sobie nienormatywności zachowania [...], wstyd «za wstyd» jako protest przeciwko kanonom moralności traktowanym również jako anachronizm [...], wstyd jako strach, wstyd z powodu skrępowania i maskowania wstydu poprzez odwagę na pokaz, rozwiązłość, dziarskość itp., wstyd jako narzędzie wychowania, społecznego potępienia, wstyd jako pokuta, wstyd jako rozgrzeszenie [...]" (s. 135). Inne teksty dotyczące tego obszaru kulturowego to: Aleksieja Raguli, „Regulacyjna funk­ cja wstydu w kulturze odrodzenia narodowego (Na podstawie kultury białoruskiej). Tezy" i Galiny Kurylenki, „Funkcja kategorii wstydu w gatunkowej formie wyznania (Na kanwie literatury białoruskiej)". 2 2 S. Rushdie, Wstyd, przeł. M . Ferek, Poznań 2000. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 265 Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska badała ludową mowę obsceniczną, bezwstydną, czyli, paradoksalnie, taką, której funkcją jest spowodowanie zawstydzenia u odbiorcy. Tego rodzaju akty mowy mają, zdaniem autorki, charakter epistemiczno-etyczny. Zawstydzony zbliża się do stanu „sprzed rozpoznania swej seksualności, uświadamiając sobie równocześnie jego utratę za sprawą złamania zakazu", do stanu, w którym był „w momencie upadku w człowieczeństwo, w momencie rozpoznania siebie jako bytu odrębnego, autonomicznego, samoświadomego" (s. 149). Beatę Włodykę interesuje wstyd i wina w psychologii popularnej. Badaczka zwraca uwagę na normatywny aspekt rozmaitych poradników psychologicznych, które uczą „jak zmienić swoje życie", „jak być asertywnym", „jak odkryć swoją wartość". Można by w tym miejscu zajrzeć także do psychologii nie-popularnej, uwzględniając opisowy charakter badań nad wstydem jako regulatorem funkcjonowania społecznego (w polskiej literaturze zwróciłabym uwagę na badania Alicji Keplinger). W artykule Krzysztofa Łęckiego i Andrzeja Szostaka mamy próbę spojrzenia na fenomen tzw. polskiej zdrady klerków przez pryzmat Łotmanowskich opozycji wstyd i strach. Autorzy widzą w działaniach intelektualistów polskich aktywnych w czasach stalinowskich dwie prawi­ dłowości: strach, do którego nie chcieli się przyznać wówczas i wstyd z powodu przeszłości, którego też nie mogą ujawnić. Badając ten ciągle jeszcze bolesny i drażliwy problem aparaturą socjologa trudno dojść do innych wniosków. Brakuje mi też bardzo wśród lektur słynnej Hańby domowej, Jacka Trznadla, książki, która dla tematu ma kapitalne znaczenie. Rdzeniem całego zbioru są artykuły Eugeniusza Jaworskiego i Ewy Kosowskiej. Obydwa poszukują teoretycznych uzasadnień fenomenu wstydu. W artykule Eugeniusza Jaworskiego, „Wstyd jako kategoria typologiczna", znaleźć można interpretację Arystotelesowej kategorii wstydu, a także uwagi o sposobach przejawiania się tego zjawiska w kulturach greckiej, żydow­ skiej, rosyjskiej, niemieckiej. Operując kategorią wstydu autor wskazuje na dwa typy kultur. Pierwszą z nich byłaby kultura budowana na poczuciu wstydu i współodpowiedzialności, po drugiej stronie linii demarkacyjnej natomiast - kultura budowana na honorze i indywidualizmie. Pierwsze to kultury proste i europejskie kultury ludowe, aksjologicznie stabilne. Kultury drugiego typu, to kultury aksjologicznie niejednorodne. Ewa Kosowska wskazuje na różnorakie rozumienie wstydu w tradycji filozoficznej, u Ary­ stotelesa, Kanta, La Rochefoucauld. W każdej z wymienionych koncepcji kategoria ta zajmuje inne miejsce w systemie, pozostając jednak wciąż tym samym wstydem, co pozwala mówić o nim jak o kulturowym inwariancie. Własną koncepcję opiera autorka na interpretacji wstydu w kulturach dworskich, przedstawionej przez Norberta Eliasa. Na wewnętrzne zróżnicowanie kultury składa się pięć sfer: sfera braku, obfitości, aspiracji, kompetencji i ostentacji. W każdej z nich wstyd dotyczy innych obszarów działania człowieka i doznawania, i w każdej na zjawiska wstydogenne spojrzeć można z perspektywy jednostki i zbiorowości. Autorka po­ szukuje mechanizmów wstydotwórczych i wstydobórczych w kulturze, nie wikła się natomiast w analizę aktualnej rzeczywistości. O tym jak ważny jest artykuł Kosowskiej, można się przekonać czytając pojawiające się ostatnio coraz częściej głosy o bezwstydzie we współczesnej kulturze, od artykułu Barbary Skargi w Tygodniku Powszechnym począwszy. Publicyści, ale także filozofowie, którzy próbują odpowiedzieć na pytanie, co dzieje się z dzisiejszym światem, światem bez-wstydu, nie znajdują dobrze rokujących na przyszłość diagnoz. Czuje się wyraźny brak możliwości teore­ tycznego uzasadnienia aktualnych problemów. Popularna fenomenologia bez-wstydu czeka na diagnozy naukowe, a przedsięwzięcie Wstyd w kulturze czeka na swoje odkrycie. 3 Jadwiga Agnieszka 3 Budzyńska-Daca B. Skarga, O bezwstydzie w naszych czasach, Tygodnik Powszechny, nr 46/98, s. 1 i 5. Zob. też późniejszą wypowiedź T. Sławka, Przypisy do eseju Barbary Skargi o bezwstydzie, Tygodnik Powszechny, nr 2/99, s. 9. �266 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Maria Paradowska, Krzysztof Arciszewski. Admirał wojsk holenderskich w Brazylii, Wrocław - Warszawa 2001, Stowarzyszenie „Wspólnota Polska", Wydawnictwo DTSK Silesia, ss. 201 1 Krzysztof Arciszewski jest kolejnym - po Józefie Siemiradzkim - bohaterem monografii, jakie ukazały się w serii „Polacy w dziejach i cywilizacji świata" . Jego losy zostały przedstawio­ ne przez Marię Paradowską w sposób pasjonujący, budzący emocje, a jednocześnie zmuszający do refleksji. Książkę tę czyta się jak powieść historyczną, pełną napięć, niespodziewanych wyda­ rzeń, zaskakujących zwrotów akcji. Nie brak tu ludzkich dramatów, intryg, powikłanych losów osobistych i rodzinnych, powiązanych z sytuacją polityczną kilku krajów (m.in. Polski, Francji i Holandii) XVII-wiecznej Europy. Śledzimy historię człowieka konsekwentnie dążącego do celu, człowieka, który poznał smak sławy, bogactwa, wielkości, ale też doświadczył goryczy poni­ żenia, porażki, zdrady i manipulacji. Arciszewski był przede wszystkim wybitnym żołnierzem. Doskonalenie wojskowego rzemio­ sła było jego pasją, życiowym zadaniem. Los dał mu wiele możliwości rozwijania żołnierskiego kunsztu. Zmuszony do opuszczenia Polski po zabójstwie Kacpra Brzeźnickiego , w którego ręce przeszła znaczna część rodzinnych dóbr Arciszewskich (nie bez udziału ojca, Eliasza), Arciszewski udał się do Holandii. W drogę do Amsterdamu wyruszył 19 marca 1624 roku. Pobyt w Holandii służył nie tylko zgłębianiu tajników żołnierskiej profesji, Arciszewski bowiem pełnił również funkcję osobistego korespondenta Krzysztofa Radziwiłła, któremu już wcześniej służył wiernie na birżańskim dworze. Teraz przesyłał mu informacje o tym, co działo się na europejskiej scenie politycznej. Arciszewski otrzymał także zadanie „prowadzenia pewnych intryg politycznych" (s. 32). Radziwiłł marzył o buławie hetmańskiej. Aby zrealizować te zamiary, dążył do detroni­ zacji Zygmunta I I I i wprowadzenia na tron Polski Gastona Orleańskiego. Kiedy spisek został wykryty, główną rolę w nim przypisano Arciszewskiemu. Osamotniony, niesłusznie oskarżony, długo czekał na oczyszczenie z zarzutów. W lipcu 1625 na krótko przyjechał do Polski, gdzie rodzina starała się o odwołanie nałożo­ nej wcześniej kary wygnania. Już w styczniu 1626 wyruszył do Francji, by zdobywać szlify żołnierskie. Walczył m.in., po stronie kardynała Richelieu i francuskich katolików, przeciwko hugenotom, choć sam pochodził z rodziny hołdującej tradycjom tzw. braci polskich, zwanych w Polsce arianami. Jak podaje M . Paradowska, credo Arciszewskiego stanowiła wierna służba, „obojętnie gdzie i z kim i przeciwko komu" (s. 59). Chciał przede wszystkim uczyć się rzemiosła wojennego i walczyć tam, „gdzie [...] się okazja podawała [...], gdzie się trafiło służyć" (tamże). Autorka wyjaśnia, że takie „postępowanie było powszechne w Europie i uznawane jako właściwe. [...] Zamiłowani wojskowi, których żywiołem była wojna, służyli wiernie i po rycersku u boku tego wodza, któremu wierność zaprzysięgli, bez względu na to, po czyjej stronie bić się wy­ padło" (tamże). Doświadczenie wojskowe i sława, jaką okrył się Arciszewski zwróciły na niego uwagę osób związanych z (powstałą w 1621 roku) holenderską Kompanią Zachodnioindyjską. Jej celem było ekonomiczne, polityczne i militarne umocnienie Holandii w Brazylii. Służąc interesom Kompanii, m.in. jako autor strategicznych planów podboju terytoriów brazylijskich, mógł jednocześnie Arci­ szewski obserwować życie mieszkańców kraju, nieznanego wcześniej ani jemu, ani wielu innym osobom. Jego uwagę zwróciły przede wszystkim plemiona Indian Tapuja (mężczyźni należący 2 3 1 Zbigniew Wójcik, Józef Siemiradzki. Przyrodnik i humanista, badacz Ameryki Południo­ wej, Wrocław 2000. Redaktorem serii jest Antoni Kuczyński. Omawianą pracę redagowała Maria Bożena Ku­ czyńska. Autorka wyjaśnia, że Arciszewski działał zgodnie z XVII-wiecznym szlacheckim kodek­ sem honorowym, broniąc dobrego imienia rodziny i własnej godności. Sąd skazał go jednak na banicję (wyrok wydano 6 marca 1624 roku). Należałoby jednak zapytać, czy taki sam kodeks obowiązywał braci polskich? 2 3 �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 267 do tej grupy zasilali oddziały, którymi dowodził). Sporządzone przez Arciszewskiego opisy życia Indian brazylijskich (nie tylko Tapujów), ich wierzeń, obyczajów, stosunków społecznych, obrzędów (z budzącymi szczególne zainteresowanie przykładami nekrofagii, zaklasyfikowanej przez M . Paradowską do kategorii endokanibalizmu; s. 105), były pierwszymi polskimi relacjami z terenów Brazylii, które zdobyły rozgłos w świecie. Zainteresowali się nimi przede wszystkim naukowcy holenderscy (w Polsce z materiałami Arciszewskiego zapoznano się dopiero pod koniec X I X wieku). W 1642 roku Gerard Voss zamieścił w swojej pracy obszerne cytaty ze źródeł, których autorem był Arciszewski. Dzięki temu materiały te - bezcenne dla etnograficz­ nych badań Brazylii - weszły do obiegu naukowego i zostały ocalone od zapomnienia. Wiele opisów sporządzonych przez Arciszewskiego zaginęło jednak bezpowrotnie. Krzysztof Arciszewski był nie tylko wnikliwym obserwatorem Indian i rejestratorem ich zwy­ czajów. Dostrzegał on także m.in. błędy Holendrów w sposobie zarządzania terytoriami brazylij­ skimi i niedołęstwo władzy, przyczyniające się do zamętu i chaosu. Związany z Kompanią Zachodnioindyjską, głęboko zainteresowany pomyślnością Holandii i realizacją jej planów kolo­ nialnych w Brazylii, Arciszewski sporządził memoriał, w którym przedstawił propozycje naprawy sytuacji. Nie spodziewał się jednak, że podjęte przez niego w dobrej wierze działania przyczynią się do osobistej porażki. Nieoczekiwanie Arciszewskiego pozbawiono naczelnego dowództwa Kompanii, powierzając je hrabiemu Janowi Maurycemu Nassau-Siegenowi. Moment ten był początkiem końca pobytu Arciszewskiego w Brazylii i jego wiernej służby Holandii. Maria Paradowska znakomicie ukazała rywalizację hrabiego z Arciszewskim, nieukrywaną niechęć Nassau-Siegena do Polaka, lekceważenie, wreszcie intrygi, które doprowadziły do odsu­ nięcia polskiego oficera od służby wojskowej w Brazylii i zmusiły go do powrotu do Holandii w 1639 roku. Ten, którego jeszcze niedawno witano owacyjnie na nabrzeżu amsterdamskiego portu, podziwiano i nagradzano, stał się ofiarą oszustw, oszczerstw i manipulacji, za którymi stał hrabia Nassau i jego poplecznicy. Nie dano mu możliwości złożenia wyjaśnień, udowodnienia niewinności, odsuwając od dalszych działań na rzecz Kompanii. Ile wart był w tym momencie, wręczony niegdyś Arciszewskiemu, medal z napisem „Przyjmij laur zwycięzcy"? Ile znaczyły jego zasługi, które przyczyniły się do umocnienia pozycji holenderskich w Brazylii (jak się póź­ niej okazało, nie na długo)? Ile znaczyła wierna służba i żołnierska sława? W 1645 roku Arciszewski wraca do Polski. Znów czuje się potrzebny. Wierzy, że jego wie­ dza, doświadczenie mogą się przysłużyć krajowi, gotującemu się do wojny z Turkami, Tatarami i Kozakami. Niestety, stało się inaczej. Nie słuchano jego rad, odrzucano plany, które przedsta­ wiał. Po ugodzie z Chmielnickim, podpisanej w 1649 roku w Zborowie, Arciszewski wycofał się z czynnego życia (w jego oczach ugoda Zborowska była haniebna i poniżająca; podpisano j ą w momencie, w którym - jego zdaniem - można było walczyć do zwycięstwa). Osiadł w majątku kuzynów, gdzie schorowany, słaby, przeżywający w samotności życiowe porażki, przebywał do śmierci, która nadeszła w 1656 roku. W relacji o życiu K. Arciszewskiego ukazany został szeroki kontekst społeczno-historyczny. Autorka niezwykle ciekawie scharakteryzowała sytuację rodzinną Arciszewskich, jak też sto­ sunki panujące na dworze K. Radziwiłła. Poznajemy także, jak już wspomniałam, rysy historyczno-politycznego oblicza Europy 1 połowy X V I I wieku, cząstkę dziejów Polski, a także - Francji, Holandii, Portugalii i Hiszpanii, wraz z udziałem tych państw w podbojach kolo­ nialnych. W książce znajdziemy również informacje o sytuacji religijnej w niektórych krajach, m.in. we Francji i w Polsce, gdzie przez wiele lat działali bracia polscy. Z tym ruchem reli­ gijnym związany był niezwykle mocno ojciec Krzysztofa. On sam, jak pisze M . Paradowska, za A. Krausharem, „nigdy nie był dobrym arianinem" (s. 162). Nie wiadomo jednak, na jakiej podstawie oparte zostało to stwierdzenie. Autorka wielokrotnie posługuje się terminem 'arianie'. Jednocześnie wyjaśnia, że „bracia polscy protestowali przeciwko narzucaniu i m " tej nazwy i „niesłusznym łączeniu ich poglądów z doktryną Ariusza, a sami określali siebie Chrystianami, bądź braćmi i ta ostatnia nazwa wraz z przymiotnikiem «polscy» utrwaliła się dla całego mchu w naszym kraju. Dopiero w X V I I w. na obszarze zachodniej Europy przyjęła się nazwa socynianie [...] bądź unitarianie [...]" (s. 8). �268 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Nasuwa się pytanie, czy wobec wspomnianego sprzeciwu - przedstawiając dzieje Arciszewskiego i jego rodziny - nie należałoby operować nazwą „bracia polscy"? Według Marii Paradowskiej, wychowanie w domu o tradycjach ariańskich wpłynęło na stosunek bohatera jej książki do osób reprezentujących odmienne wyznanie, kulturę, poglądy, nauczyło tolerancji (s. 13). Autorka wiele razy wraca do tego wątku, m.in. opisując pobyt Arciszewskiego w Brazylii i jego stosunek do Indian - przyjazny, pozbawiony „europejskiej wyższości" (s. 90). Dziwna to jednak tolerancja, dziwna postawa przyjaźni, braku wyższości i „otwartości wobec ludzi, wyrazicieli innych wartości od powszechnie akceptowanych w Euro­ pie" (tamże), która nie przeszkadzała zabijać Indian, „jeśli stali po drugiej stronie barykady" (s. 90). Chciałoby się zapytać, jakie wartości w rzeczywistości podzielała powszechnie X V I I wieczna Europa? Można też - idąc dalej - zadać pytanie, do jakich wartości odwołujemy się dziś, gdy mówimy o kulturze europejskiej i integracji naszego kontynentu? Arciszewski kierował się zapewne żołnierskimi powinnościami i „wyższymi celami". Podobnie jak w przypadku zabój­ stwa K. Brzeźnickiego, gdy - zgodnie ze szlacheckim kodeksem - ponad ludzkie życie postawił honor i dobre imię rodziny. W odredakcyjnym „Wstępie" Antoni Kuczyński stwierdził, że „istnieje u nas deficyt wiedzy ukazującej dzieje polskiej diaspory i tych jej przedstawicieli, którzy zapisali się na trwałe w kulturze, nauce czy gospodarce krajów ich zamieszkania" (s. 5). Ważna jest więc prezentacja osiągnięć postaci związanych „z historią polskiej emigracji i badaniami w odległych od kraju stronach" (tamże). Kiedy patrzę na postać Arciszewskiego, tak żywo, barwnie, ze znajomością faktów przedsta­ wioną przez M . Paradowską, myślę, jak często człowiek staje się emigrantem wbrew swej woli. Wiadomo też, że nie zawsze pobyt poza ojczyzną sprzyja realizacji życiowych planów. Nasuwa się również refleksja, jak to się dzieje, że osoby nie mające specjalistycznego przygotowania podejmują prace, które okazują się cenne dla nauki, dla poznania świata, jego mieszkańców i ich kultury? Rodzi się jednak także pytanie, czy każde, nawet największe osiągnięcie, wpisuje się na trwałe w kulturę, naukę lub gospodarkę kraju zamieszkania na emigracji? Czy Arciszewski np. „zapisał się na trwałe" w kulturze Holandii, z którą związał część swego życia i której wiernie służył? Czy został doceniony w Polsce? Czyjego przykład nie jest jednym z wielu, które dowo­ dzą, jak kruche są ludzkie osiągnięcia, zaszczyty, sława? Arciszewski był z pewnością postacią znaczącą, przynajmniej dla części Europy 1 połowy X V I I wieku. Przyczynił się do budowania potęgi Holandii, jak i do poznania brazylijskich Indian (te zasługi najbardziej interesują etnografów). Był wreszcie prawdopodobnie pierwszym, zna­ nym z nazwiska, polskim nurkiem . Dobrze się stało, że M . Paradowska przypomniała barwną, ważną dla polskiej i europejskiej historii, a zarazem tragiczną postać Arciszewskiego, choć można zapytać, czy ze wszystkich jego osiągnięć możemy być dzisiaj dumni. Jacy będą kolejni bohaterowie serii „Polacy w dziejach i cywilizacji świata"? Czy staną się oni przedmiotem rozmów rodaków? Czy zachęcą do poznawania historii Polski i krajów, w których działali Polacy - historii ukazanej przez pryzmat dziejów wybitnych jednostek? Czy pobudzą do przemyśleń, np. nad mechanizmami społecznej pamięci, jej kształtowaniem i pie­ lęgnowaniem, nad przyczynami, dla których jedne osoby żyją w tej pamięci przez wieki, inne zaś nie pozostają w niej na dłużej. Dlaczego niektóre postacie zostają po latach przywrócone narodowemu dziedzictwu, inne natomiast odchodzą w niepamięć - jedne na zawsze, inne - być może - czekają tylko na swój czas... 4 Iwona 4 Kabzińska Jak podaje, cytowany przez M . Paradowską, J. Pertek, Arciszewski chodził po dnie mor­ skim w Scheveningen koło Hagi, założywszy skórzany hełm z usztywnioną rurką do oddychania, zakończoną ustnikiem (s. 37). �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Wojciech Lipoński, Encyklopedia 269 sportów świata, Poznań 2001, Oficyna Wydawnicza Atena Wydawnictwa encyklopedyczne powstają najczęściej w wyniku współpracy licznego zespołu autorów. Encyklopedia sportów świata, zawierająca ponad 3 500 haseł, jest natomiast efektem wysiłków jednego człowieka. Wydaje się to wręcz nieprawdopodobne... Dzieło W. Lipońskiego zwraca uwagę stroną edytorską - przejrzystym układem haseł, piękną, bogatą szatą graficzną (barwne fotografíe, reprodukcje dzieł malarskich, plakatów i pocztówek, rysunki), przyciągającą wzrok, znakomitą okładką. Najbardziej imponująca jest jednak baza źródłowa wykorzystana przez Autora. W. Lipoński poszukiwał informacji o sportach świata w setkach bibliotek krajowych i zagranicznych, w licznych antykwariatach. Większość bezcen­ nych materiałów otrzymał jednak dzięki indywidualnym kontaktom z osobami na różne sposoby zajmującymi się sportem . W zbiorach Autora znajduje się obecnie ponad 140 encyklopedii sportów narodowych, regio­ nalnych, występujących w kulturach różnych grup etnicznych. Wśród nich jest m.in. trzytomowa encyklopedia sportów baskijskich, dwuczęściowa encyklopedia sportów uprawianych na tere­ nach Chile, czterotomowa encyklopedia sportów duńskich, encyklopedia sportów Maorysów, encyklopedia sportu chińskich mniejszości narodowych. W. Lipoński jest także posiadaczem wielu innych, unikalnych materiałów pochodzących z różnych krajów świata. Sama korespondencja prowadzona w trakcie prac nad Encyklopedią liczy ponad 1400 stron. Można sobie wyobrazić, jak wielkiego wysiłku wymagało przetłumaczenie materiałów źródłowych, choćby z uwagi na brak polskich odpowiedników specjalistycznych terminów z zakresu sportu, występujących w kilkudziesięciu językach. Autor poradził sobie jednak znakomicie z tymi problemami (sam włada 9 językami!), a efekty jego ogromnej pracy - oraz działań wspomagających go osób - są naprawdę niezwykłe. Budzą podziw, szacunek i wielkie uznanie. Encyklopedia sportów świata jest największym wydawnictwem tego typu na świecie. Dla porównania - jak czytamy we „Wstępie" - amerykańska Encyklopedia of World Sport zawiera ponad 400 haseł. Znajdują się w niej przede wszystkim hasła dotyczące sportów znanych na terenie Ameryki. Nie ma tu informacji o Europie Środkowo-Wschodniej, bardzo skąpo repre­ zentowane są sporty azjatyckie. Wojciech Lipoński nie pominął w swej Encyklopedii żadnego kontynentu. Myliłby się jednak ten, kto sądzi, że w ponad 3 500 hasłach można zawrzeć podsta­ wową wiedzę o sportach uprawianych na kuli ziemskiej dziś i w przeszłości. Autor informuje we „Wstępie", że „pozostało jeszcze 4-5 tysięcy większych i pomniejszych sportów, zabaw i gier ruchowych różnych egzotycznych krajów". W tym samym miejscu zwraca również uwagę na brak jednoznacznej definicji sportu i na konieczność precyzyjnego zdefiniowania tego zjawiska. Sam Autor - jak można sądzić na podstawie haseł zamieszczonych w Encyklopedii sportów świata - pojmuje sport bardzo szeroko, obejmując tym terminem różne formy współzawodnictw, np. gry ruchowe, niektóre zabawy, akrobatykę i i n . W Encyklopedii zamieszczone zostały informacje o szeroko dziś znanych, popularnych na świe­ cie dyscyplinach sportu, a także - ich odmianach. Pod hasłem 'boks' np. możemy znaleźć dane na temat boksu egipskiego, francuskiego, tajlandzkiego, uprawianego przez południowoamerykańskie plemię Mokowitów, jak też przez mieszkańców wsi Badżing, leżącej w chińskiej prowincji Fucien. Pod hasłem 'zapasy' - obok opisu zapasów klasycznych i w stylu wolnym - podano przykłady zapasów uprawianych w ponad 40 grupach etnicznych. W Encyklopedii znajdziemy kilkanaście 1 2 1 Miałam przyjemność znaleźć się w gronie współpracowników Autora, którego zaintereso­ wały moje prace na temat miejsca i roli współzawodnictw w kulturach ludów Azji, ich związków z obrzędami przejścia, magią oraz symbolicznego znaczenia wielu zachowań. W Encyklopedii znalazło się m.in. hasło 'kręcenie ciastem pizzy'. Zawody „polegają na wykonywaniu skomplikowanych ewolucji ciastem pizzy nałożonym na rękę, w celu lepszego jego wyrobienia. Oceniany jest poziom, stopień trudności i szybkość ewolucji". Współzawodnic­ twa organizowane są od 1998 roku we włoskiej prowincji Parma (Lipoński, Encyklopedia spor­ tów świata, s. 247). 2 �270 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA odmian peloty i kilkadziesiąt przykładów wyścigów z udziałem zwierząt (koni, bawołów, strusi, słoni, baranów, osłów) - z jeźdźcami lub bez. Oddzielne hasła informują o gonitwach psich zaprzę­ gów, wyścigach łodzi, rydwanów, arb. Okazuje się też, że we współczesnym świecie organizowane sanie tylko wyścigi samochodowe, ale też np. wyścigi na muszlach klozetowych . Wiele miejsca poświęcił W. Lipoński sportom dawnym, często zapomnianym, jak i tym 0 zasięgu lokalnym czy regionalnym (raczej nie usłyszymy o nich w telewizji, ani nie przeczytamy w prasie). Z większością egzotycznie brzmiących nazw (np. aizkolaris, cogs, het kolven, jogo da laranjinha, kalari-payat, koruru, maokiu, parokoiba, sepak takraw, stanto, vazh yod, varzesh-e pehlivani, varma adi i in.) Czytelnik Encyklopedii zetknie się prawdopodobnie po raz pierwszy. Pod każdym hasłem znajdzie jednak wyjaśnienie - opis reguł, informacje o historii, kontekście kulturowym, odniesienia do literatury. Uwzględnienie bogatego materiału historyczno-etnograficznego, pochodzącego niemal z całego świata, stanowi niewątpliwe novum, decyduje o unikalnym 1 oryginalnym charakterze dzieła W Lipońskiego. Wielką zasługą W. Lipońskiego jest przypomnienie około stu, nieznanych szerzej i niemal zupełnie zapomnianych, sportów staropolskich. Podczas promocji Encyklopedii na Międzynarodo­ wych Targach Książki, które odbyły się w maju 2001 roku w Warszawie, Autor ze smutkiem mówił o niewielkim zainteresowaniu rodzimych badaczy (w tym etnologów) sportem jako zjawiskiem kulturowym, jak też o braku zainteresowania popularnymi niegdyś w naszym kraju dyscyplinami, 0 „zadeptywaniu polskich tradycji" i o tym, że polski sport jest nieobecny „w obiegu narodowym 1 międzynarodowym". Zdaniem W Lipońskiego, nasze społeczeństwo łatwo zapomina o tym, co własne, chętnie natomiast przyjmuje „obce wynalazki", pozwalając, by wypierały one rodzime tradycje (także sportowe) . Nie zdajemy sobie również najczęściej sprawy z istnienia związku mię­ dzy znajomością własnych tradycji sportowych i zachowaniem narodowej tożsamości (szerzej na ten temat patrz: Lipoński 1996, 2000, 2001; por. Bujak 1988, s. 35; Kabzińska 1999). Mottem Encyklopedii są słowa Josepha Strutta, autora Sports and Pastimes of the People of England (1810): „Nie można sprawiedliwie ocenić charakteru jakiegokolwiek narodu bez zbada­ nia, jakiego rodzaju sporty najczęściej uprawiają jego przedstawiciele. Wojna, polityka i inne nieprzewidywalne okoliczności mogą w różnych okresach dziejów wywoływać różnice świato­ poglądowe, kiedy jednak panuje pokój i naród nie potrzebuje zakładać na siebie żadnej maski, możemy obserwować jego najbardziej prawdziwe oblicze i oceniać naturalne predyspozycje jego obywateli". Wielu badaczy odnosi się krytycznie do XIX-wiecznych teorii na temat charakteru narodowego, myślę jednak, że nad niektórymi poglądami Strutta warto się zastanowić. Interesu­ jąca wydaje się chociażby koncepcja, wedle której w pewnych okolicznościach naród przywdziewa maskę, w innych natomiast ukazuje prawdziwą twarz... 3 4 Podczas warszawskiego spotkania W Lipoński podkreślił, że jego Encyklopedia ma charak­ ter etnologiczny. Nie patrzy on na sport wyłącznie przez pryzmat wyników, informacji o regułach i przepisach, lecz ukazuje genezę różnych dyscyplin, miejsce sportu w kulturze, w literaturze 3 Muszle zaopatrzone są w małe koła i kierownicę. Wyścigi odbywają się na torach biegną­ cych wokół restauracyjnych stolików. Pomysłodawcą tej nowej formy współzawodnictw, rozgry­ wanych od 1999 roku, jest nowozelandzki restaurator, R. Kirkland (Lipoński, Encyklopedia spor­ tów świata, s. 562). Wydaje się, że pomysłowość organizatorów różnego typu współzawodnictw nie zna granic. Latem 2002 w Krasnoznamiensku pod Moskwą odbyły się pierwsze na świecie mistrzostwa w rzucaniu na odległość klawiaturą komputerową. „Dyscypliną uzupełniającą było kopanie myszki na odległość" (Sport biurowy 2002). W informacji czytamy, że „myszki oraz klawiatury zawodnicy musieli przywieźć ze sobą". W. Lipoński przypomniał, że w Polsce publicznie wykpiono pracę doktorską Zofii Dowgrird, poświęconą grze w palanta (Dowgird 1966), a Polski Komitet Olimpijski zrezygnował z promo­ wania tej gry na rzecz baseballa. Z inicjatywy Autora Encyklopedii, przy poznańskiej Akademii Wychowania Fizycznego powstała Pracownia Etnologii Sportu i Olimpizmu. Prowadzone w niej badania, mające m.in. na celu propagowanie polskich tradycji sportowych, zainteresują, jak sądzę, rodzimych i zagranicznych etnologów. 4 �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 271 i sztuce, jego rolę w kształtowaniu więzi społecznych. Interesują go związki sportu z religią, z tradycjami wojennymi, jak też np. ze sferą uczuć, z miłością, życiem seksualnym. Lektura wybranych haseł świadczy o tym, że cel, jaki postawił sobie Autor Encyklopedii został osiągnięty. Szkoda, że niewiele osób potrafi spojrzeć na sport w sposób głęboko humanistyczny i z tak wielką znajomością problemu. Można mieć jednak nadzieję, że Encyklopedia sportów świata przy­ czyni się do choćby częściowej zmiany tej sytuacji, jak również do większego zainteresowa­ nia genezą poszczególnych dyscyplin, ich różnorodnością i szerokim kontekstem kulturowym, w jakim można mówić o sporcie. Encyklopedia sportów świata W. Lipońskiego jest dziełem unikalnym w skali światowej. Dostrzegli to pracownicy UNESCO, którzy zaproponowali Autorowi przygotowanie angielsko­ języcznej wersji dzieła . Planowana jest też wersja francuska i hiszpańska, a być może także grecka. O trudnościach z opracowaniem obcojęzycznych wersji Encyklopedii wie najlepiej sam Autor (jeden z podstawowych problemów stanowi brak wzorców leksykograficznych, translatorskich). Rzadko się zdarza, by książki polskich naukowców były tłumaczone na języki obce, w dodatku z inicjatywy zagranicznych instytucji. Encyklopedia sportów świata z pewnością zasługuje na takie wyróżnienie. Mam też nadzieję, że zostanie przyjęta z ogromnym zaintereso­ waniem i wejdzie na stałe do światowego obiegu. Życzę tego Autorowi z całego serca. 5 LITERATURA B u j a k J. 1988, Zabawki w Europie. Zarys dziejów - rozwój zainteresowań, Kraków. D o w g i r d Z. 1966, Formy palanta na obszarze Polski, praca doktorska, napisana pod kierun­ kiem prof. dr. hab. Józefa Gajka, mpis w Archiwum Katedry Etnologii Uniwersytetu Wro­ cławskiego. K a b z i ń s k a I . 1999, Próba wykorzystania zachowań ludycznych w procesie odrodzenia naro­ dowego. Współczesna Białoruś, Zabawy i zabawki. Materiały z konferencji nt. Humor, zabawa i zabawka na pograniczach kulturowych i etnicznych, 21-22 października 1999, Cieszyn, Kielce, wyd. Towarzystwo Rozwoju Zabawkarstwa w Kielcach, Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach, Uniwersytet Śląski - Filia w Cieszynie, Zakład Etnologii w Instytucie Nauk Społecznych i Nauk o Kulturze, s. 153-174. L i p o ń s k i W. 1996, Still an Unknown European Tradition: Polish Sport in the European Cul­ tural Heritage, [w:] The International Journal of the History of Sport, vol. 13, nr 2, s. 1-41. - 2000, Rola sportów tradycyjnych i ludowych w procesie integracji europejskiej, [w:] Kultura fizyczna i sport w procesie integracji europejskiej, Gniezno, s. 25-33. - 2001, Zignorowane dziedzictwo. Rzecz o wartościach polskich gier ludowych na tle pro­ cesu odradzania się sportów tradycyjnych w świecie, [w:] Aksjologia sportu, Z. Dziubiński (red.), Warszawa, Salezjańska Organizacja Sportowa Rzeczypospolitej Polskiej, s. 286-307. Sport biurowy, Gala, nr 35, 26.08.2002. Iwona Kabzińska Powinna się ona ukazać na przełomie 2002 i 2003 roku. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/003004dac17f4807f9bfa4fe5d8c89fe.pdf 2a285d684cd1bacf0f5e1e0f9e7746d1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1723 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1595 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.273-282 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X L V I : 2002, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 KOMUNIKACJA MIĘDZYKULTUROWA WE WSPÓŁCZESNEJ DIASPORZE. MIĘDZY ODTWARZANIEM „MAŁEJ OJCZYZNY", DOPASOWANIEM DO OBCEJ KULTURY I TOŻSAMOŚCIĄ PONADNARODOWĄ KONFERENCJA NIEMIECKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, M O N A C H I U M , PAŹDZIERNIK 2000 Wciąż mało wiemy o niemieckiej etnologii, a ostatnio pojawiło się w niej wiele ciekawych inicjatyw. Ważnym forum dialogów naukowych jest Niemieckie Towarzystwo Ludoznawcze - Deutsche Gesellschaft für Volkskunde (DGV) - z kilkoma specjalistycznymi komisjami. Prawdopodobnie najmłodszą z nich jest komisja ds. komunikacji międzykulturowej (Kommission für Interkulturelle Kommunikation), która zorganizowała już czwartą konferencję. Jej dzia­ łalność wiąże się w dużym stopniu z edycją serii Miinchener Beitrage zur Interkulturellen Kom­ munikation (11 tomów). Konferencja „Komunikacja międzykulturowa we współczesnej diasporze", zorganizowana w dniach 6-8 października 2000 roku w Monachium, zgromadziła znanych badaczy niemieckich oraz kilka osób z zagranicy. Zaprezentowano na niej 16 referatów, zgrupowanych w 4 sekcjach. W pierwszym dniu, oprócz oficjalnych wystąpień dziekana wydziału nauk o kulturze Uni­ wersytetu im. L . Maksymliana oraz głównego organizatora - prof. Aloisa Moosmüllera (autora książki o amerykańskich i niemieckich firmach w Japonii), pojawiły się trzy referaty. Mery­ torycznego wprowadzenia dokonała Waltraud Kokot (Hamburg) - współredaktorka pracy Ethnologie Europas. Grenzen. Konflikte. Identitaten (Reimer Verlag 1996) i badaczka potomków pontyjskich repatriantów w Salonikach. Następnie Ulrike Krasberg (Frankfurt nad Menem) przed­ stawiła niektóre aspekty funkcjonowania diasporycznych środowisk w warunkach globalizacji, wychodząc od sytuacji w północnomarokańskim mieście Nador. Pod względem faktogra­ ficznym interesujący był referat na temat życia ekskluzywnej grupy niemieckich menadżerów w Ankarze. Wygłosił go autor unikatowej książki o komunikacji międzykulturowej w miejscu pracy (zakłady B M W ) - Asker Kartari. Następnego dnia odbyły się dwie sekcje: „Niemcy w diasporze - Diaspora w Niemczech" (dopołudniowa) oraz „Tożsamość kulturowa w kontekście ponadnarodowym" (po południu). Pierwszym referentem był Ullrich Kockel (Bristol), który zaprezentował referat na temat tożsa­ mości lokalnej niemieckich skupisk na Wyspach Brytyjskich („Heimat gibťs im Englischen nicht"). Nawiązywało do tego wystąpienie Larsa Kabla (Limerick), „High walls und barking voices", poświęcone stereotypowi niemieckich imigrantów w wiejskich rejonach zachodniej Irlandii. Interesujący okazał się referat Klausa i Juliany Roth, reprezentujących środowisko gospodarzy, o pracownikach z Niemiec delegowanych służbowo do Moskwy. Ukazano w nim zarówno trudności w zakresie komunikacji międzykulturowej, odtwarzanie na obczyźnie małej ojczyzny, jak i próby dostosowania się grupy do nowej sytuacji, głównie na przykładzie warun­ ków mieszkaniowych, pracy, realizacji potrzeb estetycznych i towarzyskich. W kolejnym wystą­ pieniu niżej podpisany skoncentrował się na barierach komunikacji międzykulturowej, odwołu­ jąc się do przykładu zróżnicowanego, zamkniętego i częściowo zmarginalizowanego środowiska polskich emigrantów zarobkowch w Monachium. Referat Judith Schlehe (Brema), zamykający tę sesję, poświęcony był życiu kobiet z krajów zachodnich na terenie Indonezji i ukazał ich zagubienie w miejscowym społeczeństwie (diaspora w tłumie). Obrady sesji popołudniowej miał otwierać tekst o Niemcach w Meksyku, lecz autorka (I. Dobler) nie dotarła do kraju. Osobą, która ponownie zwróciła uwagę słuchaczy na Indonezję �274 KRONIKA jako kraj pobytu niemieckich pracowników był Tom Hufnagel (Monachium). Jego referat, ciekawy pod względem technicznym, był zasadniczo wizją nowego projektu badawczego. Wspólne opracowanie Joany Breidenbach (Berlin) oraz Pála Nyíri'ego (Oxford) dotyczyło tzw. „azjatyc­ kich (chińskich) wartości" w kontekście „Intercultural Communication Industry" i manipulowa­ nia nimi przez elity władzy, na przykładzie środowisk imigranckich w Anglii i na Węgrzech. Następnym mówcą był znany badacz, Thomas Schippers z Nicei, który poświęcił swój krótki referat problemowi pamięci migrantów i konstrukcji nostalgii. W trzecim dniu konferencji referaty koncentrowały się wokół tematu „Diaspora między for­ m ą klasyczną i wirtualną". Mijał Gandelsman-Trier (Hamburg) przedstawiła najpierw dzieje, strukturę i organizację żydowskiego skupiska w Montevideo. Następnie Bernhard Fuchs (Wie­ deń) zaprezentował materiały dotyczące nepalskich emigrantów w stolicy Austrii, koncentrując się na ich zabiegach w celu stworzenia namiastki ojczyzny w obcym środowisku. Centralnym punktem referatu Wiaczesława Popkowa, w sprawie mniejszości ormiańskiej, azerskiej i czeczeń­ skiej w Kałudze, była natomiast relacja diaspora - grupa etniczna. Ostatnie wystąpienie poświę­ cono obecności i prezentacji diasporycznych grup w internecie, w kontekście uwarunkowań toż­ samości ponadnarodowej. Jego autorki - wspomniana J. Breidenbach oraz I . Zukriegl - zasługują na uwagę, gdyż wspólnie wydały książkę Tanz der Kulturen (1999), która spotkała się w Niem­ czech z dużym zainteresowaniem. Całość uzupełniona była licznymi komentarzami, wyjaśnieniami, dopowiedzeniami. Zapał dyskutantów kierował się przede wszystkim ku kilku kwestiom: sprawności pojęcia „diaspora" w funkcji narzędzia analitycznego, możliwości odnoszenia go również do grup o rodowodzie pozaetnicznym, wreszcie specyfiki współczesnych form diaspory. Z krytyką spotkały się nie­ które bardziej jednostronne podejścia, częsty brak uzupełniającego spojrzenia od strony grupy dominującej oraz nasycanie wystąpień treściami biograficznymi, co staje się znacznym manka­ mentem w nauce zachodniej. Z punktu widzenia reprezentanta polskiej etnologii konferencja ta zasługuje na uwagę. Uka­ zała ona bowiem wiele trwałych i nowych pól badawczych, przejawów obecnej aktywności specjalistów i wcale obiecujących projektów. Podkreślenia wymagają w szczególności takie jej cechy, jak: obecność zmodernizowanego spojrzenia na niemieckich emigrantów, zainteresowanie środowiskiem pracowniczym (w tym kraju ma ono sporą tradycję), dostrzeżenie etnicznego wymiaru biznesu oraz krytyczna percepcja procesów o zasięgu globalnym. Konferencja ujawniła także łatwość ponownego kojarzenia europejskiej i pozaeuropejskiej etnologii w Niemczech (oddzielonych przed półwieczem), jak również postępy w rozwijaniu kontaktów międzynarodo­ wych przez to środowisko. W tym kontekście konferencja była miarodajnym wskaźnikiem tren­ dów rozwojowych etnologii u naszych sąsiadów oraz szczęśliwego jej wkomponowania w ramy interdyscyplinarne, właśnie dzięki symbiozie z „komunikacją międzykulturową" - głównym kierunkiem uzupełniającym dla monachijskich studentów. Aktywność Komisji nie ogranicza się bynajmniej do obszaru Niemiec, czy do strefy nie­ mieckojęzycznej. Czynione są bowiem zabiegi o to, aby wkomponować j ą w struktury najpo­ ważniejszego stowarzyszenia specjalistycznego - „Société Internationale d'Ethnologie et de Folkore" (SIEF). Pomysł zgłoszony w 1998 r. na konferencji w Amsterdamie (K. Roth) jest realizowany z powodzeniem. Mieczysław Trojan PROJEKT NOWEGO PODRĘCZNIKA DO METOD BADAŃ TERENOWYCH ŁÓDŹ, 3-4 GRUDNIA 2001 R. W dniach 3 i 4 grudnia 2001 r. odbyła się w Łodzi konferencja pod tytułem „Metodologiczne problemy badań terenowych", zorganizowana przez Zakład Teorii i Metodologii Kultury Katedry Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego. Główną organizatorką i osobą czuwającą nad przebiegiem wystąpień oraz dyskusji była dr hab. Katarzyna Kaniowska wraz z dr hab. Grażyną E. Karpińską. �275 KRONIKA Przez dwa dni słuchacze mieli okazję zapoznać się z siedmioma wystąpieniami przygoto­ wanymi nie tylko przez etnologów , ale także przez socjologa wsi, muzealnika-etnologa oraz historyka . Uczestnicy zaproszeni do wygłoszenia swoich referatów reprezentowali ośrodki nau­ kowe z Warszawy, Łodzi, Torunia, Poznania i Katowic. Celem tej konferencji było nie tylko umożliwienie wymiany doświadczeń zdobytych podczas badań w terenie, które w dodatku można było ująć w tak różnorodny sposób i przy pomocy odmiennych metod, niż „klasyczne" etnologiczne (vide przedstawiciele innych dyscyplin niż etnologia), ale także stworzenie podwalin pod projektowany przyszły podręcznik do etnologicznych i antropologicznych metod badań terenowych. Sprawa jest ważna i zarazem pilna, gdyż w zasadzie do tej pory studenci etnologii mogli posiłkować się jedną tylko pozycją polską, jaką jest skrypt dla studentów I roku etnologii profesor Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej, Metodyka etnograficznych badań terenowych, z 1971 r. Poszczególne referaty koncentrowały się wokół zagadnień metodycznych i tematycznych bli­ skich każdemu z referujących, którzy opisywali na przykładzie własnych badań rozmaite trud­ ności i problemy wyłaniające się z przyjętego podejścia badawczego, skonfrontowanego z real­ nym życiem i z rzeczywistym terenem. Kładziono nacisk na rezultaty tych konfrontacji w postaci nie tylko późniejszych etnologicznych plonów pisarskich, co przede wszystkim na efekty bie­ żące, problemy pojawiające się „na gorąco", w trakcie pracy w terenie, wśród ludzi i z ludźmi. I tak, dr hab. I . Kabzińska zaprezentowała referat nt. „Metoda biograficzna w badaniach nad tożsamością (etniczną, narodową, kulturową) z perspektywy badań terenowych przeprowadzo­ nych na Białorusi". Dr K. Woźniak mówił „O zastosowaniu metod historycznych w badaniach nad społecznością łódzkich luterán", dr M . Gerlich o „Bezradności etnologa, czyli badacz wśród śląskiej ludności rodzimej", prof. M . Wieruszewska o „Nieoczekiwanym wyniku jako przyczynku do refleksji nad testowaniem założeń", mgr R. Zydel o „Specyfice badań nad stylem życia ludzi ubogich w środowisku dawnych PGR-ów", dr J. Święch o „Metodologicznych problemach badań przy realizacji ekspozycji skansenowych", a dr hab. M . Zowczak o „Laboratorium etnograficz­ nym jako typie praktyki badawczej". Choć już same tytuły wprowadzały w wiodącą tematykę spotkania, nie objaśniły wszystkiego, co wydawało się szczególnie interesujące, mianowicie fenomenu, zresztą nie do końca nowego, ale tak wprost i otwarcie wyrażanego podczas tej konferencji, a dotyczącego pozycji etnologa w terenie. Istotny był nacisk kładziony na postawę etyczną badacza. Dotychczasowy paradygmat (wbrew potocznym obserwacjom ciągle mający swoich zwolenników) stawiający właśnie etno­ loga na pozycji uprzywilejowanej względem informatorów, w świetle zaprezentowanych wystą­ pień uległ jakby zawieszeniu i przewartościowaniu. Niemal wszyscy uczestnicy spotkania pod­ kreślali sytuacje wymuszające poniekąd zaangażowanie etnologa i to nie tylko w sam temat i optykę badawczą - co logiczne i uprawomacniające jego pobyt w terenie - ale także w sprawy tych, u których gości. Oczywiście, zaangażowanie to może przybrać wiele postaci i różne formy, od pomocy materialnej po nawiązanie nowych, ścisłych więzów przyjaźni, ale obecne dostrze­ żenie tego problemu, że etnolog rzeczywiście nie jest kimś „przezroczystym" ani neutralnym nabiera szczególnego znaczenia podczas badawczej praktyki terenowe] . Taka optyka - postawa 1 2 3 1 Jak dr hab. Iwona Kabzińska, dr hab. Magdalena Zowczak, dr Marian Gerlich, mgr Robert Zydel. W kolejności: prof, dr hab. Maria Wieruszewska, dr Jan Święch, dr Krzysztof Woźniak. Stać się to może bardziej dobitne, jeśli jeszcze raz przyjrzeć się terenowi badań referentów i tym samym uświadamiając sobie wszelkie możliwe problemy (i to wcale nie teoretyczne), jakie może tam spotkać etnolog, począwszy od Śląska i licznych problemów z przynależnością naro­ dową i etniczną tamtejszej ludności, poprzez historię życia pojedynczych ludzi, z pochodzenia Polaków, zamieszkujących dawne republiki sowieckie, których los został tak tragicznie spleciony z niełatwą przecież „wielką" historią Europy Wschodniej w ubiegłym wieku, przez przypadki szczególne, bardzo osobiste, a mianowicie konwersje (aspekt ten był między innymi badany 2 3 �276 KRONIKA zaangażowana, wręcz współczująca, empatyczna - narzuca pytanie o granice owego zaangażo­ wania i niewątpliwie najlepiej udowadnia, że zmiana terminologii z „informatorów" na „roz­ mówców", z „wywiadu" na „spotkanie-rozmowę", nie jest górnolotnym i poetyckim „dohumanizowaniem" naszej praktyki badawczej, ale logiczną zmianą języka, który dostraja się do zmienionych okoliczności i innego typu przeżywania swojej pozycji w terenie wobec tzw. innych. Niewątpliwie ulegają one przeobrażeniu. Wynika to też z przyjętej przez większość gosz­ czących na konferencji praktyków terenowych metody biograficznej. Być może, za wyjątkiem M . Zowczak, która - układając program laboratoriów dla studentów z zakresu religijności ludo­ wej z terenów Polski wschodniej i dawnych Kresów - przyjmuje perspektywę hermeneutyczną w interpretacji zebranych materiałów, czas samego pobytu grupy w terenie jest długi, niemal symbiotyczny, a tryb pracy opiera się na ścisłym współdziałaniu grupy studentów. Pójście drogą hermeneutyczną, posługując się przy tym raczej scenariuszem rozmowy, niż ścisłymi i bezwględnymi wytycznymi do przeprowadzenia wywiadu, a także - co wiąże się ściśle z metodą biograficzną - „zaufanie" tokowi rozmowy i biografii rozmówcy, który w zasadzie zupeł­ nie samodzielnie wyznacza kamienie milowe swojego życiorysu i jest twórcą tego spotkania, umieszczają etnologa na pozycji już nie wszechwiedzącego koordynatora, ale partnera dialogu. Zasygnalizowane tu problemy to oczywiście nie wszystko, o czym mówiło się podczas kon­ ferencji. Niezwykle interesującym wątkiem były tak żywo i osobiście zaprezentowane własne doświadczenia z praktyki badawczej, już nie w postaci suchych założeń i metod, lecz w formie opowieści z postępowania w terenie a vista. Właśnie te relacje oraz dyskusje, jakie one wywoły­ wały, dostarczyły ciekawego materiału do przemyśleń i do jednego z ważniejszych wniosków, który mógł się nasunąć, będącego jednak „starą prawdą", a mianowicie, że ostatnie słowo i tak należy do terenu badań, jaki wybierze etnolog. To właśnie wszelkie sytuacje, ludzie, relacje, jakie on napotka, jakie uda mu się nawiązać, w jakie zdoła wejść, przeżyć i zaobserwować, osta­ tecznie zmodyfikują kształt jego interpretacji i założeń. Zaproszeni goście odsłaniali otwarcie kulisy swojego warsztatu terenowego, do jakich „tak­ tyk" uciekają się, z czym mają problemy, co czyni ich bezradnymi. Spotkanie to stało się bardzo ważnym i ciekawym forum - autentycznym - wymiany tego typu doświadczeń czynionych z całkowitą otwartością, za co ci wszyscy, którzy mieli okazję przysłuchiwać się wystąpieniom i dyskusjom chcą serdecznie podziękować gościom oraz organizatorom. Konferencja ta jest pierwszą z cyklu planowanego przez Zakład Teorii i Metodologii Kultury KE UŁ. Następne spotkania mają podjąć kolejne, istotne problemy dla współczesnej polskiej etnologii, dostarczając materiałów do opracowania, wcześniej już wspomnianego, nowego po­ dręcznika do metod badań terenowych. Inga Kuźma ROLA KONTAKTÓW POLSKO-SYBERYJSKICH (W X I X I X X W.) WE W Z A J E M N Y M KSZTAŁTOWANIU SIĘ WIARY I KULTURY W dniach 26-28 czerwca 2001 r. miała miejsce pierwsza po czasach PRL i pierwsza w stosun­ kach polsko-syberyjskich międzynarodowa konferencja naukowa: „Kościół katolicki na Syberii. Historia - teraźniejszość - przyszłość". Wspólnym wysiłkiem zorganizowały ją: Ośrodek Badań Wschodnich i Instytut Historyczny Uniwersytetu Wrocławskiego, Centrum Duchowości Klaretyńskiej oraz Oddział Dolnośląski Stowarzyszenia „Wspólnota Polska". Wśród zaproszonych gości i uczestników sesji byli historycy, etnografowie, antropologowie kultury i katecheci. w trakcie zbierania materiałów o społeczności łódzkich luterán), aż po wyjątkowo trudną obecną sytuację mieszkańców wsi, a zwłaszcza byłych pracowników PGR-ów. �KRONIKA 277 Obrady uświetniła uroczysta sesja plenarna, zorganizowana w Auli Leopoldyńskiej Uniwersytetu Wrocławskiego. Zebranych powitał Przewodniczący Rady Naukowej Ośrodka Badań Wschod­ nich Uniwersytetu Wrocławskiego, a zarazem kierownik Zakładu Historii Polski i Powszechnej X V I - X V I I I w. Uniwersytetu Wrocławskiego - prof, dr hab. Krystyn Matwijowski. Zauważył on, że wybór problematyki tego spotkania jest nie tylko aktualny, ale i niezmiernie ważny. Podkreślił wielostronne oddziaływanie Kościoła na życie wiernych oraz szczególny wkład Polaków w roz­ wój religijny, naukowy, kulturalny i gospodarczy Syberii. Serdecznie podziękował dr. Antoniemu Kuczyńskiemu (Uniwersytet Wrocławski), dzięki którego zabiegom i staraniom przygotowana konferencja mogła rozpocząć się w zaplanowanym składzie osobowym i w przyjemnej atmosfe­ rze. Nie bez znaczenia okazał się także wybór miejsca tego spotkania naukowego. Gościnność księży klaretynów pozwoliła dostrzec nie tylko uroki wielkiego miasta, jakim jest Wrocław, ale również poznać i docenić przepiękne okolice Krzydliny Małej (położonej na południowy zachód od Wołowa). Przemówienie inauguracyjne wygłosił Prorektor ds. Studenckich Uniwersytetu Wrocławskie­ go, prof, dr hab. Rościsław Żerelik. Witając zebranych w imieniu kolegium rektorskiego, z satys­ fakcją odnotował, iż konferencja odbywa się na Uniwersytecie Wrocławskim, który przygoto­ wuje się do jubileuszu 300-lecia istnienia (w roku 2002). Nawiązał też do wizyty Jana Pawła I I na Ukrainie (w Kijowie i we Lwowie) i do postaci arcybiskupa greckokatolickiego Andrzeja Szeptyckiego, który w latach 1920-1923 zabiegał o poparcie dla sprawy ukraińskiej w Rzymie i aktywnie wspierał działanie ukraińskiego ruchu narodowego. Na zakończenie mówca życzył wszystkim owocnych obrad, a także przyjemnego pobytu we Wrocławiu i w Krzydlinie Małej. Po zakończeniu części oficjalnej goście i uczestnicy konferencji wysłuchali referatów plenarnych. Autor pierwszego, ks. prof, dr hab. Franciszek M . Rosiński (Wrocław), odwołał się do cza­ sów franciszkanina z Wrocławia - Benedykta Polaka i jego udziału (w latach 1245-1247) w podróży do Chana mongolskiego w Karakorum. Kolejny referent - prof, dr hab. Zbigniew J. Wójcik (Muzeum Ziemi w Warszawie) - na podstawie odnalezionych przez siebie źródeł zaprezentował postać Józefa Kalinowskiego, uczestnika powstania styczniowego w 1863 r. (ska­ zany za to na 10 lat katorgi; karę odbywał w Usolu). W swojej wypowiedzi prof. Wójcik zawarł też niezwykle interesujące wzmianki, dotyczące aspektów życia codziennego, kultury, obycza­ jów i religii mieszkańców Syberii. Część plenarną zakończyło wystąpienie prof. dr. hab. Bolesława S. Szostakiewicza (Irkuck), poświęcone dziejom Kościoła rzymsko-katolickiego w Irkucku. W ciekawy sposób odwołał się on do porównania Kościoła na tym terenie do pomnika religijnej i polonijnej przeszłości kraju nad Angara. Po zakończeniu obrad w Auli Leopoldyńskiej Uniwersytetu Wrocławskiego uczestnicy sesji zostali przewiezieni do Domu Rekolekcyjnego Misjonarzy Klaretynów w Krzydlinie Małej. Kolejny dzień (27 czerwca) rozpoczął się poranną mszą świętą, odprawioną w intencji wier­ nych Kościoła katolickiego i polskiej diaspory na Syberii. Wznowione obrady prowadzone były (27-28 czerwca) w dwóch sekcjach. Nowe spojrzenie badaczy na wiele spośród prezentowanych przez nich kwestii pozwoliło dostrzec mnóstwo pomijanych do tej pory w historiografii zagad­ nień. Dzięki temu uczestnicy sesji mieli możliwość wysłuchania oryginalnych referatów. W sekcji pierwszej prezentację referatów rozpoczął dr Jan Trynkowski (Warszawa) wystąpie­ niem poświęconym postaci księdza kapucyna Elizeusza Głębockiego z Uściługa, który przez kilkadziesiąt lat wędrował po Syberii, niosąc zesłańcom opiekę duchową i słowa zbawienia. Zmarł w 1798 r. w Tobolsku. Wystąpienie ks. mgr. Andrieja Maslennikowa SJ (Nowosybirsk) zostało poświęcone historii Kościoła katolickiego na Syberii Zachodniej w latach 1812-1900. Referent zwrócił w nim uwagę słuchaczy na zasięg terytorialny parafii na tym terenie, na budowle sakralne i na skład narodowy wiernych. Omówił te kwestie na konkretnych przykładach, cytując ciekawy materiał archiwalny. Mgr Bazyli Chaniewicz (Tomsk), na podstawie świadectw pisanych: publicystyki i wspom­ nień, przygotował interesującą analizę, która dotyczyła tomskich katolików w kontekście kontaktów polsko-syberyjskich ( X V I I I - X X w.). Nie zabrakło w niej również elementów ukazu­ jących drogi życiowe katolików, zawartych w unikalnych materiałach źródłowych. �278 KRONIKA Kolejni mówcy: prof, dr hab. Zbigniew J. Wójcik, dr Eugeniusz Niebelski (Lublin), dr Irina Nikołajewna Nikulina (Barnaul), dr Anna Maria Stogowska (Archiwum Państwowe w Płocku), ks. prof, dr hab. Franciszek M . Rosiński, poświęcili swoje wystąpienia księżom zesłanym na Syberię po 1863 r. Ukazali oni sylwetki pamiętnikarzy, kapłanów z guberni płockiej, a także fundamentalne znaczenie pionierskiej pracy księży przebywających w Ałtaju i rolę misji fran­ ciszkańskiej na Sachalinie. Zwrócili uwagę słuchaczy na walory poznawcze i etyczne wykorzy­ stanych dokumentów. Doskonała znajomość podjętych przez nich zagadnień pozwoliła im na ocenę wiarygodności prezentowanych przekazów. Z przedstawioną powyżej problematyką świetnie korespondował materiał przygotowany przez znakomitego badacza i znawcę dziejów Syberii - dr. Antoniego Kuczyńskiego. Zebrane przez niego źródła i literatura pozwoliły na nowo odczytać wspomnienia księdza Mikołaja Kulaszyńskiego, przebywającego w miejscowości Tunki. Prawdopodobnie już w końcu 1863 r. ks. Kulaszyński został skazany na osiedlenie się na Syberii. Początkowo przebywał w guberni krasnojarskiej, a od 1865 lub 1866 r. w Tunki. Następnie mgr Sergiusz Wincenty Fiel, wiceprezes ds. Polonii Syberii i Dalekiego Wschodu (Kongres Polaków w Rosji), w interesujący sposób przybliżył zebranym rolę polskiego kościoła parafialnego w Tiumeniu. Zaprezentował przy tym ciekawe materiały (m.in. film na taśmie video) poświęcone powstawaniu parafii w Tiumeniu. Obrady w sekcji pierwszej, w dniu 27 czerwca, zakończyły się wystąpieniem dr Niny Andriejewny Jakowlewny (Barnaul). Ciekawie zaprezento­ wała ona historię Kościoła katolickiego w Barnaule w początkach X X w. Spotkanie w sekcji drugiej rozpoczął dr Mariusz Korzeniowski (UMCS), który przedstawił rolę duchowieństwa rzymskokatolickiego w akcji pomocy uchodźcom polskim na Syberii w latach I wojny światowej. Omówił angażowanie się księży katolickich do pracy duszpasterskiej i ich posługę kapłańską na Syberii w lokalnych parafiach. Na konkretnych przykładach przekonywał on, że działalność polskich księży - jeńców uchroniła skazanych od demoralizacji, dawała pozytywne rezultaty w postaci zachowania wiary Ojców i nadziei Polaków na powrót do Ojczyzny. Referat dr Heleny Owsiany (Warszawa) poświęcony był m.in. trudnej sytuacji duchownych katolickich, przebywających w więzieniach i na zesłaniu w Imperium Rosyjskim i Rosji Radziec­ kiej w latach 1914-1921, mgr Ida Zaikina (Moskwa) omówiła natomiast działalność Delegatury PCK w Moskwie na rzecz duchowieństwa katolickiego, skazanego na pobyt w łagrach syberyj­ skich (1926-1937). Ks. prof, dr hab. Roman Dzwonkowski SAC (KUL) zaprezentował zagadnienie misji, jaką mieli do spełnienia księża katoliccy, przebywający w łagrach. Dr Jerzy Grabiński (Warszawa) podjął się prezentacji oryginalnego tematu: „Od Archangielska do Irkucka. Martyrologium duchowieństwa białoruskiego w X X w." Z wielkim zainteresowaniem zebrani wysłuchali wystą­ pienia prof. dr. hab. Albina Głowackiego (Uniwersytet Łódzki), który w ciekawy sposób przed­ stawił politykę Związku Patriotów Polskich w ZSRR wobec spraw wiary i religii. Rozpoczął on od zaprezentowania politycznych uwarunkowań działalności ZPP w latach I I wojny światowej. Następnie wskazał, w jakim zakresie problematyka religii znalazła odbicie w oficjalnych doku­ mentach instancji ZPP szczebla centralnego i terenowego. Bodaj najwięcej uwagi poświęcił przykładom obecności elementów życia religijnego w pracy dydaktycznej i wychowawczej placówek oświatowo-opiekuńczych dla dzieci polskich w ZSRR. W kolejnych wystąpieniach dominowały zagadnienia obejmujące szeroko rozumianą pro­ blematykę życia religijnego polskich zesłańców w latach I I wojny światowej. Mówcy, m.in. dr Aleksander Srebrakowski (Uniwersytet Wrocławski), mgr Przemysław Nagel (Kraków), podkreślali, że świeccy przejmowali rolę księży, a wyjątkowo silnie kultywowały swoje wyznanie kobiety. Szczególnie zaznaczono rolę wiary w przetrwaniu na zesłaniu i w obozach. Dr Małgorzata Ruchniewicz (Uniwersytet Wrocławski) w swoim referacie wiele uwagi po­ święciła postępującej dehumanizacji życia polskich łagierników i zesłańców. Prof. dr hab. Jerzy Supady (Akademia Medyczna w Łodzi) omówił posługi religijne księży więzionych w łagrach sowieckich i prowadzoną przez nich pracę duszpasterską (na tle warun- �KRONIKA 279 ków panujących na Syberii). Wspomniał również o gromadzonych przez księży zbiorach etnograficzno-antropologicznych. Obrady w sekcji drugiej, w dniu 27 czerwca, zakończyła mgr Olga Podborska (Krasnojarsk). Przedstawiła ona krótką informację o materiałach archiwalnych na temat pobytu ks. Waltera Ciszka SJ w łagrach ZSRR. Wieczór uświetnił panel z udziałem księży pracujących na Syberii i symboliczne sadzenie drzew, upamiętniających spotkanie uczonych w Krzydlinie Małej. W dniu 28 czerwca wspólne obrady obu sekcji rozpoczął mgr Bazyli Chaniewicz, prezen­ tując referat poświęcony katolickiej społeczności Tomska w drugiej połowie X I X w. i postaci księdza Walerego Gromadzkiego, skazanego w 1861 r. na osiedlenie na Syberii. Ks. Gromadzki przebywał w Omsku, a następnie w Tomsku. Założył Towarzystwo Dobroczynności. Opiekował się tamtejszymi katolikami. Kolejny referent, prof, dr hab. Bolesław Szostakowicz, zaprezentował kilka nieznanych do­ kumentów archiwalnych, informujących o księdzu Krzysztofie Marii Szwermickim (1812-1894), proboszczu parafii katolickiej w Irkucku. W skrócie przedstawił jego losy (w 1832 r. ksiądz założył habit zakonny marianów) i aktywną działalność polityczną, która doprowadziła go do skazania na bezterminową katorgę na Syberii, zamienioną na zamieszkanie w guberni irkuckiej pod dozorem policyjnym. Wspomniał też, że od października 1855 r. ks. Szwermicki pełnił obo­ wiązki proboszcza irkuckiego. Nie pominął także faktu, iż duchowny ten został mianowany przez papieża Leona X I I I misjonarzem apostolskim całej Syberii. Nie zabrakło również informacji, przygotowanej na podstawie unikalnej korespondencji przez mgr Adriannę Kurowską z Uniwersytetu Wrocławskiego, poświęconej postaci franciszkanina Maurusa Klugi i jego misyjnej posłudze na Syberii i w Charbinie. M . Kluga rozpoczął swą dzia­ łalność misyjną w 1912 r. w Chinach, a następnie objął nią także ludność zamieszkującą tereny północnej Syberii. Na szczególne podkreślenie zasługuje przedstawienie roli Kościoła katolickiego jako czyn­ nika integracji polskiej diaspory na Syberii w pierwszej połowie X I X w. (referat mgr Renaty Opłakańskiej z Abakanu). Mgr Lilianna Światek (Uniwersytet Łódzki) zwróciła uwagę na problematykę religijną, obecną w zesłańczym dzienniku Marii Duniec. Ma on bezcenną wartość dla badaczy skomplikowanych losów obywateli polskich po 17 września 1939 г., opisywane w nim kwestie były bowiem odnoto­ wywane na bieżąco, a nie po upływie wielu lat, kiedy to pamięć ludzka bywa zazwyczaj zawodna. Dr Daniel Boćkowski (Warszawa) omówił trudną rolę matki na zesłaniu. Na konkretnych przykładach referent przekonywał, że wiara w Boga była dla zesłańców otuchą, pociechą, na­ dzieją na odmianę losu i duchowym ukojeniem. Mgr Agata Wiśniewska (Warszawa) przedstawiła tożsamość narodową mieszkańców Wierszyny na Syberii na podstawie niezwykle interesującego materiału etnograficznego. W swoim wystąpie­ niu skupiła się na dwóch aspektach: roli i znaczeniu Kościoła oraz wyznania katolickiego. Dr Marcin Soska (Warszawa) scharakteryzował odradzanie się Kościoła katolickiego w Wierszynie, Usolu Syberyjskim i Angarsku. Pobyt na tych terenach w roli katechety pozwolił mu na zaprezentowanie unikalnych materiałów zdjęciowych. Referat mgr. Marka Koprowskiego (Częstochowa) dotyczył dziejów parafii w Błagowieszczeńsku. Jerzy Badura (Krasnojarsk) zaprezentował informacje o Kościele w Krasnojarskim Kraju, gdzie w latach 1992-2000 powstało 40 wspólnot parafialnych, z których jednak tylko 29 ma udokumentowaną działalność. Praca w charakterze katechetki ułatwiła mgr Annie Czerwonce poznanie losów Kościoła na Syberii. Zostały one przedstawione przez nią na przykładzie parafii w Bijsku. Parafię tę zareje­ strowano dopiero w 1998 r. W tym samym roku odrodziła się tam struktura Kościoła katolickiego. Referentka zauważyła, iż omawiana parafia to nie tylko Bijsk, ale również tereny położone w promieniu ok. 200 km od niego. Duże odległości sprawiają, że spośród wszystkich parafian �280 KRONIKA zaledwie ok. 30 osób systematycznie uczęszcza do kościoła. Poświęcenie i głęboka wiara wyjaś­ niają decyzje wyjazdu na odległe tereny Syberii w roli katechetów. Codzienna obecność na tych terenach i żywe relacje pozwalają dostrzec zachodzące zmiany we wzajemnych kontaktach polsko-syberyj skich. * Wielu z nas kojarzy Syberię z łagrami, zesłaniami, cierpieniami, nędzą i męką milionów ludzi. Omawiana konferencja - miejmy nadzieję - pozwoliła nieco zmienić ten wizerunek, z pewnością zaś wniosła do obrazu Syberii nowy, istotny element: obecność i rolę Kościoła katolickiego. Uważam, iż istnieje uzasadniona potrzeba organizowania spotkań, które pomogą wyelimino­ wać tkwiące w nas stereotypy, pozwolą uważnie przyjrzeć się problemom, troskom i bolączkom mieszkańców rozległego terytorium byłego ZSRR - państwa, w którym religia katolicka przez wiele lat była prześladowana. Jednak wiara i religia trwały, mocno zakorzenione w społeczeństwie radzieckim. Nie wolno było jednak uczciwie o nich pisać, ani publicznie rozmawiać. Należy więc docenić współczesne zabiegi, mające na celu powstawanie i rejestrowanie nowych parafii, a także odradzanie się wzajemnych kontaktów polsko-syberyj skich. Okazuje się, że nawet ogromne odległości nie stanowią przeszkody w podejmowaniu działań w tym kierunku. Tłumaczy to chociażby fakt pokonania przez wielu uczestników omówionego spotkania naukowego tysięcy kilometrów i dotarcie przez nich do Polski. Wszyscy, którzy byli uczestnikami tej interesującej konferencji, zapowiedzieli kontynuację podjętej w Krzydlinie Małej problematyki. Pozostaje nam życzyć sobie kolejnych takich uda­ nych spotkań w jeszcze liczniejszym gronie. Lilianna Światek WYSTAWA „GRODNO I WOŁKOWYSK W I I RZECZYPOSPOLITEJ" W M U Z E U M ETNOGRAFICZNYM W GDAŃSKU OLIWIE, 12 LIPCA - 31 PAŹDZIERNIKA 2001 A U T O R K A SCENARIUSZA WYSTAWY: W I K T O R I A B L A C H A R S K A , A U T O R K A ARANŻACJI PLASTYCZNEJ: H A N N A BŁASZKOWSKA-GREGOR Wystawa „Grodno i Wołkowysk w I I Rzeczypospolitej" stanowiła kolejną propozycję M u ­ zeum Etnograficznego (Oddziału Muzeum Narodowego w Gdańsku) w cieszącym się dużą popularnością cyklu „Podróże sentymentalne po dawnych kresach". Celem wystawy było poka­ zanie wizerunków Grodna i Wołkowyska w okresie międzywojennym oraz przybliżenie życia i działalności mieszkańców tych kresowych miast dawnego województwa białostockiego. Wystawa prawie w całości powstała z pamiątek i zbiorów prywatnych grodnian i wołkowyszczan, osiedlonych po I I wojnie światowej w Trójmieście, Elblągu, Toruniu, Krakowie i w War­ szawie. Na wystawie zgromadzonych zostało około 600 obiektów pochodzących od 90 osób. Ekspozycja zorganizowana została przy współudziale Stowarzyszenia Przyjaciół Ziemi Grodzień­ skiej i Wileńskiej z siedzibą w Gniewie, Stowarzyszenia Grodnian im. Elizy Orzeszkowej w Warszawie, Stowarzyszenia Rodzin Ziemi Wołkowyskiej w Gdańsku oraz Oddziału Pomor­ skiego Stowarzyszenia „Wspólnota Polska". Podzielona na dwie części wystawa, w podobnym ujęciu przedstawiała sylwetkę międzywo­ jennego Grodna i Wołkowyska - dwóch sąsiadujących ze sobą miast dawnego województwa białostockiego. Zaprezentowane mapy umiejscawiały oba miasta na terytorium I I Rzeczypospoli­ tej. Na wystawie pokazana została też niemiecka mapa sztabowa, obejmująca teren od Grodna do Wołkowyska, z okresu I wojny światowej (1915 г.), z polskim nazewnictwem miejscowości. Plany miast ukazywały nazwy i rozmieszczenie ulic. Panoramy miast i widokówki oddawały wygląd obu miejscowości. Utrwaleni przez fotografów mieszkańcy przechadzający się po Grod­ nie czy Wołkowysku, kąpiący się w Niemnie czy Wołkowyi, uprawiający sporty, biorący udział �KRONIKA 281 w uroczystościach ożywili ulice miast. Te reportażowe zdjęcia wiele mówiły o dniu codziennym i świątecznym ich mieszkańców. Najwięcej pamiątek związanych było ze szkolnictwem w obu miastach. Na wystawie wyeksponowane zostały dwa sztandary szkolne: jeden z Grodna i jeden z Wołkowyska. Niezwykle wzruszającą historię posiada sztandar szkoły powszechnej nr 4 w Wołkowysku, który zanim znalazł się w Polsce przeszedł wraz z rodziną Szarejków całą gehennę zesłania i przejechał tysiące kilometrów z Polski do Kazachstanu i z powrotem. Tę nie­ codzienną historię szczególnie odnotowaliśmy na naszej wystawie, tym samym oddając po latach hołd woźnej szkoły - Marii Szarejko, która ocaliła sztandar. Na co dzień sztandar przechowy­ wany jest jako wyjątkowa pamiątka w rodzinie Szarejków w Krakowie. Dopiero po raz drugi udostępniony był publiczności. Zagadnienia związane ze szkolnictwem zilustrowane zostały nie tylko poprzez fotografie, ale również świadectwa, zeszyty, podręczniki szkolne, pamiętniki uczniów, legitymacje, tarcze, dyplomy. Znajdujące się na planszach fotografie zbiorowe sprawiały, iż zwiedzający często odnajdywali na nich siebie, swoich bliskich i znajomych. Po raz pierwszy na wystawie zaprezentowano rysunki Józefa Wanatowskiego - nauczyciela rysunku w Pań­ stwowym Gimnazjum Męskim im. Adama Mickiewicza w Grodnie, wśród których znalazły się także karykatury nauczycieli szkół grodzieńskich. Ściśle związane ze szkolnictwem sprawy har­ cerstwa ukazano poprzez kroniki, legitymacje, znaczki i krajki harcerskie, fotografie drużyn i znanych harcerzy. Oprócz szkolnictwa niebagatelną rolę w życiu obu miast odgrywało wojsko, które również na wystawie zaprezentowano. Na fotografiach zobaczyć można było postacie generałów z Dowódz­ twa Okręgu Korpusu nr III: Aleksandra Liwinowicza, Franciszka Kleeberga, Michała Karaszewicza-Tokarzewskiego, Józefa Olszyny-Wilczyńskiego. Odnotowany został 76 Lidzki Pułk Piechoty im. Ludwika Narbutta, 81 Pułk Strzelców Grodzieńskich im. Króla Stefana Batorego, z jego dowódcą płk. Stanisławem Maczkiem. Zaakcentowany na wystawie został słynny 3 Pułk Strzelców Konnych w Wołkowysku. Istniejące w Krakowie Koło Żołnierzy 3 PSK umożliwiło prezentację autentycznego munduru jednego ze strzelców - wachmistrza Tadeusza Orłowskiego. Na wystawie znalazły się także broszury poświęcone pułkowi, fotografie, odznaka pułkowa oraz „żurawiejka" na jego temat, zaczynająca się od słów „Słabi w szabli, mocni w pysku, to są strzelcy z Wołkowy­ ska..." Kolejny wątek wystawy przedstawiał znaczenie duchowieństwa w życiu obu miast. Wielu pracujących w Grodnie i Wołkowysku duchownych wyróżniało się społeczną i patriotyczną działalnością. W kościele franciszkańskim w Grodnie działał w latach 1922-1927 św. Maksymilian Kolbe, wydający pismo Rycerz Niepokalanej. Franciszkaninem, objętym później procesem beatyfi­ kacyjnym, był też o. Melchior Fordon. W Grodnie urodził się Henryk Hlebowicz - niezapomniany duszpasterz akademicki, uznany za błogosławionego. Działał tu również ksiądz Franciszek Hrynkiewicz pełniący obowiązki prefekta w szkole powszechnej ss. Nazaretanek i w Państwowym Gimnazjum Męskim im. Adama Mickiewicza. Dla dobra szkolnictwa grodzieńskiego wielce zasłu­ żył się ksiądz kanonik Antoni Kuryłłowicz (1876-1954). Dzięki temu, że rodzina ks. Antoniego Kuryłłowicza po wojnie zamieszkała w Gdańsku, przechowując po nim wiele rodzinnych pamiątek, postać tego społecznika w znacznej mierze odnotowana została na wystawie. Wśród pamiątek po księdzu znalazły się obrazy malowane przez wileńską malarkę - Łucję Bałzukiewicz, które wisiały w apartamencie księdza w klasztorze bernardyńskim. Po raz pierwszy zaprezentowane one zostały szerokiej publiczności. Jeden z jej obrazów, z 1912 roku, przedstawia wnętrze mieszkania księdza. Na namalowanej przez artystkę kanapie księdza widnieje poduszka z orłem w koronie. Poduszka ta w dobrym stanie przetrwała do dzisiaj w rodzinie księdza i j ą także można było oglądać na wystawie. Ksiądz kanonik, będący jednocześnie prezesem Polskiej Macierzy Szkolnej, dyrektorem i założycielem szkoły powszechnej, tzw. bernardyńskiej, za liczne swoje zasługi w działalności społecznej odznaczony został w 1938 roku Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Niestety, medal nie zachował się, na wystawie zaprezentowano jedynie oryginalny dyplom odzna­ czenia. Pokazywane na wystawie albumy przygotowywane przez uczennice szkoły dla księdza z okazji jego jubileuszy tak wiele mówiły o szkole w jej codzienności i dniu świątecznym. Stanowić mogą znakomity materiał do badań szkolnictwa grodzieńskiego. Doskonałe fotografie Mikołaja Rubinszteina ukazywały portret szkoły, uczennic, grona pedagogicznego, sceny z przedstawień �282 KRONIKA teatralnych, regularnie wystawianych w szkole. Nas dzisiaj zaskakują niezwykle misterne, wyko­ nane z artyzmem rysunki, którymi uczennice dekorowały album. W Wołkowysku natomiast wybit­ ną postacią wśród duchownych był ksiądz dziekan Bolesław Sperski (1871-1949), gorący patriota i społecznik, jeden z założycieli Tygodnika Wołkowyskiego, którego postać również zasygnalizowa­ liśmy poprzez fotografie i dokumenty przez niego podpisane. Na wystawie obejrzeć można było przedwojenne publikacje i przewodniki po Grodnie i okoli­ cach, oryginalne gazety z okresu międzywojennego, afisze teatralne, programy kin, reklamy firm istniejących w Grodnie i Wołkowysku - tak wiele mówiące o życiu gospodarczym obu miast. Ory­ ginalne wyroby fabryk grodzieńskich zaprezentowane zostały poprzez meble z Fabryki Dykty Braci Braun w Grodnie, użyczone przez rodzinę Skinderów, oraz skórzane oprawy albumów i no­ tesów z Niemeńskiej Fabryki Wyrobów Artystycznych, Skórzanych, Reklamowych i Biurowych. Obok emblematów i reklam sklepu obuwniczego Braci Borsukiewiczów z Grodna znalazł się też na wystawie ich autentyczny wyrób w postaci czarnych atlasowych pantofelków, tzw. prunelków. Wśród innych elementów stroju znalazły się mankiety i muszki męskie oraz getry męskie zakładane na pantofle. Dzięki temu, iż córka znanego grodzieńskiego cukiernika - Leonarda Szypowskiego, mieszkająca obecnie w Gdyni, wypożyczyła na wystawę rodzinne pamiątki również i jego postać zaistniała na wystawie. W części dotyczącej Wołkowyska, obok fotografii prezentującej cementow­ nię z Rosi, obejrzeć też można było oryginalną cegłę przywiezioną stamtąd. Oprócz autentycznych pamiątek pochodzących z okresu międzywojennego na wystawie obej­ rzeć też można było artystycznie odtworzone wizerunki ziemi grodzieńskiej i wołkowyskiej. Grodno dodatkowo przybliżały znajdujące się na wystawie akwarele Witolda Kołbana. Urodzony w 1935 roku w Grodnie, a mieszkający obecnie w Tychach, artysta - po latach i po podróży w swoje rodzinne strony w 1994 roku - postanowił stworzyć portret miasta swojego dzieciństwa. Podróż po przeszło 50 latach w rodzinne strony dostarczyła artyście wielu wzruszeń i stanowiła źródło inspiracji. Akwarele zaprezentował po raz pierwszy w tyskiej galerii w 1996 roku. W folde­ rze do wystawy autor prezentowanych prac napisał: „Pamiętałem to miasto z zielonych zaułków, zadbanych, tajemniczych uliczek, zachwycających kościołów i niepowtarzalnej polskiej atmosfery. Postanowiłem stworzyć portret miasta - mojego - znanego mi z wczesnych lat młodzieńczych. Korzystałem z pamięci dziecka wychowanego w miłości do rodzinnego kraju, do ojczystej mowy i kultury. Spróbowałem namalować pejzaże lat dziecinnych, podpierając się starymi fotografiami, rycinami, opowieściami mieszkańców i własną miłością do tego wspaniałego grodu." Podobnie odtworzony obraz ziemi wołkowyskiej został na wystawie ukazany poprzez rysunki Witolda Karpyzy. Urodzony w 1913 roku w Zieleniowcach (pow. wołkowyski) Karpyza, obecnie emerytowany nauczyciel mieszkający w Gorzowie Wlkp., jest niestrudzonym popularyzatorem ziemi wołkowyskiej. Jest autorem licznych opracowań dotyczących powiatu wołkowyskiego. Wybrane obiekty architektoniczne regionu umieścił na około 100 rysunkach. Umiejętność ryso­ wania posiadł uczęszczając do Rysunkowego Ogniska Liceum Krzemienieckiego. Rysunki po­ wstały podczas wycieczek, a także z pamięci i starych fotografii. Zainteresowani historią mogli znaleźć na jego rysunkach źródło informacji o Kresach, inni mogli podziwiać różnorodność archi­ tektury ziemi wołkowyskiej wielokulturowego regionu zamieszkiwanego przez Polaków, Rosjan, Białorusinów, Żydów, Tatarów. Dzisiaj wiele przedstawionych przez Witolda Karpyzę obiektów już nie istnieje. Pozostały tylko cieniem w pamięci, mglistym wspomnieniem. Rysunki Kapryzy poprowadzone subtelną kreską wydobywają je z tej mglistości. Dzięki nim świat dawnych dwor­ ków, bożnic, kościołów, cerkwi, meczetów okolic Wołkowyska ocalony został od zapomnienia. Wystawę można było zwiedzać słuchając nagrań autentycznych pieśni polskich, wykonywa­ nych współcześnie przez Polaków na Białorusi. Wystawa wzruszała, przypominała, jak również wypełniała lukę w naszej edukacji, dotyczącą tego terenu i okresu. Ekspozycję w Oliwie zwie­ dziło ponad 3000 osób, pozostawiając często ślad swojego wzruszenia i uznania dla wystawy w księdze wpisów. Wystawie towarzyszył katalog pod tym samym tytułem. Wiktoria Blacharska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7815eabb20123a25098281feb4fae5ef.pdf 7a60382e4d3d0ace7ea1f0c5a3b986c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4861 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Subject The topic of the resource Kurpie - sztuka ludowa estetyka ludowa światopogląd artystyczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4510 Title A name given to the resource Światopogląd artystyczny ludności wiejskiej w świetle studiów nad kulturą Kurpiowszczyzny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.3-4; s.139-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki ŚWIATOPOGLĄD W ŚWIETLE ARTYSTYCZNY STUDIÓW NAD LUDNOŚCI KULTURA WIEJSKIEJ KURPIOWSZCZYZNY „Pola ło już nienawidzę. Dla mnie pole ło już ostatnia rzecz..." Dziś n a K u r p i o w s z c z y ź n i e w y p o w i e d z i zdarza się o samej słyszeć natury. sądów A l e różnią estetycznych, w im też opinie się o n e z a s a d n i c z o których Poddając o t a k i e j treści Towarzyszą z i e m i k u r p i o w s k i e j , o j e j k r a j o b r a z i e , o pięk­ nie tutejszej tych często. podstawą od silnego kultury, wych się ciśnieniu teorii sztuki nazwisk), świadczeniach tecznie badawczych, rozbudowanej szczególnie dzaj rozumieć z a s a d n i c z e gospodarstwa, wem tłustość 1 czerstwość. Antyrolnicze „widzenie świata" wiąże się na t y m t e r e n i e z c z a s e m n a j n o w s z y m , z p o k o l e n i e m k t ó r e miało możliwości korzystania szechnej całego tym i Przed byłaby roztoczyły się oświaty szans, w pow­ jakie wyniku przed rewolucji kraju. kilkudziesięciu za dobrodziejstw splotu życiowych pokoleniem społecznej w z laty przeniewierstwo powszechnych w tym niechęć — brak zainteresowań tycznym. postaw Na wcześ­ łoniło naszym się w niej...? A n d r z e j K a c z y ń s k i — rzeźbiarz z 2. poł. X I X w . poszukiwania z nielicznych którym mian jednym zawód n i e r o l n i c z y u majstrów szkolony organmajster bogorobów w rodzinnego (a w udało się Warszawie. potem jeden zdobyć Jako w y ­ z naczelnych t y c h stronach) nie wrócił z W a r s z a w y Jeglijowca. Osiadł w innej wsi i do zmienił Nie starając się rozpoznać zbiorowości wpływających które przez zbiorowość mamy szanse przekonaniu ności spraw, do dziś Od rozważania do co okazuje Nasze stworzył się w żywym, Ale się już nauce możliwym wreszcie do twórczości. że „właściwą niepełna 1033 p o z y c j i z światopoglądem zainteresowań twórcami NIEKONWENCJONALNI, są się z ludzie stylu NIEZALEŻNI. (konstruktywnie!), subiektywni szerokie badań — Są oni sztuki historycznych) Rozwijający rozwiązywania logicznej kierunek t y c h zagadnień w określonych procesów umysłu (względnie i się sprawom. U nas głośne p r a c e Zarówno głównie twórców i w badaniach rozpraw Sobeskiego, twórczości analizy całości twórczości badaniach samej psycho­ organizacji XX w. Dlatego też włączenia do U zainteresowań j a k jego poprzedników, odnosiły nurtu na Bystroń, k t ó r y w mienność w tezę o (można znaczeniu niefiguratywnych, użytych pierwsze Jan czy artystów środkków ludowego Bystronia, od­ ludowych w wyraża w y r a z o w y c h , choćby n a w e t asemantycznych), a nie, j a k t y c z n y s t o s u n e k d o świata. M o ż n a b y s k w a p l i w i e oprzeć się ,na t y c h w n i o s k a c h . D o s z l i formalnych. Drevdahl, Kerr, M a c K i n n o n , Peck, Parloff, m a n , Shannon, V a n Zelst. Niestety, man s t w i e r d z i l i , że dla spraw jeden nie z istnienia badanej oznaczenie 1033 n a j n o w s z y c h „twórcy ludowego" Stanisława nie A 2 odpowiada delowe twórcy ekonomicznych... . dowód Barron, modelu przez zatem mamy rzeczywistości. (tak w przeszłości, do „lasów". wzór Mo­ cechach J a k w i a d o m o , Bystroń p o z o s t a w a ł p o d s i l n y m i w p ł y ­ wami mitym f r a n c u s k i e j szkoły znawcą związanych że p r z e z kultury z życiem tego socjologicznej. Był l u d o w e j , zagadnień wsi. Nie właśnie jest uczonego więc sprawa też znako­ społecznych przypadkiem, światopoglądu artystycznego została p o d d a n a i s t o t n e j k o r e k c i e — z w r ó ­ wynikające cenia na osobowości c ó w , n a i c h społeczne u w a r u n k o w a n i e i o s t a t e c z n i e ( m o ­ jak i n i e miała ekonomicznych, n i e stworzyłaby jeszcze którego twórczej, nie przystaje gdyby zainteresowania twórcy, prac, Bakułowa, Roe, Ross- M a c K i n n o n i Ross- mają nas osobowości Blatt, się określonym t w i e r d z i l i niektórzy k o n t y n u a t o r z y j e g o tezy, w do n i c h : pracy ludowej, odmiennego, Według este­ Stanisław kultury b y dziś dodać — pozornie próby ludowej sztuki się badaczy istnieniu światopoglądu ich na czasie p o ogłoszeniu wśród 4 i este­ wysuwa artystycznego . treści d z i e ł dotyczące twórczości przez filozofów niedługim pierwszy światopoglądu stanowiły artystycznej czoło do ludowej. postęp zdobytych sformułował się oficjalnego a r t y s t y c z n e j , to n i e opierano duży są 3 artystycznej badań nas ukazuje Sobeskiego . niemieckiej, twórczości do poświęconych t y m tych Michała nauki głównie skłaniał badania początkach rozwinięciem kręgu i W filozoficzne prace z zbiorowości, obszernych od­ rozpatrywania o p a r c i u o s t u d i a cech twórczych artystycznego. się s p o r a l i c z b a witalni, zainteresowania to w y ­ na s z e r o k i m t l e psychologiczny niemieckiej, doświadczeń STANOW­ artys­ zagadnienie zaś tyków. stanąć n a — towarzy­ nauce europejskiej, zgoła anglosaskiej dowiadujemy CZY, mają badań n a m służy h i s t o r i a naukowym ludowego. Sobeskiego, „wiodącego", entuzjastyczni, powodzeniem tych narodowego stylu temu lub przyporządkowujemy I przeło­ s z t u k i o d końca X I X w . w się n a m w y ­ odnaleźliśmy ona myślenie a więc kiedy że naszej Można nad per­ ( e l i t a r n e g o ) . Jeśli n a w e t f o r m u ł o w a n o p o g l ą d y nurtu krytyczni któremu Niedosziwina. Sięgamy psychologii na z niechaj międzywojennym l o k a l n y c h stylów istoty Współczesne przodującej W u n d t , W o l f f l i n , a b y z czasem stanowisku żywot­ przedmiot, rozwijają zrozumieliśmy, interpretację", fałszywa. Polsce. małe moim fenomenem grupy to — w uwagę. półwiecza zrozumienia. że coś w danej człowieka, 1 doniosłych z artystycznej nad zjawiskiem poznania, daje, ludowej poświęcić przeszło przekonań są m o r a l n i e wielu światopoglądzie działalności chciałbym oceniane związanych sztuki w ogółu na te zachowania rozumienia przeobrażenia polu gruncie psychicznych nazwisko. jesteśmy zastanowienie ludowym okresie — był badań, przekonań. z własnych przemyśleń, n i e - niegdyś nas do­ t y m dosta­ szyć b ę d z i e hasło „ a k t u a l n e " , że s z t u k a t o ś w i a t o p o g l ą d . uznana jeszcze u przy ideologicznych musi Przypomnieniu świato­ oryginalnych bazy nauce się j e d n a k zaczętych rozwoju magii z m i a n y poglądów p o d w p ł y ­ ciągłości. P r z y k ł a d e m pola A nawet manentnym rezygnowaniem kończenie na zmienność w teorii tylko n i e mając własnej na „historycznych nieuszanowanie środowisku. do podatni m ó w " . Budzić też ukształtowanych przeżycia musiało być z a w s z e : p o l e , p l o n , r ó w n i n a , u r o ­ i rozwój, „wszelka przydatność" d l a światowych (albo obecnie). zainteresowań uwagi glibyśmy egzogeniczne powiedzieć) cechy semantyczną osobowości stronę twór­ twórczości artystycznej. Bystroń n i e rozwinął szerzej swych poglądów. N a j 239 �prawdopodobniej pełniejszego nad wychodził ujęcia określonymi ty, nikt u sferami nas z założenia, problemu nie są życia że warunkiem szczegółowe badania społecznego w s i . N i e s t e ­ próbował rozwinąć tego kierunku zwolennik kierunku poszukiwań. Eugeniusz Frankowski kulturowohistorycznego nienie światopoglądu nych. Kontynuował szych nie — w jako etnologii od strony tym samym — ujmował cech zagad­ antropopsychicz- założenia wcześniej­ s t a n o w i s k , w których kładziono n a c i s k n a p o z n a ­ cech endogenicznych sługiwał chiczny", mość", ,,nakaz „zmroki zmysłowe". ogólnych tury w się o k r e ś l e n i a m i : i wewnętrzny", Określenia te postępu", k r y c i e na tej drodze twórców środowiska swoistościach o jemy w nych spostrzeżeń. pracach omawianego świado­ skojarzenia próbom tłumaczenia służyły „rzeczników kul­ Oczywiście, wy­ twórców . n odmienności w c e c h a c h mniej ludowego życia było tego Frankowskiego Służyć osobowych niemożliwe. środowiska wiele one Po­ psy­ „utajone artystycznych czyli twórców. mechanizm „spotęgowana podświadomości", predyspozycji jej osobowości „specyficzny niezwykle mogą przedmiotu. Wskazywał Nie­ znajdu­ dalszej waż­ analizie on n p . na „zwartą skalę życia l u d u " , n a j e g o z w i ą z e k z naturą, m a n i f e s t u ­ jący się w wiąc o obrzędowości i twórczości „mechanizmie" rotwiązań formalnych, magań. P r z y j m o w a n e wskazywał swoim cemu u k o j e n i a psychicznego, wewnętrznym odzwierciedlają do h a r m o n i j n e g o Pod koniec dziestych w na ładem swoistość jednostki i lat dwudziestych pracach — Piwockiego i na początku i wypowiedziach Władysława tyki Podlachy, wych nie wzbogaciły widzenia oraz rozwiązania wynik ludowego w innych wielu dowych. jako to Na ważne ności dalszych (w dysput podstaw wych tów szym 140 do jako doby razie fragm.), pytanie właś­ Oto pytanie, do dziś ludowych Z artysty formalnych. do zasłu­ zbiorowości l u ­ stanowisko niedawna to o roli wyłoniło do z a g a d n i e n i a przyjmował, Chodziło poświęcił i Piwocki podjął wrażeń w z widzenia stawą jęcia stwierdzenia, widzenia, rzeczywistości abstrakcyj- Piwocki nieczność nie ludo­ o w ma artys­ najlep­ Dobrowolskiego wy- położy wistości świata, w czy i a artyku­ nie o jeśli społecznej doszedł wrażeń być zarazem o danego środo­ określane strukturą poglądów na uzasadniony zainteresowań nacisk różne czasem na k o ­ światopoglądem stosunku twórców do mogą rozpoznanie 3 wszystkim po­ osta­ Piwocki, (nie t y l k o „naturalną" ). Z „Zbadanie pod­ niektóre to wówczas bowiem nawet poznaniem godzić odmienności pozycji innymi, może to i struk­ wszyst­ monograficznym nawet Niemniej, Chodzi pełni społecznej. a przede dwu Sprawom do p e w n e g o s t o p n i a do j a k i c h uzupełnienia artystycznym, Piwocki próbę a n a l i z y czasu zastąpić słowy sfery że od t o było do dziś. co i n n y m i his­ dzie­ tych cennych teoretycznym Piwockiego. Wolfflinowskie struktury użył badań. opracowaniu zależnie Założenie aktualne i o n a została p r z e d e dyskutować, założeniem założeń jakich nas dys­ i „jak się t o niezwykle Zawarta Można ludzi (Wólfflin). różnych zainteresowań wiele okresu wykazanie zaś e t n o l o g i i u nas p i e r w s z ą ludu. samym tego teoretycznych. wyobrażeń-poglądów również istnieją­ interesującego przedmiocie imponującym drzeworytu. się autor wypowiedzi się artystów Polski, wspólnym łów tury określenia kierunków świadomości oczywiście z obszaru twierdzeń przez we z było warsztatowych szczególności lapidarne tym wiska, światopoglądu i dyscyplin kim świadomości oto oznaczenia być prowadzonych badaniach doświadczeń naukowych, w — teczne Dobrowolski Europy. czy badacze, do w dorobek uczonego dla Stanowisko jeszcze współczesnej cyplin zasługuje zasługą łączenia przedmiotu formalnych ludowej. uwagę Wielką konieczności rozwiązań było określania osobną uświadomione). sztuki abstrakcyjny. Na Piwockiego. je" które dążenie i rzeczy r e a l n i e artystów jeszcze się nosiło się l u b o d n o s i do s p r a w artystów Czy się a b s t r a k ­ cych. t o r i i s z t u k i . „ D l a c z e g o t a k się d z i e j e " fizycznych konsekwencjach pełni twórców sztuce. i w sztuce l u d o w e j , w j e j w ł a s n y m środowisku o d ­ określe­ formalnych). artystycznego p y t a n i e , nawiązujące w tych rozwiązaniach wyrażało wysiłku badaczy tle było przez u od pełnej do u z n a n i a w s z e l k i c h działaniach opraco­ pełniejsze i postulowania no­ z nich uwarunkowań. badaczy, udział podtrzymywane w zo­ rozstrzygnięte. takim zamierzone większość zain­ nowych (głównie przyjmowanych Ale w prowadziło I ogół nobilitacji cyjne oraz K s a - samym h i s t o r y c y , a także i n n i stanowisku żonej Jednym odbiegające n i e zostało o s t a t e c z n i e na snuć można w n i o s e k , że t o co n a m w y d a j e dziełach l u d o w y c h , są z a m i e r z o n e , zaprzątało uznawali wiele tym uświadomienia formalne, Wymienieni o poglądów rozwiązań ciwości rzeczy w stanowią (całość Mieczy­ artystycznym rzeczywistości stanu przyjmowanych W się badawczych. sposobu kicree trzy­ t y m czasie b a d a n i a p l a s ­ Zaistniały precyzowania ludowych które W 7 zadań П. 1, 2. Aleksandra Reich, słoma, bibułka kolorowa. głównie dotychczasowych światopoglądem analitycznych. możliwości program rozszerzony . ludowej wań — ludowym stał z n a c z n i e gromady e sztuki teresowań patrzą­ zaś (i t o j e s t sława G ę b a r o w i c z a , T a d e u s z a D o b r o w o l s k i e g o werego wy­ formalne, dostarczają a pośrednio pragnienie Mó­ określonych życia . różnych historyków się są t y l k o te rozwiązania które istotne) artystycznej. przyjmowania stosunku do r z e c z y ­ artysty otaczającej wistości społecznej, p o p r z e z treści z a w a r t e w go do rzeczy­ jego dzie- �le — pozwoli zaliczyć go bądź do twórców ludowych, bądź n i e l u d o w y c h " . Można znacznik w by t u jedynie odrębności n i m zawarte). wiem w dodać, stanowi Zresztą przypadku jest wyznaczników ciu funkcji w analizę życiu środowiska. Przez dłuższy szość dla badaczy nym poszukiwany tylko dzieło ludowej i mamy Albo­ możli­ odrębności w szeroko pojętą opar­ ich rolę nie międzywojennego znajdywała wniosków dostatecznego w specjalnie zgromadzić się n i e u d a . . 1 0 więk­ oparcia zgromadzo­ że takich Tymczasem po­ dla nie, zdobycie tania i nasz świat rozdarta najbardziej i od świata odsłoniło ludowych się wewnętrzne przed życie artystów, nami zo­ najgłębsze, tamtejszej wiejskiej w swej pierwszej w Ile jednak kosztowały zdania, trudu, nieraz ostrożnie Zdarzało te od z nim w ciągu wykradane 2 do że długich dziedziny... mozołu rzeźbiarza, godzin sobie dla laika z ust w i e j s k i c h a b y zdobyć góralskiego dopiero, zjednawszy ny niewypowiedzianego drobne, tak nieporadne się przecież, zwierzenie ile trawę starego, jakieś twórców. lakoniczne Gładysz na hali i kosił potem szedł z n i m , u z n o j o - budzenia języków, pracy, w nich wreszcie chwy­ ufności bezwzględna o t o są najważniejsze autorowi książce zakresie w przygotowa­ wznieść n a szczyty badania sztuki się czyn­ od razu naukowej ludowej..." twór­ Słowa 11 te pisał M o s z y ń s k i 30 l a t t e m u . A l e n i e utraciły w n i ­ czym swego swych te, i dzy jeśli 13 znaczenia. badań . której wczesny ludu, Dotyczy w szkic Udzieli Nie Seweryna Lubeckiego naszej poglądach i zarazem twórczość z do do artystyczna, ówczesnymi Gładysz zajął zującymi do s f e r y Chociaż niezwykle prrejawy wiedzy oraz estetycznej. się n a t o m i a s t wrażliwości sumiennie technicznej. roz­ jej od roz­ tendencjami poświęcił ideowej wie­ dziedziny, W starał się rozpoznać p r z e j a w y społecznej dziś kompendium najtrudniejszej ludowej nauce, o literaturze bezcennym wrażliwości już z a k r e s i e łoże w r a ż l i w o ś c i w Zgodnie w poznaniu magicznej). wyniki Książki ,2 dziedziny jest charakter. głównie i ona metodologicznymi szym są kulturze uzależniona i Gładysz d w u książkach . w uwagi Kazimierza unikalnym poznania Mieczysław opublikował pominąć późniejsze wój sztuki. im pozwoliły które zapamiętanie długoletnie czasu w s z e l k i c h a r k a n ó w serce, niki, zupełnie stała za zapisywaniu — estetycznych lająca zupełne z biegiem rozwiązywania j a w i ł o się dzieło niezwykłe... „ C z y t a j ą c j e g o [Gładysza — oddzie­ i entuzjazm, wierność w J . O.] książkę, o d c z u w a m y w y r a ź n i e , że zasłona się niej chłopstwa czości okresu m a t e r i a l e . F r a n k o w s k i stwierdził n a w e t , materiałów wy­ (treści t o dziś o c z y w i s t e . owej dzieł czas formułowanych że nie twórczości wość p o z n a n i a o Rozmiłowanie cgromny 9 uwagę mniej­ i pod­ (wierzeniowej, poglądami, praktycznej, nawią­ utylitarnej. udokumentował różne �Materiały, j a k i e i zgromadził Gładysz, są t a k szczegółowe, że w y m a g a ł y b y wienia. Łączy się Brak jest dzieła dokonanego z t y m jeszcze dotychczas Gładysza. krytyczne opinie na temat przyjętej przez autora, zgromadzonych dodatkowa jakiejkolwiek przez przy oceny krytycznej wprawdzie „metody pomocy omó­ trudność. Istnieją eksperymentalnej" niemniej jej obszerne o s o b n e g o zupełnie parnych nikt wyników dotychczas nie kwestionował. Gładysz w operowania obydwu mentacyjnym, i wspomnianych wyjątkowo obszernym ograniczył się pracach, do bardzo ostrożnych w n i o s k ó w . W s f o r m u ł o w a n i u wniosków wyręczył Kazimierz Moszyński. Moszyński otwiera roli rozważania znanymi o postępującym tystycznej w niższy spadku postać tym „Oczywiście n i e można twórczości znaczenie, silniejsze biorąc ogólnie niewątpliwie t e g o sądu stosować orientuje — w wielkim, zdobnictwa części k u l i ozdób Boas] niekiedy nawet ogromnym u niezliczonych ludów wszystkich ruchomych, najprzeróżniejszych w dopodobnym kunszcie zdobnictwo niezmiernym obfitym dekorowaniu 3 II. 3, 4. Czesława Konopkówna, groch, pióra gęsie. i w jest czasem w p r o s t starannności, wykonywane, w ogromnej owo który kształtował ilości nym. W nie późniejszych. przyznać sztukom plastycznym bardzo doniosłej r o l i w życiu n i e o ś w i e c o n e j ludzkości, większej może dziwnego niż w życiu n a pozór z j a w i s k a liwość mało, t y m czy Tajemnicę tego już z n a m y . Jest nią f a k t , że estetyczna bardzo z naszym. czy też [podkreślenie raczej nie i n n y m poziomem — ma J . O.] nic kultury; wraż­ wspólnego a podobnie się r z e c z z p o p ę d e m d o a r t y s t y c z n e j twórczości. n o a także cenione mach... idzie czy rozmyślnie dostarczane przez oraz na wzięte Niekiedy wszelkich rzeczy się n a i c h p r z y g o t o w a n i e dących bardzo przekonać ciężką się, j a k b o g a t o beryjskich odbywa zaś, ostiaczek. się gdy zimą chodzi jedną tylko pozio­ daleko ile trudu wio­ z n a s może... do szyi powiedzmy bardzo O.], było u ludów i od dłoni koszule A l e m a ł o k t o w i e . . . że przy o jak oraz nawet o d stóp bywają, i kulturalnych egzystencję. K a ż d y ramion haftowane J. jest uwierzyć, pięknych zużywa do przyrodę, trudno wprost zapotrzebowanie mimo­ [podkreślenie dziką ma P i ę k- [ J . O.] — t w i e r d z i M o s z y ń s k i — t w o r z o n e wolnie, ma sy­ haftowanie skąpym świetle, trwa koszulę, niekiedy rok, stanowiska W okresie wań się g ł ó w n i e d w u przypadkach wić się (całość i iragm.), niepraw­ z jakimi czasu, którą m u się n i e r a z p o ś w i ę c a , t e n a n i n a c h w i l ę zawaha kierec przedmiotów codziennego i odświęt­ użytku, n a d z w y c z a j n y m , całe pojmuje z i e m s k i e j , k t o o r i e n t u j e się w bogactwie nego t a k , j a k go pisze wyjątku; należy p r z y z n a ć m u słuszność. K t o k o l w i e k się rozwoju [to jest jej człowieka. M o s z y ń s k i — do w s z y s t k i c h l u d ó w świata bez ale ar­ człowieka. większe artystycznej, p o w i ą z a n i e z całokształtem życia roz­ sformułował znaczenia rozwoju, temat szczeblach Boas — ludowej na cywilizacyjnego twórczości idących dzieła Boasa wiadomo, miarę r o z w o j u szczebel pełniejsza skromnych plastyce Franza twórczości n a r ó ż n y c h ludzkościJak tezę Im poświęcone doku­ dalej i n s p i r a t o r jego poglądami artystycznej woju Gładysza mimo materiałem nauka w okresie pozwoliłem najwybitniejszych bujnego nasza rozwoju międzywojen­ sobie badaczy przedsta­ w omawianych zachowuje więź czasach zaintereso­ zarówno (Riegl, szkołami g ł o ś n y m i w h i s t o r i i s z t u k i (wiedeńskiej, lejskiej, się w ikonologów). podstawy których udział badań to W o l f f l i n , Boas), z n a r z a m i myśli obcej Równolegle wydarzeniach rodaków jednak funkcjonalnych jako i notować autorów i lumi­ j a k też kształtowały strukturalnych, możemy współ­ współautorów (Bro­ n i s ł a w M a l i n o w s k i , J a n B a u d o u i n de C o u r t e n a y ) . W blemach, jakie kowskiego, zaprzątały Piwockiego i wówczas nistycznych zakresie (o paradoksie!) poważnej bardziej w funkcji w naukach huma­ dopełnia w z i c h dalszej studia naszej nad w tym wykorzystania nowych, doświadczeń badaniach sztuki omawianych naj­ światopoglądem k o n t y n u a c j i . Można że o d t e g o c z a s u zaistniało w i e l e sytuacji pojęcie pro­ Fran­ klęski. D z i ę k i p r z e ł o m o w i t e m u zaangażowani rezygnują Bystronia, Moszyńskiego, n i e występuje... P r z e ł o m i d e o l o g i c z n y ze bazy- by sądzić, sprzyjających funkcjonalizmu środowisk. a l e częściej d w a l a t a i w i ę c e j " . 1 5 W tych kakrotnie który rozważaniach do materiału to materiał m a wskazywać rakter wrażliwości istoty ludzkiej, zewnętrznych, tworzenia. W ludy Moszyński estetycznej. właściwość decydująca 16 o w się Ma kil­ Gładysza, na immanentny cha­ W studiach, jakie lizowane to być właściwość że od czynników jedynej potrzebach artystycznego swym Moszyński wiekopomnym dziele . ich wyżej autorzy w 142 ! został dorobek myśli rodzimej, mieli badawcze. możliwość rodzaju, dzenia, do j a k i c h d o s z l i , mają czenie. Mimo założeń wyraźnego ana­ temu, sytuacji ukształtowanej historii, anachronizmu które w stwier­ szczególne zupełnie nieraz metodologicznych, wiele artys-. Dzięki poznawania swoiście warunkach rodzimej rych tu doświadczenia swoim n a d kulturą starałem się w y k o r z y s t a ć niepowtarzalnych badaczom, Przedstawiony prowadziłem tyczną K u r p i o w s z c z y z n y niezależna t y m też d u c h u c h a r a k t e r y z u j e tzw. pierwotne Człowiek odwołuje zgromadzonego przez zna­ niektó­ przewodziły tym i c h spostrzeżeń, a co najważniejsze — �aparat pojęciowy, dziś swoją dużą Wydaje giwanie mi się wości". jakim się, że szeroko Doświadczenia ograniczane wizualnych średni o uzasadnione pojęciem badawcze, jakie pojęcie że postrzegania o wrażliwości, z „wrażliwości twórczością jednostki czy też życie. A liwości e s t e t y c z n e j " , posłu­ „wrażli­ staraliśmy się to nie może wzrokowego) która ma artystyczną artystycznej" „wrażliwości do t y l k o k a t e g o r i i doznań, n p . Mówiąc k i c h dostarcza o jest jednak, do j e d n e j związek reakcje nadal (struktury estetycznych. zachował — grupy — należy n a całość ale na t e j samej a więc doznań ostatnim mogłyby z się mieścić ideowe; magiczne, a także ralne treści reakcje religijne na różnego polityczne, ii I n . N a t o m i a s t chowań przede Jeśli zaś reakcje chodzi na dwie naturalną nie kultu­ o na dzieła „wrażliwość t y m pod uwagę naszym rzeźby, grafiki społecznych, ciu grupie zarazem t o r i a l n e j , łącznie z j e j s ą s i e d z t w e m , g r u p i e rówieśniczej, zawodowej czy wreszcie w j a k : jednostka bieta, starszy — „Wrażliwość wo 4 najsłabiej excellence szczegółowych —• z b i o r o w o ś ć , tery­ relacjach, t a ­ mężczyzna — ko­ młodszy. utylitarna" osadzonym jest w określeniem naszej stosunko­ literaturze przed­ oraz (wycinankarskiego, że w snycerskiego, wraż­ strukturze tej s u b l i m a c j i doznań) następują wrażliwości tej ostatniej. Wydaje że jeśli przyjmuje ona s w y m wrażliwości. Jednym wrażliwości znajduje odmianach 17 . nader S, I się też, rozwiniętą c h a r a k t e r e m pozostałe t y p y słowem swoje uwrażliwienia którą rozwinię­ U . S z c z e g ó l n i e zaś w U zależ­ ulega i n n y c h rodzajach wrażliwość między prawidłowość, czy postać, z a b a r w i a dzieła różnych poszczególne t y p y podstawowa {pogłębieniu, s w o i s t e j zmiany wy­ i in.). na pewno, występuje — l u b wyłącz­ p r z y p a d k u będą t o ścisły z w i ą z e k zależności. W ności może człowieka. l i w o ś c i n i e mają p o s t a c i s a m o i s t n e j . Ż e z a c h o d z i a w i ę c w r o d z i n i e , społeczności w i o s k o w e j , kich par to na nie tyle wszelkie malarstwa, tkackiego dziś pracy się układach za­ rzeczywistości e s t e t y c z n e ) , lecz g ł ó w n i e zdobnictwa Wiemy kategorie określić m o ż n a t a k : jeśli w r a ż l i w o ś ć E różnych przed­ estetyczną", się z w y t w o r a m i sztuki. W kowalskiego, nimi się mate­ właściwościami r o z u m i e l i b y ś m y r e a k c j e n a w i ę z i 1 napięcia, kształtujące w korzyści czynności, p o s t ę p o w a ń — zasadnicze i wiążącą architektury, treści społeczną" określonymi propo­ okazywało o g ó ł p a n u j e zgodność, że określenie t o o b e j m o w a ć rodzajów wierzeniowe, pewne społecznych. są p r z y rodzaju „wrażliwość z tylko prowadziłem wrażliwości i osobno (chociażby społecznopolityczne, poprzez związane miotów, zjawisk Brane wrażliwości l u b po prostu rialne, jakie wyróżnienie twory zasadzie również typów przydatne zastrzeżenia j a k i e t o o k r e ś ­ wysunąłbym badaniach ja­ l u b „utylitarnej", wymienionych W budzić, o „wraż­ w s z y s t k i m j e d n a k o „społecznej" i „ideowej". W może zycje. czy bezpo­ uwzględniać zatem możemy mówić praktycznej" m i o t u . Stąd też, r o z u m i e j ą c lenie ujmowanym poznać, w s k a z y w a ł y b y być się p o s ł u g i w a l i , przydatność. charakter określenie danego w typu pozostałych �П. 5, 6, 7. kolorowa. W Aleksandra odniesieniu zarówno nie można ona przeobrażeniom wości, i Reich, mówić o ogólnych słoma, miarę niezmiennej. kształtowania określonych zdarzeń obrębie wzoru dowiska, ma tzw. grup wrażliwości. są zawodowy rodzinnych, wioskowych jest łeczności bardziej zamożne, doznań magań i niż różnego się z typu doznania, Źródłem dowiska naszej są wiedzi jego bazę źródeł o tym kręgu mniej aktywne, lub których potrzeb — wy­ Faktem jest w środowis­ sprzyjające często warunki. świecie w doznań tego gromadzone śro­ wypo­ czasie specjalnie (jawnych Uzyskujemy wywołanych, wadzenie analizy w u n i f i k a c y j n e , obejmujące fachowo reprezentantów, wywiadów i nimi natrafiają wiedzy testowych. wę­ spo­ podłoże. szczególnie niewątpliwie nizowanych badań na wy­ rzeźbiarze — znajduje śro­ jaką społecznych, warstwy przedsiębiorcze wiążących ludowych i inne reprezentantów Ale j e d n a k b e z s p o r n y m , że p r o c e s y kach jednolitego jednostka wszak inna jednostki niejednakowe — układów rolników-gospodarzy. odnajdywać oddziaływają wrażliwości bogorób (byli zasadniczo możemy świat Struktura — osobo­ też p o d s t a w , a b y poszukiwać często ze s t e r e o t y p o w y c h drowni) się te, t a k j a k każde zróżnicowane. rzeźbiarz łączona ludowych Grupy grupy, Podlega biograficznych historycznych przemian, jakie n a tę jednostkę czy grupę. N i e m a m y w bibułka d o j e d n o s t k i , j a k też wrażliwości w następstwa kierece, i na które tej drodze pozwalają deklarowanych orga­ niejawnych) oraz solidną na przepro­ poglądów, o p i n i i (spo­ łecznych, i d e o w y c h , e s t e t y c z n y c h , a l e też i u t y l i t a r n y c h ) . Osobną bazę m a t e r i a ł o w ą stane. Składa mujący stanowią się n a n i e w wszystkie (często skutków dzieła w się w ó w c z a s danej wywiad, jest celów nad najczęściej plastyki do są postaci obiegu. życiem. przez W wagi dzieła stwierdzeń, że że tak samo może mieć grupy czy kiem — nie estetycznej, ważny wpływ doznań na Prowadzi jest Bywają swym powiedzieli takiego wolą, jeśli też ostatecznie zjawisku: wielkiej o zostających stosunków cywilizacji. 144 na warun­ sytuacje, (co oczywiście to że właś­ wybredniejsi) nie stają się o n i przynajmniej działania. o owym doniosłości s z t u k i w stosunkowo roli artystyczną jej niskim społecznoekonomicznych, wolę? zadziwiającym życiu szczeblu poziomu grup po­ rozwoju życia — się d o n i e ­ g r u p y ludności chłopskiej, j e j d z i e j ó w z o k r e s u stu ostatnich lat. oparciu o te dane czeniu każdej, nijmy od Zrozumiałe twórczości nawet bardzo dzieł w y r a ż a j ą interesowania związek, w uzyskane analizy Przymujemy Jednym z plastyce Włączając jego możemy zarazem, dążenia, dopatrzyć najdonioślejszych Kurpiowszczyzny do „nowe l a t k a " jej zakresu i wota — do r o z p a t r z e n i a zjawisko że się osiągnięć jest przewodzili też w y r a z jest rzeźbę artystycznych drobną rzeźba. (wypieki ofiary, osiary), m a m y unikalne w wyspecjalizowani skali całego umiejętności, majstrzy. kra­ której Znalazło ważne zakre­ (w XIX obrębie życia dzice — d z i e c i ) . W późniejszym wypieków zanikły funkcje rekreacyjne również mówić estetycznych. magiczną, pełniły rodziny, w czy ludystyczne. o towarzyszeniu Wota czasach zachowały relacji czasie f u n k c j e całkowicie. Rozwinęły ale i w nowszych w. to tych one społeczne końca — wówczas funkcje magiczno-gospodarcze i w skromniejszym sie do to ludowej. w p r o s t o c i e wartości i d e o w o - f o r m a l n y c h Niemal że swoistości niewątpliwie j u . Jest t o twórczość p o w s z e c h n y c h nie Zacz­ funkcji czy też odrębności, z w i ą z a n e j z pojęciem s z t u k i w tłuma­ sytuacji. się n a j d o b i t n i e j p o t r z e b y i z a ­ środowiska, którym że służyć podobnej szczegółowej artystycznej. w funkcji jest, w n i o s k i nie mogą przedstawienia się Do możemy funkcji pierwotną i c h p r z y p a d k u pojawiły elementy natomiast dziś t e j twórczości swą funkcji ro­ magiczne funkcję się w naj­ rekreacyjnych (widowiskowych). A zatem — przykład t y l k o j e d n e j , wąskiej twórczości decydująco n a tę w z m o ż o n ą decyduje pod­ około w rzeźb. środowisku tworzenia, właśnie artystycznego Co z a t e m w p ł y w a Co nie mają środowiska, się szczególnie a k t y w n i a r t y s t y c z n i e . L e g i t y m u j ą wzmożoną to dziedziny nie działalność estetycznych z n a c z y , że są j a k b y ś m y wszelkie że w r a ż l i w o ś ć t a n i e zawsze się w na Moszyńskiego decydującym. wyróżniające nikłością długo­ zmianom. stwierdzamy, j e d n o s t k i , lecz czynnikiem jednostki testów, wrażliwość — legają m n i e j l u b b a r d z i e j z a s a d n i c z y m wrażliwości dobór poglądy do „ k o r o n n e j " tezy tych nabiera ich funkcje jak stają kultury poszczególne że przez studiach funkcji. j e g o s t a n doznań — s z e r o k o pojęta Nawiązując roz­ Istotne o skuteczny Ogromnej wielofunkcyjne, stałej, jest pojmowanych bezpośrednia, d o c i e k a n i e pełnionych inwentarz s t u d i a n a d całością jej choćby w z b o g a c o n y n i e wystarczający. sposoby szeroko za­ obej­ k u l t u r o w y c h , wywołanych kompleksowe trwała obserwacja — najważniejsze i c h społecznym zbiorowości, kompletny — twórczości rekonstrukcja) konsekwencji, sztuki miarę dziedziny dzieł s z t u k i . D l a n a s z y c h poznanie d l a nas źródła D a n e , j a k i e pragnę p r z e d s t a w i ć , odnoszą wielkiej funkcji żenia. suje plastycznej dzieła pozwala i zachodzące Oczywiście, p r o b l e m się jeszcze bardziej w tych ramach w zakres przeobra­ wielofunkcyjności zasadniczo dziedziny prześledzić dzieł rzeźbie n e j — ś w i ą t k a r s t w i e . Szczególnie zaś . w t y m j e g o który wiązać należy wych (bogorobów). z działalnością Początkowo (w rzeźbiarzy XIX i XX ry­ religij­ dziale, zawodo­ w. do �7 I wojny szeroko światowej) darczych), religijne dokumentacyjne. nikną z rzeźbiarstwem pojęte f u n k c j e magiczne funkcje działalność do Później tej łączyły stopnia (w okresie a następnie Pozostają społeczne, międzywojennym) zanika jedynie w ogóle świadectwa w okresie umiejętności najnowszym reaktywowano rzeźbiarskie. P o j a w i l i się b i a r z e ( w początkach l a t sześćdziesiątych w l i c z b i e miu), legitymujący tycznymi, się wyraźnie ciekawymi osiągnięciami zindywidualizowanymi. Nowe Mimo to, a może ono dla samych twórców nać się ono daje do właśnie znaczenie poczucia dlatego, doniosłości a r t y s t o m o spotęgowanej istnienia w sztuce biarstwo i swej dla Sęka, Kamińskiego środowiska, wać spełniać tu określone praktyce, zaczęło mówić o współczesny funkcji rzeź­ zbiorowości dzieł rejestrowane skiej. Rozwijało funkcjono­ szerokim czy ich rzeźbiarstwo rekompensacyjną. społeczne, w też Można łagodzącej jakie bywa uwikłany powiązaniu k u r p i o w s k i e j , przeobrażenia są najpełniej w się n a t y m t e r e n i e rzemieślników, głównie W łączyć twórczości z ży­ funkcji malar­ pisankarstwo stolarzy i w oraz mniej­ X I X w . działali t u r ó w n i e ż obrazów r e l i g i j n y c h i f i g u r pisankarstwem wszystkie środki możemy „świętych". funkcje łączność niektóre z autentyczne, nia o roli temu były w rozmaitej XIX i zasadzie z pojawieniem i kształtują bezpośrednie „rewolucjonizuje" t y m środowisku p o t r z e b y i wyobraże­ sztuki. twórczości początków znajemy się p o d o b n y m z d o b n i c t w a (nie Kurpiów tyczne, przede w wywania przemia­ wyłączając (w okresie stopniu funkcje społeczne. uzyskały artystycznej doniosłą w osądów kształtowania tej innym tle niektóre ponownie dziedzinom — (po rozwojowe. estetyczne. tym otoczenia mieszkańców najnowszych, Na słabo Kurpiowszczyzny grupie. i Twór­ odparo­ (głównie sąsia­ kulturalnym Puszczy. z tradycyjnych I I wojnie świato­ Przewodzą im, po­ twórczości uwagę (np. m a k a t ­ zasługuje osadzonych — — artys­ architektoniczne) rolę szlacheckiego) o poziomie podstawy funkcje na terytorialnej się i n s t r u m e n t e m uśmierzania zdobniczych jak grupy Po­ życie r o d z i n y , Tkanina, kowalstwo szczególności społecznym bogatej się w jednak społecznokulturowej czasach kom) łączą pewnym całej czasie zjadliwych sposobów i Zielonej. tym charakterze dobnie w wszystkim snycerstwo czość t a s t a j e wej) w. wioskowej samowiedzy W XX Puszczy spełniają i plastycznej j e w rozległej s k a l i , obejmującej społeczności się się zainteresowania Makatka jeszcze p r z y j r z e ć wierzeniowe, Tak malar­ w y c i n a n k a r s t w a ) . Otóż z całością t e j szczególnie i oczy­ rekreacji, środowisku szczere w założeniami. kościelne. międzywojennym) w się prestiżu pełniło elementami okresie dzieła Spróbujmy z Dopiero n o m w różnych dziedzinach rozwój magiczne religijne podporządkowane piękna. pewnej manifestacji uroczystości dostępnych wyrazu dów pochodzenia społecznym, w stopniu garncarzy. malarze Z rolę własnego w jakąś więc funkcjonujące twórców, uśmierzającej obiegu ciem szym samych też stwarzały śro­ Polaka o ono jaką (w przemyśleń, tą powszednim, Miało tworzenia, kulturowe Malarstwo makatek Porów­ s t o s u n k u do rodziny. i w rozwijały w i ś c i e f u n k c j e z g o d n e ze s w y m i i d e o w y m i sied­ artysta ludowy. szerokim malatury Dla życiu ważną napięcia i n i e p o k o j e W treści oddziaływania. codziennej nie w społecznego stolarzy z potrzebami pozaestetycznym. j e j u p r a w i a n i e . Rzeź­ lecz n a r o d u . . . Z t w ó r c z o ś c i ą zaczęły zasięgu już powiązaniu t y l k o te ostatnie Malatury skie przekonań o posłannictwie czy też r z e c z - kulturowym, czasem ścisłym uzyskało Chojnowskiego, Z estetyczne. funkcjom świadomości stało się podstawą g ł ę b o k i c h kształtowania nictwie i poprzez Chrostka, rekreacyjne. przeżywaniem wyjątkowe. jakie towarzyszy i mierze rzeź­ artys­ b i a r s t w o n i e uzyskało j e d n a k p o w i ą z a n i a z ż y c i e m dowiska. się gospo­ sztuki. wiadomo, tradycyjne jakiegoś magiczne, rzeźbiarzy. świetności Jak i tym (nie wyłączając takich w form także tradycji wypo- 145 �wtedzi zdobniczej, stroję w lniane jak wyszywanie, dzianinach oraz (zdobne serwety i firanki). j e s t t o twórczość b a r d z o współczesnym często i też „sztuce Łącznie żywa, mocno środowiska. współczesnej hafciarstwo i przy­ c h u s t y wełniane, f a r t u c h y Stanowi ludowej" z makatkami osadzona ona nurt we nieoficjalny, j a k niegdyś świątki wycinanki. w t u został głównych kulturze ludowej pozwala wysiłku twórczym tystycznego. sadnicze ną tej Zarys zarówno grupy, twórców jak plastyki tych w też (najczęściej bogorobowie wielorakie Można że przeo­ dziedzin Kurpiowszczyzny. np. jak dawni rolę zasadniczych różnych twierdzić, wyodrębnionych odgrywały zarys funkcji obrażeń kich prze­ zbiorowym w działalności zawodowych, czy k o w a l e składniki i ta­ cieśle), światopoglądu w 3 za­ Osob­ kategorię w j e uszeregować generalnie ar­ g r u p y — społeczną, i d e o w ą i estetyczną. utylitarny miejsce nych tylko do j e d n e g o Oczywiście, piów w t y m światopoglądzie (praktyczny czy też stanowi re roku dnia łatwością w Ale artystycznym w wymagały sztuce rozrzutności odnajdujemy w dorobku innych na Mazowszu, witości czy południe słynne (Opoczyńskie) nujące p r z e j a w y cerstwie popisowe i w w przykłady hafciarstwie, tkactwie takiej postawy na terenach halańskich W były pracochłonności oraz praco­ dalej równie w koronkarstwie i sny­ zamieszkałych przez górali (pod­ śląskich). twórczości z a w o d o w y c h artystów k u r p i o w s k i c h — k o w a l i , b o g o r o b ó w , m a l a r z y skrzyń i g a r n k ó w — przez „zawołanych" majstrów również owe ograniczenia. Sztuka wystę­ uprawiana była t u podporządkowana Ale znacze­ k r a j u t a k i m c z y n n i k o m , j a k oszczędność środków, pośredni określonej w r a ż l i w o ś c i , które już w sposób tycznym, z niego w manifestowane dziele sztuki, i na koniec w są w w działaniu sposobach szeroko bez­ artys­ korzystania formułowanych o nim niczone silniejszym, możliwości go w y b o r u w przemian w w schemat światopoglądzie znaczenia stycznej tutaj głównych jest grupy, nabywcze wielu niedostatek i (poza wiążąca ekonomiczne, ogra­ większe­ rzeźbiarstwem się i dzisiaj materialne, w obrę­ skiej postaci twórczości a r t y s t y c z n e j wrażliwości arty­ dziedzinami rejonach z t y m słaba zawodowa. wodowe z określonymi innych odbiorców, b r a k ukazania przemian składników powiązaniu próbą w rzemieślników Czynniki Przedstawiony niż wytworów, drewnie) rywalizacja sądach. bie stopniu na impo­ w n i e m elementy grup l u d o w y c h w P o l s c e . Już n i e o p o d a l , w o k o l i c a c h Pułtuska Jest l u b większym też w poświęcaniu czasu. Świadectw, któ­ obecnie. m u z mniejszym Kur­ czy podstawą działań a r t y s t y c z n y c h w przeszłości i towarzyszą te skróco­ artystycznych. dorobku świadectw powały on uniesień czasie nakładu p r a c y . składnik ekonomiczny). święta, się i n n e osiągnięcia, k t ó r e nie odnajdziemy z przededniu tradycyjnym t e j g r u p y znajdują dłuższego w w w większej swobody Przedstawiony brażeń przedsięwzięć. W s z e l a k o j e d n a k przedsięwzięcia miały życiu jednak jakby k r y t y k o w a n y , podobnie w mem silnie ważą organizacyjnoza- na charakterze z cepeliow­ Kurpiowszczyzny. * pla­ styki. Artystyczna znaczny twórczość odcinek dziejów plastyczna służyła poprzez ludności k u r p i o w s k i e j d o w y ­ rażania g ł ę b o k i c h treści i d e o w y c h i społecznych, jakimi Przed wej" pięciu wydała artystycznym Chętnik innych tych •wspomnianym dane całościowe ludowych odłamów ówczesnego było początku do na terenie społeczeństwa, XX w. Polski — którym korzystać z nie dobrodziejstw pisma. Zanik tradycyjnych terpretowanych w y c h (magicznych nia większości wej. więzi przez te społecznych, środowiska i religijnych) się silnie w wierzenio­ usunął p o d s t a w y najważniejszych Rozwijające swoiście i n ­ treści dziedzin XX w. tych kształtowaniu trwa­ jeszcze Chętnik się i tej twórczości plastycznej dołączyła studium regionu We pierwsze Kutrzeba-Pojnarowa żywotności Adam grupy. przedstawił interesujące Ludo­ tradycjom wówczas kultury tradycyjnej wiadomości Puszczy Żył Anna Sztuki poświęcony znawca zeszycie ujęcie „Polskiej zeszyt znakomity Kurpiowszczyzny. do Redakcja Kurpiów. żyła t a g r u p a . P o d o b n i e r z e c z się p r z e d s t a w i a ł a u w i e l u ugrupowań — laty specjalny poświęcone historycznego Zielonej. O d czasu u k a z a n i a się t y c h p r a c zmiany plastyki ludo­ procesie przeobrażeń zainteresowania wały w w i e l u częściach K u r p i o w s z c z y z n y kultury artystycznej w ogólnym w s i następo­ w sposób d y ­ e s t e t y c z n e w p ł y n ę ł y n a u t r z y m a n i e się w p o s t a c i szcząt­ n a m i c z n y , zaznaczając się w y r a z i ś c i e w p o s t a w a c h i dą­ kowej żeniach niektórych pojawienie tradycyjnych się n o w y c h Funkcjonowanie tecznie szczególne warunki do w sztuce życiowe najbardziej tego sJowa z n a c z e n i u nikała dziedzin Owa walki tej grupy. jednak w rzyw, mających nięcia tej (ideowych, również „na Drobne 146 artystyczne powstawały społecznych i ekonomii role. te Etnografii dotyczą obrażeń na UW ośrodka terenie ludności. Wynikiem prace w latach nie Strzałki i obejmowały two­ osiąg­ napięciach ale p r z y ją stałej powiedzenie: pozwolić". imponujących takiemu nieźle z a r y s o w a n y określonym życia w na Ośrodkiem Wszystkie jego gospodarki pracach autorki otoczeniem, zadań mówią do Kry­ Brzo- uzyskaliśmy organizacji pozostającym tradycyjnych zasad między nowego nadal drobno- rolnej. tych znajdujemy analizę s y t u a c j i współczesnego wioskowej, i tym głów­ Szeska włącza dokładniej społeczność podziałowi inwestycji oddziaływania towarowej W a 13 prze­ z n i m wioski, o b r a z z w i ą z k ó w zachodzących centrum wsi obrębie łeczności jaj, wycinankarstwo, to przejawy Dzięki 1968 . obecnie badań w e w s i Strzałki, a zowian. przedsięwzięć, silnych Określa rę­ rozważań w y n i k i między studiów 1963 — Kurpiowszczyzny. i b l i s k o sąsiadujące Brzozówka. Sprawom warszaw­ i c h są najżywszych Kadzidło swych w absolwentek jest styna Bałabanow analizuje Najciekawsze przy praktycznej. — Katedrze Prace niżej sytuacji określonych estetycznych), rzeźby, m a l o w a n i e drukowane Zarazem dla oszczędności, surowej grupy przystroję swoiste się w sobie ciężkiej umiejętności artystycznych. nakazy pełnić co m o ż n a maite rozwojowi przyjmowanie refleksji w ta w y ­ tutejszej badania prowadzone ośrodku e t n o g r a f i c z n y m . też jej sytuacji warunków czasu, wyrażały ją skim innymi szerokim odłamów o s y t u a c j i kadzidlańskiej. M a g d a l e n a t y m zakresie Kurpiów dozowanie w różnych poświęcone były na o byt. ostatecznie działały materialnej one i Możemy grupy, z osta­ natrafiało życiowo. Cecha przywilejów zaradność sprzyjała kodzielniczych społecznych i przedsiębiorczych, społecznej, a l e p r z e d e w s z y s t k i m wielostronnej na tym Kurpiów zaradnych z historycznych plastyki i przejawów. treści i d e o w y c h , estetycznych zaliczać jej grupie roz­ członkowie Spółdzielni artyz­ znaczeniem różnorodnych pierwszą twórcy zawodowej, Cepelia. szczegółową ludowego jaką Zapoznajemy czynników w spo­ tworzą się ze warunkujących �r o z w ó j współczesnej twórczości a r t y s t y c z n e j w t y m śro­ Władysław Krystkowicz dowisku. z nie m a się Z pracy ponadto o potrzeb wyrażających i Hilczer-Pilch arcyciekawej współczesnych dowiska Jadwigi się w sprawie dziedzinie. — estetycznych, najbardziej Jest nią dowiadujemy o charakterze dążeń ważkiej dom, życiowych, w wyborze dociekań spod urządzenie kich stwierdzeń t e m a t u , różnice w pozwoliły wzajemnie się uzupełniających. dojść Warto dodać, że każda z p r a c p r o w a d z o n a b y ł a w n i e c o i że w trakcie gromadzenia ich opracowywania autorki stanowisk. T y m większego zgodności poszczególnych Kadzidło — rza w wania scowej tych więc znaczenia tradycji czaj swoiste wej z innych propozycji innych w stron „życia nabiera fakt kształto­ temu n a osiągnięcia kraju. Łączy podejmowaniu dawnej sztuki osada starsza niż ośrodek Kurpiowszczyzny. się ta dziś silne Myszyńca poczucie rzecz Myszyniec się tej grupy ślady w ma jako kulturowych zachowuje do K u r p i ó w . odrębności sposób Myszyniec, powszechnie myszyniecka przynależności zachowały (artystycznej) uznana historycznych i Parafia również Puszczy? Kadzidło, tradycji ludo­ współczesnych W i e m y , że i s t n i e j e n a t y m t e r e n i e sławny główny zazwy­ się z t y m różnych kulturalnego". Jak częściach W s t o s u n k u do m i e j ­ do Wokół kulturowej najpełniejszy. j e d n a k n i e m a w ł a s n e j Spółdzielni C e p e l i a , chociaż t u właśnie Rozalia Sfcrodzka, działali Anna sławni K o r decka, twórcy l u d o w i •— Waleria Brodzik, i „Kurpianka" przylegającym kontaktów. do Nato­ w rodzaju się Myszyniec naszej mógłby zarówno najżywiej stylu w nie życiu dawniejszej, wzory W Myszyńca w s i , które wymienić Gleba, a we wschodniej szczególną lipniczanie miejskiego czy został p r z e z dopiero Kadzidło. znaczenia, — można się jakie ważnego do rejonie tętnem miejskich wzorów Zbójna i L i p n i k i . T a o s t a t n i a uwagę. Dzięki w nieco w s i a c h , t r u d n i o n o się r o z m a i t y m i warunki L i p n i k a c h , t a k zresztą (pozarolniczymi). n a korzyść żyiniejszej korzystniejsze i dodatkowymi ży­ Jednorożec W innych w. w części z a c h o d n i e j znajdowali XIX tym silniejszym materialne. jętności rze­ wła­ ostatnich dostąpił wyróżniają nawiązywania wieś z w r a c a w z tutaj Kurpiowszczyzny c i a . D o w s i t y c h należą w ziemi tkac­ kulturotwórczego. przeobrażeń, i w światowej życia. zdystansowany rzeczywistości spełniać Oprócz kilka wyrobów Mikołajkach... h i s t o r i i miała s i l n e p o w i ą z a n i a rozwijały ośrodka artystycznej. Towarzyszy uwrażliwienie śnie latach możliwości s t r o n a c h najpełniejsze różnego myszyniecka małomiasteczkowego oraz — stwa­ skup i najnowszej sobą „Kurpianka" się ś w i a d o m e g o , p o g ł ę b i o n e g o aktywność Myszyńca między stwierdzeń. dzięki Spółdzielni innych. miosłem i h a n d l e m . D o I I w o j n y też innym materiałów n i e uzgadniały do wiciu pełniejszych Spółdzielnia C e p e l i a jak sposobie autorkom i Myszyńcem jakichś Społeczność Odmienności terminie rejonem z m i a s t , z d u ż y m p o w o d z e n i e m , o r g a n i z u j e w ś r ó d ludności wystrój. prowadzenia w niego śro­ d l a tego jego Kadzidła A l e o w a różnica w l i p n i c z a n pozwoliła jak zajęciami ma­ i m n a większą a k t y w n o ś ć w t y c h p r a c a c h . L i p n i k i zasłynęły z r o z w o j u chałupnictwa, wanych w szczególności wyrobów tkackich. zaś z m a s o w o W produko­ najnowszych czasach t r u d n i o n o się t u w y r o b e m samodziałów ( n a s z a l i k i i m a ­ zbywano wielkiej rzeszy p r y w a t n y c h krawców w Polsce. L i p n i k i rynarki) oraz włosianki. Wyroby to jedno z najporządniej zabudowanych nie. Przeważają w na modłę te osiedli n a Kurpiowszczyź- tej w s i domy murowane, urządzone małomiasteczkową. Л . 8. Przemiany funkcji twórczości artystycznej w życiu Kurpiowszczyzny: a — funkcje dziel w okresie od końca XIX do początków XX w.; Ъ — funkcje pełnione przez dzieła obecnie. Pierwszy krąg wewnętrzny zakreśla trzy główne kategorie funkcji. Kolejne kręgi na zewnątrz oznaczają określone dziedziny twórczości. Linia ciągła ozna­ cza pełną postać pełnionych funkcji, linia przerywana — postać funkcji zanikającej lub pojawiającej się. 147 T �W w podobnie nieoficjalny Lipnikach — całej rozwijało Kurpiowszyźnie szywanie serwet w wsi i w każdej wyszywaniem. dochód i Z sposób się inne każdym zajęcia W tego jak zarobkowe na — wy­ latach domu zajmowano czerpano na nieraz pokrycie r o l n y c h ) . Z b ó j n a t o j e d n a ze w s i , w k t ó r e j w tkactwo latach pięćdziesiątych bodaj głównie — ostatnich zajęcie firanek. (przeznaczony w się spory prosperowało i serwetami odleglejszych ławia, Katowic, Dane, do nabywców z różnych, naj­ części k r a j u — Gdańska, S z c z e c i n a , jakie Wroc­ Lublina. znajdzie czytelnik w niniejszym zbędne źródło Do rych dziś sławne niejszym z prac w w tutejszym materialne gospodarstwie — środowisku b y ł y niemożliwość wystarczających środków życia. Sens dociekań S z e s k i e j , B a ł a b a n o w i H i l c z e r wadza się d o j a k n a j b a r d z i e j i są uzyskania prac Nie ulega Chociaż cji są się nadal chałupniczego, silna potrzeba lub spro­ miejscowych zajęć nadzorowanych, czości ważny cepeliowskiej. s c o w e j ludności i do g o s p o d a r s t w Stosunkowo znaczny odpływ miej­ do o ś r o d k ó w m i e j s k i c h , p r z e m y s ł o w y c h na ziemiach odzyskanych nie rozwią­ naj­ pisze artystycznej Z jarmarki, oferuje W nie­ sy­ rzeszy jego jest dwie Kurpianki że tutaj Ale przy Cepelia nie za­ rękodzielników, bardzo artystów. tej organiza­ poważne. kierowniczy jakby istnieniu spółdzielczej zwolniona od samokontroli. Gdyby spółdzielnie, więzi można rywalizacji i napięcia by wy­ możliwości jednej tylko Cepelii, niezbędnej istniały społeczne, owa w pozycję w tych awan­ społeczno- tutaj oczekiwać, zespołów, Zespół zajmuje s t o s u n k a c h — j a k pisze H i l c z e r — proces określone personel zamoż­ natężenia pracy... wątpliwości, pełni istniejących na któ­ swym okresie przasnyskim na ten rodzaj organizacji kulturowej by rynku 'najmniejszej w awangardową. j a k m a t o m i e j s c e w t z w . zakładach z w a r t y c h spółdziel­ Przasnyszu Kurpiowszczyźnie „Kurpianki", garda typu z której n i e d a się z a p r z e c z y ć , że zasługi czy utrzymuje na szerszej na stronach Zielonej są w kontraktów w n i o s k ó w . N a całym t e r e n i e d a w n e j k u r p i o w s k i e j P u s z ­ zarobkowych o gospodarstwa. z Kurpiowszczyzny polowych czekują do praktycznych, aktualnych pracy sąsiadom pracę najemną. trudnienia warunki w dofinansowywania ludność łamach, wskazują, że g ł ó w n y m trudne wycinankarek, padkach. wykorzystała jęć r ę k o d z i e l n i c z y c h kraju tuacją taką s p o t y k a m y się często w w i e l u i n n y c h p r z y ­ zeszy­ za­ w szczegółowo Szeska, z n a j d u j e cie, j a k też w i a d o m o ś c i w c z e ś n i e j p u b l i k o w a n e n a t y c h czynnikiem rozwoju t e g o doniosłego p r o b l e m u . J e d n a sławniejszych podatków t y m czasie s p o r e g r o n o h a n d l a r z y . D o c i e r a l i o n i z f i ­ rankami zał o s t a t e c z n i e że chociaż­ nastąpi ukształtują nieodzowne się dla twórczości a r t y s t y c z n e j . PRZYPISY 1 N i e t r z e b a podkreślać, że pojęcie ś w i a t o p o g l ą d u nie jest jednoznaczne i że b y w a różnie definiowane. A n a l i z i e i t y p o l o g i i światopoglądu poświęcono obszerne r o z p r a w y filozoficzne (W. D i l t h e y , K . Jaspers i in.). U nas własną definicję ś w i a t o p o g l ą d u p r z e d s t a w i ł p r z e d l a t y L. Kołakowski, Światopogląd i życie codzienne, W a r s z a w a 1957, s. 30: „ Ś w i a t o p o g l ą d j e s t t o ogół p r z e ­ konań w p ł y w a j ą c y c h n a t e z a c h o w a n i a c z ł o w i e k a , k t ó ­ r e w j e g o epoce są p r z e z społeczeństwo m o r a l n i e o c e ­ niane". 2 A . Strzałecki, Wybrane zagadnienia psychologii i twórczości, W a r s z a w a 1969. 3 M . Sobeski, Uzasadnienie metody obiektywnej w estetyce, K r a k ó w 1910; tenże, Filozofia sztuki, War­ s z a w a 1917, 2 w y d . P o z n a ń 1924; tenże, Myśl a marmur i inne szkice estetyczne, W a r s z a w a 1959, a u t o r w y b o r u i wstępu H . J u n g h e r t z . 4 J . S t . B y s t r o ń , Etnografia Polski, W a r s z a w a 1947, s. 125—126. 5 E . F r a n k o w s k i , Sztuka ludowa [ w : ] Wiedza o Pol­ sce, t . I I I , W a r s z a w a 1932, s. 357. 6 T a m ż e , s. 353. 7 K . P i w o c k i , Zagadnienie metody w badaniach nad sztuką ludową, „ L u d " , s e r i a 2, t . 10, 1 9 3 1 ; tenże, Drze­ woryt ludowy w Polsce, W a r s z a w a 1934; tenże, Z b a ­ dań nad powstawaniem stylu ludowego, „Przegląd W s p ó ł c z e s n y " , t . 58, 1936, s. 8 9 — 9 6 ; W ł . P o d l a c h a , Hi­ storia sztuki a historia kultury [ w : ] Pamiętnik IV Zjaz­ du Historyków Polskich w Poznaniu, 1925, s e k c j a V , s. 8; T . D o b r o w o l s k i , Śląska rzeźba ludowa w drzewie, K a t o w i c e 1930. 8 K . P i w o c k i , Zagadnienie metody..., w y d . c y t . , s. 2. 9 K . P i w o c k i , P r ó b a d e f i n i c j i kilku pojęć, „ P o l . Szt. L u d . " , R. V I I , ,1953, n r 6, s. 325. 10 E. F r a n k o w s k i , o p . c i t . , s. 355: „...właściwie n a c z e m m o ż e się opierać a n a l i z a p r o c e s u t w ó r c z e g o . O c z y ­ wiście n a a n a l i z i e dzieła, a g ł ó w n i e n a zeznaniach a r t y s t y . Jednakże p r z e p r o w a d z e n i e t a k i c h zeznań j e s t Fot. T i rys. niezmiernie t r u d n e i zwodnicze, a o t r z y m a n y w t e n sposób m a t e r i a ł m o ż e posiadać d l a b a d a c z a jedynie w a r t o ś ć materiału s u r o w e g o . Będą t o t y l k o w y n u r z e n i a subiektywne." 11 K . Moszyński, p r z e d m o w a do p r a c y M i e c z y s ł a w a Gładysza, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, K r a k ó w 1935. 12 M . G ł a d y s z , G ó r a l s k i e zdobnictwo..., w y d . cyt.; tenże, Zdobnictwo metalowe na Śląsku, K r a k ó w 1938. 13 S. U d z i e l a , Poczucie piękna u ludu ropczyckiego, „ W i s ł a " , t . 3, 1889; K . L u b e c k i , Estetyka, ludowa [w:] Szkice filozoficzne. Księga pamiątkowa ku czci Maury­ cego Straszewskiego, K r a k ó w 1910, s. 121—128. 14 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, cz. I I , zeszyt 2, K r a k ó w 1939, s. 727 i n a s t . 15 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa..., w y d . cyt., s. 384—385. 16 K . Moszyński, Człowiek. Wstęp do etnografii po­ wszechnej i etnologii, „Biblioteka E t n o g r a f i i P o l s k i e j " , n r 3, W r o c ł a w 1958, s. 572—573. 17 P o r . szersze o m ó w i e n i e z a g a d n i e n i a w m o j e j p r a ­ c y : Tradycyjne poglądy na piękno przyrody w wypowie­ dziach chłopów kurpiowskiej Puszczy Zielonej, „Pol. Szt. L u d . " , R. X V I I , 1963, n r 2, s. 97—109. W p r a c y t e j sygnalizowałem szczegółowe b a d a n i a poświęcone p r z e ­ m i a n o m wrażliwości środowiska k u r p i o w s k i e g o . W y n i k i t y c h badań z pełną dokumentacją ukażą się w p r a c y : Kultura artystyczna ludności wiejskiej. Przedstawione niżej u w a g i opierają się n a w y n i k a c h t y c h w c z e ś n i e j publikowanych i na danych zawartych w pracy odda­ n e j do d r u k u . 18 P r a c e p o w s t a ł y w K a t e d r z e E t n o g r a f i i U . W . n a seminarium magisterskim prowadzonym pod kierownic­ t w e m p r o f , d r W i t o l d a D y n o w s k i e g o . A u t o r k i korzystały r ó w n i e ż z l i c z n y c h k o n s u l t a c j i n a u k o w y c h u doc. d r A n n y K u t r z e b a - P o j n a r o w e j i doc. d r Z o f i i S o k o l e w i c z . A u t o r k i i R e d a k c j a składają n a t y m m i e j s c u w y m i e ­ n i o n y m osobom podziękowania. autor. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9eb2b67b4a6a9af568205e4ee4f6d5d4.pdf 47b2831e12b95db71dd437cf17bbe6c7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4865 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Subject The topic of the resource Brusy ( Kaszuby) - ośrodek kamieniarski Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4514 Title A name given to the resource Materiały źródłowe dotyczące bruśnieńskiego ośrodka kamieniarskiego okresu gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.3-4; s.209-227 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gajerski, Stanisław Franciszek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z A R C H I W U M H I S T O R Y C Z N E G O MATERIAŁY ŹRÓDŁOWE TYCZĄCE HISTORII BRUŚNIEŃSKIEGO OŚRODKA KAMIENIARSKIEGO OKRESU GOSPODARKI Eksploatacja Roztocza dla pokładów stanowi historyków, terenie badań t a k Zagadnienie Wprawdzie się o s t a t n i o to nie p r o b l e m a t y k ą tą z a ­ Krzysztof a l e różnorodność 2 na do do t e j p o r y n a l e ż n e g o m u o p r a c o ­ w a n i a monograficznego. Lew , wapiennych problem j a k i etnografów. doczekało się j e d n a k interesowali skał interesujący FOLWARCZNO-PAŃSZCZYŹNIANEJ Wolski zagadnień i 1 Stefan występujących j e j o p r a c o w a n i u s p r a w i a , iż p r a c e i c h traktować przy można j a k o w s t ę p d o d a l s z y c h badań i studiów. Wolski wymienił eksploatowano, dy skał miejscowości, jednak na terenie uwagę przeważnie używa na Polanka (dawniej* Do I I w o j n y miejscowości cyjną W do odrębną Brusno oraz eksploatacji twórców, i obróbki a poza gię krzyży i jej włą­ nad potrzebę t y m zagadnieniem, opracowałem który PTH w referat wygłosiłem wano w naukowe 1965 r . przemyskich jakie 1966, p o z w o l i ł y tego 5 Mając kierunków o zebrany rejon w Oddziału jego o p u b l i k o ­ Dalsze e na materiał, naukowym „Sprawozdaniach" . okresie nad t y m tej chwili zagadnienia w rozszerzenie nie mogę całości, ba­ zagadnie­ pobytu we Lwowie znaczne na badań kamieniarski, a resume prowadziłem mi źródłowej. Ponieważ opracowania oparciu na posiedzeniu n i e m , a szczególnie w ku obszarze. dalszych Bruśnieński w Przemyślu w dania powyżej ustalenia w ro­ bazy się podjąć postanowiłem przygotować do p u b l i k a c j i dane źródłowe tyczące h i s t o r i i bruśnieńskiego się do o k r e s u ośrodka kamieniarskiego, prosperowania a gospodarki odnoszące folwarczno- pańszczyżnianej. Rozpatrując rozgraniczyć ośrodka należy wyraźnie i widzieć problematykę dzieje tego tyczącą eksploata- II. 1. Krzyż kamienny postawiony nia pańszczyzny, 1848 г., Brusno na pamiątką Stare. zniesie­ wyrobów nazwiska próby Kuźniewicza niewielkim też kamie­ ich w y ­ ustalenia i przeprowadzono a wymaga problem jednak wpływu na wytwórczość stopniu za­ typolo­ t y p o l o g i i krzyży i n a ­ kamieniarzy omówienia, ustalono obaj twór­ miejscowych k a m i e n i a r z y zasługuje n a szczególniejszą u w a g ę W na wspomnianym uwadze które omówiono p r o ­ bruśnieńskich częściowo bruśnieńskich czości H r y c a skich o kamieniar­ stop­ doszczętnie a teren wapiennych, t y m poczyniono tychże dokładniejszego oparciu obróbką. skał i nagrobków. S p r a w a grobków w Odzyskane. zostało pracach wyrobów wymieniono sięgu z b y t u danych, t y l k o mieszkańcy t e j w s i wyżej asortyment oraz ilość się n a t e r e n i e B r u s n a S t a ­ światowej się i c h eksploatacją tradycyjny istnieje. znacznym Ziemie Brusno Stare obu wymienionych niarzy na nie dostateczną Horynieckiej. rego i do I I w o j n y ces administra­ obecnie została w częściowo Kamieniołomy znajdowały zajmowali Nowe wymienionych jednostkę Stare w s i t e j już n i e o d b u d o w a n o , czono do P o l a n k i W że „ B r u s n o d z i e l i Deutschbach)"... . czasie w a l k z U P A spalone; tej wsi, 3 stanowiła ZSRR Stare. B r u s n o Stare, Brusno Ludność t e j w s i p r z e s i e d l o n a niu Roztocza, nazwy ś w i a t o w e j każda z w y ż e j (gromadę). się, p o k ł a ­ Brusno pierwotnej się o b e c n i e n a t r z y o s a d y : których Środkowego zwrócił błędnie z a r a z n a w s t ę p i e wyjaśniając, i w w z g l ę d n i e jeszcze w y d o b y w a wapiennych szczególną Autor kilka zebrać m o ż n a będzie o d t w o r z y ć przeszłość o ś r o d k ó w autorzy badaczy. starali się dotrzeć d o d a n y c h z przeszłości B r u s n a S t a r e g o i u s t a ­ lić p o c h o d z e n i e szych nazwy tradycjach opierali się na wykorzystując domości Obaj o danych jednak autorzy Wolski, w temat lustracji pełni z roku w najwcześniej­ tym roku ośrodku, 1565 , n i e 4 w niej wia­ kamieniarzach. że brak eksploatacji do w zawartych ośrodku bruśnieńskim odnośnie o kamienia stwierdzają, na w wzmiankę z bruśnieńskich źródłowych piennych w s i , a mówiąc obróbki XVIII i w w., 1710, z której jest wiadomości obróbki XVII skał w. przytacza w y n i k a , że wa­ Dopiero drobną Kamienną G ó r ę w Bruśnie S t a r y m p o d d z i e r ż a w i o n o w ó w c z a s a r e n darzowi. B r a k w p r a c a c h o b u autorów obszerniejszych n a t e m a t przeszłości bruśnieńskiego ośrodka skiego gdyż jest odtworzenie Dziejami obszarze szczególnie w pełni dotkliwy, jego danych kamieniar­ uniemożliwia historii. t e g o ośrodka, j a k i i n n y c h , p o ł o ż o n y c h n a Środkowego kilkunastu lat, archiwalne, z Roztocza, prowadząc drugiej zaś z interesuję jednej terenowe, by się strony w już od badania t e n sposób 219 �c j i i obróbki skał w a p i e n n y c h za czasów „pańszczyźnia­ n y c h " i p o r o k u 1848. Dotychczas, autorów, poza odnośnie nieńskiego pracami wcześniej do p i e r w s z e g o ośrodka Interesujące szym kamieniarskiego podali, mówiąc o w y r o b i e wymienionych okresu historii drobne k a m i e n i młyńskich w X V I w., Roztocze jest niejszych do twardszych, der wapiennym i Karol Kadlec . 7 Maurycy 8 Horn, po­ leżało Środkowego to obszar na Roztocza trzeciorzędowy. t a m pokłady piaskowców a opierając się n a d a n y c h z l u s t r a c j i z 1565 г., A l e k s a n ­ Jabłonowski nas t u B r u s n o S t a r e grzbiecie najwyż­ wśród l a ­ s ó w i r o z l e g ł y c h p i a s k ó w , o p o k i i n a g i c h skał. bruś- wzmianki prawie wykazują najgrubszych, które i od spojone iłowym. najmiększych są Na Występujące ziarna od najdrob­ cementem szczególną do uwagę zasługują w o ł u j ą c się n a J a b ł o n o w s k i e g o s u g e r u j e , że już w 2. poł. tam XVI kamieniołomy, z których n a podłożu s y p k i c h p i a s k ó w , a j a k o n a j t w a r d s z e budowlanych . odporniejsze w . m o g ł y t a m być c z y n n e wywożono mi się w materiał d l a celów jednak, iż t y m okresie nym tego jest były słowa Wydaje 9 mało prawdopodobne, t a m czynne znaczeniu, a aby już kamieniołomy w materiał peł­ dla celów b u ­ d o w l a n y c h m ó g ł być o c z y w i ś c i e stamtąd w y w o ż o n y , a l e liczyć się należy wielkiego t y m , że nie było na niego do pracy polskich , ziemiach Zarys dziejów mającej 10 dołączo­ górnictwa obrazować „Rozmieszcze­ n i e kopalń n a z i e m i a c h p o l s k i c h d o 1772 r o k u " zaznaczono, że kamieniołomy były w na błędnie Bruśnie Nowym, z a m i a s t w Bruśnie S t a r y m . W sarnej j e d n a k p r a c y , jeśli chodzi o interesujący mniejszej nawet Poszukując danych bruśnieńskiego sporo m i już jego nie podano tyczących dziejów archiwalnych, a na odtworzenie, historii w zebrane w zarysie interesującym nas t u okresie. a) bazę źródłową l u s t r a c j e królewszczyzn b) i n w e n t a r z e 1739 , z l a t : 1565 gospodarcze 1740 , 17 i 1741 , l s stanowią." 1757 ° , 19 1662 1 2 1758 , 2 1 5 176 5 , 21 22 16 1769 2 3 1839 . Materiały podarczy, t e mają ale znaczne 2 5 . charakter przede dokładniejsza rozszerzenie Antoni tej Schneider żmudnych ną w ich w s z y s t k i m gos­ analiza pozwala na podczas różnorodnych oddzielnych hasłami . Z 2б i swych badań, z m i e r z a j ą c y c h teczkach, dziś a te zespół każda z nich które posegregował oznaczył ten En­ zgromadził pokaź­ materiałów, czasem długoletnich do o p r a c o w a n i a Galicji, odpowiednimi rozdzielono na przechowywana dwie jest od­ dzielnie. na do terenie ośrodków byłej sporo Schneidra Galicji dane, które t u zostaną zostały z t e k i k r a k o w s k i e j M a t e r i a ł y znajdujące paginowane i dlatego, dawał t y l k o n u m e r skał schyłku na neolitu a 2 7 utwierdzają grób nas w komisarza Napisany Schneider, był do profesora można Tekach rodowej w Warszawie 2e Wczesno­ 3 1 że że od z tego t e r e n u człowiek 3 2 przeby­ eks­ biorąc p o d uwagę współczesne cheologiczne rach taką z tego t e r e n u mu młyńskie potrzeb włościan były odległej , zanotował w sprzętu i i brusy młynów starożytności wojennego, nazwa" Dawniej 3 4 , wydobywane t u dla znane i że zdaje się, kliny, topory 3 5 „grysowate", kamienne itp. — i większych na powierzchni odporne wszystkich na jako jesz­ ziemi l u b „brusy", d o o s t a t n i c h czasów, b a r d z o j a k określano działanie materiał twar­ i c h wewnętrzną korozji, do za szlifowa­ . dużo w i ę c e j s k a l n y c h leżało już już p o d n i e w i e l k ą j e j w a r s t w ą . O w e „ p o l u c h y " czy 3 e zbio­ okolicznych, wsi Brusno niewątpliwie bloków wę , ar­ swych czasów pogańskich w y r a b i a n o t u narzędzia d o cze wy­ znaleziska myśl: „Kamienie w 3 3 i budo­ służyły wyrobu przede kamieni młyń­ Nie na jest wykluczone, terenie wcześniej Brusna iż obecność Starego, przedmiotem które eksploatacji, wany wpływ na powstanie nazwy Najwcześniejsza wotnie zwanej Założono już w wzmianka tylko XV w., za objęło s w y m księcia tam wywarła naj­ zdecydo­ tej wsi. źródłowa wołoskim czym „brusów" się o Brusno, pochodzi ją n a p r a w i e z tzw. osadnictwem owych stały z wsi, roku pier­ 1531 . 37 najprawdopodobniej 3 8 przemawiają wołoskim, które dane w związane tymże stuleciu zasięgiem t e r e n z i e m i b e ł s k i e j . mazowieckiego wieś Lubycza, roku i 1420 p r a w o bełskiego którą tenże wołoskie Ziemowita podarował IV bra­ materiałów. ciom t a m w d w a l a t a później k n i a ż e s t w o . W e w s i H r e b e n n e , wykorzystane, wynotowane która i lwowskiej Tekach się 2 S . J a k u b o w i i Miśkowi Schneidra bruśnieńskim, n i e są po­ mającej t u też z o s t a n i e 1901 г., również posiada piętnastowieczną z 1469 г.), a przysługujące list skierowany im kronice się też ludność wspomina ża, k t ó r e wymieniono w o oraz 4 1 rejestrze źród­ o nich źródła wołoskie Werchraty, Jan Długosz metrykę Prawem 40 rozciąg­ wołoskim której w Prusia i poborowym swej Radruz roku 153 1 . 42 Wszystkie Brusna Lwowie. zbiorach Biblioteki Na­ i m prawo nięte zostało później n a całą w i e ś . Krasuskiego. a ustanawiając ł o w ą , o s i e d l i l i się też W o ł o s i (wspominają n a n i e , będę Cieszanowie, Wołochom, 39 rządziła jest w * brązu . już bruśnieński, A l e k s a n d r a Czołowskiego w e przechowywany się i ciekawych 19 c z e r w c a Obecnie datuje epoki przekonaniu, kamienioło­ stwierdzić, n a s t u ośrodek p r o b l e m a t y k i tyczącej o b r ó b ­ w pozwala k a m i e n i a r s k i e z B r u s n a Starego otrzymała ośrodku powiatowego o n został . terenie t y m obszarze początku 30 w a ł t a m już o d d a w n a , co z w i ą z a n e być m o g ł o z w się w w wzdłuż ploatacją t a m t e j s z y c h skał w a p i e n n y c h d l a j e g o p o t r z e b . znaleźć teczki. wapiennych na średniowieczne znaleziska archeologiczne od charakter artystyczny, wykorzystany 220 Starym człowieka położonych powołując Celem zasygnalizowania ki archeologów Bruśnie kamieniarskich różnorodnych Jeśli c h o d z i o interesujący to skał, w y g l ą d e m Dość w s p o m n i e ć , iż już w Odnośnie szczyty s k i c h i żarnowych. problematyki. do krajoznawstwa ilość części pobyt de, R o l ę drugorzędną, o charakterze uzupełniającym, mają d a n e , które w y n o t o w a ł e m z t z w . T e k Schneidra. cyklopedii w przez jak je t a m nazywano 24 c) r e j e s t r y g o s p o d a r c z e z 1714 r . i Odkryty 13 1713 , atmosferycznych najwyższe toczem m . i n . w K r a k o w s k i e m i na Podolu i 1765 , , tych leżą i naj- zbli­ skąd poszła z lat: 1 7 1 0 1 7 1 2 czynników tworząc te Roz­ nia Podstawową działanie wszędzie, Skały żone do p i a s k o w c ó w p i ń c z o w s k i c h , w y s t ę p u j ą p o z a roby przejrzałem na litotamniowego. niekiedy naj­ bruśnieńskim. kamieniarskiego, zespołów pozwalają przynajmniej, t u okres, o ośrodku źródłowych ośrodka różnorodnych materiały nas wzmianki wapienia Roztocza. Pokłady mów t u też o d n o t o w a ć f a k t , iż n a m a p c e zbiorowej ocalały zbyt zapotrzebowania. Należy nej z pokłady naj­ kwarcowym, wymienione Starego, wyżej wsie leżały co n i e w ą t p l i w i e m a t u swoją obok wymowę. O o s i e d l e n i u się W o ł o c h ó w n a t e r e n i e B r u s n a ś w i a d ­ czą dane nionych podane w niej w lustracji z 1565 r . W ś r ó d k m i e c i f i g u r u j e m . i n . „Wlassin wymie­ Olech- �nowicz", a Woloszow" Być zagrodnikami też Vollosch" i „Wassil Wołochów W 1785 r . n a t e r e n i e B r u s n a S t a r e g o przez m o ż e , iż i osiedleniu byli . 43 B r u s n o istniało rządziło się już przed prawem się t a m p r a w o przybyciem ruskim, wołoskie a po ich rozciągnięte n a całą w i e ś . P r o b l e m t e n j e d n a k w y m a g a maci) kolonia Stare dań i dociekań. I s t o t n y j e d n a k j e s t d l a nas f a k t , iż w e Kapuściński 1818 r.57. oznacza to wcale, to ludność być wała teren wołoskiej, nawet Moment iż która a wcześniej następnie, przesunęła się na teren ziemi wykazują, że Środkowego w czasie wsiach Roztocza, a miejscowych Werchracie czas w a p n o Nie 44 w do piecach iż z a k r o j o n a tamtejszych pokładów nych związana jest z t z w . o s a d n i c t w e m zagadnienie niezmiernie opracowania ważne, że j e s t thei ono monograficznego. kilka t o „dziedzina dosycz". wszy dziesziączi po Jest wymaga I dalej kmieczi (iako ony ich na c z i n s z u żadnego szowią) iednym albo robocizny dworziscz Wśród „Iwan niej: iesth tej w s i kości у ktorich n i e dawayą, t h i l k o podim- siedzy, dziejach października chłopów w roku innych okolicznych galicyj­ 1848. F a k t wsiach, chło­ u c z c i l i u f u n d o w a n i e m dużego, k a ­ . naturalnego, j a k i m wzmiankę o eksploatacji był kamień, n a t e r e n i e lustracja z 1565 г., w bogactwa Brusna której Sta­ czytamy: „ T h a m z e i e s t h g o r a , w k t o r e y k a m i e n i e m ł y ń s k i e łamyą a tich mistrzów, ktorzi łamią kamyenie t r z e y , dawaią do z a m k u ( l u b a c z o w s k i e g o kamień dziesiąthi, k t o r i c h syedm, sescz, sescz" tho 5e kazdi uczini sie n a r o k d o s t a w a nataniey zlotich iesth — uwaga szaczuiącz za szesczdziesiąth у SFG) citra vel grziwien siedm i gr . Była to akcentowali suma stosunkowo lustratorzy duża, co podsumowując wyraźnie dochody z za­ tej „Suma wsithkich pozitkow z Brusna na then c z i n i z l o t i c h szesczdziesiąth у sescz у g r sescz, czas d[enarow] sescz. A a za k a m i e n i e m l i n s k i e u c z i n i z l o t i c h szesczdzie­ II. 2. Krzyż kamienny, 1836 r „ Bełżec. steri a nowego czin­ s lich lustracji ze dziesiączi kmieci jednak „ratione posług" ogrodi" 27 wsie nabył na ktorich w 13 z a g r o d n i k ó w , „rolie w dniu pańszczyzny Galicji Deutschbach 60 46 znajduje o d płacenia . P o z a k m i e c i a m i l u s t r a c j a z 1565 r . w y m i e n i a w 1839 siąth у s i e d m i g r sescz" . niemało, s kniasźik", k t ó r y był z w o l n i o n y refor­ roku . wymienionych się r ó w n i e ż czynszu 45 dóbr na dawayą po g r z i w n i e " w dworzisczach, nego s kasdego po g r trzidziesczi szu skład w i e l k a , mając[a] r o i dworzisczu dorocznego w Lustracja z roku czytamy osiadlich 58 kolonię licytacji w jak w Najwcześniejszą podaje w wsi: 2. poł. X V I w . B r u s n o w c h o d z i ł o niepomiernich wapien­ wołoskim. ale królewskich s t a r o s t w a lubaczowskiego. 1565 p o d a j e , n a szerszą skał oraz zniesienie z B r u s n a Starego rego której dóbr k a m e r a l n y c h w i Nowe krzyża założona została to k a t o l i c y i . wydarzeniem było ten, podobnie pi ultra wykluczone, „W wów­ . zatem W tak młyń­ wypalano eksploatacja odrębnego I wyrabiano kamienie kilku pra­ eksploa­ wapiennych. skalę to jest skał się na 5e podczas Ważnym skich miennego względu, rządzących w o ł o s k i m , dość w c z e ś n i e przystąpiono skie, a w tzw. północ, położonych tacji Lubyczy na z tego wem n p . w r o k u 1571 w mogła chełmskiej. we pokładów Nie zamieszki­ dalej t e n u s i l n i e t u podkreślam badania obszarze że m u s i e l i t o być Wołosi, ale ukraińska, Podkarpacia, kolonizacji docierając t z w . p r a w a wołoskiego. w 5 S Podczas l i k w i d a c j i Brusno wsi tej mieszkali osadnicy niemieckich (byli Deutschbach , było 19 d o m ó w zostało dalszych ba­ osadników którzy oraz mieli siedmiu jeszcze różnej wiel­ komorników . 4 7 L u s t r a t o r z y w r o k u 1662 z a n o t o w a l i : „W tey w s i (chodzi lustratione skiey anni SFG) Woli iuxta Brusien- 48 nianej z rozwojem na terenie też m i ę d z y broniąc gospodarki starostwa innymi folwarczno-pańszczyź- lubaczowskiego i powinności się p r z e d chłopów niesprawiedliwością 1621 o m a n d a t k r ó l e w s k i , w zakazywał przemocy z racji W starościnie wobec Barbarze poddanych naruszania i c h p r a w 1629 r . B r u s n o jazdu ków uwaga było ł a n ó w n [ u m e ] r o 3 0 2 " . Wraz roku o Brusno — 1616, t o i e s t B r u s n i e у Tatarów. (pozostało W lustracji z roku stosowania wsi, wynikającej ucierpiało wskutek na­ 31 b u d y n ­ 50 z 1662 r . z a n o t o w a n o 1664 p o d a j e , starostwo krupeckie powołując że p o odłączeniu Brusna 52 i poważne zniszcze­ w okresie wojen X V I I w . Krupca się na pierwszym rozbiorze włączyły . od starostwa l u ­ utworzono niegrodowe W X V I I w . o b o k B r u s n a , z w a n e g o odtąd S t a r e , Po 5 1 lustrację . stała n o w a w i e ś , B r u s n o N o w e austriackie w 104) . geograficzny..., baczowskiego tej uległo w ó w c z a s nia w tej w s i spowodowane Słownik się . znacznie Zniszczeniu wystarali którym Z y g m u n t I I I Płazinie z 49 zwiększano z Brusna. Ci .Brusno 5 3 pow­ . Rzeczypospolitej Stare do władze lubaczowskich dóbr k a m e r a l n y c h , 54 221 �Z f a k t u t e g o w ł a d z e starośeieńskie p o t r a f i ł y no wyciągnąć tacja należyte w n i o s k i . Dalsza k a m i e n i na terenie w XVII w. w lustracji na z kamieni z co „Górników teraz iż w powinności — górnicy a stulecia niewiele, daią płacili czynsz. już t y m bogactwem oddawali Dane prawo miejscowemu na już źródłowe n a t o , że z samodzielnego a k t ó r e t e n s t a n relacjonują władze eksploatację arendarzowi. A oto należy arendarza za („Góra zanotowano Kamienna W regestrach że a r e n d a kontraktem gospodarczych bruśnieńska z roku i hucińska puszczona") . 1714 w y k a z a n o , t y m roku Kamien­ n e j m i a ł o być 300 z ł . Na inwentarzu z roku у z 1739 p o d a n o o bruśnieńskiej Wieś wszelkiemi Brusno powinnościami z arendą browarnią [i] robociznami, k o w i I r z s z o w i c z o w i , w r a z z Hutą w possessyą za s u m ę " 366 zł 20 g r Inwentarze ss puszczona poddzierżawiania do i n t e r e s u ­ Kamiennej niej Kamienna stay arendy inwentarze do brusięskiey, z roku arendy gdzie brusienskiey mająca ss „Góra gdzie ka­ i e s t stay W arendy dwoie" lustracji adiancta 69 za kontraktem ta I [należyj, gdzie młyńskie do jeszcze kamienie wyra­ kontraktu, ktorey samym roku podano: takowe: 1-mo. Wolne commoda dobywanie ostatnia notatka tycząca wynotowana z 70 ka­ . interesującego inwentarza z roku „Góra biaią, Kamienna, do arendy iest stay d w o i e " gdzie młyńskie brusienskiey n у do kamienie wyra­ kontraktu, którey . ten jednak W na inwentarzu z roku X X I I , ciekawy z ciekawe związku z 1839 z n a j d u j e „Opis w y d o b y c i a wysuwali jednak Kamienna były one W najlepszym wówczas dowodem, dużą z l a t 1757 i Starych" 1765 r. 7 7 że wartość Górę Podobnie na się, p o d n u m e ­ kamienia wapien­ 1839 p o d a n o wapien­ już, że „pod Mielniczą że w kamienie Górą" . 8 0 tymże był inwentarzu Miel­ porośnięty lasem to teren natomiast określana jako Schneider, wymieniając nie B r u s n a Starego, pole orne celu t r z y piece 150 do 200 k o r c y wane opowiedzenia i według się r o c z n i e W d o 2000 k o r c y lasach Brusna ludzi trzymaiące, murowane wymuro­ miejscowych wypala wapna. Starego pole Przy renie orne i wydobyć spieniężyć m o ż n a " n . po­ na tere­ Górę Mielniczą początek Mielniczej wsi, około być jeńcami niarze nazwy miejscowe Górę jako t e j o k a z j i należy o d n o t o w a ć tradycja eksploatacji Góry wiązała 8 4 S 3 f a k t , iż z miejscowa na te­ przybyciem do W ł o c h ó w , którzy a u s t r i a c k i m i . Wcześniej eksploatować pastwisko . skał w a p i e n n y c h 150 l a t t e m u , t r z e c h mieli tylko w a n i a i obróbki t a m t e j s z y c h Ile w rokiem miejscowi „poluchy", się w wydobywa źródłach n a z w y 1839 m o ż e być danych w kamie­ a dopiero przekazanych się także, i z łatwością p o 8 zł. reńsk. zbyt przez wydoby­ tej chwili t e j góry jakimś dociec. dopiero p o d stopniu przekazanych i głębszych n i e można tej mieli skał. t y m prawdy, trudno m i w autentyczności poparciem przez tradycję. j e d n a k szerszego u d o ­ dociekań. W dowolnie tradycję, żadnym jednak interpretować gdyż wówczas da­ za­ t r a c a się z p o l a w i d z e n i a w ł a ś c i w y o b r a z p r o c e s u h i s t o ­ rycznego 85 . Ciekawy czynając m i e y s c u p o d Mielniczą Górą k a m i e n i e młyńskie, któ­ co r o k k i l k a Góra o określa t e ż m . i n . K a m i e n n ą Sprawa owych Włochów w y m a g a podano: lesie w s i B r u s n a z k a m i e n i a po 7 8 najwcześniej skały 81 tam nych jakim też Górach") o p o w i e r z c h n i 5 m o r g ó w i 1072 s ą ż n i . K a m i e n n a Starego się w a p n o , w jest podają Starych eksploatowano wcześniej podano, d z i się k a m i e ń w a p i e n n y wypala góra gospo­ 1758 w y m i e n i a n a . („Niwa inwentarzu z roku wypadku i w zatem 7 e ne. kumentowania lasach B r u s n a Starego uwagi t y m , że Bruśnieńskiej Ponieważ S t a r e G ó r y , t o być m o ż e m i e j s c e , g d z i e znacho- 222 w 7 9 p o roż­ MK lustracji 1 z 1769 ( „ N i w k i n a S t a r y c h G ó r a c h " ) . i H u t y Starey „a) W re lustratorzy Woli jest Górach n y c h m i e j s c a c h a o s o b l i w i e p o d Wapielną Górą b) w i spełzły n a n i c z y m . już inwentarzach „Niwka Pojawienie nego i k a m i e n i młyńskich", w którym w została której Pierwsza „ T a l i a n y " m i e l i i c h zapoznać z n o w ą techniką 1769: W danych. darczą. jako tymże źródłach do 82 . w skał w i e r z c h n i 5 m o r g ó w i 1360 s ą ż n i . zaznaczono: brusienskiey, t u problemu, rem dzierżawcy przedstawiała jest spisanej są wyra­ w odnośnie sporo wynikł swe pretensje. niczą m i e n i młyńskich w górze do B r u s n a należącey" nas jaki kamienie „ A r e n d a w t e y w s i za s u m m e 1400 zł idąca, et niej zanotowali młyńskie w y d o b y w a n o . Kamienna, do Najwcześniej zanotowana 1758 i d e n t y c z n i e 1757 i młyńskie i n w e n t a r z u z 1765 r . biaią, to sporu Wymieniając dwoie" W wzmianka na terenie B r u s n a Starego do Kamienna, eksploatacji Starego. Góra, wcześniej całkowicie bezpodstawne •podają: „Góra miejsce Kamienna już temat wobec 5? biaią, jest spadkobiercy m i e n i e w y r a b i a i ą młyńskie, za k o n t r a k t e m , s t a y 2 " m a . Podobnie też Brusna z 1565 r . z a z n a c z o n o t y l k o , że była t a m Wówczas na Góry jednobrzmiąco: „Góra 7 4 na t y m terenie. k t ó r e y k a m i e n i e m ł y ń s k i e " łamano, n i e p o d a ­ imventairze 1741 odnośnie przy­ i Ma- 7 3 z 1662 r . Mar­ . z l a t 1740 i nas t u s p r a w y podają prócz trzyletnim k o n t r a k t e m starozakonnemu wręcz się n a 1792 (leżały koło Ż ó ł k w i ) , iż była o n a przytoczyliśmy 0 miejsco­ z r o k u 1765 (star. ś w i e r z e c k i e ) zasługuje lustracji Fakt czynszów, jącej uwagę Góry opierając wówczas stosowana wymieniana arendzie: „Notandum. Kamiennej można, w a p i e n n y c h na terenie W Starego. G ó r a leżała n a t e r e n i e B r u s n a S t a r e g o , 6 5 W z roku powszechnie m dać 708 zł d o c h o d u , w t y m z s a m e j t y l k o G ó r y przypuszczać kładach z P o l a n y gierowa dwór pokładów n i e była czymś w y j ą t k o w y m , 7 5 osobnym miała w 64 poddzierżawiania odwrotnie, n a t o , że eksploatacją jąc j e d n a k bliżej j e j n a z w y . w i n w e n t a r z a c h z 1712 i 1713 r . osobnym wskazują p r z e z starostów l u b a c z o w s k i c h w X V I I I w . arendarzowi „góra, w kontraktem" 4 Podobnie praktyka dane, z 1710 r . p o d a n o : do niezbicie zainteresowany Stosowana gospodaro­ jego dokładniej: W inwentarzu gospodarczym Kamienna nie nastą­ dane był skał w a p i e n n y c h n a t e r e n i e B r u s n a podkreślono międzyczasie wskazują starośeieńskie z r e z y g n o w a ł y poddzierżawiały Przytoczone żywotnie wemu fakt, młyńskich, „Góra zahamowana usilnie t u należy następnego wania w s i została pew­ eksploa­ 60 z ł " « . Podkreślić zmiana tej wojen, 1662 г.: i e d n a k ogółem piła skutek na jednak rzach, do odnotowania od X V I w., mówiąc nazywają jakieś s p e c y f i c z n e ich jest iż źródła, górnikami. Nie było po­ kamienia­ to jednak określenie, w y s t ę p u j ą c e t y l k o w B r u ś - n i e S t a r y m , ale o d w r o t n i e , należy wówczas fakt, o tamtejszych charakter powszechny sądzić, że m i a ł o o n o na terenie całej Polski- �Przemawiają pochodzące czące za kilku Czerwonej t y m dane z różnych miejscowości w., b) n a ć w i e r c i hrabcowej archiwalnych, a ty­ 1) 6 z a g o n ó w „Roman Hrabec źródłowe materiałów z położonych XVI—XIX na terenie Rusi zatem 2) 6 z a g o n ó w górników materiały źródłowe w C h e ł m i e (1565 г . ) , L e s z c z y n i e , należącej d o k r e s u k l i m 8 6 kowskiego, (1641 do leżącej na r.) w, P o l a n i e starostwa terenie bieckiego należącym 8 8 drohowiskiego Ż ó ł k w i (1776 r . ) Mówiąc powiatu (1765 r . ) , R o z w a d o w i e , o 9 0 (1765 r . ) , 8 9 W trzech z którzy niej znacznie mienieni kolejno po słowo „hornyk" 93 tam Byli chyba to dwaj Sawka imieniu i nie górnik wyro­ i oraz z nich iwaszkowej za­ czyn[szownik]", czynszu tyle miał też 6 z a g o n ó w czy[nszownik]", co Chmiel mający też „Ilko 2 konie czynszu, górnik miał znowu czy[nszownik]", 6 zagonów który e) n a łanie s t a r y m sołtyskim m i a ł 6 z a g o n ó w górnik czyfnszownik]", n i e i płacił c z y n s z u płacił f) n a ć w i e r c i h r a b c o w e j bec i górnik Inwentarz który 32 zł i 5 g r zaś pola „Ilko z Hrycow roku 9 4 b) na półłanku też posiadał 2 ko­ 2 Hra­ konie . 1769 p o d a j e , górnik w ó w c z a s 32 zł i 5 g r był „Paweł posiadał 6 zagonów miał „Hryc czynszowlnik]", płacił c z y n s z u który 32 zł i 5 g r , a) n a ć w i e r c i i w a s z k o w e j napi­ górnik płacił c z y n s z u 21 zł i 23 g r , wy­ na temat dostarczają o nich dane w obsiewali pola zamożności inwentarze trakcie bruś­ z 1765 że: posiadał m . i n . 6 z a g o n ó w czy[nszownik]", który płacił czynszu, prymieńskim miał też 6 zagonów czynszowe w Bruśnie ' górnik, c z y [ n s z o w n i k ] " , 10 zł 26 g r i 14г szeląga, 11. 3. Krzyże któ­ „Pawło g ó r n i k " , k t ó r y posiadał 2 k o n i e i płacił czyn­ szu 32 zł i 5 g r , d) na Hrycow a) n a ć w i e r c i f i l i p o w s k i e j miał m . i n . w ó w c z a s 3 z a ­ Ochab 1 dzień s z a r w a r k u odrabiał, a c z y n s z u płacił 29 g r , Wasylkow W i n w e n t a r z u z 1765 r . p o d a n o , ż e : „Roman i c) n a łanie s t a r y m sołtyskim m i a ł 6 z a g o n ó w wymieniania Starym. r y płacił c z y n s z u konie płacący 32 zł i 5 g r „Dmiter zwrócono kmiecie, Steczko każdego po­ l u b „ h o r n i k " , co o z n a c z a , że danych p o d d a n y c h , którzy pola i 2 „ D m i t e r C h m i e l " , k t ó r y robił 1 dzień p i e s z o n a pańskim górników 1769 r . P o d a n o gony c) n a ć w i e r c i wówczas ich jednak . Interesujących i dlatego sobie, Przy 9 J on górnikiem nieńskich i na nie uwagi. Steczko . się Imiona owych wcześniej, n i m napisano o k a m i e n i młyńskich grodnik imiennie zajmowali młyńskich. „Semko Hrabec też czyn[szownik]", 32 zł i 5 g r , Hrabec, Hrycow światło n a i c h p o ­ 1565 r . w y m i e n i o n o kamieni dotychczas Roman Wasylkow „mistrzów", dano w sano jak społeczną. wyrobem bie czy, o g ó r n i k a c h , c e l o w e będzie u k a z a n i e i c h lustracji i posiadał d) n a półłanku p r y m i e ń s k i m kamieniarzach, uposażenia, co z k o l e i r z u c i p e w n e zycję koło który i w W e r c h r a c i e (1844 r.) »>. bruśnieńskich źródła podają, Glińsku górnik który posiadał 2 k o n i e i płacił c z y n s z u i Małopolski. Wymieniają miał: niwie iwachowej miał n i e i płacił c z y n s z u 21 zł 8 g r i 3V2 Z przytoczonych powyżej 1765 było na cmentarzu, 3 staja pola „Iwan g ó r n i k c z y f n s z o w n i k ] " , k t ó r y też posiadał 2 k o ­ w Bruśnie szeląga ° . 5 d a n y c h w y n i k a , że w Starym co n a j m n i e j roku 7 górników, Lubaczów. 223 �co o c z y w i ś c i e j e s t już cyfrą s t o s u n k o w o dość dużą. P i ę ­ kamieni ciu ostateczny i spośród w nich ostatnich były miało ma identyczne które, z a p e w n e j a k i s t n i e n i a tego na każdym jest 96 łączyć koni, dziesięcioleciach i m i wówczas ne . Interesujący ich parę wprost jeszcze f a k t , iż t r z e c h p r z e z w i s k a , co w s k a z u j e więzy rodzinne. Być ośrodka, kroku potrzeb­ górników n a t o , że może, iż mogły wymieniany młyńskich. lesie Piece, w nia" 9T . k t ó r y c h go p a l o n o , b y ł y Świadczy t o , że fakt, tym były mienia zbudowano że umiejętności obróbki k a m i e n i a w ó w c z a s już też chyba dziedziczone, Hryca Hrabca. czenia tych Starego p o d uwagę można założyć, że b y l i Ciekawym umiejętności jednak wśród j e s t w i a d o m o ś ć , że już w synowie dynki przykładem dziedzi­ mieszkańców Brusna i jego przezwisku nie podano n i e m a t o już d l a nas i s t o t n e g o słowa „górnik", znaczenia. stwierdzić, że t r a d y c j e obróbki k a m i e n i a w żywe skiego były aż do ostatniego Dość ale jednak tej rodzinie o k r e s u i s t n i e n i a bruśnień- Członkowie tej r o d z i n y m i e s z k a l i razem C h m i e l e , gdzie znajdowały n a przysiół­ się t e n a j t w a r d ­ sze skały, z k t ó r y c h w y r a b i a l i k a m i e n i e m ł y ń s k i e i ż a r ­ nowe. Głęboką źródłowo zatem wymowę udokumentować kamieniarskiej gólnie w z wyrobem Przytoczone A rodzinie ma wcześniej fakt, iż daje i s t n i e n i e t a k długiej Chmielów, k a m i e n i młyńskich o t y m , że bruśnieńscy występował „murowane miejscowy mieszkalne też w wapno. z kamie­ materiał wykorzy­ obiektów przemysłowych. z tegoż i n w e n t a r z a wskazują oto dane a) „ D w ó r Poza n a t o , że z k a ­ Bruśnie S t a r y m d w o r s k i e b u ­ i gospodarcze oraz źródłowe piece ogrzewalne na ten temat: czyli dom mieszkalny wyprowadzonym, „ieden piec mienny wał murowany, pod da­ materiały górnicy tradycji związanej i się szcze­ żarnowych. mówią zajmowali się jedynie wyrobem o i e d n y m piętrze". W n i m , w pokoju... kamienny", a w ogrzewalny, się. Dalej d r u g i m zaś też kominek podano: i piec „...które „piec k a ­ piekarski" pokoje znajdo­ ieden piec k a m i e n n y o g r z e w a " . N a piętrze t e g o b u d y n k u , w p o k o j u był ośrodka. ku zwanym to chem g o n t o w y m , z i e d n y m k o m i n e m głównym nad dach T r u d n o m i w t e j c h w i l i dociec, d l a c z e g o w r o k u 1769 przy był piekarskie. 1765 g ó r n i k i e m był D y m i t r C h m i e l . też n a b u d o w ę dane to roku że skał. na terenie B r u s n a Starego Hrycow Biorąc to jednak, tamtejszych kamień w a p i e n n y , z którego wówczas w y p a l a n o stywano braćmi. oznacza N a p o d s t a w i e d a n y c h z i n w e n t a r z a z 1839 r . w i a d o m o n a m , że w t a k w r o k u 1765, j a k i w 1769, I l k o H r y c o w , j a k i I w a n (1769 r.) b y l i Nie cel eksploatacji też b) „piec ogrzewalny „Stajnia, c) W wozownia kamienny", i „ w a p n e m n a r z u c o n a [a] p i e c d) i z n o w u e) kurnik „piec „Gorzelnia t r o " . T a m też w k a m i e n n y " zaś w kamienny" wymienia murowana z kamienia (?), „Wołownia g) „ O b o r a inwentarz!... uwaga pię­ ogrzewalny" i piekarski kamienny", z k a m i e n i a m u r o w a n a " też [również — była izbie, n a iedno izbie był „piec k o m i e n n y a w d r u g i e j zaś „ p i e c o g r z e w a l n y f) murowane" j e d n y m z budynków f o l w a r c z n y c h powała była, SFG] z kamienia m u ­ rowana", cmentarzu, Horyniec. 5 224 I �N a k o n i e c zacytuję t u f r a g m e n t l i s t u „Przy Krasuskiego: sposobności l u s t r a c j i l a s ó w d w o r s k i c h w B r u ś - n i e N o w e m w d n i u 11 b m . p r z y d y b a n o m o g i ł ę a n a n i e j stary i krzyż k a m i e n n y z nieczytelnym polskim napisem datą z r . 1654 l u b 1664" i ° . 2 Jest danymi to ciekawa może tworzenia ośrodku notatka i w być interesującym historii artystycznej zestawieniu z przyczynkiem obróbki innymi do o d ­ kamienia w bruśnieńskim. PRZYPISY 1 K. Wolski, Z badań nad kamieniarstwem ludo­ wym na Roztoczu, „Rocznik M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e " , t . I , 1966, s. 113—127. 2 S. L e w , Ludowy ośrodek kamieniarski w Bruśnie pow. Lubaczów, „Rocznik P r z e m y s k i " , t . X I , 1967, s. 193—226. 3 K . W o l s k i , o p . c i t . , s. 114. 4 S p r a w a d a t o w a n i a tejże l u s t r a c j i w y m a g a j e d n a k p e w n e g o wyjaśnienia. Otóż K . W o l s k i p o w o ł u j ą c się n a nią określa ją j a k o z r o k u 1564/5 ( o p . c i t . , s. 117), a S. L e w korzystając z z a w a r t y c h w n i e j d a n y c h d a t u j e j e j a k o z 1564 — 1565 r . ( o p . c i t . , s. 193). P r o b l e m t k w i w t y m , że o p u b l i k o w a n e p r z e z M i c h a ł a Kruszewskiego lustracje królewszczyzn położonych n a t e r e n i e R u s i C z e r w o n e j (Zereła do istorii Ukrainy — Rusy — dalej c y t . : Zereła... — t . I - I I I , w y d . Mychajło Hruszewśkyj, L w ó w 1895 — 1900) n i e są odrębnie d a t o w a n e . I c h s p o ­ rządzenie poprzedziła uchwała s e j m o w a z r o k u 1562/3, mocą której p o s t a n o w i o n o j e p r z e p r o w a d z i ć . N a s e j m i e w r o k u 1563/4 z a t w i e r d z o n o ją i w y b r a n o komisję, która o d r o k u 1564 rozpoczęła swą pracę. Sporządzanie l u ­ s t r a c j i t r w a ł o aż d o r o k u 1566; stąd różne d a t y ( M . H r u ­ s z e w ś k y j , [ W s t ę p ] w Zereia..., it. I , s. I I — I I I ) . B y j e d ­ n a k ujednolicić i c h d a t o w a n i e , p r z y j ę ł o się określać j e j a k o z 1565 r . 7 6 h) „Stodoła i s p i k l e r z z k a m i e n i a i) „Za Bródkami" noma", a obok n a " . W izbie nem 9 8 był „dom zaś stała tejże tynkowana d l a eko­ kamienna murowa­ „karczma karczmy (...), p i e c murowane", mieszkalny „powała wałkowana, ogrzewalny wap­ i piekarski k a ­ mienny", j) i „Na f o l w a r k u mieszkanie uwaga SFG] z kamienia mianym, z dwoma r z u c a n a (...), p i e c nicy zwanym" kominek była z wozownią murowana, [była — u w a g a ogrzewalny „karczma [która b y ł a p o d dachem k o m i n a m i n a d dach m i " . Tamże „powała dzież Niwy d l a leśniczego — sło­ wyprowadzony­ SFG] wapnem na­ i piekarski kamienny, t u ­ do gotowania", a dalej m u r o w a n e j , sklepionej". W izbie drzwi „do p i w ­ „mieszkalnej d l a l e ś n i c z e g o " b y ł „piec o g r z e w a l n y i piekarski kamienny", a i[była „powała wałkowana wapnem — uwaga SFG] tynkowana", k) „Stodoła [ w tymże, w s p o m n i a n y m w a r k u — uwaga murowana SFG] z dwoma powyżej fol­ szpiklerzami naroznemi z kamienia p o d dachem słomianym", 1) „ O b o r a [tamże — u w a g a S F G ] za s t a j n i a m i k a m i e ­ niem Na murowana, p o d dachem szczególną wymienione uwagę słomianym" zasługuje W była". że wówczas poprzednim na t y m terenie 1 0 °. stuleciu n a terenie d w o r u , w której b y n i e było pieca później stały piece Problem w były o d o s o b n i o n y , a l e często starostwa c z o w s k i e g o n i e było p r a w i e k a r c z m y , będącej lat wszystkie, w tymże i n w e n t a r z u piece o g r z e w a l n e z kamienia. T o n i e był w y p a d e k spotykany fakt, reprezentacyjnym luba­ własnością kaflowego budynku ш , a w sto dworskim kamienne. to c i e k a w y i zasługuje n a uwagę badaczy. 225 �5 A . G i l e w i c z , Sprawozdanie z działalności Oddziału Polskiego Towarzystwa Historycznego w Przemyślu [w:] Sprawozdania z posiedzeń naukowych oraz działalności Towarzystwa Przyjaciół Nauk i innych towarzystw na­ ukowych i kulturalnych miasta Przemyśla, Przemyśl 1965, s. 118. 6 S. F . G a j e r s k i , Bruśnieński rejon kamieniarski [ w ] Sprawozdania..., s. 121 — 122. 7 Źródła dziejowe, t . X V I I I , cz. I I , Polska XVI wie­ ku pod względem geograficzno-statystycznym, ' t. V I I , cz. I I , Ziemie ruskie. Ruś Czerwona opisana przez Alek­ sandra Jabłonowskiego, W a r s z a w a 1903, s. 456. 8 K . K a d l e c , Valaei a valasske pravo v zemich slovanskych a uherskych, P r a h a 1916, s. 359. 9 M . H o r n , Rzemiosło miejskie województwa beł­ skiego w pierwszej połowie XVII wieku. Zagadnienie kryzysu gospodarczego Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII wieku, „Zeszyty N a u k o w e Wyższej Szkoły P e d a ­ g o g i c z n e j w O p o l u " , S e r i a B : S t u d i a i R o z p r a w y , n r 14, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1966, s. 5 1 . 10 Zarys dziejów górnictwa na ziemiach polskich, p o d r e d . J . P a z d u r a , t . I , K a t o w i c e 1960. 11 L u s t r a c j a B r u s n a o p u b l i k o w a n a została w I I I t o ­ m i e Zereł..., L w ó w 1900, s. 272—275. 12 A r c h i w u m G ł ó w n e A k t D a w n y c h w W a r s z a w i e ( d a l e j c y t . : A G A D ) , r k p s n r A S K X L V I 125, L u s t r a c j a w o j . bełskiego z 1662 г.; B i b l i o t e k a M u z e u m Czarto­ r y s k i c h w K r a k o w i e (dalej cyt.: B i b l . Czart.), r k p s n r M T u z e u m ] N f a r o d o w e ] 139 (10756), L u s t r a c j a w o j e w ó d z ­ t w a bełskiego z 1662 r . 13 L w o w s k a P a ń s t w o w a N a u k o w a B i b l i o t e k a M i n i ­ sterstwa K u l t u r y U R S R w e L w o w i e (Lwiwśka Derżawna N a u k o w a Biblioteka M i n i s t e r s t w a K u l t u r y U R S R — d a l e j c y t . : L P N B ) , z b i o r y Ossolińskich ( d a l e j c y t . : Oss.), r k p s n r 2В35/Ш, L u s t r a t i o n e s b o n o r u m r e g u l i u m d l s t r i c t u s B e l z e n s i s de a n n o 1765. '14 B i b l . C z a r t . , r k p s n r 4522 I V , I n w e n t a r z e s t a r o ­ s t w a l u b a c z o w s k i e g o z 1710 r . 15 T a m ż e , r k p s n r 4523 I V , I n w e n t a r z e starostwa l u b a c z o w s k i e g o z 1712 r . 16 T a m ż e , r k p s n r 4524 I V , I n w e n t a r z e starostwa l u b a c z o w s k i e g o z 1713 r . 17 N a u k o w a B i b l i o t e k a L w o w s k i e g o O r d e r u L e n i n a Państwowego U n i w e r s y t e t u imienia I w a n a F r a n k i w e L w o w i e (Naukowa Biblioteka Lwiwśkoho Ordena Lenina Derżawnoho U n i w e r s y t e t u i m e n i I w a n a F r a n k a — dalej cyt.: N B L P U ) , r k p s n r 633/III, I n w e n t a r z starostwa l u ­ b a c z o w s k i e g o z r o k u 1739. 18 N B L P U , r k p s n r 6 3 4 / I I I , Inwentarz starostwa l u b a c z o w s k i e g o z r o k u 1740. 19 N B L P U , r k p s n r 635/Ш, I n w e n t a r z starostwa l u b a c z o w s k i e g o z r o k u 1741. 20 L P N B , z b i o r y A l . C z o ł o w s k i e g o ( d a l e j c y t . : Czoł.), r k p s n r 74/11, Inwentarz starostwa lubaczowskiego z 1757 r . 21 L P N B Czoł., r k p s n r 6 1 / I I , I n w e n t a r z s t a r o s t w a lubaczowskiego z 1758 r . 22 L P N B Czoł., r k p s n r 44/11, I n w e n t a r z s t a r o s t w a lubaczowskiego z 1765 r . 23 L P N B Czoł., r k p s n r 588/Ш, I n w e n t a r z s t a r o s t w a lubaczowskiego s p i s a n y 1769 r . 24 L P N B Czoł., r k p s n r 873/11, Inwentarz dóbr B r u s n o Stare, Brusno Nowe, H u t a Stara i k o l o n i i D e u t s c h b a c h z 1839 r . 25 B i b l . C z a r t . , r k p s n r E f w i d e n c j a ] Wfewnętrzna] 148, K l u c z oleszycki, Sieniawa i star. lubaczowskie, R ó ż n e r e g e s t r y g o s p o d a r c z e z l a t 1698—1740. — M a t e ­ riały t e n i e są p a g i n o w a n e . 26 Ł. Charewiczowa, Niedoceniony krajoznawca lwowski Antoni Schneider, L w ó w 193B; S. Piskowyj [Jarosław D a s z k e w y c z ] , Lwiwśki „Теку" A. Sznejdera jak istoryko-krajoznawcze dżereło, „Archiwy U k r a j i n y " , n r 4/72), K i j ó w 1965, s. 73—76. 27 A r c h i w u m M i a s t a K r a k o w a i W o j e w ó d z t w a K r a ­ k o w s k i e g o , Oddział n a W a w e l u (dalej c y t . : A M K W K ) , T e k i S c h n e i d r a n r 205 B r u s n . 28 L P N B , T e k i S c h n e i d r a n r В 15 p o w i a t C i e s z a ­ nów — Czortków. 29 B i b l i o t e k a N a r o d o w a w Warszawie (dalej cyt.: B i b l . N a r . ) , r k p s n r I V 5546, K o r e s p o n d e n c j a urzędowa A l e k s a n d r a C z o ł o w s k i e g o j a k o с. k . k o n s e r w a t o r a w e L w o w i e , t. I , k a r t a 70—71. 30 A M K W K , T e k i S c h n e i d r a n r 205, W y c i n e k z g a ­ z e t y „ K r a j " z 23 m a j a 1871 г.; J . S i e m i r a d z k i , Roztocze Lwowsko-Tomaszowskie, „ Z i e m i a " , 1910, s. 147; M . W e - 226 I b e r - K o z i ń s k a , Górnictwo kamienne [w:] Zar^s dziejów górnictwa na ziemiach polskich, t . I , s. 180. 31 J . M a c h n i k , Studia nad kulturą ceramiki sznuro­ wej w Małopolsce, Wrocław — Warszawa — Kraków 1966, s. 69. 32 J . M a c h n i k i J . P o t o c k i , Badania archeologiczne w widłach Sanu i Tanwi w r. 1956, „ S p r a w o z d a n i a A r ­ c h e o l o g i c z n e " , t . V , 1958, s. 255. 33 W z e s t a w i e n i u n a z w m i e j s c o w y c h z B r u s n a S t a ­ r e g o z a n o t o w a ł o n , że n a t e r e n i e łanu W y s o k i K a m i e ń i P r z y k o p k a n a t r a f i o n o n a „ślady p o g a ń s t w a " ( L P N B , T e k i S c h n e i d r a n r В 15). 34 S a m u e l B o g u m i ł L i n d e s ł o w o „ b r u s " w y j a ś n i a w t e n sposób, że j e s t t o k a m i e ń służący do o s t r z e n i a l e m i e s z y , m i e c z y i t p . (S. B . L i n d e , Słownik języka pol­ skiego, L w ó w 1854, s. 117). W C i e s z a n o w i e (leży w płn.w s c h . części w o j . r z e s z o w s k i e g o ) i j e g o o k o l i c y w i ę k s z e p ł y t y p i a s k o w c ó w , które służą d o o s t r z e n i a dłut, s i e k i e r i t p . , n a z y w a j ą b r u s a m i . W Bruśnie S t a r y m n a t o m i a s t przez pojęcie „brus" r o z u m i a n o większy b l o k s k a l n y , k t ó r y można b y ł o poddać obróbce. 35 A M K W K , T e k i S c h n e i d r a n r 205. 36 Są t o g r u b e z i a r n a k w a r c u s p o j o n e s i l n i e w a ­ piennym spoiwem. 37 A G A D , r k p s n r A S K I 36, R e j e s t r y poborowe w o j . bełskiego z l a t 1507—1589, f o l . 111. 28 К . K a d l e c , o p . c i t . , s. 302. 39 [ E . A . K u r o p a t n i c k i ] , Geografia albo dokładne opisanie królestw Galicyi i Lodomeryi, wyd. I I , Lwów 1858, s. 57; J . T . L u b o m i r s k i , Północno-wschodnie wo­ łoskie osady, „ B i b l i o t e k a W a r s z a w s k a " , t. I V , W a r s z a w a 1855, s. 10; A . Ł u n i w , Lubycza — Kniazi. Pryczynky do istorii sił wołoskoho prawa w Hałyczyni, „Zapysky N a ukowoho Towarzystwa i m . Szewczenka", t . C L , Prąci istoryczno-fiłołohicznoji s e k c j i , L w ó w 1929, s. 9 3 — 9 4 ; A . S t a d n i c k i , O wsiach tak zwanych wołoskich na pół­ nocnym stoku Karpat, L w ó w 1848, s. 4 ; H . S t u p n i c k i , Galicja pod względem topograficzno-geograficzno-historycznym, w y d . I I , L w ó w 1869, s. 70. P e w n e zastrzeżenia co d o w i a r y g o d n o ś c i najwcześniejszego p r z y w i l e j u k n i a ­ ziów l u b y c k i c h wysuwał właściciel L u b y c z y K r ó l e w s k i e j w X I X w . L u d w i k Zieliński, opierając s w ó j sąd n a t y m , że b r a k n a t e n t e m a t w z m i a n k i w n a j s t a r s z y c h A k t a c h G r o d z k i c h Bełskich ( L P N B Czoł., r k p s n r 2 2 2 5 / I I I , M a ­ teriały h i s t o r y c z n e e t c . L u b y c z y K r ó l e w s k i e j z X X w . , s. 1). 40 A k t a G r o d z k i e i Z i e m s k i e , t . X I X , L w ó w 1906, s. 439; P. D ą b k o w s k i , Podział administracyjny woje­ wództwa ruskiego i bełskiego w XV w., L w ó w 1939, s. 2; J . T . L u b o m i r s k i , o p . c i t . , s. 13. 41 J . Długosz, Roczniki czyli kroniki sławnego Kró­ lestwa Polskiego, księga I — I I , W a r s z a w a 1961, s. 127; K . K a d l e c , op. c i t . , s. 312. 42 A G A D , r k p s n r A S K I 36, f o l . I l l ' ; K . K a d l e c , op. c i t . , s. 309. 43 Zereła..., t . I I I , s. 272. 44 J . T . L u b o m i r s k i , o p . c i t . , s. 14. 45 Zereła..., t. I I I , s. 272. 46 T a m ż e . 47 T a m ż e . 48 A G A D , A S K X L V I 125, f o l . 267'. 49 M . H o r n , Zaburzenia wiejskie w starostwie lubaczowskim w latach 1600 — 1648, „ R o c z n i k P r z e m y s k i " , t. I X , 1962, z. 2, s. 2 7 1 . 50 T e n ż e , Skutki ekonomiczne najazdów tatarskich z lat 1605 — 1633 na Ruś Czerwoną, Wrocław — W a r ­ s z a w a — K r a k ó w 1964, s. 198. 51 A G A D , A S K X L V I 125, f o l . 267 — 268. 52 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i in­ nych krajów słowiańskich..., t. I V , W a r s z a w a 1883, s. 730. 53 M . H o r n , Zaburzenia wiejskie w y d . c y t . , s. 2 3 1 . 54 K . C z e m e r y ń s k i , O dobrach koronnych byłej Rzeczypospolitej, Lwów 1870, s. 267. 55 H . L e p u c k i , Działalność kolonizacyjna Marii Te­ resy i Józefa I I w Galicji. 1772 — 1790, L w ó w 1938, s. 163. W o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m n a z w ę tę zamie­ niono na Polanka Horyniecka. 56 LPNB 57 K . C z e m e r y ń s k i , o p . c i t . , s. 267. Czoł., n r 873/11, s. 54. 58 S. [ F ] . G a j e r s k i , Gromadzenie i wykorzystywanie materiałów regionalnych na lekcjach historii w kla­ sach łączonych, „ K l a s y Ł ą c z o n e " , n r 3 (41), W a r s z a w a 1965, s. 129. 59 2 e r e i a . . . , t I I I , s. 274. �60 T a m ż e . 61 A G A D , A S K X L V I 125, f o l . 268. 62 B i b l . C z a r t . , n r 4522 I V , f o l . 46'. 63 T a m ż e , n r 4523 I V , f o l . 54' i n r 4524 I V , f o l . 54. 64 C h o d z i t u o H u t ę Starą, która leżała o b o k B r u s ­ na S t a r e g o . 65 B i b l . C z a r t . , n r E W 14B. 66 N B L P U , n r 6 3 3 / I I I , f o l . 167', 2 0 5 ' . 67 T a m ż e , n r 6 3 4 / I I I , f o l . 73' ' i n r 6 3 5 / I I I , f o l . 83. 68 L P N B Czoł., n r 74/11, s. 168 i n r 61/11, s. 17?. 69 T a m ż e , n r 44/11, s. 112. 70 L P N B Oss., n r 2 8 3 5 / I I I , s. 119. 71 L P N B Czoł., n r 58B/II, s. 123. 72 T a m ż e , n r 8 7 3 / I I I , s. 64. 73 „ G ó r a K a m i e n n a podług k o n t r a k t u c z y n i 2500 z l . G ó r a W a p i e n n a podług k o n t r a k t u c z y n i 1300 z ł " . ( A G A D , A S K X L V I 27, f o l . 478'). 74 „ A r e n d y k a r c z e m n e y d a w n i e y podług i n w e n t a r z a sekwestracyjnego było złp. 1700 — g d y i e d n a k p r z y a k c i e t e r a z n i e y s z e y d e t a x a c y i odłączaiąc K a m i e n n ą G ó ­ r ę o d O k o p ó w p r z y ł ą c z y ł o się do K a m i e n n e j G ó r y a r e n ­ d y k a r c z e m n e j złp. 566 g [ r ] 20 zostaią, p r z e t o p r z y O k o ­ p i e a r e n d y k a r c z e m n e y złp. 1133 g [ r ] 10"... ( L P N B Czoł., r k p s n r 1 0 3 0 / I I I , I n w e n t a r z dóbr M a g i e r ó w z 1792 г., s. 12). 75 Zereła..., t . I I I , s. 274. 76 A G A D , A S K X L V I 125, f o l . 302. 77 L P N B Czoł., n r 74/11, s. 167' i n r 61/11, s. 173. 78 T a m ż e , n r 44/11, s. 111. 79 T a m ż e , n r 588/11, s. 1 2 1 . 80 T a m ż e , n r 873/11, s. 64. 81 T a m ż e , s. 56. 82 T a m ż e , s. 55. 83 L P N B , T e k i S c h n e i d r a n r В 15. 84 Znajdujące się t a m p o k ł a d y s k a l wapiennych dziś jeszcze są e k s p l o a t o w a n e . Są o n e p r z e w a ż n i e m i ę k ­ k i e i dają się ł a t w o obrabiać. P o z a t y m i występują t a m jeszcze m i e j s c a m i b l o k i skał t w a r d y c h , z których d a w n i e j w y r a b i a n o k a m i e n i e młyńskie. 85 S. L e w interpretując dane przekazane przez t r a d y c j e o o w y c h W ł o c h a c h próbuje związać j e z epoką O d r o d z e n i a w P o l s c e (S. L e w , o p . c i t . , s. 194). 86 D o m n a przedmieściu Chełma miał wówczas m . i n . „ I a r m o s z G ó r n i k " (Zereła..., t . I I I , s. 42). 87 „ G ó r n i c y j e ż e l i n i e chcą dawać n a k a ż d y r o k c z y n s z u złotych 20 i j e d e n k a m i e ń n a p o t r z e b y jejmości do m ł y n a w Ł u ż n e j , t e d y i m a d i e n i e w o l n o w i ę c e j k a m i e n i a robić czasy w i e c z n e m i , p o d w i n ą j e g o m o ś c i g r z y w i e n 3 0 " (Księga sądowa kresu klimkowskiego, 1600—1762 o p r a c o w a ł i w y d a ł L u d w i k Ł y s i a k , „ S t a r o ­ dawne P r a w a Polskiego P o m n i k i " , Seria I I , Pomniki Prawa Polskiego p o d r e d . A d a m a V e t u l a n i e g o . Dział I I , Prawo wiejskie, t o m I V , Wrocław — Warszawa — K r a k ó w 1965, s. 155). 88 L u s t r a t o r z y wymieniwszy poddanych tej w s i i i c h p o w i n n o ś c i z a n o t o w a l i : „ G ó r n i c y polańscy". N a ­ stępnie w y m i e n i l i i c h i m i e n n i e i w y k a z a l i w o d p o w i e d ­ n i c h r u b r y k a c h , j a k p o d a m t o poniżej w d o s ł o w n y m b r z m i e n i u , j a k i e b y ł o i c h uposażenie ( l i c z b a k o n i , obszar g r u n t ó w o r n y c h i łąk). Koni 2 1 5 [Górnicy] Morgi tylko ornego Stogi sianożęci Fedko M i k i t o w 4 1 lacko Wołk 4 1 Kość M a n d z y n m a y s t e r 4 1 M o y s i e y Jędrucha 4 1 2 Wasyl Sobczyszyn 4 1 I w a n Łysy 4 1 Lesko M a n u l a k 4 l ' Wasyl Manulak 4 1 2 Michayło Słuchów 4 1 ( A G A D , A S K X L V I 27, f o l . 478). 89 W ś r ó d p o d d a n y c h t e j w s i w y m i e n i o n y też j e s t „Stefan Górnik" ( A G A D , A S K X L V I 27, f o l . 516). 90 W ś r ó d p o d d a n y c h w y m i e n i e n i też z o s t a l i „ H i l k o G ó r n i k " i „ S t e f a n G ó r n i k " ( L P N B Czoł., r k p s n r 928/11, I n w e n t a r z dóbr Glińsko i W i n n i k i z 1776 г., s. 5). 91 W y m i e n i a j ą c uposażenie c e r k w i w Werchracie p o d a n o : „ K o b y l e J e z i o r o podług p o m i a r u u r b a n i a l n e g o . . . 997 [sążni], l e c z t e za p o ż y c z o n e p i e n i ą d z e u ż y w a n e b y ł o , za p o w r o t e m zaś A n d r u c h B z d i e l c z y l i g ó r n i k t e r a z u ż y w a " ( W o j e w ó d z k i e A r c h i w u m P a ń s t w o w e w Rzeszo-w i e z siedzibą w P r z e m y ś l u , A r c h i w u m B i s k u p s t w a II. 8. Krzyż na cmentarzu, Lubaczów. Greko-katolickiego, r k p s n r 409, W i z y t a c j e dekanatu p o t y l i c k i e g o , 1838—1844)., W i n w e n t a r z u zaś t e j w s i z r o k u 1846 z a n o t o w a n o : „ P o d W o l ą n a G ó r n i k a c h j e s t k a r c z m a " . . . ( L P N B Czoł., r k p s n r 1 2 2 6 / I I I , I n w e n t a r z dóbr W e r c h r a t a z 1846 г., s. 10). G ó r n i k i , t o przysiółek W e r c h r a t y , k t ó r y leżał p o d W o l ą W i e l k ą , a o p o d a l H u t y L u b y c k i e j ( w e w s i t e j o b e c n i e jeszcze c z y n n e są k a m i e ­ niołomy). 92 Zereea..., t . I I I . s. 272. 93 W j ę z y k u ukraińskim słowo „ h o r a " j e s t o d p o ­ w i e d n i k i e m naszego „ g ó r a " . 94 L P N B Czoł., n r 44/11, s. 105, 106, 109. 95 T a m ż e , n r 5B8/II, s. 115, 116, 122. 96 G r o s g ó r n i k ó w z P o l a n y też posiadało k o n i e — p a t r z p r z y p i s n r 88. 97 L P N B Czoł., n r 873/11, s. 80. 98 B r ó d k i , t o przysiółłek B r u s n a S t a r e g o , g d z i e był też m a ł y f o l w a r k . 99 L P N B Czoł., n r 873/11, s. 1—16. 100 W p o b l i s k i m n p . Bełżcu i n w e n t a r z z r o k u 1825 p o d a j e , że w b u d y n k u d w o r s k i m b y ł t a m w ó w c z a s „piec o g r z e w a l n y k a m i e n n y " . T a k i e s a m e p i e c e w y m i e ­ n i a n o p r z y o p i s i e k a r c z m y stojącej p r z y d r o d z e p r o w a ­ dzącej d o L u b y c z y , i z d e b k i p r z y młynie oraz d o m u strażnika c e l n e g o ( w m i e j s c o w o ś c i t e j była k o m o r a c e l ­ n a n a g r a n i c y z K r ó l e s t w e m ) — L P N B Czoł., r k p s n r 775/III, I n w e n t a r z dóbr Bełżca i Brzezin, 1825 г., s. 4, 7 — 9 . 101 W i n w e n t a r z u z r o k u 1718 c h y b a ze w s t y d e m z a n o t o w a n o o d o s o b n i o n y w s w o i m r o d z a j u f a k t , iż w izbie k a r c z m y żukowskiej był wówczas piec „posta­ w i o n y z k a m i e n i a " , dodając z a r a z p r z y t y m , j a k b y n a u s p r a w i e d l i w i e n i e czy p o d n i e s i e n i e j e g o w a r t o ś c i , że „na kształt k a f l o w e g o " b y ł o n z b u d o w a n y ( B i b l . C z a r t . , r k p s nr 4529 IV, Inwentarze starostwa lubaczowskiego z 1718 г., f o l . 108). 102 B i b l . N a r . , r k p s n r I V 5546, k . 70. Fot. STANISŁAW FRANCISZEK Krzysztof Chojnacki GAJERSKI 227 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/82465125ca8923c76dbee4c786627c28.pdf 7c7d3df35509ae30c4076ef652f695a6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4868 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4517 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.3-4; s.237-247 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ludowy w Polsce, w druku. T. S e w e r y n na podstawie tradycji lokalnej częstochowskiej p o d a ł , że Gotłieb H a r b i c h był m a l a r z e m i d r z e w o r y t n i k i e m (por. Polskie malarstwo ludowe, K r a k ó w 1937, s. 25). W c z ę s t o c h o w ­ s k i c h księgach m i e j s k i c h n o t o w a n y j e s t H a r b i c h j a k o „ m a l a r z " ( A r c h i w u m M i e j s k i e w Częstochowie, Księga L u d n o ś c i 1865). S y g n o w a n e p r z e z n i e g o o b r a z k i d e w o c y j n e , j a k i e udało m i się odnaleźć, są r ę c z n i e b a r ­ w i o n y m i stalorytami. 5 M . P r z e ź d z i e c k ą , Na tropach skulskich ochweśników, „ P o l . Szt. L u d . " R. X I , 1957, N r 4, s. 250—256; S t . Błaszczyk, P l a s t y k a [ w : ] Kultura ludowa Wielko­ polski, r e d . J . B u r s z t a , P o z n a ń I960, t . I I , s. 603 i n a s t . 6 A. Kunczyńska-Iracka, Obrazy częstochowskie, „ P o l . Szt. L u d . " , R. X X , 1966, N r 2, s. 75—100 o r a z Ma­ larze ludowi z Gidel, „ P o l . Szt. L u d . " , R. X I X , 1965, N r 2, s. 79—100. 7 A . Jaśkiewicz, Materiały do historii cechowego rzemiosła artystycznego XVIII i pierwszej połowy XIX w. w Nowej Częstochowie, „Archiwa, B i b l i o t e k i i M u z e a K o ś c i e l n e " , Т . V I , 1963; A . G ł ę b o c k i ( p o d p i s a n y j a k o G ł ę b o w s k i ) , K i t k a słów o malarstwie w Częstocho­ wie, „ W i e k " , 1874, N r 24—28. S. Szymański c y t u j e go j a k o Gołębiowskiego. 8 W s z y s t k i e c y t o w a n e f r a g m e n t y t e k s t ó w pochodzą ze z s z y t k i d o k u m e n t ó w c e c h u m a l a r z y w C z ę s t o c h o w i e , znajdujących się o b e c n i e w B i b l i o t e c e M i e j s k i e j w C z ę ­ s t o c h o w i e , s y g n . 180.125. 9 J . U. Niemcewicz, Podróże historyczne po zie­ miach polskich między rokiem 1811 a 1828 odbyte, Pa­ r y ż — P e t e r s b u r g , 1858, s. 484. T e n c y t a t w y j ą t k o w o powtarzam. 10 A . G ł ę b o c k i , o p . c i t . 11 S t . Szymański, W a r s z t a t skulski..., w y d . cyt., s. 116. 12 A . K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Obrazy częstochowskie..., w y d . cyt. 13 M . P r z e ź d z i e c k ą , op. c i t . 14 S t . Szymański, Warsztat skulski..., w y d . cyt., s. 120. 15 A . K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Malarze ludowi z Gidel..., w y d . cyt. 16 St. Szymański, Warsztat skulski..., w y d . cyt., s. 125. N Jolan Balogh, A. N E P M U V E S Z E T ES A T O R T E N E T I p r a j z i Ertesitó", t. X L I X , 1967, s. 73—165, i l . 130. S T l L U S O K (Sztuka A r t y k u ł J o l a n B a l o g h składa się z d w ó c h części: t e o r e t y c z n e j , w której a u t o r k a o m a w i a m e t o d y b a d a n i a sztuki ludowej — i części h i s t o r y c z n e j , g d z i e r o z p a t r u ­ j e w p ł y w r e n e s a n s u n a sztukę ludową. W p i e r w s z e j części p r a c y a u t o r k a o m a w i a z n a c z e n i e s z t u k i l u d o w e j d l a całości k u l t u r y w ę g i e r s k i e j o r a z w y ­ s o k i p o z i o m t e j s z t u k i n a W ę g r z e c h . W t r a k c i e badań n a d sztuką l u d o w ą w y ł a n i a się w i e l e s k o m p l i k o w a n y c h p r o b l e m ó w : p r z e d m i o t e m badań j e s t b o w i e m z j e d n e j s t r o n y l u d , będący ź r ó d ł e m t e j s z t u k i , z d r u g i e j — s a m o dzieło s z t u k i . Z t e g o w z g l ę d u , studiując sztukę l u d o w ą , należy p o s ł u g i w a ć się m e t o d a m i s t o s o w a n y m i z a r ó w n o p r z e z e t n o g r a f i ę , j a k i p r z e z historię s z t u k i . B a d a n i a n a d sztuką l u d o w ą p r o w a d z o n e b y ł y dotąd na Węgrzech przez etnografów, natomiast historycy s z t u k i r z a d k o z a j m o w a l i się tą dziedziną. Jedną z p i e r w ­ s z y c h , która w s t u d i a c h n a d sztuką l u d o w ą stosowała m e t o d y h i s t o r i i s z t u k i , podkreślając jednocześnie p o t r z e ­ bę s t o s o w a n i a t y c h m e t o d , b y ł a s i o s t r a a u t o r k i H e l e n a Balogh (Les edifices de bois Varchitecture religieuse hongroise, B u d a p e s t 1941). J o l a n B a l o g h s t a w i a s o b i e p y t a n i e , w j a k i sposób m o ż n a w y k o r z y s t a ć m e t o d y h i s t o r i i s z t u k i d o badań n a d sztuką l u d o w ą i s t w i e r d z a , że sztukę l u d o w ą należy r o z p a t r y w a ć z t r z e c h p u n k t ó w w i d z e n i a : 1) h i s t o r y c z ­ n e g o , t z n . badań ź r ó d ł o w y c h n a d sztuką l u d o w ą , 2) s t o ­ s u n k u s z t u k i l u d o w e j do stylów h i s t o r y c z n y c h — w r e s z ­ c i e 3) a n a l i z y cech s t y l o w y c h s z t u k i l u d o w e j i j e j o d ­ rębnej e s t e t y k i . Oczywiście a u t o r k a zdaje sobie sprawę, że w s k a z a n e a s p e k t y n i e w y c z e r p u j ą całości p r o b l e m a ­ t y k i , a l e w y t y c z a j ą j e d y n i e z a s a d n i c z e k i e r u n k i badań n a d sztuką l u d o w ą . 1) B a d a n i a h i s t o r y c z n e , c z y l i b a d a n i a ź r ó d ł o w e , które według a u t o r k i , stanowią bazę d l a w s z y s t k i c h dal­ s z y c h poczynań, p o w i n n y iść w trzech kierunkach. W p i e r w s z y m r z ę d z i e należy przebadać s p r a w ę k o n ­ taktów w s i z i n n y m i środowiskami i znaczenie t y c h k o n t a k t ó w j a k o źródła i n s p i r a c j i d l a s z t u k i l u d o w e j . W a ż n ą r o l ę w k o n t a k t a c h m i ę d z y w s i ą a i n n y m i śro­ d o w i s k a m i odgrywały d w o r y . Renesans n a Węgrzech rozszedł się z g ł ó w n e g o c e n t r u m j a k i m b y ł d w ó r k r ó ­ l e w s k i i n a zasadzie powiązań r o d z i n n y c h l u b urzędo­ w y c h dotarł d o p r o w i n c j o n a l n y c h d w o r ó w , a b y z k o l e i oddziałać n a ś r o d o w i s k o w i e j s k i e . Z e źródeł a r c h i w a l ­ n y c h w y n i k a , że p r z y b u d o w a c h p o d e j m o w a n y c h przez w y ż s z e w a r s t w y społeczne, g ł ó w n i e n a p r o w i n c j i , p r a c o ­ w a l i l i c z n i rzemieślnicy w i e j s k i e g o pochodzenia, którzy n i e b y l i członkami cechów. W ę g i e r s c y m a g n a c i z a t r u d n i a l i l i c z n e rzesze r z e m i e ś l ­ n i k ó w : k a m i e n i a r z y , s n y c e r z y , cieśli, g a r n c a r z y i ko­ w a l i , k t ó r z y n i e należąc d o c e c h ó w , p r a c o w a l i t a k j a k .profesjonalni njigstrowie. P r z y w i e l k i c h przedsięwzię­ ludowa i style historyczne), „A Ne- ciach budowlanych, j a k np. wznoszone p r z e z króla z a m k i , p r a c o w a l i n i e t y l k o artyści c e c h o w i , a l e także niestowarzyszeni w cechach pomocnicy, zapewne w i e j ­ skiego pochodzenia. Dzięki t y m w ł a ś n i e niestowarzyszonym „partaczom" — j a k i c h wówczas nazywano — r e n e s a n s o w e f o r m y trafiały d o s z t u k i l u d o w e j . Obok d w o r u niewąptliwy wpływ wywierała na wieś parafia. K s z t a ł c e n i w k o l e g i a c h księża m i e l i możność o p a n o w a ­ n i a p e w n y c h umiejętności r y s u n k o w y c h , zwłaszcza p o ­ znania niektórych ornamentów renesansowych, jak o t y m świadczą r ę k o p i s y kościelne, ś p i e w n i k i i t p . W t e n sposób o r n a m e n t y t e p r z e d o s t a w a ł y się n a w i e ś . Z d a r z a ł o się także, że s a m i księża w y k o n y w a l i p o l i ­ c h r o m i e kościelne, korzystając z pomocy miejscowe-* ludności, która dzięki t e m u bezpośrednio m o g ł a zetknąć się z renesansową f o r m ą . Dalszym postulatem w badaniach historycznych nad sztuką ludową są, zdaniem autorki, poszukiwania a r c h i w a l n e , prowadzące do u s t a l e n i a n a z w i s k i w i a ­ domości o w i e j s k i c h rzemieślnikach. W końcu a u t o r k a z w r a c a u w a g ę n a z n a c z e n i e badań n a d d z i e j a m i p o ­ szczególnych z a b y t k ó w s z t u k i l u d o w e j . 2) S t o s u n e k s z t u k i l u d o w e j d o s t y l ó w h i s t o r y c z n y c h . Zależności m i ę d z y sztuką l u d o w ą a s t y l a m i h i s t o r y c z ­ n y m i należy badać w p i e r w s z y m rzędzie w o p a r c i u o sztukę d a n e g o k r a j u , a następnie, jeśli t o m o ż l i w e , także w z e s t a w i e n i u ze sztuką obcą. S z c z e g ó l n e j e d n a k znaczenie m a porównanie s z t u k i l u d o w e j z z a b y t k a m i t e g o t e r e n u , w o b r ę b i e k t ó r e g o ją r o z p a t r u j e m y , g d y ż n a t y m t l e można n a j ł a t w i e j w y t ł u m a c z y ć p o c h o d z e n i e poszczególnych gałęzi s z t u k i , a n a w e t poszczególnych dzieł. O m a w i a j ą c w p ł y w y s t y l ó w h i s t o r y c z n y c h n a sztukę l u d o w ą a u t o r k a s t w i e r d z a , że s z t u k a r o m a ń s k a n i e z n a j ­ duje odbicia a n i w węgierskim b u d o w n i c t w i e ludo­ w y m , ani w l u d o w y m ornamencie: I n a c z e j w y g l ą d a s p r a w a ze s t y l e m g o t y c k i m , k t ó r y zakorzenił się n a długo w sztuce l u d o w e j W ę g i e r . R z e ­ mieślnicy w i e j s c y powtarzali ornamenty zaczerpnięte ze s z t u k i g o t y c k i e j w d e k o r a c j i t a b e r n a k u l ó w , k r o p i e l nic i b r a m w j a z d o w y c h . D o a r c h i t e k t u r y w i e j s k i c h koś­ c i o ł ó w g o t y k w n i ó s ł t y p s p i c z a s t e g o hełmu, z d o b i o n e g o niekiedy czterema n i ż s z y m i w i e ż y c z k a m i . N i e d a się w pełni stwierdzić, w j a k i m - s t o p n i u oddziałały n a sztukę l u d o w ą g o t y c k i e p r z e d s t a w i e n i a f i g u l a r n e , g ł ó w ­ n i e f r e s k i , z k t ó r y c h zresztą w i e l e określa się j a k o dzieła p r o w i n c j o n a l n e . W poszczególnych warsztatach p r o w i n c j o n a l n y c h p r a c o w a l i j e d n a k t a k ż e i artyści w i e j ­ scy, stąd w p ł y w y t e musiały b y ć ż y w e , m i m o że w c h w i l i o b e c n e j n i e są już d o u c h w y c e n i a . W k o n ­ k l u z j i a u t o r k a s t w i e r d z a , że o d d z i a ł y w a n i e f o r m g o t y c ­ k i c h n a sztukę l u d o w ą można n a j l e p i e j zaobserwować 237 �na przykładach przemysłu a r t y s t y c z n e g o , głównie p r z e d ­ m i o t ó w c o d z i e n n e g o użytku, j a k m e b l e czy n a c z y n i a gliniane. N a sztukę l u d o w ą W ę g i e r szczególny w p ł y w m i a ł r e n e s a n s , d l a t e g o a u t o r k a o m a w i a dokładnie t e n p r o ­ b l e m w d r u g i e j części s w e g o s t u d i u m . B a r o k oddziałał n a b u d o w n i c t w o w i e j s k i e G ó r n y c h i Z a c h o d n i c h Węgier (Felvideken, D u n a n t u l ) , gdzie spo­ t y k a się d o m y o f a s a d a c h r o z c z ł o n k o w a n y c h p i l a s t r a m i (Gomorben). S t y l ten wywarł również w p ł y w na m e ­ b l a r s t w o l u d o w e , co z a o b s e r w o w a ć można szczególnie w f o r m a c h krzeseł. Z n a l a z ł o n p o n a d t o o d b i c i e w l u d o ­ w e j rzeźbie f i g u r a l n e j , o c z y m świadczą l i c z n e g r u p y U k r z y ż o w a n i a ( K a l v a r i a k ) , posągi M a t k i B o s k i e j czy w i e j s k i e k a p l i c z k i . J a k o przykład podaje a u t o r k a i n t e ­ resujące g r u p y U k r z y ż o w a n i a z S i e d m i o g r o d u zacho­ w a n e w Nóprajzi M u z e u m . W p ł y w r o k o k a n a sztukę l u d o w ą j e s t n i e w i e l k i i z a ­ z n a c z a się p r z e d e w s z y s t k i m w d e k o r a c j i m a l o w a n y c h sufitów. Z n a c z n i e głębszy ślad, szczególnie w a r c h i t e k t u r z e , p o z o s t a w i ł w sztuce l u d o w e j k l a s y c y z m , który s t a n o ­ w i ł n i e j a k o kontynuację p e w n y c h f o r m z a k o r z e n i o n y c h n a w s i w ę g i e r s k i e i o d czasów r e n e s a n s u . W budow­ n i c t w i e w i e j s k i m X V I I I w . wracają w p r o w a d z o n e jesz­ cze w o k r e s i e r e n e s a n s u a r k a d y w s p a r t e n a f i l a r a c h , k t ó r y c h łuki zastąpiono j e d n a k b e l k o w a n i e m . M n i e j s z e z n a c z e n i e miał d l a s z t u k i l u d o w e j b i e d e r ­ m e i e r , ale z a p e w n e p o d w p ł y w e m t e g o s t y l u r o z p o w ­ szechniły się w n i e j n a t u r a l i s t y c z n e w kształcie i w k o ­ lorycie ornamenty kwiatowe. 3) A n a l i z a cech stylowych. Estetyka. Uchwycenie c h a r a k t e r u sztuki l u d o w e j jest według J o l a n B a l o g h z a d a n i e m w y j ą t k o w o t r u d n y m . M o ż n a t o osiągnąć p o ­ przez porównywanie zabytków sztuki (oficjalnej — p r z y p . E . S. S.) i s z t u k i l u d o w e j . P r z e j m o w a n i e form s z t u k i ( o f i c j a l n e j ) p r z e z sztukę l u d o w ą n i e było n i g d y b i e r n e , g d y ż z a z w y c z a j ulegały o n e r ó ż n o r o d n y m p r z e ­ kształceniom i d e f o r m a c j i . M o t y w zaczerpnięty przez sztukę l u d o w ą b y ł w i ę c j e d y n i e s u r o w c e m , z k t ó r e g o wykształcała się n o w a f o r m a , stąd n i e k i e d y t a k t r u d n o i e s t znaleźć p i e r w o w z ó r d l a k o n k r e t n e g o dzieła s z t u k i l u d o w e j . F a k t , że s z t u k a l u d o w a p r z e t w a r z a istniejące motywy w s k a z u j e , że w obrębie t e j s z t u k i i s t n i e j e swoiste poczucie s t y l u . Wiejskiego artystę n i e krępują klasyczne normy i s t y l o w e reguły, stąd n a p o t k a n a f o r m ą posługuje się swobodnie, k i e r o w a n y jedynie i n s t y n k t e m twórczym. Z t e g o w z g l ę d u s z t u k a l u d o w a prześciga n i e j e d n o k r o t n i e fantazją i p o m y s ł o w o ś c i ą sztukę c e c h o w ą . O r n a m e n t w sztuce l u d o w e j c h a r a k t e r y z u j e się l u ź ­ n y m r y t m e m , a l e całość ujęta j e s t w s z t y w n e ramy k o m p o z y c j i , najczęściej s y m e t r y c z n e j i t e d w i e prze­ c i w s t a w n e c e c h y uzupełniają się t u t a j c a ł k o w i c i e . W sztuce l u d o w e i w y s t ę p u j ? w y ł ą c z n i e b a r w y c z y s t e . G a m a b a r w n a n i e j e s t n a t u r a l i s t y c z n a i s p r o w a d z a się do t r z e c h k o l o r ó w : c z e r w o n e g o , n i e b i e s k i e g o i c z a r n e g o . Zwiększenie l i c z b y kolorów oraz n a t u r a l i s t y c z n e zesta­ w i e n i a b a r w n e w w ę g i e r s k i e j sztuce l u d o w e j są 7 i p w i s k i e m p ó f n i e j s z y m , k t ó r e z a w i e r a w sobie wszelkie symptomy dekadencji. Wpływ r e n e s a n s u na sztukę ludową Węgier. R e n e s a n s p o j a w i ł sie n a W ę g r z e c h b a r d z o wcześnie, m i a n o w i c i e w o s t a t n i e j ćwierci w i e k u X V i r o z p o w s z e c h n i ł się s t o p n i o w o p o całym k r a j u . W o k r e ­ sie p ó ź n e g o r e n e s a n s u ( w i e k X V I i X V I I ) narodziły sie l o k a l n e o d m i a n y s t y l o w e , które stały się s k a r b n i c a f o r m dla sztuki l u d o w e j . Oddziaływanie renesansu na w ę ­ gierska sztukę l u d o w ą zaobserwować można przede w s z y s t k i m na przykładzie a r c h i t e k t u r y i o r n a m e n t u . Architektura. Typ murowanego domu wiejskiego z p o d c i e n i a m i ( t o r n a c o s h a z ) u f o r m o w a ł się p o d w p ł y ­ w e m renesansowych d w o r ó w s z l a c h e c k i c h . Z e źródeł w i a d o m o , że już n a początku w i e k u X V I I n a o b s z a r z e całych W ę g i e r istniały r ó ż n o r o d n e w a r i a n t y r e z y d e n c j i szlacheckich. Niektóre typy tych rezydencji można z r e k o n s t r u o w a ć częściowo w o p a r c i u o s t a r e s z t y c h v , częściowo n a p o d s t a w i e z a c h o w a n y c h zabytków, któ­ rych wygląd odpowiada opisom siedemnastowiecznych dworów. A u t o r k a wyróżnia t r z y t y p y t a k i c h dworów. Są t o : p a r t e r o w y d o m z p o d c i e n i a m i umieszczonymi od f r o n t u , d o m z p o d c i e n i a m i biegnącymi wzdłuż czte­ r e c h b o k ó w i d o m z p o d c i e n i a m i n a piętrze. W p ł y w późnego r e n e s a n s u w i d o c z n y j e s t także w p o s z c z e g ó l ­ 238 n y c h f o r m a c h a r c h i t e k t o n i c z n y c h , szczególnie w sposo­ bie b u d o w a n i a a r k a d o w y c h podcieni (tornac), wśród k t ó r y c h s p o t y k a się t r z y w a r i a n t y : r z ą d ł u k ó w w s p a r ­ t y c h na k o l u m n a c h l u b na f i l a r a c h oraz podcienia złożone z s a m y c h ł u k ó w . Podcienia z rzędami łuków w s p a r t y c h n a k o l u m n a c h wykazują w p ł y w późnorenesansowych w y s o k i c h a r k a d toskańskich, p r z y c z y m p o w i ą z a n i a t e w i d o c z n e są r ó w ­ nież w s a m y m ukształtowaniu k a p i t e l i i b a z k o l u m n . P o d c i e n i a z łukami na f i l a r a c h występują w okresie późnego renesansu oraz b a r o k u i t e n właśnie t y p w p ł y ­ nął n a architekturę l u d o w ą . J a k o trzecią o d m i a n ę w y ­ różnia a u t o r k a p o d c i e n i a złożone z s z e r e g u ł u k ó w , które są uproszczoną f o r m ą ł u k ó w w s p a r t y c h n a f i l a r a c h . W t y m t y p i e p o d c i e n i h i s t o r y c z n e f o r m y uległy już przeobrażeniu p o d w p ł y w e m l u d o w e j f a n t a z j i . Jeszcze w y r a ź n i e j r y s u j e się w p ł y w r e n e s a n s u w w i e j s k i m b u d o w n i c t w i e d r e w n i a n y m . Wiejscy rzemieśl­ nicy t r a k t o w a l i b o w i e m formę renesansowej b a l u s t r a d y t a k j a k b y t o był rząd k o l u m n i r o z w i n ę l i całą s e r i e wariantów tego m o t y w u . F o r m y renesansowych a r k a d p o j a w i ł y się n a t o m i a s t w d e k o r a c j i d z w o n n i c d r e w n i a ­ n y c h kościołów, hełmach w i e ż kościelnych, a także w różnorodnych t y p a c h d r e w n i a n y c h domów chłop­ s k i c h . P r ó b o w a n o n a w e t u d o w a d n i a ć , że f o r m y o b r a ­ m i e ń d r z w i i o k i e n s t a r y c h w i e j s k i c h d o m ó w zostały przejęte także z k a m i e n n e j , p ó ż n o r e n e s a n s o w e j a r c h i ­ t e k t u r y . P e w n e j e s t , że z p ó ź n e g o r e n e s a n s u w y w o d z i się t y p b r a m y s p o t y k a n y n a t e r e n a c h zamieszkałych przez Seklerów: b r a m y z d w i e m a o t w i e r a n y m i b r a m ­ k a m i i gołębnikiem u szczytu. P i e r w s z e przykłady t a ­ k i c h b r a m o b s e r w u j e m y już w w i e k u X V I I , a d o n a j ­ s t a r s z y c h n a l e ż y b r a m a w M i k h a z a z r o k u 1673, k t ó ­ r e j d e k o r a c j a składa się z czysto r e n e s a n s o w y c h o r n a ­ mentów. Ornament. Włoski ornament renesansowy został przyjęty częściowo za p o ś r e d n i c t w e m i m p o r t o w a n y c h z Włoch w y r o b ó w przemysłu artystycznego (głównie t e k s t y l i ó w ) , częściowo p o p r z e z rzeźbione i malowane w y r o b y r o d z i m e g o r e n e s a n s u . D o t y c h o s t a t n i c h należą głównie i l u m i n o w a n e m a n u s k r y p t y , d o k u m e n t y , m a l o ­ w a n e s t r o p y k a s e t o n o w e i f r e s k i , a zdobiące j e o r n a ­ m e n t y , powstałe p o d w p ł y w e m włoskich druków i w z o r ­ ników, rozpowszechniły się w e w s z y s t k i c h gałęziach sztuki ludowej. Szczególne z n a c z e n i e m i a ł o p r z e j ę c i e p r z e z sztukę ludową budowy renesansowego o r n a m e n t u , o czym świadczą w y s t ę p u j ą c e w t e j sztuce następujące j e d ­ n o s t k i k o m p o z y c y j n e : l i n i a f a l i s t a w dużej ilości w a ­ r i a n t ó w , połączona z r ó ż n o r o d n y m i m o t y w a m i k w i a ­ t o w y m i , tworzącymi z m i e n n y r y t m ; k o m p o z y c j a cen­ t r a l n a ; g r u p o w a n i e poszczególnych motywów wzdłuż osi s y m e t r i i ; łuki w k l ę s ł e , które układają się w długie rzędy. D a l e j a u t o r k a w y p r o w a d z a poszczególne o r n a m e n t y ludowe z następujących ornamentów renesansowych: w i ą z k i k w i a t ó w , t z w . w ł o s k i c h dzbanuszków, t z w . w ł o s ­ kich wieńców, owocu granatu, stylizowanych liści a k a n t u , m o t y w u rozety, m o t y w u p t a k a (paw). O r n a ­ m e n t y znane z w e n e c k i c h wzorników z w i e k u X V I zo­ stały w y k o r z y s t a n e w l u d o w y c h t k a n i n a c h d o m o w e g o w y r o b u , szczególnie w h a f t a c h , p r z y czym niektóre z n i c h zostały z m o d y f i k o w a n e , niektóre n a t o m i a s t p r z e ­ niesiono w całkowicie czystej formie. Wiele spośród ornamentów renesansowych, j a k różnorodne rozety, włoskie wieńce l u b d z b a n u s z k i trwają w węgierskiej s z t u c e l u d o w e j p o p r z e z całe s t u l e c i a . D o t a k i c h o r n a ­ m e n t ó w należy n p . m o t y w w i c i roślinnej, k t ó r y o b s e r ­ w u j e m y na terenie Siedmiogrodu, r y t y w drzewie i k a ­ m i e n i u , a także s t y l i z o w a n y liść a k a n t u , powszechnie s t o s o w a n y n a t e r e n a c h zamieszkałych p r z e z S e k l e r ó w . W węgierskiej ceramice ludowej rozpowszechnił sie n a t o m i a s t włosko-renesansowy o r n a m e n t l i l i i i m o t y w ptaka. W zakończeniu a u t o r k a s t a r a się pokazać, j a k z m i e ­ niały się p r z e j ę t e p r z e z sztukę l u d o w ą f o r m y r e n e s a n ­ s o w e . W a r c h i t e k t u r z e nastąpiła z m i a n a p r o p o r c j i z w y ­ smukłych n a b a r d z i e j p r z y s a d z i s t e . W o r n a m e n c i e m i e j ­ sce r e g u l a r n e j s t r u k t u r y l i n i o w e j zajmują n i e p o w i ą ­ zane, s w o b o d n e r y t m y l i n i i . Reasumując a u t o r k a s t w i e r ­ dza, że w s z y s t k i e r o z p a t r y w a n e p r z e z nią z a b y t k i s z t u k i ludowej ukazują t k w i ą c e w l u d z i e a r t y s t y c z n e siły twórcze oraz bogactwo l u d o w e j wyobraźni. Ewa Snieżyńska-Stolot �Piotr Galaunie, S K U L P T U R A , L i e t u v i u Laudies Menas. Vilnius. K n y g a I , 1963 i K n y g a Ukazująca się w W i l n i e , interesująca s e r i a w y d a w ­ n i c z a książek p o ś w i ę c o n y c h l i t e w s k i e j sztuce w z b o g a ­ ciła się w ciągu o s t a t n i c h l a t o t r z y n o w e , c e n n e p o ­ z y c j e . Są t o d w a t o m y p o ś w i ę c o n e l u d o w e j rzeźbie w drzewie i jeden — drzeworytowi i m a l a r s t w u . A u t o r e m w s z y s t k i c h trzech prac jest P i o t r Galaunie, jeden z najstarszych i najwybitniejszych etnografów l i t e w s k i c h . Doskonała znajomość p r z e d m i o t u , z d o b y t a p r z e z w i e l e d z i e s i ą t k ó w l a t studiów i badań t e r e n o ­ w y c h oraz f a k t w y k o r z y s t a n i a do publikacji także a r c h i w a l n y c h f o t o g r a f i i z a b y t k ó w już n i e istniejących pozwoliły G a l a u n i e na opracowanie bardzo bogatej do­ k u m e n t a c j i , która służyć m o ż e j a k o p o d s t a w a d o w i e l u p r a c . J e s t o n a t y m c e n n i e j s z a , że w dotychczasowej l i t e r a t u r z e f a c h o w e j , dotyczącej l u d o w e j s z t u k i l i t e w ­ s k i e j , b r a k było zupełnie t e g o r o d z a j u p u b l i k a c j i . O m a w i a n e książki G a l a u n i e , a szczególnie o b a t o m y 0 rzeźbie, mają c h a r a k t e r albumów. Główny nacisk położony j e s t n a stronę ilustracyjną, dominującą w y ­ raźnie n a d t e k s t e m . W s t ę p do o p r a c o w a n i a rzeźby n a ­ p i s a n y j e s t w sposób t y p o w o p o p u l a r y z a t o r s k i , n a t o ­ miast wprowadzenie w zagadnienia d r z e w o r y t u l u d o ­ w e g o na L i t w i e m a c h a r a k t e r znacznie bardziej ważki. J e s t t o próba s y n t e t y c z n e g o ujęcia tego zagadnienia. W y d a j e się j e d n a k , że ze w z g l ę d u n a dobór i sposób z e s t a w i e n i a m a t e r i a ł u , a także o p a t r z e n i e w s z y s t k i c h p u b l i k o w a n y c h zabytków szczegółowymi n o t a m i k a t a ­ l o g o w y m i można w s z y s t k i e t r z y p u b l i k a c j e uważać za opracowania o charakterze n a u k o w y m . W d w ó c h t o m a c h p o ś w i ę c o n y c h rzeźbie z g r o m a d z i ł Galaunie przeszło 1000 i l u s t r a c j i (475 w pierwszym 1 536 w d r u g i m t o m i e ) . G r o m a d z ą c m a t e r i a ł y , a u t o r korzystał ze z b i o r ó w i a r c h i w ó w f o t o g r a f i i muzeów R e p u b l i k i L i t e w s k i e j , a także ze zdjęć w y k o n a n y c h w t e r e n i e . W w i e l u p r z y p a d k a c h a u t o r musiał k o r z y ­ stać z f o t o g r a f i i w y k o n a n y c h p r z e d I I w o j n ą ś w i a t o w ą , p o n i e w a ż z n a c z n a część z a b y t k ó w r z e ź b y l u d o w e j n a L i t w i e uległa w czasie w o j n y z n i s z c z e n i u . ( W p r z y p a d k u korzystania ze zdjęć przedwojennych, pozostawiono w opisach k a t a l o g o w y c h m e t r y k i według dawnego p o ­ działu administracyjnego. W metrykach eksponatów f o t o g r a f o w a n y c h p o w o j n i e u w z g l ę d n i o n o n o w y podział administracyjny kraju). I I , 1965. G R A F I K A , T A P Y B A , V i l n i u s 1966. S e r i a : l i t e w s k i e są w i ę c p r z e d e w s z y s t k i m w i z e r u n k a m i c h ł o ­ p ó w i chłopek, u t r u d z o n y c h , z m a r t w i o n y c h i b i e d n y c h ( C h r y s t u s F r a s o b l i w y , M a t k a B o s k a B o l e s n a P i e t a ) , ale także z a s o b n y c h , z a d o w o l o n y c h z s i e b i e p l e b a n ó w (św. J a n N e p o m u c e n ) czy k u p c ó w , e k o n o m ó w l u b o b s z a r n i ­ ków (diabły). Przedstawienia chłopskich gnębicieli t r a k t o w a n e są o c z y w i ś c i e z w y r a ź n y m zacięciem s a t y ­ rycznym. W i a d o m o ś c i , j a k i e udało się a u t o r o w i zgromadzić o s a m y c h rzeźbiarzach, czy o czasie i m i e j s c u p o w s t a ­ n i a poszczególnych rzeźb, są, p o d o b n i e j a k w p r z y p a d k u badań n a d rzeźbą l u d o w ą w i n n y c h k r a j a c h E u r o p y , b a r d z o niepełne. G a l a u n i e p i s z e j e d y n i e , iż rzeźbiarze w y w o d z i l i się z a z w y c z a j z n a j b i e d n i e j s z y c h w a r s t w s p o ­ łeczeństwa w s i ( z w y k l e b y l i t o b e z r o l n i czy m a ł o r o l n i chłopi) l u b spośród m a ł o m i a s t e c z k o w y c h cieśli, m u z y ­ kantów, a także twórców instrumentów muzycznych. T w ó r c z o ś ć rzeźbiarska stanowiła d l a n i c h dodatkowe źródło z a r o b k u . W społeczności w i e j s k i e j rzeźbiarze n a ­ leżeli do l u d z i n a j b a r d z i e j c z y n n y c h i oświeconych. W i e l u z n i c h z a j m o w a ł o się także k o l p o r t a ż e m n i e l e ­ g a l n e j p r a s y w j ę z y k u l i t e w s k i m . N i e k t ó r z y rzeźbiarze p r ó b o w a l i s w y c h sił także j a k o k o n s t r u k t o r z y m a s z y n p r z e z siebie p r o j e k t o w a n y c h . I n n i z n a n i b y l i o t o c z e n i u j a k o twórcy wiejskiego teatru. A n a l i z u j ą c c e c h y f o r m a l n e l i t e w s k i e j rzeźby l u d o ­ w e j , s t w i e r d z a a u t o r w y r a ź n e różnice s t y l o w e m i ę d z y dwoma zasadniczymi "regionami etnograficznymi — Ż m u d z i ą i Auksztotą. P r a c e rzeźbiarzy z A u k s z t o t y są b a r d z i e j p r y m i t y w ­ ne, w y k a z u j ą m n i e j z w i ą z k ó w z rzeźbą kościelną o r a z charakteryzują się w y d ł u ż o n y m i p r o p o r c j a m i p o s t a c i . Książka G a l a u n i e jest d l a p o l s k i c h etnografów i h i ­ storyków s z t u k i n i e z w y k l e b o g a t y m źródłem materiału II. 1. Michał pow. Rokiszkis, Archanioł, Muzeum drewno malowane, Krajoznawcze, Skapiszkis, Kretynga. U k ł a d i l u s t r a c j i , zwłaszcza w t o m i e p i e r w s z y m , j e s t bardzo czytelny i konsekwentny. A u t o r pokazuje naj­ p i e r w s a m e g o t w ó r c ę , j e g o narzędzia i sposób p r a c y (ił. 2 — 8), następnie p r z y k ł a d y r z e ź b najbliżej z w i ą ­ z a n y c h ze sztuką oficjalną ( i l . 9 — 15), k a p l i c z e k w j a ­ k i c h u m i e s z c z a n o n a L i t w i e d r e w n i a n e ś w i ą t k i ( i l . 22 — 26), następnie p r e z e n t u j e w y b r a n y z e s t a w rzeźb l u d o ­ w y c h w kolejności ilustrującej j e g o koncepcję o c e n y t e j gałęzi twórczości. P r z e d s t a w i e n i a Chrystusa Fra­ s o b l i w e g o , św. A g a t y , św. F l o r i a n a ( i l . 27 — 60) u m i e s z ­ cza n a początku, j a k o p o s t a c i e ś w i ę t y c h najbliższych l u d o w i , uosabiających s a m y c h w i e ś n i a k ó w i i c h p o w ­ s z e d n i e t r o s k i , następnie p r z e d s t a w i a „ w i z e r u n k i r o ­ d z i n y " — św. R o d z i n ę , M a t k ę Boską z D z i e c i ą t k i e m , P i e t ę , św. A n n ę z M a d o n n ą ( i l . 61 — 101). W d r u g i e j części t o m u a u t o r g r u p u j e r z e ź b y poszczególnych t w ó r ­ ców o z n a n y c h m u nazwiskach l u b zestawia razem r z e ź b y , k t ó r e , ze w z g l ę d u n a c e c h y f o r m a l n e , p r z y ­ p i s u j e t e m u s a m e m u artyście. Tom drugi pomyślany był przez Galaunie jako uzupełnienie p i e r w s z e g o . W m n i e j m o ż e k o n s e k w e n t n y m i p r z e j r z y s t y m p o r z ą d k u r e p r e z e n t o w a n e są t a m w z a ­ sadzie w s z y s t k i e g r u p y rzeźb wyróżnionych w tomie pierwszym. N o w y m i g r u p a m i tematycznymi, jakie autor dodaje do u p r z e d n i o w y m i e n i o n y c h , są kompozycje wielofiguralne, przedstawienia diabłów i drewniane, r z e ź b i o n e m a s k i z a p u s t n e . T o m t e n w y d a j e m i się b a r ­ d z i e j interesujący p o d w z g l ę d e m w a r t o ś c i a r t y s t y c z n e j r e p r o d u k o w a n y c h rzeźb. W s z k i c o w y m o m ó w i e n i u zagadnień n a j i s t o t n i e j s z y c h , zdaniem autora, dla ludowej r z e ź b y d r e w n i a n e j 'na L i t w i e w y s u w a się n a p l a n p i e r w s z y j e j oryginalność i samodzielność w t r a k t o w a n i u t e m a t u o r a z r ó ż n o r o d ­ ność f o r m . T r a d y c y j n a i k o n o g r a f i a chrześcijańska i n t e r ­ p r e t o w a n a j e s t , j a k sądzi G a l a u n i e , t a k b a r d z o swo­ b o d n i e , że dzieła chłopskich r z e ź b i a r z y n i e mają już n i c w s p ó l n e g o ze s w y m i k o ś c i e l n y m i pierwowzorami. Odkrywają natomiast cechy charakterystyczne dla p r z e d s t a w i c i e l i poszczególnych k l a s społecznych. Ś w i ą t k i гзд �p o r ó w n a w c z e g o , t y m c e n n i e j s z y m że, p o d o b n i e j a k n a L i t w i e , w P o l s c e rzeźba należy d o s z c z y t o w y c h osiąg­ nięć s z t u k i l u d o w e j . B e z p o ś r e d n i e sąsiedztwo a p r z e d e w s z y s t k i m w i e l o r a k i e związki o b u narodów, wynikające z f a k t u współistnienia w j e d n y m p a ń s t w i e w ciągu k i l k u w i e k ó w , n i e pozostały bez w p ł y w u także n a k u l ­ turę ludową. K o r z y s t a n i e z t y c h s a m y c h l u b b a r d z o zbliżonych w z o r ó w k u l t u r y w a r s t w o ś w i e c o n y c h s p o ­ wodowało w dziedzinie p l a s t y k i l u d o w e j przedstawia­ jącej t w o r z o n e j p r z e z P o l a k ó w i L i t w i n ó w i s t n i e n i e w i e l u zbieżności ( p r z e d e w s z y s t k i m jeśli i d z i e o i k o n o ­ g r a f i ę , która j e s t szczególnie n a Ż m u d z i b a r d z o zbliżona d o p o l s k i e j ) . Jednocześnie odmienność i n t e r p r e t a c j i t y c h s a m y c h czy a n a l o g i c z n y c h w z o r ó w p r z e z p o l s k i c h i l i ­ t e w s k i c h twórców pozwala t y m wyraźniej obserwować odrębności n a r o d o w e . W y d a j e m i się, że rzeźba w d r z e ­ w i e jest j a s k r a w y m przykładem tego właśnie z j a w i s k a . W większości p r z y p a d k ó w z a r ó w n o w p o l s k i e j , j a k w l i t e w s k i e j rzeźbie, p o w t a r z a j ą się t e same t e m a t y ikonograficzne. Przede w s z y s t k i m Chrystus Frasobliwy, wizerunek najbardziej chyba charakterystyczny, nie­ j a k o s y m b o l l u d o w e g o świątka w o b u k r a j a c h . Z a w ę ­ drował t e n t e m a t n a Żmudź niewątpliwie z P o l s k i , w y d a j e się też, że w ś r ó d r z e ź b F r a s o b l i w e g o r e p r o d u ­ k o w a n y c h p r z e z G a l a u n i e niektóre m o g ł y b y być n a w e t i m p o r t a m i z P o l s k i . ( T o m I — i l . 19, 20, 36, Т . I I — i l . 218, 234). Jednakże o g r o m n a większość j e g o p r z e d ­ stawień powstała jako oryginalne dzieła rzeźbiarzy m i e j s c o w y c h , o d m i e n n e w w y r a z i e o d p o l s k i c h , choć analogiczne do typów przedstawień s p o t y k a n y c h w P o l ­ sce, szczególnie w r e g i o n a c h północnych. Do bardzo p o p u l a r n y c h zarówno w Polsce, j a k na L i t w i e , należą także p r z e d s t a w i e n i a C h r y s t u s a N a z a reńskiego ( t e n w i z e r u n e k C h r y s t u s a w P o l s c e s p o t y k a n y jest przede w s z y s t k i m na Mazowszu i K u r p i a c h i w y ­ daje się p r a w d o p o d o b n e , że d o r o z p o w s z e c h n i e n i a się j e g o p r z y c z y n i ł a się sława c u d o w n e j s t a t u y C h r y s t u s a związanego na A n t o k o l u w W i l n i e ) . Rzeźby P i e t y i M a t ­ k i B o s k i e j B o l e s n e j w i n t e r p r e t a c j i l u d o w y c h rzeźbiarzy l i t e w s k i c h zdają się być •— j a k t o słusznie podkreśla G a l a u n i e — p o r t r e t a m i s t r o s k a n y c h chłopek i często p r z e d s t a w i a n e są w s t r o j a c h l u d o w y c h , co w r z e ź b i e p o l s k i e j z d a r z a się r z a d k o . W p r z e d s t a w i e n i a c h t a k i c h świętych, j a k A n t o n i , Roch, J a n N e p o m u c e n równie w y r a ź n i e rysują się różnice f o r m a l n e , p r z y analogicz­ n y m ujęciu i k o n o g r a f i c z n y m . Z w i ą z k i ze sztuką „ o f i c j a l n ą " w y d a j ą się być w świetle p r z e d s t a w i o n e g o materiału m n i e j bezpośrednie n a L i t w i e niż w P o l s c e . Z j a w i s k o t o tłumaczy z a p e w n e p r z e d e w s z y s t k i m m n i e j s z a l i c z b a m i a s t i późniejszy i c h r o z w ó j o r a z późniejsza o k i l k a w i e k ó w c h r y s t i a n i ­ z a c j a L i t w y . N a L i t w i e działało z n a c z n i e m n i e j w a r ­ sztatów c e c h o w y c h , m n i e j też było kościołów, a i z o l a c j a w s i większa niż w P o l s c e . T o m poświęcony d r z e w o r y t o w i i m a l a r s t w u zawiera, j a k już w s p o m n i a ł a m , n i e t y l k o bogatą d o k u m e n t a c j ę materiału, zwłaszcza z z a k r e s u d r z e w o r y t u , a l e także s t a n o w i p i e r w s z ą p r ó b ę s y n t e t y c z n e g o ujęcia zagadnie­ n i a g r a f i k i l u d o w e j n a L i t w i e . Z e w z g l ę d u n a t o , że tekst rozprawy Galaunie zawiera wiele cennych i no­ w y c h i n f o r m a c j i , a napisany jest po l i t e w s k u , w y d a j e się c e l o w e p r z e d s t a w i e n i e j e g o z a s a d n i c z e j treści. * Zainteresowanie autora drzeworytem l u d o w y m na L i t w i e d a t u j e się o d 1911 г., k i e d y w k o w i e ń s k i m M u ­ z e u m odnalazł d w i e o d b i t k i d w u s t r o n n e g o k l o c k a d r z e w o r y t n i c z e g o . W 1927 r . G a l e r i a C z u r l i o n i s a w W i l n i e zorganizowała I w y s t a w ę d r z e w o r y t u l u d o w e g o , o p i e ­ rając się p r z e d e w s z y s t k i m n a f a k s y m i l o w y c h o d b i t k a c h z Teki Łazarskiego, d o których d o d a n o k i l k a o d b i t e k p o s i a d a n y c h przez galerię. W k a t a l o g u p o d a n o m . i n . i n f o r m a c j ę , że w 2. poł. X I X w . w y k o n y w a n o w D a r b i e n i a c h d r z e w o r y t y oraz że żyją jeszcze n a Ż m u d z i drzeworytnicy. Jakkolwiek wystawa n i e cieszyła się z b y t d u ż y m p o w o d z e n i e m , pobudziła z a i n t e r e s o w a n i a tą dziedziną s z t u k i l u d o w e j n a L i t w i e . M u z e a litewskie zaczęły g r o m a d z i ć k l o c k i i o d b i t k i . W 1938 r . w s z y s t ­ k i e znalezione do t e g o czasu k l o c k i z g r o m a d z o n o w M u z e u m W i t o l d a W i e l k i e g o w K o w n i e . W 1939 r . n a j ­ lepsze d r z e w o r y t y l u d o w e w y s ł a n o n a w y s t a w ę ś w i a ­ tową do N o w e g o J o r k u . W l a t a c h 1940—1941 p r z e p r o w a d z o n o w Darbień, P o ł ę g i i S a l a n t u b a d a n i a t e r e n o w e * Dziękuję bieńskiej. 240 I za p o m o c w okolicach w czasie tłumaczeniu p . A l d o n i e Łu­ II. 2. Chrystus Szawle, Muz. niosący krzyż, Etnogr. i Hist., drewno, Kriksztanai, Szawle. wo%~ których z g r o m a d z o n o w i e l e n o w y c h z a b y t k ó w , a także zebrano w i e l e wiadomości o d r z e w o r y t n i c t w i e przede w s z y s t k i m drogą w y w i a d ó w e t n o g r a f i c z n y c h , a częścio­ w o także badań a r c h i w a l n y c h . Wszystkie odnalezione dotychczas d r z e w o r y t y litew­ s k i e pochodzą ze Ż m u d z i . Jest i c h około 150. K l o c k i drzeworytnicze, j a k i e złożyły się n a T e k ę Łazarskiego, n i e pochodzą z d a n i e m G a l a u n i e z ż a d n e g o ze żmudzkich k l a s z t o r ó w , j a k t o podał K i e s z k o w s k i . W c h o d z i ł y o n e w skład k o l e k c j i z a k u p i o n e j o d r o d z i n y kowieńskiego zbieracza V i t k o n s k a s a . G a l a u n i e uważa, że żaden z d r z e w o r y t ó w Teki... n i e p o c h o d z i ze Ż m u d z i , określa j e ogólnie j a k o l i t e w s k i e . Z d a n i e t o p o z o s t a j e w sprzeczności z p o p r z e d n i m j e g o s t w i e r d z e n i e m , p o ­ partym też reprodukowanym przezeń materiałem, z k t ó r e g o w y n i k a , że w s z y s t k i e o d n a l e z i o n e d r z e w o r y t y l i t e w s k i e w y w o d z ą się ze Ż m u d z i . D r z e w o r y t y będące o d b i t k a m i z k l o c k ó w , j a k i e znalazły się w T e c e Łazar­ skiego, są zresztą w p r a c y G a l a u n i e dość l i c z n i e r e p r e ­ z e n t o w a n e (dwadzieścia t r z y r y c i n y ) . Tematyka l i t e w s k i c h drzeworytów ludowych jest wyłącznie r e l i g i j n a , a i k o n o g r a f i a w i e r n a w z o r o m czer­ p a n y m z o f i c j a l n e j s z t u k i kościelnej. Z u p e ł n y b r a k d r z e ­ w o r y t ó w świeckich tłumaczy G a l a u n i e rolą, jaką d r z e ­ w o r y t spełniał w c h a c i e c h ł o p s k i e j . W i z e r u n k i B o g a c z y świętych wieszano w izbie dla o c h r o n y p r z e d c h o r o b a ­ m i czy klęskami ż y w i o ł o w y m i , a l e w a r u n k i e m p o s i a ­ d a n i a p r z e z n i e t e j m a g i c z n e j m o c y było p o ś w i ę c e n i e ich p r z e z księdza. Księża zaś o d m a w i a l i święcenia w i z e r u n k ó w z b y t p r y m i t y w n y c h i d a l e k o odbiegających od w z o r u . Sprzedawano d r z e w o r y t y przede w s z y s t k i m na o d ­ pustach. Rozpowszechnianiem i c h t r u d n i l i się g ł ó w n i e handlarze, którym drzeworytnicy sprzedawali klocki. Handlarze natomiast w y k o n y w a l i sami odbitki. Sami twórcy drzeworytów nie s p r z e d a w a l i i c h n a m i e j s c u w s w y c h d o m a c h , j a k sądzi a u t o r , z o b a w y p r z e d , p o l i c j ą �b i e n i a c h r z e ź b i a r z o w i ś w i ą t k ó w i ołtarzy i p o s i a d a c z o w i dużej k o l e k c j i obrazów. W ś r ó d 42 d r z e w o r y t ó w s p r z e ­ danych w 20-leciu międzywojennym do Warszawy, a pochodzących o d V i n k u s a , z n a j d o w a ł y się e k s p o n a t y ze Ż m u d z i , a l e także n i e m i e c k i e i białoruskie. Z a r ó w n o t e n f a k t , j a k w y n i k i badań p r z e p r o w a d z o n y c h w D a r ­ b i e n i a c h , p o w o d u j ą , że n i e sposób ustalić j a k duży był e w e n t u a l n y w k ł a d t w ó r c z y s a m e g o V i n k u s a w d r z e worytnictwo — konkluduje Galaunie. Poczesne miejsce wśród drzeworytników żmudzkich zajmują Tadeusz i Stefan J u r e w i c z o w i e . Tadeusz syg­ n o w a ł w i z e r u n e k św. A n t o n i e g o d a t o w a n y 1787 ( i l . 28), co j e s t d o t y c h c z a s j e d y n y m ś w i a d e c t w e m j e g o t w ó r c z o ­ ści. S t e f a n J u r e w i c z urodził się w 181B r . w Birżach, umarł w 1893 r . W 1940 r . żył jeszcze w B i r ż a c h j e g o w n u k , również Stefan. W d o m u jego znaleziono k i l k a ­ dziesiąt d r z e w o r y t ó w pozostałych p o d z i a d k u ( i l . 30—47). M a t e r i a ł t e n , p o d o b n i e j a k spuścizna V i n k u s a , j e s t n i e ­ j e d n o l i t y i p o z w a l a się domyślać k i l k u r ó ż n y c h t w ó r c ó w . Jeden z t y c h drzeworytów sygnował pełnym i m i e n i e m i n a z w i s k i e m T o m a s z O s t r o w s k i ( i l . 40), d r u g i n o s i p o d ­ p i s T o m a s z Os., w r e s z c i e t r z e c i inicjały Т . О . ( i l . 41). Niektóre z z a c h o w a n y c h o d b i t e k przypominają prace p r z y p i s y w a n e K u n e i c e . Część z a c h o w a n y c h e k s p o n a t ó w j e s t o d b i t k a m i z t e g o s a m e g o k l o c k a , co ś w i a d c z y ł o b y o i c h p r z e z n a c z e n i u n a sprzedaż. J a k o ostatniego z drzeworytników — autorów k l o c ­ k ó w , k t ó r e należały d o V i n k u s a , w y m i e n i a G a l a u n i e S a ­ m u e l a S t e f a n o w a . Z d a n i e m j e g o , b y ł o n Białorusinem, a p r a c e j e g o b a r d z o w y r a ź n i e odróżniają się o d p o z o ­ stałych d r z e w o r y t ó w j a k i e z n a l e z i o n o u r o d z i n y V i n k u ­ sa. Jaką drogą V i n k u s m ó g ł j e zdobyć, n i e w i a d o m o . P r z y o b e c n y m s t a n i e badań n i e można w p r a w d z i e przesądzić, j a k t o podkreśla a u t o r , czy w s z y s t k i e o d n a ­ lezione przez niego n a z w i s k a l u d z i związanych z drzew o r y t n i c t w e m n a Ż m u d z i b y ł y n a z w i s k a m i t w ó r c ó w , czy j e d y n i e h a n d l a r z y , n i e m n i e j udało m u się uzyskać w i e l e c e n n y c h i n f o r m a c j i . W a ż n e j e s t zwłaszcza odnalezienie prac sygnowanych. II. 3. Chrystus Frasobliwy, drewno nis, pow. Dobiakai, Muz. Sztuki im. malowane, Czurlionisa, CzekoKowno. carską, która k o n f i s k o w a ł a w s z e l k i e d r u k i , także d e w o cyjne, nie opatrzone stemplem cenzury. A u t o r o w i i j e g o w s p ó ł p r a c o w n i k o m udało się z g r o ­ madzić p e w n ą liczbę i n f o r m a c j i o t w ó r c a c h i s p r z e d a w ­ c a c h d r z e w o r y t ó w , p r z e d e w s z y s t k i m drogą w y w i a d ó w z ż y j ą c y m i jeszcze członkami i c h r o d z i n . Pierwszym chronologicznie znanym dotychczas drzeworytnikiem j e s t w ś w i e t l e t y c h badań S t e p a s K u n e i k a , t w o r z ą c y w T e l s z a c h w 1. poł. X I X w . K l o c k i , które pozostały p o n i m w r o d z i n i e ( i l . 60 — 71), w y k a z u j ą t a k z n a c z n e rozbieżności f o r m a l n e , że należy sądzić, iż K u n e i k a p r a c o w a ł z p o m o c n i k i e m n a r a z i e bliżej n i e z n a n y m . P i e r w s z e p r a c e p r z y p i s y w a n e K u n e i c e różnią się też b a r d z o z n a c z n i e o d późniejszych. K a i e t a n o s G r j g a l a u s k a s urodził się w B a r d z i u - M o s e d z i u w o k r ę g u K r e t y n g i , z m a r ł w 1880 r . P r a c e s w e miał sprzedawać jeżdżąc p o o k o l i c y . N a p o d s t a w i e m e ­ t r y k i (Sporządzonej przez M u z e u m w Ausoros, S i a u l i u , przypisywane m u są d w a d r z e w o r y t y ( i l . 95 i 96). A l e k s a n d o s V i n k u s u r o d z o n y w D a r b i e n i a c h w 1832 r . zmarł tamże w 1912 r . W s t ą p i ł d o darbieńskiego k l a s z ­ t o r u , niedługo j e d n a k go opuścił i jął się r z e ź b y , a n a ­ stępnie zaczął h a n d l o w a ć dewocjonaliami w Darbie­ n i a c h . M a t e r i a ł y p r z y w o z i ł z W i l n a i K ł a j p e d y , a także z W a r s z a w y i K r a k o w a . H a n d l o w a ł też d r z e w o r y t a m i . Z d a n i e m d z i e c i V i n k u s a miał o n 60 d o 70 k l o c k ó w . B y ł y one przeznaczone z a r ó w n o do o d b i j a n i a wizerunków dużych formatów (62—66 X 78—84 cm) składanych z 4 k l o c k ó w , średnich (31—35 X 39—43 c m ) , j a k m a ł y c h (11—13 X 12—15 c m ) . N a j w i ę k s z y m powodzeniem cie­ szyły się o d b i t k i duże. K z i s B a r z d y s , s y n d r z e w o r y t n i k a , u r . w 1867 r . i d r z e w o r y t n i k J . P a u l a u s k a s r o z p o z n a l i w 1940 r . p e w n ą liczbę z z a c h o w a n y c h w rodzinie V i n k u s a d r z e w o r y t ó w j a k o j e g o p r a c e ( i l . 1—17). A u t o r ­ s t w o i n n y c h przypisywać można Jozasowi V i n k u s o w i , o j c u A l e k s a n d r a , k t ó r y p r a w d o p o d o b n i e był d r z e w o r y t ­ n i k i e m , a część A n t a s o w i K l a u n i u s o w i z n a n e m u w D a r ­ Analiza formalna p u b l i k o w a n y c h przez Galaunie d r z e w o r y t ó w m o g ł a b y , j a k sądzę, pogłębić jeszcze w ą t ­ p l i w o ś c i j a k i e nasuwał m u p r o b l e m a t r y b u c j i drzewo­ r y t ó w . N p . p r a c e c y t o w a n e j a k o dzieła K u n e i k i w y d a j ą się być t w o r a m i d w u różnych rąk, p o d o b n i e j a k d r z e ­ w o r y t y p r z y p i s y w a n e j e g o n i e z n a n e m u bliżej w s p ó ł ­ p r a c o w n i k o w i . D w a d r z e w o r y t y , których d o m n i e m a n y m a u t o r e m miał być G r i g a u l a u s k a s t a k z n a c z n i e różnią się p o z i o m e m , że n i e w y d a j e się p r a w d o p o d o b n e , b y w y ­ konał j e t e n s a m a u t o r . T a sama wątpliwość dotyczy prac p r z y p i s y w a n y c h V i n k u s o w i . Poważne wątpliwości n a s u w a a u t o r o w i p r o b l e m d a ­ t o w a n i a d r z e w o r y t ó w . Sądzi o n , że n i e można w n i o s k o ­ wać na p o d s t a w i e dat umieszczonych na z a c h o w a n y c h o d b i t k a c h . N a j d a w n i e j s z a z n i c h , 1710, z n a j d u j e się p o d w y o b r a ż e n i e m św. J e r z e g o •— następna 1787 — n a w i ­ z e r u n k u św. A n t o n i e g o ( i l . 66). O b a d r z e w o r y t y uważa G a l a u n i e za z n a c z n i e późniejsze. G d y b y o d b i t k i p o c h o ­ dziły z X V I I I w . n i e p r a w d o p o d o b n y b y ł b y doskonały s t a n i c h z a c h o w a n i a ; należałoby r a c z e j przypuszczać, że d a t y zostały p r z e z d r z e w o r y t n i k ó w s k o p i o w a n e ze s z t y ­ chów, j a k i e służyły i m za p i e r w o w z ó r . O słuszności t a k i e g o w n i o s k o w a n i a m o ż e świadczyć u m i e s z c z o n y n a d r z e w o r y c i e św. A n t o n i e g o n a p i s „ n a d z i n a k a r c i e 4 3 8 " , co z a p e w n e oznacza, że w i z e r u n e k j e s t kopią i l u s t r a c j i u m i e s z c z o n e j w książce n a s. 438. B y ć m o ż e d r z e w o r y t t e n przypisać można J u r e w i c z o w i ( i l . 66). P o d o b n i e k w e ­ s t i o n u j e G a l a u n i e datę 1821 n a p r z e d s t a w i e n i u C h r y s t u ­ sa w o t o c z e n i u A r m a C h r i s t i , znajdującą się p r z y n a p i ­ sie d r ( d r u k o w a n y ) w W i l n i e . P o w o ł u j ą c się n a P i w o ć k i e g o , G a l a u n i e s t w i e r d z a , że d r z e w o r y t ó w l u d o w y c h p r a w i e n i g d y n i e o d b i j a n o p o d prasą drukarską. N a p i s y d r u k o w a n e w W i l n i e czy w W a r s z a w i e , p o j a w i a j ą c e się n i e k i e d y n a d r z e w o r y t a c h żmudzkich, odczytać należy j a k o chęć z m y l e n i a c a r s k i e j c e n z u r y . W o l n o było s p r z e ­ dawać t y l k o o b r a z k i posiadające j e j p l a c e t , a w ł a ś n i e te m i a s t a b y ł y s i e d z i b a m i u r z ę d ó w c e n z o r s k i c h . Jako okres r o z k w i t u drzeworytnictwa na Żmudzi w y m i e n i a a u t o r p r z e d e w s z y s t k i m 1. poł. X I X w . P o ­ szukując g e n e z y d r z e w o r y t n i c t w a l u d o w e g o n a L i t w i e , z w r a c a G a l a u n i e uwagę przede w s z y s t k i m na p r a c o w n i e d r z e w o r y t n i c z e d r u k a r n i wileńskich. Sądzi, że t w ó r c y drzeworytów l u d o w y c h t a m właśnie m o g l i terminować. B r a k u j e dotychczas d a n y c h , które mogłyby potwierdzić hipotezę o i s t n i e n i u c e n t r ó w d r z e w o r y t n i c z y c h w k l a s z ­ t o r a c h żmudzkich. P o n i e w a ż j e d n a k w i a d o m o , że w y - 241 �chowankowie seminarium duchownego w Wilnie w y ­ k o n y w a l i o b r a z k i d e w o c y j n e techniką d r z e w o r y t u , n i e j e s t w y k l u c z o n e , że t r u d n i l i się tą sztuką także z a k o n ­ nicy. Wśród zachowanych drzeworytów żmudzkich z w r a c a u w a g ę n i e t y p o w y o r n a m e n t zdobiący p r z e d s t a ­ w i e n i a C h r y s t u s a U k r z y ż o w a n e g o ( i l . 96) i M a d o n n y R ó ż a ń c o w e j ( i l . 95). P r a w d o p o d o b n i e a u t o r e m t y c h prac b y ł F r a n c u z pozostały n a Ż m u d z i p o k a m p a n i i n a p o ­ leońskiej. W i a d o m o też, że p r a c o w a l i n a Ż m u d z i d r z e ­ worytnicy z a t r u d n i a n i p r z e z feuda-ów. O n i również m o g l i być m i s t r z a m i a r t y s t ó w w i e j s k i c h . M i s t r z e m K u n e i k i m ó g ł b y ć (jeśli d a t a n a p r z y p i ­ sywanym m u wizerunku św. J a n a N e p o m u c e n a jest prawdziwa) Stanisław C e r s k i , m i e d z i o r y t n i k z Sałant, wykonujący w i z e r u n k i świętych przypominające mocno drzeworyty. Niezależnie od k i l k u d r o b n y c h u w a g , j a k i e zanoto­ wałam wyżej, praca Galaunie zachęca d o d y s k u s j i z a u t o r e m w s p r a w i e n i e k t ó r y c h ogólniejszych k o n k l u ­ z j i dotyczących o c e n y d r z e w o r y t u l u d o w e g o n a L i t w i e . N i e dość p r z e k o n y w a j ą c a w y d a j e się m o t y w a c j a t e z y kwestionującej możliwość i s t n i e n i a drzeworytów l u d o ­ w y c h n a L i t w i e w X V I I I w . Małe prawdopodobieństwo zachowania w dobrym stanie o d b i t e k pochodzących z t e g o czasu n i e przesądza w i e k u k l o c k ó w . J a k w i a d o ­ m o , w y t r z y m a ł o ś ć i c h była b a r d z o duża i k o r z y s t a n o z n i c h długo. W n i o s k u j ą c zaś p r z e z analogię z d r z e w o ­ r y t e m l u d o w y m w P o l s c e , a także innych krajach E u r o p y , nie m a m y podstaw, by kwestionować p r a w d z i ­ wość d a t umieszczonych na drzeworytach litewskich. P r z y p u s z c z e n i e , że d r z e w o r y t y l u d o w e musiały w y s t ę ­ p o w a ć n a L i t w i e już w X V I I I w . c z y n i , j a k sądzę, p r a w ­ d o p o d o b n y m także f a k t i s t n i e n i a t a m wówczas obrazów datowanych, o charakterze f o r m a l n y m l u d o w y c h p r y ­ mitywów. N a j b a r d z i e j d y s k u s y j n y w y d a j e m i się s t o s u n e k G a ­ l a u n i e do g r u p y drzeworytów r e p r o d u k o w a n y c h p o r a z p i e r w s z y w T e c e Łazarskiego, określanych w p o l s k i e j literaturze fachowej jako pochodzące z pogranicza ż m u d z k o - p r u s k i e g o , o n i e z n a n e j bliżej proweniencji. P o l s c y b a d a c z e określili t e d r z e w o r y t y j a k o pochodzące z t e g o s a m e g o w a r s z t a t u , n a co wskazują p o d o b i e ń s t w a f o r m a l n e zachodzące m i ę d z y n i m i , p o z w a l a j ą c e z k o l e i w y r a ź n i e odróżniać tę b a r d z o interesującą g r u p ę o d pozostałych d r z e w o r y t ó w s p o t y k a n y c h n a t e r e n a c h p o l ­ s k i c h , a t a k ż e żmudzkich. G a l a u n i e w s p o m i n a j ą c o Tece Łazarskiego stwierdza, że n i e było w n i e j d r z e w o r y t ó w żmudzkich, j e d n o c z e ś ­ n i e j e d n a k r e p r o d u k u j e w s w e j książce około 20 o d b i t e k z t y c h s a m y c h k l o c k ó w , z których odbijał Ł a z a r s k i , n i e p o w o ł u j ą c się j e d n a k n a n i e g o w b i b l i o g r a f i i . D r z e ­ w o r y t y t e G a l a u n i e d z i e l i n a g r u p y , przypisując je k i l k u a u t o r o m , k t ó r y c h określa j a k o m i s t r z ó w , n p . św. B a r b a r y , czy św. H e l e n y , w e d ł u g i k o n o g r a f i i postaci, którą uważa za n a j b a r d z i e j charakterystyczną d l a d a ­ n e g o zespołu d r z e w o r y t ó w . T a k i podział n i e w y d a j e się n a j b a r d z i e j szczęśliwy, g d y ż d z i e l i n i e c o s z t u c z n i e w i ę k ­ szą, n i e w ą t p l i w i e jednolitą g r u p ę , przesuwając punkt ciężkości z z a g a d n i e n i a zasadniczego n a niewątpliwie drugorzędne. P r o b l e m główny n a t o m i a s t wyjaśnienia g e n e z y t e j n i e z w y k l e c i e k a w e j g r u p y dzieł s z t u k i l u ­ d o w e j powstałych najprawdopodobniej na pograniczu p o l s k o - l i t e w s k i m , pozostaje n a d a l nie rozstrzygnięty. O p i n i a p o l s k i c h b a d a c z y , lokująca o w ą g r u p ę n a p o g r a ­ n i c z u , w y d a j e się n i e p o d w a ż o n a w z e s t a w i e n i u z n o ­ w y m m a t e r i a ł e m , j a k i p j r z y n o s i książka G a l a u n i e . G r u ­ p a t a j e s t b a r d z o w y r a ź n i e różna f o r m a l n i e o d w i ę k s z o ­ ści d r z e w o r y t ó w żmudzkich. Z z a g a d n i e n i e m podejścia d o p r o b l e m u d r z e w o r y t ó w z Teki Łazarskiego w i ą ż e się ściśle d r u g i e d y s k u s y j n e zagadnienie — s p r a w a w z a j e m n y c h r e l a c j i między d r z e ­ w o r y t e m l u d o w y m n a L i t w i e i w P o l s c e . Szukając ź r ó ­ deł g e n e t y c z n y c h d r z e w o r y t u l u d o w e g o w sztuce w i e l u k r a j ó w E u r o p y , j a k F r a n c j a , W ł o c h y czy R o s j a , a u t o r n i e ustosunkował się w y r a ź n i e j d o z a g a d n i e n i a związ­ k ó w z P o l s k ą . W s k a z u j e j e d y n i e n a k i l k a szczegółowych p r z y p a d k ó w i m p o r t u z P o l s k i n i e k t ó r y c h ze z n a l e z i o ­ nych na Żmudzi odbitek drzeworytniczych. Przedstawio­ n y p r z e z e ń materiał z a b y t k o w y s u g e r u j e , j a k się z d a j e , znacznie większą wagę tego p r o b l e m u . Także h i s t o r i a n a r o d ó w p o l s k i e g o i l i t e w s k i e g o n i e w y d a j e się u z a s a d ­ niać t w i e r d z e n i a a u t o r a , że n a p o z i o m i e w a r s t w l u d o ­ w y c h n i e było w z a j e m n y c h r e l a c j i m i ę d z y sąsiadami współżyjącymi przez cztery w i e k i w e wspólnym pań­ stwie. Poszukując w z o r ó w , z j a k i c h m o g l i korzystać d r z e ­ worytnicy, należałoby, j a k się z d a j e , zwrócić uwagę przede w s z y s t k i m na polskie sztychy dewocyjne, o czym przekonują m . i n . p o l s k i e napisy z a p e w n e właśnie z n i c h k o p i o w a n e . P o d a n i e p r z e z G a l a u n i e (za K i e s z kowskim) jako pierwowzorów kompozycji w i e l k i c h m i ­ strzów m a l a r s t w a europejskiego, j a k Rubens czy V a n II. 4. Opatrzność Boska, karton, tempera, Uknievie. 11. 5. Sw. Stanisław Szczepanowski, 61 X 51 c m , Jurgiczai, woj. Szawle. Muz. Etnogr. i Hist., Szawle. II. 6. Sw. Jerzy, drzeworyt, Żmudź. papier, farba wodna, dat. 1710, 70,8X60,8 cm, �D y c k p r z y p o m i n a interesujące z j a w i s k o o g r o m n e j p o ­ pularności i p o p u l a r y z a c j i i c h dzieł w d o b i e b a r o k u , n i e wyjaśnia j e d n a k bezpośrednio z a g a d n i e n i a jaką drogą i poprzez j a k i e r e p l i k i zawędrowały one n a Żmudź. G a l a u n i e pisze, że d r z e w o r y t n i c y działający n a L i ­ t w i e p o s ł u g i w a l i się j ę z y k i e m p o l s k i m j e d y n i e d l a t e g o , że u k a z c a r s k i zabraniał u ż y w a n i a j ę z y k a ojczystego. Z d a n i e m j e g o n i e t y l k o o d b i o r c y , a l e także twórcy drzeworytów języka polskiego nie znali. J a k o dowód p r z y t a c z a b r a k napisów p o d n i e k t ó r y m i o d b i t k a m i , tłu­ macząc, że zasłaniano j e p r z y o d b i j a n i u , p o n i e w a ż n i e b y ł y d l a c h ł o p ó w zrozumiałe. W a r t y k u l e umieszczonym w „Dekoratiwnom Iskusst w i e " (1969, m a r z e c , n r 136) G a u l a n i e p o d a j e n i e c o inną interpretację tego z j a w i s k a , informując o z a k r y w a n i u w t e n sposób n a p i s ó w l i t e w s k i c h j a k o z a k a z a n y c h p r z e z cenzurę. Czy rzeczywiście d r z e w o r y t n i c y żmudzcy nie z n a l i z reguły języka polskiego? N a p i s y na d r z e w o r y t a c h nie przekonują o t y m w pełni. N p . i n s r k y p c j e w y p i s y w a n e p r z e z J u r e w i c z a ś w i a d c z y ł y b y r a c z e j , że j ę z y k t e n znał. .Nazwisko jego w s k a z u j e poza t y m n a pochodzenie r a ­ czej słowiańskie. N a z w i s k o T o m a s z a O s t r o w s k i e g o p o ­ z w a l a przypuszczać, że nosił j e P o l a k z p o c h o d z e n i a . W r e s z c i e błędy w p i s o w n i n a d r z e w o r y t a c h znalezio­ n y c h n a Ż m u d z i są b r a d z o p o d o b n e g o c h a r a k t e r u j a k spotykane na zabytkach odnalezionych na terenach p o l ­ s k i c h i w n i e k t ó r y c h p r z y p a d k a c h zdają się być p r z e d e wszystkim świadectwem niedostatecznej znajomości sztuki pisania i l i t e r a c k i e j polszczyzny. W y d a j e się, że j e d y n i e głębsze s t u d i a n a d w z a j e m ­ n y m i z w i ą z k a m i i zależnościami m o g ł y b y w i e l e z t y c h p r o b l e m ó w w y j a ś n i ć i poszerzyć w i e d z ę o sztuce l u d o ­ w e j o b u n a s z y c h k r a j ó w , n i e umniejszając osiągnięć żadnej z n i c h . M a l a r s t w o r e p r e z e n t o w a n e w książce G a l a u n i e p r z e ­ szło 150 r e p r o d u k c j a m i n i e stało się p r z e d m i o t e m t a k w n i k l i w e g o j a k d r z e w o r y t z a i n t e r e s o w a n i a a u t o r a , co z n a j d u j e w y r a z w szkicowości p o ś w i ę c o n e j m u części wstępu. N i e m n i e j dobór i l u s t r a c j i j e s t , p o d o b n i e j a k w dziedzinie rzeźby i drzeworytu, bardzo staranny i p r z y n o s i w i e l e c i e k a w e g o i c e n n e g o materiału. Najwięcej zabytków m a l a r s t w a ludowego zachowało się n a Ż m u d z i . N i e znaczy t o j e d n a k , j a k wyjaśnia G a l a u n i e , że n a pozostałych o b s z a r a c h L i t w y b r a k b y ł o tego r o d z a j u s z t u k i , lecz świadczy o wcześniejszym j e j zaniku na t a m t y m terenie. Zachowane o b r a z y są w o g r o m n e j większości n i e sygnowane. B y ć m o ż e sygnaturą j e s t n a p i s „Sziponis 1762". P u b l i k o w a n y p r z e z G a l a u n i e materiał o b e j m u j e sze­ r o k i z a k r e s c h r o n o l o g i c z n y o d 1716 r . — j a k d a t o w a n y j e s t n a j s t a r s z y z z a c h o w a n y c h o b r a z ó w ( i l . 180) •— do 1880 r . T r u d n o j e d n a k p r z e p r o w a d z i ć j a k ą k o l w i e k k l a ­ syfikację w czasie o b r a z ó w n i e d a t o w a n y c h , w o b e c i c h d a l e k o posuniętej p r y m i t y w i z a c j i o p o d o b n y m c h a r a k ­ t e r z e z a r ó w n o w X V I I I w . , j a k sto l a t p ó ź n i e j . Obrazy umieszczano przede w s z y s t k i m w kaplicz­ k a c h stojących n a t e r e n i e z a g r o d y , n a słupach p r z y ­ drożnych, r z a d z i e j n a c m e n t a r z a c h . O i c h t w ó r c a c h b r a k o b e c n i e bliższych w i a d o m o ś c i . N a p o d s t a w i e znanego m u materiału z a b y t k o w e g o wyróżnia Galaunie dwie g r u p y twórców: n i e u c z o n y c h m e j s k i c h m a l a r z y i świątk a r z y zarazem o r a z m a l a r z y , k t ó r z y p o b i e r a l i naukę z a w o d u . D l a t e j d r u g i e j g r u p y można już odnaleźć p e w ­ ne materiały d o k u m e n t a c y j n e . Po zamknięciu W i l e ń ­ s k i e j A k a d e m i i S z t u k P i ę k n y c h w 1832 r . w i e l u j e j w y c h o w a n k ó w , n i e mając m o ż l i w o ś c i ukończenia s t u ­ diów, k o n t y n u o w a ł o p r a c ę malarską, a t a k ż e p r z e k a z y ­ w a ł o swą niepełną w i e d z ę i n n y m , jeszcze m n i e j w t a - 243 �Na p o w i e r z c h n i deski, m i m o p o k r y c i a jej warstwą f a r ­ b y , w i d a ć w y r a ź n i e dość g ł ę b o k i e draśnięcia. W ś w i e t l e m a t e r i a ł u r e p r o d u k o w a n e g o w książce Galaunie naj­ b a r d z i e j o r y g i n a l n ą , ' a także n a j b a r d z i e j charaktery­ styczną gałęzią m a l a r s t w a l u d o w e g o na L i t w i e jest twórczość m a l a r z y - s a m o u k ó w działających i n d y w i d u a l ­ n i e , n i e dająca się połączyć w jakieś w i ę k s z e zespoły. S c h e m a t y i k o n o g r a f i c z n e , a także k o m p o z y c j a p r z e d ­ s t a w i a n y c h scen i p o s t a c i p o z w a l a j ą domyślać się w z o ­ r ó w p o d o b n y c h do t y c h , z j a k i c h k o r z y s t a l i twórcy drzeworytów. Napisy objaśniające jakiego świętego o b r a z p r z e d s t a w i a l u b ( r z a d k o ) k t o był j e g o f u n d a t o r e m są, p o d o b n i e j a k w d r z e w o r y t a c h , z r e g u ł y p i s a n e p o p o l s k u . T w o r y pędzla m a l a r z y - p r y m i t y w ó w odbiegają j e d n a k ż e o d p i e r w o w z o r ó w z n a c z n i e d a l e j niż d r z e w o ­ r y t . S w o b o d a i n t e r p r e t a c j i z a p e w n e często p o d y k t o w a n a b y ł a p r z e d e w s z y s t k i m n i e d o s t a t k i e m znajomości r z e ­ miosła m a l a r s k i e g o p r z e z malarzy-samouków, j e d n a k k i e r u n e k p r z e p r o w a d z a n y c h uproszczeń i e k s p r e s j a d e ­ f o r m a c j i p o s t a c i są już i c h nezaprzeczalną własnością i s t a n o w i o w y s o k i e j r a n d z e a r t y s t y c z n e j i c h dzieł. П. 7. Chrystus cm, Żmudź. Ukrzyżowany, drzeworyt, wym.: 37,8X27,4 j e m n i c z o n y m . O i l e dzieła t w ó r c ó w , k t ó r y c h można z a ­ liczyć d o g r u p y p i e r w s z e j , c h a r a k t e r y z u j e szczera n a ­ iwność p r y m i t y w u , w drugiej wyraźna jest przede w s z y s t k i m dążność naśladowania s z t u k i kościelnej. A r t y ś c i s a m o u c y u ż y w a l i j a k o podłoża n i e w i e l k i c h k a w a ł k ó w płótna l u b desek. M a l o w a l i f a r b a m i o l e j n y m i , g r u n t o w a l i p o k o s t e m . K o n t u r z a m i e r z o n e j sceny s z k i c o ­ w a n o n a p a p i e r z e , następnie p r z e n o s z o n o r ó ż n y m i s p o ­ s o b a m i . N a j e d n y m z o b r a z ó w m a l o w a n y c h n a desce w i d a ć w y r a ź n i e , że posłużono się w t y m c e l u szydłem. Repr. Irena z: Lietuviu Kostkeviciute, Laudies Menas. VINCAS Skulptura. SVIRSKIS Anna Knyga I, II, (Wincenty Książka I r e n y K o s t k e v i c i u t e j e s t monografią w y ­ b i t n e g o l u d o w e g o rzeźbiarza l i t e w s k i e g o . Opracowanie m a c h a r a k t e r p o p u l a r n o n a u k o w y , jest bogato ilustro­ w a n e i c h a r a k t e r y z u j e się w s z e c h s t r o n n y m w y k o r z y s t a ­ niem literatury przedmiotu. J a n W i n c e n t y S w i r s k i urodził się, j a k t o w y n i k a z p u b l i k o w a n e g o p r z e z autorkę a s p i s a n e g o p o p o l s k u a k t u c h r z t u , 28.1.1835 r . w e wsi Glitony (Gliteny). Z m a r ł w r o k u 1916. I n n e w i a d o m o ś c i o życiu S w i r s k i e go z n a n e są a u t o r c e z u s t n y c h p r z e k a z ó w . W o c z a c h l u ­ d z i S w i r s k i uchodził za d z i w a k a i s a m o t n i k a bez r o d z i ­ n y i d o m u . B y ł o c z y w i ś c i e s a m o u k i e m , który w ę d r o w a ł o d w s i do w s i wykonując n a zamówienie rzeźbione „krzyże". R z e ź b a w d r z e w i e r o z w i j a ł a się n a L i t w i e b a r d z o b u j n i e i odznaczała się n i e b y w a ł y m b o g a c t w e m oraz różnorodnością f o r m . S w i r s k i należał w i ę c d o o g r o m n e j r z e s z y rzeźbiarzy, s n y c e r z y , majstrów wykonujących r o z m a i t e k r z y ż e i f i g u r y p r z y d r o ż n e , a l e twórczość j e g o w y r ó ż n i a się p o z i o m e m a r t y s t y c z n y m . D o r o b e k a r t y s t y c z n y S w i r s k i e g o s t a n o w i o k o ł o 200 f i ­ g u r p r z y d r o ż n y c h , określanych p r z e z autorkę m i a n e m „ k r z y ż y " , z k t ó r y c h zachowała się t y l k o n i e w i e l k a część r o z r z u c o n a w obrębie sześćdziesięciu t r z e c h w s i w o k o ­ licach Kiejdan (Kedainiai). Wśród w y k o n a n y c h przez S w i r s k i e g o f i g u r , k t ó r y c h wysokość d o c h o d z i d o pięciu m e t r ó w , a u t o r k a w y r ó ż n i a trzynaście t y p ó w . F i g u r y t e składają się z t r z o n u i r o z s z e r z o n e j części g ó r n e j z w i e ń ­ c z o n e j k r z y ż e m , która p r z y b i e r a r ó ż n o r o d n e kształty o d b a r d z o p r o s t y c h , o z d o b i o n y c h k r y s t a l i c z n y m i nacięciami 244 Z e s p ó ł o d r ę b n y i w y j ą t k o w y n a t l e pozostałych z a ­ bytków malarstwa ludowego na Litwie stanowią 22 o b r a z y n a p a p i e r z e r e p r o d u k o w a n e n a końcu książ­ k i ( i l . 150—172). A u t o r w y r ó ż n i a j e j a k o osobną g r u p ę , określając m i a n e m „ k o l o r o w y c h r y c i n " . Zespół t e n r z e ­ c z y w i ś c i e b a r d z o w y r a ź n i e różni się o d z a b y t k ó w m a ­ l a r s t w a l i t e w s k i e g o i n i e z n a j d u j e żadnych bliższych a n a l o g i i w pozostałych. O b r a z y t e mają c e c h y f o r m a l n e p o z w a l a j ą c e w n i o s k o w a ć , że p o w s t a ł y o n e w t y m s a ­ m y m , dużym w a r s z t a c i e . P e w n o ś ć i s w e g o r o d z a j u w i r ­ t u o z e r i a r y s u n k u , połączona z w i d o c z n ą niedbałością i pośpiechem w y k o n a n i a , w s k a z y w a ł a b y n a jakieś duże c e n t r u m , prowadzące „seryjną" produkcję. Grupa ta wykazuje tak uderzające podobieństwo do p o l s k i c h obrazów ludowych reprezentowanych licznie przede w s z y s t k i m w dzielnicach centralnych i na Kielecczyźn i e , a s p o t y k a n y c h też n a P o d l a s i u , że m o ż n a j e u w a ż a ć za i m p o r t y z P o l s k i . Z n a l e z i e n i e i c h n a Ż m u d z i w t a k dużej s t o s u n k o w o l i c z b i e w y d a j e się u s p r a w i e d l i w i o n e z a r ó w n o częstymi p i e l g r z y m k a m i Ż m u d z i n ó w d o C z ę ­ s t o c h o w y (z którą, j a k sądzę, t e n t y p o b r a z ó w z w i ą z a n y jest genetycznie), j a k i penetracje obraźników p o l s k i c h n a t e r e n y ż m u d z k i e czy z a o p a t r y w a n i e się w „ t o w a r y " w Polsce przez szkaplerzników l i t e w s k i c h . Vilnius 1963, 1965. Grafika, Tapyba. Kunczyńska-Iracka Vilnius 1966. S w i r s k i ) , V i l n i u s 1966, s. 169, i l . 163 w z g l ę d n i e o f o r m i e m e d a l i o n u , p o p r z e z f o r m y zbliżone d o k a p l i c z e k aż do p o s t a c i l u d z k i e j l u b g r u p y p o s t a c i . K u n s z t rzeźbiarski Swirskiego p r z e j a w i a ł się z w y k l e w o p r a c o w a n i u t e j części f i g u r . Z a z n a c z y ć r ó w n i e ż n a ­ l e ż y , że łączył o n w sposób h a r m o n i j n y r z e ź b ę i a r c h i ­ tekturę. W odróżnieniu o d i n n y c h a r t y s t ó w l u d o w y c h , k t ó r z y w y k o n a n e u p r z e d n i o posągi p r z y m o c o w y w a l i d o t r z o n u k r z y ż a , S w i r s k i rzeźbił całość w j e d n y m z a z w y c z a j d ę ­ bowym pniu. R z e ź b y f i g u r a l n e S w i r s k i e g o osiągają w y s o k o ś ć j e d ­ nego m e t r a , a czasem n a w e t n a t u r a l n e r o z m i a r y . Roz­ m i e s z c z o n e są z j e d n e j w z g l ę d n i e z czterech stron „krzyża", p i e r w o t n i e p o k r y t e były polichromią. S w i r s k i stosował p l a s t y c z n y m o d e l u n e k p o s t a c i , które c e c h u j e m o n u m e n t a l n a f o r m a i duża doza e k s p r e s j i . S t y l r z e ź b S w i r s k i e g o n a w i ą z u j e d o e p o k i b a r o k u . Jednakże a r t y ­ s t y c z n a k o n c e p c j a t e g o s t y l u nabrała w j e g o dziełach c e c h s z t u k i l u d o w e j . S w i r s k i stosował b o w i e m t y l k o poszczególne b a r o k o w e e l e m e n t y o c h a r a k t e r z e d e k o r a t o r s k i m o r a z giętkość l i n i i i m a l a r s k i e t r a k t o w a n i e f o r m . N i e zaciemniło t o j e d n a k c h a r a k t e r y s t y c z n e j d l a s z t u k i l u d o w e j t e k t o n i k i o r a z n i e naruszyło s y m e t r i i i równowagi. Powstałe nawet w bardzo późnym okresie życia r z e ź b y S w i r s k i e g o n i e straciły n i c ze s w o j e j n i e ­ z w y k ł e j e k s p r e s j i , p r z y c z y m f o r m a j e g o dzieł ulegała s t a l e u p r o s z c z e n i u i stała się p r a w i e l a k o n i c z n a . Kończąc swoje rozważania, s t w i e r d z a , że S w i r s k i „twórca Irena Kostkewićiute przydrożnych krzyży �245 �5 4 i i k a p l i c z e k " jest j e d n y m z najbardziej niezwykłych o r y g i n a l n y c h twórców w historii l i t e w s k i e j sztuki. Popularnonaukowy charakter monografii Wincentego S w i r s k i e g o tłumaczy z a p e w n e f a k t , że a u t o r k a t e j c e n ­ nej i c i e k a w e j p r a c y I r e n a K o s t k e v i c i u t e n i e poświęciła zbyt w i e l e miejsca sprawie i k o n o g r a f i i oraz nie p r z e d ­ stawiła twórczości S w i r s k i e g o n a t l e p o r ó w n a w c z y m . W a r t o stwierdzić, że p o d w z g l ę d e m i k o n o g r a f i i r z e ź ­ b y S w i r s k i e g o u t r z y m u j ą się w k r ę g u k u l t u r y łacińskiej. Przeważają t u p o p u l a r n e także n a t e r e n i e P o l s k i p r z e d ­ s t a w i e n i a św. św. M a r i i M a g d a l e n y , J e r z e g o — p a t r o n a chłopów l i t e w s k i c h , A g a t y , A n t o n i e g o , J a n a N e p o m u ­ cena, F l o r i a n a , U p a d e k p o d k r z y ż e m o r a z w i z e r u n k i cieszącego się s z c z e g ó l n y m k u l t e m w W i l n i e św. K a ­ z i m i e r z a , j a k i C h r y s t u s a Nazareńskiego, p r z y c z y m t o o s t a t n i e p r z e d s t a w i e n i e r o z p o w s z e c h n i ł o się szczególnie w południowej Małopolsce. Materiał p o r ó w n a w c z y do s t a r y c h l i t e w s k i c h i żmudz­ k i c h f i g u r p r z y d r o ż n y c h , k t ó r y c h f o r m y w y w o d z ą się z a p e w n e jeszcze z czasów pogańskich, p o d a j e J u r g i s Baltruśaitis ( L i t h a u n i a n F o l k A r t , M u n i c h 1948, s. 3 6 — 53). Baltruśaitis w y r ó ż n i a t r z y t y p y f i g u r : k r z y ż z d o ­ b i o n y dekoracją rzeźbiarską, słup z w i e ń c z o n y z a k o ń c z e ­ n i e m w f o r m i e „grzyba" oraz w f o r m i e l a t a r n i . N a t y m d o p i e r o t l e u w y p u k l a się i n d y w i d u a l n y c h a r a k t e r „ k r z y ­ ży" Swirskiego. W Polsce wśród d r e w n i a n y c h f i g u r przydrożnych p o k r y t y c h dekoracją rzeźbiarską w y r ó ż n i ć m o ż e m y d w a z a s a d n i c z e t y p y . P i e r w s z y z n i c h t o słup z w i e ń c z o n y Repr. I z: Irena Kostkeviciute, formą l a t a r n i , w e w n ą t r z której umieszczano rzeźby, spo­ t y k a n y głównie n a terenie w o j . kieleckiego i k r a k o w ­ skiego^ D r u g i — t o k r z y ż e , słupy i k o l u m n y z grupą figuralną u s z c z y t u , o b o k a c h o z d o b i o n y c h z c z t e r e c h s t r o n u m i e s z c z o n y m i w płycinach płaskorzeźbami l u b rzeźbami (Strzelce Małe, p o w . Brzesko, Z a k r z e w o , p o w . Rawicz; Kuklinów, p o w . K r o t o s z y n ; Kowalew, pow. Pleszew, Kleszczowa Górna, p o w . O l k u s z ; W i e r z b i c a , p o w . O l k u s z ; Ołudza S t a r a , p o w . W ł o s z c z o w a ; K i d ó w , p o w . O l k u s z ) , w y s t ę p u j ą c e w obrębie d w ó c h w y m i e n i o ­ nych województw oraz w południowej Wielkopolsce (St. Błaszczyk, Rzeźbiarze ludowi południowej Wielko­ polski, „ P o l . Szt. L u d . " , R. X I I , 1958, s. 3—36). T e z d o ­ b i o n e f i g u r y , g ł ó w n i e z końca w i e k u X I X , s t a w i a n e były, p o d o b n i e j a k i „ k r z y ż e " l i t e w s k i e , n i e t y l k o p r z y d r o g a c h , ale i n a c m e n t a r z a c h w c h a r a k t e r z e n a g r o b ­ k ó w . T r a d y c j a t a 'Utrzymywała się d o czasów I I w o j n y światowej, j a k świadczy n a g r o b e k J a n a Potęgi n a c m e n ­ t a r z u w Słupi, p o w . J ę d r z e j ó w , p o s t a w i o n y w 1927 r . S t y l rzeźb S w i r s k i e g o w y k a z u j e p e w n e podobieństwa z rzeźbami zdobiącymi figurę przydrożną w W i e r z b i c y , p o w . O l k u s z , którą w y k o n a ł W a w r z y n i e c S z w e j a ( z m . około 1914 г.). ( W y w i a d O l g i M u l k i e w i c z , A r c h i w u m PBSL I S , L . i n w . 58845). C e c h y wspólne, o j a k i c h t u można m ó w i ć , n i e w y n i k ł y o c z y w i ś c i e z wzajemnego^ o d d z i a ł y w a n i a n a s i e b i e o b u t w ó r c ó w , ale ze w s p ó l n e ­ go źródła i n s p i r a c j i , j a k i m t a k d l a S w i r s k i e g o , j a k i d l a S z w e i była s z t u k a b a r o k o w a . Ewa Snieżyńska-Stolot Vincas Svirskis, Vilnius 1966. �Vincas Svirskis: II. 4. Kapliczka II. 6. Sw. Anna z Marią, fragm. Panna, fragm. krzyża, Jogniskiai. z rzeźbą św. Agaty. krzyża. II. 7. Rzeźba II. z 5. Pieta, krzyża, fragm. Użbaliai. krzyża, II. 8. Rukai, Maria � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ae7a426d2eebeb2c13a3b4cbf9a6176.pdf debb3b81365ce75027ac3f0184490865 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3832 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3593 Title A name given to the resource Strony tytulowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.9-10 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.9-10; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA MIESIĘCZNIK O R G A N PAŃSTWOWEGO ПОЛЬСКОЕ INSTYTUTU НАРОДНОЕ BADANIA SZTUKI LUDOWEJ ИСКУССТВО Е Ж Е М Е С Я Ч Н И К L'ART POPULAIRE REVUE P O L I S H P E A S A N T MONTHLY T POLONAIS MENSUELLE R A R T R E V U E E Ś A R T Y K U Ł Y Ć T E O R E T Y C Z N E JÓZEF G R A B O W S K I — Zagadnienie stylu ludowego V . WITOLD DYNOWSKI Historycyzm w sztuce ludowej 1. O P R A C O W A N I A W Ł A D Y S Ł A W A K O L A G O - Łyżniki podhalańskie. R O M A N R E I N F U S S — Skrzynie zdobione z okolic K r a k o w a I I . Skrzynie kaszowskie. M A R I A Z Y W I R S K A — Tiulowe czepce kurpiowskie. P U B L I K A C J E M A T E R I A Ł Ó W JÓZEF G R A B O W S K I — O b r a z y na szkle z Jeleśni. M A R I A Ż Y W I R S K A — Kurpiowska forma cemen­ t o w a na „pustaki". D Z I A Ł I N F O R M A C Y J N Y M A R I A N S O B I E S K I — „ K o z i o ł " zbąsko-lubuski. A D A M G L A P A — Z doświadczeń nad fotografowa­ niem tańców ludowych. M I E C Z Y S Ł A W G Ł A D Y S Z — Badania sztuki ludowej na Śląsku Cieszyńskim, Gór­ nym i O p o l s k i m . W A N D A M O D Z E L E W S K A — Czepce tiulowe haftowane z regionu Kurpie-Gocie. UWAGI - UZUPEŁNIENIA — POLEMIKA H I E R O N I M S K U R P S K I — Realizm kafli mazurskich. Z P I Ś M I E N N I C T W A M A R I A N Y I R Y — Najnowsze wydawnictwa d o t y ­ czące węgierskiej sztuki ludowej. J A N R E Y C H M A N — Główne opracowania sztuki ludowej słowac­ kiej. J. R. — Tvar. Т. Z. — Tanećni listy. ROK I II WRZESIEŃ-PAŹDZIERNIK 1948 Nr 9-10 �W I E S Z A D Ł O Ł Y Ż N I K A P O D H A L A Ń S K I E G O � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/550fee40b7622f5ceedac430e29f6508.pdf 3ade3114f92681c874faa5898e823292 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4741 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource majolika ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4399 Title A name given to the resource Z badań nad majoliką i półmajoliką ludową w Polsce / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.2; s.67-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Z Fryś-Pieiraszkowa BADAŃ NAD MAJOLIKĄ I PÓŁMAJOLIKĄ Systematycznie n a r a s t a j ą c a literatura, dotycząca l u ­ dowego garncarstwa w Polsce, w znacznej większości odnosi się do poszczególnych o ś r o d k ó w garncarskich lub ich skupisk regionalnych i dotyczy przede wszystkim historii tych o ś r o d k ó w i techniki pracy *. M n i e j uwagi p o ś w i ę c a się natomiast samym w y r o b o m , charaktery­ styce ich form i dekoracji, przy czym zagadnienia te rozpatrywane są na ogół t y l k o od strony współczesnej produkcji. Wyroby garncarskie ze w z g l ę d u na swą spe­ cyfikę rzadko w y t r z y m u j ą dłuższe u ż y t k o w a n i e , a w y ­ j ą t k o w o t y l k o w n i e k t ó r y c h zbiorach muzealnych zacho­ w a ł y się w i ę k s z e serie starszych o b i e k t ó w tego typu. J u ż na tej podstawie m o ż n a stwierdzić ogromne różnice, jakie zachodzą w tych samych o ś r o d k a c h między pro­ d u k c j ą przed 50 — 60 laty a współczesną. Wiele form i technik zdobniczych zarzucono, a dzisiejsi garncarze często nie u m i e j ą ich nawet z r e k o n s t r u o w a ć poprawnie mimo bodźców, jakie s t a n o w i ą ogłaszane dla nich co j a k i ś czas konkursy. W z w i ą z k u z t y m uchodzi nieraz całkowicie uwagi produkcja starsza, znana częstokroć tylko ze w s p o m n i e ń i o p o w i a d a ń . W y r ó ż n i k i e m grupy ceramiki ludowej, na k t ó r ą prag­ nę zwrócić u w a g ę w t y m szkicu, jest białe tło, z k t ó r y m wiąże się bogatsza i odmienna niż na innych wyrobach garncarskich dekoracja m a l a r s k a . Zagadnienie to, znaj­ dujące swój w y r a z z a r ó w n o w technologii jak i zdob­ nictwie, jest niedoceniane lub w r ę c z pomijane przez za­ interesowanych garncarstwem l u d o w y m badaczy. Naczynia wykonane z glin garncarskich po wypaleniu w atmosferze u t l e n i a j ą c e j p r z y j m u j ą b a r w ę od k r e m o ­ wej lub r ó ż o w a w e j do intensywnie czerwonej (terakota) w zależności od ilości z w i ą z k ó w żelaza w surowcu. Białe tło m o ż n a na nich u z y s k a ć w zasadzie dwoma sposobami, z k t ó r y c h łatwiejszy stanowi pokrycie powierzchni na­ czynia g l i n k ą k a o l i n o w ą , r o z p r o w a d z o n ą w wodzie. G l i n ­ ka ta czerpana jest bądź ze złóż miejscowych, b ą d ź też sprowadzana z chrzanowskiego, kieleckiego i innych okolic, a dawniej t a k ż e z zagranicy. Nosi ona różne naz­ w y ; do najczęściej u ż y w a n y c h należą: biała glinka, ton, po­ białka l u b pobiółka, saska albo czeska glinka, ł a g ó w k a . Na­ czynia po umieszczeniu na p o b i a ł k o w y m tle dekoracji powlekane są w całości lub częściowo szkliwem ołowio­ wym, a następnie wypalane . W niektórych ośrodkach, m. in. w Bolimowie, Łowiczu, Gostyninie, wyroby takie nazywano „białą r o b o t ą " , właściwsza jednak dla nich będzie nazwa p ó ł m a j o l i k a , z n a j d u j ą c a szersze za­ stosowanie w terminologii technicznej i artystycznej . Powyższy t e r m i n obejmuje r ó w n i e ż mniej rozpowszech-, nione wyroby, polewane p o b i a ł k ą b a r w i o n ą lub angobam i innego koloru . Drugą metodą p r o w a d z ą c ą do podobnych w y n i k ó w jest użycie k r y j ą c e g o szkliwa o ł o w i o w o - c y n o w e g o . S z k l i ­ wo to stosowane było znacznie rzadziej przez ludowych garncarzy prawdopodobnie ze względu na to, że cyna 2 3 4 5 LUDOWĄ W POLSCE należy do s u r o w c ó w dość kosztownych i nie zawsze ł a t w o d o s t ę p n y c h . Ponadto przygotowanie szkliwa oło­ wiowo-cynowego we w ł a s n y m zakresie było stosunkowo skomplikowane i garncarze strzegli tej wiedzy jako jed­ nej z tajemnic zawodowych. Uzyskane w trakcie b a d a ń terenowych receptury tego szkliwa, niestety na ogół m a ł o precyzyjne , w zasadzie nie odbiegają od zaleca­ nych w ceramice artystycznej. Stosunek wagowy meta­ licznego o ł o w i u i cyny w y n o s i ł najczęściej 5 : 1 lub 6 : 1 (m. i n . w S e j n a c T ł ^ C r o k u , B u d a c h - M i k o ł a j c e , Krasnopo­ lu), ale w innych warsztatach dawano t a k ż e m n i e j s z ą : 1/7, 1/8, a nawet —• jak w S o k o ł a c h — 1/10 część cyny . Przetopiony i utleniony uprzednio na popiół ołów mie­ szano z cyną, piaskiem, solą k u c h e n n ą i topiono w pie­ cu garncarskim podczas w y p a ł u n a c z y ń . U ż y w a n o do tego celu starannie dobranego, m i a ł k i e g o piasku k w a r ­ cowego ( „ k w a r c " , „szklany piasek"), na ogół z miejsco­ w y c h złóż. Ilość tej domieszki nie była ściśle ustalona, najczęściej r ó w n a ł a się mniej w i ę c e j ilości u ż y t y c h top­ n i k ó w (Sejny, Sokoły, Brok). Piasek d o k ł a d n i e mielono, czasem z dodatkiem g l i n k i o g n i o t r w a ł e j , u ł a m k ó w fa­ jansu lub porcelany (Sokoły), w z g l ę d n i e szkła (Raciążek). W y j ą t k o w o dodawano do tego szkliwa także domieszki organiczne, a mianowicie k r e w b y d l ę c ą . Podczas przepalania, nazywanego czasem bufowaniem (Sokoły), poszczególne s k ł a d n i k i topiły się i zestalały w j e d n ą t w a r d ą bryłę, k t ó r ą po ostygnięciu kruszono, rozdrabniano, a n a s t ę p n i e wielokrotnie przemielano w ż a r n a c h z dodatkiem wody, aż do uzyskania gęstego białego p ł y n u o jednolitej konsystencji, p r z y r ó w n y w a n e ­ go często do ś m i e t a n y . W tej postaci szkliwo było zdat­ ne do użycia. W n i e k t ó r y c h pracowniach u ż y w a n o po­ dobnego szkliwa kaflarskiego, zestawionego fabrycznie. Było ono stosowane b ą d ź w y m i e n n i e z przygotowanym we w ł a s n y m zakresie, zależnie od możliwości zakupu, b ą d ź też stale — zwłaszcza w w y t w ó r n i a c h , k t ó r e łączyły p r o d u k c j ę ceramiki u ż y t k o w e j i k a f l i . Na n i e k t ó r y c h te­ renach, np. w o ś r o d k a c h kaszubskich, już pod koniec X I X w. gotowe szkliwo o ł o w i o w o - c y n o w e w y p a r ł o cał­ kowicie poprzednie . Szkliwo o ł o w i o w o - c y n c w e kładzio­ no na ogół na wypalonych już raz naczyniach, a do­ piero na n i m malowano wzory. Po p o n o w n y m wypale­ niu z a m i e n i a ł o się ono w szklistą białą p o w ł o k ę , ewen­ tualnie z odcieniem s z a r o - r ó ż o w a w y m lub niebieskawym, w zależności od barwy b i s k w i t u i grubości w a r s t w y szkliwa. Dlatego do w y r o b u n a c z y ń przeznaczonych pod to szkliwo starano się d o b i e r a ć gliny o malej zawar­ tości t l e n k ó w żelaza. Wyroby garncarskie pokryte szkliwem o ł o w i o w o - c y n o w y m nie p o s i a d a j ą — podobnie jak p ó ł m a j o l i k i — w ł a s n e j nazwy w l u d o w y m r z e m i o ś l e , mieszczą się one natomiast w pojęciu m a j o 1 i k a . Sporadycznie stoso­ wane były przez garncarzy białe szkliwa innego typu, np. alkaliczne . 6 7 8 9 10 11 u 67 �2 1 71 1 Miska 0 33 cm Wyk. 1878 r, Kwiatkowski. Kraków. II. 2. Miseczka, 0 15 cm ŁmaTiltwicz, Pruchnik, paw. Jarosław. II. 4. Miska 0 29 cm. 2 pol XIX w., Pruchmk, wys. 11 cm. 1877 r., Jarosław. •'o*® O OB-t .O" Ots l.j A • 68 t. III. i IV. II. 3. Mapa: s. i te Asi >.oU II. ¿53 A" wO O " O'« o 37 ° A " • <<9 s A 0 5 I i •50 3 5 10 0-16 I m o 57 AĄf« « A VI y,—t VII / A£ o j " / 7 / \ 'l u ® Wyk. 2. pol XIX w. Antoni pow. Jarosław. II. 5. Garnek, ' ^ VIII Garncarskie ośrodki produkcji pólmajoliki i majoliki w Polsce. �W zdobnictwie w y r o b ó w p o b i a ł k o w a n y c h zdecydowa­ nie p r z e w a ż a malowanie wykonywane t e c h n i k ą r o ż k o w ą lub pędzlem, w z g l ę d n i e oboma sposobami łącznie. Rza­ dziej malatury nanoszone są za p o m o c ą g ą b k i , przy czym s t a n o w i ą one bądź j e d y n ą d e k o r a c j ę , b ą d ź też u z u p e ł ­ niają p o p r z e d n i ą (m. in. Szczerców, Ł ą ż e k Ordynacki, K r a k ó w — i l . 1). P o d o b n ą funkcję spełnia nasączanie wilgotnej jeszcze w a r s t w y p o b i a ł k i k r o p l a m i barwnych polew. R o z p ł y w a j ą się one na t y m tle w delikatne w ł o s kowate desenie, zwane p a j ą c z k a m i (m. i n . Obrzycko, Leżajsk, J a r o s ł a w , Pruchnik — i l . 2, 5), l u b — przy energicznym w s t r z ą ś n i ę c i u _— dają efekt tzw. m a r m u r k u . Rzadziej na b i a ł y m tle w y s t ę p u j e f l a d r o w a n i e (il. 4). W nielicznych tylko o ś r o d k a c h z n a j d o w a ł a zasto­ sowanie technika sgraffita, czyli r y t u ostrym n a r z ę d z i e m przez w a r s t w ę wilgotnej p o b i a ł k i do odsłonięcia czer­ wonego czerepu { i l . 8 ) . Okonturowany w ten sposób rysunek b y w a ł n a s t ę p n i e zabarwiony. T e c h n i k ę t ę poza o ś r o d k a m i kurpiowskiej Puszczy B i a ł e j , gdzie nosiła n a z w ę flamerowania , stosowano na Kaszubach, a w y ­ j ą t k o w o w y s t ę p u j e ona także w innych o ś r o d k a c h , jak Raciążek i W i e r u s z ó w , gdzie jest raczej zjawiskiem nowszym. S t o s u j / ją też współcześnie garncarz w Oła­ wie, repatriant / Pokucia, k o n t y n u u j ą c y ściśle tamtejsze 1 3 14 15 16 Legent ., Ośrodki produkcji półmajoliki: I — miejskie zamane, I I — miejskie czynne, III — wiejskie zamarłe, IV — wiejskie czynne; Ośrodki produkcji majoliki: V — miejskie zamarłe, VI — miejskie czynne, VII — wiej­ skie zamarłe, VIII — wiejskie czynne; Wykaz ośrod­ ków: 1 — Police pow. Szczecin, 2 — Sikory pow. Szczecinek, 3 — Kościerzyna, 4 — Chmielno, pow. Kar­ tuzy, 5 — Kartuzy, 6 — Gdańsk (kon. w. XVIII — w. XIX), 7 — Tolkmicko, pow. Elbląg (w. XVIII), 8 — Leszczewo pow. Suwałki, 9 — Krasnopol pow. Sejny, 10 — Sejny, 11 — Gruczno pow. Świecie, 12 — Chodzież, 13 — Boruszyn pow. Czarnków, 14 — Obrzycko pow. Szamotuły, 15 — Tomaszów Maz., 16 — Koło, 17 — Ra­ ciążek pow. Aleksandrów 'Kuj., 18 — Osięciny pow. Radziejów (?), 19 — Kowal pow. Włocławek (?), 20 — Gostynin, 21 — Radzanów pow. Mława, 22 — Mława, 23 — Nidzica (?), 24 — Topór pow. Węgrów (?), 25 — Pasym (?), 26 — Szczytno (?), 27 — Myszyniec pow. Ostrołęka, 28 — Budy-Mikołajka pow. Łomża, 29 — Łomża, 30 — Sokoły pow. Łapy, 31 — Krasnosielc pow. Maków Maz., 32 — Pułtusk. 33 — Serock pow. Nowy Dwór Maz., 34 —• Wyszków, 35 — Brok pow. Ostrów Maz., 36 — Siemiatycze, 37 — Osieck pow. Otwock, 38 — Łowicz, 39 — Bolimów pow. Łowicz, 40 — Mszczo­ nów pow. Grodzisk Maz., 41 — Pobiedna pow. Rawa Maz., 42 — Rawa Mazowiecka, 43 — Podkonice pow. Rawa Maz., 44 — Mogielnica pow. Grójec, 45 — Nowe Miasto pow. Rawa Maz., 46 — Warka pow. Grójec (?), 47 — Firlej pow. Lubartów, 48 — Ostrów Lubelski pow. Lubartów, 49 — Oława, 50 — Wieruszów, 51 — Chojny pow. Wieluń, 52 — Burzenin pow. Sieradz, 53 — Szczer­ ców pow. Bełchatów, 54 — Małogoszcz pow. Jędrzejów (?h 55 — Strumień pow. Bielsko-Biała, 56 — Skoczów pow. Cieszyn, 57 — Kraków (w. XVI, XIX), 58 — Dębina pow. Bochnia, 59 — Okulice pow. Bochnia, 60 — Bratucice pow. Bochnia, 61 — Skomielna Biała pow. Myśleni­ ce, 62 — Rabka pow. Nowy Targ, 63 — Chochołów pow. Nowy Targ, 64 — Nowy Sącz (w. XVI), 65 — Grybów pow. Nowy Sącz (?), 66 — Biecz pow. Gorlice (XVII w.?). 67 — Miechocin pow. Tarnobrzeg (w. XVII—XIX), 68 — Modliborzyce pow. Janów Lub., 69 — Łążek Ordynacki Pow. Janów Lub., 70 — Domostawa pow. Nisko, 71 — Krzeszów pow. Leżajsk, 72 — Sokołów Małopolski pow. Kolbuszowa, 73 — Leżajsk, 74 — Rzeszów (XVII w.), 75 — Łańcut (w. XVII), 76 — Jarosław, 77 — Pruchnik pow. Jarosław, 78 — Sławków pow. Olkusz (w. XVI), 79 — Kołaczyce pow. Jasło, 80 — Jodłowa pow. Jasło, 81 — Mosina pow. Srem, 82 — Piaseczna pow. Zgorzelec, 83 — Zawidów pow. Lubań, 84 — Leśna pow. Lubań. tradycje. Sgraffito było r ó w n i e ż u ż y w a n e — w e d ł u g nie potwierdzonych m a t e r i a ł o w o p r z e k a z ó w — w Ostrowie Lubelskim oraz w Bratucicach koło Bochni, a szerokie zastosowanie znalazło r ó w n i e ż w zdobnictwie ludowych, m. in. krakowskich k a f l i . Zdobnictwo m a j o l i k i w zna­ nych dotychczas o ś r o d k a c h polskich ograniczało się do malowania. 1 7 69 �6a 6b II. 6. Miski: a) 0 26 cm. Wyk. 1932 r. Tomasz Rączka, Rabka pow. Nowy Targ, b) 0 23 cm. Wyk. 1887 r. Wojciech Smoleń, Skomielna Biała, pow. Myślenice. II. 7. Dzbanek, wys. 27 cm. Wyszków. II. 8. Dzbanek. Wyk. 1950 r. Ste­ fan Konopczyński, Bolimów, pow. Łowicz. II. 9. Dwojaki: a) wys. 20 cm, b) wys. 19,5 cm. Ok. 1910 r., Borysławice Kościelne, pow. Koło. 70 �Ob I Dekorację malarską w obu omawianych technikach w y k o n y w a n o najczęściej w kolorze zielonym i r ó ż n y c h odcieniach b r ą z u . Zieleń uzyskiwano p r z e w a ż n i e we w ł a s n y m zakresie przez utlenianie miedzi, podczas gdy drugi kolor daje b ą d ź silnie żelazista glinka, b ą d ź też tlenki metali, najczęściej pod postacią zendry k o w a l ­ skiej lub rudy darniowej. Znacznie rzadziej ze względu na t r u d n o ś c i z nabyciem u ż y w a n e są inne b a r w n i k i , np. kolor niebieski (tlenek kobaltu), brunatno-liliowy (tlenek manganu), czy żółty (tlenek chromu). Gotowe farby ceramiczne, zwane też o g n i o t r w a ł y m i , z k t ó r y c h większość przeznaczona jest do innych warunków i temperatury w y p a ł u , często nie zdają egzaminu w pra­ cowni garncarskiej. Zastosowanie na w i ę k s z ą skalę zna­ lazły one tylko u garncarzy kaszubskich. P r z e c h o d z ą c do o m ó w i e n i a m o t y w ó w i ornamentów stosowanych w wymienionych rodzajach ceramiki ludo­ wej zastrzec się trzeba, że s k ą p a ilość m a t e r i a ł u nie po­ zwala na przeprowadzenie szerszej analizy. W trakcie b a d a ń w o ś r o d k a c h , gdzie produkcja ta już u s t a ł a , uzy­ skiwano na ten temat w i a d o m o ś c i bardzo ogólnikowe, k t ó r e nie zawsze p o z w a l a j ą nawet na zorientowanie się w charakterze ornamentu (esy-floresy, fiksy-faksy itp.). Najczęściej jednak p o w t a r z a j ą się informacje o malo­ waniu k w i a t ó w i liści, a nieco rzadziej p t a k ó w — jako m o t y w ó w g ł ó w n y c h , natomiast uchodzą uwagi orna­ menty u z u p e ł n i a j ą c e , jak dekoracja kołnierzy na misach czy talerzach, w z g l ę d n i e w y l e w ó w i szyjek innych na­ czyń. W d o s t ę p n y m materiale zabytkowym znajdujemy p e ł n e potwierdzenie, że m o t y w y r o ś l i n n e były we wszy­ stkich o ś r o d k a c h najbardziej rozpowszechnione. Jedynie na flamerowanych wyrobach kurpiowskich dekoracja geometryczna m i a ł a r ó w n o r z ę d n e , a w pewnych przy­ padkach dominujące nawet znaczenie. Powierzchnia zdobnicza d z b a n ó w z tych o ś r o d k ó w była rytmicznie dzielona na pola o swobodnej dekoracji p r z e d s t a w i a j ą ­ cej, np. r o ś l i n n e j czy r o ś l i n n o - z w i e r z ę c e j na przemian z g e o m e t r y c z n ą (il. 7); w tej ostatniej najczęściej w y s t ę ­ p u j ą c y m m o t y w e m b y ł a u k o ś n a k r a t k a i pasy z y g z a k ó w lub t r ó j k ą t ó w wykonane rytem. K r a t k ą zdobiono także kołnierze misek . P r z y k ł a d półmajolik zdobionych w y ł ą c z n i e wzorami geometrycznymi s t a n o w i ą misy z Rabki i sąsiadującej z nią Skomielnej B i a ł e j , k t ó r y c h dekoracja ograniczała się na ogół do k i l k u koncentrycznych p a s k ó w , l i n i i fa­ listych i ł u k ó w (il. 6a, b). Skromna dekoracja linearna w y s t ę p o w a ł a t a k ż e m. in. na dwojakach wielkopolskich i mazurskich ( i l . 9a, b). Zwarte u k ł a d y o ś r o d k o w e w postaci rozet g w i a ź d z i s t y c h (il. 10) l u b w i r u j ą c y c h spo­ tykamy niezbyt często, mimo że dobrze k o m p o n u j ą się na dnach talerzy i mis. Należy do nich m. i n . dość w y ­ j ą t k o w a na tle ornamentyki kaszubskiej tzw. gwiazda kaszubska Necla, czy n i e k t ó r e geometryczno-roślinne ornamenty z Ł ą ż k a Ordynackiego. Do najczęściej w y s t ę p u j ą c y c h motywów roślinnych należą drobne gałązki i luźne rzuty kwiatowe (il. 11), a przede wszystkim rozbudowane bukiety, potraktowane swobodnie ( i l . 9) lub symetryczne (il. 1, 12). K w i a t y w bardziej wyspecjalizowanych o ś r o d k a c h , np. na Kaszu­ bach, Kurpiach, w Bolimowie czy K r a k o w i e przybiera­ ją często k o n k r e t n ą p o s t a ć tulipana l u b róży ( i l . 1, 9, 13), na ogół jednak posiadają uproszczoną, s y n t e t y c z n ą formę (Bolimów, Boruszyn, Ł ą ż e k Ordynacki). 18 Z m o t y w ó w zoomorficznych szczególnie często spoty­ ka się w y o b r a ż e n i e ptaka. W y s t ę p u j e on b ą d ź jako uzu­ p e ł n i e n i e dekoracji r o ś l i n n e j , b ą d ź też jako samodzielny element zdobniczy. R ó w n i e ż i tutaj obserwujemy r ó ż n e sposoby traktowania formy, począwszy od prawie reali­ stycznej sylwetki ptaka na misce z okolic C z ę s t o c h o w y (il. 14) do dekoracyjnie r o z w i ą z a n y c h , charakterystycz­ nych form p t a s z k ó w bolimowskich ( i l . 13, 17), ł ą ż e c k i c h (il. 16, 17), b o r u s z y ń s k i c h , czy wreszcie maksymalnie przestylizowanych p t a k ó w siemiatyckich ( i l . 18, 19). Sto­ sunkowo rzadko ptak przybiera k o n k r e t n ą formę, ł a t ­ w ą do o k r e ś l e n i a przyrodniczego, jak np. postać koguta na misce z W a r s z a w y , pelikana w Bolimowie, czy też bociana na talerzach z pracowni Meissnera w K a r t u ­ zach . Wydaje się, że te ostatnie były przypadkowo 1B 20 21 71 �11 10 11. 10. Miska, 0 29 cm. 1877 r. Mosin, pow. Srem. 11. 11. Miska, włączone do tradycyjnego zestawu ornamentalnego i stosowano je bez niezbędnego przetworzenia artystycz­ nego. Sporadycznie prócz p t a k ó w p o j a w i a j ą się także inne zwierzęta, j a k np. królik w malaturach S t a r t k ó w , krowa u K u ź n i a r z a w Ł ą ż k u Ordynackim, pies u Meis­ snera. Również rzadko spotyka się na omawianych w y r o ­ bach m a l a r s k ą d e k o r a c j ę a n t r o p o m o r f i c z n ą . Najbogatszy dotychczas, przekazany przez t r a d y c j ę zestaw m o t y w ó w figuralnych stosowany był w 2 poł. X I X w. przez garn­ carzy w o ś r o d k a c h b o c h e ń s k i c h (Bratucice, Dębina, O k u lice). Malowano tam kwiaty, a także z w i e r z ę t a (ptaki, ryby), p r z e w a ż a ł y jednak m o t y w y antropomorficzne. Szczególnie często w y s t ę p o w a ć m i a ł a na p ó ł m a j o l i k o w y c h misach „ w e s e l n y c h " wiejska kapela w tradycyj­ nych krakowskich strojach, złożona z dwóch s k r z y p k ó w , basisty i klarnecisty, w z g l ę d n i e — na mniejszych m i s ­ kach — tylko jeden l u b dwóch m u z y k a n t ó w . Z d a r z a ł y się też na miskach pojedyncze postacie kobiece — „ p a n n y " . Na k o ł n i e r z a c h dużych talerzy oraz na b r z u ś cach p o b i a ł k o w a n y c h d z b a n ó w umieszczano postacie or­ szaku weselnego z młodą p a r ą na czele. Oprócz misek z malaturami o tematyce związanej z weselem, która m i a ł a t u być najbardziej typowa, z jednej pracowni na­ leżącej do garncarza N o w a k a wychodziły w y r o b y po­ siadające podobno bardziej rozbudowane pod w z g l ę d e m anegdoty malatury. Z a p a m i ę t a n o np. m i s k ę z m a l o w i d ­ ł e m p r z e d s t a w i a j ą c y m b ó j k ę dwóch mężczyzn oraz i n ­ ną, na k t ó r e j namalowany był aresztant zbiegający po linie przez okno więzienia. Tego typu swobodne k o m ­ pozycje były rzadkością, zdarzały się jednak i w innych ośrodkach. Np. w Ł ą ż k u Ordynackim, gdy w k t ó r e j ś pracowni podczas zdobienia naczyń zebrała się grupka rozbawionej młodzieży, p o w s t a w a ł y czasem malatury odbiegające dość znacznie od t y p o w y c h dla tego ośrod­ ka; ponadto pisano na wyrobach w ł a s n e nazwiska, ad­ resy, „na śmiech się takie robiło". 2 2 Do takich nietypowych p r z y p a d k ó w wydaje się r ó w ­ nież należąc p o s t a ć mężczyzny z fajką, widoczna na 72 0 28 cm. Kołaczyce, pow. Jasło. dwojakach p u b l i k o w a n y c h przez J a n i n ę K r a j e w s k ą , m i ­ mo że m o t y w y figuralne w y s t ę p o w a ł y na dawnej cera­ mice kaszubskiej . Natomiast nie były dziełem przy­ padku kompozycje figuralne na wyrobach z Pomorza Zachodniego, j a k np. scena pojedynku na dzbanie z r. 1817, znalezionym w pow. k o s z a l i ń s k i m c z y nie­ zbyt jasna t r e ś c i o w o wielobarwna scena z r o g a t y m i po­ staciami na talerzu z pow. S ł a w n o (ił. 20). „ M a l o w a n e chłopy z f a j k a m i " z d a r z a ł y się, jak z a p a m i ę t a n o , na dawnych misach z S o k o ł o w a M a ł o p o l s k i e g o . Postać człowieka w y s t ę p o w a ł a r ó w n i e ż na ceramice w y s z k o w ­ skiej i być może z tego w ł a ś n i e o ś r o d k a pochodził bar­ dzo i n t e r e s u j ą c y talerz ze z b i o r ó w dawnego muzeum etnograficznego w Warszawie ( i l . 2 1 ) . Na dnie tego naczynia przedstawiono m y ś l i w e g o z psem podczas po­ lowania na p t a k i . Podobna scena m y ś l i w s k a zdobiła brzusiec dzbanka, przypisywanego ośrodkowi łążeckiem u . Bardzo rzadko w y s t ę p u j ą w ceramice ludowej m o t y w y p e j z a ż o w e i architektoniczne. W y m i e n i a je A g ­ nieszka Dobrowolska jako typowe obok k w i a t ó w i mo­ t y w ó w figuralnych dla produkcji o ś r o d k a w Policach koło Szczecina . Stosowane były one r ó w n i e ż prawdo­ podobnie przez r o d z i n ę garncarzy P a n a s ó w w Soko­ łach . W ostatnim ze wspomnianych o ś r o d k ó w n a j w i ę k ­ szą u w a g ę p r z y k ł a d a n o jednak do zdobienia majolikowych święconek, czyli mis przeznaczonych do ś w i ę c e n i a wielkanocnego jadła. Na miskach tych malowano naj­ częściej g a ł ą z k i z k w i a t a m i i ptaki. Na dnach w i ę k s z y c h mis jako m o t y w centralny umieszczany był rysunek p r z e d s t a w i a j ą c y baranka wielkanocnego, a na brzegach okazjonalne napisy w rodzaju „Wesołego A l l e l u j a " . Ś w i ę c o n k i wyrabiano t a k ż e w i n n y c h o ś r o d k a c h na Podlasiu i Mazowszu, m. i n . w P u ł t u s k u . Napisami typu „ S m a c z n e g o " i „Szczęść Boże Młodej Parze" zdobił r ó w n i e ż p o b i a ł k o w a n e misy weselne garncarz w Chocho­ łowie na Podhalu, ojciec p r a c u j ą c e g o t a m obecnie Sta­ n i s ł a w a Tokarskiego. Ogólnie jednak napisy zdarzały się na omawianej ceramice t y l k o sporadycznie. 23 25 2S 2 7 28 29 Zdobnictwo malarskie r o z w i j a ł o się najsilniej na ta- �12 II. 12. Miska, 0 36 cm. Koniec XIX lenty Konopczyński, Bolimów, pow. 13 w. Łążek Łowicz. Ordynacki, pow. lerzach i misach ze w z g l ę d u na to, że prócz u ż y t k o w e j p e ł n i ł y one t a k ż e , a może przede wszystkim, funkcję d e k o r a c y j n ą . Naczynia te bowiem, zależnie od lokalnych zwyczajów, wieszane na ścianie, ustawiane na p ó ł k a c h kuchennych, listwach i w kredensach s t a n o w i ł y istotną ozdobę w n ę t r z a miesakalnego na terenie niemal całej Polski, dopóki nie w y p a r ł y ich z tego miejsca fabrycz­ ne talerze fajansowe i porcelanowe. Misy w r a z z dzba­ nami i k u b k a m i l u b k u f l a m i na piwo tworzyły z a s t a w ę stołową podczas w i ę k s z y c h uroczystości, zwłaszcza we­ selnych, co p o d k r e ś l a ł a tematyka zdobnicza b o c h e ń s k i c h półmajolik. Rzadziej zdobione były w ten sposób inne wyroby, j a k np. dwojaki, kropielniczki i odciskane z form plakiety treści religijnej, czy z nowszych •— fla­ kony i doniczki na k w i a t y . Produkcja ceramiki p o b i a ł k o w a n e j , a także polewa­ nej k o l o r o w y m i angobami, u t r z y m a ł a się do naszych czasów zaledwie w k i l k u o ś r o d k a c h . Na ogół jednak, ze w z g l ę d u na skomplikowane przemiany, j a k i m ulegała pod w p ł y w e m c z y n n i k ó w i n g e r u j ą c y c h z z e w n ą t r z , nie z a c h o w a ł a ona tradycyjnego charakteru. P r z y k ł a d e m te­ go są przede wszystkim ogólnie znane w y r o b y z pra­ cowni Necla w Chmielnie ( i l . 22) i Stefana K o n o p c z y ń ­ skiego w Bolimowie koło Ł o w i c z a ( i l . 9, 17), k t ó r y c h zdobnictwo ogranicza się do stosunkowo w ą s k i e g o ze­ stawu charakterystycznych, stale powtarzanych moty­ wów i rozwiązań o r n a m e n t a l n y c h . Reaktywowanie flamerowanych półmajolik przez g a r n c a r z y - s p ó ł d z i e l c ó w w P u ł t u s k u nie wyszło jeszcze poza stadium p r ó b . W y ­ roby p o b i a ł k o w a n e s t a n o w i ą t y l k o margines produkcji garncarzy w Wieruszowie ( i l . 23) i pobliskich Chojnach. U p a d ł r ó w n i e ż w y r ó b majolik w Siemiatyczach, gdzie w ostatnich latach prowadzony jest już tylko w jednej pracowni — M i c h a ł a Lewkowicza ( i l . 18, ,19). Na t y m tle w y b i j a j ą się zdecydowanie na pierwszy plan ze względu na ogromne bogactwo m o t y w ó w zdobniczych i u k ł a d ó w kompozycyjnych p o b i a ł k o w a n e naczynia z Ł ą ż k a Ordynackiego, pow. J a n ó w Lubelski i jego ośrod­ ków satelitarnych w Modliborzycach i Domostawie, 30 Janów Lubelski. II. 13. Talerz, 0 20,5 cm. Wyk Wa- Charakteryzuje je twórczy stosunek do tradycyjnego zasobu m o t y w ó w , wzbogacanie i przetwarzanie dekora­ cji w ramach t y p o w y c h dla tego centrum e l e m e n t ó w 0 przewadze t e m a t y k i r o ś l i n n e j swobodnej i zgeornetryzowanej. P o n i e w a ż jednak ceramika łążecka stanowi te­ mat osobnego o p r a c o w a n i a , nie b ę d z i e m y jej na t y m miejscu szerzej o m a w i a ć . 3I Na temat przeszłości w y r o b ó w p o b i a ł k o w a n y c h i naaj o l i k o w y c h w garncarstwie l u d o w y m niewiele niestety ze względu na brak źródeł historycznych m o ż n a p o w i e ­ dzieć. Posiadane w i a d o m o ś c i p o c h o d z ą g ł ó w n i e z b a d a ń terenowych, prowadzonych w ostatnim 2 5 - l e c i u , k i e ­ dy to w większości o ś r o d k ó w zarzucono j u ż od dawna ten rodzaj produkcji i jedynie na podstawie w s p o m n i e ń starych garncarzy l u b ich rodzin ustalić m o ż n a było, że jeszcze przed kilkunastu czy k i l k u d z i e s i ę c i u laty w y r a ­ biano tam naczynia p o b i a ł k o w a n e l u b — rzadziej — majoliki. 32 Tradycje te w y s t ę p u j ą na ziemiach polskich w dość szerokim rozprzestrzenieniu, k t ó r e obrazuje powyżej załączona m a p k a . N a j w i ę k s z e zagęszczenie zaznacza się w dwóch skupiskach, z k t ó r y c h jedno obejmuje ob­ szar mazowiecko-podlaski, drugie zaś — nieco mniejsze — Małopolskę. W pierwszym k r ę g u do najbardziej ak­ tywnych należały wspominane t u j u ż k i l k a k r o t n i e o ś ­ r o d k i kurpiowskie Puszczy B i a ł e j , niestety dotychczas dość słabo opracowane. Na t y m terenie k o n c e n t r o w a ł a się produkcja majolik, k t ó r e j kontynuatorem b y ł a do ostat­ nich lat tylko pracownia Lewkowicza w Siemiatyczach 33 1 prawdopodobnie druga pod Siedlcami. W k r ó t c e po I I wojnie ś w i a t o w e j z a m a r ł y warsztaty w B r o k u nad B u ­ giem, z a o p a t r u j ą c e przede wszystkim P u s z c z ę Zieloną w misy majolikowe malowane w rózgi, k w i a t k i i p ą c z k i ; w okresie m i ę d z y w o j e n n y m zarzucili ostatecznie tę tech­ n i k ę zdobniczą garncarze w M ł a w i e i niedalekim Ra­ dzanowie, a jeszcze przed p i e r w s z ą w o j n ą ś w i a t o w ą — w Sokołach, gdzie (mimo że było k i l k a pracowni garn­ carskich) tylko rodzina P a n a s ó w szczyciła się tymi u m i e j ę t n o ś c i a m i . P r z y n i ó s ł je w e d ł u g rodzinnej trady- 73 �cji Jan Panas (zmarły ok. r. 1890), l i t e w s k i szlachcic (?), zbiegły t u przed służbą w o j s k o w ą . Niewielkie znaczer.ia w całokształcie produkcji m i a ł a majolika iw pozoblsłych o ś r o d k a c h , gdzie — jak np. w M y s z y ń c u czy B u riach-Mikołajce — garncarze znali ją wprawdzie, ale : t r s o w a l i t y l k o sporadycznie. Najbardziej oddalony od tego skupiska ośrodek wyrobu majolik s t a n o w i ł y przed 1914 r. Sejny i pobliski Krasnopol. Garncarstwu mazurskiemu poświęcono dotychczas znacznie mniej uwagi, niż np. malowanym kaflom — mimo że m i a ł o ono r ó w n i e ż i n t e r e s u j ą c e o s i ą g n i ę c i a ( i l . 2*). Należy p r z y p u s z c z a ć , że w y r ó b n a c z y ń i k a f l i pro­ wadzono w tych samych w a r s z t a t a c h , nie wiadomo jednak, gdzie b y ł y wyrabiane białe naczynia, sprzeda­ wane jeszcze iw okresie m i ę d z y w o j e n n y m na lokalnych targach. 34 Z w i e l u publikacji i wzmianek dotyczących o ś r o d ­ k ó w kaszubskich n a j w i ę c e j informacji na temat majo­ l i k i półmajolik dostarczyła praca Janiny K r a j e w s k i e j . W y r ó b i c h był r ó w n i e ż prowadzony na Pomorzu Za­ chodnim, choć z p u b l i k o w a n y c h wzmianek nie zawsze w y n i k a , czy omawiane ośrodki p r o d u k o w a ł y je syste­ mem r z e m i e ś l n i c z y m , czy też m a n u f a k t u r o w y m . Do 35 36 14 U. 14. Miska II. 16. Talerz, 15 z okolic Częstochowy. II. 15. Dwojaki. Wyk. ok. 1950 r. Stefan Konopczyński, Bolimów,pow. 0 26 cm. Łążek Ordynacki, pow. Janów Lubelski. II. 17. Miska, 0 21 cm, 1948 r., Łążek Łowicz. Ordynacki. �18 17 najsilniej r o z w i n i ę t y c h należał ośrodek w Policach ko­ ło Szczecina, specjalizujący się w wyrobie malowanych mis i talerzy na eksport do p o ł u d n i o w e j Szwecji i Da­ nii. Spora ilość białych, malowanych skorup znajdowa­ nych w S ł u p s k u w s k a z y w a ł a b y , że i t u istniały pracow­ nie w y r a b i a j ą c e c e r a m i k ę p o b i a ł k o w a n ą Produkcja majolik i p ó ł m a j o l i k w Bydgoskiem wed­ ług dotychczasowego rozeznania nie r o z w i n ę ł a się sze­ rzej. Misy i k u b k i malowane na b i a ł y m tle wyrabiano na p o c z ą t k u w i e k u X X w Grucznie. W R a c i ą ż k u nato­ miast, gdzie jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m robio­ no m i s k i polewane szkliwem o ł o w i o w o - c y n o w y m , ale niemalowane, przed kilkunastu laty garncarz Aleksan­ der P o ł c z y ń s k i stosował p o b i a ł k ę jako tło m. i n . dla m a ł y c h g a r n u s z k ó w i d w o j a k ó w , k t ó r e zdobił rytym ornamentem r o ś l i n n y m lub k r a t k ą . Wyroby te kupowa­ li przede wszystkim kuracjusze z pobliskiego Ciecho­ cinka jako p a m i ą t k i . W Wielkopolsce, gdzie garncarstwo należy do rze­ miosł niemal już nie istniejących, najbardziej reprezen­ tacyjne ze znanych nam półmajolik wyrabiane były w Boruszynie koło Czarnkowa. P r z y k ł a d e m ich są zwłasz­ cza talerze z k o ń c a X I X w., publikowane przez Szemb e k ó w n ę . Zdobiły je swobodnie i pewnie malowane ptaki i gałązki z k w i a t a m i . K w i a t y s t a n o w i ł y r ó w n i e ż dekorację mis w y k o n y w a n y c h w pracowni H e y n o w i czów w Obrzycku koło S z a m o t u ł , czynnym do k o ń c a X I X w . Być może na starszych wyrobach z tego w a r ­ sztatu malatury m i a ł y bogatszą t e m a t y k ę , gdyż w rodzi­ nie z a c h o w a ł o się wspomnienie, że ojciec ostatniego garncarza, A n t o n i (zmarły ok. r. 1865), m a l o w a ł różne sceny historyczne, np. skok księcia Józefa do Elstery, na kaflach. I n t e r e s u j ą c e mogły być r ó w n i e ż znane nam tylko z jednego p r z y k ł a d u ( i l . 10) wyroby garncarzy w Mosinie. N a j d ł u ż e j na t y m terenie, bo do 1939 r., utrzy­ mała się produkcja półmajolik w n i e k t ó r y c h pracow­ niach garncarskich w Kole . Podobnie jak w Wielkopolsce sytuacja garncarstwa Przedstawia się na Śląsku. M i m o że teren ten był daw­ 3 8 39 niej dość silnie nasycony c e r a m i k ą i n t e r e s u j ą c y c h nas t y p ó w , nie posiadamy p r a w i e m a t e r i a ł ó w p o z w a l a j ą c y c h na p o w i ą z a n i e jej z twórczością konkretnych ośrod­ k ó w . P r z e w a ż a ł y tu charakterystyczne zielonkawe tale­ rze majolikowe z b o g a t ą d e k o r a c j ą r o ś l i n n ą o p i e r w o ­ wzorach renesansowych ( i l . 25). Naczynia te, na ogół zaopatrzone w daty (1657—1800), zwane są fajansami ż y t a w s k i m i lub ł u ż y c k i m i . Poszukiwania centrum ich wyrobu nie dały dotychczas pewnego w y n i k u . Innego typu b i a ł e m i s k i malowane w i ą ż ą się przypuszczalnie z o ś r o d k a m i w L e ś n e j i Zawidowie pcw. L u b a ń lub w Piasecznej pow. Zgorzelec . Pod koniec X I X i w po­ c z ą t k a c h X X w. b i a ł a polewa była jeszcze stosowana w n i e k t ó r y c h warsztatach na pograniczu ś l ą s k o - k r a k o w skim, a mianowicie w Strumieniu i Skoczowie . 4 0 41 4Z Małopolska stanowiła, jak wspomniano w y ż e j , dru­ gie znaczniejsze skupisko produkcji ludowych p ó ł m a ­ j o l i k . W K r a k o w s k i e m z a c h o w a ł y się z nich tylko nie­ liczne obiekty, m. i n . miski wykonane w K r a k o w i e pod koniec X I X w . przez garncarza Kwiatkowskiego ( i l . 1). Stosunkowo sporo miejsca p o ś w i ę c o n o już tradycyjnym wyrobom o ś r o d k ó w z okolic Bochni, k t ó r e prawdopo­ dobnie należały do najbogaciej zdobionych na t y m te­ renie. Natomiast półmajoliki z Rabki, Skomielnej Białej i Chochołowa dekorowane były najprostszym sposo­ bem, przez n a k r e ś l e n i e k i l k u p a s k ó w i ł u k ó w na w i r u ­ j ą c y m naczyniu. Tradycje malowania na pobiałce w X I X i ewentualnie jeszcze w p o c z ą t k a c h X X w. zacho­ wały się we wszystkich w a ż n i e j s z y c h o ś r o d k a c h cecho­ wych Rzeszowskiego, a przede wszystkim w L e ż a j s k u , gdzie w y r ó b k a f l i i n a c z y ń s k u p i a ł się w tych samych pracowniach . Pod w p ł y w e m garncarzy z Rzeszowskie­ go r o z w i n ę ł a się produkcja malowanych n a c z y ń w Ł ą ż ku Ordynackim położonym na pograniczu woj. lubel­ skiego. Poza t y m na Lubelszczyźnie wspomnienia o ma­ lowaniu, p o ł ą c z o n y m ze sgraffito, zanotowano w zasa­ dzie tylko w Ostrowie pow. P a r c z e w , gdyż p ó ł m a j o l i ­ k i z Firleja prawdopodobnie nie były malowane. 43 44 75 �S z u k a j ą c genezy ludowej ceramiki pobialkowej i majolikowej zdobionej malowanymi wzorami, musimy się­ g n ą ć do renesansu, k t ó r y w szczególny sposób oddzia­ łał na rozwój produkcji garncarskiej w Europie, a t y m samym i w Polsce. Do Polski w X V I w. n a p ł y w a ł y w y ­ roby majolikcwe włoskiego przede wszystkim pochodze­ nia, wykonane z białej gliny pokrytej c y n o w ą polewą, bogato malowane i t a ń s z e od nich wyroby p ó ł m a j o l i k o we zwane bianchetto lub mezzamaiolica z gliny żelazistej, z z e w n ą t r z p o b i a ł k o w a n e i malowane pod oło­ w i a n ą g l a z u r ą . Importowane lub n a ś l a d o w a n e we wszy­ stkich niemal krajach Europy m a j o l i k i w ł o s k i e wy­ w a r ł y ogromny w p ł y w nie tyle na formy w y r o b ó w ce­ ramicznych, co na ich d e k o r a c j ę . Dzięki n i m zaczął się r o z p o w s z e c h n i a ć w garncarstwie ornament roślinny. C y n o w o - o ł o w i o w e szkliwa białe i barwione w Polsce zostały u ż y t e n a j w c z e ś n i e j w pierwszych dziesięciole­ ciach X V I w. na kaflach wawelskich, p o c h o d z ą c y c h z pracowni Bartosza w Kazimierzu. Twórczość ta wskazu­ je na p o w i ą z a n i a ze ś r o d o w i s k i e m w ę g i e r s k i m i austria­ ckim. P o n i e w a ż kontakty między K r a k o w e m a B u d ą były w t y m czasie ożywione, przypuszcza się, że tajem­ nicę tego szkliwa mógł p r z y n i e ś ć do K r a k o w a „bądź 4 5 II. 18. Miska. II. 20. Talerz, Wyk. 1955 r. Michał Lewkowicz, 0 35 cm. Pow. Sławno. Siemiatycze. II. 19. Motywy ptaka z misek Michała Lewkowicza. 18 nasz kaflarz z w ę d r ó w k i cechowej, bądź też rzemieślnik w ę g i e r s k i p r z y b y ł y do Polski" . Pierwsze serie nowa­ torskich kafli przeznaczone były dla k r ó l e w s k i e g o zam­ ku, ale dalsze rozchodziły się już szerzej . Wydaje się, że tak istotnej nowości technicznej nie m o ż n a było przez dłuższy czas u t r z y m a ć jako tajemnicy jednego warsztatu. P r z y p u s z c z a ć też należy, że ze względu na powszechne do niedawna łączenie zawodu kaflarza i garncarza p r ó b o w a n o szkliwo ołowiowe stosować t a k ż e przy produkcji naczyń. W r. 1583 Włoch Antonio de Stesi podejmuje się w K r a k o w i e produkcji majolik włoskich, na k t ó r ą o t r z y m a ł k r ó l e w s k i przywilej w y ł ą c z ­ ności. W z w i ą z k u z tą p r o d u k c j ą , k t ó r a się nie powiod­ ła, toczył się proces przeciwko Włochowi. Zamieszczona w aktach s ą d o w y c h wzmianka „iż prości ludzie w S ł a w ­ kowie tu w Polsce robią p i ę k n ą r o b o t ę " pozwala przy­ puszczać, że w t y m okresie były w Polsce wyrabiane naczynia ozdobne, choć nie tak doskonałe jak włoskie, być może półmajoliki. Również w N o w y m Sączu produ­ kowano w ó w c z a s białe, glazurowane kafle i garnuszki z „białego szkła" . M a j o l i k i włoskie s t a n o w i ł y źródło inspiracji dla ośrod­ k ó w garncarskich z n a j d u j ą c y c h się w Rzeszowie i Ł a ń ­ cucie, k t ó r y c h działalność o k r e ś l a n a jest na X V I I lub ewentualnie koniec X V I w . . R ó w n i e ż w pierwszych, podobnie datowanych fazach produkcji o ś r o d k a w M i e chocinie z a u w a ż a się duży w p ł y w ornamentyki w ł o s ­ kiej . Brak pełniejszej dokumentacji nie pozwala w c h w i l i obecnej na stwierdzenie, s k ą d pochodzi tak silna zależność półmajolik rzeszowskich. Czy były one n a ś l a ­ downictwem importowanych majolik, czy też — co w y ­ daje się bardziej prawdopodobne — garncarze przeszli przeszkolenie w nie znanym dziś o ś r o d k u k r a j o w y m , k t ó ­ ry już w c z e ś n i e j t ę p r o d u k c j ę rozpoczął. 46 47 48 49 5 0 51 Pod koniec X V I w. r ó w n i e ż warsztaty garnarskie w G d a ń s k u p o d e j m u j ą w y r ó b majolik pod w p ł y w e m du­ żego i m p o r t u f a j a n s ó w z D e l f t . Typowo r e n e s a n s o w ą o r n a m e n t y k ę p o s i a d a ł y t a k ż e majolikowe talerze ś l ą s 52 76 �21 22 II. 21. Talerz kurpiowski. U. 22. Talerz, 0 29 cm. Wyk. 1956 r. Leon 5 3 k i e , twórczość stylowa nie b y ł a więc na ziemiach polskich czymś w y j ą t k o w y m . W pierwszej fazie w y r o ­ by tego typu produkowane przez o k r e ś l o n ą liczbę pra­ cowni, więc na o g r a n i c z o n ą skalę, przeznaczone były n i e w ą t p l i w i e przede wszystkim dla elity, ewentualnie warstw ś r e d n i c h , gdzie z a s t ę p o w a ł y kosztowny import. Garncarze, znający t a j e m n i c ę szkliw i wyspecjalizowa­ ni w zdobnictwie, n i e c h ę t n i e dzielili się posiadanymi u m i e j ę t n o ś c i a m i , zatem produkcja majolik względnie p ó ł m a j o l i k prowadzona była początkowo prawdopo­ dobnie w w ą s k i c h , izolowanych k r ę g a c h . Jednak cecho­ wy system k s z t a ł c e n i a zawodowego z o b o w i ą z y w a ł do w ę d r ó w e k czeladniczych l u b co najmniej zalecał je dla doskonalenia się w rzemiośle. Z drugiej strony w ę d r ó w ­ ka taka była często n i e z b ę d n a dla znalezienia korzyst­ niejszych w a r u n k ó w pracy, gdy miejscowy cech wyzna­ czał normy zatrudnienia, ograniczając liczbę czeladników w poszczególnych warsztatach, liczbę pracowni i t p . J u ż w ceramice ś r e d n i o w i e c z n e j z obszaru ś r o d k o w e j Euro­ py zaznaczają się p o d o b i e ń s t w a stylowe i techniczne, przypisywane w ł a ś n i e w ę d r ó w k o m czeladników, którzy byli nosicielami i propagatorami n o w o ś c i . Tą drogą poszerzał się r ó w n i e ż k r ą g w y r o b u uszlachetnionych w y ­ robów garncarskich, jakie s t a n o w i ł y majoliki. 54 Z czasem m a j o l i k i zaczęły jednak wychodzić z użycia w ś r ó d warstw zamożniejszych, z a s t ę p o w a n e przez naczy­ nia metalowe oraz delikatniejsze i cenniejsze fajanse manufakturowe, a nieco później i p o r c e l a n ę . Ośrodki garncarskie p r a c o w a ł y nadal, szukając z konieczności odbiorcy w niższych warstwach społecznych. W t y m ce­ lu trzeba było obniżyć cenę w y r o b ó w , a więc zmniejszyć n a k ł a d pracy, co pociągało za sobą m. in. uproszczenie dekoracji malarskiej. Zjawisko to zaobserwowano w y r a ź ­ nie w osiemnastowiecznych wyrobach z M i e c h o c i n a , zaznacza się ono r ó w n i e ż w ó w c z e s n y c h fajansach g d a ń ­ skich ( i l . 26). Podobne zmiany zachodziły w zdobnic­ twie wspomnianych poprzednio f a j a n s ó w łużyckich . W czasie tego procesu u t r w a l i ł y się i jednocześnie roz-i S5 5 6 57 Necel, Chmielno, pow. Kartuzy. p o w s z e c h n i ł y pewne ogólne zasady o r n a m e n t y k i rene­ sansowej, przede wszystkim d o m i n u j ą c e znaczenie deko­ racji r o ś l i n n e j , jak r ó w n i e ż stosowanie m o t y w ó w f i g u ­ ralnych, k t ó r e do naszych czasów w y r a ź n i e odróżnia l u d o w ą c e r a m i k ę p o b i a ł k o w a n ą i m a j o l i k ę od z w y k ł y c h czerwonych w y r o b ó w garncarskich zdobionych p r z e w a ż ­ nie ornamentem geometrycznym. Na r o z w ó j i rozpowszechnienie majolik ludowych w p ł y w a ł y także n i e w ą t p l i w i e manufakturowe w y r o b y fajansowe i porcelanowe, nie m o ż n a jednak tego w p ł y ­ w u przeceniać. B e z p o ś r e d n i e p o w i ą z a n i a o ś r o d k ó w ludo­ wych z manufakturami, np. w w y n i k u usamodzielniania się p r a c o w n i k ó w manufaktur i z a k ł a d a n i a przez nich pracowni garncarskich t y p u rzemieślniczego, praktycz­ nie nie mogło mieć miejsca, gdyż r o z w i n i ę t y w manu­ fakturach podział pracy u t r u d n i a ł jednemu pracowniko­ w i opanowanie całokształtu produkcji. Rozmieszczenie manufaktur p r o d u k u j ą c y c h c e r a m i k ę nie wykazuje w y ­ raźniejszych z w i ą z k ó w z lokalizacją rzemieślniczych ośrodków w y r a b i a j ą c y c h m a j o l i k i lub półmajoliki. Wy~, j ą t k o w o tylko w p ł y w ó w takich m o ż n a by się doszuki­ w a ć w Siemiatyczach, czy ewentualnie w B o l i m o w i e . Na próżno s z u k a l i b y ś m y jednak takich p o w i ą z a ń w K i e ­ leckiem, gdzie w X V I I I — X I X w i e k u w y t w ó r n i e cera­ miczne rozwijały się szczególnie l i c z n i e , a mimo to nie posiadamy z tego terenu ż a d n y c h p r z e k a z ó w o majolikach czy p ó ł m a j o l i k a c h ludowych. B y ć może szero­ ko znana i ceniona jakość techniczna kieleckich w y r o ­ bów garncarskich z a p e w n i a ł a i m tak duży zbyt, że t a m ­ tejsi garncarze nie potrzebowali u a t r a k c y j n i a ć ich deko­ racją w z o r o w a n ą na majolice. Ogólnie jednak m o ż n a przypuszczać, że chęć upodobnienia w y r o b ó w garncars­ kich do ceramiki manufakturowej stanowiła istotną przyczynę, k t ó r a s k ł a n i a ł a garncarzy cechowych, a w dal­ szej kolejności i wiejskich do w y r a b i a n i a n a c z y ń pob i a ł k o w y c h . Było to n i e z b ę d n e ze w z g l ę d u na wzrasta­ jącą k o n k u r e n c j ę w y r o b ó w m a n u f a k t u r o w y c h , a później fabrycznych. Podobnie miała się rzecz ze zdobnictwem, 53 59 77 �w k t ó r y m można się d o p a t r y w a ć zapożyczeń z ceramiki manufakturowej i p r z e m y s ł o w e j w postaci np. asyme­ trycznych gałązek i r z u t ó w kwiatowych, czy też m o t y ­ w u p r z y p o m i n a j ą c e g o festony. M i m o znacznego rozprzestrzenienia się szlachetniej­ szych technik w garncarstwie l u d o w y m , znajomość ich nie b y ł a wcale powszechna. Podczas b a d a ń terenowych niejednokrotnie spotykano się z p o d k r e ś l a n i e m , że b i a ł ą r o b o t ę otaczano t a j e m n i c ą i n i e c h ę t n i e przekazywano ją uczniom. Garncarze, k t ó r z y nie znali techniki wyrobu naczyń majolikowych czy p ó ł m a j o l i k o w y c h , z zazdrością patrzyli na powodzenie ceramiki z B r o k u lub Ł ą ż k a Ordynackiego. Garncarz z S o k o ł ó w p o d k r e ś l a ł z d u m ą , że jego rodzina to nie zwyczajne zduny, ale polewnicy. Toteż produkcja ta u t r z y m y w a ł a się przede wszystkim w o ś r o d k a c h miejskich, zwłaszcza cechowych. Bardzo późno p r z e j ę t a ona została przez nieliczne zresztą o ś r o d ­ k i wiejskie. I s t n i a ł r ó w n i e ż związek między naczyniami p o b i a ł k o w a n y m i m a l o w a n y m i kaflami. W w i e l u o ś r o d k a c h , jak np. w K r a k o w i e , L e ż a j s k u , Obrzycku, a także na Kaszu­ bach czy Mazurach w y r ó b ich o d b y w a ł się w tych sa­ mych pracowniach. Dlatego z a s t a n a w i a j ą c y m zjawiskiem są stosunkowo słabe zbieżności w zdobnictwie tych dwóch gałęzi produkcji garncarskiej. Czasami jednak garncarze w y k o r z y s t y w a l i d o ś w i a d c z e n i a zdobyte przy malowaniu mis i innych naczyń do dekoracji k a f l i , o czym ś w i a d c z y ł y b y np. kafle leżajskie o bogatej deko­ racji, złożonej z m o t y w ó w r o ś l i n n y c h i p t a k ó w . R ó w ­ nież tematyka scen figuralnych na p o b i a ł k o w a n y c h na­ czyniach, zwłaszcza tych znanych jedynie z tradycji, 6 0 H. 23. Doniczka. Wyk. 1955 r. Lucjan Serwaciński, Wie­ ruszów. II. 24. Talerz, 0 29 cm. II. 25. Talerz, 1726 r. II. 26. Talerz, 0 33 cm. 1820 r. 23 24 n a w i ą z u j e do scen w y s t ę p u j ą c y c h na kaflach (polowa­ nie, sceny rodzajowe) . Współcześnie proces przenosze­ nia tradycyjnej ornamentyki z naczyń na kafle zaobser­ wowano w Ł ą ż k u Ordynackim. N i e z b ę d n a w kaflarstwie u m i e j ę t n o ś ć p o s ł u g i w a n i a się formami do w y t ł a c z a n i a gliny dała prawdopodobnie p o c z ą t e k m a j o l i k o w y m pla­ kietom o tematyce religijnej, k t ó r e spotyka się czasem wmurowane w ściany kapliczek, np. w K r a k o w s k i e m i Rzeszowskiem . 61 B2 Na podstawie przytoczonych w y ż e j m a t e r i a ł ó w przy­ puszczać można, że m a j o l i k i i półmajoliki są w kulturze ludu polskiego zjawiskiem stosunkowo p ó ź n y m , p r z e j ę ­ t y m z r z e m i o s ł a cechowego w okresie, kiedy ten rodzaj ceramiki zaczął już tracić uznanie dotychczasowego k r ę ­ gu odbiorców z wyższych w a r s t w społecznych. P r z y c z y n ą tego zjawiska b y ł a zapewne konkurencja ceramiki i m ­ portowanej, jak r ó w n i e ż rozwój krajowych manufaktur fajansu i porcelany. Proces powyższy p r z y p a d a ł na X V I I I w., o czym ś w i a d c z y ł y b y m a t e r i a ł y z G d a ń s k a i Miechocina. Konieczność szukania masowego odbiorcy, rozporządzającego s k r o m n y m i środkami materialnymi, s p o w o d o w a ł a znaczne uproszczenie dekoracji i dostoso­ wanie jej do gustu ludowego nabywcy. Poszerzenie się k r ę g u odbiorców tej ceramiki s p o w o d o w a ł o z kolei iloś­ ciowy wzrost pracowni i ośrodków, gdzie była ona w y ­ rabiana. Nadal jednak g ł ó w n y m producentem majolik i p ó ł m a j o l i k dla wsi pozostały cechowe miejskie ośrodki garncarskie i ewentualnie dawne dworskie — j a k M i e chocin. Dopiero w 2 poł. X I X w. ten rodzaj w y t w ó r c z o ś c i p r z y j ą ł się w nielicznych zresztą o ś r o d k a c h wiejskich, co wiązało się często ze s p o w o d o w a n ą w z g l ę d a m i eko­ nomicznymi m i g r a c j ą na wieś garncarzy miejskich. Cha­ rakterystycznym p r z y k ł a d e m tego jest Ł ą ż e k Ordynacki, gdzie geneza w y r o b u malowanych półmajolik wiąże się z osiedleniem garncarzy z o ś r o d k ó w cechowych w Krze­ szowie, Sokołowie M a ł o p o l s k i m i Leżajsku. W z w i ą z k u z dostosowaniem produkcji majolik i pół­ majolik do potrzeb ludowego odbiorcy uległy przemia­ nie r ó w n i e ż formy dekoracji. S k ą p a ilość zachowanego do dziś m a t e r i a ł u zabytkowego nie pozwala na szczegó­ łowe rozpatrzenie tego zagadnienia. O p i e r a j ą c się jednak 78 �26 25 na p r z y k ł a d a c h dostarczonych przez wykopaliska z M i e chocina w i d a ć jak w m i a r ę odchodzenia od pierwotnej dekoracji stylowej p o j a w i a ł y się nowe m o t y w y , a stoso­ wane poprzednio były t w ó r c z o przetwarzane, co nada­ wało wyrobom ludowy charakter. W n i e k t ó r y c h przy­ padkach na białe tło przenoszono tradycyjne motywy geometryczne, występujące na ceramice czerwonej. Trudno byłoby już na obecnym etapie silić się na o k r e ś ­ lenie ogólnych cech stylu ludowego w wyrobach p o b i a ł kowych i majolikach. Można jedynie stwierdzić, że i n ­ dywidualnego stylu d o p r a c o w a ł y się n i e k t ó r e ośrodki, jak np. wspomniany k i l k a k r o t n i e Łążek Ordynacki w woj. lubelskim, B o l i m ó w w Ł o w i c k i e m , czy ośrodki kurpiowskie. Materiałów, k t ó r e u m o ż l i w i ł y b y pełniejszą a n a l i z ę zjawiska, dostarczyć m o g ą wykopaliska na terenie w y ­ branych o ś r o d k ó w garncarskich i to z a r ó w n o miejskich, jak np. Sokołów Małopolski, W y s z k ó w lub P u ł t u s k , jak i wiejskich, np. Bratucice koło Bochni. Wiele cennych m a t e r i a ł ó w dotyczących omawianych r o d z a j ó w ceramiki na obszarze Polski m o g ł y b y dać r ó w n i e ż zbiory m u z e ó w w Leningradzie i L w o w i e , gdzie znajduje się sporo na­ szych w y r o b ó w garncarskich, zgromadzonych w 2 poł. X I X w. Produkcja m a j o l i k i i półmajoliki ludowej w Polsce nie jest zjawiskiem izolowanym. Szczególnie często spo­ tykamy się z t y m i wyrobami na terenie Europy Zachod­ niej, przy czym większość z nich posiada p o d o b n ą tema­ t y k ę dekoracji malarskiej. Różnica polega m . i n . na t y m , że np. w krajach niemieckich czy w Czechach granica między wyrobami l u d o w y m i a nieludowymi jest nie­ kiedy trudna do precyzyjniejszego o k r e ś l e n i a , u nas na­ tomiast z chwilą, gdy m a j o l i k i i p ó ł m a j o l i k i przeszły w skład inwentarza k u l t u r y ludowej, wzory stosowane w zdobnictwie uległy uproszczeniu i przetworzeniu w du-, chu ornamentyki ludowej. PRZYPISY 1 E. F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Stan b a d a ń nad garncarst­ wem, „Pol. Szt. L u d . " R. X V I I I . 1964, s. 220—224. 2 P r ó c z takich zdarzają się także naczynia pokryte p o b i a ł k ą , ale niemalowane, m. in. miednice, g a r n k i pob i a ł k o w a n e tylko w e w n ą t r z , m a ł e k u b k i i garnuszki, podstawki. 3 Współcześnie, ze w z g l ę d ó w oszczędnościowych sto­ sują garncarze na ogół jednorazowy w y p a ł , podczas gdy dawny dwurazowy d a w a ł znacznie lepsze w y n i k i ; por. R. Reinfuss, Garncarstwo ludowe, Warszawa 1955, s. 24. 4 N a z w ą p ó ł m a j o l i k a , mezzamajolika lub półfajans ..określa się wyroby o czerepie w y k o n a n y m ze z w y k ł e j gliny, p o k r y w a n y m białą p o l e w ą , na k t ó r e j maluje się d e k o r a c j ę farbami podszkliwnymi i kryje przejrzystym szkliwem": Słownik Terminologiczny Sztuk Pięknych, Warszawa 1969, s. 105. 5 Barwne polewy stosowane są przede wszystkim w Chmielnie i w Starym Sączu, dawniej m. in. w K o ­ łaczycach i Brzostku. W Ł ą ż k u Ordynackim tło malatur s t a n o w i ą wymiennie p o b i a ł k a , czerwona glinka oraz polewa cielesna, powstała przez zmieszanie białej i czerwonej. 6 Doświadczeni garncarze zestawiali je często „na oko". Ponadto w i e l u z nich nie p a m i ę t a już d o k ł a d n i e proporcji, inni do teraz n i e c h ę t n i e je u j a w n i a j ą . 7 Wg R. Krzywca przeciętnie daje się 8—12°/o do 20% cyny; Podstawy technologii ceramiki, P o z n a ń 1950, s. 58. 8 Czyli w temperaturze ok. 900°, podczas gdy w y ­ starczyłoby ok. 400 'C, Krzywiec, op. cit., s. 58. 9 Janina Krajewska, Ceramika kaszubska z końca X I X i początku X X w., „Pol. Szt. L u d . " R. X I I , 1958, s. 164. 10 T a m ż e , s. 164. 11 „ F a j a n s w ł a ś c i w y , wypalany w temp. ok. 900°C z g l i n zabarwionych z d o m i e s z k ą wapnia, k r y t y nie­ przejrzystym b i a ł y m szkliwem o ł o w i o w o - c y n o w y m ; m a ­ lowidła wykonuje się albo ceramicznymi farbami pod­ szkliwnymi (na surowym szkliwie niewypalonym np. m a j o I i k a), albo farbami naszkliwnymi na w y p a l o n y m szkliwie". Słownik terminologiczny... s. 105. Pod WEP (Wielka Encyklopedia Powszechna PWN), fajans; K r z y ­ wiec, op. cit., s. 76. 79 �12 W szkliwach alkalicznych topnikami są związki metali alkalicznych, np. sodu, potasu, por.: S ł o w n i k ter­ minologiczny..., s. 337. Szkliwa zestawionego z potasu i g l i n k i u ż y w a ł w k o ń c u w. X I X garncarz w Chodzieży. 13 Por. T. Szetela, Ceramika z Miechocina. „Pol. Szt. L u d . " , R. X X I I I , 1969, s. 18. 14 Reinfuss, op. cit., s. 58. 15 W prostszej formie w y s t ę p u j e sgraffito na cera­ mice czerwonej. Znane są też p r z y k ł a d y n a ś l a d o w a n i a sgraffito przez w y p e ł n i a n i e r y t u i n n y m kolorem, por. Reinfuss, op. cit., s. 60. 16 M . Zywirska, Garncarstwo w Puszczy Białej, „ P r a c e i M a t e r i a ł y Etnograficzne" T. V I I , 194B/9, s. 340. 17 R. Reinfuss, Ludowe kafle malowane, Kraków 1966, s. 31 i nast. 18 Ż y w i r s k a . op. cit., s. 344, i l . 5. 19 Z. S. (Z. S z e m b e k ó w n a ) , Dalsze przyczynki do etnografii Wielkopolski, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", T. X I I , 1912, s. 8—9. 20 M . Waiwrzeniecki, The peasant A r t of Russian Poland, „The Studio", 1912, i l . 482. 21 B. Stelmachowska, Sztuka ludowa na Kaszubach, P o z n a ń 1937, i l . 85. 22 Z m a r ł przed r. 1890, pochodzić m i a ł zza Wisły. 23 Krajewska, op. cit., s. 226; H . F. Secker, Die alte Topferkunst Danzigs und seiner Nachbarstadte, „Cice­ rone" r. V I I , 1915, s. nlb. 24 W zbiorach Muzeum Pomorskiego w S ł u p s k u . 25 F. Kotula, Materiały do dziejów garncarstwa, Rzeszów 1956, s. 101. 26 Publikowany przez Wawrzenieckiego (op. cit., i l . 481) bez m e t r y k i ; przez E. Frankowskiego — w grupie ceramiki z Mazowsza (Sztuka ludowa, (w:) Wiedza o Pol­ sce, Warszawa 1932, T. I I I , s. 364, i l . 47), a przez T. Szafrana w grupie ceramiki kurpiowskiej (Garncar­ stwo ludowe w p r z e m y ś l e ceramicznym, „Przemysł. Rze­ miosło. Sztuka", R. I V , 1924, nr 2, tabl. do s. 15). 27 M . P r z e ź d z i e c k a , Wystawa sztuki ludowej B i ł g o rajszczyzny, „Pol. Szt. L u d . " , R. V I I I , 1954, s. 62. 28 A . Dobrowolska, M a t e r i a ł y do ludowej k u l t u r y artystycznej Pomorza Zachodniego, „Pol. Szt. L u d . " . R. X , 1956, s. 184. 29 Z. Ciesielski, Z b a d a ń nad garncarstwem ludo­ w y m w w o j . białostockim, „ L u d " R. L I I , 1968, s. 223. 30 B. Stelmachowska, Współczesna ceramika ludo­ wa na Kaszubach, „Pol. Szt. Lud.", R. I V , 1950, s. 100— 103; Reinfuss, Garncarstwo..., s. BI—2. 31 Monografia przygotowana do d r u k u przez a u t o r k ę tego a r t y k u ł u . 32 P o d s t a w o w ą b a z ę m a t e r i a ł o w ą tego opracowania s t a n o w i ą m a t e r i a ł y archiwalne Zespołu Dokumentacji Sztuki Ludowej I n s t y t u t u Sztuki P A N w Krakowie. 33 M a p ę sporządzono na podstawie p o w y ż s z y c h ma­ t e r i a ł ó w oraz cytowanej w przypisach literatury. W roz­ r ó ż n i e n i u miast i wsi p r z y j ę t o współczesny status m i e j ­ scowości, s t ą d k i l k a tradycyjnych o ś r o d k ó w miejskich figuruje na mapie jako wsie. W wykazie o ś r o d k ó w po­ dano w nawiasach p r z y b l i ż o n ą d a t ę działalności o ś r o d ­ ka, jeśli w y k r a c z a ł a wstecz poza X I X w. lub znak za­ pytania, jeśli w i a d o m o ś c i dotyczące charakteru produk­ cji ośrodka w y m a g a j ą sprawdzenia. 34 A. Skurpski, Kaflarstwo mazurskie, „Pol. Szt. L u d . " R. I X , 1955, s. 244; J. Grabowski, Sztuka ludowa W a r m i i i Mazur, „Pol. Szt. L u d . " , R. I I I , 1949; por. Rein­ fuss, Ludowe kafle... Liczne, bogato zdobione naczynia z tych t e r e n ó w publikuje K . H . Clasen, Ostpreussen, Weimar 1942, i l . 158—160 i i n . 35 Krajewska, op. cit., s. 161—6, 216—26. 36 Dobrowolska, op. cit., s. 184. 37 Zbiory Muzeum Pomorskiego w S ł u p s k u . Mate­ r i a ł y w opracowaniu. 38 Z. S. ( S z e m b e k ó w n a ) , op. cit.. s. 8—9. 39 Były to pracownie Józefa P i e r c z y ń s k i e g o i Lenar­ towicza, k t ó r y c h w y r o b y z n a j d u j ą się w zbiorach Od­ działu K u l t u r y i Sztuki L u d o w e j Muzeum Narodowego w Poznaniu. Pierwszy z nich n a w i ą z y w a ł do tradycyj­ nych technik zdobniczych pod w p ł y w e m nauczyciela-ludoznawcy, I . Ziębowicza. Za p o w y ż s z ą i n f o r m a c j ę dzię­ k u j ę serdecznie mgr S t a n i s ł a w o w i Błaszczykowi. 40 V. Scheufler, Katalog ż i t a v s k y c h fajansi, „Ćesky L i d " , R. L , 1963. s. 279—<84; tenże, Ź i t a v s k e fajanse, „ C e s k o s l o v e n s k a Etnografie", R. V I , 1958, s. 163—165. 41 R. Weinhold, Tópferwerk in der Oberlausitz, Ber­ l i n 1958, s. 104. 42 L . Dubiel, Cieszyńska ceramika ludowa, „Pol. Szt. L u d . " , R. X I , 1957, s. 200 i nast. 43 F. Kotula, Leżajski o ś r o d e k ceramiczny. „Pol. Szt. L u d . " , R. V I I , 1953, s. 27; T. Szetela, Malowane kafle z L e ż a j s k a , „Pol. Szt. L u d . " , R. X V I I , 1963, s. 181 i nast. 44 St. K o p c z y ń s k i , Przemysł ludowy na tle stosun­ ków gospodarczych pow. włodawskiego, Warszawa 1930, s. 184. 45 Por. H . Z a ł ę s k a , Ceramika. Techniki produkcji, T o r u ń 1954, s. 146; B. Z b o i ń s k a - D a s z y ń s k a , B. K o ł o d z i e jowa, „ C e r a m i k a europejska od ś r e d n i o w i e c z a do naszych dni , Katalog wystawy, K r a k ó w 1964, s. 24 i nast. 46 M . P i ą t k o w i c z - D e r e n i o w a , Kafle wawleskie okre­ su wczesnego renesansu. „ S t u d i a do dziejów Wawelu", T. I I , K r a k ó w 1961, s. 337, 339. 47 T a m ż e , s. 369. 48 F. P i e k o s i ń s k i , Dawne ślady wyrobu majolik w Krakowie, Sprawozdania K o m i s j i H i s t o r i i Sztuki, T. I I I , 1888, s. 7, 9. 49 I . Baranowski. Przemysł polski w XVI w., War­ szawa 1919, s. 24. 50 F. Kotula, Rzeszowska majolika ludowa, „Pol. Szt. Lud.", R. V I I , 1953, s. 311; tenże, Materiały..., s. 24, 56 i nast. 51 Szetela, Ceramika..., s. 20 i nast. 52 T. K r u s z y ń s k i , Zdunowie g d a ń s c y w dawniejszych czasach, „ P r z e m y s ł . Rzemiosło. Sztuka", 1922, z. 4, s. 30. 53 J. Dobrzycki, Ś l ą s k a w y t w ó r c z o ś ć ceramiczna w X V I I I w., „ P r z e m y s ł . Rzemiosło. Sztuka" R. I I I , 1923, z. 1/2, s. 47. 54 M . Kwapieniowa, Przygotowanie garncarzy do za­ wodu w świetle polskich s t a t u t ó w cechowych, Studia z dziejów r z e m i o s ł a i p r z e m y s ł u , W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1966, T. V I , s. 104 i nast. 55 Szetela, Ceramika..., s. 97 i nast. 56 Secker, op. cit. 57 Scheufler, 2itavske..., s. 164—5. 58 W Siemiatyczach i s t n i a ł a w pocz. w. X X w y t w ó r ­ nia ceramiki B. Maliniaka (por.: Pamiętnik wystawy ceramiki, Warszawa 1913), z k t ó r ą k o n t a k t o w a l i się m i e j ­ scowi garncarze. O Bolimowie •— zob. Reinfuss, Garn­ carstwo..., s. 82. 59 E. Kowecka, Wytwórnie i produkcja ceramiki szlachetnej w regionie sandomiersko-kieleckim w XIX w., W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1968. 60 Szetela, Malowane kafle..., s. 177. 61 Reinfuss, Ludowe kafle..., s. 89 i in. 62 M . in. w kapliczkach w Siołkowej pow. Nowy Sącz, z k t ó r y c h jedna jest datowana (1836) i autoryzo­ wana. T a k ż e St. Tomkowicz, Siady fabrykacji majolik znajdowane w okolicach K r a k o w a , Sprawozdania K o ­ misji do badania historii sztuki w Polsce, T. V I I I , 1912, s. 298—301. Właścicielami eksponatów są: Muzeum Narodowe, Kraków — il. 1, 2, 4, 5, 6b; Muzeum Narodowe, Poznań — il. 9b, 10; Muzeum Mazurskie, Szczytno — il. 9a, 24; Muzeum im. Orlcana, Rabka — il. 6a; Muzeum Etnograficzne, Kra­ ków — il. 12; Muzeum Śląskie, Wrocław — il. 25; Muzeum Pomorskie, Gdańsk — i l . 26; Muzeum, Słupsk — il. 20; Muzeum, Lwów — il. 11. Fot.: Stefan Deptuszewski — il. 9a, 8, 13, 17, 22, 24, 25; Jan Swiderski — il. 1, 2, 4—7, 9b, 10, 12, 16, 18, 20, 23; Barbara Brachacka — il. 15; Eugeniusz Frankowski — il. 11; Andrzej Rokicki — il. 26. Rys.: Magdalena Reinfuss i Anna Kunczyńska — il. 19; Maria Czarnecka wg opr. Ewy Fryś-Pietraszek — il 3. Repr.: A. Fischer, LUD POLSKI, Lwów, Warszawa, Kraków 1926 — il. 14; „Peasant art in Russia", „The Studio", 1912 — il. 21. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ec4af7da123ea51b477739b0e802fda8.pdf e59956899503c72bbe4701e95a1eec84 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4740 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4398 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.2; s.65-66 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �T R E S C Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a Z b a d a ń nad m a j o l i k ą i p ó ł m a j o l i k ą l u d o w ą Polsce Stefania Krzysztofowicz Upadek Chrystusa pod k r z y ż e m — źródła i k o ­ nograficzne i ich interp -etacja w sztuce ludowej 81 Irena Ł o p u s z a ń s k a Andrzej Kowalczyk — í ¿vórca ludowy z Woźnik 91 Józef Przyborowski Jan Urszula Bielous Filomena Robakowska — r z e ź b i a r k a Kłosiński - w snycerz nieznany 67 101 z Witonii 103 Z AHCHIWUM HISTORYCZNEGO Jerzy Czajkowski Budownictwo w 1787 r wsi Kołomia (pow. Włocławek) 109 WSPOMNIENIA POŚMIERTNE Helena Sredniawa Od Redakcji Helena Roj-Ciaptakowa — malarka ' Mieczysław Biegański na szkle . 120 125 KRONIKA 125 SUMMARY OF ARTICLES 127 PE3K5ME Na okładce: Królowa. Swiderski. Na stronie Wyk. Karol Kulaiciak, . . . 128 Wyk. Jadwiga Matusiak, Witonia, pow. Łęczyca. Fot. Jan tytułowej: Adam i Ewa, obraz na szkle, wym. 43 X 33 cm. Zubrzyca Dolna, pow. Nowy Targ, Fot. Jan Swiderski. 9 4Í. • i. '<• V / . ^ > | -"^} 1 �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK ROK XXIV 1970 polska sztuka ludowa NR 2 �REDAGUJE Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.). Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretariat redakcji — W i t o l d K a l i ń s k i . Redaktor tech­ niczny •— M a r i a Klukawska. U k ł a d graficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Doris Ronowicz i Magdalena Mierowska (ang.), Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Red.: I n s t y t u t Sztuki P A N , Warszawa, u l . D ł u g a 28, tel. 31-32-71, w e w n . 20 l u b 84. W y d . i administr.: P.P. W y d a w n i c t w a Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . P u ł a w s k a 61, tel. 44-50-19. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa83ed81e9107c3d8d7708e08f760f50.pdf 63a38a294776553bbac6b720c560b6ad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3586 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3363 Title A name given to the resource Syndrom pogranicza. Uwagi na temat badań świadomości etnicznej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.51-57 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z BADAN PROWADZONYCH NA LITWIE Syndrom pogranicza Uwagi na temat badań świadomości etnicznej Lech Mróz Przedstawione tutaj teksty na temat religijności, zwycza­ jów, ś w i a d o m o ś c i i s t e r e o t y p ó w etnicznych, p o w s t a ł y w w y ­ niku prowadzonych o d 1990 r. b a d a ń terenowych w Repub­ lice Litewskiej i na Białorusi {realizowanych w ramach tzw. grantu nr 63). O m ó w i e n i e wczesnego etapu prac opubHkował „ P r z e g l ą d W s c h o d n i " (z. 3:1991). A r t y k u ł y , k t ó r y c h autorami są g ł ó w n i e studenci etnologii Uniwersytetu War­ szawskiego, p o w s t a ł y w w y n i k u dwuletnich prac terenowych kierowanych przez M a g d a l e n ę Zowczak i Lecha M r o z a . Badania zamierzamy k o n t y n u o w a ć w najbliższej przyszłości zajmiemy się przede wszystkim p ó ł n o c n ą Białorusią i po­ graniczem z Litwą Zebrany m a t e r i a ł wymaga poważniejszej analizy tutaj prezentujemy tylko n i e k t ó r e zagadnienia i pier­ wsze wrdoski Prowadzone badania d o t y c z ą , najogólniej m ó w i ą c , sto­ sunków interetnicznych i stanu ś w i a d o m o ś c i , przede wszyst­ kim na pograniczu b i a ł o r u s k o - l i t e w s k o - p o l s k i m i nieco dalej, w głębi Białorusi i L i t w y . W tak zakrojonych ramach oprócz t e m a t ó w ogólniejszych, j a k na p r z y k ł a d wzajemne sądy o sobie i stereotypy narodowe i etniczne przedstawicieli różnych grup, uprzedzenia i dystans etniczny, podejmowano różne kwestie szczegółowe, d o t y c z ą c e religijności zwycza­ jów, kultury materialnej (generalnie - tzw. kultury tradycyj­ I nej). Szło nam bowiem z a r ó w n o o poznanie m a ł o d o t ą d zbadanej przeszłości, j a k też o dowiedzenie się, j a k i wpływ w y w a r ł y na l u d z k ą ś w i a d o m o ś ć dziesięciolecia o d g ó r n i e zadekretowanego i realizowanego internacjonalizmu i ateizmu. Badania prowadzono w wielu wioskach w o k ó ł W i l n a (od linii T r o k i - Varena na zachodzie, do granicy z Białorusią i od tejże granicy na p o ł u d n i u , po Mejszagołę, Glinciszki, S u ż a n y , Podbrodzie i dalej k u S w i ę c i a n o m , na p ó ł n o c od Wilna). Ponadto w okolicach T u r m o n t i Jezioras - na granicy z Ł o t w ą ; w K o w n i e i na p ó ł n o c od K o w n a , w okolicach Janowa (Jonava), K o r m i a ł o w a (Karmelava). Kiejdan, D a t n o w a ( D o t n u v a ) i jeszcze dalej, ku p ó ł n o c y , w wioskach Laudy. T y l k o w odniesieniu do t e m a t ó w w i ą ż ą c y c h się z l u d o w ą religijnością i wierzeniami został podany wykaz informato­ r ó w . W p o z o s t a ł y c h przypadkach ( s ą d ó w na temat innych n a r o d o w o ś c i , stosunku do nie-swoich) nie zamieszczamy analogicznego wykazu ze w z g l ę d ó w dość oczywistych. Nie chcemy n a r u s z y ć zaufania naszych r e s p o n d e n t ó w , ani nara­ zić ich na ewentualne nieprzyjemności ze strony otoczenia czy j a k i e g o ś gorliwego przedstawiciela administracji Wszę­ dzie tam, gdzie jest to potrzebne, zostały podane informacje * II. 1. Krawczuny: il. 2. Kobieta z palmami wielkanocnymi; Krawczuny; il. 3. Wyptatacz K o s z y k ó w , Sudcrwa 57 �1 całej z b i o r o w o ś c i . Dziadkowie - co wielokrotnie mogliśmy o b s e r w o w a ć mieli większy wpływ na stan i rodzaj ś w i a d oi,­ mości w n u k ó w niż rodzice. T a k ż e n i e k t ó r z y osobnicy w pew­ nych sytuacjach mogli mieć znaczący w p ł y w na postawy z b i o r o w o ś c i , większy, niżby to m o g ł o w y n i k a ć z ich „ c o ­ dziennego" statusu. U w a ż a m więc, że nasze badania po­ zwalają k o n s t r u o w a ć w zasadzie poprawne wnioski na temat z a c h o d z ą c y c h p r o c e s ó w i stanu ś w i a d o m o ś c i ludzi na bada­ nych obszarach A u t o r z y t e k s t ó w , jeżeli cytują czyjeś wypowiedzi, prezen­ tują tylko te, k t ó r e w swoim charakterze, tonie, idei, u o s a b i a j ą o g ó l n ą tendencję, w y r a ż o n ą w wielu innych opi­ niach ( t a k ż e z innego geograficznie obszaru). D o d a m , że s t a r a l i ś m y się pilnie wystrzegać maniery, jakiej ulegało wielu e t n o g r a f ó w dawniej, a nierzadko i dzisiaj kiedy to na podstawie r o z m ó w ze światłymi starcami wioskowymi budo­ wano jakaś wyidealizowana wizie czasu przeszłego nie tvle b ę d ą c ą odbiciem rzeczywistości ile projekcją o c z e k i w a ń b a d a c z a - m i ł o ś n i k a ludu ' Przedstawione teksty przyblilżają t y l k o kilka wybranych z a g a d n i e ń . W y b ó r jest kwestią indywidualnych preferencji a u t o r ó w , ale t a k ż e p e w n ą koniecznością. Opracowanie cało­ ści m a t e r i a ł u i d o k ł a d n a analiza wymaga daleko więcej czasu i miejsca. M a m nadzieję, że uda się ten cel zrealizować w niezbyt odległej przyszłości. Wyjaśnienia wymaga jeszcze jedna istotna kwestia. D o k o ­ nując w y b o r u analizowanych w ą t k ó w , autorzy opierali się przede wszystkim na wypowiedziach ludzi d e k l a r u j ą c y c h sie j a k o Polacy. M a m y p e ł n ą ś w i a d o m o ś ć etnicznej, językowej i religijnej złożoności populacji badanego przez nas obszaru Nie chcemy też być, j u ż z samego z a ł o ż e n i a , tropicielami polskości i badaczami P o l a k ó w Interesują nas relacje interetniczne w całej ich złożoności z wielością kwestii p r z e m ę ­ czanych, niewygodnych p o l i t y k o m , czy też lokalnym lidep r O J C K C j ą podstawowe - wiek i płeć r o z m ó w c y , nazwa miejscowości, p r z y n a l e ż n o ś ć narodowa. Temat d e c y d o w a ł w znacznym stopniu o doborze roz­ m ó w c ó w , czasami też miejscowości czy badanego obszaru. Grupa, k t ó r a zajęła się religijnością l u d o w ą , s z u k a ł a przede wszystkim ludzi starszych, ci bowiem dawali większą szanse poznania obrazu dawnego i tego, co z a c h o w a ł o się z prze­ szłości. Ludzie w wieku średnim i zupełnie młodzi - poddam przez całe lata o d d z i a ł y w a n i u o f i c j a l n o - u r z ę d o w e g o sposobu myślenia mogli d o s t a r c z y ć jedyn e w i a d o m o ś c i uzupemiaia cych Inny był d o b ó r r o z m ó w c ó w podczas p r ó b poznama stanu ś w i a d o m o ś c i t i n i ^ i s ^ r c o i ^ ^ t ^ m ^ w i w c a s rozmowy w i S wiekTwv?h i narodowych warstw sno ecznwh Yrodo wiskwTwS S e S w n f e S ł o ^ S S Srenrezentatlw^^^ SSMS nrowadzen e ro fmww drenowego winny zmniejszyć p r a w d o p o d o b n ­ c i e 1 * H r ' 5S n T towac zebrany materiał j a k o pods a w ę dla dalszej pracy, k t ó r ą powinna byc weryfikacja, realizowana j u z przez tnny zespól, w wybranych punktach . z zastosowamem k r y t e r i ó w reprezentatywności. D o b ó r r o z m ó w c ó w , j a k i w y s t ę p o w a ł w naszych bada­ niach, miał swoje zalety, umożliwiał poznanie j a k o ś c i i prze­ biegu zmian. Ten zaś rodzaj wiedzy (łącznie z poznaniem losów jednostek) jest niezmiernie użyteczny nie t y l k o dla prognozowania przyszłości, ale r ó w n i e ż dla głębszego i peł­ niejszego poznania stanu obecnego. Niejednakie przecież jest o d d z i a ł y w a n i e jednostek na innych, a także na p o s t ę p o w a n i e Y 52 a p o o c z e K l w a a rom. Z tego też powodu żałuję, iż redakcja „ K o n t e k s t ó w " nie przyjęła a r t y k u ł u Magdaleny Jaworskiej i Katarzyny Waszczyńskiej, w k t ó r y m p o d e j m o w a ł y s p r a w ę aktualnych kon­ fliktów polsko-litewskich. Rozumiem, iż tekst wnosił akcen- �ty polemiczne, k t ó r y c h redakcja chciała u n i k n ą ć , z drugiej zaś strony po części d u b l o w a ł j u ż posiadane m a t e r i a ł y . Decyzja to redakcji, mnie wypada tylko z a z n a c z y ć , iż w kwestii przemilczania e l e m e n t ó w konfliktowych m a m i m i e n n e zdanie. C h c i a ł b y m też zwrócić u w a g ę na pewne niebezpieczeństwa kontekstu m a t e r i a ł ó w gromadzonych we wsiach z a r t y k u ł a ­ mi d o t y c z ą c y m i k u l t u r y artystycznej warstw elitarnych. Chodzi tu o m o ż l i w o ś ć odczytania zapisów z b a d a ń tereno­ wych tak, j a k b y dotyczyły j a k i e g o ś egzotycznego obszaru. L a s e m decyzja redakcji i włączenia m a t e r i a ł ó w z b a d a ń S e się właśnie z z a ł o ż e n i e m metodologicznym widzenia kultury jako całości. Stereotypy obcego myślenie magiczne Sobony, ciążenie w z o r ó w tradycji, u ś w i a d o m i o n e b ą d ź nie S a d o m one występują we wszys kich ś r o d o w i s k a c h nieŁ od poziomu wykształcenia z a r ó w n o L i t w i n ó w jak f S E ó w W naszym przypadku są'tylko jaskrawiej widocz­ ne Miedzy i n n y m i d l a t e g o ż ^ ^ p S S l S t ó S l wieku była intensywnie fow.etyzowana. Należy tu p r z y p o m n i e ć , iż w o d r ó ż n i e n i u od sytuacji chłopstwa w Rosji, k t ó r e zmieniło tytko status p o d d a ń s t w a - w Polsce i na L i t w i e istniały j u ż tradycje, z w i ą z a n e z życiem w krajach niepodległych. To przypomnienie istotne jest dla zrozumienia różnicy i tego, co s k ł a d a się na dzisiejszy stan ś w i a d o m o ś c i i wiedzę potoczną. G d y po wojnie Z w i ą z e k Radziecki zmienił prze­ bieg granic, o d r y w a j ą c od Polski wschodnie ziemie, a Litwę włączając j a k o część s k ł a d o w ą imperium, miejscowa l u d n o ś ć zaczęła b y ć stopniowo poddawana presji ideologicznej, wzmacnianej d z i a ł a n i a m i ekonomicznymi i terrorem M i m o iż znaczna część społeczeństwa, zwłaszcza inteligencji, tak Litwinów jak i P o l a k ó w została wywieziona w głab Syberii lub osadzona w obozach a jeszcze większa ^ p ę d z o n a z własnych domostw i zmuszona do wyjazdu (dotyczyło to przede wszystkim P o l a k ó w ) to jednak charakter mentalny miejscowych różnił się zasadniczo od p r z y b y s z ó w i nowych był to wynik nego idTceio m S 11. 4. Charakterystyczna dla pol. Ż m u d z i wieś Łączyły się z t y m wzory wychowania domowego, p a m i ę ć przeszłości, śpiewy patriotyczne, romantyczna wizja po­ w s t a ń i w a l k i o w o l n o ś ć n a r o d o o w ą . Niezależnie od s p o r ó w p o m i ę d z y Polakami a L i t w i n a m i ta zasadnicza o d m i e n n o ś ć w z o r ó w wychowania i społecznej ś w i a d o m o ś c i L i t w i n ó w i P o l a k ó w , w stosunku do przedstawicieli nowej w ł a d z y , w y z n a c z a ł a granicę p o d o b i e ń s t w i różnic. Nawet wywiezie­ nie czy wypędzenie znacznej części inteligencji, u r z ę d n i k ó w , z i e m i a ń s t w a czy drobnej szlachty nie zmieniło istotnie sytua­ cji, me n i w e l o w a ł o owe różnicy Stąd zaprowadzane przy­ musowo nowe zasady ekonomiczne i wzorce m y ś l o w e funkc­ j o n o w a ć zaczęły obok idei i n a w y k ó w utrwalonych pokole­ niami Wpajanie nowych idei i zasad funkcjonowania społe­ czeństwa trwające przez ostatnie kilkadziesiąt lat prowadzi­ ło jednak do E i ^ ^ ^ ^ ^ ^ w ^ f f i S i o d pierwszych lat życia p o d a n y c h i n S strony SSTpSS^SSy^SnSieSc^mS stereotypy jakie^wdo^obnie^teaSS^^e zakłckS ul egry^wol^TS S O S P X Z ^ c ^ o r z e c ^ z e s S n ^ nie FiLkwvTest to o S nie t v l k o ^ rozmówcy z w i S k o k o h c P u ń s k a Sem tak o c e n i a różmcę* W ten s p o s ó b m o ż e m y d o ś w i a d c z y ć owego klasycznego Orwellowskiego „ d w ó j m y ś l e n i a " - egzystowania przecięt­ nego obywatela tzw. L i t w y Radzieckiej w d w ó c h ś w i a t a c h r ó w n o c z e ś n i e - t y m , k t ó r y p r z e t r w a ł w ś w i a d o m o ś c i ludzi starszych, w ich o p o w i e ś c i a c h , pieśniach, zwyczajach, języku i określał myślenie i p o s t ę p o w a n i e w kręgu d b m o wo-rodzinnym, i tego, k t ó r y o b o w i ą z y w a ł na z e w n ą t r z , w miejscu pracy, miejscach publicznych, u r z ę d a c h , szkole Najmłodsi od wczesnych lat przedszkolnych poddawani byli o b r ó b c e ideologicznej, byli najpierw w n u c z ę t a m i Le­ nina", potem pionierami komsomolcami c z ł o n k a m i partii przechodzili edukację ideologiczną w wojsku w szkole na ulicówka. Zdjęcie wyk. w skansenie, Rumczyszki 53 �11. 5. Drewniany dom z gankiem charakteryzującym siedzibę szlachcica studiach; i Polacy, i L i t w i n i byli w podobnej sytuacji. Edukacja szkolna czy o d d z i a ł y w a n i e poprzez organizacje stanowiło jedną stronę kształtowania osobowości. D o m , rodzice, dziadkowie, przekazywali wzorzec gruntownie od­ mienny, o d w o ł u j ą c y się do przeszłości, religii, innego języka. Relacje obu tych modeli w poszczególnych przypadkach są oczywiście r ó ż n e , zależnie od cech osobniczych autorytetu starszego pokolenia, gorliwości i talentu nauczycieli i agita­ t o r ó w W konsekwencji s p o w o d o w a ł o to pogłębienie k ł o p o ­ t ó w z s a m o o k r e ś l e n i e m . Z ł o ż o n o ś ć kulturowa L i t w y , na­ k ł a d a n i e sie i k r z y ż o w a n i e s y s t e m ó w religijnych iezvków e l e m e n t ó w tradycji zwyczajów p r o w a d z i ł o (zwłaszcza na obszarach pogranicznych z KSKSbMmt powszechnego d^wójmyślenia Z T £ do treści wzajemnie sie wyklucza acych ale co pokazu e praktyka mi™ s p ^ cenie nie S aeneralfzEJch wVchowXnL w S n T E K S^^ismiSrS^f C h c i a ł b y m jeszcze zwrócić u w a g ę na kilka istotnych kwestii, w a ż n y c h zwłaszcza w przypadkku b a d a ń na po­ graniczu (nie t y l k o w sensie d o s ł o w n y m , p a ń s t w o w y m ) . R z u t u j ą one na rodzaj w n i o s k ó w i wyjaśniają częściowo, dlaczego tak odmienne opinie znajdujemy w literaturze Rzeczą p o d s t a w o w ą jest tutaj zagadnienie t o ż s a m o ś c i - identyfikacja etniczna czy narodowa i poczucie p r z y n a l e ż ­ ności do j a k i e g o ś obszaru kulturowego i j ę z y k o w e g o . Przy rozmaitych założeniach, kontekstach odniesienia i odmiennych celach politycznych, z a u w a ż y m y ( z a r ó w n o w literaturze litewskiej, wypowiedziach działaczy oraz uczo­ nych, j a k i w wypowiedziach P o l a k ó w i w polskiej literaturze) podobnie jednoznaczne i apodyktyczne s f o r m u ł o w a n i a . P o d s t a w o w ą kwestią w sporach na temat s t o s u n k ó w społecznych i obrazu społeczeństwa jest kwestia i d e n ­ t y f i k a c j i - problem przynależności narodowej miesz­ k a ń c ó w L i t w y p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j . Odpowiedzi na to pytanie, wyjaśnienie z k i m mamy do czynienia, zawierają się zwykle w k t ó r y m ś z c z ł o n ó w dychotomiczn^go p o d z i a ł u : 54 Polacy - spolonizowani L i t w i n i lub też - jeśli uwagę odniesiemy do r e j o n ó w , gdzie jest w użyciu gwara zrutenizowani L i t w i n i - n i e u ś w i a d o m i e n i Polacy (patrz też: Ossow­ ski 1962, s. 64-65). Podmiot sporu raczej nie uczestniczy w wymianie z d a ń czy m o ż e odpowiedniej b y ł o b y powiedzieć 0 monologach na ten temat. Nie s p o s ó b bowiem u z n a ć ogółu publikacji p o d e j m u j ą c y c h tę kwestię za dyskusję. Podjęcie problemu identyfikacji prowadzi do sporów, nawet p o m i ę d z y zwolennikami tej samej orientacji. Gdy kwestia określenia tożsamości dotyczy narodu czy przy¬ należności etnicznej, spór jest nieunikniony. Odmienne bo- I wiem z gruntu są racje i punkt widzenia tych, którzy są o k r e ś l a n i , i tych, k t ó r z y ich określają - bycie w e w n ą t r z czy na z e w n ą t r z w s p o s ó b oczywisty i zasadniczy zmienia optykę 1 o c e n ę sytuacji. T a k ż e ci, stojący po jednej stronie spierają się o rolę poszczególnych c z y n n i k ó w i w zależności od nich , zakreślają granice. Dlatego też kwestia określenia k i m są m i e s z k a ń c y poszczególnych r e g i o n ó w L i t w y zawsze będzie się inaczej p r z e d s t a w i a ł a dla p o d m i o t u i dla k o g o ś z zewnątrz badacza, ideologa, polityka. Tak samo zresztą w przypad­ ku Polski czy Białorusi (by p o z o s t a ć w o b r ę b i e społeczności i k r a j ó w b ę d ą c y c h w polu naszego zainteresowania). Czy znaczy to, że nigdy nie ma w tej kwestii możliwości porozu­ mienia i osiągnięcia konsensusu? S ą d z ę , że z natury rzeczy jest to trudne ale m o ż l i w e (przynajmniej do pewnego stopnia czy w pewnym k r ę g u r o z m ó w c ó w ) Jednak by to było m o ż l i w e należy z a c h o w a ć daleko idącą powściągliwość w narzucaniu własnej opinii innym i m ó w i e n i u za nich. i zgodzić się, że podmiot winien m ó w i ć sam za siebie i tylko on sam m o ż e się określić. Kiedy m ó w i m y o tych kwestiach na obszarze styku Bia­ łorusi, L i t w y i Polski, p o d s t a w o w ą s p r a w ą , jest przynależ­ ność narodowa poszczególnych grup m i e s z k a ń c ó w ponie­ w a ż z a ś poszczególni badacze opierają się na rozmaitych podstawowych ź r ó d ł o w y c h , wnioski ich sa różne Mamy bowiem do czynienia z n a k ł a d a n i e m sie zróżnicowania j ę z y k o w e g o , religijnego, społecznego, ale w taki sposób, * granice tych p o d z i a ł ó w nie p o k r y w a j ą się lecz krzyżuj* w rozmaitych kierunkach i w najrozmaitszy s p o s ó b . N a * * gdy - pomijając płaszczyznę odniesienia - pozostaniemy przy kwestiach ś c ś l e terminologicznych musimy uświado­ mić sobie że brak jest w tej materii' ustaleń i że tak elementarne kwestie j a k to co to jest L r ó d grup'a etniczna, �11. 6. Polski szlachcic ze wsi Skorbuciany w czasie prac gospodarskich II. 1-6: fol. Lech Mróz narodowość i jakie są w a r u n k i konieczne, by m ó c d a n ą społeczność określić k t ó r y m ś z tych t e r m i n ó w - są dyskusyj­ ne w antropologii czy socjologii, nie m ó w i ą c o naukach humanistycznych generalnie. Najprościej (przynajmniej tak się wydaje), przedstawia się owa kwestia w pracach h i s t o r y k ó w . T a m , gdzie przed­ miotem jest k s z t a ł t o w a n i e się narodu litewskiego czy biało­ ruskiego, jest ono przedstawione j a k o proces, w k t ó r y m uczestniczą rozmaite warstwy i grupy społeczne. W pracach traktujących o czasach dawniejszych słowo n a r ó d u ż y w a n e jest zwykle bez w y r a ź n e g o zdefiniowania kogo autor ma na myśli; jest to w p r o w a d z a j ą c e w błąd, nieuprawomocnione uproszczenie. M ó w i e n i e o narodzie w okresie renesansu czy nawet wcześniej lub nieco później (jako o u k s z t a ł t o w a n e j wspólnocie) jest nieporozumieniem; jeżeli w o g ó l e m o ż n a użyć określenia „ n a r ó d " do tego wczesnego etapu dziejów, to na pewno nie obejmuje ono o g ó ł u ludności - t a k ż e wiejskiej a jedynie m o ż e o d n o s i ć się do części warstw elitarnych, w y k s z t a ł c o n y c h , bardziej ś w i a d o m y c h . Ale i w tym ostatnim przypadku d o m i n o w a ł o poczucie przynależ­ ności do wspólnej klasy społecznej, m i m o granic to także po części wyjaśnia polonizowanie się szlachty litewskiej czy ruskiej. Raczej należy więc m ó w i ć o ludziach żyjących w obrębie jednego p a ń s t w a i b ę d ą c y c h jego stałymi obywate­ lami, niż o narodzie j a k o wspólnocie- arystokracji szlachty mieszczan i ludności wiejskiej K o n s e k w e n c j ą n a d u ż y w a n i a terminu „ n a r ó d " i stosowania go przy op.sie dawnego Państwa jest tworzenie przez uczonych i p u b l i c y s t ó w pewnej mitycznej rzeczywistości k t ó r a potem popularyzowana \ wprowadzana do wiedzy potocznej zaczyna s t a n o w i ć element edukacji szkolnej f u n k c j o n o w a ć jako fakt bezref'eksyjnje powtarzany i nie poddawany w e r y f i k a c j i ' Historia ciąży w bardzo istotny s p o s ó b na poczuciu Przynależności etnicznej czy narodowej omawianego ob« 5 " . Nie p o w t a r z a j ą c w i a d o m o ś c i znanych powszechnie, fJl Jedynie najogólniej, że z rozmaitych przyczyn na Lhlf W ł o s z c z y z n y , ale również w innych rejonach w o n ? ! ^ M ę c z e ń s t w a (głównie szlachta) uległa wpłytat£ iUry J ' Polskiego j ę z y k a . Były, oczywiście, terem ' i t W y e c k i e , k t ó r e przesiedliły się z Polski na zasUo t r z y m u j ą c dobra, na p r z y k ł a d , za wojenne " g i . Przede wszystkim jednak szlachta miejscowa pod­ y p o m n e h P O L S K I E y L sr s z l a c h _ d a w a ł a się w p ł y w o m i d ą c v m z Polski, z k r ó l e w s k i e g o d w o r u i d o m ó w arystokratycznych. Bowiem, co należy p o d k r e ś l i ć , o d d z i a ł y w a n i e polskiej k u l t u r y nie o g r a n i c z a ł o się do j ę z y k a . W ten s p o s ó b szereg jednostek i r o d ó w , m i m o iż przodkowie ich wywodzili się z ludności miejscowej, trwale włączyło się w o b r ę b kultury polskiej, a swoją litewskość p o s t r z e g a ł o j a k o c o ś zespolonego, nierozdzielnego od p o l s k o ś c i . Z czasem, w okresie z a b o r ó w , litewskiego odrodzenia narodowego, w dwudziestoleciu m i ę d z y w o j e n n y m , a potem w czasie zmian powojennych, niektórzy z nich (dobrowolnie, ale często pod presją) powrócili do litewskości, o d r z u c a j ą c zarazem język polski. Wielu jednak, m i m o rozmaitych f o r m nacisku, t k w i przy kulturze polskiej, czując się litewskim. Polakami albo zarazem L i t w i n a m i i Polakami (patrz: Romer 1908). W t y m miejscu zacytuję interesującą w y p o w i e d ź z a n o t o w a n ą przez pp. J a w o r s k ą i W a s z c z y ń s k ą r o z m ó w c z y n i ich stwierdza, że kiedy m ó w i z Polakami broni L i t w i n ó w i czuje się L i t w i n k ą kiedy zaś rozmawia z L i t w i n a m i , czuje się P o l k ą L u d n o ś ć wiejska, zwłaszcza K o w i e ń s z c z y z n y , Ż m u d z i , ale także n i e k t ó r y c h wsi leżących dalej na p o ł u d n i e , m ó w i ł a po litewsku. T o p r o w a d z i ł o do dychotomicznego p o d z i a ł u na m ó w i ą c ą po polsku szlachtę i wieś, p o s ł u g u j ą c ą się litewskim (a dalej k u p o ł u d n i o w i polskim i g w a r ą b i a ł o r u s k ą ) . J ę z y k polski staje się więc j ę z y k i e m d w o r k u , s a l o n ó w , kościoła, językiem „ p a ń s k i m " i tok też jeszcze gdzieniegdzie jest dzisiaj o k r e ś l a n y . G w a r y b i a ł o r u s k a , polska, litewska są j ę z y k a m i wsi, a zarazem sposobami porozumiewania się niższych warstw s p o ł e c z e ń s t w a . Dlatego nie musi dziwić zdanie wypowiedziane przez j e d n ą z r o z m ó w c z y ń ze wsi k o ł o Koleśnik: „ m o j a mamusia u m i a ł a k i l k a słów po litewsku, a i tego się w s t y d z i ł a " . T y m samym uwidacznia się kolejny podstawowy czynnik wpływający w istotny s p o s ó b na kwes­ tię z r ó ż n i c o w a n i a etnicznego i narodowego stratyfikacja społeczna i p r z y n a l e ż n o ś ć do o k r e ś l o n e j grupy czy klasy. Z r ó ż n i c o w a n i e społeczne, a przede wszystkim odniesienie do przeszłości, to podstawowe elementy, do k t ó r y c h od­ wołują się ci, k t ó r z y p r ó b u j ą wyjaśnić istotę narodowego z r ó ż n i c o w a n i a . W e d ł u g wielu definicji w s p ó ł c z e s n y c h , język jest kolejnym najistotniejszym elementem o k r e ś l a j ą c y m na­ r ó d . W o m a w i a n y m przez nas przypadku rzecz jest jednak daleko bardziej z ł o ż o n a . W dzisiejszej L i t w i e litewski jest najpowszechniej stosowanym j ę z y k i e m w komunikacji m i ę - 55 �dzyludzkiej. Ale w użyciu jest więcej j ę z y k ó w niż tylko litewski (a nawet niż rosyjski czy polski), przede wszystkim częste jest używanie w o b r ę b i e jednej rodziny gwar b i a ł o r u s ­ kich i polskich. Wiele o s ó b p r z y z n a j ą c y c h się do częstego u ż y w a n i a gwary białoruskiej j a k o j ę z y k a najbliższego sobie, rodzimego (np. w okolicach Święcian) lub gwary polskiej (np. w okolicach Janowa), jednoznacznie deklaruje się j a k o L i t w i n i . W innych wioskach ta sama gwara uznawana jest za jednoznaczne potwierdzenie p r z y n a l e ż n o ś c i narodowej pol­ skiej ( „ m y Palaki, ale h a w o r y m p a prostu"). N a przestrzeni ostatnich trzech lat bardzo w y r a ź n i e zmie­ n i ! się język, j a k i słyszy się w pojazdach komunikacji miejskiej W i l n a czy p o d w i l e ń s k i c h autobusach - jest to ł a t w o z a u w a ż a l n e dla przybysza. Powszechny niedawno rosyjski został zamieniony wielojęzycznością litewskiego, polskiego, rosyjskiego; ostatnio w y r a ź n i e z d o m i n o w a ł je litewski. T r u V no uwierzyć, że m o ż e b y ć to wyrazem trwalej zmiany, m o ż e r o d z i ć się przypuszczenie, że jest to t y l k o z e w n ę t r z n o ś ć , poddanie się pewnej pres i , nie jest bowiem możliwe, by g ł ę b o k a zmiana d o k o n a ł a się w tak b ł y s k a w i c z n y m tempie Tak więc język nie daje się z a s z e r e g o w a ć j a k o jednoznacz­ ny w s k a ź n i k przynależności narodowej. Granice p o d z i a ł ó w j ę z y k o w y c h nie p o k r y w a j ą się z p o d z i a ł a m i w y n i k a j ą c y m i z historii lub stratyfikacji społecznej; skojarzenie tych d w ó c h rozłącznych p o d z i a ł ó w pokazuje, że mamy do czynienia z sytuacją t r u d n ą do analizy, z ł o ż o n ą ; ale zarazem trzeba przestrzec przed zbyt pochopnymi wnioskami, przed auto­ matycznym uznawaniem ludzi m ó w i ą c y c h polskim, gwarami za P o l a k ó w ( k t ó r y to błąd popełniają często polscy t u t o r z y ) - są bowiem w ś r ó d nich tacy, k t ó r z y u w a ż a j ą się za L i t w i n ó w nie t y l k o dlatego, ze żyją w L i t w (np K a r a i m i i Tatarzy Podobnie błędne byłoby uznanie wszystkich k t ó r z y się posługują gwarami lub j ę z y k i e m polskim z silnymi domieszkami l i w s k i m i za L i t w i n ó w co spotyka się na­ gminnie u rozmaitych litewskich działaczy politycznych i społecznych. Przeszłość i język to dwa podstawowe elementy o k r e ś l a n i a ś w i a d o m o ś c i narodowej (co do tego uczeni są zgodni) c h o ć nie m o ż n a ich t r a k t o w a ć w s p o s ó b mechaniczny. K o l e j n y m czynnikiem jest religia; niekiedy jest to nawet podstawowy wyznacznik s a m o o k r e ś l e n i a . tworzenia się ś w i a d o m o ś c i narodowej. Poza stosunkowo nielicznymi wyznawcami is­ lamu (Tatarami - p o t o m k a m i dawnych p r z y b y s z ó w i jeszcze mniej licznymi współczesnymi przesiedleńcami z p o ł u d n i a byłego Z S R R - K a u k a z u i Azji Centralnej) i j u d a i z m u ( Ż y d a m i i K a r a i m a m i ) , L i t w a jest p a ń s t w e m chrześcijańskim 0 wyraźnej przewadze r z y m s k o k a t o l i k ó w (do k t ó r e g o to kościoła należy większość L i t w i n ó w i P o l a k ó w ) . W kolejno­ ści są p r a w o s ł a w n i (przede wszystkim Rosjanie, Białorusini 1 stosunkowo nieliczni Polacy i L i t w i n i ) , dalej staroob­ rzędowcy (potomkowie niegdysiejszych uciekinierów z Ro­ sji) i protestanci (przede wszystkim w L i t w i e Północnej). Pomijając sytuacje konfliktowe w o b r ę b i e kościoła rzymsko­ katolickiego ( m ó w i o t y m jeden z prezentowanych tutaj t e k s t ó w ) , większość P o l a k ó w i L i t w i n ó w to katolicy, religia więc w zasadzie nie m o ż e pełnić roli elementu różnicującego te narody. Niemniej na terenach pogranicza b i a ł o r u s k i e g o katolicyzm jest często o k r e ś l a n y j a k o .polska w i a r a " w od­ różnieniu od „ r u s k i e g o " p r a w o s ł a w i a N i e są rzadkie przy­ padki że żyjący w Litwie i ożywający na co dzień gwary białoruskiej mieszkaniec pogranicza l i t e w s k o - b i a ł o r u s k i e g o stwierdza • jestem Polakiem bo jestem po Isk iei wiary i w k o ­ ściele modle sie po p o l s k u " Okazuje się więc że i p o d z i a ć religijne nie s t a n o w i ą o o k r e ś l a n i u przynależności n a r o d u re.ig.jne .ą OKre przyna.eznosc. narooo D o tych zaś trzech podstawowych kategorii d o c h o d z ą jeszcze inne czynniki; w ś r ó d nich o d d z i a ł y w a n i a o charak­ terze propagandowym i edukacyjnym pełnią role szczególne­ go mechanizmu presji. Jeśli wiec u ś w i a d o m i ć sobie to wszystko, staje się widoczne, j a k z ł o ż o n ą rzeczywistość przyszło b a d a ć i j a k o s t r o ż n e winny być wnioski. T o , co wyżej z o s t a ł o powiedziane, ujawnia p e w n ą oczywi. stość - są różne konteksty u w a ż a n i a się za Polaka, LitwinaJ B i a ł o r u s i n a i t d . F a ł s z y w o ś ć w n i o s k ó w w kwestiach okreś­ lania przynależności narodowej, w y n i k a ć m o ż e z jeszcze innych przyczyn - w ś r ó d k t ó r y c h strach odgrywa r o k p o d s t a w o w ą . M i e s z k a ń c y L i t w y i Białorusi przez kil* dziesięcioleci pozostawali w o b r ę b i e silnej presji i d e o l o g i c „ nej a również działań aparatu terroru, n a r a ż e n i na areszJ towania i donosicielstwo. T o zapewne d o p r o w a d z i ł o do wykształcenia n a w y k u stałej czujności i o s t r o ż n o ś c i w ujaw­ nianiu w ł a s n y c h myśli. Tego rodzaju balastu, o b c i ą ż a j ą c e j nie t y l k o d z i a ł a n i a ś w i a d o m e ale i p o d ś w i a d o m o ś ć , nie da Ł o d r z u c i ć z dnia na dzień. Ciąży o n latami - oby nie pokoleniami Wiele też zapewne o s ó b zwłaszcza we wsiach o b s z a r ó w pogranicznych kiedy miały do czynienia z litew<S k i m u r z ę d n i k i e m pracownikiem biura statystycznego S przedstawicielem lokalnej administracji w o l a ł o z o s t r o ż n o ! ści d e k l a r o w a ć iż uważają się za L i t w i n o w T y m samym X władz: obraz w ^ r ^ S Z ^ o i ^ k S w ^ . stawia sie korzystniej niż j S to w r z e c z y K o ś c i P o K utaiSdo^^^^ nTówczyS nozmlczn^uS m d o w e l oraz l S ^ z o w S h S k?mzowanvch^KTóTuSS n a r o T n S nadona ty^zneMest fo wodntoS ś^i m l e ż y Z d a ć że ó w s S S t ^ V r ^ \ ^ w iakS l e 56 czem z P o k k f c l y S M o ^ S h a z I d z i ć s i e S ^ I S ^ ^ ^ r M ^ S u l i . Litwinów Z tego, co z o s t a ł o wyżej powiedziane w y n i k a , między i n n y m i konkluzja, że kwestie określenia przynależności narodowej i poczucia t o ż s a m o ś c i m i e s z k a ń c ó w pogranicza b i a ł o r u s k o - l i t e w s k o - p o l s k i e g o winny b y ć oddzielone o d t o r i i , j ę z y k a , religii. N i e znaczy to, ż e nie istnieje związek p o m i ę d z y poczuciem przynależności a wymienionymi kate­ goriami, ale, że brak jest prostego w y n i k a n i a , prostych w s p ó ł z a l e ż n y c h . K a ż d y fakt z przeszłości m o ż e p r ó w a d z i ć d o r ó ż n y c h r e z u l t a t ó w w ś w i a d o m o ś c i i różnej identyfikacji - w zależności od p o w i ą z a ń z i n n y m i elementami wspólnie dopiero t w o r z ą c y m i syndrom określający decyzję akcesu do określonej społeczności U ż y w a n y powszechnie termin kul­ tura pogranicza" jako p r ó b a wyjaśnienia owej specyficznej jest w m o i m p r z e k o n a n i u przejawem m^możno^ śc, bardziej jednoznacznego znaczne i z natury swojej z ł o ż o n e Jest to określenie tyleż oczywiste co nic nie wyiaśniaiace Dlatego nie Dosłueuie si« n i m j a k o S a muiacymoriwnejS his­ złożoności d E L idS toS* T ^ Z ^ ą ^ ^ S i ^ S y ^ ^ ztozonosc Większość - jak sądzę - współczesnych publikacji doty­ czących s t o s u n k ó w etnicznych w L i t w i e , ma charakter r o z w a ż a ń historycznych. B e z p o ś r e d n i o l u b p o ś r e d n i o uzasa­ dniają one racje p o s z c z e g ó l n y c h n a r o d ó w do prawa czucia się gospodarzem i prawa bycia s o b ą . P o d e j m u j ą c y te kwestie uczeni nie są dziś tak k r ę p o w a n i , j a k b y ł o to przez ostatnie dziesięciolecia i zapewne znacznie zmniejszył się procent tych, k t ó r y c h określa sie jako „ d y s p o z y c y j n y c h " , piszących zgodnie z potrzebami z l e c e n i o d a w c ó w (partii i liderów politycznych). O d n o s z ę jednak w r a ż e n i e że t o n ten nie jest irW , rzadki w wypowiedziach i publikacjach litewskich a prze­ konanie zastępuje nieraz wiedzę i a r g u m e n t a c j ę . O t o p.r z ') £ kład. Polska, Słowacja, W ę g r y leżą w Europie wschodni �i jesteśmy z tym oswojeni. Zaś „Litwa geograficznie znajduje 'e w samym centrum Europy (...) leżąc po środku Europy, jitwa stanowi jedno ze skrzyżowań tego kontynentu", iezyk litewski posiada starożytność oraz bogactwo form; wątpliwie czy istnieje w Europie inny język tak bliski do ¡ S a y t u " , „praojcami Litwinów byli starożytni mieszkań­ cy Tracji, Frygii lub Dacii - o wiele starsi od Rzymian" -przytoczone zdania wyjęte zostały z oficjalnego, wydawaJflo w Pięciu językach, przez Państwowe Centrum Wydaw­ c z e czasopisma „Lie uva" (1991. nr 1, s. 11 i 13). Kiedy S z a m y muzeum historyczno-etnograficzne w Wilnie, S n y usłyszeć od przewodnika (profesjonalisty przecie) Z S ć Chrystusa Frasobliwego jest wzorem ikonograficz­ nym charakterystycznym dla sztuki litewskiej - przedstawia ^ C h r y s t u s a M a r t w i ą c e g o się niedolą ludu litewskiego, duszonego do przenoszenia z Prus książek (w zaborze ^ S S o w i ą z w a ł prz^ ^ S t k M ^ m S ^ S z s i i przewodnik w T r o ^ ^ ^ u ^ i m u ^ ^ L c k i zamek był jednym í n a L t í z n S 2 a ™ S b y ł a ^ ^ k ^ K S t o ^ ^ ^ a b i T i L E ^ S t a w S M a T k r a i S w środka S k ^ S v S n ^ ' dla ducha X l ^ S f e k u ^ C * i do dziś u nas K e n a l o S hlii które MHei kTirvmi można sfe J o w a r t o ś Sch^robęeS Towarzyszy temu zwykle obraz narodu zagrożonego przez sąsiadów i na zagrożenia z przeszłości kładą nacisk politycy i działacze przy budowaniu przyszłości. Łatwiej bowiem pozyskać zwolenników do obrony, niż agresji Tyle, że granice obrony przed zagrożeniem są niekiedy trudne do ustalenia, jak pokazuje wiele konfliktów na świecie. Jest w tych działaniach widoczny także syndrom po­ granicza - kraju wieloetnicznego i wielokulturowego - co niekiedy napawa lękiem działaczy politycznych i państ­ wowych a w każdym razie m o ż e się w y d a w a ć niekorzystne. 0 którym jednak z krajów świata można powiedzieć, że jest państwem jednego narodu, że tylko jedna grupa ma prawo mówić o sobie: j e s t e ś m y u siebie, jesteśmy jedynymi gos­ podarzami a innych czy obcych nie ma"? Przytoczone wyżej wypowiedzi, które niezbyt trudno sfalsyfikować, przestają być m a ł o znaczące w momencie, gdy Poprzez masowy przekaz i system szkolno-edukacyjny za­ czynają oddziaływać na ogół społeczeństwa. Niewiele różni się to od uprawianej przez dziesięciolecia radzieckiej propa­ gandy. W artykułach, które tutaj prezentujemy, widoczne są ««eotypy myślowe tzw. prostych ludzi - nie one jednak powinny n i e p o k o i ć . T o m i t y tworzone przez p o l i t y k ó w i sankcjonowane przez uczonych m o g ą stać się g r o ź n e , gdy nauka staje się legitymizacją wiary, wiary we w ł a s n y n a r ó d i jego w y j ą t k o w o ś ć . Tutaj bowiem t k w i zarzewie k o n f l i k t u szerszego, niż tylko spory lokalnych społeczności. Zwłasz­ cza, gdy idealizacji towarzyszy przemilczanie f a k t ó w z naro­ dowej przeszłości, tych k t ó r e z a g r a ż a j ą nieskazitelnemu obrazowi narodowej chwały. Z a ś muzyka, sztuka, u b i ó r , nabierają magiczno-religijnego znaczenia j a k o symbole kor­ poracyjne, znaki przynależności i konsolidacji tych, k t ó r z y się i m p o d p o r z ą d k o w u j ą i oddzielenia tych k t ó r z y w ą t p i ą b j d ź ich nie a k c e p t u j ą Zjawisko nie dotyczy t y l k o L i t w y czy Polski, badano je i opisywano przed kilkudziesięciu laty (np Znaniecki 1990 s 66 i 162)-znane są r ó w n i e ż jego późniejsze reperkusje Jeżeli więc dzisia, w Europie p o s ^ S u K S dośćpowszechnie o b s e r w Ł o d d z i a ł y w a n i a to należy bacznie o b s e r w o w a ć k u czemu te d z i a ł a n o opserwowac Propaganda bowiem wyprzedza kształcenie. Propagan­ dzie potrzebne są czytelne sytuacje i dychotomiczny p o d z i a ł świata i rzeczywistości. Stąd ważniejsze o d poznawania owej rzeczywistości i przyczyn jej charakteru jest tworzenie p o ż ą d a n e g o obrazu; i poprawianie przeszłości, gdy nie n a d ą ż a ona lub odstaje od wizji. Dlatego niszczy się dowody z przeszłości, m a n i p u l u j ą c h i s t o r i ą ( t a k ż e w procesie edukacja szkolnej). D z i a ł a n i a takie często m o ż n a było o b s e r w o w a ć w niedalekiej przeszłości Białorusi, L i t w y czy Polski; ale nie odeszły wraz z przeszłością i z a d e k r e t o w a n ą przyjaźnią w obrębie K r a j ó w Demokracji Ludowej i braterstwa proleta? riatu Niekiedy uległy nawet intensyfikacji- zmieniły się symbole i programy ideologiczne ale p o z o s t a ł o zjawisko jego mechanizmy i rezultaty k t ó r e m o ż e m y o b s e r w o w a ć w Wilnie K o w n i e i i E h ^ l ^ w O ś H L i t w y k t ó r e widzim^y tak-że w mias^tach Białorasi a i w Polsce nie jest erenementem W wielu wypowiedziach i publikacjach litewskich działa­ czy i i d e o l o g ó w , ale też uczonych, pojawia się wizja jakiejś prajedni, w s p ó l n o t y o k r e ś l o n e j pochodzeniem, jako czyn­ nikiem d e c y d u j ą c y m o przynależności narodowej, wobec k t ó r e g o wszystkie inne, w t y m także zdanie p o d m i o t u , jednostki czy grupy - mew.ele znaczy. W dziejach b a d a ń kwestii naroLwych i s t o s u n k ó w etnicznych, tendencje takie pojawiały się niejednokrotnie - konsekwe nie jednak od­ rzucane i dyskredytowane przez ogół uczonych, j a k o w y n i ­ kające z przesłanek pozanaukowych oparte na wierze a nie dowodach i analizie p r o w a d z ą c e z reguły do k o n f l i k t ó w nietolerancji a nawet wojen Jeżeli założenie determinizmu rasowego czy genetycznego odrzucimy, pozostaje nam zgodzić się, że k a ż d y - jednostka i grupa ma prawo b y ć t y m , za kogo się u w a ż a i nie m o ż n a jej u z n a w a ć za k o g o ś innego. M o ż e b y ć B i a ł o r u s i n e m , L i t ­ winem, Polakiem, tutejszym; b y ć zarazem B i a ł o r u s i n e m i Polakiem czy Polakiem i L i winem, nawet, jeśli stan taki m a r t w i i d e o l o g ó w i działaczy politycznych, k órzy u z n a j ą go za niekorzystny dla interesu p a ń s t w a (patrz np. Gellner 1991). Ś w i a d o m o ś ć sygnalizowanych tutaj zjawisk skłoniła nas do podjęcia tematu, do p r ó b poznania i prezentacji tej złożonej rzeczywistości. Jak bowiem powiedział jeden z bo­ h a t e r ó w Babla: , j a , bywa, samego siebie me żałuję (...) ja bez o s ł o n e k p o z n a ć , jjakie " (Babel 1974 p o ż ą d a m życic y a « e jest je L I T E R A T U R A Babel L , 1 9 ?4 Opis żywota Mateusza Rodionycza wybrane. Warszawa Gellner E . . '"1 Narody i nacjonalizm, Warszawa LiEtuva. 1 9 9 1 „Lietuva", nr 1, Vilnius Pawliczenki, w: Utwory Ossowski S., 1962 O osobliwościach 1991 nauk społecznych. Warszawa „Przegląd Wschodni', z. 3, Warszawa Romer M . 1908 Litwa. Studyum o odrodzeniu narodu litewskiego, L w ó w Znaniecki F . , 1990 Współczesne narody. Warszawa 57 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a2ae2224333693bef35c2b01df305dd1.pdf b5cd56255cdef0079de040d025c5154c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4737 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4397 Title A name given to the resource Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3; s.181-186 Language A language of the resource ang. ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H F The issue devoted to the folk art of the Kurpie region (northern part of Warsaw Voivodship) opens with an article by: Adam Chetnik REGION THE FOLK ART OF THE KURPIE The author of the article, merited cultural leader and researcher into folk art, gives a monographic review of the folk art of the Kurpie region in his article, describing all fields of this art in brief. The Kurpie region folk art developed on the basis of the raw materials of the region. The simplest expression of this art are ornaments built of sand or cut in lawns (fig. 2, 4), mostly done by children. The ornamentation generally met with in localitities on the shores of lakes were objects made of shells (fig. 6) and also of multicoloured pebbles, which were used for making mosaics- in church interiors. A l l the wealth of the forests was fully utilized in this folk art. F i r cones are used for making small decorative objects (fig. 33), from horn, the Kurpie people make walking stick handles, powder horns, horns for shot, drinking horns (fig. 9), hunting horns chandeliers, snuff boxes, buttons, etc. A l l over the Kurpie region wherever there is clay we find decorative ceramic ware (fig 7) which does not greatly differ in its ornamentation from the ceramic ware of prehistorical times or those of the earliest ages. A m ber ornaments occupy an important place in the art of the Kurpie people. There was a lot of trading in amber here in olden times and the trade roules led from Greece, Rome and Arabia. Our knowledge of amber here in olden times and the trade roules led 18th century. It included: beads, pendants, pipes, snuff boxes, walking stick handles, etc. Thanks to the local iron smelting furnaces, the people of the Kurpie region had their own iron, which enabled them to develop the art of blacksmithery, particularly in the 18th century and at the beginning of the 19th century. Particulary worthy of mention as regards decorative features are the iron fittings of carts (fig 10, 11) the iron finishings of wooden figures and the ironwork in the little churches. Plant and animal motifs predominate in the ornamentation. The author refers to ornamentation cut out in lawns as being the first form of the decoration that later took the form of paper cuts. The same patterns are to be found cut in wood. Up to the middle of the 19th century, the patterns were cut out in coloured cotton fabric, and they in turn were replaced by paper cuts. Among the oldest kinds of folk art in this region is basket work. Various kinds of baskets, "measures" (fig. 15), utensils (fig. 18) were made from roots, osier, reeds, etc., straw was used for the weaving work on chairs (fig. 17) and stools, for making hats, shoes and mats. The forests in the region promoted the development of building from wood, which is in almost the same style all over the area under review. The cottages were mostly built of pine wood, the apex wall facing the street with a garden in front and a cherry orchard and an apiary at the back. Stables were built onto the apex wall and the cowshed and barns were built further away from the cottage. The cottages were built coillon style and the roof was either covered with wood tiles or thatched. The typical elements of this kind of building were the finishing of the apex in the form of horns, birds' or horses' O L K A R T heads. There was also ornamentation carved out in the wooden planks above the windows and on the top beam (fig. 19, 20) and the doors were also decorated. Today, the Kurpie art of building is dying out, or is being distorted. A separate branch of architecture are the entrance gates to important buildings or places (churches, cemeteries) (fig. 22—24). Beams were a decorative element of the interiors and an important role in room ornamentation was played by paper cuts, „spiders" made of straw and curtains made of tissue paper. Chairs and stools were often ornamented too, and the stoves were painted blue with various decorative motifs painted on top. Wood carving was richly represented in the Kurpie region (in linden, willow, birch, oak and peartree wood). I n former times, the carvers only used a sharp knife, and sometimes a small hatchet. They made figures of the saints {fig. 26—28), walking sticks with carved heads of birds and animals (fig. 30, 31), small altars and household equipment decorated with incised ornamentation. Toys for children were also carved out of wood (fig. 32) and sometimes they were made of clay or dough. The paintings of the Kurpie region were not only represented by pictures of the saints painted on paper, linen and tin sheet by wandering artists. Mural paintings were also to be found in the wooden churches or on the walls of foresters houses (hunting scenes). Stoves were ornamented with painted decorative motifs, as were the window frames of the houses, coffers and earthenware utensils. However, painting is not one of the arts that have lasted till today in the Kurpie region. Thanks to the cultivation of flax and the breeding of sheep in this region, the art of weaving was very widespread. Apart from linen and cloth, colourful decorative fabrics were also made there, namely, small carpets, the rugs known as „kilims", both striped and checked. The predominating colours were: green, red, brick colour, orange, yellow, blue, and sometimes a little black. The oldest type of „kilims" known, the striped ones, date batik to the years 1800—1860. Already in the years 1880-90, Kurpie decorative fabrics were highly valued in the towns. Today, the C.P.I, i A . (Folk Art Industry Cooperative) concerns itself with the development of weaving in this region. An art which is today dying out and which was once among the most outstanding achievements of the Kurpie region is embroidery. Shirts, aprons, table cloths and towels were all decorated with embroidery (fig. 36). The lace made in the Kurpie region was no less outstanding (fig. 34, 35). A separate field of art was the decorative work connected with various rites, namely, New Year cakes (fig. 37) and wedding and kermis cakes, the Easter eggs known as „pisanki" (fig. 41) and wax votive figures (fig. 38). The author attributes the interest taken by the people of the Kurpie region in musical instruments to their love of music. Back in the times when shepherds tended flocks and hunting was widespread, various kinds of horns were used. The people also made fifes, pipes, flutes and shawms from wood or iron tubes, as well as trumpets, whistles from clay and also violins carved out of linden or willow, as well as violas and, as time went on, clarinets too. The set of musical instruments also included drums and later on, the accordeon too. Music, singing and dancing were very popular indeed in the Kurpie region. Most of the songs were ritual ones. The most charac183 �teristic were the couplets composed for various occas­ ions; there were also historical songs, particularly about the war against the Swedes in which the K u r pie people fought. A field of art that was the exclusive domain of the women, was making artificial flowers from coloured paper and tissue. The men used to go in for gun-smithery, usually working at the forges. These pro­ ducts included firework mortars for festive occasions, cast at the local foundries. Attempts were also made to cast the figures of saints in iron, as well as parts of iron crosses, and bells of lead, zinc and brass. But these products called for getting supplies of raw material in from elsewhere and for this reason their production was stopped. In places where the necessary raw material was available the art of stone masonry was developed: handmills for grinding and frontier posts were made (fig. 42), as well as ornamental fonts for churches, and sometimes holy figures, as is indicated by the figure of „Christ the Sorrowful" that has been found. „A11 the folk art of the Kurpie region was largely dependent on the materials available in the given locality, and was mostly based on the motifs suggest­ ed to the artists by the local scenery within the limits of their needs, interests and natural talents." Anna Kutrzeba-Pojmarowa - T H E F O L K A R T O F T H E K U R P I E REGION AND T H E INDIVIDUALITY AND V I T A L I T Y O F T H I S H I S T O R I C A L , C U L T U R A L REGION The authoress discusses the views of various authors concerning the Kurpie region, singling out various approaches, the historical, the evolutionary and the tendency towards compromise, represented, among others in the works of Adam Chetaik, merited regional leader. She considers that the region is cre­ ated by a separate process of the social, economic and cultural shaping of a given territory. The shaping of the Kurpie region was above all dependent on the existence of the forests there, and this accounts for the predominance of occupations connected with fore­ stry and working with timber and the character of various fields of folk art (wooden products, basket-work). The forest known as Green Forest remained untouched until settlers came there during the wars against the Swedes in the 16th century. At that time it was surrounded by six towns and settlements foun­ ded by the nobility. The forest was penetrated by royal hunters and collectors of wild bees'honey. New settlements were founded, but in spite of the pri­ vileges granted it, the region was backward as re­ gards economic development. The Kurpie people, surrounded by villages owned by the gentry set up on the best soil, felt themselves separate. Apart from their occupations in the forest and their work of cultivating the land, they were engaged in the amber trade, and blacksmithery was started there much la­ ter, in the 19th century. The name „Kurpie" was used as a rather contemptuous nickname. As the area of the forests decreased, the region also dimi­ nished. The slow rate of changes in the traditional cul­ ture is attributed to the slower rate of general chan­ ges in that region by the authoress. This accounts for the fact that numerous old forms have survived, which were most certainly even more widely spread in the past. In the regional costume, however, one sees, apart from the old elements, (type of fabric, arrangement of colours in striped fabric, etc.) influen­ ces from the costumes of the gentry coming from the neighbouring Masurian region. As a result of the poor development of agriculture, the population looked for other additional occupations, which also favoured the development of handicrafts and folk ornamentation. 184 Jacek Olędzki - WOOD C A R V I N G I N T H E N O R T H ­ ERN PART OF T H E KURPIE REGION The very number of works that have been pres­ erved testifies to the important place carving occupied in the folk art of the people of the Kurpie region. This cannot be shown either by museum collections or by the existing literature on the subject, and this is why the author is basing his article on the rese­ arch he himself carried out in the localities under review within the framework of the research conduct­ ed by the Ethnographic Institute of the Polish Acade­ my of Sciences in the years 1958-1963. The material discussed in the article is all from the last hundred years. The earliest references to wood carvings are from the beginning of the X V I I I century and testify to the fact that already at that time wayside crosses existed, the earliest known ones dating back to the beginning of the X I X century (fig. 2, 3). Apart from shrines, carving was also found independent of archi­ tecture. Most of the artists were professional carvers who treated their skill as a means of making a living, which is proved by the life stories of some wood carvers of the second half of the X I X century, recon­ structed by the author, namely Andrzej Kaczyński (fig. 6—10), Łukasz Raczkowski (fig. 12—14, 16), Czer­ wiński and E j m a . The life stories of some of the later wood carvers justifies the statement that they began to carve quite by accident, mostly as a way of passing the time while tending herds of cows, and that it was only as they got very proficient in the art that they began to treat it as a trade: J a n Sęk, Bronisław Polak (fig. 30, 31), Konstanty Chrostek and Franciszek Golan. Most of the wood carvers of the Kurpie region came from the carpenters' and joiners' milieu. The profes­ sional character of their work had a lot to do with the changes taking place in the wood carvings of the Kurpie region, resulting largely from the endeavours of the artists to save labour. This is most probably the reason why, as time went on, the former very hard types of wood were replaced by softer kinds that were easier to carve. A great deal of importance is attached, even to this day, to the procedure of drying wood, which is a com­ plicated business, showing that it is the result of long standing traditions. In order to protect the carving from the effects of the wood drying up after its com­ pletion, the carvers of today, like their predecessors of the old days, prefer to work with split logs without the core. Some of them carve from planks and on planks. The properties of the block of wood imposed on the artists the way of carving the object, depending on the shape of the block, its structure and arrange­ ment of the rings. However, as the art of carving developed, the shape of the figure was no longer de­ pendent on the original shape of the block of wood used. The tools for carving were those usually used in the countryside for working with wood as well as planes, broad chisels and drills. Some of the artists ! also used special carving chisels, that were first made by the local blacksmith. The carvers of today have I factory made sets of chisels at their disposal, but not all of them use them, for instance, Golan only uses a penknife for his carving, and Sęk, first and foremost, a kndfe. Describing the techniques of carving applied by several leading artists, the author shows how differ­ ent they were in each case. Chrostek in particular has '"' a very original way of working. Unlike the others, before he starts carving, he makes sketches of his own figure in the mirror and, adapting the pose of the figure to his observations, breaks away from the ori­ ginal shape of the block of wood he is to carve, �where as the other folk artists are influenced by the shape of the block of wood. As regards the subjects of the carving, the objects made in the Kurpie region can be divided into sacred and lay subjects. Up till the beginning of the X X century, lay subjects were only found in toys, orna­ mented untensils and the carved handles of walking sticks (fig. 4—5), the toys usually being made by people who were not carvers by profession, for their children or grandchildren. After the First World War, the lay themes spread to other kinds of carvings and in recent times have come to play a very important role in them. Changes can also be observed in the scope of reli­ gious subjects, from which certain themes have dis­ appeared, for instance, the figure of St. Florian and St. Roch, and the figures of the Virgin and Child and the „Pieta" which have been replaced by others. The „Crucifixion" and St. John Nepomucen are subjects still enjoying unfailing popularity. As regards formal features, the carvings done in the Kurpie region have not been uniform. This result­ ed both from differences of workmanship between the professionals and amateurs and the different approach of individual artists, not to mention the different tech­ niques and methods of carving applied in various periods. In conclusion, the author analyses the problem of the aesthetic sensitivity of the artists and, on the basis of the interviews he conducted with them, comes to the conclusion that aesthetic sensitivity is not propor­ tional to the creative activeness of the artists. On the contrary, the most outstanding artists have aesthetic views and reactions that have a much narrower scope of values than those of the mediocre ones. Halina Olędzka - R E S E A R C H ON P A P E R C U T S I N THE KURPIE REGION The contemporary paper cuts, which today are not made for the rural people but for the urban milieu, have departed quite considerably from their traditio­ nal forms because of this separation from their origi­ nal function and locality. For this reason, in her re­ search on Kurpie region paper cuts, the authoress of this article mainly based her work on old paper cuts that had been preserved or reconstructed in the loca­ lities in question, and on the information gained from ilie people living in that region. Working on this ma­ larial, the first attempt has been made by the authoress to show the various kinds of paper cuts made in the Kurpie region and to give an outline of their evolu­ tion. The genesis of the Kurpie paper cuts is still uncert­ ain. Some light is thrown on the problem by their undoubted link with Jewish paper cuts which are chronologically earlier. It maybe that the Kurpie paper cuts began to be made following the example of the Jewish ones, or perhaps the idea of making them was suggested by the Jews as the main suppliers of paper to the rural areas, or the idea may have been born under the influence of the factory made paper curta­ ins and ..ząbki" (decorative shelf paper) at the time when the paper mills, then being set up in connection with the growing use of paper at the beginning of the 19th century, began to supply them. The oldest document referring to paper cuts dates back to 1830 and concerns paper „curtains". The earliest kind of „curtains" for pictures were the so-called „Wstążki" (ribbons) made of thin white paper, and later of tissue paper (fig. 6). At first crinkled tissue was used, later smooth tissue paper, but decor­ ated with rows of cut-outs. The custom of decor­ ating pictures with curtains was kept up, the various ornamental motifs remained, but their arran­ gement underwent a change as the paper cut makers became more skilled in the technique (fig. 8, 10, 11). The first coloured paper cuts, which began to be made later, date back to the turn of the first and second halt of the 19th century. The oldest type of these paper cuts „Leluja" (lily) in a vase, at first had the same form in the whole of the region under review, but as time went on a wealth of different forms came into being (fig. 12—19). The „Leluja" motif is also found in striped patterns (fig. 20) which was a later type than the single „Leluja". Another variety of the striped patterns are the socalled „Lalki" (Dolls) (fig. 24). The striped patterns show a tendency towards the application of large decorative forms in interiors, and the „leluja" motif in rows is associated with the more widespread form of interspersion of the „leluja" motif, as new additio­ nal elements such as bird, heart and cross motifs were introduced as time passed. Later, in addition to the former type of „Leluja" a new kind was introduced, which had a division of the upper part into what was called „korony" (Crowns). As regards the technical process of cutting out, in the first phase there was a division into: base, centre part and crowning part. The different parts established the constructional pattern to which the decorative motifs were subordinated. Departures from the typical constructional pattern of paper cuts are found in cases (after 1920) when they began to be made to order for customers living outside the locality. A different evolution of the „leluja" type of paper cuts is noted in the north-eastern part of the Kurpie region, which can probably be attributed to the fact that paper cuts began to be made there 20 years later than in the rest of the region under review. Here, the different constructional pattern of the paper cuts is due to the use of plant motifs instead of the geometrical ones applied elsewhere. Here too, the custom of making paper cuts died out earlier. A special version of the „leluja" motif in the K u r ­ pie paper cuts were those known as „hostie" (fig. 46, 47), but according to the information obtained from the local people, these paper cuts were not generally used in the interiors of rural homes. Among the oldest types are those known as „circles" or „stars", made of white paper with a coloured centre. As the paper cut makers mastered the technique, the cut-outs beca­ me smaller. As time went on the coloured centres disappeared and the cut-outs were brought right into the centre. After 1900, a new type of „star" paper cut made its appearance (fig. 53). In interior decoration as a whole, an important role was played by figurative paper cuts: birds (fig. 1, 58), horses with riders (fig. 55), most of them being multicoloured. Among the bird motifs, the most popular were cocks and peacocks, and they were made with special care to get an exact liking to the birds. Paper cuts representing definite subjects, made more often by men than by women, were often made by using guiding patterns that could be repeated. The scope of the various subjects was usually limited to two or three villages neighbouring with each other. Apart from the paper cuts, there were other wall decorations in the Kurpie region, such as „Kokardy" (Bows) (fig. 56') and „Pajączki" (Spiders) (fig. 57). In the development of the art of making paper cuts in the Kurpie region, the most important role was played by their function in decorating the walls and the individual inventiveness of the paper cut makers. �n O / l b C K O E H A P O f l H O E BbinycK, n o c B H i u e H H b i í í Hapo^HOMy t i c K y c c T B y K y p ( c e B e p H a a n a c T b BapmaBCKoro Boe- nëBCKoro paiïoHa BOflCTBa), OTKpbIBaeTCH CTaTbeíí AflaM X e H T H M K — H A P O f l H O E T B O P H E C T B O K Y P ITEB B OBJIACTM M C K Y C C T B A ABTOP, fleaTejm 3acjiy>KeHHbiii H iiccjieflOBaTejib napoflHoro MCKyccTBa, flejiaeT B cBoeii cTaTbe rpacpMHecKMÍi 0630p MOHO- KypneBCKoro TBopnecTBa, /rasaa KpaTKyro xapaKTepncTMKy Bcex ero O T p a c j i e í i . M C K V C CTBO KypneB pa3BMBajiocb Ha 6 a 3 e Cbipba, HaxofliiBu i e r o c H Ha MX T e p p i i T o p w i . CaMbIM npMMMTMBHblM npOaBJieHMeM MX TBOpnecTBa aBJiajiiicb opHaiweHTbi M3 necKa JIMÔO, Bbipe3bi- BaeMbie Ha MypaBe (MJIJI. 2—4); STMM rjiaBHbM oôpa30M 3aHHMajIMCb fleTM. ô e p e r a x B O « Qbum pacnpocTpaHeHbi M3flejiMa H3 p a K y i i i e K (MJIJI. 6) M p a 3 H o n , B e T H O H r a j i b K w ; name B c e r o OHM npiiMeHHJiMCb B MosanKe, yicpamaBLuew KOCTejIbl. Ha BoraicTBa McnoJib30BaHM itypnëBCKOfi B HapoflHOM nymw pafioHa. M 3 uiMiiieK ^ejiajiMCb M3 pora — noJiHOCTbio SbiJiM TBopnecTBe jKMTejieii aToro yKpameuMH (MJIJI. 33). KypnëBmwHbi, -raw MMeeTca rfle rjiMHa, BbicTynaeT xyflo»cecTBeHHaH KepaMMKa (MJIJI. 7), KOTopaa no CBOe- My opHatvieHTy HeMHorwM PO3HMTCH OT vœpfijiuvi npe/ibiCTpoMHecKoro MJIM paHHewcTopMHecKoro nepMOfla. BOJIbLUOe MeCTO 3aHMMaK>T M3flejIMH M3 «HTapH. B öbijibie BpeiieHa 3flecb Bejiacb KpynHaa ToproBJin HHTapein, a ToproBbie nyTM BejiM M3 Tpeu;MM, PMMB M ApaBMM. CßeflenMH o KypneBCKtix a m a p H b i x i i 3 flejiMax MMeiOTca c X V I I I B. B mix TOBOPMTCH O ôycax, noflBecKax, TpyôKax, TaôaKepKax, pynKax K najiKan M T.n. Bjiaroflapa co6cTBeHHbiM MeiajijiyprMHecKMivi nenaM MecrHbie «CMTejiM MMejiH cBoe ?Kejie30. 3TO cnocoôCTBOBajio pa3BMTMio Ky3HeHHoro peMecjia, AocTMrmero SHaHMTejibHoro pacirseTa B X V I I I M B Hanajie X I X BB. OcoSeHHO O T M e i a j i M C b fleKopaTMBHtie sjie.MeHTbi OT- AejiKM SKjmajKeü (MJIJI. 10, 11), JKeJie3Hoe ocpopMJieHMe flepeßaHHbix CKyjibnTyp M l a c o B e H . nepBbie nonbiTKii pesnoro opnai-iema flejiajiiicb no cJioBaM aBTopa Ha MypaBe. B opHaMeHTe npeoÔJiaiiajiM paCTMTejIbHbie M 3BepMHbie MOTMBbl. AnajiorHHHbie y3opbi noBTopajiMCb B p e 3 b 5 e no ijepeB.y. J\o cepeflwHbl X I X B. flejiajIMt'b Bbipe3KM (T3K Ha3. BbmUIlaHKH) 113 i^BeTHoro nojioTHa, a noTOM CTajiii ynoTpeôjiHTb fljiH 3T0ÍÍ ueJiH GyMary. Cpe/xw ôoraToro pa3HooGpa3iia MOTHBOB oôpamaiOT BHMMaHt-ie „Jiejiioe" a T3K>Ke KpyjKKii w 3Be3flbi. KypneBCKaa no ceń fleHb ycneixtHO pa3BMBaeTca. (JIIIJIMM), Bbipe3K.a K CTapeüiiiMM BHflaM MecrHoro Hapojj,noro TBopnecTBa npMHaAJieJKMT njieTeHMe. M3 KopHeü, iiBbi, KaMblIIia, TpOCTHMKa M T.n. nJiejIM KOp3MHbI, „MCpKM' (MJIJI. 15), nocy/ry (MJIJI. 18), TaôypeTbi M CTyjiba (MJIJI. 17), m j i a n b i , oôyBb, U,MHOBKM. n y m a npeflocTaBjifljia B03M0?KH0CTb pa3BMB3Tb jj,e- peBHimoe cTpoMTejibCTBO, pacnpocTpaneHHoe -jyTb jni He no BceMy paííoHy. M3ôbi, rjiaBHWM o6pa30M, CTpoii- jiMCb M3 cocHbi jiMu,eBOM CTopoHOił K yjiMu,e. IIcpeA M360ÍÍ HaxoflMJiCH najiMcaflHMK, a no3afli-i — BiiujHeBbiii cafl M n a c e K a . KOHIOIXIHIO npMCTpaMBaJIII K jiMi;eBofi C T e n e . j^ajiee CTpoMJiwcb KOPOBHHK M aiviöap. I l o C T p o i i K M CTaBMJiMCb TaK Ha3. cnocoöOM „na w ę g i e ł KpblLUH KpbIJIMCb TOHTOM MJIM COJIOMOM. BepXHaa nacTb KpbiuiM y K p a m a j i a c b poraMii, nTHHbMMii JIMSO KOHCKMMM rojioBaMM HT o cocTaBjiHjio xapaKTepHbiw 186 3JieMeHT nocTpoiiKH. yKpamajiMCb pe3b6oiï OKOHHbie najiHHHMKH, BepXHaa oajiKa (MJIJI. 19, 20), flBepM. B naCTOHinee BpeMH cTpoHTejibHoe MCKyccTBO B K y p n ë s miffle HCKaîKaeTca M npMxoflMT B ynaj^OK. OTflejibHyio OTpacjib apxMTeKTypw cocTaBjiaiOT B O poTa B oö-beKTax ocoöoii BajKHocTM, K a K HanpMMep KOCTeJibi, KJiaflÔHma (MJIJI. 22—24). OflHMM 113 sjieivieHTOB BHyTpeHHero yKpameHMa M3ÔM öbiJia ßajiKa. CymecTBeHHyio pojib MrpajiM TBKJKÖ Öy.MSiKHble Bbipe3KM (BbIIJ,MHaHKH), nayKM M3 COJIOMbl M 3aHasecKM M3 nanMpocHoii 6yMarn. HacTO yKpauiajiiicb TaKiKe TaSypeTbi M cKaMeeHKii; neHM KpacMjiH rojiy6oií CMHbKoii BbiBOfla Ha HMX pa3JiMHHbie y3opbi. flepeBHHHbie KOCTejibi M HacoseHKi-i BoraTo yKpamanHCb pe3HWM opHaMeHTOM no flepeBy, stMBonMcbio M «HTapeM. OcoöeHHO nonyjiapHbiM VKparueHMeM noCTpoeK öbijia flepeBanHaa pe3b6a, BbinojiHaeMaa njioTHMKaMM M CTOJiapaMM. Pe3b6oii yKpamajiMCb TaKiKe MejiKMe npeflMeTbi flOManiHero oÖMXOfla. K nJioTHMHbeMy MacTepcTBy aBTop, MejKfly npoHMM, npMHMCJiaeT Bbipe3aHHbie na flepcBbax OOPTHMHŁM 3HaKii M pe3HOH OpHHMeHT Ha ÖOpTHMHbeÜ yTBapM. 3TOT BMfl iicityccTBa coxpaHMjiea JJ,O Tex nop, noKa M3/;aH npMKa3 j i H K B M f l a u i i w B n y m e ô o p T e i i . pyKOHTKH, pora flJia n o p o x a M py>KeüHoíi flPOÔM, flJlH HHTbB (MJIJI. 9), OXOTHMHbM pora, JIJOCTpbl, TaSaKepKM. nyroBMiibi M T.n. no Bceii TeppwTopMM M C K Y C C T B O He SMJI Pe3b5a no j;epeBy nojiyiMJia B KypnëBixinHe UJMpoKoe pacnpocTpaHeinie. MaTepwajiOM cjiyjKiiJiH juina, iiBii, Gepeaa, rpyoja. TorflaixiHMe CKyjibnropbi M p e j MMKH nOJIb30BajIMCb MCKJIIOHHTeJIbHO OCTpO OTTOMeHHbl.vl HOJKOM, a B HeKOTOpblX C J i y i a a X TOnopMKOM. Onu BbinojHin.iM cpMrypbi cBHTbix (MJIJI. 26—28), najiKM, 3 a K O H H e H H b i e p e s H W M H rojioBaMM n T M i ; M 3 B e pefi (MJIJI. 30, 31), ajiTapn M flOManiHioio yTBapb, yxpaUieiIHyiO pe3HbIM OpHaiVlOHTOM. il,eTCKMe MrpyuiKH fleJiajiMCb M3 J4epeBa, rJiMHbi M TecTa 32. JKMBonMCb KypnëBiu,MHbi oxBaTbiBajia ne TOJibKO CBaTbie o6pa3a, BbinojiHaBLuweca Ha 6yMare, noJiOTHe JIMÔO 5KecTM CTpancTByioiUMMM xyjj,OH'HHKaMM. BcTpenajiacb TaKiKe n a c T e n n a a »MBonMCb B jiepeBaHHbix Kocrejiax MJIM B jiecHbix CTopo>KKax (oxoTHHHbM ciJ,eHW). HjBeTHbiM opnaMeHTOM yKpamajiMCb B M3oax nenn, cyn^yKM, rjiMHaHaa nocyaa. OflHaKO co BpeMeHeM >KHjjonucb B KypiicBiqMHe CTajia rjioxHyTb. Bjiaroflapa 3anaTMaM jKHTejieii — OBi4eB03CTBy u Bos^ejibiBanMio Jibua — 5ojibiijoe pacnpocTpaiieHMe iiojiywii.no xyflO/KecTBenHOL' TKanecTBO. KpoMe nojioTna u cyKHa Bbi^ejibisajiMCb aeKupaTMBHbie I K U H H apliOH paCI^BtíTKli: KOBpW, KMJIMMbl, nOJIOCaTbIC JIMÔO i. KJieiKy. B pacicpacKe npeoôJiaflajiM cjieflyioiuMe MBCTa: 3ejIOHb!M, KpacHbl/ł, KIipnilHHblii, OpaHiKeBblli, ÄCjiTbiii, rojiyöoü, mpe^Ka nepHbiH. K CTapefiniMM ii'jBecTHbDi Ha M nojiocaTbiM KHjiiiMaM, TaK Ha3. „nacaKaM'' npwHaflJieíKaT KMJiiiMbi c 1800—1860 rr. Vxc B 1880—90 roflax KypnëBCKiie TKUHH BbicoKO LiOHMJiiicb B ropoflax. B name BpeMH TKa'iecTBo oneKawr KoonepUTMBbl Il,eHTpajIM HapOflHOH M XyflOJKCCTBeHHOM IipOMblUJJieHHOCTM. HeKor^a cJiaBiijiiicb KvpncBCKne BMIUMBKM. Hbiiie 3TOT BMfl MCKyCCTBa OTMJipaOT. BblIUHBKaMH y K p a m a ­ jiMCb copoHKM, nepeflHMKii, cKaTepTM, nojiOTenua (MJIJI. 36). ToHKocTbio iicno.Tiiciinn oTjiM'iajiiiCb TaKiKe K y p nëBCKwe Kpy>KeBa (MJIJI. 34—35). OcoSbni BHfl l TBop iecTBa npeflCTaBJiHJio KyjibTo- boe MCKyccTBO BCHKoro po/^a: npa3aHMMHoe neneHMe no cjiynaio H o B o r o ro^a, cBaseö (MJIJI. 37) xpaMOBWx ii])U3flHMKOB; nacxajibHbie nucaHKM (MJIJI. 41), BOCKOBbie npiiHoiueHwa (MJIJI. 38). ilHTepec KypnëB K .uyabiKajibHbiM WHCTpyMCHTaii CBH3aH, 110 MHeiIMlO aBTOpa, C MX My3bIKajIbHOCTb'0. C nacTymecKMx M oxoTHuibi-ix BpeMeH MM ôbiJiM M3- aecTHbi pa3.nM4Horo po/ia pora fljia wrpu. BbiAeJifaiBa- �j r a c b T a K H t e n u m a n K M M3 B e p S t i , CBMpejiH, cpjieiłTbT M A Y A H H3 flepeBa JIMGO 5Kene3a, T p y S b i , rJiMHHHtie CBHCTKM, CKpwnKH, Bbipe3aHHbie M3 jinnw JIMGO Bep5w, K0HTpa5acbi, KJiapHGTW. B MysbiKaJibHOM aHcaMGjie H a XOAHJICH TaKJKe óapaóaH w no3AHee rapMOHb. My3biKa. nemie, TaHiibi G b i j u i oneHŁ nonyjiapHbiMii BM^aMii iiCKyecTBa B KypneBLUHHe. C p e f l H neceH npeoójiaAaJiii oupn^oBbie. XapaKTepHWMH G b u n i „npwneBbi"; cnaraeMbie Ha cjiynaii; coxpaHMjmcb TaKJKe JicTopiinecKwe necHi-i, oco6eHHO co BpeweH uiBeflCKMX BOMH, B KOTOpwx jKtiTejiH K y p n e B i n i i H W npnHMMajin ynacTiie. IlcKjiroHHTejibfio B p y K a x JKeHHJMH S b i j i a Bbl^CJIK.-l ncKyccTBeHiibix óyMarw. . H T O i^BeTOB M3 UBeTHoii naniipocHofi II xpaHHJiiicb pa3JiMMHbie C T a p b i e rpopiibi, KOTOpbie E npejKHee BpeMa BbicTynajw BepoaTHo B 6ojiee vm~ poKoii cTeneHM. OAHaKo B oflejKfle, HapHfly c npejKIIIIMH s j i e M e H T a M i i (POA T K a H e i i , p a c i ^ B e T K a n o j i o c a T b i x TKaneii „pasiaki" M T.A.) HaGjiioAaeTca BJiMHHMe OACJKAbi RieJiKoii m j i a x T b i , 3acejiHioiii,eM c o c e A H M e M a 3 y p w . BBiiAy cjiaooro p a 3 B i i T H a 3eMjieAejiMH HaceJieHwe n c K a j i o AonojiHiiTejibHbix 3aHHTMH, MTO M e ł K A y npo- MHM cnocoGcTBOBa.no paaBiiTHio pe.Mecjia H HapoAHoro npwKJiaAHory IiCKyecTBa. HąeK OjieHfl3KM — A E P E B H H H A H E CEBEPHOH KyPnEBlUMHE CKYJIBnTyPA ?Ke KacaeTca opy>KeMHoro peMecjia, TO OHO 6 b u i o uejiHKOM B p y K a x MyjKHMH. OHM BbipaGaTbiBajiM CBOM M3flejiwa rjiaBHbiM o 5 p a 3 0 M B K y 3 H M u a x , B K 3TJ1M H3flejIMHM npilHaflJIOKajIM, B MaCTHOCTM MOpTMpbl flJIH CajlIOTOB, OTJIMBKa KOTOpbIX npOH3BO/(I1- •rejibCTByeT x o T a 6 w casio KOJiiinecTBO coxpaHHBUiMxca oGbeKTOE 3 T o r o poAa. H u B My3eiiHbix KOJIJieKl MaX, jiact n a MecTHbix MeTajuiyprwHecKMX npeAnpnaTnax. /J^cjiajiMCb TaK?Ee nonbiTKii OTjiMBaTb dpiirypu CBHTWX M KpeCTbl M3 JKOJie3a, KOJIOKOJia M3 CBMHIia, IIHIIKa H MCflH. H O cnyCTH HOKOTOpoe BpeMa BbipaGOTKa ¡13AejiMM, Tpe5oBBBLLiiix npnB03Horo cwpbH, npeKpaTiijiacb. TaM, r f l e HMejiocb Ha MecTe noflxoiiHiu,ee cbipbe pa3BMBajiocb KaMHepe3Hoe peiwecjio: BbipaGaTbmajiHCb pymibie >KepHOBa, Me>KeBbic CTOJIGM (HJIJI. 4 2 ) , iiepKOB- iibie KponiiJibHimbi xyAOJKecTBeHHoii paSoTbi a nopoii u cTaTyi-i CBHTbix, o nem, HanpiiMep, iiaii^eHHaa CTaTya Xpi<icTa. cBiifleTeJibCTByoT TBopnecTBo K y p n e a G a 3 w p o B a J i o c b na M a r e p i i a J i e , KOTopbiM pacnojiara.n flanHbiii paiioH... Ha MOTHBax, oKpyyKaiomeii npupoAbi, KOTopbie miipoKO ncnojib30n a j i i i B CBoe.M TBopnecTBe MecTHbie xy/i,0JKHMKM, yflOBjieTBopna no inepe CBOMX npnpojKAeHHbix flapoBaHiiń flyxoBHbie 3anpocbi it y K p a m a a noBceflHeBHwii 6biT. Anna KyTLueóa-IIoMHapoBa — KyPnEBCKOE JKJ43HEHHOCTM MCTOPMHECKOrO PEmOHA KyJIbTYPBI B CTaTbe paccMaTpHBawTCH B3rjiaAM pasjiMHHbi:-: aiiTopoB Ha wcTopwK) KypneBCKoro peniOHa, npiiHeM c-TMenaiOTCH Tpii TOMKH 3penna: JicTopicnecKaH, S B O jiioijnoHMCTCKaa u KOMnpoMiiccHaa. B nacTHOcra, 3'ry iioeJieaHioio npeACTaBJiaer B CBOHX Tpyziax 3 a c j i y j K e n iibiii pernoHajibHbin fleaTejib A A H M XeHTHMK, KOTopwii oiHTaeT, HTO periion CO3AUCTCH nyTCM enerinajibHoro npo;;ecea eoiinaj:bHo-3KOHOMHHecKoro n KyjibTypnoro (bopMiipoBauMa onpeAejieHHOii TeppiiTopnii. P a s s i m i e KypniiBCKoro perwoHa GÓIJIO B nepByro o n e p e A b o G y cjior.jieiio cymecTBOBanncM n y m i i ; OTCiofla nepeaec CBji3aHi-ibix c Heii 3aiiHTiiii, a TaK>Ke x a p a K T e p p a 3 - jiji>nibix OTpacjifrft napoAHoro iiCKyecTBa (AepeBO, n / i e T e n n e ) . TaK na3. 3e.)ieiiaa n y m a O b u i a sacejieHa n o 3 A HO, B X V I BeKe, BO B p e i i a uiBeACKMx BOMH. E e oKpy- niajm TorAa uiecTb ropoflOB 11 uuiHxeTCKiie noce.TeHiia. li n y m y npoHHKajiii KopojieBCKiie CTpejiKH u OOPTHHKII. B b i p o c j i n HOBbie iioceJieHMa, Tein He MCHee, HCCMOTPH na pa3iibie penioiia npiiBMjierriM, OTCTaBajio. SKOHOMnnccKoe >KnTeAM pernoHa, pa3Bin'iie OKpyHieniibie AepeBHHMii MejiKow uiJiaxTbi, BjiaAeBiueM S o j i e e njioAOpOAHblMII Se.MJIHMII, COXpaiIHJIH HyBCTBO CBOeil OÓOCOÓJieHHOCTH. H a p H f l y C 3aHflTMHMU, CBa3aHHbIMM C 3 8 MCA.neHHeM u c G.inisocTbio n y m a , OI-IM 3aHMMajincb HHTapHbiM npoMbic.noM; jiimib B X I X B. nojiyHii.no Tai«Ke pa3BHTne Ky3HenHoe pemecjio. Ha3Banno , . K y p n e ' ' HOCHT x a p a K T e p npo3BMu;a. I I o Mepe Toro K3K KOPMMJICH JieCHOH MaCCMB KOpHHJiaCb TaKHCG 'icppiiTopnH peniOHa. 3a.viefljienHbie Tewnbi npeoopajKeHiia r I;H B jiMTepaType npeAMeTa OTO He HaxOAMT CBoero oTpajKeiiiiH. MiieHi-io nooTOMy aBTop CTaTbM oriMpaeTCH na p e 3 y j i b r a T b i paMOHHbix iiccjieAOBaHMM, npoBeAeHi.biM MM B 1958—1963 rr., B paMKax paGoT K a D H H e T a STHorpacpMii IIojibCKoii AKafleMHM H a y K . PaccMaTpwBaeMbie MaTepwajibi oxaaTbiBaiOT nepwoA nocjieAHnx era JIOT. CaMbie p a H H i i e y n o M i i H a m i f l o CKyjibHTypo r noasjiaiOTca B nanajie X V I I I B., CBMAeTejibCTBya o TOM, 'ITO y?Ke TorAa cymecTBOBajiit npiiAopo>KHbie KpecTbi; CaMbie pilHHlie J13 M3BeCTHbIX HaM oGbeKTOB nOHBJl.nwcb B nana.ne X I X B. (HJIJI. 2, 3). H a p a A y c nacoBeHKaiui cymecrBOBajiM TaKJKe CKyjibnTypbi Ge3 apxnTeKTypHoro oupopMjieiiMa. Ccbijiaacb Ha TO, HTO MaTepnajibHaa KyjibTypa Kyp­ neB pa3BHBaJiacb Ha ocuose 6oraTbix pe3epB0B A e peBa, AOCTaBJiaeMoro n y m e i i , B CMJiy Mero jKMTejiH onMcwBaeMoro paiioHa npeKpacHo BJiaAejin TexHHKOii oGpaGoTKM AepeBa, aBTop B CBOMX MCCJieAOBaHMHX yTBep>KflaeT, HTO OTOT cpaKT nrpaA HeMajiyio pojib B pasBMTMM KypneBCKOM CKyjibnTypbi. HA- PO/IHOE TBOPHECTBO M B O n P O C C B O E O B P A 3 M H M O TOM, KaKoe Gojibinoe aiecTo 3aHMMajia CKyjibTypa napoAHOM HCKyccTBe KypneB yGeAMTejibHO CBMAe- TpaAHMMOH- Hoii Ky.ibT.ypbi aBTOp oóbaciiaeT 3aMeflJieHHbiM Te.\inoM n p e o G p a j K e H M M 3Toro perwoHa. no3T0My TaM c o - TBopi^aMH ee GbiJiH TJiaBHbiM o6pa30M n p o o p e c c j i o iiajibHbie CKyjibnTypbi, cHiiTaBirme CBoe TBopnecTBo IICTOHHIIKOM AOX0AOB. OG 3T0M CBHAeTejIbCTByiOT HccjieAOBaiiHbic asTopoii GMorpaobHii CTapbix csyjibnTOPOB BTOPOW nOJIOBMHbl X I X B., K3K AHAJKeW K a uiiiibcKii (MJIJI. 6—10), J l y K a u i PanKOBCKH (HJIJI. 12—14, 16), HepBiiiibCKM II ŚiiMa. M S oHorpacpMM no3AHeMiunx CKyjlbllTOpOB CJieAyeT, HTO OHM HaHMHajIM TBOpMTb HIICTO cjiynailiio, OOBIHHO Ha nacT6Mii;ax, xoAa 3a K O - poBaMU n jiniiib no aiepe cosepineHCTBOBauMa CBoero peuecjia nocTenemio iiaHHHajiw CHHTaTb ero CBoeii n p o c p e c c u e ł i ( H H C e H K , B p o H M C J i a B IIOJIAK, K o H C T a H T b i KpocrtK, <ł>paimnuieK To-naH. BojIbHIHHCTBO KvpneBCKMX CKyJIbnTOpOB B npouijioM paooTajiii iuioTHi-iKaMH ii CTojiapaMii. IIpo<peccnoHajibHbiii xapaKiep n x paóoTbi Bbi3Baji B KypneBCKoii CKyjibnType nepeMeebi, KOTopbie B 3HaHiiTejibHoii CTeneHH .MOJKHO OÓbHCHHTb CTpeM JieHHCM K MaKCMMajIbiioii 3K0H0MHM Tpyfla. 3 T O GWJIO, n o j K a j i y n , npHHHHOii BbiTecucHMH APCBecMHbi TBepAbix nopoA 6oJiee MHTKMK B , GoJiee noAaTjiMBbiMii RJIH oópaGoTKH nopoAaMM. Bojibiuoe 3HaHemie no ceii aeHb npwAaeTCH npO' i;eccy cyuiKii APcecciiubi, conpoBO?KAaeMOW cjioJKHbiMH IipneMa.MH, C B I I f l e T e j I Ł C T B y i O m M M H B03HiiKa.nn noA BJiiiai-iHeM cTapoń O TOM, HTO OHM TpaflMi^MH. ^ J I H Toro, HToGbi npeflOTBpaTMTb paecbixaHiie CKyjibnTypbi, TenepeuiHite M a c T e p a , TOHHO 'raK j K e , KaK M AasHHinHiie, npeAnoMHTaioT ynoTpeGjiaib RJIH paGoTbi pacTHTP.nbHI.IM f T R ' 1 1 . .inillPHHblH COpHeBUHM. HeKOTOpbie BbipesbisaioT CBOM CKyjibnTypbi 113 AOCKH M H a A O C K e . OcoGeHHOCTM HypKM HaBa3bIBajIM XyAO>KHMKaM MeT0A OOpaÓOTKH CpOpMbl. COTBCTCTBCHHO 0'IOpTaHHHM nypiiii, ee CTpyKType u pacnojiojKennio CJIOOB. O f l H a K o no Mepe coBepnieHCTBOBaHna peMecjia onepTaHHa (purypbi Tepajin CBoe CXOACTBO C nepBOHaHajibHWMM onepTaHwaMM. 187 �Jinn pe3b6bi y n o T p e ß j i a n M C b M H C T p y M e H T W , u i w p o K O npnMeHHeMb:e B iiepeBHe npw o6pa6oTKe flepeBa, a TaKJKe p y S a n K H , j i o j i o T a , CBepjia. K p o i n e Toro HeKOTopwe M a c T e p a n o j i b 3 0 B a j i n c b fljia pe3b6bi cneiiMaJibiibiMH flOJiOTaMM, paSoTbi Ky3HGi^0B. TenepeuiHMe CKyjibriTopbi pacnojiaratoT n a o o p a M M d p a S p w H H b i x floJIOT, o f l H a K O H e B c e HMH n o j i b 3 y i O T c a . T a K , H a n p H M e p , rojIHH B b i p e 3 b I B a j I TOJIbKO n e p O H H H H b I M HOJKMKOM, a CeHK — B nepByio OHepejxb HOJKOM. O n w c b i B a a n p o u e c c paöoTW HeKOTopbix Sojiee vn~ B e C T H b l X C K y j I b H T O p O B , a B T o p yKa3biBaeT H a pa3JIM4Hbie MeTOflbi, n p M M e H a e M b i e oT/iejibHbiMM MacTepaMM. O c o ß b i M C B o e o 6 p a 3 H e M OTJiMHaeTca T B o p n e c T B O XpocT e K a , K O T o p w i i B npoTMBonojiOJKHOCTb flpyrMM jjeJiaji npeflBapMTejtbHO 3apwcoBKy coöcTBeHHoii cpnrypbi, H3yHHB ee nepe/i 3epKajiOM M npHHopaBJiMBaa 3aTeM K H a S j n o j J a e M M M o S t e K T a M , yxojjMT OT dpopM n y p K i i , KOTopbix T a K C T p o r o n p w f l e p j K M B a j i H C b B CBOMX cKyjibnTypax flpyrae HapoflHwe MacTepa. Ho cBoeii TeMaTHKe KypneBCKaa CKyjibriTypa flejiHTca H a pejinrH03Hyio M cBeTCKyio. flo Hanajia X I X B. c B e T C K a a T e M a T M K a ncnoJib30Bajiacb TOJibKO B H r p y m Kax, flOMauíHeíí yTBapw, pe3Hbix p y i K a x najioK (MJIJI. 4—5). OTMeTMM, HTO wrpyiiiKH /jejiajiH C K o p e e HenpocbeccMOHaJibi fljia CBOMX fleTeö JIMSO B H y K O B . nocne n e p B o i i M M p o B o ü BOHHW CBeTCKaa TeMaTMKa n p o H H K J i a M B CKyjibiiTypy a ß n o c j i e i n ł e e BpeMa HanMBacT s a H H M a T b B c e öojibuiee MecTO. — 3aMeMaioTca TaKJKe nepeMeiibi B pe.jiMrH03HOM T C M a T M K e c K y j i b m y p . HeKOTopwe T e M b i MCHe3aiOT, H a npMMep M3o6pajKeHiia C B . c&jiopwaHa M C B . Poxa, EoroMaTepi-i c Mjiajjei-meM M IlbeTbi ycTynaioT MecTO flpyrMM. HonpejKHeMy n o n y j i a p H a T e M a „PacnaTMa" M C B . H H a HenoMyiiei-ia. c SojibiiiHM npMTOKOM ßyMarw, B. XIX CTaJiM nocTaßjiaTb KOTopyio B Hanajie OTKpbiBiuMeci 6y- BHOBB MajKHbie dpaSpwKM. CTapeiłuiMfi flOKyMeHT, ynoMMHaromMii o Bbipe3Kax, j i a T M p o B a H 1830 r. M KacaeTca SyMajKHbix „3aHaBecoK". CaMofi paHHeił dpopMoü 3aHaBecoK nofl o6pa3a Bbijiii ,.jieHTbi" ,MJIJT. 6) M3 TOHKOÍÍ 6eJiOM SyMarw, a no3flHee M3 nannpocHoii SyMarn. nepBOHanajibHo MX sejiajin B c6opKy, a noTOM rjiaflKHMM, yKpamaa paflaMM n o pe30K. OSbinaM yKpamaTb o6pa3a saHaBecKaMM coxpaHMJica flu CMX nop, coxpaHMJiMCb TaKJKe OTfleJibH b i e M O T M B b i o p H a M e H T a , o f l H a K O , no H H K M Menajiacb MX dpopMa (MJIJI. 8, Mepe pocTa Tex- 10, 11). H,BeTHbie Bbipe3KM npMHafljieJKaT K Sojiee no3/j,neM.y nepMOfly (cepe^MHa X I X B.). M X CTapei'iuiMM ran — „jiejiioa" ( j i M j i M a ) B Ba30He — BbiCTynaji CHanajia B nofloSHOM obopMe no Bceü TeppiiTopMM, HO C TeneH M e M BpeiHeHM CMJlbHO M3MeHMJICa M n O J i y H M J I pafl H O cbix pemeHMÜ (MJIJI. 12—19). T O T >K6 MOTMB ..Jiejiioii'' BbicTynaeT Ha .neHTax (MJIJI. 20), HO 3TO SoJiee no3flHee aBJieHi-«;^ H GM oTflejibHbie „jiejiiOM". ĘpynZ: BM/IOM j i e H T O H i i b i x Bbipe30K a B J i a i o T c a T a K H 3 3 . „KyKJIbl" (MJIJI. 24). JleHTOHHbie BbipG3KM SblJIM 3aflyMaHbi, KaK j j e K o p a i n M M 6 o J i b u i M x d p o p M , B TO B p e M a K a K „JiejiiOM B pa/o," C B a 3 a H b i c 6ojiee HIMPOKMM aBJieHMeM pacnpocTpaHeHHa oflMHOHHbix „Jiejnoił", K KOTOpbiM co BpeMeHeM npMSaBjiajiHCb HOBwe ojieMCHTbi, i:aK, HanpiiMep, iioaBJiaeTca cep^eneK, MOTMBM mmi, Co BpeMeHeM KpecTa. napafly co CTapwM TunoM „jiejnoii" HOBBIM, KOTopbifi CBepxy flejiMTca na l iaCTM, Ha3bIBaGMbie KopoHaMii. B TexHMHecKOM npoLiecce Bbipe3biBaHMa K nepBOM c p a 3 e n p H H a ^ J i o K a j i o flejieHMe uejioro na nacTi-i: OCHOBa, cpejjHaa nacTb M 3aBepuieHne. OT/rejibHbie i a c T M wrpajiw K O H C T p y K T M B H y i o p o J i b , OT K O T o p o i i saancejiM a j i e M e n T W y K p a m e H M a . OrcTynjienMH OT 3TOM TMnMHHoii c p o p M b i B b i p e 3 0 K i i a n a j H i c b c MOMenTa, K o r ^ a n a B b i p e 3 K H (nocjie 1920 r.) CTajiM n o c r y n a T b 3 a K a 3 b i w 3 B n e . l Ho CBOHM cpopMajibHbiM nepTaM KypnëBCKan CKyjibnTypa oneub pa3Hooöpa3Ha. 3TO oÖTaacHaeTca p a 3 . i l I I H H a M M MOKfly M a C T e p C K M M M n p o c p e c c H O H a j i b H b i x H iienpocpeccMOHajibHbix CKyjibnTopoB, MX HHAMBM- flya.nbHblMM OCOÔeHHOCTHMH, pa3JIMHH0H TeXHMKOM MCI I O J I I i e H M a M p a 3 J I M H H b I M M CnOCOßaMM p a ß O T b l B OTflejibHbie nepnojjbi BpeMenH. B 3aKJiiOHeHMe asTop CTUTBM anajiM3MpyeT Bonpoc 3 C T e T M H e c K o r o BocnpnaTMa C K y j i b n T o p o B M H a OCHOBaHHM npoBe/ieHHbix MccjieflOBaHMíí flejiaeT BWBO.H, HTO r j i y ö M H a GCTCTMHecKoro B o c n p u a T w a H e nponopM i i o n a j i b H a T B o p n e c K O J i aKTMBHOCTM. HanpoTMB Kpyr HHTepecoB öojiee Bbi/iaromMXCa xyflOJKHMKOB M MX 3CTeTMHecKoe BocnpMHTHe cpe^Heü pyKM. rajiima Ojienfl3Ka — 113 I1EBCKMX B L I P E 3 0 K cjia6ee, neM xyaojKHMKOB MCCJIE/I.OBAHMł KYP- CoBpeMeHiibK- xy^oiKOCTseiiHbie B b i p e 3 K H ( B M I I I I i n 6yMarn jjejiaioTCH c e ü n a c HG jijia n y j K j j jxepeBHH, a fljia ropoflCKoro jKMTejia. M BOT B oTpbiBe OT CBoeii nepBOHanajibHOM abynKUMM M OT MecTa CBoeI'O B O S H I I K H O B e H M H , BbipC3KH 3 H a > i M T e j I b H O OTOUIJIH OT CBOMX Tpa/IHIIHOHHblX OpOpM. ÜO3T0MJ' a B T O p B CBOMX HccjiejiOBaHHax rjiaBHbiM oöpasoM ororpaeTca na coxpaHMBUjneca B paüone CTapbie JIMÖO peKOHCTpyMpo- H3HKM) B a H H b i e M a T e p n a j i b i , a TaK>Ke na y c T H b i e MHCpopMaIJHM, coopaHHbie n a Meere. Ha ocHOBe Bcex STMX waT e p w a ^ O B ö b i j i M ci;ejiaHbi nepßbie n o n b i T K H oTo5pa>i<eH M a dpopM K y p n e B C K H X B b i p e 3 0 K M n p o i j e c c a nx pa3BMTMH. r e n e 3 M C OToro B M f l a w c K y c c T B a H e B b i a c H e H . YcTa«OBjieua j i H i i i b H e c o M H e n i i a a C B H 3 b c e ß p e i i c K O M Bbip e 3 K 0 M , KOTOpaa xpOHOJIOrMHeCKM B 0 3 H M K J i a p a H b i u e . M o j K e T öbiTb BCJiefl 3 a Heñ n o a B M J i a c b M K y p n e B C K a ü , a MOJKeT 6biTb ee BjjoxHOBMTejibaMM 6bijiM eBpeM, K a t ; r j i a B H b i e nocTaBmMKM 6 y M a r w B flepeBHio; ö b i T b MOJKCT TaKJKe, HTO Mbicjib o B b i p e 3 K a x poflMJiacb nojj B j i M a HueM coK cpaopMHHo M3roTOBJiaeMbix 6yMa>KHbix 3aHaBeH , , 3 y 6 H M K O B " ßjiH y K p a i u e H w a nojioK B CBH3M HHOM n p o u e c c pa3BMTMH T i i n a „ J i e j i i O M ' ' xapaKTepen J1.JIH ceBepoBOCTOHHoii nacTM KypneBLUMHbi. n o Bceii B e p o a T H O C T H 3TO oSbHCHaeTCa T e M , HTO T a M B b i p e 3 K M cxa JIM noaBJiaTbca flBa/;n;aTbio rojiaMM no35Ke, neM B ocTajibHbix nacTHx MsynaeMoro aBTopoM panoHa. 3j;ecb M i i o e n o c T p o e H M e B b i p e 3 K i i CBa3aHO c p a c T H TOJIbHblMH M O T H B a M H , a ne c reoMeTpMHecKMMM, K a i e B 3PJTIIX M e C T H O C T a X . 3flCCb TaKJKe 3T0T BHJI iicKyc- CTBä 3arjiox panbine. Oco6biii pafl „jiejnoü" cocTaBjiajiw B K y p n e B C K o w B b i p e 3 K e „npoccpopbi'' (MJIJI. 46—47), o/iHaKO no MneHMIO 3 I i a T O K O B OHM BCTpeHajIMCb ne BO B c e x K p e C T b a H CKMX flOMaX. K CaMbIM C T a p b l M TMIiaM IipriHajJJICJKaT ..Kpyn-i'', iiasbiBaeMbie 3 B e 3 j i a M n , M3 Sejioii 6y.\iarn e useTHbiMM cepe/jMHKaMM. no Mepe OCBOCHMH TexmiKii i : p o p e 3 M c T a H O B a T c a Bce Gojiee MejiKiiMM. nocTenenno ¡(BeTHbie eepejjMHKM nfqe3aioT, a n p o p e 3 M flocTMraioT cepefliiHbi. nocjie 1900 ro^a n o a B J i a e T c a H O B b r i i BMJI, 3Be3flbi (mur. 53). Bo B H y T p e H H e M yÖpaHCTBC H3ÖbI GoJibuiyio p o j i b urpajiM cpnrypiibie Bbipe3KM: nTMi_(bi (MJIJI. 1, 58), nae3flHMKM n a Jiouiaflax (MJIJI. 55) npeMMymecTBenHO p a 3 H 0 I 4 B C T H b I 0 . P Î 3 IITMII 0C060M n o n y j i a p H O C T b M H0JIb30BajIMCb IICTyXH M IiaBJIHHbi; MX B b i p e 3 b I B a j I M C QojIbUIOH TUjaTCJIbHüCTbK), CTapaHCb HO BO3M0JKH0CTII Tonnée nepe/jaTb CXOJJCTBO. TeMaTiiHecKMe B b i p e 3 K i i ; ; e j i a j i M r j i a B H b i M o5pa30M M y j i i H M H b i , 3 a n a c T y i o noJib3yacb m a o j i o H a M M . OTfleJibHbie T e M b i GbuiM xapaKTÊîpHbi jiMiJib jjjia y3xoro K p y r a HecKOJibKHX 6jni3jiejKaiJ4HX jjepeBeHb. KpoMe Bbipe30K B c r p e n a j i M C b B KypneBmMHe eine M flpyrne HacTeHHbie y K p a m e i - i n a : SanTbi (MJIJI. 56, 57). w iiayHKM. B MCTopiiii pa3BMTMa KypneBCKHX B b i p e 3 0 K nepBoe MecTO 3 a H M M a e T 3HaHeHiie MX cpyHKi^iiM B fleKopar^MH M 3 5 b l , a T a K J K e M300peTaTejIbHOCTb M HaXO/XHMBOCTb MHflMBHAyaJIbHblX Xy/IOJKHMIl. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawane przez P.P. W Y D A W N I C T W A ARTYSTYCZNE I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. d u ż e g o formatu, o k o ł o 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 str. dużego formatu, bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. druku, około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. K W A R T A L N I K F I L M O W Y , około 100 str. druku, k i l k a n a ś c i e Cena 10 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 20 zł, roczna — 40 zł. ilustracji. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. druku, liczne p r z y k ł a d y Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma meracie. nabywać można regularnie jedynie nutowe. w prenu­ W A R U N K I PRENUMERATY „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" P r e n u m e r a t ę na kraj p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe, listonosze oraz O d ­ działy i Delegatury „ R u c h u " . Można r ó w n i e ż d o k o n y w a ć w p ł a t na konto P K O N r 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w „ R u c h " Warszawa, u l . W r o ­ nia 23. Prenumeraty przyjmowane są do 15 dnia miesiąca p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty. Cena prenumeraty: półrocznie zł 36, rocznie zł 72. P r e n u m e r a t ę na z a g r a n i c ę , k t ó r a jest o 40'%> droższa — przyjmuje Biuro Kolportażu Wydawnictw Zagranicznych „ R u c h " Warszawa, ul. W r o n i a 23, tel. 2 0 - 4 6 - 8 8 , konto P K O Nr 1-6-100024. SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w zdezaktualizowanych m o ż n a n a b y w a ć w P u n k ­ cie W y s y ł k o w y m Prasy Archiwalnej „ R u c h " , Warszawa, u l . Srebrna 12, konto P K O N r 114-6-700041 V I I O / M Warszawa. A k t u a l n e numery czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N w P a ł a c u i Nauki w Warszawie. Ośrodek Kultury S t o ł e c z n e Z a k ł a d y G r a f i c z n e . Z. 2. w - w a , P o d c h o r ą ż y c h 39. z a m . 446/64. Pap. i l u s t r . k l . I I I , 120 g A l + k a r t o n b i a ł y k l . I I I , 220 g . B l . N a k ł a d 1300 egz. Z-94. W k ł a d k i o f f s e t o w e i o k ł a d k ę w y k o n a ł a d r u k a r n i a Z N A K — W a r s z a w a , F o k s a l 11. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2584f8c33b17546e516bdfcae2e0ed8b.pdf 75b39d9e48ca994a8ef8bbe39af7623e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3118 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2919 Title A name given to the resource Folkloryzm - inspiracja, manipulacja / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4, s.211-212 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski FOLKORYZM — I N S P I R A C J A , M A N I P U L A C J A Folkloryzm, jak wiemy, obejmuje różne przejawy stymulacji twór­ czości ludowej, inspirowania się nią. W tym szkicu chciałbym ukazać dwa, krańcowo różne, przykłady stosunku do twórczości ludowej — na przykładzie Dagestanu. Dlaczego Dagestanu? Dlaczego, ponieważ trudno by mi było wskazać w Polsce tak wyraziste przykłady sytuacji krańcowych; zadecydował też o tym wyborze przypadek, lektura książki Świadectwo. Wspomnienia Dymitra Szos­ takowicza a w niej fragment o Dżambule Dżabajewie (który przedrukowuję) oraz w kilka tygodni później przeczytany artykuł Dymitra Mitlańskiego Maleńkie arcydzieła z Balcharu . Oba teksty opisują sytuacje niemal równoległe w czasie, historia Dżambuła to lata czterdzieste i pięćdziesiąte a bałcharskie figurki ceramiczne pochodzą z końca lat pięćdziesiątych. Przedtem ich nie było. Był natomiast ośrodek garncarski, znany ze swych wyrobów artystom zgrupowanym w sekcji sztuki ludowej radzieckiego związku plasty­ ków. Sekcja ta, przypomnę, w odróżnieniu od instytucji handlo­ wych, dba przede wszystkim o zachowanie autentycznych wartości twórczości ludowej. Pracownicy Sekcji jeżdżą do mało znanych ośrodków nie skażonych jeszcze komercją, prowadząc skup wyro­ bów wykonanych przez starych twórców. Sprzedawano je miłośni­ kom sztuki, zbieraczom, muzeum w salonie przy Kutuzowskim Prospekcie. Najlepsze dzieła pokazywano na wystawach w Związku Radzieckim i za granicą. Wystawa taka gościła przed kilkunastu laty także w Warszawie. Przywiózł ją członek prezydium Sekcji, sam zresztą świetny artysta, Grigorij Derwiz. Artykuł jego ukazał się w 1974 r. na łamach „Polskiej Sztuki Ludowej". Wystawa była znakomita, dostarczyła mi wzruszeń takich, jakie towarzyszą oglą­ daniu doskonałych dzieł sztuki. A były to tylko dzbanki, misy, tkaniny, maty. Już nie chcę porównywać waloru tych dzieł mądrych doświadczeniem pokoleń z masową produkcją pamiątkarską w skle­ pach „Nataszy" nawet z manieryczną precyzją malatur na lace szkatułek z Palecha. 1 2 3 Otóż w 1958 r. z ramienia Sekcji pojechał do Dagestanu moskie­ wski historyk sztuki B. Aleksiejew, aby przywieźć naczynia, które miano wysłać na międzynarodową wystawę ceramiki w Ostendzie. W aule Bałchar ceramiką zajmowały się kobiety, tocząc garnki na ręcznie obracanych kołach. Wszystko to jeszcze było jak za dawnych lat. Kobiety spowite w czerń, siedziały w kucki i toczyły naczynia na ręcznie poruszanych kołach garncarskich. Później wypalały je w piecu, zwieńczonym postacią ducha, chroniącego ogień. Lepiły też zabawki — gwizdki dla dzieci, wśród nich z rzadka spotkać było można wyobrażenie ptaszka, jeszcze rzadziej baranka. Aleksiejew, zachwycony urodą tych figurek zachęcił kobiety, by zrobiły dla niego figurki większe, z ornamentem podobnym do tego, jakim zdobiły misy i garnki. Kobiety nie dały się prosić, a ich prace otrzymały medal w Ostendzie. Zachęcone sukcesem kobiety zrobiły następne partie figurek i wysłały do Moskwy. Ale dużego zbytu nie było, na domiar złego sporo zabawek uległo zniszczeniu w transpor­ cie. Złym okiem patrzyli też na ceramiczki starcy z aułu, stojący na straży przepisów Koranu. Grozili kobietom, że będą w życiu pozagrobowym odpowiadały za dusze wykonanych przez nie w gli­ nie postaci. Kobiety, choć przestrzegały nakazy religii i zwyczaje (np. rękę podawały przez chustkę) gotowe były, mimo niezadowole­ nia starców, lepiej dalej swoje figurki. Rodziły to z chęcią, chyba nie tylko dla zarobku. Mitlański, który pojechał do nich w 1966 r. chcąc zidentyfikować autorstwo już mu znanych figurek poprosił je o wykonanie figurek podobnych do tych, które zrobiły dla Aleksiejewa. Nie wahały się, nawet zgodziły się przedstawić postać złego ducha. W tym czasie z 8 kobiet zajmujących się garncarstwem pracowała już tylko jedna, najmłodsza (autorka Syreny, na ilustracji lewa figurka w 2 rzędzie od góry). Aleksiejew zainteresował się kunsztem bałcharskich ceramiczek w momencie, gdy były one zakorzenione w tradycjach rodzimej kultury. Nie umiały pisać i czytać, nie przejęły jeszcze miejskich wzorców estetycznych. Ich wiedza o świecie była znikoma, wzorem dla postaci syreny, smoka, dinozaura, borsuka czy renifera stały się obrazki w szkolnych podręcznikach dzieci. Jednocześnie słabła siła zakazów, autorytet starszyzny. W takich warunkach zachęta ze strony moskiewskiego gościa mogła w nich wyzwolić inwencję twórczą, która znajdowała wyraz w formach zakotwiczonych w tra­ dycji estetycznej. Rzeźbiarkom obcy jest naturalizm, postacie kształ­ tują zgodnie z wymogami materiału i techniki, osiągając prostymi środkami formy lakoniczne i wręcz doskonałe. Inwencja jest tu bowiem wsparta wrażliwością zakotwiczoną w tradycji, w gustach środowiska. Jednocześnie jest w tych figurkach coś, co każe myśleć 0 sztuce ludowej różnych kultur, autentyzm, prostota, doskonałe wyczucie proporcji, roli ornamentu. Podobnie jak — dalekie przecież pod wieloma względami — rzeźby eskimosów kanadyj­ skich, figurki Laków mają w swych proporcjach cechy monumen­ talne (widać to doskonale, gdy się je powiększy na fotografii). Jest w nich, i w tym także można doszukiwać się podobieństw w myśleniu plastycznym do rzeźb eskimoskich znakomite poczucie bryły, wy­ porności, te cechy, które w rzeźbie X X wieku szczególnie akcento­ wali Brancusi, Arp czy Henri Moore. Monumentalność tych rzeźb, zauważa Mitlański, polega na doskonałości bryły, kształtu ograni­ czonego napięciem gładkiej powierzchni. „Ciekawe, dodaje, iż z dziesięciu, piętnastu minut, które trwa proces lepienia jednej figurki, większość czasu zużywa się na wygładzenie powierzchni". Inspiracja, a właściwie propozycja rozszerzenia kręgu tematycz­ nego nie zakłóciła w przypadku bałcharskich kobiet istoty ich myślenia i działania plastycznego.Taka inspiracja daje dobre rezul­ taty, gdy zgodna jest ze świadomością ludowego artysty, gdy uruchamia jego inwencję, nie naruszając zasad estetyki. W obrębie definicji folkloryzmu opisana sytuacja może być uznana za pozytywną, nie narusza bowiem wartości autentycznych 1 wynika z szacunku dla ludzi, ich tradycji kulturowych, dla ich sztuki. Drugim biegunem będzie postawa manipulacyjna, której towarzyszy brak szacunku a nawet — jak w przytoczonej dalej historii z Dżambułem Dżabajewem — pogarda dla prawdy, dla ludzi: twórców i odbiorców. Powstrzymam się od komentarzy i porównań (choć w skromniejszej skali można by znaleźć i w dzie­ jach naszych powojennych zainteresowań twórczością ludową), i ograniczę się do przytoczenia fragmentu z relacji Dymitra Szos­ takowicza. „Pewien znajomy kompozytor opowiedział mi historię, która jest zarazem i zwyczajna i niezwykła. Zwyczajna, ponieważ prawdzi­ wa, a niezwykła, bo opowiada o zdarzeniach, godnych pióra Gogola czy E.T.A. Hoffmanna. Otóż ów kompozytor dziesiątki lat pracował w Kazachstanie. Naprawdę został czymś w rodzaju nadwornego kompozytora, stąd też wiedział o wielu sprawach, które na ogół są tajemnicą. Każdy mieszkaniec ZSRR zna Dżabajewa Dżambuła. Mój syn uczył się jego wierszy w szkole, moje wnuki też się ich uczą — oczywiście po rosyjski (przetłumaczono je z kazachskiego). Są to wzruszające wierszyki. Może pan sobie wyobrazić, jak to było w czasie wojny: „Leningradczycy, dzieci moje..." — mówił przybra­ ny w dostojne szaty stuletni mędrzec. Wszyscy nasi zagraniczni goście lubili się z nim fotografować — te zdjęcia były takie egzotyczne. Ludowy pieśniarz, mądrość stuleci malująca się w jego oczach i tak dalej. Nawet ja się na to nabrałem, przyznaję, napisałem muzykę do paru jego tekstów. Tak się złożyło. A tu okazuje się, że to wszystko bujda. To znaczy Dżabajew Dżambuł jako człowiek 4 5 211 �oczywiście istniał i rosyjskie teksty, czyli tłumaczenia jego wierszy, także istniały, tylko oryginałów nigdy nie było. Dżabajew Dżambuł może i był dobrym człowiekiem, ale nie był poetą. Przypuszczam, że mógłby nim być, ale nikogo to nie obchodziło, bo te tak zwane tłumaczenia nieistniejących wierszy pisali rosyjscy poeci nie pytając nawet naszego wielkiego pieśniarza ludowego o pozwolenie. Zresz­ tą, gdyby nawet chcieli go zapytać, to i tak by nie mogli, bo nie znali ani słowa po kazachsku, a Dżambuł nie znał ani słowa po rosyjsku. Nie, to nieprawda. Znał jedno rosyjskie słowo: „honorarium". Jego sens wytłumaczono Dżambułowi tak: za każdym razem, po złożeniu podpisu (nie ulega wątpliwości, że Dżambuł był analfabetą, ale nauczono go wykonywać zakrętas, który miał być jego podpi­ sem) ma wypowiedzieć magiczne słowo „honorarium", a wtedy dostanie pieniądze i będzie mógł kupić wiele owiec i wielbłądów. Za każdym razem, gdy Dżambuł stawiał swoją parafkę na umowie, otrzymywał honorarium i stawał się coraz bogatszy. To mu się podobało. Pewnego razu jednak przywieziono go do Moskwy i w ramach marszruty pełnej konferencji, przyjęć i bankietów zorganizowano także spotkanie z dziećmi, z drużyną pionierów. Pionierzy otoczyli Dżambuła prosząc o autografy. Wyjaśniono mu więc, że ma kreślić swój słynny zakrętas. Czynił to, owszem, ale za każdym razem powtarzał „honorarium". Był pewien, że płacą mu za podpis, nic nie wiedział o swoich wierszach. Był bardzo rozczarowa­ ny, gdy zrozumiał, że tym razem nie będzie honorarium i że nie przybędzie mu bogactwa. Jaka szkoda, że nie było przy tym Gogola, to temat dla niego: wielki, znany w całym kraju nieistniejący poeta. Każda groteskowa historia ma jednak również swoją tragiczną stronę. Może ten nieszczęsny Dżambuł naprawdę był wielkim poetą? W końcu brzdąkał na swojej dombrze i coś tam śpiewał. Nikogo to jednak nie interesowało. Potrzebne były szumne ody na cześć Stalina, życzenia w stylu orientalnym z różnych okazji — urodzin, wejścia w życie stalinowskiej konstytucji, wyborów, wojny domowej w Hiszpanii i tak dalej. Setki powodów do rymowania. O żadnej z tych spraw ten niepiśmienny starzec nic nie wiedział. Skąd miał wiedzieć o górni­ kach w Austrii, zresztą, co go to obchodziło? Cała brygada rosyjskich wierszokletów trudziła się za Dżambu­ ła, w tym ludzie znani, jak Konstantin Simonów. Mieli dobre rozeznanie w sytuacji politycznej i pisali tak, żeby zadowolić wodza i nauczyciela, co sprowadzało się głównie do pisania o nim samym. Nie zapominali też o jego sługusach, choćby o Jeżowie. Pamiętam, że w swoim czasie bardzo chwalono pieśń o Jeżowie. Był to utwór w stylu pseudoludowym, którego tematem była tajna policja i Jeżów, jej wspaniały dowódca. Autor wyrażał w niej następujące życzenie: Niech pieśń ma poniesie szeroko w świat chwałę naszego bojownika. Jeżów rzeczywiście zyskał światową sławę, ale nie z tych powodów, o których myśleli twórcy pieśni. Pisali szybko, byli płodni, a kiedy jednego „tłumacza" opuszcza­ ło natchnienie, zastępował go inny, ze świeżymi siłami. W ten sposób nie było przestojów w produkcji. Fabrykę zamknięto dopiero wraz ze śmiercią Dżambuła. Ludzie powiedzą, jak zwykle, że to przypadek wyjątkowy, a ja twierdzę, że bardzo typowy. Nie ma tu nic sprzecznego z regułą, przeciwnie, wszystko jest w zgodzie z regułami, wszystko było tak, jak być powinno. Wielki przywódca wszystkich narodów potrzebo­ wał natchnionych śpiewaków spośród przedstawicieli poszczegól­ nych narodów, a zadaniem państwa było tych śpiewaków wyszukać. Jeśli nie mogli ich znaleźć, to musieli ich stworzyć, stworzyli więc Dżambuła. Dzieje narodzin tego wielkiego nowego poety są także, według mnie, typowe i pouczające. Pewien rosyjski poeta i dzienni­ karz zatrudniony w latach trzydziestych w kazachskiej gazecie partyjnej (wydawanej po rosyjsku) przyniósł do redakcji kilka wierszy, które, jak twierdził, zanotował słuchając pewnego pieśnia­ rza ludowego, a potem przetłumaczył. Wiersze podobały się, wydrukowano je. Wszyscy byli szczęśliwi. W 1 5 1 1 1 c/asie w Moskwie przygotowywano właśnie wystawę osiągnięć s/tuki kazachskiej. Sekretarz partii w Kazachstanie przeczytał w gazecie wiersze „nieznanego poety" i kazał go odnaleźć: „Niech natychmiast pisze pieśń ku czci Stalina". Zwrócono się do dziennikarza: „Gdzie ten twój poeta?" Pismak tak długo stękał i kwękał, aż stało się jasne, że wszystko wyssał z palca. Trzeba było jakoś z tego wybrnąć, a „narodowy poeta kazachski" do wychwalania Stalina i tak był im potrzebny. Ktoś przypomniał sobie, że widział malowniczego starca, który grał na dombrze i wyglądał na fotogenicznego. Stary nie znał ani słowa po rosyjsku, więc nie było problemu. Trzeba było tylko znaleźć mu dobrego „tłumacza". Napisaną naprędce w imie­ niu Dżambuła pieśń sławiącą Stalina posłano do Moskwy. Spodo­ bała się Stalinowi, to było najważniejsze. I tak zaczęło się nowe życie Dżabajewa Dżambuła." PRZYPISY 1 Świadectwo. Wspomnienia Dymitra Szostakowicza tak jak zostały opowiedziane Solomonowi Wolkowowi i w opracowaniu tegoż, przełożyła Barbara Maluch. Niezależna Oficyna Wydawnicza, War­ szawa 1987, s. 176—178 D. Matlański, Malenkije szedewry iz Bałchara. „Dekoratiwnoje Iskusstwo", 1967, nr 9, s. 48 2 3 Grigorij Derwiz, Tradycyjna sztuka ludowa republik radziec­ kich, „Polska Sztuka Ludowa", R. 28, 1974, nr 2 Laki (Lakcy), grupa narodowościowa licząca wg oficjalnej statystyki sprzed 20 lat — 75000 członków Świadectwo ... op. cit. 4 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/41e3c2f6979669018ccb3515522b9363.pdf e5a3aca6d982b54a3bfc6c126fb84dce Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4736 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4396 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3; s.181-182 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O ' N I K A za okres 1 .IV - 30.YI.1964 r. 8 czerwca zmarł w Warszawie w wieku 58 łat mgr Tadeusz Z y g łer, profesor i b. dziekan Wydziału Choreografii PWST, wykładowca Akademii Wychowania Fizycznego, b. naczelnik Wydziału w Min. Oświaty, długoletni pedagog, w s p ó ł ­ organizator tajnego nauczania w okresie okupacji, to. poseł do K R N i członek C K W P P S . Tadeusz Zygler był wielkim mi­ łośnikiem kultury ludowej, szcze­ gólnie interesował się tańcem l u ­ dowym i sposobami jego notacji. Należał do grona najbardziej aktyw­ nych działaczy Polskiego Towarzy­ stwa Ludoznawczego, w latach 1948—1949 kierował Instytutem B a ­ dania Sztuki Ludowej, a po wcie­ leniu go do P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki — Sekcją Badania Sztuki Ludowej. W tym czasie redagował przez rok „Polską S z t u k ę Ludową". Zmarły był kilkakrotnie odznaczany za s w ą działalność z a w o d o w ą i spo­ łeczną. Konferencje, zjazdy Z inicjatywy działającego od trzech lat w Cieszynie K l u b u Pro­ pozycji zorganizowano spotkanie t w ó r c ó w ludowych regionu cieszyń­ skiego. W wyniku spotkania posta­ nowiono urządzać wystawy prac t w ó r c ó w ludowych w Ustroniu i w Cieszynie. Zarząd Powiatowy ZMW będzie organizował spotkania t w ó r ­ c ó w ludowych w kołach ZMW, a Muzeum Cieszyńskie podjęło się prowadzenia kartoteki twórców re­ gionalnych. * W Lublinie odbyła się 24 kwiet­ nia w s p ó l n a narada Komisji K u l t u ­ ry K W P Z P R i W K Z S L p o ś w i ę c o ­ na problemom twórczości ludowej. Postanowiono zwołać w czerwcu w Nałęczowie ogólnopolski zjazd pisa­ rzy i p o e t ó w ludowych i poczynić przygotowania do powołania związ­ ku t w ó r c ó w ludowych w s p ó ł p r a c u ­ jących ze sobą w o j e w ó d z t w : lubel­ skiego, rzeszowskiego, kieleckiego i białostockiego. Działalność muzeów Na Zamku Liwskim w P u ł t u s k u otwarto 29 czerwca Muzeum zor­ ganizowane z inicjatywy P u ł t u s k i e ­ go Towarzystwa Kulturalnego przy pomocy Wojewódzkiego Konserwa­ tora Zabytków, Muzeum Archeolo­ gicznego w Warszawie, Min. K u l t u ­ ry i Sztuki oraz C P L i A . Ekspozycja muzealna obejmuje historię miasta, historię kultury środkowego M a ­ zowsza oraz sztukę l u d o w ą tzw. Zielonych Kurpi. trzynasty rejs barki muzealnej, na której w okresie od czerwca do października br. czynna była wy­ stawa: Sztuka Podhala. * W miesiącach maju i czerwcu Muzeum Kujawskie we Włocławku urządziło w miasteczkach Chodecz i Przedecz Wystawę pt. „Współczes­ na sztuka ludowa na Kujawach". Na wystawie zaprezentowano rzeź­ bę, hafty, wyroby ze s ł o m y (pająki, koszyczki), plecionki z korzeni i ro­ goży, malowanki na papierze, m a ­ lowany fajans w ł o c ł a w s k i oraz mo­ del wnętrza izby kujawskiej, ze zbiorów w ł a s n y c h Muzeum. Wystawa spotkała się z ż y w y m zainteresowaniem nauczycielstwa, młodzieży szkolnej i dorosłych. N a j ­ ciekawszym obiektem dla wszyst­ kich zwiedzających było jak zawsze miniaturowe w n ę t r z e izby kujaw­ skiej. Równocześnie z ekspozycją wystawy w y g ł a s z a n o prelekcje na temat współczesnej twórczości arty­ stycznej wsi kujawskiej. Prelekcji wysłuchało w Chodeczu 595 osób, w Przedeczu 214 osób. Wystawę zwiedziło w Chodeczu 940 osób, w Przedeczu 914. * Z inicjatwy Muzeum Kujawskie­ go we Włocławku, w porozumieniu z Wydziałem Oświaty P M R N , zor­ ganizowano na Kujawach szkolny obóz w ę d r o w n y o charakterze k r a joznawczo-etnograficznym. Rozmo­ wy uczestniczek obozu z mieszkań­ cami wsi przyniosły ciekawe rezul­ taty. Odkryto nowych twórców, za­ notowano wiadomości o malarstwie ściennym, o malowaniu na papie­ rze, o wysypywaniu piaskiem wzo­ rów roślinnych na podwórkach i w chałupach, w miejscowościach pod tym w z g l ę d e m dotychczas nie zna­ nych, o wyrobie pająków ze szcze­ ciny itp. Wiadomości te w postaci notatek przekazano do Muzeum K u ­ jawskiego, gdzie zostaną odpowied­ nio wykorzystane. Instruktorką obozu była asystentka M-jzeum, mgr Zenobia Pietrzykowska (inf. Muz. Kujawskiego). Konkursy i wystawy W ramach o b c h o d ó w 20-lecia Pol­ ski Ludowej Prezydia Wojewódzkich Rad Narodowych zorganizowały w szeregu w o j e w ó d z t w i p o w i a t ó w konkursy sztuki ludowej. Eksponaty zakwalifikowane przez jury kon­ kursowe pokazane będą na specjal­ nych wystawach. W kwietniu rozstrzygnięty został w powiatach Wieluń i Sieradz pier­ wszy etap wojewódzkiego konkursu * sztuki ludowej (por. „Kronika" w Muzeum Kultury i Sztuki Ludo­ poprzednim numerze). Z pow. Sie­ wej w Warszawie zorganizowało radz uczestniczyło w konkursie 28 twórców ludowych, w tym 7 po raz pierwszy. Przyznano o g ó ł e m 24 wy­ różnienia artystom, których prace zakwalifikowano na konkurs woje­ wódzki. Pierwszą nagrodę otrzyma­ ła Jadwiga Grala z Burzenina za rzeźbę ceramiczną, drugą C z e s ł a w Czekalik ze Stoczków za ptaszki drewniane. 19 kwietnia otwarto w Muzeum w Sieradzu w y s t a w ę pokonkurso­ wą. * 3 kwietnia komisja konkursowa dokonała oceny prac nadesłanych z terenu do Muzeum Ziemi W i e l u ń ­ skiej. Zakwalifikowano na wysta­ w ę w o j e w ó d z k ą rzeźby Adama K o l ­ skiego, ceramikę Andrzeja Kasper­ ka, plecionki Stanisława Olejnika, ozdoby z papieru Marii K o ł a c z y ń skiej, wianuszki i pająki Marianny Porażki i wycinanki Heleny K a l i ­ nowskiej, * Na początku kwietnia otwarta była w Krakowie pokonkursowa wystawa pamiątkarstwa zorganizo­ wana przez C P L i A . Wśród około 250 eksponatów na u w a g ę zasługi­ w a ł y w y r ó ż n i o n e pierwszymi na­ grodami konkursowymi figurki ce­ ramiczne Macieja Tracza z Dębiny (pow. Bochnia), zabawki ż y w i e c k i e Józefa Rumiana z Lachowic (pow. Sucha), pieski kute w żelazie przez Stanisława Kanię z S u ł k o w i c (pow. Myślenice), miniatury b u k i e t ó w we­ selnych Felicji Kosiniakowej z Z a ­ lipia i malowanki Felicji Curyłowej, również z Zalipia. W maju, w czasie o b c h o d ó w 600-lecia U n i ­ wersytetu Jagiellońskiego, CPLiA zorganizowała kiermasz nagrodzo­ nych w y r o b ó w pamiątkarskich na placu Mariackim. Objazdowa wystawa sztuki ludo­ wej Lubelszczyzny przygotowana przez Muzeum w Lublinie czynna była w ciągu kwietnia w Muzeum w Opolu. W poznańskim P a ł a c u Kultury zorganizowano w kwietniu pierw­ szą w tym mieście w y s t a w ę malar­ stwa Nikifora. Prace Nikifora po­ kazano również w Olkuszu na wy­ stawie otwartej w maju w sali kawiarni „Bezałdar". * Wystawę pt. „W wędrówkach przez kraj poznajemy sztukę ludo­ wą" zorganizował w kwietniu we w ł a s n y c h salach Punkt Muzealny P T T - K w Grodzisku Mazowieckim. Na ekspozycję złożyły się zabytki i fotografie, pochodzące ze zbiorów prywatnych fotografika Stefana 181 r �Deptuszewskiego, który był również autorem scenariusza wystawy. Reeenzję z niej zamieścimy w jednym z najbliższych numerów. Wystawa pt. „Jeleniogórska pi­ sanka ludowa" otwarta była w Mu­ zeum Regionalnym w Jeleniej Gó­ rze od 12 do 30 maja. Wystawa prezentowała materiał uzyskany w wyniku pierwszego na tym terenie konkursu pisankarskiego, na który nadesłano 220 pisanek wykonanych przez 24 t w ó r c ó w . Nawiązali oni do tradycji pisankarskich regionów, z których pochodzą. Najliczniej w y ­ stąpiły motywy rzeszowskie i l u ­ belskie, sporadycznie huculskie, bia­ łostockie i poznańskie. Pierwszą na­ grodę otrzymał Julian Zając z Siedlęcina, pow. Jelenia Góra (techni­ ka batikowa) i Maria Banaś ze wsi Chromiec, pow. Jelenia Góra (tech­ nika skrobania). Ponadto przyznano trzy równorzędne drugie nagrody i jedną trzecią. Wystawa posia­ da katalog-składankę, zawierający krótki w s t ę p wprowadzający i spis nagrodzonych uczestników wysta­ wy. * uczestników. Pierwsze nagrody otrzymali: Felicja Curyłowa, Bro­ C P L i A w porozumieniu z M S Z nisława Boduch, Maria Zając, M a ­ zorganizowała na zaproszenie ber­ ria Gierak, Maria Wojtyto, Zofia lińskiej Laudengalerie w y s t a w ę pol­ Majchrowska i Monika Szlosek. skiej współczesnej wycinanki ludo­ wej. Z okazji Dni Ziemi Piotrkowskiej zorganizowano w Wolborzu wysta­ w ę sztuki ludowej regionu. Poka­ zano rzeźby z Sulejowa, wycinanki z Krzyszkowic, ceramikę z Norbertowa, tkaniny dekoracyjne i ubra­ niowe z Komornik, Wolborza, Nagorzyc, Ł a z ó w i Serocka, jak r ó w ­ nież interesujące wyroby plecionkarskie wykonane z korzeni sosno­ wych. Na dorocznych m i ę d z y n a r o d o w y c h Targach Rzemiosła w Monachium, o d b y w a j ą c y c h się w maju, P o l s k ę reprezentował pokaz pt. „Rzemio­ sło artystyczne i sztuka ludowa". Pokazano m.in. tkaniny białostockie i podlaskie, siwaki białostockie, fi­ gurki ceramiczne z U r z ę d o w a oraz śląskie filigrany. Różne Konkurs pt. „Kultura Narodów Świata" rozpisało w czerwcu Zrze­ szenie S t u d e n t ó w Polskich oraz Rada Uczelniana Uniwersytetu M i ­ kołaja Kopernika w Toruniu. Do konkursu przystąpić mogą wszyscy posiadacze eksponatów, z zakresu twórczości samorodnej i ludowej, zdobytych w czasie podróży zagra­ nicznych. Organizatorom chodzi przede wszystkim o ujawnienie nie­ znanych zbiorów i o b i e k t ó w sztuki ludowej obcej, znajdujących się w Polsce. Przewiduje się m o ż l i w o ś ć zakupu najcenniejszych eksponatów przez muzea. W czasie obchodów Dni Oświaty, Książki i Prasy w P u ł t u s k u C P L i A zorganizowała w salach Ratusza w P u ł t u s k u w y s t a w ę ceramiki ludo­ wej regionu pułtuskiego oraz rzeźb ceramicznych rzeźbiarza-prymitywa, * Stanisława Zagajewskiego. Garnca­ rzy pułtuskich reprezentowali: E . Piotrowski, Z. Plagowski i Cz. L a Staraniem stałego przedstawiciel­ toszek. Dodatkowo pokazano hafty stwa Polski w ONZ otwarta zosta­ i wycinanki kurpiowskie z okolic ła w kwietniu w Nowym Jorku w y ­ Pniewa w Puszczy Białej. stawa polskiej sztuki ludowej, z okazji o b c h o d ó w 20-lecia Polski * Ludowej i Tysiąclecia Państwa W Zalipiu (pow. Dąbrowa T a r ­ Polskiego. nowska) zorganizowano w maju z inicjatywy krakowskiego W K W R N * konkurs na malowanki. Po kilku latach przerwy postanowiono obec­ nie organizować konkursy takie co­ Wystawa polskiej sztuki ludowej rocznie, dla podtrzymania miejsco­ w Paryżu otwarta została w kwiet­ wej tradycji. Do konkursu przystą­ niu staraniem biura polskiego rad­ p i ł y 24 kobiety i 1 mężczyzna z Z a ­ cy handlowego we Francji oraz lipia i okolicznych przysiółków: C P L i A . Jest to kolejna inicjatywa Niwki, Kuzie, Świebodzin. Konkurs paryskiej placówki handlu zagra­ stał ogólnie na wysokim poziomie — nicznego, zmierzająca do bliższego czego wyrazem były wyróżnienia zapoznania rynku francuskiego z i nagrody przyznane większości naszą sztuką ludową. W dniach od 7 do 14 czerwca od­ b y ł y się w Opocznie i Przysusze uroczyste obchody „Dni Kolbergowskich". Zorganizowano m i n . festi­ wal ludowych zespołów regional­ nych oraz w y s t a w ę malarstwa M. Wąsowicz-Sopoćko pt. „Piękno stro­ j u ludowego i regionu". * Aby rozwijać zainteresowania l u ­ dową tradycją artystyczną ,Woj. Z a ­ rząd ZMW w Lublinie podpisał z C P L i A u m o w ę o współpracy. Na jej mocy młodzież zajmie się w y ­ szukiwaniem artystów ludowych, których C P L i A otoczy opieką. Zor­ ganizowane zostaną r ó w n i e ż wysta­ wy sztuki ludowej w wielu wsiach woj. lubelskiego, a następnie w y ­ stawa w o j e w ó d z k a w Lublinie. O P L i A w y d a ł a w czerwcu serię 14 barwnych pocztówek pt. „Twórcy ludowi i ich dzieła". Seria, opatrzo­ na podpisami francuskimi i angiel­ skimi, przeznaczona jest dla odbior­ ców zagranicznych i przedstawia Marię G w a r k o w ą (koronkarkę z Koniakowa, pow. Cieszyn), Józefa Pitoraka (twórcę metalowych przed­ m i o t ó w zdobionych, z Bukowiny Tatrzańskiej), S t a n i s ł a w a Pastuszkiewicza (garncarza z Iłży) oraz — pisanki, rzeźby ludowe, wstążki krakowskie, bukiety weselne i kur­ piowskie pieczywo obrzędowe. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fdd7dd57340b1c335fcf9ec199209218.pdf d9a77c17b85d90433f04c9896daa01e2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3117 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2918 Title A name given to the resource Czy w etnografii występują białe plamy? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4, s.205-210 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik; Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text CZY W ETNOGRAFII W Y S T Ę P U J Ą BIAŁE PLAMY? Ludwik Stomma ETNOLOGIA Pojęcie „białych plam" jest na tyle szerokie i nieprecyzyjne, by nie rzec koniunkturalne, że i moja odpowiedź na postawione pytania musi być poniekąd wielowarstwowa: 1. Nie, nie było w polskim środowisku etnograficznym — i wiel­ ka chwała mu za to — „białych plam" nakazowych, wynikających z doktrynerstwa lub oportunizmu polityczno-ideologicznego. I tak na przykład w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego pod kierownictwem Witolda Dynowskiego, a następnie Zofii Sokolewicz podejmowano, wiele lat przed dzisiejszą koniunkturą, draż­ liwą podówczas tematykę żydowską (Cała, Bartoszewski) czy łem­ kowską (Regulska). Dyskutowano problem niszczenia niemieckiej spuścizny kulturowej na Ziemiach Zachodnich (Wieczorkowski), subkultury więziennej (Szczepkowski) czy realnych wyznaczników prestiżu społecznego na wsi (Ciołek)... Oczywiście, wiele ważkich tematów o politycznym wydźwięku, których skomponować by tu można cały katalog, podjętych nie zostało. Jest tego jednak przy­ czyną brak wyobraźni, intuicji, chęci, czasem kadr do badań, nie zaś jakakolwiek obawa przed polityczno-cenzorską represją środo­ wiska. 2. Oczywiście — eliminowano z tematyki badań i skazywano na przemilczenie całe szerokie sfery życia. Decydowały o tym wszakże zupełnie inne względy. — Po pierwsze swoista pruderia skłaniająca do dyskwalifikowa­ nia tematów „nieeleganckich", czyli „niestosownych". To ona spowodowała, że praca Świątka o ludzie nadrabskim z końcem X I X wieku jest ostatnim rzetelnym obrazem dnia codziennego polskiego chłopa. W badaniach kultury wsi kręci się nadal polska etnografia w roztańczonym do skretynienia świecie Kolberga. W latach 1945—1975 (można sprawdzić w monografii Teresy Kuleszy-Zakrzewskiej) popełniono 58 prac magisterskich o obrzędach rodzin­ nych i dorocznych wieśniaków (sam zgrzeszyłem), 33 o wierzeniach i magii, 27 o twórczości plastycznej, 22 o stroju ludowym... A n i jednej o życiu seksualnym, a co za tym idzie o wstydzie, gwałcie, honorze, prostytucji, ani jednej o przemocy w stosunkach międzylu­ dzkich, o pijaństwie i jego metafizyce, o korupcji, o stosunku do ubogich czy upośledzonych... Podobnie w pracach o środowisku robotniczym. Czy straszno spojrzeć w chamską mordę, by czasem własnej w niej nie odnaleźć, czy — chociaż wieki mijają — świat ma być nadal „spokojny i wesoły"? Tak czy owak, by zrozumieć nagły, dławiący strach, który ogarnia nas w ciemnej parczewskiej uliczce, nie warto sięgać do dorobku polskiej etnografii. Nie będzie tam ani cienia poszlaki. — Po drugie zacofanie metodologiczne dyscypliny (parę jaskó­ łek wiosny nie czyni), które nie uświadomiła sobie nadal, że jej specyfika zasadza się w sposobie spojrzenia na obiekt, a nie w formie owegoż obiektu lub jego nieistniejącej „jakotakości". Stąd tylko na marginesach środowiska (IS PAN, grupa „Skawiczan", Jacek Olędzki) prowadzi się badania nad cywilizacją współczesną, nad własnym środowiskiem dnia powszedniego. Zresztą i wśród tych pionierów nie brakuje metologicznej naiwności, kiedy to na przy­ kład rozumie się po frazerowsku mit jako dziwactwo (praca 0 herbach szlacheckich w reklamie) lub wyprowadza hipotezy zpozycji wartościujących (prace o pieśni strajkowej, kulcie papieża), zapominając o podstawowej, a mało widać znanej, zasadzie, iż etnolog dziwi się, a nie ocenia. — Po trzecie środowisko etnograficzne w Polsce żyje lub cynicznie udaje, że żyje w poczuciu ciągłego zagrożenia. Stąd przymus solidarności i kategoryczny zakaz kalania gniazda. Z bie­ giem lat wytrzebiły one — i to jest dla mnie największa i najgroźniej sza biała plama polskiej etnografii — wszelką dyskusję wewnątrzśrodowiskową, nie mówiąc już o krytyce traktowanej niczym wynoszenie brudnej bielizny na zewnątrz. Byle ciszej nad trumną. Dam dwa przykłady: a. W 1953 obroniona została na U M K praca magisterska: „Narzędzia rolnicze od kija do traktora", w 1966 na UJ: „Rogatyw­ ka jako forma ludowego nakrycia głowy w Polsce na tle porównaw­ czym rogatywek Eurazji", w 1968 na UWBB: „Analiza kultu niedźwiedzia w świetle wierzeń i obrzędów ludowych w Polsce z uwzględnieniem genezy tego kultu u ludów totemicznych"... Dzięki Bogu, że śmieszność nie zabija gdyż nie życzę nikomu przedwczesnego zejścia. Faktem jest jednak również, że nie podniósł się żaden głos protestu, czy choćby dobrotliwego zdumienia. b. Trwa i pogłębia się proces negatywnego doboru kadr w klu­ czowych teoretycznych ośrodkach dyscypliny. Nie tak dawno jedną z najbardziej w Polsce zasłużonych etnograficznych katedr uniwer­ syteckich objęła osoba pozbawiona minimum wiedzy i formacji antropologicznej, zrzucona tam na spadochronie przyjacielsko-środowiskowych układów. I oczywiście układy owe okazały się 1 okazują nadal ważniejsze od dobra dyscypliny, kompetencji naukowej, odpowiedzialności dydaktycznej. I cisza znów. W tej sytuacji nie wierzę, aby, prócz indywidualnych przedsię­ wzięć, była polska etnografia w stanie podjąć tematy nowe, twórcze, dotąd zapoznawane. Konieczne byłoby do tego głębokie przekształ­ cenie jej dyspozycyjnych placówek. Musieliby odejść jedni, trzeba byłoby znaleźć drugich. Problem w tym jednak, że lata bez krytyki, bez konfrontacji z czołówką, spędzone w ciepłej tolerancji przyczynkarstwa i miernoty wprawiły środowisko w dobroduszne samo­ uwielbienie. Niniejsza odpowiedź na pytanie redakcji oburzy więc co najwyżej mandarynów dyscypliny. Do refleksji jednak nie skłoni. Tak. Białą plamą polskiej etnografii jest LUSTRO. Antoni Kroh SZTUKA LUDOWA „Białe plamy" — to drwiące określenie przeszło ciekawą ewolu­ cję w publicystyce lat osiemdziesiątych. Na początku sprawa była jasna: „białe plamy" to fakty i zjawiska historyczne, zwłaszcza z historii najnowszej, oficjalnie przemilczane z przyczyn politycz­ nych lub pseudopolitycznych, lecz przechowywane w świadomości społecznej i przekazywane z pokolenia na pokolenie, często w formie mitów. Podając cały szereg oczywistych argumentów, żądano usuwania „białych plam" z podręczników historii, z planów wydaw­ niczych, z desek scenicznych. Rozpoczęła się szeroka dyskusja. Nikt, broń Boże, nie podważał słuszności owych żądań, ale rzecz charakte- 205 �rystyczna: pojęcie „białych plam" zaczęło szybko tracić na precyzji (nie samo z siebie, oczywiście). Rozmyć, rozwodnić, utopić w gada­ ninie. Pisze się już o białych plamach na usługowej mapie osiedla, o białych plamach w gazyfikacji kraju itp. Jednocześnie — podczas usuwania białych plam zaczęły się dziać rzeczy zabawne. Na przykład trzy oficjalne przekłady pamiętnego zdania ministra Mołotowa z września 1939 roku. Wszystkie trzy pokrętne. „Białe plamy" obrosły już w dodatkową frazeologię, w dowcipy: pisze się 0 wywabianiu (?) białych plam, przestrzega się, aby nie dopuścić do zamalowania białych plam na szaro, na czerwono, na czarno; biała plama — to ironiczny epitet, jakim ostatnio obdarza się człowieka z mroczną przeszłością polityczną. Odnoszę wrażenie, że dzieje publicznej dyskusji nad białymi plamami to nasza najnowsza biała plama. Temat do ciekawej i pouczającej rozprawki. Zaproszony do dyskusji nad „białymi plamami" w sztuce ludowej, musiałem porzucić wygodny punkt widzenia outsidera, przedstawiony powyżej i zabrać się do roboty. Najpierw postanowi­ łem spisać na karteczce wszystkie tematy tabu, jakie mi tylko przyjdą do głowy. Główna trudność polegała na tym, że musiałem owe tematy wymyślać, same jakoś do głowy nie przychodziły. Współpra­ cuję z „Polską Sztuką Ludową", od dwudziestu lat; gdyby w ciągu tego czasu chociaż raz nie „puszczono" mi jakiegoś tekstu z przy­ czyn politycznych, byłoby mi dzisiaj o wiele łatwiej wsadzić na głowę rycerski szyszak z pióropuszem i ruszyć do walki o wolność-słowa, skoro już wolno. Niestety, tak się nie stało. Więc teraz zwyczajne poczucie przyzwoitości zmusza, abym rozpoczął wypełnianie etno­ graficznych białych plam od siebie. Przekonać się, że jakiś temat jest aktualnie tabu, można w jeden jedyny sposób: opracować go i złożyć do druku. Wszelkie inne sposoby są zawodne. Autor nie jest od zgadywania, co w tym roku pójdzie, a co nie. Autor ma zdobyć się na odrobinę godności i pisać, jak potrafi najlepiej. To wszystko. Nie ma co się sugerować tzw. polityką kulturalną, która tańczy raz do pieca, raz od pieca 1 niepodobna jej prognozować, zwłaszcza na przeciąg pięciu-sześciu lat, bo tyle teraz wynosi cykl produkcyjny książki. Można natomiast na nią wpływać, a to w jeden jedyny sposób — poprzez aktywność twórczą humanistów, w tym wypadku etnografów. Mówię, bom smutny i sam pełen winy. Weźmy dla przykładu temat: HUCULSZC Z Y Z N A W K U L T U R Z E POLSKIEJ. Dwadzieścia kilka lat temu, gdy kończyłem studia, był to temat absolutnie tabu. Czy absolutnie? Gdybym wówczas, nie oglądając się na nic, zabrał się do pisania książki pod takim tytułem, z pewnością udałoby mi się tu i tam opublikować fragmenty pracy, zwróciłbym na siebie uwagę, z wielką radością pomogliby mi ludzie, którzy dzisiaj już nie żyją, stałbym się w tej dziedzinie specem, a teraz niejedno wydawnictwo przyjęłoby maszynopis z pocałowaniem ręki. Kogóż miałbym obwiniać o to, że tak się nie stało? Kolejnych ministrów kultury, cenzorów, funkcjonariuszy partyjnych? Nie, tylko samego siebie. Nie ma co sprawy demonizować: zainteresowanie Huculszczyzną nie zaprowadziłoby mnie do więzienia, nie wyrzucono by mnie za to z pracy. Temat był tabu, ale nic nie stało na przeszkodzie, abym zrobił z niego doktorat. Podobnie ma się sprawa z wieloma innymi zakazanymi temata­ mi. Potrafię dzisiaj wymienić tylko jedną „białą plamę", uwarunko­ waną wyłącznie sytuacją polityczną, a nie impotencją środowiska. Bardzo mi brakuje książki pt. K A T A L O G POLSKICH ZABYTKÓW ETNOGRAFICZNYCH W M U Z E A C H ZSRR. Na ten temat krążą u nas legendy. Opowiada się o tajemniczych magazynach w Leningradzie; przechowywane są tam jakoby muzea­ lia z Polski, wywiezione po 1905 roku oraz przy innych okazjach. Czy ktoś w tej sprawie prowadzi rozmowy ze stroną radziecką, podobne do tych, jakie prowadzą bibliotekarze? Podobno jakiś rosyjski kolekcjoner tuż przed wybuchem I wojny światowej wy­ wiózł z Podhala, Sądeckiego i Łemkowszczyzny kilkadziesiąt skrzyń eksponatów etnograficznych. Może ocalały? Może uda się trafić na ich ślad? To tylko przykłady. Mówiąc ogólniej: zwykłe, robocze kontakty z etnografami ZSRR, zwłaszcza Ukrainy, Białorusi i repu­ blik nadbałtyckich, swobodny dostęp do tamtejszych zbiorów i archiwów (rzecz jasna, na zasadzie wzajemności), przyczyniłyby się niewątpliwie do wypełnienia niejednej „białej plamy", do niejednego wartościowego odkrycia. 206 Sprawa ta, ogromnie dla nas ważna, ma ścisłe uwarunkowania polityczne. Szkoda, że tyle lat się zmarnowało. Nie z naszej winy. Wszelkie zmiany na lepsze, otwierające nowe możliwości przed historykami kultury polskiej, wypada powitać z nadzieją. Trzeba jednak, niezależnie od wielkiej polityki, odpowiedzieć sobie na drażliwe pytanie: czy jesteśmy w dostatecznym stopniu przygotowani do tych kontaktów? Mam tu na myśli nie tyle przerażająco niski stan wiedzy na temat wschodnich sąsiadów, to dałoby się jeszcze stosunkowo szybko odrobić — ile polskie poczucie wyższości, dziwaczny anachronizm, nieznośny dla Ukraińców, Białorusinów i Litwinów, przekreślający szansę normalnej współ­ pracy. Jesteśmy chorzy na brak poszanowania dla ich kultur,' na niezdolność do prób zrozumienia (co nie oznacza: przyjęcia) ich racji historycznych. Krótko mówiąc — POLONOCENTRYZM. Mniej­ sza w tej chwili, skąd się to zjawisko bierze i co je utrzymuje przy życiu (interesujący temat dla wypełniaczy białych plam). Stosunko­ wo łatwo jest wyznaczyć granicę między polskim patriotyzmem i naturalnym zainteresowaniem polskimi pamiątkami na wschodzie, a polonocentryzmem. Jest to granica dobrego smaku. Tu nie pomoże pierestrojka ani odgórnie dobra wola mężów stanu, która jest zaledwie warunkiem wstępnym; tutaj czynnikiem decydującym będzie postawa inteligencji polskiej. Wydawałoby się, że właśnie etnografia, nauka o wzajemnym przenikaniu kultur, jest w stanie spojrzeć na polskość godnie, w szerszym kontekście. Niestety, różnie z tym bywa. W miarę rozszerzania się autentycznych, a nie lakierniczo-delegacyjnych kontaktów kulturalnych z sąsiadami sprawa ta zacznie nabierać znaczenia, a za każdy błąd przyjdzie grubo zapłacić. Polonocentryzm etnografii (czy szerzej — etnocentryzm nauk społecznych w Polsce) to ogromnie interesujące, skomplikowane zjawisko, warte rzetelnego opracowania. Do dzisiaj temat leży odłogiem. Niewątpliwie z przyczyn politycznych, ale przede wszyst­ kim — zgoła innych... Gdyby środowisko było prężniejsze i bardziej samodzielne intelektualnie oraz moralnie, naciski polityczne byłyby relatywnie mniejsze i nie miałyby takiego znaczenia, jakie im się teraz przypisuje w dyskusji o „białych plamach". To nie minister ani sekretarz partii osobiście zestrugiwał z tragarza pewnej zabytkowej chałupy napis niemiecki i zastępował go polskim. To nie była wyłącznie kwestia politycznej aury i nie ma się co teraz zasłaniać błędami poprzedniej ekipy. Nie pisano odważnie i mądrze, bo nie było wolno. Teraz będzie odważnie i mądrze, bo już wolno. Były tematy tabu, ale pewnego dnia przyszedł dobry szaman, zdjął zaklęcie, więc możemy brać się do roboty: wypełnimy białe plamy i wszystko będzie jak należy. Cóż to za żałosne stawianie sprawy... Na temat narodowych i politycznych determinacji, określają­ cych postawę humanisty, ukazał się przed kilkunastu laty znakomity artykuł. Autor zestawił polskie i niemieckie rozprawki archeologicz­ ne: jedne dowodziły, że pewna grupa zabytków związana jest niewątpliwie z osadnictwem słowiańskim, inne, także bardzo solid­ nie podbudowane, że z germańskim. Chodziło o te same zabytki. Cóż nam ukazuje owo zestawienie? Oprócz innych rzeczy to, że humaniści-naukowcy swe uwarunkowania polityczne oraz swą ksenofobię ubierają w formę naukowych konstatacji. W które sami następnie niezłomnie wierzą. Tutaj trzeba wyjawić rzecz przykrą: autorem artykułu był absolwent polskiej uczelni, ale Węgier, pracę swą opublikował w Budapeszcie. Moja polska duma narodowa cierpi — szkoda, że to nie któryś z naszych. Niestety, nie bardzo wierzę, aby w najbliższym czasie znalazł się odważny humanista o rzeczywistym, nie urzędowym autorytecie, który podjąłby gigantyczny trud przygotowania Polaków do wiel­ kiego spotkania, po ponad półwieczu, z naszym kulturowym dziedzictwem na wschodzie. Spośród zagadnień, które składają się na problematykę „białych plam", sprawa ta ma znaczenie kluczowe. Obawiam się, że uchylenie furtki w kontaktach kulturalnych może dać niespodziewany wynik: zaognienie stosunków ze wschodnimi sąsiadami. Do starych antypolskich urazów dojdą nowe. Dziejowa szansa ułożenia sobie zdrowych stosunków z Ukraińcami, Białorusi nami i Litwinami może zostać zaprzepaszczona albo odsunięta w nieodgadniona przyszłość. �Powrócę jednak do karteczki, na której wypisałem „białe plamy" w etnografii, szczególnie w sztuce ludowej. Ich stopień „upolitycz­ nienia" jest różny — niekiedy dominujący, niekiedy raczej nikły. Jak łatwo zauważyć, w każdym z wymienionych poniżej tematów istnieją dwa elementy, warunkujące się nawzajem: śmieszność politycznych decydentów różnych stopni i marazm środowiska, niezdolnego do zdrowej reakcji. DZIEJE M E C E N A T U N A D SZTUKĄ L U D O W Ą W PRL. Nie jest to typowa „biała plama", gdyż na ten temat pisano sporo, czasem aż za dużo. Lecz wiele stwierdzeń wymaga przewartościowa­ nia, a całość aż prosi się o syntetyczne ujęcie. Opisując mecenat nad sztuką ludową w PRL trzeba będzie podjąć kilka istotnych proble­ mów, które dotychczas, o ile mi wiadomo, nie zostały dostrzeżone przez badaczy. Na przykład: stosunek mecenasa państwowego do tematyki sakralnej w sztuce ludowej. Etnografowie opowiadają sobie na ten temat anegdoty, ale chyba nikt jeszcze nie spróbował przyjrzeć się sprawie z bliska, metodycznie i z należytym obiektywiz­ mem. Na razie kilka okruchów. Zabytkowa kapliczka, kupiona przez Muzeum Okręgowe w Częstochowie, została zapisana w księ­ dze wpływów jako „obiekt z wieżyczką", gdyż w innym wypadku Urząd Wojewódzki, a może ktoś inny, nie zatwierdziłby rachunku. Współczesne rzeźby ludowe, przedstawiające świętych, figurują w katalogach, na wszelki wypadek, np. „Piotr", „Florian", nie „święty Piotr", „święty Florian"; „Maria" nie „Matka Boska", „Ukrzyżowany", „Frasobliwy" bez „Chrystus". (Kariera Chrystu­ sa Frasobliwego w PRL — cóż za wspaniały temat!) Należałoby dokładnie opisać interesujący nurt we współczesnej sztuce ludowej: mieszanie się tradycyjnej ikonografii sakralnej z pożądaną przez mecenasa tematyką świecką i wynikające stąd wzruszające melanże, np. Pieta jako sanitariuszka niosąca rannego partyzanta A L , słynne przeistoczenie Marksa w świętego Józefa, mniej słynne przemiany Mojżesza w Kopernika i z powrotem (gdy Rok Kopernikowski minął, a rzeźby nie udało się sprzedać) itd. Warto przypomnieć próby oderwania konkursów na palmy wielkanocne od tradycji. Niedzieli Palmowej. Trzeba opisać powojenne dzieje „topienia Marzanny"; jest to jedyny spośród tradycyjnych obrzędów dorocz­ nych w Polsce, całkowicie wyzbyty pierwiastka religijnego i z tego powodu odgórnie lansowany z godną podziwu konsekwencją. Topienie Marzanny jest po dziś dzień bowiązująco-spontaniczną zabawą w szkołach podstawowych całego kraju; dzieci nazywają tę uroczystość „Dniem Wagarowicza". Pisząc o państwowym mecenacie nad sztuką ludową lat siedem­ dziesiątych, niepodobna pominąć jej „dworskiej" funkcji. Przedsta­ wiciele władz przybywali na festiwale jako „gospodarze". Gospoda­ rze kraju, województwa, miasta — tak się wówczas mówiło. Stojąc na balkonie, „gospodarze" pozdrawiali korowody w strojach ludo­ wych, wiwatujące na ich cześć (np. w Płocku). Dziękowali chłopskim artystom w takiej formie, jakby cała twórczość ludowa istniała wyłącznie po to, by sprawić im przyjemność. Pod koniec lat siedemdziesiątych na Podhalu i Spiszu odbywał się konkurs folklo­ rystyczny „O złoty zbyrcok Jaskierni". Nie wiem, co teraz porabiają Jaskiernia i jego zbyrcok, ale miejsce w historii sztuki ludowej mają zapewnione. Pisząc o tamtym okresie, niepodobna również pominąć tematu NICOŚĆ ARTYSTÓW PLASTYKÓW A SZTUKA L U D O W A . Schemat myślowy przebiegał tu mniej więcej tak: 1. Dzieło twórcy ludowego może mieć wielką wartość artystycz­ ną, większą niż dzieło artysty plastyka. 2. Wartość artystyczna dzieła twórcy ludowego jest niewątpli­ wa, ponieważ jest to dzieło twórcy ludowego. 3. Z czego jasno wynika, że każde dzieło twórcy ludowego ma wartość artystyczną. Tymczasem wiadomo, że nie każde dzieło artysty plastyka ma wartość artystyczną. Przyznają to sami plastycy. 4. A więc artysta plastyk to zawód o wątpliwej przydatności społecznej, a co za tym idzie, istnienie artystów plastyków jako takie może budzić zastrzeżenie natury moralnej. Funkcję artystów plasty­ ków mogą przejąć twórcy ludowi, z lepszym skutkiem i znacznie mniejszym kosztem. Dodatkowy, niebagatelny walor twórczości ludowej polega na tym, że jest ona bezpieczna pod względem ideowym i nie może budzić zastrzeżeń artystycznych (patrz p. 2). W społeczeństwie o tak straszliwie niskiej kulturze plastycznej, jakim jest społeczeństwo polskie, tezy powyższe trafiły do przekona­ nia wielu ludziom i dziś też znalazłyby swych obrońców. W ogóle sztuka ludowa lat siedemdziesiątych to pasjonujący, przebogaty i wciąż nie odkryty temat. Kolorowa, ale równocześnie biała plama. Mogę to stwierdzić, ponieważ coś na ten temat wiem: zaangażowałem się w nią przed laty z całym młodzieńczym zapałem, dzięki niej przeżyłem wiele pięknych chwil, dzięki niej dostałem mieszkanie. Wciąż stoi mi w pamięci dzień, w którym dowiedziałem się, że znam się na sztuce ludowej, ponieważ ukończyłem studia etnograficzne (nie mieliśmy ani jednego semestru zajęć o sztuce). Zdziwienie trwało krótko, łyknąłem swój awans jak kieliszek dobrej wódki i od razu poczułem się pewniej. Skoro już byłem ekspertem, należało to spożytkować. Kolejny nie ruszony temat: C Z Y M BYŁ SIERPIEŃ OSIEM­ DZIESIĄTEGO R O K U D L A SZTUKI LUDOWEJ? Niewątpli­ wie, zamknęła się wówczas pewna karta, również w historii kultury ludowej. Ci, którzy dotychczas mieli w głowie świątki, gliniane kogutki oraz rzeźbione łyżniki, zajęli się czymś a ^ ł a innym. Wydarzenia ruszyły jak lawina, przetoczyły się lata o^randziesiąte i mało kto zauważył, że tymczasem opuściło po angielsku ten padół całe pokolenie wspaniałych chłopów i bab, którym zawdzięczamy niejedno artystyczne wzruszenie — czasem najprawdziwsze, czasem udawane, najczęściej jedno i drugie na raz. Co stało się z twórczością ludową, gdy przestał ją chronić parasol ideologii, mocno podziura­ wiony? W którym kierunku poszły przemiany? Co dalej? Tematów nie tkniętych przez badaczy, z takich lub innych przyczyn, znalazłoby się o wiele więcej. Na przykład: SZTUKA L U D O W A MNIEJSZOŚCI N A R O D O W Y C H W POLSCE 1 JEJ T R A K T O W A N I E . Tyle jest rozmaitych festiwali i przeglądów folklorystycznych; dlaczego nie widuje się na nich zespołów litew­ skich, białoruskich, ukraińskich, słowackich? Wydawałoby się, że organizatorom owych przeglądów zależy na jak największej różno­ rodności programu. Może znajdzie się autor, który w sposób wyważony i uczciwy opracuje to zagadnienie? Kolejny pasjonujący, a pominięty problem badawczy, nazwijmy go prowizorycznie U N A R O D O W I E N I E M S Z T U K I LUDOWEJ N A TERENACH ETNICZNIE M I E S Z A N Y C H . Dla przykładu „rozchodzenie się" repertuaru polskich i słowackich zespołów folklorystycznych na Spiszu i Orawie. „Polski" strój górali z Cho­ chołowa i „słowacki" strój górali z Suchej Góry. Niemiecki i polski folklor Górnego Śląska, ich wzajemne przenikanie (np. stroje śląskie w polskich zespołach pieśni i tańca i te same stroje na zjazdach ziomkostw w RFN). Skoro polską sztukę ludową uznajemy za nasze podwórko, to warto wiedzieć, gdzie kończą się nasze tereny, w jaki sposób „nasze" zmienia się w „nie nasze". Jak wygląda nasza zagroda, oglądana zza płotu sąsiada? Kolejny temat-ugór: SZTUKA L U D O W A A ZASIEDLENIE Z I E M Z A C H O D N I C H I P Ó Ł N O C N Y C H . W krakowskim M u ­ zeum Etnograficznym właśnie trwa jubileuszowa wystawa, obrazu­ jąca dokonania Zespołu Dokumentacji Polskiej Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki PAN w Krakowie. Z mapy, prezentowanej na wystawie, wynika, że naukowcy z Instytutu ani razu nie penetrowali Dolnego Śląska, sporych połaci Pomorza Zachodniego, Ziemi Lubuskiej. Niewątpliwie były po temu ważne powody, wiem, w jakich warunkach pracuje Zespół, lecz fakt pozostaje faktem: sztuka ludowa Ziem Zachodnich i Północnych, zwłaszcza sztuka ludowa ludności napływowej, jest białą, a w najlepszym razie lekko zabarwioną plamą. SZTUKA L U D O W A A U T R W A L A N I E WŁADZY L U D O ­ WEJ. Na ten temat znam tylko jedną historię, znad Dunajca, ale myślę, że znalazłoby się ich więcej. Opowiadano mi, że w czterdzies­ tym dziewiątym roku funkcjonariusze UB otoczyli nad ranem chałupę i wyjęli z niej dwunastoletniego chłopaczka razem z jego góralskim strojem. Oszalała z rozpaczy matka wystawała przed komendą, usiłując się czegoś dowiedzieć; jednego dnia powiedziano jej, że synek został rozstrzelany jako wróg ludu, drugiego dnia, że UB o niczym nie wie, władza ludowa nie walczy z dziećmi i baba coś sobie ubzdurała albo pomieszało jej się w rozumie. Sprawa wyjaśniła się po tygodniu. Chłopaczek został wywieziony do Warszawy, 207 �wręczał na lotnisku kwiaty jakiejś dostojnej delegacji, po czym odwieziono go z powrotem. Pełen wrażeń, przywiózł do chałupy wielką torbę cukierków od Bardzo Ważnej Osoby. Wielcy odkrywcy, na przykład w dziedzinie medycyny lub lotnictwa, mieli dość odwagi, by wypróbowywać swe wynalazki na samych sobie. Spróbujmy dokonać analogicznego eksperymentu i stosując metody badawcze etnografii oraz dyscyplin pokrewnych stwórzmy zbiorowym wysiłkiem pomnikowe dzieło pt. ETNOGRA­ FIA ŚRODOWISKA ETNOGRAFICZNEGO. Niewątpliwie wy­ pełnimy znaczącą białą plamę. Jeśli władza będzie robić obstrukcje, trudno, zejdziemy do' podziemia. Zdarzało się wielokrotnie, że etnograf przyjeżdżał na wieś na dwa, trzy tygodnie i powstawała z tego dysertacja. Autor, prócz zrozumiałej dumy, odczuwał jednak pewien niedosyt, wynikły ze ślizgania się po powierzchni tematu. Ponieważ środowisko etnograficzne to jedna wioska, której każdy mieszkaniec, od bogatego gbura aż do ostatniego komornika, prowadzi obserwację uczestniczącą, nareszcie mamy szansę stwo­ rzyć dzieło naprawdę kompetentne, które, jestem tego pewien, zdobędzie sobie powszechne uznanie, a być może zostanie przetłu­ maczone na obce języki. Konspekt takiej pracy winien być sporządzony według obowią­ zującego schematu monografii etnograficznej. Nie czuję się na siłach, by taki konspekt sporządzić. Pragnę jedynie zwrócić uwagę na kilka zagadnień szczegółowych. Ludzie, zajmujący się profesjonalnie sztuką ludową (nie mam tu na myśli twórców ludowych i działaczy STL, lecz naukowców, doradców, muzealników, komisarzy konkursów i wystaw, zawodo­ wych i półzawodowych jurorów) to grupa zawodowa o ciekawych cechach wyróżniających. Co określa jej specyfikę? Na przykład to, że wśród opiekunów współczesnej twórczości ludowej jest bardzo niski procent osób pochodzenia wiejskiego. Sporo przecież chłopskich dzieci studiowało etnografię, historię sztuki lub którąś z nauk pokrewnych, ale tak się jakoś dzieje, że współczesną sztuką ludową niemal wyłącznie zajmują się ludzie, wychowani w tradycji inteligen­ ckiej, najczęściej postszlacheckiej lub z kręgów oświeconego miesz­ czaństwa. Wydaje mi się, że w tym zawodzie pochodzenie chłopskie jest raczej hamulcem niż podnietą. Spośród moich znajomych humanistów z wyższym wykształceniem najbardziej lekceważąco wyrażają się o współczesnej sztuce ludowej koledzy, pochodzący ze wsi. Nie wiem, jak zestawić ten fakt z kategorycznym twierdzeniem niektórych badaczy, że sztuka ludowa jest odzwierciedleniem klaso­ wej tożsamości i klasowych dążeń ludu. Jak wiadomo, plastyczną wartość dzieł sztuki ludowej jako piersi dostrzegli nie ludoznawcy, lecz artyści. Sztuka ludowa ze strony „panów" stała się najpierw przedmiotem doznań estetycznych, a dopiero w następnej kolejności — badań naukowych i ochrony muzealnej. Ten fakt nie pozostał bez konsekwencji — zastanawiają­ ce, jak wielu niedoszłych malarzy lub rzeźbiarzy zajęło wybitną pozycję w dziejach opieki nad sztuką ludową w Polsce. Janina Orynżyna pisze wprost, że do pracy na niwie sztuki ludowej skłoniły ją, pośród innych przyczyn, także marne wyniki na Akademii Sztuk Pięknych. Inni są mniej szczerzy, więc tym mocniej uwiera ich artystyczne niespełnienie. Skoro można sporządzać syntetyczny strój ludowy jakiegoś regionu (a można, bo przecież robi się to nagminnie), można również sporządzić syntetyczny portret zawodo­ wego opiekuna sztuki ludowej. Jest to osoba pochodzenia inteligenc­ kiego; ze wsią mniej lub bardziej zżyta, ale niewsiowa. Obdarzona inklinacjami artystycznymi, najczęściej plastycznymi; są one na tyle silne, by nie dawać spokoju, i na tyle słabe, by nie móc się urzeczywistnić w twórczości własnej. W miarę ilościowego rozwoju współczesnej sztuki ludowej w latach sześćdziesiątych, a szczególnie siedemdziesiątych, zaczęli odwracać się od niej wybitni artyści. Wówczas rolę ekspertów w sprawach, związanych ze współczesną sztuką ludową, przejęli stopniowo na własność etnografowie. Jest to oczywista uzurpacja, chociaż zapewne nieuświadomiona: studia etnograficzne nie dają przygotowania do zabierania głosu w sprawach sztuki. (Aby być dokładnym: sprawa ta ma się różnie w zależności od uczelni i rocznika, ale na ogół sprawa ta ma się źle). Etnograf może co najwyżej wyrokować, czy dane dzieło jest zgodne z tradycją ludową 208 albo nie, może mówić o wędrowaniu motywów i wątków, o miejscu sztuki w tradycyjnej społeczności wiejskiej itd., ale te kryteria oceny w odniesieniu do zjawisk współczesnych bywają mocno problematy­ czne i często schodzą na plan dalszy. Mimo to pozycja etnografów jako ekspertów w dziedzinie współczesnej sztuki ludowej jest społecznie uznawana. Na ten temat można by napisać interesujące studium z socjologii myślenia potocznego. Podstawową cechą, która określa badacza sztuki ludowej jako naukowca, jest jego stosunek do zbieranych informacji. Wiadomo, że etnograf chodzi po wsi i indaguje ludzi, aby uzyskać dane, które następnie spożytkuje w pracy naukowej. Jest to metoda badawcza, wykształcona w X I X wieku, gdy przedmiotem badań ludoznaw­ czych była lokalna społeczność ludzi niepiśmiennych, którzy swą kulturę duchową przechowywali i przekazywali następnym pokole­ niom w formie ustnej. Główną ideą, przyświecającą ówczesnym ludoznawcom w ich pracy, była chęć utrwalenia owego kulturowego bogactwa na piśmie, aby przynajmniej w ten sposób uchronić je od zagłady. Praca ta na ogół przyniosła pożądane skutki: dawna kultura ludowa przetrwała o wiele pełniej w publikacjach etnografi­ cznych, niż w pamięci prawnuków. Współczesny etnograf, jak każdy inny naukowiec podejmujący jakiś problem badawczy, winien zaznajomić się z dotychczasowym stanem wiedzy. Może więc się zdarzyć, i częstokroć tak bywa, że współczesny etnograf lepiej zna zagadnienie niż jego informator, którego cała rzecz nie interesuje. (Dawny ludoznawca badał kulturę żywą, istniejącą niezależnie od niego; współczesny bada jej relikty lub rzeczywistość, wykreowaną przez samego siebie). Stąd już krok do przekonania, że dobry etnograf powinien z góry wiedzieć, co informator mu odpowie. Jeśli zeznania informatora są zgodne z oczekiwaniami badacza, spełniły swoje zadanie i już nie muszą być prawdziwe. Gdy zaś informator nie spełnia pokładanej w nim nadziei, można to wyjaśnić zerwaniem tradycji ustnej w społeczności lokalnej i płynącą stąd niewiedzą informatora. Z reguły wyjaśnienie to oparte jest na realnych przesłankach. Czytelnikom mniej inteligentnym przypominam, że nie prowadzę tu wykładu z metodyki badań terenowych, lecz wypełniam białe plamy w etnografii. Naiwność etnografów w przyjmowaniu informacji, niekiedy równie wspaniała jak wiekopomna naiwność autora Nowych Aten, o ile mi wiadomo nie stała się dotychczas przedmiotem dociekań naukowych, chociaż jest przedmiotem licznych anegdot, tj. pardon, przechowywana jest w tradycji ustnej środowiska. A to któryś badacz zapisał pół zeszytu informacji, uzyskanych od chłopa, który dopiero co wyczytał je w gazecie „Poznaj Świat", a to znowu chłop oznajmił badaczowi o istnieniu kurnej chałupy, bo myślał, że chodzi o chałupę, w której są kury (w tamtej okolicy kurna chałupa nazywa się „dymna", o czym badacz nie wiedział), zebrała się grupa znawców i ubolewała, że kurna chałupa ma komin, a więc została zeszpecona. A to znowu pewien przewodnik tatrzański, znany facecjonista i erotoman, zapłonął świętym oburzeniem na etnografkę zza oceanu, która podczas wywiadu dopuściła możliwość, że góralki mają przedślubne doświadczenia seksualne, skutkiem czego ukazał się w amerykańskim czasopiśmie etnologicznym artykuł o niebywale purytańskim Zakopanem, i tak dalej, i tak dalej. Takie rzeczy opowiada się wieczorami na konferencjach etnograficznych. Może ktoś porównałby, stosując etnologiczny aparat naukowy, uczestnictwo etnografów w konferencjach z uczestnictwem społecz­ ności wiejskiej w niedzielnej Mszy Świętej? Nasuwają się tu przecież wyraźne analogie. Udział w niedzielnym nabożeństwie, prócz oczy­ wistych funkcji religijnych, zaspokaja także niezmiernie istotne potrzeby społeczne. Mieszkaniec wsi, idąc do kościoła, manifestuje swoje istnienie, swą zamożność; wymienia niezbędne informacje, załatwia najrozmaitsze sprawy od towarzyskich po gospodarcze, zaspokaja naturalną potrzebę przebywania w gromadzie. Podobnie konferencje etnograficzne. Rolę sacrum mogą tu pełnić np. referaty o pasożytach drewna, ale przecież nie jedzie się przez pół Polski po to jedynie, by wysłuchać najnowszych rewelacji na temat tępienia skąposzczetów. Przed laty plotkowano na jednej z takich konferen­ cji, że Jacek Olędzki przeprowadził, wedle kryteriów etnologicznych, porównanie procesji Bożego Ciała z pochodem pierwszomajowym na niekorzyść tego ostatniego. Rozprawka napisana została dla „Argumentów", ale wylądowała całkiem gdzie indziej i w rezultacie �zmodyfikowano scenariusz pochodu: od tamtego czasu przywódcy, nim wejdą na trybunę honorową, również maszerują kilkaset metrów Marszałkowską, jak wszyscy. Etnografowie żyją w diasporze, dlatego konferencje spełniają wybitną rolę w ich kulturze duchowej i choćby z tego tytułu warte są opracowania. Napisałem przed chwilą, że współczesny etnograf bada rzeczywi­ stość, wykreowaną przez samego siebie. Zdarza się to coraz częściej i jest procesem, jak sądzę, naturalnym; w miarę zanikania ostatnich reliktów dziewiętnastowiecznej kultury chłopskiej przedmiot badań etnografii gwałtownie topnieje, kreowanie sztucznej rzeczywistości etnograficznej jest więc zrozumiałym odruchem samoobrony. W na­ ukowym czasopiśmie, zajmującym się sztuką ludową, nie ma potrzeby tłumaczyć różnicy między kobietą wiejską, która ubrała się w tradycyjny strój i idzie do kościoła, a dziewczyną z miasta, która włożyła tenże strój do fotografii. Tymczasem publikacje etnograficz­ ne pełne są zdjęć tego drugiego rodzaju. Nietrudno wyłowić je spośród innych; wyróżnia je dziwaczność i sztuczność. Dziewczyna jest osobno, strój osobno, a wrażenie tandety pogłębiają „ludowe" gesty i dodatkowa aranżacja. Obrońcy takich praktyk powiadają, że jest to swego rodzaju naukowa rekonstrukcja, a strój lepiej prezentu je się na żywym człowieku, niż na manekinie. Od biedy można by to przyjąć, gdyby nie fakt, że w podpisie pod takim zdjęciem rzadko kiedy zaznacza się, iż jest to rekonstrukcja; częściej obserwujemy próby wmówienia widzowi, że mamy tu do czynienia z autentykiem. Zjawisko to nie było dotychczas badane. W Polsce może ono zainteresować socjologa kultury, w Stanach Zjednoczonych właści­ wszy byłby psychoanalityk. Podobnie ma się rzecz z wnętrzami skansenowskimi lub z innymi ekspozycjami muzealnymi. Dla przykładu „czarna izba" i „biała izba" w Muzeum Tatrzańskim w Zakopanem. Ta rekonstrukcja wnętrza dawnej chaty góralskiej, zresztą krytykowana przez etno­ grafów, była wielokrotnie publikowana jako typowa, autentyczna izba chłopska. Jak wiadomo, kultura ludowa Podhala od stu lat z okładem uwieczniana jest na fotografiach, rysunkach, obrazach. Wiem na pewno, że istnieje cały szereg rycin i zdjęć, wykonanych przed I wojną światową, przedstawiających wnętrza góralskich chałup. Czy są one mniej sugestywne, czy mają mniejszą wartość poznawczą od wystawy na Krupówkach? Wydaje się jednak, że publikowanie ekspozycji muzealnej jako autentyku jest nie tylko przejawem wygodnictwa, a już z pewnością nie jest świadomym wprowadzaniem czytelnika w błąd. Tutaj możemy zaobserwować zjawisko znacznie ciekawsze — autosugestię, projekcję marzeń na rzeczywistość czyli etnograficzne chciejstwo. Etnograf chce, by wnętrze skansenowskie było maksymalnie zbliżone do autentyku, więc osiąga ideał, mianując je autentykiem. Wielu współczesnych twórców ludowych to również rzeczywis­ tość wykreowana dla potrzeb etnografów i ich klientów. Temat: WSPÓŁCZESNA K U L T U R A L U D O W A JAKO RZECZYWIS­ TOŚĆ W Y K R E O W A N A czeka na swego badacza. W dziele na temat etnografii środowiska etnograficznego trzeba będzie poświęcić wiele miejsca sztuce ludowej etnografów. Badacz tego problemu, posługujący się metodą etnograficzną, nie ma co liczyć na obfity plon wywiadów z twórcami. Etnografowie rozumieją świetnie celowość wywiadu, ale tylko wówczas, gdy pytają, a nie gdy sami staną się przedmiotem badań. Lecz to przecież nic nie szkodzi: każdy etnograf nieraz opierał swe konstatacje na wiadomościach z trzeciej ręki, więc i teraz można uciec się do plotek, krążących w środowisku. Trzeba je tylko zebrać i naukowo opracować. Opowiada się, jak pewien wybitny etnograf wyrzeźbił dla zabawy kapliczkę ludową, taką absolutnie ludową; odwiedził go drugi etnograf, zachwycił się prymitywem, chciał kupić do muzeum, prosił 0 adres twórcy, spotkał się z odmową, wynikły z tego niesnaski 1 oskarżenia o zawodową zawiść, więc pierwszy etnograf przyznał się, że to on sam jest autorem dzieła, drugi etnograf rzecz jasna nie uwierzył, tylko jeszcze bardziej się rozjątrzył. Opowiada się o etno­ grafie, który przerżnął piłką rzeźbę w muzeum przez pół, aby mieć temat do rozprawy o magicznym traktowaniu świętych figur w kulturze ludowej, a potem chwalił się tym w gronie przyjaciół, dowodząc, że skoro dawni chłopi wrzucali za karę figurę Św. Jana Nepomucena do wody albo św. Floriana do ognia, to on również ma prawo, a nawet obowiązek, postąpić podobnie, by wczuć się w mentalność wieśniaka. Istnieje książka o ludowym rzeźbiarzu, bardzo piękna; podobno autor ze swym bohaterem w ogóle nie rozmawiał albo prawie w ogóle, a wszystkie wypowiedzi ludowego artysty sam powołał do życia, wiedziony naukowo-artystyczną intuicją; po czym, gdy się okazało, że nie wszystko nadaje się do druku, bez najmniejszej żenady całą rzecz poprzerabiał, wkładając w usta świątkarza zupełnie co innego niż za pierwszym razem. Środowisko etnograficzne jest częstokroć o wiele ciekawsze i bar­ dziej egzotyczne niż świat kultury ludowej. Gdyby przemówiły wszystkie rzeźby, o których autorstwo pomawiany jest świętej pamięci Heródek z Orawy, dowiedzielibyśmy się ciekawych rzeczy... Przedsięwzięciem potwornym, niczym biblijna rzeź niewiniątek, byłoby drobiazgowe przebadanie autentyczności wszystkich zabyt­ kowych góralskich obrazków na szkle z muzealnych kolekcji, wszystkich nikiforów... Może ktoś słyszał o wytwórni eksponatów etnograficznych za Gubałówką, ługowanych, szorowanych ostrą szczotką i wędzonych w bardzo funkcjonalnej wędzarni, która sama w sobie byłaby chlubą skansenu... Ale trochę zboczyliśmy z tematu. Sztuka ludowa etnografów to dzieła plastyki ludowej, wykonywane przez samych etnografów, zniecierpliwionych, że twórcy ludowi, mimo tylu porad i perswazji, tworzą dzieła wciąż niedostatecznie ludowe, a mimo to intratne. Nie będę tego tematu rozwijać, bo nie chcę. To tylko garść przykładów. Dobrałem je tendencyjnie — tak, by zilustrowały następującą tezę: wypełnianie białych plam to w nie­ wielkim tylko stopniu umiejętność wykorzystywania politycznej koniunktury. Wypełnianie białych plam to sztuka o wiele trudniej­ sza. Sztuka patrzenia w lustro. grudzień 1988 NAGRODY Jury pod przewodnictwem prof, dr hab. Zofii Soklewicz postanowiło przyznać w 1989 r. nagrody kwartalnika „Polska Sztuka Ludowa" za najlepsze prace magisterskie z dziedziny ludowej kultury artystycznej. Otrzymali je: 1. Danuta Benedyktowicz — za pracę Dom i bezdomność w kulturze ludowej i twórczości artystycznej, powstałą na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie pod kierunkiem doc. dr hab. Anny Zambrzyckiej-Kunachowicz. 2. Joanna Dankowska — za pracę Ubiór i haft ludności ukraińskiej na terenie wsi i gminy Bance Mazurskie, powstałą na Uniwersytecie Poznańskim im. Adama Mickiewicza pod kierunkiem prof, dr hab. Anny Szyfer. Nagrody w wysokości po 70.000 zł każda ufundował Departament Polityki i Edukacji Kulturalnej Ministerstwa Kultury i Sztuki. �Figurki ceramiczne z Bałcharu (środkowy Dagestan), 1964r. — repr. z pisma „Dekoratiwnoje Iskusstwo" 210 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/732fb5b28a0dbbf283519caf3e857413.pdf 02712cfc72fa91efd23f704d100f8191 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1138 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1048 Title A name given to the resource Varia / LUD 1970 t.54 Description An account of the resource LUD 1970 t.54,s.305-312 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text v VH. A R l Lud, NAJWAZNIEJSZE NABYTKI A t. 54, 1970 ZAGRANICZNE BIBLIOTEIU POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO IM. J. CZEKANOWSKlEGO ZA ROK 1969 (BEZ CZASOPISM) zestawiła J. Gerlach-Klodnicka Ogólne ALLCHIN BRIDGET: The Stone-tipped Arrow. Late Stone-age hunters af the tropical Old World. London 1966, s. 224. PROBLEME UND METHODEN Volkskundlicher Gegenwartsforschung. VortragR und Diskussionen einer internationalen Arbeitstagung in Bad Saarow 1967. Herausgegeben von W. Jacobeit und Paul Nedo. Veroffentlichungen des Instituts fUr deutsche Volkskunde, t. 51, Berlin 1969, s. 172. PHOBLEMY istorii dokapitalisticeskich absceslv. T. 1. Moskva 1963, s. 639. KOZLOV V. L, Dinamika cislennosti naradov. Metodologija issledovanija i osnovnyje faktory. Moskva 1969, s. 406. RABOTATA na XIII Kongres na Sojuzot na Folkloristite na Jugoslavija vo doj!'an 1966 godina. Skopje 1968, s. 55. RABSTVO na periferii anticnogo mira. Leningrad 1968, s. 270. SATYBALOV A. A.: Metodologiceskije voprosy izucenija istoriceskich (etniceskich) tipov obscnosti ljudiej. Leningrad 1968, s. 78. MAN, CULTURE, AND ANIMALS. The Role of Animals in Human Ecological Adjustments. Edited by Anthony Leeds, Andrew P. Vayda. Washington 1965, s. 304. DIE WIENER SCHULE del' Volkerkunde. Festschrift anlasslich des 25-jiihrigen Bestandes des Institutes fi.ir VOlkerkunde del' UniversiUit Wien (1929-1954). Herausgeber: J. Hoekel, A. Hohenwart-Gerlachstein und A. Slawik. Wien 1956, s. 568. BIBLIOGRAFIE HALPERN JOEL: Bibliography of English Language Sources on Jugoslavia. Amherst 1969, s. 134. LIETUVOS TSR Mokslu Akademijos Centrines Bibliotekos Atlasu ir 2emelapin Katalogas (Katalog atlasov i kart). Vilnius 1969, s. 343. PREGLED izdanja Bivseg Naucnog Drustva i Akademije Nauka i Umjetnosti Bosne i Hercegavine 1953-1968. Posebna Izdanja, t. 10, Sarajevo 1968, s. 39. 20 - Lud, tom LIV �;-W6 Varia ROUSOV A JIRINA, SVOBODOV A VLASTA: Soupis narodopisnych pfispevku v regionalnich casopisech zapadni Moravy. BibIiograficka Priloha Vestniku NSC a SNS, nr 10, Brno 1967, s. 47. ETNOGRAFIA Sł.OWIAŃSKA ARANDJELOVIĆ - LAZIĆ JELENA: Pokrivanje i kicenje glave u narodnim nosnjama Srbije. Beograd 1965, s. 22. BJELADINOVIĆ JASNA: Etnografska spomen zbirka Hristifora CrniIovica. Beograd 1968, s. 90. BUCHNER ALEXANDR: Cedule kocovnych divadelnich spolecnosti v Cechach a na Morave. Pnaha 19B8, s. 521. CIPKA I BIJELI vez u Dalmaciji. Split 1969, s. 24. GRINBLAT M. J.: Bielorusy. Ocerki proischozdenija i etniceskoj istorii. Minsk 1968, s. 285. HADZIMANOV VASIL: Makedonski narodni .pesni. Momi tukves.anki. Skopje 1968, s.148. HRBKOvA ROZENA: Hranicka Kerarnika. Weisskirchner Kerarnik. Prace Odboru spolecenskych Ved Vlastivedneho Osiavu v Olomouci. T. 20. Olomouc 19fjB. s. 19. IKONOMOV N. J.: Balkanska narodna madrost. Usporedici na balgarski. sr.ibski, turski, rumanski, gracki i albanski poslovici i pogovorki. Sofija 1968, s. 362. ISTORICESKIJE svjazi v slavjanskom folklore. Russkij folklor, l. 11. Mosk\'a 1968, s. 376. KILIMARSTVO u Srbiji. Beograd 1967, s. 27. KOLOMIJKl. Kiiv 1969, s. 60L KOZLOVSKIJ P. G.: Krestjanie Belorussii vo vtoroj polovinie XVII-XVIII v. Minsk 1969, s. 201. KUNZ LUDVIK, JeIinkova Zdeńka: Lidove tance na Hostynskem Zahofi. Nadb. ze Sborniku Krajskeho vlastivedneho musea v Olomouci (SLUKO). Acta R III 1955, s. 119-146. LIPEC R. S.: Epos i drevniaja Ruś. Moskva 1965, s. 300. LUDVIKOV A MIROSLAVA: Jak se lid oblekal v jizni casti Drahanske vys(J(~iny. Nadb. z Casopis Moravskeho Musea, t. 47, 1962, s. 95-134. LUDVIKOVA MIROSLAVA: Kroj brnenskeho venkova w lelech 17-ł8--1848. Nadb. z Casopis Moravskeho Musea, t. 49, 1-964,s. 169-198. LUDVIKOvA MIROSLAVA: Lidova strava v jizni casti Drahanske vysoc·iny. Nadb. z Casopis Moravskeho Musea, t. 48, 1963, s. 161-198. LUDVIKOvA MIROSLAVA: Obi'adni kroj na Brnensku. NacIl'. "I. ('~S,)pjs Mora\'skeho Musea, t. 54, 1959, s. 151-162. NARODNA KERAMIKA u Jugoslaviji. Beograd 1966, s. 28. OCERKI istorii russkoj etnografii, folkloristiki i antropologii, vyp. IV. Trudy Instituta Etnografii im. N. N. Mikłucho-M.aklaja, t. 94, Moskva 1968. s. 233. PROBLEMY sucasnaga belaruskaga fillkloru. Minsk 1969, s. 168. RAKOV A. A.: Naselenije BSSR. Minsk 1969, s. 219. SABALENKA E. R.: Etnograficnaja spadcyna Jakuba Kolasa. Minsk 1969, s. 129. SCHOLZ FRIEDRICH: Slavische Etymologie. Eine Anleitung wr Benutzung et ymologischer Worterbiicher. Slavistische Studierbticher t. 3, Wiesbaden 1966, s. 126. SIEBER FRIEDRICH: Deutsch-Westslavische Beziehungen in FrUhlingsbrauchen. Todaustragen und Umgang mit dem "Sommer". Veroffentlichungen des Instituts f tir deutsche Volkskunde, t. 45, Berlin 1968, s. 275. �VarIa 307 TSCHISCHEROW WLADIMIR: Russische Volksdichtung. Veroffent1ichungen des Instituts fUr deutsche Volkskunde, t. 44, Berlin 1968, s. 351. URBACHOVA EVA: Slovacke kozichy ve sb irkach Moravskeho Musea. Nadb. z Casopis Moravskeho Musea, t. 39 - 1954 r., s. 98-124. WAWROSZ ADAM: Z naszej nolepy. Ostrawa 1969, s. 108. ETNOGRAFIA POZASŁOWIAŃSKA EUROPA ABRISS der Estnischen Volkskunde. Herausgegeben von H. Moora und A. Viires. Tallinn 1964, s. 306. AKIMOVA M. S.: Antropologija drevnego naselenija Priuralja. Moskva 1968, s. 118. ALEKSIEJEV V. P.: Proischozdenije narodov vostocnoj Evropy. (Kraniologiceskoje issledovanije). Moskva 1969, s. 321. ARAJS K.: Latysskije narodnyje skazki. Riga 1'969, s. 350. BENCSIK JANOS: Pasztorkodas a Hortobagy eszaki teri.ileten a XVIII. szazad vegetal. Debrecen 1969, s. 107. BENTZIEN ULRICH: Haken und Pflug. Eine volkskundliche Untersuchung zur Geschichte der Produktionsinstrumente im Gebiet zwischen unterer Elbe und Oder. Veraffcntlichungen des Instituts fUr c1eutsche Volkskunde, t. 50, Berlin 1969, s. 402. CHRONOLOGIE des kiinstlerischen Volksschaffens 1963-1966. Leipzig 1966, s. 240. CrMERMANIS S.: Latviesu tantas dziver pieminekli. Celtnes un to ie'karta. Riga 1969, s. 151. DUNARE NICOLAE, CATRINA CONSTANTIN: Portu l popular romanesc de pe Tirnave. Brasov 1968, s. 283. ESTONSKAJA narodnaj,a odezda XIX i nacala XX veka. Tallin 1960, s. 246. EUROP.A..ISCHE Sagen herausgegeben von Will-Erich Peuckert. T. 1: Deutsche Sagen-Niederdeutschbnd, Berlin 1961, s. 219; t. 2: Deutsche Sagen - Mittel- und Oberdeutschland, Berlin. 1962, s. 338; t. 3: Ostalpen:sagen, Berlin 1963, s. 273; t. 4: Westalpensagen, Berlin 1965, s. 253; t. 5: Schottische Sagen herausgegeben von Christi.ane Agricola, Berlin 1967, s. 325; t. 6: Nordfranzasiche Sagen, Berlin 1968, s. 223. FENNO-UGRICA. Juhlakirja Lauri Postin Kuusikymmenvuotispaivaksi 17.3.1968. Suomalais-Ugrilaisen Seuran Toimituksia, t. 145. Helsinki 1968 r., s. 284. FLORESCU FLOREA BOBU, PETRESCU PAUL, STAHL PAUL H.: Arta popular/i de pe Valea Bistritei. Bucuresti 1969, s. 250. FOLKLOR baltskich narodov. Riga 1968, s. 397. FOLKLORICA Pragensia. T. I Les relations entre l'Europe et l'Orlent. Red. K. Dvof<ik et K. Honilck. Praque 1969, s. 267. GRDNN HELENE: Die Pecher. Volkskunde aus dem Lebenskreis des Waldes. Wien 1960, s. 156. GRUNN HELENE: Volkskunde der heimatvertriebenen Deutschen im Raum von Linz. Veraffentlichungen des bsterreichischen Museums fUr Volkskunde, t. 13, Wien 1968, s. 152. HAUTALA JOUKO: Finnish Folklore Research 1828-1918. Helsinki 1968, s. 197. �308 VarIa ISTORIJA Estonskoj SSR. (S drevniejsieh vremien do nasich dniej) Vtoroje izdanije pod ved. G. I. Naana. Tallin 1958, s. 748. JARNIK JOAN URBAN, BIRSEANU ANDREI: Doine si slrigiiluri din Ardeal. Bueuresti 1968, s. 967. JEANSSON GABRIELLE, KINDBLOM INGA: Kring livets hogtider i brkelljunga forsamling. EngI. Summary. Lund 1968, s. 95. LARSSON ARTUR: Hur annorlunda da. lVIinnen fran cH samhiille pa Sijderrsliitt. Deutsehes Ref. Lund 1967, s. 101. LATVIEŚU etnografija. Riga 1969, s. 594. LAUGASTE E., LIIV E., NORlVIANN E.: lVIuistendid Suurcst Tollust ja Teistest (Skazanija o BolSom Tylle i drugich bog.atyrjaeh). Tallinn 1963, s. 465. LAUGASTE E., NORMANN E.: Muistendid Kalevipojast (Skazanija o Kalevipoegie). Tallinn 1959, s. 668. J\lIOORA A.: Piipsimaa Etnilisest Ajaloost. (Ocerki etniceskoj istorii Pricudja). Tallinn 1964, s. 366. NAGY GYULA: Paraszti aUaftarhis a Vasarhelyi-puszlan. Neprajzi Kiizlemenyek, nr 1-2, Budapest 1968, s. 225. NEUMANN SIEGFRIED: Ein Meeklenburgiseher Volkserziihler. Die GesehiehŁen des August Rust. Veroffentliehungen des Instituts fUr deutsche Volkskunde t. 48, Berlin 1968, s. 174. NISSILA VILJO: Die Dorfnamen des alten liidischen Gebietes. Sllomalais-Ugrilaisen Seuran Toimituksia, t. 144, Helsinki 1967, s. 130. OCERKI obscej etnografii. Evropejskaja cast SSSR pod reel. S. P. 1'tJ!s(ova. N. N. Ceboksarova, K. V. Cistova. Moskva 1968, s. 478. ORTUTAY GYULA: Kleine ung.arisehe Volkskunde. Budapest 1963, s. 229. PETROV V. P.: Skifi. Mova i etnos. Kiiv 1968, s. 147. PEUCKERT WILL-ERICH: Sagen. Geburt und Anlwort del' mythischen Welt. Eur<ĄPaisehe Sagen. EinfUhrungsband. Berlin 1965, s. 159. SCHlVIOLITZKY OSKAR: Das Bauernhaus in Thuringen. Veroffentliehllngen des Instituts fUr deutsche Volkskunde, t. 47. Berlin 1968, s. 114. UJVARY ZOLTAN: Az agrarkultusz kutatasa a magyar t's az EUl'ópai FolkJÓrban. lVIuveltseg is Hagyoman)', t. 11, Debrecen 1969. UJV ARY ZOLTAN: Nepdalok es Balladak Egy AI-Dunai Szekely Kozossegbo1. (Volkslieder und Balladen aus einer Szekler-Gemeinsehaft an der Niederen Donau). Mitteilungen aus dem Ethnologisehen Institut der Lajos Kossuth Universitat von Debreeen, t. 21. Debreeen 1968, s. 95. WARD DONALD: The Divine Twins. An Indo-European Myth in Germanic Tradition. Folklore Studies, t. 19, Berkeley 1968, s. 137. WEISS RICHARD: Drei Beitrage zur Volkskunde der Sehweiz. Nadb. z Schweizerisehes Arehiv fur Volkskunde, t. 58, z. 4, s. 185-273, Basel 1963. WEISS RICHARD: Hauser und Landsehaften der Schweiz. Erlenbach-·Zurieh 1959, s. 368. WEISS RICHARD: Volkskunde der Schweiz. Grundriss. Erlenbach,--Zllrich 1964, s. 435. AZJA ARUTJUNOW S. A.: Sovremiennyj byt J,aponeev. Moskv<l 1968, s. 230. ARUTJUNOV S. A., SERGEJEV D. D.: Dl'evnije kLlJ(ur~' azj:Jtsl\ich (Uelenskij mogilnik). Moskva 1969, s. 204. Esl\imosov �Val tu. AHUT.JUNOV S. A., SVETLOV G. E.: stary je Jlovyje bogi Japonii. Moskva 1968, s. 199. F.:TNOGRAFI(:ESKIJE ('c'erki uzbcckogo :;elskogo naselenija. Moskva 1969, s. 293. ETNOGRAFIJA russkogc naselenija Sibiri i Srednej Azji. Red. G. S. Maslova. L. M. Saburova. Moskva 1969, s. 273. GUSIEVA N. R.: Dzajnizm. Moskva 1968, s. 123. JEREMEJEV D. E.: .Jurjuki. (Tureckije kocevniki i polukocevniki). Moskva 1969, s. 103. KAVKAZSKIJ etnograficeskij sbornik t. 4. Red. V. K. Gardonov. Moskva 1969, s. 198. KAZACHSTAN \. XV-XVIII vekach (Voprosy socialnopoliticeskoj istorii). AlmaAta 1969, s. 201. KETSKIJ Sbornik. Mifologija, etnografija, teksty. Pod red. V. Vs. Ivanova, V. N. Toporova, B. A. Uspenskogo. Moskva 1969, s. 288. KISLJAKOV NIKOLAJ ANDREJEVIC: Oc erki po istorii semi i braka u narodov Sl'ednej Azii i Kazachstana. Leninc(rad 1969, s. 238. KULTURA i byt narodov Severnogo Kav!{aza (1917-1967). Pod red. V. K. Garda nova. Moskva 1968, s. 345. KULTURA narodo\! zarubicZnoj Azii i Okeanii. Sbornik Muzej.a Antropologii i Etnografii, t. 25, Leningrad 1969, s. 362. LARICEV V. E.: Paleolit severnoj, centralnoj i vostocnoj Azii. Cast 1 Azija. i problema rodiny ce10veka (Istorija idej i issledovanija). Novosibirsk 1969, s. 387. NARODNOJE dekorativno-prikladnoje iskusstvo Kirgizov. Pod red. S. V. Ivanova, K. J. Antipina. Mosl{Va 1968, s. 146. PLOSKICH V. M.: Ocnki patriarchalno-feodalnych otnosenij v Juznoj Kirgizii (50-70 gody XIX v.). Frunze 1968, s. 148. POTAPOV L. P.: Etniceskij sostav i proischozdenije altajcev. Istoriko-etnograficeskij ocerk. Leningrad 1969, s. 195. ŚAPOŚNIKOVA L. V.: Tajna plemeni Golubych gOl'. Moskva 1969, s. 316. SNESAREV G. P.: Relikty domusulmanskich verovanij i obrjadov u uzbekov Chorezma. Moskva 1969, s. 335. STEIN LOTHAR: Beduinen. Erli.iuterungen zur gleichnamigen Dauerausstellung im Museum fur Volkerkunde zu Leipzig. Leipzig 1968, s. 63. VASILEV1C G. M.: Evenki. Isloriko-etnograficeskije ocerki (XVIII nacalo XX v.). Leningrad 1969, s. 302. VINNIKOV J. R.: Chozjajstvo, kultura i byt selskogo naselenija Turkmenskoj SSR. Moskva 1969, s. 310. ~!JATKINA K. V.: Ocerki Iwllury i by ta burjat. Leningrad 1969, s. 216. AF'RYKA AFRICANA. Etnografija, istorija, lingvistika. Trudy Instituta Etnografii im. N. N. '\Iiklucho-MakJCl.ia, t. !l3, Leningrad 1969, s. 227. DECOTTIGNIES ROGER, MARC DE BIEVILLE: Les Nation.alites Africaines. Paris 1969, s. 419. FROELICH J. C., ALEXANDRE P., CORNEVIN R.: Les Populations du Nord-Togo. Paris 1969, s. 198. �310 Varia GUSINDE MARTIN: Von Gelben und Schwarzen Buschmannern. Eine untergehende Altkultur im SUden Afrikas. Graz 1966, s. 227. HERSKOVITS MELVILLE J.: L'Afrique et les Africains. Entre hier et demain. Paris 1965, s. 315. PEOPLES of Africa. Edited by James L. Gibbs. New York 1965, s. 594. AMERYKA ANELL BENGT: Running Down .and Driving of Game in North America. Studia Ethnographica Upsaliensia, t. 30, Lund 1969, s. 129. CRUMRINE N. ROSS: The House Cross of the Mayo Indians of Sonora, Mexico. A Symbol in Ethnic Identity. Anthropological Papers of the University of Arizona nr 8, Tucson 1964, s. 57. DRAGER LOTHAR: Formen der Lokalcn Organisation bei den Stammen dcr Zentral-AIgonkin von der Zeit ihrer Entdeckung bis zur Gegenwart. Eine ethnohistorische Studie. Veroffentlichungen des Museums fUr Volkerkunde zu Leipzig, t. 18, Berlin 1968, s. 161. GETTY HARRY T.: The San Carlos Indian Cattle Industry. Anthropological Papers of the University of Arizona, nr. 7, Tucson 1963, s. 87. GOGGIN JOHN M.: Spanish Majolica in the New World: Types of the Sixteenth to Eighteenth Centuri'",;. Yale University Publications in Anthropology, t. 72, New Haven 1968, s. 240. GRIFFEN WILLIAM B.: Culture Change and Shifting Populations in Central Northern Mexico. Anthropological Papers of the University of Arizona, t. 13, Tucson 1969, s. 196. HINTON THOMAS B.: A Survey of Indian Assimilation in Eastern Sonora. Anthropological Papers of the University of Arizona, nr - 4, Tucson 1959, s. 32. HODGE WILLIAM H.: Albuquerque Navajos. Anthropological Papers of the University of Arizona, nr 11, Tucson 1969, s. 76. LINARES DE SAPIR OLGA: Cultural Chronology of the Gulf of Chiriqui, Panama. Smithsonian Contributions to Anthropology, t. 8, Washington 1968, s. 119. MEAD GEORGE R.: Rock Art North of the Mexican-American Border, an Annotated Bibliography. Occasional Publications in Anthropology, Archaeology SeriesNo 5, Greeley 1968, s. 64. MEGGERS CLIFFORD EVANS I BETTY ,7.: Archeological Investigations on the Rio Napo, Eastern Ecuador. Smithsonian Contributions to Anthropology, t. 6, Washington 1968, s. M. OLSON R. L.: Social struktur e and social life of the Tlingit in Alaska. Anthropological Records, t. 26, Berkeley 1967, s. 123. PROULX DONALD A.: An Archaeological Survey of the Nepena Valley, Peru. Research Reports - nr 2, Amherst 1968, s. 189. PROULX DONALD A.: Local Differences and Time Differences in Nasca Pottery. Publications in Anthropology, t. 5, Berkeley 1968, s. 180. PRUFER OLAF H.: Ohio Hopewell Ceramics. An Analysis of the Extant Collections. Anthropological Papers Museum of Anthropology University of Michigan nr 33, Ann Arbor 1968, s. 156. SPANISH-SPEAKING People in the United States. Proceedings of the 1968 Annulal Spring Meeting of the American Ethnological Society, Washington 1968, s. 215. �Varia :{11 WADDELL JACK O.: Papago Indians at Work. Anthropological Papers of the University of Arizona, nr 12, Tucson 1969, s. 159. WASLEY WILLIAM W., JOHNSON ALFRED E.: Salvage Archaeology in Painted Rocks Reservoir Western Arizona. Anthropological Papers of the University of Arizona, nr 9, Tucson 1965, s. 123. WUSTMANN ERICH: Crao. Indianer der Roten Berge. 5. Aufl.age. Leipzig 1967, s. 179. A USTRALIA I OCEANIA HEYERDAHL THOR: Sea Routes to Polynesia. London 1968, s. 232. KABO V. R.: Proi5choźdenie i ranniaja istorija aborigenov Avstralii. Moskva 1969, s. 406. RIESENBERG SAUL II.: Native Polity of Ponape. Smithsonian Contributions to Anthropology, t. 10, Washington 1968, s. 115. INNE ETNOGRAFICESKOJE izucenie by ta r.abocich. Po promy sIennych rajonov SSSR. Moskva 1968, s. 207. PROBLEMY vozniknovenija feodalizma u narodov SSSR. Moskva 1969, s. 318. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e1ae6aea8a5dd7c96edb0d903abcc687.pdf 683abfe9da2aa72e35672ea74f46237d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1139 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1049 Title A name given to the resource Indeksy, spisy treści / LUD 1970 t.54 Description An account of the resource LUD 1970 t.54,s.312-331 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKS Abraham Wt. 7 Akurgal E. 112 Andrasfalvy Bertalan 278 Angelov Bozan 124 Angelov D. 115 Angelowa-Georgijewa Rosie;:: 277 AnUć Vera 277 Antonijević D. 255, 261 Appleton R. 82 Arnaudov M. 127 Ars7:yl'iska Ewa 289 Ashton J. 82 Astachova A. M. 244 Babinicz Waldemar 300 Bachofen J. J. 265 Baldasseroni F. 1RO Baldus H. 264 Balasov D. M. 2'16 Bandi H. G. 264 Barag L. G. 247 Baranowski B. 105, 160, 2ŁE Baranowski Wacław 87 -11'1 Barthel T. 271 Bartnicki A. 149 Barut J. 57 Bastian A. 218 Batelli G. 110 Batowski Z. 42 Baudoin de Courtenay Jan 5 Bauman E. 98 Baumgarten K. 225 Bausinger H. 282 Bawden C. R. 260 Bazielich B. 60 Beckmann J. 267 Beltrana G. Aquirre 141 Benfey T. 218 OSOBOWY Bentzien Urlich 209 Bergson H. 35 Berwillski R. 87 Bianchi U. 268 Bidwell George 151 Biegeleisen Henryk 5 Bieniarzówna J. 62 Blachnio Józef :~OO Blachowski A. 55 Blaszczy k S. 56 Boas F. 2H2 Bobowski M. !lR Bogalyrev P. G. 246, 243 Bogucka M. 53 Bohdanowicz J. 2R6 Bojanov S. Iv. 120 Bojarska 1. 50 Bonifacić Nikola 27R Bonsirven J. 108 Borchers W. 58 Bottiglioni G. 104 Braun Rudolf 210 Brekilien Y. BR Breuil A. 104 Brightman F. E. 7ll Brown J. K. 263 BrzozowskCl Teresa 151 Budge E. H2 Buhler Karol 206 Bukowska-Gol'goni Krystyna 156·--167 Burde-Schneidewind Gisela 209 Burszta Jó:>;ef 5-B, 16R-170, 210, 217·244, 2()l, 2'J:{. 285, 236, 297-298 Businger Hermann 20l) BUttner Thea 258 Buzy D. 90 Bystroń Jan Sto 42, 87, 101 2S7, 288-292. �Cassirer E. 206 Chalanskij M. 124, 127 Chamcówna M. 50 Charland P. V. 95 Chybiński A. 7 Cichowicz W. 59 Cinciala Andrzej 274 Ciupak E. 87, 95 Closs A. 268 Corvinus K. 268 Courdaveaux V. 99 Cubelić Tvrtko 276 Czarnowski Stefan 87. 103 Czasznicka Z. 60 Czekanowski Jan 6, 7, 8 Czernik Stanislaw 302-:JO:J Cwikówna Stefania :J04 Damm Hans 257, 259 Damman E. 264 Daniel-Rops 98 Dąbrowski E. 97, 99, 104 Debrunner H. W. 267 Deisch M. 42 Dekowski J. P. 101, 105, 106 Delehaye H. 89 Dias J. 261 Dieterich A. 219 Dinekov P. 117 Disselhoff H. D. 272 Dobrowolska A. 56 Dobrowolski Kazimierz 87, 281 Dobrowolski T. 43 Dobrzycki J. 43 DomatOr T. 261 Dormann J. 264 Dostal W. 265 Dowgird Zofia 286 Draszkić Miroslav 2:n Drager Lothar 258 Drost Dietrich 212 Dubiel Ludwik 55 Dubois L. E. 90 Dworakowski S. 105 Dziedzic Jan 149 Dziewanowski K. 151 Dzięgiel Leszek 210-212, 215-217 Dzurinskij V. 122 Dybowski Benedykt 6 Dynowski W. 281 Ek Sven B. 209 Elkin A. P. 28 Evans-Pritchard E. E. 30 Faivre N. P. 98 Farinaccius P. 159 Farnik Ernest 274 Fierla Gustaw 274 Finamore G. 104 Firth R. 29 Fischer Adam 7 Fojtik Karel 209 Fortes M. 29 Fouard C. 98. 108 Franko Iwan 6 Frankowska Maria 129-146, Frankowski Eugeniusz 7, 59 Frazer J. G. 104 Fryś-Pietraszkowa Ewa 286 Furdyna Józef 286 282 Gajek Józef, 7, 8, 282, 297 Gajkowa Olga S Gaj-Piotrowski W. 105 Galaune Paulinus 230-231 Gamio Manuel 131 Gansiniec R. 7 Gaudefroy-Demombynes M. 88 Gawron Walenty 304 Gdański Marek 150 Gelhardt R. R. 247 Gennep, A. Van 91, 99, 104 Georgiev Georgi 276 Gerndt H. 263 Gesemann G. 116 Ghassemlou A. R. 147 Gheon H. 95 Gilewicz Aleksy 301 Glapa A. 56 Gloger Z. 55 Gladysz Mieczysław 58 Gładyszowa Maria 284 Goguel M. 99 Golaborski Stoir 276 Gołębiowski L. 48, 55 Gonda J. 265 Goodenough E. R. 82 Gori P. 104 Goszczyński S. 45 Gough M. 82 �Górak Jan 286 Grabner E. 263 Grabowski Józef GO, 23!l Greniuk P. 58 Groicki B. 159 Guepin A. 94 Gunda B. 266 Gusev V. E. 245, 247 Haberlandt A. 222 Hadzimanov Vasil 276. 279-280 Haekel J. 267 Hahn-Hissink K. 272 Haid Wolfgang 251 Halban L. 7 Hartmann G. 271 Hartmann H. 271 Hartmann R. 271 Hartwig Werner 258 Haslam W. 71, 82 Heim Waller 255 Heine-Geldern R. 272-273 Hentze C. 266 Hertz R. :30 Hessen Sergiusz 39 Heuzey J. P. 108 Hexelschneider Erhard 248 Hirschberg W. 265 Horvathova Emilia 254 Hi:iltker Georg 257, 259 Hrovatin Racloslav 276 Huber A. 267 Huby J. 98 Hulme F. E. 82 Hultkranz A. 270 Hummel S. 268 Husarski W. 41 Hutt.er Franz 252 Ilić Vojislav 277 Ivancan Ivan 278 Ivanov J. 124, 127 Ivanov V. V. 248 Jablonowski W. 152 Jacobeit Wolfgang 209 Jakobson Roman 16, 18 Janković Sava 277 Januszkiewicz Boleslaw 284 Jasiewicz Adam 286 Jasiewjcz Z. 56. 57. 158 Jaskulska A. 105 Jastrebov 121 Jeleński S. 104 .Jerabek Richard 254 Jest Corneille 210 Jezierska Renata 180-187 Jeż-Jarecki Władysław 2A7 Jirecek K. 12li Jordano\' V. 12:i. 127 Joshi R. V. 268 Kacanovskij Vl. I:n, 126 Kaczman:zyk K. 159 Kalina Antoni 5, 6 Kalina W. 94 Karadzić Vuk SteL 121. 123 Karlowicz Jan 5. 6 Kelembietowa Walentyna 2RR Kempisty Maria 35 Kilson M. 268 Kisi<:lewska Anna 231-2:34 Kitowicz J. 55, 91 Klawek A. 99 Kleindschmidt B. 96 Klickova Vem 27H Klimaszewska J. 281J Klinger W. 7, 104 Klonowski F. 222 Kloska Gerhard Konrad 9-36. 205-207. 1R8-198. 2:i4-2:Jei Klodnid:i Zygmunt 221-22ei Knezevi(~ Srebrica 278 Knoop O. 105, 170. In Kolberg Oskar 5. 48. 98. 296-299 Kolaczkowski .J. ;;2 Kolpakova N. P. 247 Konstantinov Dusko 277 Kopczyńska-JawOl'ska Bronislawa 287 Kopeć E. 102 Koppers Wilhelm 264 Korabiewicz Wacław 7ł-Rei Koranyi K. 7, 157 Kostrzewski J. 222 Kostysz J. 50 Kotula Franciszek 43. 242 Kowalewski Z. 2R4 Kowalska-Lewicka A. 60 Koźmian E. 4H 284, �Krajewska J. 57 Krajewski Klemens 287 Kravcov N. J. 245 Krickowić Antun 276 Kriss Rudolf 251 Kroeber A. L. 267 Kronenberg A. i W. 266 Królikowska Elżbieta 199-204. 300-302 Krupianskaja W. J. 226 Krz.yżanowski Józef 8R, 101. 102, 104, 111 Kuba Ludvik 278 Kułakovski L. V. 247 Kunczyńska-Iracka Anna 65 Kutrzeba-Pojnarowa Anna 2Rl Kutrzebianka A. 47 Kwaśniewski K. 222 Lagercrantz S. 264 Langematz Rolf 234 Lang-Kirnberg K. 268 Lazarus M. 218 Lechowa Irena 302-303 Lee F. G. 112 Leliwa Jerzy 151 Lenal·towicz T. 104 Lepszy L. 60 Leser P. 265 Levi-Strauss Claude 9-36 Lichodziejewski J. 149, 151 Likowski E. 94 Linette Bogusław 207-210 Linin Aleksander 276 Lipiński A. 284 Lipke L. 99 Liungman W. 220 Lohmayer E. 104 Loria Lamberta 180 Lowe J. 98 Lowie R. H. 16 Lubomirski J. T. 48 Lucius E. 119 Lukas .T. 264 Lutze G. 262 Luthi Max 256 Lepkowski T. 47 Mabillon 82 Machaiski Fl'3nciszek 152 Macnab .J. W. 266 Maconi V. 268 Madera J. 217 Mahnken Irmgard 276 Makuiski Krzysztof 282, 284 Malmberg Bertii 205 Manndorf H. 264 Mannhardt W. 218 Marcel H. 45 Maresch Franz 252 Masseron A. 95 Maszkowska B. 52 MaUakowski W. 55 Meier John 219 Mercier V. 90 Miarka K. 91, 108 Mikułowska Halina 289 Milewski Tadeusz 17 Millerowa Elżbieta 238-241 Mioduszewski M. 91 Mladenović Zivomir 276 Mohrmann Ute 210 Morgan L. 265 Mortindale C. C. 108 Moser Hans 260 Moser-Rath E. 263 Maske E. 102 Moszyński Kazimierz 7, 66 Mulkiewicz-Goldbergowa Olga 287 Mullie .T. L. 268 Murko M. 116 Murray-Aynsley 82 Mulher R. 42 Mi1hlmann W. 253 Miiller J. 90 Miiller W. 264 Mydlarski J. 7 Mylius N. 267 Mystek W. 91 Nachtigall H. 272 Narr K. J. 266 Nalalis A. 82 Naumann H. 219 Naumann Siegfried 209 Nedo Paul 201l, 234, 250 Niemann C. H. 217 Nikolić Ilij 277 Nitsch K. 7 Nizińska Irena 301 Nosek S. 222 Novaković Stojan 126 �:316 Nowakowski J. 284 Novikov N. V. 247 Nowodworski ks. 82 Nowotny K. 271 Nowotny Paul 210 Przeworski Stefan 152 Przeździecka M. 57; 59, 60 Pujanek Irena 220-221 Pusze t L. 55 Putilov B. N. 246 Obayashi T. 267 Olszewski F. 158 Ondrusz Józef 274 Optolowicz Janusz 289 Organdiijev Ivan 126 Orlowski Aleksander 43 Owsińska A. 46 Ozgowicz Edward 230-231, Rach Hans J. 210 Radcliffe-Brown A. R. :lO--:l] Radig W. 225 Radoński K. 91 Ramult Stefan 6 Ravnilmr Bruno 278 Rawita-Witanowski M. 101 Reinfuss Roman 55, 56, 57, :'i8. 94. 2a:~ Renan E. 99 Renard J. 90 Rewski Z. 4:l Reychman Jan 152 Riehl W. H. 21B Ristovski Blaze 277 Roccavilla A. 183 Rompski Jan 28B Roman M. V. 95 Rondet H. 90 Rops Daniel 82 Rosen-Przeworska J. 58 Rosner V. 265 Rostworowska Magdalena 177-179 Roussean J. J. 35 Rohlich Lutz 29:3 Rubcov F. A. 246 Rusić Beanislav 276 Rzewuski S. 48 Rybowski Mikołaj 6 Ryszkiewicz A. 52 235-2:37 Paradowska Maria 147-155 PenuSliski Kiril 277 Pesovar Ferenc 278 Petrow Petr 278 Pianzola M. 41 Piasecki E. 286 Pieciukiewicz Marian 289 Piegza Karol 274 Pietkiewicz Kazimierz 294-296 Pietraszek Edward 225-230, 282, 284 Pinnow H. J. 266 Pitioni R. 263 Pitre G. 104 Pitt Rivers G. 82 Pittoni Richard 254 Piwarski F. 45 PiwoC\{i Ksawery 40, 55, 60, 67 Piwowarski W. 88 Plana Sefćet 277 Plaul Hainer 209 Płoński Michał 43 Podczaszyński K. 55 Pogorzelski W. 94 Pol W. 48, 52-5~ Polakiewicz Maria 289 Pollak-Eltz A. 266 Pomeranceva E. V. 247 Pomianowska W. 284 Poniatowski Sto 7 Popiołek Franciszek 274 Popko Maciej 150 POITois L. 268 Posem-Zieliński Aleksander 269--273 Powiłańska-Mazur Danuta 288 Przesławska Helena 289 Sahagun B. de 129 Saintyves P. 89 Sartori P. 104 Saubigou L. 99 Saussure F. de 16 Sauve Ch. 90 Sawicki T. 42 Sazdov Tome 277 Schaff-Herzog 82 Scharf Martin 262 Schimański E. 55 Schindler Otto G. 253 Schlaginhaufen O. 265 Schlesier K. H. 270 Schmidt Leopold 251, 2:'i3 �317 Schmidt Wilhelm 26:;, 265 Schroubek G, R. 263 Schullerus A, 252 Schultz R. 271 Schurtz H. 212 Schuster C. 266 Schwedt Herbert 262 Schweitzer A, 99 Schwietering J. 219 Seignolle C. et J. 104 Seweryn Tadeusz 56. 57, 60 Sheppard R. E. 82 Sicard H. von 267 Sieber Friedrich 220 Siennicki S. 52 Simiczijew Kole 115-128, 275-279 Simonides Dorota 209, 29:3-294 Sinha P. 267 Sinibaldi G. 90 Skalnikowa Olga 209 Skarga P, 97 Sklodowska-Antonowicz Halina 289 Skrukwa Agata 274 Skwarczyński Z. 46 Sławik A, 265 Smirnov J. I. 246 Smoczkiewicz Leszek 288 Smrckova Jnfina 277 Sobisiak Walerian 251-257. 2fiO--263 Sojmonov A. D. 247 Sokolowa V. K. 246 Sokolowski .Jakub 4:3 Sorrento L. 91 Spamer A. 219 Spencer Trimingham J, 210 Stach P. 104 Stachowicz Michal 4:3 Stalker J. 98 Starek E. 60 Staszczak Z. 222 Stebelski A, 105 Stecki K. 60 Stein Lothar 259 Steiniger Hermann 25:3 Steinitz W. 249 Steinmann Urlich 252 Steinthal H. 218 Sterby J. 265 Stępień J. 104 Stoin Helena 276 Stolarek Zbigniew 150 Stone, J. W. van 268 Strach A. 219 Strzelecki A, 6 Strzygowski J. 82 Suchodolska M. 42 Suliteanu Ghizela 276 Surowiecki W. 49 Szafraniec S. 91 Szczotka S. 62 Sziszmanov Iwan 277 Szuberla Aniela 302 Szulczewski Jerzy W. 168--176 Szychowska-Boebel B. 289 Szyfelbejn-Sokolewicz Z. 288 Szymański Stanislaw 37-70 Świętochowski A, 56 Świrko Stanislaw 238 Tarko Medard 244-251, 296-299 Tatarkiewicz W. 43 Taube Erika 257 Tazbir J. 41 Teodorowicz J. 104 Thomas J. 104 Tiburtius G. 264 Todorowski Gane 278 Toporov V. N. 248 Toschi Paolo 91, 96, 110-111, 180 Tozi Niko 278 Trawińska M. 222 Treide Barbara 259 Treter M. 45 Trimborn H. 272 Trubecki Mikolaj S. 16 TrUmpy Hans 255 Tunguz-Perović 126 Ulenbrok J. 264 Urban M. 266 Vaclavik A, 254 Vakarelski Christo 124 Verkovic Stefan 119 Verstraelen E. 268 Vetulani A, 48 Vuković Jovan 276 Vysniauskaite Angele 288 Walicki M. 48 Wali górski A, 282 �:318 Wall .JÓzef 43 Walsh W. T. 98 Wawrzeniecki M. 55 Weber-Kellermann L 217 Weidekuhn P. 265 Weinhold Rudolf 209 Weiss R. 225 Weleckaja Natalia 278 Wirth F. 252 Wirtz H. 90 Wisner D. 159 Wiśniewski J. 95 Witos W. 95 Wojciechowski G. 149 Woliński J. 94 Wood-Seymour W. 82 Woronicz Paweł 47 Woźniak Andrzej 288 Wójcicki Kazimierz WI. 47, 55, 60 WI'óblewski Tadeusz 222, 263-269 Wypych Konrad 212-214, 257-260 Zakrzewska M. 157 Zamazzo G. 104 Zawistowicz-Adamska K. 104, 2113 Zawisza Oskar 274 Zdrój J. 87 Zecević Slobodan 2711 Zemcovskij L L 246 Zubrzycka Z. 105 Znamierowska-Prtifferowa M. 288, 289 Żirmunskij V. 116, 246 Żywirska M. 56 Yanagita Kunio 267 �INDEKS ETNO-GEOGRAFICZNY - Szoszoni 270 Ameryka Południowa Altiplano 272 Boliwia 272 Brazylia 269 Ekwador 271 Kolumbia Bryt 31 Parana 264 Peru 269, 272 Afryka Afryka 210-214, 215-217, 264 Afryka Zachodni.a 269 Abisynia 180 Dahomej 214 Egipt 71 Etiopia 21:~ Gabon 268 Ghana 29, 267, 268 Kabylia 265 Maroko 267 Rwanda 215 Sudan :~O, 21:3, 215 Togo 267 Uganda 268 Wyspa Hicn'u (arch. kanaryjski) Afryki ludy, plemiona: -- Arabowie 211 - Bantu 264 - Fulbe 258 .- Niloci 266 - Nuerowie 30 - Simbete 267 - Tallensi 29 Ameryka Ameryka Północna 259 Kanada 95 Meksyk 71, 129. 130.267.269 Stany Zjednoczone 270 Ludy, plemiona: Apacze 266 - Aztekowie 271 --- Dakota 258 - Eskimosi Alaski 268 - Majowie 271. 272 Ojibwa 25 __ __ o o 264, 272 Ludy, plemiona: - Haida 31 - Tapirape 271 - Waika 266 268 Azja Armenia 81 Chiny 33, 260, 266 Filipiny 268 Gobi 268 Indie 258, 264, 265, 268 Irak 148 Iran 148 Japonia 267 Kaukaz 180 Mongolia 257, 260 Syria 148, 259 Turcja 148, 266 Turkiestan 180 Ludy, plemiona: - Ajnowie 265 - Beduini 259 - Kurdowie 147-155 - Manobo 268 Australia i Oceania Australia 27-28, 31, 32 Oceania 257, 266, 269, 272-273 Hawaje 259 �320 Maorysi 26-27 Melanezja 259, 265 Nowa Gwinea 180, 257, 259 Nowa Irlandia 265 Polinezja 30 Tikopia, lud 26 Europa Europa 221-225 Alt-Schwerin 188 Austria 92, 224, 252, 253 Badenia 221 Bałkany 275-279 Bawaria 252 Belgia 92 Bośnia 232 Brandenburgia 210 Bretania 95 Brno 209 Bułgaria 115-127, 276, 277 Czechosłowacja 221, 254, 263, 274 Francja 91, 92, 253 Hiszpania 110, 253 Jugosławia 253, 261 Laponia 180 Litwa 228, 230-231 Łużyce 210 Macedonia 115-127 Masyw Centralny 210 Meklemburgia 188-192, 209 Mołdawia 275 Nadrenia 194-198 Nizina Magdeburska 209 Niemcy 92, 217, 221, 253 Niemiecka Rep. Dem. 249 Ostrawa 209 Pannonia 278 Pompea 72, 75 Portugalia 253, 261 Rumunia 81, 82, 83, 224, 276, 277 Rzym 180 Serbia 115-127, 231-233, 255, 277 Skandynawia 81 Skania 209 Słowacja 253 Szwajcaria 225, 255 Sycylia 253 Węgry 253, 258, 261, 266 Włochy 91, 110, 183, 253 Związek Radziecki l5:l, 225--230. 244-243 Europejskie grupy etniczne: - Albańczycy 277 - Hetyci 81 - Macedończycy 277 - Grecy 277 - Serbołużyczanie 234 - Słowianie południowi 276-277 - Słowianie zachodni 222, 223 Wałasi 277 Polska Polska 221 Bełchatowskie 287 Kieleckie 282 Kotlina Kłodzka 223 Kujawy 170, 171, 174, 175 Kurpie 60 Lasowiacy 242, 286 Lubelszczyzna 58 Łążek Ordynacki 286 Łódzkie woj. 87-114 Małopolska 223 Międzyrzecz 56 Podgórzanie 242 Podhale 60 Podlasie 57 Pomorze 57 Pomorze Zachodnie 56 Rzeszowiacy 242 Śląsk 95 Śląsk Cieszyński 274 Śląsk Dolny 57, 58, 177-179 Śląsk Górny 223 Spisz 60 Warmia i Mazury 57 Wielkopolska 56, 59, 172, 174, 175, 238 Ziemia Chełmińska 287 Ziemia Chełmska 286 Ziemia Lubuska 56 Ziemie Zachodnie 286 �INDEKS RZECZOWY Akulturacja 141 Amulety 185 Antropologia 135 - fizyczna 138 - prekolumbijska 271 - społeczna 140 - strukturalna Levi-Straussa Archeologia 138 Bajki 252 Ballada 246 - o martwym bracie 277 - o zamurowaniu niewiasty Demony 173 Dożynki 43 Druki ludowe na płótnie 58 10 w moście 277 Ballady ludowe rumuńskie 277 - Wałachów 277 Bartnictwo 56 Broń 257 Budownictwo 267 - drewniane 55, 274 - Kielecczyzny 282 - Kurdów 152 - ludowe Europy 221-225 - mieszkalne 286, 287 - Nadrenii 195 - robotników 228--229 - Słowian zachodnich 222, 223 -- włoskie 183 Ceramika ludowa 50 Ceramika włoska 181-182 Chleb 72 Chlebki komunijne 71-82 Chlebowe pieczęcie 78-82 Czarownice 158 Czarownik 264 Czary 156-167 21 - Lud, tom LIV Epika ludowa macedońska 116 Epos bułgarski 122 Etnografia, etnologia - definicje 262 Etnograficzna wyprawa do Boliwii 272 Etnograficzne instytucje naukowe meksykańskie 131-132 Etnolingwistyka 205 Etnologia anglosaska 22 Etnologii przedmiot 9 EtnologicZina szkoła wiedeńska 21 Folklor 294-296 - bałkański 275-279 - dziecięcy 278 - kujawski 170, 174 - rosyjski 248-251 - słowiański 245-248 - Wielkopolski 172, 174 Folklorystyka radziecka 244-245 Folkloryzm 260-262 Formy do wypieku ciasta 56 Garncarstwo 50, 57 - afrykańskie 212-214 Garncarski ośrodek 286 Gospodarka górska Karpat 287 - pasterska 210 Gry ludowe 257, 286 Hafty 59 Historia etnografii Japonii 267 Ikonograficzne dokumenty Islam afrykański 210-212 265 �322 Jarzma wloskie 184 Językowa r<Jdzina indoeuropejska Kafle ludowe 57 Kapliczki 230, 235 - wnękowe 223 Kartofle słodkie na Oceanii 266 Kierunek ludowy w malarstwie 45 - strukturalno-funkcjonalny 264 Kobzy bałkańskie 276 Koczownictwo Kurdów 151 Kolędy 243 - rumuńskie 276 Kowalstwo ludowe 58 Kult Izydora Oracza 41 - świętych we Włoszech 185 - św. Anny 95-98 - św. Bartłomieja 111 - św. Jakuba 111 - św. Jana 104-109 - św. Joachima 98 - św. Józefa 90-95 - św. Pawła 102 - św. Piotra 98-102 - św. Szczepana 112 - zmarłych 266, 267 Kultura 135 - robotnicza 225-230 Kultury wyższe 265 Kuźnia 191 Lepianki 48 Legendy o św. Annie 87 - o św. Józefie 92-94 - o św. Piotrze 100-102 Literatura ludowa 252, 256. 274 Łódź dłubana 190 Magia 251 - łowiecka 264 Magiczne figury 257 Magiczny zabieg 255 Malarstwo ludowe 50 - na szkle 60 Malarze ludowi 65 Maski 251, 268 - drewniane 268 - obrzędowe 183, 254-255 264 polskim Matriarchat 263 Meblarstwo 52, 55 Medycyna ludowa 263, 265 Metoda etnohistoryczna I'll - funkcjonalna 282 - historyczna 282 - strukturalna 16-35. 282 Metody etnograficzne 264 - lingwistyczne 206 Mit australijski 32 Młocka 265 Muzeum etnograficzne \V Rzymie 180- 187 Muzyka ludowa bułgarska Myślistwo 266 276 Naczynia drewniane 259 - gliniane 264 Nagrobki kamienne ludowe 231----234 Narzędzia kamienne 268 Obraźnicy 52 Obróbka drewna 287 Obrzędowość europejska 220 Obrzędy doroczne we Włoszech UJ;] - inicjacyjne 268 - pasyjne 253-254 - pogrzebowe 267. 271 - rodzinne we Włoszech 184 Odzież Kurdów 152 Opowiadania ludowe 173. 263 Pasterstwo 184 - wysokogórskie 255 Pieśni ludowe 47 - - bułgarskie 122-12:~. 125 - - kujawskie 175 - - macedońskie 117-121, 123-125 - - rewolucyjne 276 - - serbskie 121-122, 125 - - słowiańskie 276 Pieśni sobótkowe 24:~ - weselne 242 Placki przaśne 71 Pochówki 272 Podania wielkopolskie 239 Podpłomyki 72, 75 Poezja ludowa 276 - - grecka 276 - - macedońska 277 �323 Tańce ludowe bałkańskie 276 - - dalmatyńskie 275 - - mołdawskie 275 - - Słowian południowych - - węgierskie 278 Tatuaż 259 - bliznowy 266 Tkactwo 58 - włoskie 182 Totemy klanowe 25-29 Totemizm 9-36 - austr.alijski 28 - matrylinearny 29 - patry linearny 29 Transport Kurdów 152 Pożywienie 266 Pożywienie Kurdów 151, 152 Proza ludowa 29:~-294 - - Wielkopolski 238--241 Przechowywanie zboża 286 Przyrządy do liczenia 264 Przyslowia 175 Religia lamaistyczna 261l Rolnictwo kurdyjskie 151 - wloskie 184 Rzemioslo ludowe 252 Rzeźba 25fl - afrykańska 2iiB -- drewniana 257 - ludowa 56 - - litewska 2:~0 - - polska 2:~5-2:37 Rybołówstwo lB:~ Rysunki skalne 264 Skans~ny łBB-UW, 22:1, 252 Szkola mitologiczna niemiecka Skrzynie ludowe 55 Smietoiska muszlowe 26B Szopka 56 Szopki włoskie 18:3 Strój ludowy 5B, 2:33, 261, 2H - - dolnosląsl<i 177-179 - - łużycki 2:~5 - - maccdoI1ski 275 -, -- wIoski 184 Sztuka ludowa 5:~,262, 295 - - Łużyc 2:34-235 - - p::llska :37--70 - prekolumbijska 268 218 Wesele chorwackie 275 - kujawskie 175 Wierzenia ludowe 174 - o smoku 278 Wozy we Włoszech 184 Wózki dwukołowe włoskie Wyobrażenia bóstw 267 - kosmologiczne 264 - religijne 267 276 184 Zabawki ludowe 57 Zamówienia znachorskie 243 Zwyczaj łamania się chlebem - rodzinny 267 Zwyczaje zapustowe 255-257 - kal'nawałowe 253 - Kurdów 152 _.- odpustowe 253 - pogrzebowe 232, 252 - sobótkowe 43, 104, 105---108 71-76 �SPIS ILUSTRACJI Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. 1. 2. 3. 4. 1. 2. 3. 4. 5. 5a. 6. 7. 8. 9. 10. Bitwa pod Racławicami Tabor chłopski Złotogłowie kaszubskie z 1798 r. Kafle mazurskie (1833 r.). Piekarnia z Pompei, fresk Stypa, wiek II A. D., katakumby, relief Skamieniały chlebak z Pompei Pieczęć z brązu, Antiochia, wiek VI Pieczęć typu bizantyjskiego (greckiego) pierwotna Pieczęć typu bizantyjskiego (greckiego) nowsza Chlebek kościoła greckiego. Chlebek kościoła Jakobitów (Syriacki), Aleppo Chlebek kopt yjski z Aleksandrii Chlebek koptyjski z Kairu. Pieczęć kościola Etiopskiego, Adigrat . 11. Chlebek eucharystyczny kościoła Armeńskiego, Antalias koł6 Bejrutu, Liban 12. Chlebel{ kościoła Armeńskiego (bez I<rzyżal), Erywań, ZSRR 13. Chlebek eucharystyczny kościoła Prawoslawno-Rosyjskiego, tzw. "Prosfor", chlebek "Chrystusowy" . 14. Chlebek eucharystyczny kościoła Prawosławno-Rosyjskiego, tzw. "Prosfor", chlebek "Maryjny" 15. Pieczęć l{Qścioła Jakobitów (syriacka), terrakota, Cypr. 15a. Rewers tejże pieczęci 16. Pieeozęć kościoła Jakobitów (syriacka), alabaster, Babylos, wiek VII 17. Rewers tejże pieczęci 18. Pieczęć kombinowana z czterech pieczątek typu greckiego, dl'ewno, Rumunia 19. Pieczęć kombinowana z trzech pieczątek typu greckiego, drewno, Jerozolima. 20. Pieczęć beduinów, pogranicze Syrii i Libanu, drewno 21. Krzyż stemplowy do pieczętowania chlebków eucharystycznych, drewno, Rumunia 22. Krzyż stemplowy, "preskurnik", drewno, Rumunia . Jerzy Wojciech Szulczewski 1. Fragment ekspozycji "Stroje ludowe na Dolnym Śląsku" 1. Fragment wnętrza kuchni robotnika rolnego z pocz. XX wieku. (Agrar-Museum, Alt-Schwerin) 44 44 59 64 72 73 73 73 74 74 74 74 74 74 76 77 77 77 77 79 79 79 79 81 81 81 81 81 169 178 189 �325 Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Fragment izby robotnika rolnego z pocz. XX wieku. (Agrar-Museum, Alt-Schwerin) Alt3. Kuźnia do kucia obręczy na kola do wozów. (Agrar-Museum, Schwerin) I. Zagroda z Scheuerheck z pocz. XVIII wieku. (Rheinisches Freilichtmuseum in Kommern /Eifel, pow. Euskirchen) 2. Fragment izby z zagrody z Scheuerheck Stanislaw Czernik . Stefania Cwikówna 2. 191 191 195 197 303 304 �Spis rzeczy Józef B u r s z t a, W 75-lecie Polskiego Towarzystwa L STUDIA, ROZPRAWY, Ludoznawczego (Summar,v) ARTYKUŁY Gerhard Konrad K los k a, Egzegeza "Totemizmu" Claude Levi-Straussa (Summary) , Stanisław S z y m a ń s k i, Historyczne uwarunkowanie polskiej sztuki ludowej XIX wieku (Summary) , Wacław Kor a b i e w i c z, Chlebki komunijne i ich pieczęcie (Summary), Władysław B a r a n o w s k i, Z badań nad ludową recepcją "Zywotów świętych" (Summary) Kole S i m i c z i j e w, Wojewoda Momczil w macedońskiej, serbskiej oraz bułgarskiej epice ludowej (Summary) II. OMOWIENIA 5 9 37 71 87 115 I MATERIAŁY Maria F r a n k o w s k a, Kształcenie etnografów i archeologów w Meksyku (Summary) , Maria P a r a d o w s k a, Problematyka kurdyjska w polskich opracowaniach okresu powojennego (lata 1945-1969) (Summary) , Krystyna B u k o w s k a - G o I' g o n i, Procesy o czary i powolanie przez czarownice w orzecznictwie Sądu Wyższego Prawa Niemieckiego na zamku krakowskim (Summary) Józef B u r s z t a, Dorobek folklorystyczny regionalisty Jerzego Wojciecha Szulczewskiego (1879-1969) (Summary) III. 129 147 156 168 MUZEALIA Magdalena R o s t w o r o w s k a, Stroje ludowe na Dolnym Śląsku (Summary) Renata J e z i e r s k a, Museo Nazionale delIe Arti e Tradizioni Popolari w Rzymie (Summary) Gerhard Konrad K los k a, Skansenowskie Muzeum Historyczne Rolnictwa w Alt-Schwerin (Meklemburgia) (Summary) Gerhard Konrad K los k a, Skansenowskie Muzeum Nadrenii w Kommern (Summary) , Muzealne wystawy etnograficzne w latach 1968-1969 (Elżbieta Królikowska) 177 180 188 194 199 �327 IV. RECENZJE, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW I CZASOPISM Bertii M a l m b e r g, Nowe drogi w językoznawstwie. Przegląd szkół i metod. Warszawa 1969 (Gerhard Konrad Kloska) . Problem e und Methoden volkskundlicher Gegenwartsforschung. Vortri:ige und Diskussionen einer internationalen Arbeitstagung in Bad Saarow 1967. Hgb. von Wolfgang Jacobeit und Paul Nedo. Berlin 1969 (Bogusław Linette) 207 . J. Spencer T r i m i n g h a m, The influence of Islam upon Africa. Longmans Libraire du Liban 1968, Londyn (Leszek Dzięgiel) . Dietrich D r o s t, Ttipferei in Afrika. Okonomie und Soziologie. "Jahrbuch des Museums fUr Vtilkerkunde zu Leipzig", Bd. XXV, Berlin 1968 (Konrad Wypych) . Refugee Problems in Africa. Upsala Hl67 (Leszek Dzięgiel) . Ingeborg Web e r - K e II e r m a n n, Deutsche Volkskunde zwischen Germanistik und Sozialwissenschaften. Stuttgart 1969 (Józef Burszta) . Friedrich S i e b er, Deutsch-westslavische Beziehungen in Fruhlingsbrauchen. Totaustragen und Umgang mit dem "Sommer". Berlin 1968 (Irena 205 210 212 215 217 220 Pujanek) Tipy selskogo zilisca v stranach zarubeznoj Evropy. Pod red. O. A. Ganskiej, N. N. Gracianskiej, N. M. Listovej i S. A. Tokareva. Moskwa 1968 (Zygmunt Klodnicki) . Etnograficeskoje izucenije by ta raboeich. Moskwa 1968 (Edward Pietraszek) . Paulinus G a l a u n e, Lietuviu liaudies menas (Litewska rzeźba ludowa). Vilnius 1963-1965 (Edward Ozgowicz) Miroslav D r a s z kić, Krajputaszi okoline Kraljeva. Beograd 1967 (Anna hard Konrad Klaska) N e d o, Sorbische Volkskunst. Bautzen 1968 (Ger234 . G r ,a b o w s k i, Dawna polska rzeźba ludowa. Warszawa 1968 (Edward 235 Ozgowicz) Stanisław Ś w irk o, Orle gniazdo. Podania, legendy i baśnie wielkopolskie. Poznań 1968 (Elżbieta Millerowa) Franciszek K o t u l a, Folklor slowny osobliwy Lasowiaków, Rzeszowiaków i Podgórzan. Lublin 1969 (Józef Burszta) . Dyskusja folklorystów radzieckich nad 10 tomami rocznika "Russkij Folklor" 1956-1966. "Russkij Folklor", t. 11, 1968 (Medard Tarko) V. E. G u s e v, Izucenije slavjanskogo folkłora v sovremennoj russkoj nauke. "Russkij Folklor", t. 11, 1968 (Me dard Tarko) . Erhard H e x e l s c h n e i d e r, Izucenije russkogo folkłora w Germanskoj Demokraticeskoj Respublike (1945--1966). "Russkij Folklor", t. 11, 1968 (Medard Zeitschrift 1968 (Walerian Schweizerisches lerian Jahrbuch fiir Volkskunde. Nowa Seria, fUr Volkskunde. 244 245 251 Basel 1968 i 1969, t. 64 i t. 65 (Wa254 Sobisiak) fiir Vtilkerkunde zu Leipzig. Bd. XXIV, Berlin 1967 fur Vtilkerkunde zu Leipzig. Bd. XXV, Berlin 1968 257 Wypych) des Museums (Konrad 242 t. 2,2 i 23, Wiedeń Sobisiak) Archiv des Museums (Konrad Jahrbuch 238 248 Tarko) Osterreichische 230 231 Kisielewska) Rolf L a n g e m a t z, Paul Józef 221 225 Wypych) 259 �328 Zeitschrift fur Volkskunde. Stuttgart 1969 (Waleri.an Sobi.siak) . Anthropos. Bd. 63/64, 1968-1969 (Tad.eusz Wróblewski) . Zeitschrift fUr Ethnoiogie. ,Bd. 93, Berlin 1968 (Aleksander Posern-Zieliński) Zwrot. Roczniki XVIII-XXI. Czeski Cieszyn 1967-1969 (Agata Skrukwa). 260 263 269 273 V. KRONIKA Sympozjum czijew) folkloru bałkańskiego (Ochryd 7--8 lipca 1969 r.). (Kole Sim i- . 40-lecie pracy folklorystycznej VasiJa HadzimanovR (Kole Simiczijeu:) . III Ogólnopolska Konferencj.a Metodologiczna poświęcona Syntezie Etnografii Polski w Kielcach, 14-16 XI 1969 (Bolesław Januszkiewicz) . Zjazd absolwentów Etnografii i Historii Kultury Materialnej Uniwersytetu Poznańskiego - Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza (Boles/aw Januszkieuncz) 275 279 281 284 Doktoraty i habilitacje (Zofia Piotrowska) XLIV Walne Zgromadzenie i sesja naukowa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (Konrad Wypych) . V Międzynarodowy Kongres Prozy Ludowej w Bukareszcie w dniach 26-·31 sierpnia 1969 r. (Dorota Simonides) . Pierwszy Międzynarodowy Festiwal i Konkurs Folkloru "Roumanie 69" w Rumunii (Kazimierz Pietkiewicz) . O Kolbergu w Belwederze po raz drugi (Medard Tarko) Wystawa rękopisów i publikacji Oskara Kolberga (Medard Tarko) VI. 286 288 293 294 296 298 IN MEMORIAM Waldemar Babinicz (Elżbieta Królikowska) . Józef Błachnio (Elżbieta Królikowska) . Aleksy Antoni Gilewicz (Elżbieta Królikowska) Irena Nizińska (Elżbieta Królikowska) . Aniela Szuberla (Elżbieta Królikowska) Stanisław Czernik (Irena Lechowa) Pamięci Stefanii Ćwikównej (Walenty Gawron) VII. 300 300 301 301 302 302 304 VARIA Najważniejsze nabytki zagraniczne Biblioteki Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego im. J. Czekanowskiego za rok 1969 (Jadwiga Gerlach-K/odnicka) Indeks LIV tomu Ludu Spis ilustracji Contents in English . 305 (Jadwiga Gerlach-Klodnicka) 312 324 329 �Contents Józef Rur Society. s z t a, The Septuaquii1gentenary of the Polish Ethnographical 5 L Studies, Articles, Papers Gerhard Konrad K los k a, Explanation of Levi-Strauss' "Totemism" Stanisław S z y m a ń s k i, Historical conditions leading up to Polish Folk Art of the XIX century . Wacław K a l' a b i e w i c z, Communion wafers and their seals. Władysław B a l' a n o w s k i, Observations on the Folk Reception of the "Lives of the Saints". (The lives of the Saints closest to Christ in the folklore of the southern part of Łódź province) . Kole S i m i c z i j e w, The Voivode Momchil in the Macedonian, Serbian and Bulgarian Falc Epic II. Discussions 9 37 71 87 115 and Materials Maria F r a n k o w s k a, Educating of ethnographers and archeologists in Mexico Maria P a r a d a w s k a, The Kurds and Kurdistan in Polish Scholarship since the War (1945-69) . Krystyna B u k o w s k a - G a l' g o n i, Processes for sorcery and vocations by witches in judge-made law of the Supreme Court on German Law on the castle of Cracow Józef B u l' S z t a, The folkloristic scholarship of the regionalist Jerzy Wojciech Szulczewski (1879-1969) 129 146 157 168 III. Museums Magdalena R o s t w o l' o W s k a, Folk costumes in Lower Silesia . Renata J e z i e l' s k a, Museo Nazionale delIe Arti e Tradizioni Populari in Rome . Gerhard Konrad K I a s k a, The Skansen (Open-Air) Museum of Agriculture in Alt-Schwerin (Mecklenburg) Gerhard Konrad K I a s k a, The Skansen (Open-Air) Museum of the Rheinland in Kommern Ethnographic museum expositions in the years 1968-1969 (Elżbieta Królikowska) 177 180 188 194 199 �330 IV. Reviews of publications and journals Bertil M a 1 m b e r g, Nowe drogi w językoznawstwie. Przegląd szkól i metod (New trends in linguistics. Review of schools and methods). Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1969 (Gerhard Konrad Kloska). Problem e und Methoden volkskundlicher Gegenwartsforschung. Vortrage und Diskussionen einer internationalen Arbeitstagung in Bad Saarow 1967. Berlin 1969 (Bogusław Linette) . J. Spencer T r i m i n g h a m, The influence of Islam upon Africa. Longmans Libraire du Liban 1968, London (Leszek Dzięgiel) . Dietrich D r o s t, Topferei in Afrika. bkonomie und Soziologie. Jahrbuch des Museums fUr Volkerkunde zu Leipzig, Bd. XXV, Berlin 1968 (Konrad Wypych) 205 207 210 212 Refugee Problems in Africa, ed. by Sven Hamrell. The Scandinavian Institute of African Studies. Uppsala 1967 (Leszek Dzięgiel) . Ingeborg Web e r - K e 11 e r m a n n, Deutsche Volkskunde zwis::J:en Germanistik und Sozialwissenschaften. Stuttgart 1969 (Jó ..;;ef Burszta) Friedrich S i e b e r, Deutsch-westslavische Beziehungen in FrUhlingsbrauchen. Totaustragen und Um gang mit dem "Sommer". Berlin 1968 (Irena Pujanek) 215 217 220 Tipy selskogo iilisca v stranach zarubeznoj Evropy (Types of folk architecture in outlandish European countries). Pub!. by "Nauka", Moscow 1968 (Zygmunt Kłodnicki) . Etnograficeskoje izucenije by ta rabocich (Ethnographic study about the mode of life of workers). Moscow 1968 (Edward Pietruszek) . Paulinus G a l a u n e, Lietuviu liaudies menas (Lithuar.ian folk sculpture). Vilnius 1963-19'65 (Edward Ozgowicz) . Miroslav D l' a s z kić, Krajputaszi okoline Kr81jeva (Road-stones in the region of Kraljevo). Belgrade 1967 (Anna Kisielewska) Rolf L a n g e m a t z, Paul N e d o, Sorbische Volkskt;nst (Sorbian folk-.art). Bautzen 1968 (Gerhard Konrad Kloska) . Józef G l' a b o w s li: i, Dawna polska rzeźba ludowa (Old Polish folksculpture). Warsaw 1968 (Edward Ozgowicz) Stanisław Ś w i l' k o, Orle gniazdo. Podania, legendy i baśnie wielkopolskie (The aerie. Legends, tails and fables from the province of Great-Poland). Poznań 1969 (Elżbieta Millerowa) . Franciszek K o t u l a, Folklor słowny osobliwy Lasowiaków, Rzeszowiaków i Podgórza n (Oral folklor peculiar to Lasowians, peoples of the region of Rzeszów and Podgórze). Lublin 1969 (Józef Burszta) . Dyskusja folklorystów radzieckich nad 10 tomami rocznika "Russkij Folklor" 1956-1966 (Discussion or Soviet folklorists about 10 volumes of .,Russkij Folklor" 1956-1966). Moscow 1968 (Medard Tarko) . V. E. G u s e v, Izucenije slavjanskogo folkłora v sovremennoj russkoj nauke (Studying of Slavonic folklore in contemporallE~ous Russian science). "Russkij Folklor", Moscov 1968 (Medard Tarko) . Erhard H e x e l s c h n e i d e r, Izucenije russkogo folkłora w Germanskoj Demokraticeskoj Respublike (194'5-1966) (Studying of Russian folklor in the German Democratic Republic (1945-1966). "Russkij Folklor", Moscow 1968 (Medard Tarko) . 221 225 230 231 234 235 238 242 244 245 248 �331 bsterreichische Zeitschrift 1968 (Walerian fUr Volkskunde. 251 Schweizerisches Archiv fUr Volkskunde. vol. 65 (Walerian Sobisiak) . Jahrbuch des Museums fUr Vólkerkunde (Konrad Jahrbuch (Konrad New series, v. 22 and 23, Vienna Sobisiak) Basel 1968 and 1969, vol. 64 and 254 zu Leipzig. Berlin 1967, vol. XXIV zu Leipzig. Berlin 1968, vol. XXV 257 Wypych) des Museums fur Vólkerkunde 259 Wypych) Zeitschrift fill' Volkskunde. Stuttgart 1969, vol. 65 (Walerian Sobisiak) Anthropos. Vol. 63/64, 1968-1969 (Tadeusz Wróblewski) . Zeitschrift fur Ethnologie. Vol. 93, 1968 (Aleksander Posern-Zieliński) Zwrot. Vol. XVlIJ-XXI, Czeski Cieszyn 1967-1969 (Agata Skrukwa) 260 263 269 273 V. Chronics Symposium of Balkan folklor (Ochryd 7-11-th July, 1969). (Kole Simiczijew) 40-th anniversary or folkloristic activity of Vlasil Hadzimanov. (Kale Simi- 275 279 czijew) The 3-rd all-Poland Methodologic Conference deveted to the Synthesis of Polish Ethnography, Kielce, 14-16-th November, 1969. (Bolesław Januszkiewicz) 281 The Reunion of graduates of Ethnography and History of Materi,al of the University of Poznań. (Bolesław Januszkiewicz) . Doctorates and habilitations (Zofia Piotrowska) XLIV -th Meeting and scientific session of the Polish Ethnographic (Konrad Culture 284 286 Society Wypych) 288 The V-th International Congress for Folk-Narrative in Bucharest 26-31 August 1969 (Dorota S'imonides) The First International Festival and Competition of Folklor "Roumanie 69" in Romania (Kazimierz Pietkiewicz) . Aboud Kolberg the second time in the Belvedere (Medard Tarko) Exhibition of Oskar Kolberg's manuscripts and publicatio:ls (Medard Tarko) 293 294 296 298 VI. In Memoriam Waldemar Babinicz (Elżbieta K7'óUkowska) . Józef Btachni() (Elżbieta Królikowska) . Aleksy Antoni Gilewicz (Elżbieta Królikowska) Irena Nizińska (Elżbieta Królikowska) . Aniela Szuberla (Elżbieta Królikowska) Stanislaw Czernik (Ir"!na Lechowa) . In memor,\' ar Stefania Ćwików na (Walenty Gaw7'on) 30J 300 301 301 302 302 304 VII. Varia More important abroad publications sent to the J. Czekanowski Library of the Polish Ethnographic Society in 1969 (Jadwiga Gerlach-Kłodnicka) Index of the LIV -th volume of Lud (Jadwiga Gerlach-K.!odnicka) List of pl.ates Contents in English 312 324 329 �Cena zł 50.- WYDAWNICTWA POLSKIEGO 0·13 TOWARZYSTWA w latach 1895-1970 T.)~ / /1970 LUD (1895-1970) Tomy I-LIV PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE Tomy I - XXVI PRACE ETNOLOGICZNE Tomy I - ATLAS POLSKICH (1934-1970) (1947-1970) IX STROJÓW LUDOWYCH (1949-1970) Zeszyty 1-31 część I POMORZE I WARMIA zeszyt6w: 3 część II WIELKOPOLSKA I KUJAWY zeszyt6w: 4 część III ŚLĄSK zeszytów: 5 część IV MAZOWSZE i SIERADZKIE zeszytów: 8 część V MAŁOPOLSKA. zeszyt6w: 11 ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE (1951-1970) Nr 1-30 BIBLIOTEKA POPULARNONAUKOWA Tomy I - V LITERATURA (1958-1970) LUDOWA (1957-1970) Roczników 11 ŁÓDZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE Tomy I - (1959-1970) XII DZIEŁA WSZYSTKIE OSKARA KOLBERGA wyszło: Reedycja - 3fi tomów. Edycja - Zam6wienia POLSKIE 17 tomów przyjmuje: TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE WROCł.A W, ul. Szewska 36 (1961-1970) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/369215ba1ec31f3efe9a23eb5a8238d1.pdf 94a2b23684062a73dae428796e7beba1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1133 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource folklorystyka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1043 Title A name given to the resource Dorobek folklorystyczny regionalisty Jerzego Wojciecha Szulczewskiego ( 1879-1969) / LUD 1970 t.54 Description An account of the resource LUD 1970 t.54,s.168-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 54, 1970 JOZEF BURSZTA DOROBEK FOLKLORYSTYCZNY REGIONALISTY JERZEGO WOJCIECHA SZULCZEWSKmGO (1879-1969) Każdy, kt'O zajmuje się historią jakiejś dziedziny nauki w obrębie danego regionu, wie, jak wiele zawdzięcza się regionalnym badaczom, którzy - najczęściej poza swoją pracą zawodową - poświęcali się amatorsko, w atmosferze swoistego hobby, jakiemuś wycinkowi wiedzy a swym regionie. Tak było zwłaszcza w zakresie regionalnej historii, etnografii i folklorystyki.. Wiemy, jak wiele regionalnych czasopism zawdzięcza swoje powstanie i istnienie takim właśnie regionalistom, którzy zapełniali te pisma swoimi opracowaniami i materiałami. Oni też gromadzili wartościowe przedmioty sztuki i kultury ludowej, zabytki piśmiennictwa, dokumenty, archiwalne materiały źródłowe itd. Powstawały tak zalążki regionalnych muzeów czy archiwów. Było tak zarówno w okresie przed I wojną, w czasach międzywojennych, jak i jest jeszcze w naszych czasach. Długa może być lista takich działaczy w każdym z regionów. Dnia 16 marca 1969 r. pochowano na lokalnym cmentarzu w Puszczykówku pod Poznaniem zasłużonego regionalistę kujawsko-wielkopolskiego, Jerzego Wojciecha Szulczewskiego. Dożył 90-ciu prawie lat bez kilkunastu zaledwie dni. Do ostatnich lat życia oddawał się z upodobaniem dwom swoim zainteresowaniom: badaniom przyrodniczym, jako głównym, oraz ubocznie - folklorystycznym. Kiedy odwiedziłem go ostatni raz w rok przed śmiercią w jego mieszkaniu, zastałem go przy rysowaniu badanych przez siebie owadów. Przy każdym też ze spotkań wyciągał z półek teczki z niepublikowanymi drobnymi opracowaniami etnograficzno-folklorystycznymi. Lubił też przy okazji pobytu w Poznaniu zaglądać do Katedry Etnografii, by sobie na jakiś temat porozmawiać. J est zawsze interesujące, jakie to impulsy i oddziaływania skłaniają człowieka danego zawodu do jego zamiłowań regionalistycznych. �Dorobek ,fol/donlst,yc::nu WojcJcclw S":I.llc,:,:cl-vskl,cgo .J. W. Szulczewski urodził się dnia 22 IV 1879 r. w Cieńcisku pod Strzelnem na Kujawach w rodzinie chłopskiej z ojca Marcina, uczestnika powstania styczniowego a potem uciekiniera na Kujawy. Jak mówi ręko- JERZY WOJCIECH SZULCZEWSKI (w roku 1963) piśmienny życiorys opracowany w 1937 r. przez regionalistów z Inowrocławia, J. W. Szulczewski urodził siG jako "wątły chłopczyna w stanie nieżywym, dopiero ciężka praca szczotką i innymi narzędziami »baby« przywróciły dziecko do życia". Miał jednak kłopoty z imionami. Ochrzczony pośpiesznie tuż po urodzeniu się, jako Jerzy Wojciech, nie został zapisany od razu do księgi chrztów. Stało się to później, ale zapisano go z niemiecka jako Adalbert Georg. Nosił więc cztery imiona. Używał jednak imion pojskich, a gdy tylko imcjaly J. W, musiał - - .F1k sam �tiO JOZp;y I3VflSZTA żartobliwie wspomina tłumaczyć: sif;, że nie ozna<.:zały one ".1 CIśnie Wielmożnego". Matka jego, Julianna ze Skowronów ze wsi Stodoły, znała mnóstwo lokalnych podań, legend i pieśni ludowych. Miało to zapewne swój wpływ na młodego Szułczewskiego. W szkole pruskiej uczył się Szulczewski bardzo dobrze, stąd też przeznaczono go na nauczyciela. Preparandę przeszedł w Rogożnie, następnie ukończył seminarium nauczycielskie w Kcyni. Te lata nauki miały -jak się okazuje - zasadnicze znaczenie. W swoim krótkim rękopiśmiennym "Wspomnieniu o prof. O. Knoopie", napisanym w J 963 r. na prośbę autora niniejszego cpracowania, pisze Szulczewski nastGPujqco: "Z profesorem Knoopem pierwszy raz zetknąłem się w roku 1894, kiedy byłem uczniem preparandy w Rogoźnie (...) U nas uczniaków cieszył się on wielkim poważaniem, bo był autorem w roku poprzednim wydanego większego dzieła (Sagen und Erziihlungen aus der PTowinz Posen) oraz redaktorem dodatku do "Tygodnika Rogozińsl<iego" ("Rogasener Fami1ienblatt"), w którym nawet jego uczniowie różne powieści ogłaszali. Ja wówczas folklorem się nie interesowałem. To się zmieniło, gdy wstąpiłem do seminarium nauczycielskiego w Kcyni. Jeden z profesorów, wykładający literaturę, wypośrodkował u mnie znajomość licznych podań, bajek, legend i polecił mi spisanie tychże. W ten sposób nabrałem wprawy w zbieraniu materiałów folklorystycznych, co było mi bardzo przydatne, gdy już jako młody nauczyciel bliżej zapoznałem się z prof. Knoopem i zostałem jego współpracownikiem. Odtąd, aż do wojny światowej, aż do przejścia profesora na emeryturę, brałem czynny udział we wszystkich jego wydawnictwach, zasilając je folklorem, głównie kujawskim. Już w pierwszym roku mojego współpracownictwa zebrałem dużo podań, powieści, bajek i legend". Ten okres, do I wojny światowej, zasługuj e szczególnie na u wagę. W latach szkolnych następuje u Szulczewskiego charakterystyczne wykrystalizowanie się zamiłowania w dwóch odmiennych kierunkach: wspomnianym, folklorystycznym, oraz przyrodniczym, również pod wpływem profesora seminarium, znanego w Wielkopolsce przyrodnik,}, E. Pfuhla. Oba te zainteresowania będą się odtąd wzajemnie przeplatały z przewagą raz jednego, to znów drugiego ukierunkowania. Objąwszy w 1899 r. stanowisko nauczyciela i kierownika szkoły w Brudzyniu, pow. żniński, do roku 1906 publikuje Szulczewski pod swym nazwiskiem, a przy ścisłej współpracy z O. Knoopem, wyłącznie prace folklorystyczne w postaci małych artykułów zamieszczanych głównie w "Rogasener Familienblatt" 1. Od 1907 r. rozpoczyna się równoległa tamtej seria opra1 Są to: Der letzte Biirgermeister von I~opienno; Der starke Stelter; Die Sindtlut. Ein Schwank aus Kujavien ("Rogasener Familienblatt r. V i VI, 1901, 1902); �DorO/)fiJ" r()Lkt,nrYsŁ!Jc~:ny WoJ(:tccha 171. SZ1Ltczewski.ego cowań przyrodniczych z entomologii i botaniki 2. Z kolei w latach 1911-1914 przeważają znów opracowania folklorystyczne. Był to właśnie okres bardzo żywej współpracy z O. Knoopem w zakresie zbierania, opracowywania i wydawania materiałów folklorystycznych. O tej współpracy tak wyraża się Szulczewski w owym "Wspomnieniu": "By ten materiał opublikować, uradziliśmy wydać go we formie książki, lecz wydawcy dla niej wtedy nie łatwo było znaleźć. Wprawdzie wielki instytut wydawniczy Brockhaus w Lipsku zgodził się na wydanie jej, lecz o płaceniu honorarium nic wiedzieć nie chciał. Wtedy zaczęliśmy we własnym nakładzie wydawać Przyczynki do ludoznawstwa prowincji poznańskiej (Beitrage zur Volkskunde der Provinz Posen). Wyszły dwa zeszyty, pierwszy opracowany przez profesora Knoopa (Volkstiimliches aus der Tierwelt), a drugi przeze mnie (Allerhand fahrencLes Volk in Kujavien). W toku tych starań wydawniczych profesorowi przypomniał się niejakiś O. Eulitz, młody nabywca wydawniczej drukarni Fr. Ebbecke w Lesznie, którego poznał, gdy jako początkujący profesor uczył w leszczyńskim gimnazjl.,m. Ów Eulitz w sprawie wydawnictwa zapytany, zaofiarował nam swą pomoc, a nawet owe dwa zeszyty z naszego nakładu przyjął we własny nakład. A ponieważ wówczas w jego nakładzie zaczęła wychodzić "Poznańska gazeta nauczycielska" ("Posener Lehrerzeitung"), przyobiecał zaopatrzyć ją w nowy dodatek, przeznaczony dla krajoznawstwa, w którym i materiał folklorystyczny umieszczać będzie można. Był on przekonany, że właśnie nauczyciele najlepiej się nadają do badań folkloru, więc że za pomocą właśnie ich ów dodatek Geweihte Pflanzen in Kujavien; Posener ("Zeitschrift des naturwissenschaftlichen ZNV, t. VII i IX, 1902) i dalsze drobne (r. VII, 1903): Ans der gu.ten alten Zeit. Kujavisches Miirchen; Die mutige Pflanzensagen und Pflanzenaberglaube Vereins der Provinz Posen" skrót: zbiory w tymż2 czasopiśmie rogozińskim Schwank; Gastwirtstochter. Bartek's Eine Fahrt Erziihlung zur Holle. Ein aus Kujavien, oraz: GesWrte Grabesru.he. Miirchen. Następnie dwa artykuły; Cereglo. Kujavisches Miirchen ("Hessische Blatter fUr Volkskunde", III, z. 2/3, Leipzig 1904); Polnische Miirchen aus der Provinz Posen ("Mitteilungen der schlesischen Gesellschaft fur Volkskunde", z. 14, Breslau 1905). I wreszcie książeczka, druga z rozpoczętej przez O. Knoopa i A. Szulczewskiego serii, Beitriige zur Volkskunde der Provinz Posen, pt. Allerhand fahrendes Volk in Kujavien, Leszno 1906. Do zanotowania są dwa jeszcze opracowania z pogranicza przyrody i folkloru: Volkskundliches aus der Gesteinkunde, oraz Volkskundliches aus der Geologie (oba w ZNV XV, 1908 i XVI, 1909). 2 Zob.: przyrody 1-2, 5. urodzin prof. J. W. Szulczewskiego, zasłużonego badacza przez Sza. "Przyroda Polski Zachodniej" rok III, 1959, zesz. Na SD-tą rocznicę Wielkopolski, 194-202. �przekształcić będzie można na niezależne cZClsopisl1lO ludoznawcze, o które nam tak bardzo chodziło. I jak on przewidywał, tak się też stało. Ów dodatek ("Aus dem Posener Lande") już w krótkim czasie zyskał taki rozgłos, że już w drugim roku (od stycznia 1908 r. począwszy) zmienił się na "Posener Heimatkunde" odstępując swą nazwę nowo powstałemu czasopismu. By dla nowo powstałego czasopisma pozyskać dużo abonentów, przedsiębiorczy O. Eulitz uprzystępnił łamy jego wszystkim niemieckim towarzystwom Wielkopolski. W ten sposób owe czasopismo zatraciło swój charakter czasopisma ludoznawczego, z którego powodu nasze (tj. profesora i moje) zainteresowanie dla niego zmalało. W następstwie tego przeze mnie i innych współpracowników (głównie z grona polskich gimnazjastów, uczniów profesora) zgromadzony materiał zaczął wychodzić w różnej szacie 3. W roku 1909 wyszła książka Ostrnii1'kische Sag,en, Miirchen und Erziihlungen (w nakładzie u Eulitza w Lesznie), a dwa lata później jej następczyni Sagen der P1"ovinz Posen (w nakładzie u Eichblatta w Berlin-Friedenau). Zaczęły także wychodzić naukowe dodatki do programów rogozińskiego gimnazjum w roku 1908 (Posener Geld- und Schatzsagen), w roku 1909 (Posener Miirchen) oraz w roku 1912 (Posene1" Dernonensagen). Było wtedy w zwyczaju, że każde gimnazjum rokrocznie wydawało tzw. program, umieszczając w nim wiadomości dotyczące nauki i organizacji zakładu. Taki program każdy z profesorów mógł uzupełnić dodatkiem naukowym, umieszczając w nim rozprawę naukową· Dużo materiału folklorystycznego Wielkopolski zostało opu blikowanego także w różnych czasopismach, tak wielkopolskich ("Rogasener Familienblatt", I-XIII 4, "Historische lVIonatshefte der Provinz Posen", "Aus dem Posener Lande" i "ZeitschriH der naturw. Abteilung"). jak i zagranicznych ("Hessische Blattet" hit" Volkskunde", "Mitteilungen der 3 Wśród wielu opracowań etnograficzno-folklorysty cwych pisanych głównie przez nauczycieli Niemców,znajdujemy w "Aus dem Posener Lande" do 1914 1'. 6 pr.ac Szulczewskiego, a mianowicie: Der Heiland llnd die Pflanzenwelt (Ill, 1908. s. 570-573); Wie Teitel Twardigrosch einen Wolf erLente (V. 1910, s. 199-200): Posener Pflanzenmiirchen (VI, 1911, s.' 563-565); Eine vergessene VoLkswafje oraz Schnupftabaksbereitung in friiherer Zeit (VII, 1912, s. 104 i 287) i wreszcie: Der We!tuntergangsgLaube in der Provinz Posen (IX, 1914, s. 515-519). 4 W tymże czasopiśmie w latach 1911-1914 opubliJwwał Szulczewski nastc:pujące materiały: Schwank und Streich aus der PTOvinz Posen; Etwas vorn Fasten lLl1d der Vorfastenzeit; KLetzko'er im Himmel. Schwank aus der Provinz Posen (X, 1911); Die Welna Provinz und ihTe Sagen; Posen (XIII, 1914). Aus del' SpinnsWbe (Xl. 1912): ETzahl.ungen ous del' �[)oro/)c{'i. jolkloryst.1lc::nu Wojciecha Szulczewsktego schlesischen Gessellschaft fUr Volkskunde", Zeitschrift des Vereins fur Volkskunde in Berlin etc.). Doczekawszy się lat emerytalnych, profesor przeszedł na emeryturę, a opuściwszy Rogoźno przeniósł się na Pomorze. Kiedy się z nim żegnałem, właśnie rozpoczęła się wojna światowa, która przerwała naszą zażyłość. Dalsze wydarzenia (np. powstanie Polski i inne) sprawiły, iż o profesorze odtąd żadne wiadomości do mnie nie dotarły". Tyle z nazbyt zresztą lakonicznych wyznań samego Szulczewskiego. Szperanie po wydawnictwach O. Knoopa dotyczących Poznańskiego rzuca nieco światła na zasięg i charakter współpracy Szulczewskiego z tym wytrwałym zbieraczem i wydawcą folkloru wielkopolskiego. Jak wiadomo, Knoop, jako długoletni profesor w gimnazjum rogozińskim, przez lata całe wciągał swoich uczniów i absolwentów do współpracy przy dokumentowaniu wszystkich gatunków lokalnego folkloru. Sporą listę takich współpracowników ujawnia w swym pierwszym obszernym zbiorze Sagen und Enii/l,lungen aus der Provinz Posen (1893). Szulc zewskiego oczywiście jeszcze wśród nich być nie mogło. Współpraca między nimi zawiązała się - jak wiemy - później. W pierwszym jednak zeszycie zapoczątkowanej przez nich obu serii Beitriige, mianowicie w Volkstiimliches aus der TieTwelt (1905), zawierającej zbiór 555 zapisków dotyczących ludowych wierzeń o zwierzętach, Knoop przyznaje otwarcie, że książeczka ta powstała przy współpracy zbierackiej jego uczniów, ,.szczególnie zaś pana Szulczewskiego". Pisze też o Szulczewskim ogólnie, że zgromadził on na Kujawach w ciągu kilku lat bogaty zbiór opo\vieści ludowych, które właśnie jemu przekazał, istnieją jednak trudności w ich wydaniu drukiem. Wygląda na to, że umieszczenie wspomnianych artykuł{Jw Szulczewskiego w kilku czasopismach niemieckich należy zawdzięczać staraniom Knoopa. Dalsza pozycja O. Knoopa, PoseneT Geld- und Schatzsagen (1908), wydana w ramach dodatku do programu gimnazjum w Rogoźnie, zawiera 84 opowiadań. W przedmowie Knoop stwierdza, " ...dass zahlreiche der hier ver6ffentlichen Sagen von Herm Lehrer A. Szulczewski in Brudzyń mitgeteilt worden sind", nie są one jednak szczegółowo w treści wykazane. Obszerny zbiór opowieści ludowych wydanych przez Knoopa w 1913 r. (Sagen de7' P7'ovinz Posen) zawiera sporo informacji o źródłach ich pochodzenia. Knoop z uznaniem wyraża się tu o współpracy z nim Szulczewskiego. Zamieszczone w końcu tomu wskazówki źródłowe pozwalają wnioskować, że spośród zebranych tu 273 opowiadań ponad połowa pochodzi z polskich źródeł (drukowanych lub terenowych), od samego Szulczewskiego zaś pochodzi aż 50 pozycji, po części zresztą już uprzednio publikowanych. �174 JOZEF BURSZTA O sumarycznym wkładzie Szulczewskiego w materiał folklorystyczny publikowany przez Knoopa informuje ołówkowa notatka samego Szulczewskiego znaleziona na jednej z kart pozostałych po nim rękopisów. Czytamy tam: "Według pobieżnych obliczeń, we wydawnictwach Knoopa znajduje się ponad 500 przeze mnie wyłącznie zebranych na Kujawach podań, powieści, baśni, legend etc., nie licząc setki drobnych notatek dotyczących wierzeń, zwyczajów, lecznictwa ludowego etc. Np. w dziełku Volkstiimliches aus der Tierwelt jest ich 146". Według ustnej informacji Szu1czewskiego, Knoop nie znał języka polskiego. Zbierany materiał polski zatem ktoś tłumaczył na język niemiecki. Początkową ideą jego było przyswojenie zamieszkałym tu Niemcom miejscowej literatury ustnej, a zwłaszcza tej, którą wnieśli z sobą osadnicy niemieccy. Później ujawnia się coraz więcej u Knoppa tendencja kładzenia nacisku na treści pochodzące ze źródeł niemieckich. Był jednak w swojej postawie dość obiektywny. Stąd też dzięki jego działalności i efektywnej z nim współpracy Szu1czewskiego, powstały dla Wielkopolski stosunkowo bogate zbiory opowiadań tym bardziej cennych, że w większości dotąd unikalnych. W większości też istnieją one nadal w języku niemieckim. Nie dokonano ani ich powrotnego przekładu na język polski, ani też nie powstały nowsze zbiory w oparciu o badania terenowe. Sprawy folklorystyki tego regionu są nadal mocno zaniedbane. Jest ciekawe, że Szulczewski dłuższy czas po I wojnie nie podejmuje zagadnień folklorystycznych. Aż do 1932 r. publikuje kilkadziesiąt prac wyłącznie z zakresu entomologii i botaniki. Wiąże się to w znacznej mierze z jego pracą zawodową. W 1919 r. zostaje nauczycielem w seminarium nauczycielskim im. M. Konopnickiej w Poznaniu, a zarazem członkiem Poznańskiego Komitetu Ochrony Przyrody, kieruje też Działem Przyrodniczym i Prehistorycznym Muzeum Wielkopolskiego. W 1924 r. zostaje wybrany na członka Komisji Fizjograficznej, a w trzy lata potem także Komisji Geograficznej PAU w Krakowie. W latach 1927-1930 prowadzi wykłady w Wyższej Szkole Ogrodniczej w Poznaniu. Dopiero gdy przeszedł na emeryturę, odezwała się jego "druga miłość" - etnografia i folklorystyka. Są to z jednej strony opracowania wierzeń związanych ze zwierzętami i roślinami S, z drugiej zaś dawne kujawskie materiały folklorystyczne, publikowane w lokalnych czaso- 5 Wpływ Komitet 1932; niektórych Ochrony Rośliny w wierzeń Przyrody ludowych na ochronę na Wielkopolskę mianownictwie, "Lud" t. 31, 1932. Ta ostatnia i gruntowna; O handlu ziołami przesądach rozprawa leczniczymi zwierząt. i Pomorze (skrót: i lecznictwie jest ze wszystkich na targach Wydawn. Okręgowy Wyd.), Poznań, III, ludu wielkopolskiego. najbardziej obszerna w Poznaniu. Wyd. V. 1935. �Dorobek fol./<;lorystyczny Wojc'iecha 175 Sztl!czewsktego pismach li. Ostatnie prace, już po II wojnie, dotyczą ściśle Wielkopolski 7 • .T. W. Szu]czewski interesował się zjawiskami etnograficzno-folklorystycznymi do ostatka. Te zainteresowania powodowały utrzymywanie przez niego kontaktów z Katedrą Etnografii DAM w Poznaniu. Pozostawił też pewną liczbę rękopisów. Pochodzą one z całego okresu działalności uutora. ,Jedne w postaci zeszytowej, drugie w rodzaju albumików czy w formie wręcz pisanych książek, inne wreszcie na dużych arkuszach dawnego formatu - zawierają materiał różnorodny i w różnym stanie przygotowania. Spotykamy tu więc np. dość duży zbiorek w formacie ]{siążkowym zatytułowany: "Folklor Sammlung II. Brudzyn 1900", zawierający zapisy po polsku jak i po niemiecku (te ostatnie weszły właśnie do wydawnictw Knoopa). Mamy spory tomik pieśni kujawskich z nutami (ok. 30 stron) zbieranych w latach 1902-1910, dalej tomik (stron 49) z opisem wesela kujawskiego wraz z melodiami pieśn~, opracowany w r. 1938;l\ilka kart z przysłowiami (ok. 500) i "powiedzonkami zebranymi w Wielkopo]sce" zawierającymi 446 zapisów. Rękopiśmienne karty za wierają zapisy bajek (z własnoręcznymi rysunkami, zwłaszcza zwierząt), przemów i śpiewów weselnych, zestaw dziecięcych wierszyków przedrwiwających imiona, ułożony w porządku alfabetycznym wg imion, itp. Z podpracowanych i przygotowanych niejako publikacji drobnych prac od 1 do 7 stron można wymienić np. ,,0 poznańskich powiedzonkach brukowych"; "Siły nieczyste (urok, mora, upiór)"; "Ślady inwoltowania w zabobonach Wielkopolski" (chyba najbardziej z tych interesująca); "Choroby, zgon, pogrzeb"; "Narodziny"; ,,0 bursztynie kujawskim"; ,,0 demonach" (najbardziej obszerna); ,,0 obsyłankach"; "Kamienie w lecznictwie ludowym Wielkopolski" itd. Gdyby tak zebrać i wydać całość dorobku etnograficzno-folklorystycznego Szulczewskiego, uzyskalibyśmy co najmniej dwutomowe obszerne wydawnictwo materiałów i opracowań, jako cenny plon rozmiłowanego w kulturze ludowej Kujaw i Wielkopolski regionalisty. r, a dawnych Bożejawic; czyli Diabeł Dwie przygoda według kujawskich kopy w lazęgach powiedzonek niebie; Powiastki }Jodań. kujawsk-ich. i włóczykijach; kujawskich; kujawskie; - Wszystkie Kazanie Kujawiaki z tamtej chłopskie; Kujawskie przyśpiewki publikowane strony Sen Kujawiaka, taneczne; w inowrocławskim "Piaście" 1936 i 1939. 7 I3użemęki i ich wpływ na folklor Wielkopolski. "Przegląd Wielkopolski" Lasy Wielkopolski a 'folklor. "Pn:eglqrl Leśniczy". Poznań, kwieciel'! 1947. 1947; �liI; JOZEF JOZEF' BURSZTA BURSZ TA THE FOLKLORISTIC SCHOLARSHIP OF THE REGIONALIST .JERZY WOJCIECH SZULCZEWSKI (1879--1969) SummaI-y J_ W. Szulczewski - during the years spent as a schoolteacher in Brudzyń, district of Żnin - was until 1914 co-worker of O. Knoop, who was then .a professor at a grammar-school in Rogoźno; together they collected and published many tales and legends connected with the regions of Kujawy and Wielkopolska. These were published in local as well as national German periodicals, and also in seperate editions. A considerable part of the materials published by O. Knoop in his numerous books does in fact originate from Szulczewski himself. Szulczewski was also held in high regard as a natural historian, and has many works to his credit in this field. However, folklore was his constant interest, and in the periods succeeding the first and se::ond World Wars he publi-;hed a great deal of minor treatises. He also left a certain amount of manuscript texts. Generally speaking, J. W. Szulcze'Ns.ki provides us with a good example of the work of a regional folklorist. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ba850f90ef0715720851d50eb7b1b9ec.pdf 397e7fd0841c4bb6079b1e18c1b78948 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1134 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1044 Title A name given to the resource Muzealia / LUD 1970 t.54 Description An account of the resource LUD 1970 t.54,s.177-204 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text u I1J. z A L l A Lud,' t. 54, 1970 MAGDALENA ROSTWOROWSKA STROJE LUDOWE NA DOLNYM ŚLĄSKU Pod takim tytułem otwarta została pod koniec 1968 roku wystawa w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu. Jest to już czwarta wystawa, w której obok zabytków dawnej, rodzimej kultury Dolnego Śląska, pokazano również wytwory pochodzące od nowych grup ludnościowych, osiedlających się na tych terenach od 1945 roku. Organizatorom tak pomyślanych wystaw celowym wydaje się przedstawienie zarówno kultury ludności autochtonicznej, jak i grup napływowych. Przede wszystkim dawna kultura ludowa zanika niezmiernie szybko, toteż koniecznym jest jej rejestrowanie, zanim zaginie zupełnie, a trzeba pamiętać, że na Ziemiach Zachodnich, a więc i na Dolnym Śląsku, proces ten przebiega jeszcze szybciej niż na innych terenach Polski. Następnie chodziło również o pokazanie społeczeństwu - poprzez przedstawienie mozaiki kulturowej - złożoności procesów, dokonujących się na wsi dolnośląskiej. Ludność przybywająca na Dolny Śląsk z wielu regionów Polski, a nawet z zagranicy, przywiozła ze sobą właściwy jej bagaż kulturowy i to z zakresu kultury materialnej jak i sposób postępowania i myślenia, wprowadzając go w życie w początkowym okresie na nowym miejscu zamieszkania. Dość szybko jednak nowi osadnicy, repa~ trianci i reemigranci, musieli zrezygnować tak z wielu sprzętów jak i sposobu postępowania, przestawiając się na inny system gospodarowania. Ogromne zmiany miały miejsce również i w wielu innych dziedzinach życia ludności wiejskiej. Omawiana wystawa ma za zadanie pokazanie tych zmian na przykładzie strojów ludowych. Przywożone na Dolny Śląsk stroje regionalne nie znalazły tutaj prawie zupełnie zastosowania, co spowodowane zostało z jednej strony negatywną opinią sąsiedzką i niechęcią samych właścicieli strojów, z drugiej znów strony ogólnymi przemianami społeczno-ekonomicznymi jak i naciskami mody, przychodzącej do wsi 12 - Lud, tom LIV �178 Muzea!ict z miasta. Chcąc przystosować się do panującej mody, przerabiano niektóre !ragmenty dawnych strojów. Znakomita jednak większość strojów przechowywana jest w kufrach i skrzyniach, głównie przez starsze kobiety, przede wszystkim jako pamiątka, a niekiedy jako ubiór do trumny. Do strojów tych są one emocjonalnie przywiązane, gdyż nie tylko się w nie ubierały, ale i często same wytwarzały. Natomiast pokolenie młode z reguły nie przywiązuje już żadnej wagi do dawnych strojów swych rodziców czy dziadków i tylko od czasu do czasu wykorzystuje ich fragmenty jako przebranie do szkolnych przedstawień. Hyc. 1. Fragment' ekspozycji "Stroje ludowe na Dolnym Sl<)s:'u". Etnograficzne we Wrocławiu. (Fot. Edmund Witeckil. ;Vlu~~'lInl Wszystkie zatem stroje eksponowane na omawianej wystawie wyszly już definitywnie z użycia, są czymś przebrzmiałym, zarówno te, miejscowe sprzed stu laty, jak i te, przywiezione na Dolny Śląsk przed dwudziestu paru laty. Na wstępie pokazany został strój dolnośląski, który tylko we fragmentach dochował się do naszych czasów. W szczególny sposób eksponowano czepki, które ~ jako naj bogatsza i najpiękniejsza część stroju kobiecego ~ przetrwały w stosunkowo dużej ilości. Dalsze części wystawy (5 sal) pokazują stroje przywiezione przez ludność z Wielkopolski, Krakowskiego, Rzeszowskiego, z okolic Łowicza, Opoczna, Rawy Mazowieckiej, Białej Podlaskiej, Hrubieszowa, a nasit:pnie spoza obecnych granic Polski, a więc: Polesia, Wołynia, spod Lwowa. Tarnopola, Stanisławowa, a nawet Bukowiny rumuńskiej. W ostatniej �179 Muzea!ta sali - już głównie za pomocą fotografii - przedstawiono jak dziś ubiera się ludność na wsi dolnośhv,;kiej. Zdjęcia te unaoczniają, że obecnie ludnośe wsi tak z okazji świąt, uroczystości, jak i na co dzień ubiera się w standardową odzież, b,jdź to nabywaną w sklepach, bądź szytą we własnym zakresie, najc?'c;ściej zgodnie z wymogami aktualnie panującej mody, w czym przoduje młodzież. Naturalnie li średnięgo, a szczególnie starszego pokolenia odnaleźć jeszcze można pewne przywiązanie do chodzenia \V chusteczkach na growie, do kontrastowych zesŁawów kolorystycznych i du wzorzystych materiałów przy szyciu ubiorów. Godnym podkreślenia wydaje się fakt co zostało podkreślone omawianej wystawie że w pewnych wypadkach dawne wzory haftów wykorzystywane są współcześnie do zdobienia kobiecych bluzek czy dziewczęcych sukienek. IN MAGDALENA ROSTWOROWSKA FOLK COSTUMES IN LOWER SILESIA Summary The exhibition "Folk Costumes in Lo\ver Silesia", open to the public in the Ethnographical Museum, Wrocław, displays both local Lower Silesian costumes and also folk dress brought to this region after the Second World War by the immigrant population coming from various other parts of Poland (Wielkopolska, iVlazovia and the provinces of Rzeszów, Kraków, Lublin etc.), and also from beyond the present borders of Pol3nd (Polesia, Volhynia, Podolia and Rumanian Bukovina). The exhibition is completed by photograms representing the contemp<lrary dress of the rural population. In contrast to the early costumes, which were generally sewn itom hand-made cloth, the present dress worn by the villagers is mainly factory produced, and ig adapted to current urban fashions. �Lud, t. 54, 1970 RENATA JEZIERSKA MUSEO NAZIONALE DELLE ARTI E TRADIZIONI W RZYMIE I. POCZĄTKI I KOLEJE POPOLARI LOSU MUZEUM Powstanie Muzeum ma długą historię t. Pierwsza kolekcja została zgromadzona we Florencji w roku 1906 dzięki inicjatywie kilku wybitnych uczonych, wśród których wiódł prym Lamberto Loria, stając się fundatorem i dyrektorem pierwszego Museo di Etnografia Ttaliana (Muzeum Etnografii Włoskiej) 2. Początki organizacyjne Muzeum były bardzo trudne, świadczy o tym chociażby fakt ciągłego zmieniania i poszukiwania locum. W roku 1911 w związku z 50-leciem zjednoczenia Włoch i dzięki staraniom Lamberto Lorii zbiory muzealne zostały udostępnione zwiedzającym jako "Wystawa Etnografii Włoch", zorganizowana na Piazza d'Armi (Quartiere Prati) w Rzymie. Wystawa obejmująca ko]ekc.i~ florentyńską (ok. 5000 sztuk) oraz nowo zgromadzony materiał, reprezentujący wszystkie regiony kraju, po raz pierwszy ukazuje Włochom doniosłość, różnorodność i piękno włoskiej sztuki ludowej. Likwidacja wystawy pociągnęła za sobą zamknięcie Muzeum. Ekspol Autorka artykułu podczas pobytu we Włoszech w roku 1967 zaznajomiła się z ekspozycją muzealną Museo Nazionale delIe Arti e Tradizioni Popolari w Rzymie. Materiały dotyczące tego Muzeum zawarte są m.in. w następujących pozycjach: F. Baldasseroni, "Lares", II (1913), s. 1-16; Enciclopedia italiana, XXI, Roma 1934; Catalogo della Mostra di Etnografia Itatiana in Piazza d' Armi, Bergamo 1911; Mostra del Folklore, Roma, b.r., Paolo Toschi, Museo Nazionale delle Arti e Tradizioni popolari Roma-EUR; Paolo Toschi, Arte popolare italiana, Roma 1960. 2 Lamberto Loria, wybitny etnolog włoski, urodził się w Aleksandrii (Egipt) 12 II 1855 r., zmarł 4 IV 1913 r. w Rzymie. Studiował w Pisie na wydziale matematycznym. Z zorganizowanych ekspedycji nau'kowych na Kaukaz, do Laponii, do Turkiestanu (1883), do Nowej Gwinei (1889) i do Abisynii (1905) dostarczał materiały z zakresu zoologii, antropologii i etnografii Muzeom w Rzymie, Florencji i Genui. Ostatnie lata swojego życia poświęcił studiom z zakresu etnografii włoskiej i gromadzeniu jej przedmiotów. �181 Muzea./ia natom będącym "bez stałego miejsca zamieszkania" goscmnoscl udzieliła Villa d'Este w Tivoli, niedaleko Rzymu, gdzie mieściły się aż do roku 1953. Śmierć Lamberto Lorii, wybuch I wojny światowej oraz ciągłe kłopoty lokalowe, przerwały na wiele lat aktywną działalność Muzeum. Jedynie w roku 1923 na podstawie Dekretu nr 2111 z dnia 10 sierpnia zostaje oficjalnie założone Museo di Etnografia !taliana. W projektowanej Światowej Wystawie w Rzymie (Espozizione Universale di Roma - EUR) było również przewidziane urządzenie Muzeum Etnografii Włoskiej. Jednakże wybuch II wojny światowej nie doprowadził do realizacji tego projektu. W roku 1953 zorganizowano w Rzymie Wystawę Folkloru (Mostra deI folklore) będącą częścią Międzynarodowej Wystawy Rolnictwa w EUH. Wystawa została urządzona w przeważającej części z kolekcji Museo di Etnografia ltaliana odnosząc wielki sukces i stając się okazją do właściwej oceny jej wartości dokumentacyjnej. W konsekwencji zbiory otrzymują jeden z czterech budynków wchodzących w skład Piazza Italia, przeznaczając dla potrzeb Muzeum I i II piętro. II. ORGANIZACJA MUZEUM Zbiory Muzeum eksponowane są w 10 działach (sezione): 1) Obrzędy doroczne; 2) obrzędy rodzinne; 3) budownictwo; 4) rolnictwo i pasterstwo; 5) rybołówstwo; 6) drobne rzemiosło; 7) sztuka ludowa; 8) taniec, muzyka i śpiew; 9) stroje ludowe; 10) życie religijne. Centralne miejsce w ekspozycji zajmuje dział poświęcony sztuce ludowej, który dzięki swoim walorom artystyczno-estetycznym i dokumentacyjnym jest najbardziej ekspresyjny i atrakcyjny. W tym zespole zabytków na plan pierwszy wysuwa się ceramika i tkactwo, reprezentujące główne ośrodki produkcji na terenie całego kraju i świadczące o dużym bogactwie form i technik zdobniczych, stosowanych przez garncarzy oraz tkaczy ludowych po dziś dzień. C e r a m i k a. Słoneczną gamą kolorystyczną wyróżnia się ceramika z Abruzzo (z głównymi centrami produkcji w Castelli i w Palena) z interesującymi butelkami w kształcie figury kobiecej w stroju ludowym. Ceramika z Lazio południowego prezentuje przykłady charakterystycznych dzbanków, dzbanów z uchami, manierek, garnków, talerzy z żartobliwymi napisami itp. i godna jest uwagi ze względu na pokaźne rozmiary, oryginalne formy i przyciągający ludowy koloryt. Ceramika z Calabrii (z ośrodkiem najbardziej znanym i czynnym Seminarą) w żywych kolorach: zielonym, żółtym i pomarańczowym, z ornamentacją figuratywną w postaci koni, ptaków, kwiatów itp. Na �182 Muzealia uwagę zasługują m. in. manierki ceramiczne w kształcie ryby, będące dynstynkcją rytualną pielgrzymów podczas odpustu św. Rocco z Rosano (Fiera di S. Rocco di Rosano). Ciekawa jest ceramika z Puglii z naczyniami zdobionymi techniką plastyczną, imitującą haft. Olbrzymią ilością, rozmaitością i różnorodności q form uderza w ekspozycji ceramika sycylijska m. in. z bardzo oryginalnymi naczyniami w kształcie książki i wyjątkowo ciekawe przykłady "grasta" - naczynia (wazony) na kwiaty i zioła w kształcie głowy mężczyzny i kobiety. Ceramika z Sardynii (z ośrodkiem z Oristano) z naczyniami znacznych rozmiarów z plastyczną ornamentyką figuralną i kwiatową (głównie na przykrywkach) --- jedno z nich przedstawia scenę ostatniej wieczerzy, łącząc w odwodzie koła przykrywki Chrystusa i Apostołów w prostą i mistyczną całość. Ten rodzaj naczyń jest dowodem przetrwania na Sardynii bardzo starego typu garncarstwa. T k a c t wo. Ekspozycja uwzględnia tkactwo z regionów, gdzie sztuka tkacka osiągnęła najbardziej wysoki poziom pod względem techniki i wartości estetycznych: Abruzzo, Calabria i Sardynia. W Abruzzo głównymi centrami tkactwa są: Pescocostanze i Casteldisangro. Godny odnotowania jest jeden z dywanów z Pescocostanze, pochodzący z XVII w., a odtwarzający wzory i motywy sięgające średniowiecza. Calabria z centrum w Congobucco przedstawia tkaniny jedwabne, podczas gdy na Sardynii i w Abruzzo surowcem podstawowym jest wełna. Najbardziej okazale prezentuje się tkactwo sardyńskie z efektownymi tkaninami "a striscie" (w pasy), służące jako nakrycie skrzyń "nu ziali" (weselnych) słynnych dzięki swej przebogatej ornamentyce i solidnej budowie. Inną dziedziną sztuki, reprezentowaną w tym dziale, są różnorodne przedmioty, wykonane w drzewie: fajki toskańskie z rzeźbionymi dziwacznymi postaciami, laski pasterskie z rzeźbionymi rękojeściami, futerały, puzderka i inne drobne przedmioty z terenu alpejskiego (Piemont, Lombardia, Veneto), z Włoch Centralnych (Umbria, Abruzzo) i z Italii Wyspowej (Sycylia, Sardynia). Niemniej interesujące są przedmioty wykonane z rogu i z kości słoniowej: delikatnie ryte kubki pasterskie, rogi na proch strzelniczy, tabakierki, fiszbiny itp., wszystko wykwintnie zdobione, bardzo pięknymi i szlachetnymi motywami, nawiązującymi do motywów sztuki bizantyjskiej, a w wielu wypadkach do jeszcze wcześniejszych, choć przetworzonych na współczesny język ludowy. Bogata kolekcja przedmiotów, wykonanych z miedzi i żelaza, będących aspektem bardzo charakterystycznym wyposażenia domów wiejskich: miednice, miski, dzbanki, kociołki, blaszanki do nagrzewania łóżek, ogrzewacze do rąk i "conca", naczynie do noszenia wody, występujące �Muzealia na szerokim obszarze demologicznym Italii Centralnej i będące wiernym przekazem form bardzo starych. Dział poświęcony budownictwu obejmuje architekturę oraz wyposażenie wnętrza. I tak dla strefy alpejskiej przedstawiono modele trzech domów z Trentino, dla Włoch centralnych stary dom kolonijny z Valdamo Superiore i dla Włoch południowych "trullo" z Puglii. W jednej z sal zrekonstruowano wnętrzne sypialni z Alto Adige oraz wyposażenie kuchni z Carni. Ponadto eksponowane są rÓżne typy skrzyń z Emilii, z Ciociara i z Veneto oraz skrzynie weselne, wśród których zwracają uwagę wysokie, masywnej budowy, finezyjnie rzeźbione skrzynie sardyjskie. Zgromadzono też zbiór różnych typów lamp oliwnych, reprezentujących Sycylię, Kalabrię, Lucanię, Puglię, Kampanię, Lazio, Toskanię z przykładami, które - jak w wypadku kaganków, wyobrażających postać ludzką - odtwarzają modele, sięgające głębokiej przeszłości poprzez kontynuację w starożytnym świecie klasycznym. Szczególnie udany i interesujący jest dział poświęcony obrzędom dorocznym. Zawiera on m. in. dokumentację, odnoszącą się do święta Trzech Króli (Befana) i Wielkiego Postu (Quaresima), ze starymi drukami, materiałem ikonograficznym, lalkami z suszonych fig z Calabrii i inną, nieprzebraną ilością przedmiotów, związanych z tymi dwoma ~więtami. W dalszej kolejności - dokumentacja zwyczajów związanych z okresem wielkanocnym z symbolicznymi palmami z Sardynii i z Marchii, z grzechotkami z różnych regionów Włoch itd. Dokumentacja Bożego Narodzenia (Natale) zawiera wspaniają rekonstrukcję szopki neapolitańskiej ze stoma postaciami. Oprócz niej pokazane są szopki z innych regionów Włoch, różne ich typy i odmiany, od bardzo prostych i ubogich do artystycznie bardzo pięknych i znacznych, jak np. szopka z Marchii (XVII w.). Dalej ilustracja karnawału z charakterystycznymi maskami, które stały się słynne w całej Europie poprzez Commedie dell'Arte: Arlecchino, Pulcinella i żona Zeza, Giopin, Gianduia ojciec i syn, Frittellino etc. będące kolekcją prof. A. Roccavilla~. Dalej maski o charakterze demonicznym i kilka masek i kostiumów z Calabrii, wyobrażających poszczególne pory roku - będące widowiskową ludową formą dramatyczną, sięgającą średniowiecza. Dział poświęcony rybołówstwu zawiera m. in. zbiór modeli łodzi rybackich adriatyckich z Toscanii i z Sycylii. Unikalny strój rybaka z Ca'l Prof. A. Roccavilla, namiętny kolekcjoner piemontyjski w pierwszych latach XIX W., kompletowa! zbiór masek teatru włoskiego, które eksponowano na wystawie w Rzymie \V l ~11 r .. 11 następnie włączono do l~olekcji Muzeum rzymskiego. �184 gliari (Sardynia), modele sieci rybackich inne przedmioty związane z tym tematem. Kilka akwarel, przedstawiających stroje włoskie z południa, pochodzących z I połowy XVIII w., jest wprowadzeniem do szczególnie efektownego działu zatytułowanego "stroje i ich elementy". W stojących gablotach znajdują się najbardziej charakterystyczne stroje z Piemontu i Val d'Aosta, Ligurii, Lombardii, Marche, Lazio, Lazio południowego, Abruzzo, Molise, Campanii, Puglii, Calabrii, Sycylii i Sardynii. W trzech okrągłych, obracających się gablotach (urządzenie elektryczne) przedstawiono przykłady bardziej typowych fryzur kobiecych. nakryć głów (piękna kolekcja białych czepków z Piemontu) i różnorodne ozdoby. głównie ze złota, z Gressoney (Val d'Aosta). I wreszcie ośmiokątna gablota z biżuterią, będącą integralną częścią każdego stroju: kolczyki, naszyjniki, broszki, wisiorki, krzyżyki, filigrany itd. Rolnictwo i pasterstwo zobrazowano m. in. przez serię wozów i dwukołowych wózków z różnych regionów Włoch - począwszy od sycylijskich, słynnych już dzięki swoim barwnym dekoracjom, do przykładów bardziej starych, jak np. wóz sardyński na "pełnych" kołach, będący archaiczną formą udokumentowaną już przez sztukę i ikonografię etruską i rzymską. Pokazano też wózki na wino z Lazio i interesujący wózek romagnolo (Romagnia), pokryty malarstwem, przedstawiającym Madonnę deI fuoco z Forli i S. Giorgio. Wspaniała kolekcja bogato zdobionych motywami sakralnymi jarzm z Verony. Wyjątkowo dużej wielkości chomąta sycylijskie, pokryte malowidłami, przedstawiającymi św. patronów zwierząt, inne wykwintnie rzeźbione. Dalej obroże dla bydła, bogato zdobione siodła z Campanii, barwne "fiocchi" - różnokolorowe wełniane frędzle, którymi w Romagnii podczas Świętego Tygodnia przyozdabiano rogi wołów. Na ścianach eksponowane są różne rodzaje pługów, wśród nich kilka o unikalnej formie. Dokumentacja tego działu została poszerzona poprzez stworzenie środowiska związanego z wyrobem oliwy i wina. Centralne miejsce zajmuje prasa do tłoczenia wina (Lazio) i wyrobu oliwy (Romagnia) oraz wielkie gliniane dzbany do oliwy (Puglia). Obrzędy rodzinne zawierają m. in. dokumentację związaną z narodzinami i chrztem. W jednej z gablot zrekonstruowana scena orszaku podczas ceremonii chrztu z Cervo (piemont). Zwyczaje zaręczynowe przypomniane są poprzez rekonstrukcję środowiskową, która łączy zasadnicze elementy "ceppo nuziale" (dosł. kłoda weselna) - zwyczaju, który zachował się po dziś dzień w południowych regionach Włoch, lecz utrzymuje się też w innych, jak np. w Friuli i Piemonte 4. 4 Zakochany "pone" kładzie wieczorem pod drzwiami domu wybranej dziewczyny �IS.) MuzeaUa Podsumowując zwyczaje zaręczynowe i weselne przedstawiono orszak weselny z Alvito (Lazio) z 13 osobami w strojach ludowych. Dział ten jest także zilustrowany przez bogaty materiał ikonograficzny, który uzupełnia i komentuje przedstawiony dział z punktu widzenia historycznego. Taniec, muzyka i śpiew. Ze względu na szczupłość dokumentacji w tej dziedzinie ograniczono się do pokazania kilku elemen tów naj bardziej charakterystycznych, aby w ten sposób zaakcentować jego znaczenie w folklorze włoskim. Muzeum dysponuje specjalnymi urządzeniami rejestrującymi i odtwarzającymi pieśni i tańce ludowe, które na żądanie zwiedzający może posłuchać. Dokumentację powyższych otrzymało Muzeum z archiwum płyt i taśm z Centro Nazionale per lo Studio delia Musica Popolare przy Akademii św. Cecylii w Rzymie. Dział poświęcony życiu religijnemu obejmuje akcesoria używane podczas procesji świąt, mających najbardziej ludowy charakter: św. Rozalia z Palermo, św. Rosa z Viterbo (Lazio), św. Agata z Catanii i Madonna delia Bruna z Matera. W jednej z gablot urzekająca swą różnorodnością i bogactwem kolekcja amuletów z Piemontu, Veneto, Alta Adige, Emilii, Toskanii, Lazio, Sycylii; w innych dwóch gablotach zgromadzono akcesoria dewocyjne, pochodzące głównie z Włoch centralnych i południowych. Największą atrakcję przedstawiają stoliki wotywne. Malowane na stoliczkach sceny różnych wypadków, ocaleń i cudów są przejawem religijności ludowej i wiernym autentykiem w odtwarzaniu scen. Muzeum posiada bogatą ich kolekcję chronologicznie sięgającą od XVII w. aż po dzień dzisiejszy, a geograficznie obejmującą strefę alpejską aż po Sycylię. Ponadto zgromadzono materiał ikonograficzny i wotywny, związany z kultem świętych najbardziej czczonych przez lud wIoski. Inauguracja muzeum nastąpiła w dniu 20 IV 1956 r. Organizacja Muzeum została powierzona specjalnej Komisji mianowanej przez P.I. (piccoli Industri) z przewodniczącym prof. Paolo Toschi na czele i prof. Tullio Tentori, któremu powierzono dyrekcję Muzeum. Organizacja Muzeum była dokonana na bazie narodowej i na głównych przejawach tradycyjnego życia ludu włoskiego - rezultatem tego jest podział ekspozycji na 10 działów. Jednocześnie Komisja ustaliła główne zasady organizacji wystawy na II piętrze, gdzie układ ekspozycji oparty będzie na bazie regionalnej. Przewidziano czas wielu lat także odrestaurowanie wielu przedmiotów, które podtułaczki i działań wojennych uległy uszkodzeniu. O ile "ceppo nuziale". Jeżeli w przeciwnym wypadku dziewczyna akceptuje wybrańca, wyrzuca je na środek drogi. bierze ceppo do domu, �to było możliwe, pozyskano jącej kolekcji i dostosowano nych i etnograficznych. nowe przedmioty je do aktualnych dla uzupełnienia istniewymogów muzeologicz- Przy urządzaniu niektórych działów korzystano z pomocy uczonych różnych specjalności. I tak np. w dziale obrzędów dorocznych opracowanie szopek powierzono dr Angelo Stefanuci, wybitnemu znawcy historii i techniki konstrukcyjnej tego zagadnienia. Dział poświęcony życiu rolniczemu i pasterskiemu jest wynikiem wielce pożytecznych rad i wskazówek dr P. Quattrocchi z Ministerstwa Rolnictwa. Kolekcja muzealna liczy obecnie ok. 35000 eksponatów, w tym 750 strojów kobiecych i męskich, ok. 3 000 wyrobów złotniczych, 300 tkanin, 5000 sztuk ceramiki. Dla celów ekspozycyjnych wybrano egzemplarze najbardziej reprezentatywne io największej wartości dokumentacyjnej. Pozostałe mieszczą się w magazynach, mając zagwarantowaną konserwację i udostępniane są w miarę potrzeby specjalistom i naukowcom. Na terenie Muzeum ma swoją siedzibę Societa di Etnografia Italiana z prezesem Paolo Toschi. Biblioteka muzealna liczy ponad 4000 woluminów i ok. 10000 druków ludowych, mieści się w dużej oświetlonej sali, gdzie książki umieszczone są w sprzęcie metalowym, według współczesnych wymogów bibliotekarstwa. W urządzeniu biblioteki współdziałała Direzione Generale Accademie e Biblioteche w Rzymie. W pobliżu biblioteki znajduje się sala konferencyjna, wyposażona w projektor i urządzenia dźwiękowe. Kilka sal przeznaczono na wystawy czasowe, pOSWlęcone pewnym wyodrębnionym zagadnieniom. W nich także eksponuje się wystawy . organizowane na zasadzie wymiany z obcymi krajami. W ostatnich latach dawną nazwę Museo di Etnografia Italiana zastąpiono nazwą bardziej zrozumiałą Museo Nazionale delle Arti e Tradizioni Popolari. Ze względu na bogactwo i różnorodność kolekcji i ze względu na nowoczesne kryteria muzeologiczne zastosowane w ekspozycji Museo Nazionale delle Arti e Tradizioni Popolari w Rzymie zajmuje jedno z pierwszych miejsc wśród muzeów etnograficznych i folklorystycznych w Europie. �MU2CIIUa 187 RENATA JEZIERSKA MUSEO NAZIONALE DELLE ARTI E TRADIZIONI POPOLARI IN ROME Summary The author has outlined the museum's history since 1906, when the first collection was compiled in Florence by the emminent Italian ethnologist - Lamberto Loria. The present collection numbers approximately 35,000 exhibits, originating from all over Italy. The exhibits are displayed in 10 different departments representing: annual rites, family rites, architecture, agriculture and shepherding, fishing, handicraft, folk art,dancing music and song, folk co~tume, religious life. Thanks to the richness and variety of the collection, and also to the modern museological techniques applied in its exhibition, the Museo Nazionale delle Arti e Tradizioni Popolari in Rome occupies a leading position among the ethnographic and folkloristic museums of Europe. �Lud, GERHARD KONRAD l. 34. HliO KLOSKA SKANSENOWSKIE MUZEUM HISTORYCZNE ROLNICTW A W ALT-SCHWERIN (MEKLEMBURGIA) Alt-Schwerin, dawna wioska junkierska, położona jest między trzema jeziorami: Plauer See, Alt-Schweriner See i Tauchow See, na terenie leżącego w południowo-zachodniej części okręgu NeubrandenbUl'g powiatu Waren/Mueritz. Skansen, organizowany w tej miejscowości przez Regionalne Muzeum Mueritz w Waren ma przedstawić rozwój rolnictwa oraz dzieje chłopów i robotników rolnych w Meklemburgii od czasów najdawniejszych po dzień dzisiejszy. Twórcy Muzeum świadomieodstąpili od tradycyjnego schematu skansenu, którego najważniejszym celem jest zgromadzenie i ekspozycja zabytków kultury ludowej, a głównie budownictwa ludowego, charakterystycznych dla określonego pod względem etnograficznym obszaru. Muzeum w Alt-Schwerin nie ma być wyłącznie etnograficznym, lecz przede wszystkim historycznym, co zostało podkreślone w nazwie "Agrarhistorisches Freilichtmuseum". Uzupełnienie części historyczno-etnograficznej stanowi spółdzielcze gospodarstwo rolne, na przykładzie którego zwiedzający mają możność zapoznania się z współczesnymi technikami rolnymi i z współczesną strukturą społeczno-kulturową wsi spółdzielczej. Dla rolnictwa Meklemburgii typowe były w przeszłości wielkie gospodarstwa junkierskie, w których zatrudniano stałych i sezonowych robotników rolnych. W roku 1939 w powiecie Waren/Mueritz 74,6°/1) ziemi uprawnej przypadało na wielkie gospodarstwa obszarnicze. Jedynie na południowym zachodzie Meklemburgii przeważały gospodarstwa mało i średniorolne. Dlatego też na zorganizowanie muzeum poświęconego historii rolnictwa w Meklemburgii wybrano Alt-Schwerin, typową dla tego obszaru wieś junkierską. Wieś ma za sobą długą, poświadczoną źródłami pisanymi historię, o której mówią licznie zachowane w jej obrębie i okolicy zabytki. Początkami sięga ona okresu osadnictwa słowiańskiego, z którym zwią- �J\,1'l1 zea Li.a zana jest zapewne, pojawiaJąca się po raz pierwszy w roku 1289, nazwa "Zwcrin", Powtórnie wieś zostaje wymieniona w źródłach w roku 1330, według których jest wówczas własnością rodziny Gammów, w których ręku pozostaje aż do 17 stulecia. Później często zmieniała właściciela. Historia stosunl,ów wioskowo-dworskich w Alt-Schwerin jest t y- Ryc. 1. Fragment wnętrza kuchni robotnika rolnego z pocz. XX wieku. (Agr.ar-Museum, Alt-Schwerin). powa dla większości wsi meklemburskich. Początkowo chłopi gospodarowali indywidualnie i cieszyli się dość znaczną wolnością, zobowiązani byli jedynie do świadczenia na rzecz pana określonej, niezbyt uciążliwej renty feudalnej. Ta korzystna sytuacja chłopstwa na nowo skolonizowanych obszarach dawniej zasiedlonych przez Słowian spowodowała, że nie doszło na tych terenach do znaczniejszych rozruchów w okresie Wojny Chłopskiej. W roku 1567 w Alt-Schwerin mieszkało 13' chlopów gospodarujących na 11/,,-3 włókach (jedna włóka meklemburska = 10,4 ha) i 4 chałupników "Viertelhuefner". Później zaczyna się stopniowe �190 Muzealia przechodzenie ziemi w ręce junkierskie. W roku 1793 było już tylko 5 chłopów pańszczyżnianych, a na początku XIX wieku liczba ich uległa zmniejszeniu do 3. W momencie zniesienia poddaństwa (1820) nie było już we wsi gospodarstw kmiecych, a ostatni chałupnicy "Viertelhuefner" musieli opuścić wieś w 1848 r. W roku 1910 wieś liczyła 185 mieszkańców, którzy mieszkali w 12 budynkach i prowadzili 30 gospodarstw domowych. Trzon zatrudnionej przez dwór siły roboczej stanowili robotnicyangażowani na zasadzie rocznej umowy o pracę. Zamieszkiwali oni wybudowane przez dwór chałupy, tzw. "Kate". Otrzymywali 213 wynagrodzenia w naturaliach, w skład których wchodziła także pasza potrzebna im do prowadzenia niewielkiej hodowli. Drugą grupę zatrudnionych stanowiła służba dworska, będąca na utrzymaniu dworu i pozostająca w całkowitej oraz bezpośredniej od niego zależności. Trzecią grupę tworzyli robotnicy sezonowi, zatrudniani głównie podczas żniw, wśród których znaczną grupę stanowili Polacy. Mieszkali oni w specjalnie dla nich wybudowanych koszarach "Schnitterkaserne". Oczywiste. że przy takim rozwoju stosunków społeczno-ekonomicznych nie mogła powstać we wsi kultura ludowa o strukturze podobnej kulturze wsi chłopskich. W tym kontekście zrozumiale stają się zalożenia Muzeum w AltSchwerin, ktÓTego celem podstawowym jest ukazanie dychotomii struktury społeczno-ekonomicznej wsi z jej dwoma przeciwstawnymi biegunami klasowymi: junkierstwem i -robotnikami rolnymi oraz przedstawienie zdeterminowanych przez nią odrębnych struktur kulturowych: elitarnej kultury dworskiej i ubogiej kultury robotnika rolnego. Ta , część zasadnicza Muzeum ma być osadzona w historii wsi meklemburskiej. Za systematyzacyjne ramy ekspozycji przyjęto periodyzację wyróżniającą w dziejach rolnictwa i wsi Meklemburgii następujące główne okresy: 1. Od pierwszych śladów osadnictwa po kolonizację niemiecką w 13 wieku. Z tego okresu zachował się bogaty materiał archeologiczny, m. in. olbrzymi grób kamienny, łódź dłubana z czasów osadnictwa słowiańskiego, pierwsze założenia obronne feudałów niemieckich z początków ich ekspansji na teren Połabszczyzny. 2. XIII--XVI w. Okres wolności osobistej chłopów. Zachowały się wyłącznie materiały archiwalne. 3. XVI w. - 1820 r. Okres tzw. "drugiego poddaństwa". Rozwój ówczesnych stosunków społeczno-kulturowych ma zostać ukazany na zasadzie opozycji kultury dworskiej i kultury robotnika rolnego. Zachowany pałac junkierski pochodzi z XVIII w. Brak natomiast zabytków ilustrujących kulturę robotnika rolnego. 4. 1820 - koniec w. XIX. Okres gospodarki kapitalistycznej na wsi. �1H1 Muzealia Ryc. 2. Fragment . :.... ..•...-..•. --' ~•.._~.~ izby robotnika rolnego z pocz. Alt-Schwerin). XX wieku. (Agrar-Museum, ""-i:~-';-;.~'"..... ~H' .• Ryc. 3. Kuźn~a do kucia obręczy na koła do wozów. (Agrar-Museum, Alt-Schwerin). �lH2 Muzealia Z tego okresu zachowały się następujące obiekty: chałupa robotników rolnych, spichlerz dworski i szkoła wioskowa. 5. 1900-1945. Okres rozwoju imperializmu. Zachowała się z początku tego okresu chałupa robotników rolnych z oryginalnym wyposażeniem wnętrza. Koszary dla robotników sezonowych "Schnitterkaserne", wybudowane w roku 1904, uległy dość znacznej przebudowie. Niezmieniona pozostała tylko jedna fasada, a część wnętrza zrekonstruowano. 6-8. Wieś współczesna. W jakim stopniu przedstawione powyżej w zarysie plany zostaną zrealizowane nie można w tej chwili jeszcze przewidzieć. Ukazanie dynamiki dziejowej za pomocą ekspozycji muzealnej jest przedsięwzięciem trudnym i wymaga znalezienia właściwego kompromisu między ideologicznymi i dydaktycznymi celami, a rzeczywistymi możliwościami muzealnictwa, które operuje zazwyczaj obiektami przypadkowo zachowanymi. W chwili obecnej zainteresowani Muzeum w Alt-Schwerin mogą zwiedzić już następujące obiekty: 1. ~hałupę robotników rolnych z początku XIX wieku wraz z oryginalnie urządzonym wnętrzem; 2. zrekonstruowaną kwaterę robotników sezonowych; 3. zbiór dawnych narzędzi i maszyn rolniczych; 4. średniowieczne założenia obronne; 5. pałac junkierski, Izałożenia parkowe; 6. budynki gospodarcze i inne urządzenia gospodarstwa dworskiego, np. pompownię wody; 7. szkołę "vio,skową z XIX wieku; 8. współczesne gospodarstwo spółdzielcze. Muzeum dysponuje poza tym materiałami archiwalnymi do dziejów rolnictwa i robotników rolnych w Meklemburgii, a między innymi także materiałami dotyczącymi polskich robotników sezonowych. GERHARD KONRAD THE SKANSEN KLOSKA [OPEN-AIR] MUSEUM OF AGRICULTURE (MECKLENGURG) IN ALT-SCHWERIN Summary The Skansen museum organized in Alt-Schwerin by the Mueritz Regional Museum in Waren, is designed to illustrate the development ofagriculture and also the history of peasants and farm-labourers in Mecklenburg, from earliest times until the present day. The historical and ethnographical section of the museum is completed by an example of a cooperative farm, according to which �Muzealia 19.3 visitors may familiarize themselves with modern farming techniques, and with the contemporary socia-cultural 'structure of villages organized on a cooperative basis. In the past, a characteristic feature of Mecklenburg agriculture have been the large junkers' farms, which were based upon both permanent and seasonal labour forces. The principle aim of the museum's founders was therefore to show the dichotomous socio-economic structure of the old Mecklenburg village, and also at the same time the two very different cultural models, which were conditioned by this structure: the culture of the landowning elite, and that of the poor farm labourer. Until now the following sites have been opened to the ,public. 1) a farm-workers hut from the beginning of the XIX century; 2) a reconstruction of the quarters occupied by seasonal labourers; 3) a collection of early tools and farm machines; 4) medieval defence constructions; 5) a Junker's palace with surrounding parks; 6) farm buildings of the manor; 7) a village school from the XIX century; 8) a contemporary cooperative farm. 13 - Lud, tom LIV �Lud, GERHARD KONRAD t. ;)4, 1970 KLOSKA SKANSENOWSKIE MUZEUM NADRENII W KOMMERN Tradycja parków etnograficznych w Niemczech nie sięga tak głęboko w przeszłość jak w krajach skandynawskich. Pierwszą wieś muzealną utworzono w 1936 r. w miejscowości Cloppenburg, gdzie zgromadzono zabytki kultury ludowej Oldenburga, krainy położonej w Saksonii Dolnej, na zachód od dolnego biegu Wezery. Decyzja budowy skansenu, który zgromadziłby typowe obiekty budownictwa ludowego Nadreniipokrywającej się mniej więcej z obszarem byłej Prowincji Nadreńskiej, która po 1949 of. weszła w skład dwu krajów związkowych: Nadrenii-Palatynatu (Rheinland-Pfah) i Nadrenii Północnej-Westfalii (NordrheinWestfalen) - zapadła w 1958 roku. Prowincja Nadreńska (Rheinprowinz), utworzona w 1824 r., nie obejmowała całej historycznej Nadrenii, ale tylko tę część, która po Kongresie Wiedeńskim została przyznana Prusom, a więc całą Dolną i północną część środkowej Nadrenii. Kraj ten ma za sobą niezwykle bogatą i burzliwą historię. W zasięg oddziaływania kulturalnego Rzymu wchodzi dzięki podbojom Juliusza Cezara (58-51 p.n.e.). Po czterech wiekach panowania rzymskiego Nadrenia pada łupem Franków i Alemanów. W 925 roku przypada królestwu niemieckiemu. W X-XIII w. ukształtowały się na tym obszarze państwa trzech najpotężniejszych książąt duchownych cesarstwa: arcybiskupów trewirskich, mogunckich i kolońskich. Od okl'esu wojny trzydziestoletniej Nadrenia, przynajmniej lewobrzeżna, staje się celem ekspansji Francji, przerwanej upadkiem Napoleona i Kongresem Wiedeńskim. Na stratyfi:kację etniczną i kulturową Nadrenii złożyły się więc, najogólniej rzecz biorąc, elementy celtyckie, rzymskie, germańskie i niemieckie, te dwa ostatnie naturalnie w stopniu najpoważniejszym, oraz francuskie. Geograficznie, klimatycznie i gospodarczo jest to kraina bardzo zróżnicowana. Dolna Nadrenia jest częścią Niziny Niemieckiej, gdy tymczasem na Środkową składają się w większości Reńskie Góry ł.. upkowe: �Muzealia 195 Eifel, Westerwald, Hunsruck, Rothaargebirge, Haar, Lennegebirge,· Ebbegebirge. Rolniczo naj bogatszy jest obszar KaIn Bonner Bucht z uprawą pszenicy, buraków cukrowych i intensywną hodowlą. W Dolnej Nacirenii dominuje uprawa żyta, ziemniaków i łw~(owla. Tereny górzyste w dużym stopniu pokryte są lasami; rolnictwo oparte jest tam na hodowli, uprawie zbóż i ziemniaków. Ryc. 1. Zagroda z Scheuel'llcck z pocz. XVIII wieku. (Rheinisches museum in Kommern/Eifel, pow. Euskirchen). Freilicht- Wymienione powyżej uwarunkowania historyczno-kulturowe, zróżnicowanie krajobrazowe j gcspodarcze, wszystko to spowodowało niejednolitość etnograficzną Nadrenii. Na obszarze Nadrenii graniczą przecież ze sobą zasięgi dwu różnych typów budownictwa ludowego: dolnoniemieckiego i środkowoniemied.;:iego. Granica pomiędzy nimi, która koreluje z granicami dialektologicznymi, przebiega na obszarze lewobrzeżnym na południe cd Manchengladbach, a na obszarze prawobrzeżnym przez Bergisches Land. Na północ od tej linii dominuje dolnoreński dom halowy (niederrheinisches Hal1enhaus) i osadnictwo jednodworcze, rozproszone, gdy tymczasem na południu przeważa dom z wejściem w ścianie dłuższej budynku, regularna zabudowa zagrody i typ wsi zwartej: zagroda obok zagrody. �19() Muzealia Utworzenie muzeum skansenowskiego dla obszaru krajobrazowo i etnograficznie zróżnicowanego łączy się zawsze ze znacznymi trudnościami. Nie obojętna w takim wypadku jest sprawa wyboru miejsca, gdyż należy mieć na uwadze, aby przeniesione obiekty nie znalazły się w krajobrazie im zupełnie obcym. Zdecydowano się przeznaczyć na skansen 75-hektarowy obszar gruntu, w większości pokryty lasem, znajdujący się w trójkącie utworzonym przez trzy wioski: Kommeren, Hostel i Eicks w powiecie Euskirchen leżącym na południowy zachód od Bonn. W miejscowościach tych zachowały się jeszcze budowle ryglowe (Fachwerk) z XVI-XVIII wieku, które potraktowane jako obiekty zabytkowe są cennym uzupełnieniem muzeum. Teren muzealny znajduje się na lekko pochyłym wzniesieniu, z którego w pogodny dzień roztacza się widok na krainy, z !których pochodzą umieszczone w skansenie obiekty. Nie wybór miejsca, choć nader istotny, był jednak problemem najważniejszym, lecz sposób przedstawienia kulturowo zróżnicowanego obszaru w obrębie jednego muzeum. Uwzględniając wymienioną wyżej zasadniczą różnicę pomiędzy budownictwem dolno- a górnoniemieckim oraz szereg innych cech różnicujących o zasięgu lokalnym (kształt wsi, rozplanowanie zagrody, typ budownictwa), podzielono obszar Nadrenii na cztery regiony etnograficzne: 1. Niederrhein, 2. Eifel i Kaln-Bonner Bucht, 3. Bergisches Land, 4. Westerwald-Mittelrhein-Hunsruck. Każdy z tych regionów będzie w skansenie reprezentowany przez oddzielną wioskę-muzeum. Wioski te będą oddzielone wzajemnie od siebie pasami lasu, tak że każda wioska-muzeum będzie się prezentowała jako zamknięta całość, której wzrokowa percepcja nie będzie zakłócana widokiem WIosek sąsiednich. Pomiędzy nimi i na ich peryferiach planuje się rozlokowanie większych obiektów techniki i sztuki ludowej. Do chwili obecnej z tych obiektów uzupełniających -krajobraz skansenu umieszczono już wiatrak i krzyż. Z zaplanowanych czterech wiosek dwie już są zrekonstruowane i udostępnione zwiedzającym. Na ich przykładzie możemy się zorientować, do jakiego stopnia posunięta jest dbałość o nadanie tym wioskom-muzeom wyglądu zgodnego z wsiami danego regionu. Przede wszystkim na podstawie starych katastrów opracowano idealny kszltałt wsi danego regionu. Dla obszaru Eifel i Kaln-Bonner Bucht była nim widlica o zwartej zabudowie. Zagrody zlokalizowane były nad obydwoma głównymi i odchodzącymi od nich drogami bocznymi. W środku 'Wsi z przecięcia się dróg tworzył się trójkąt, na którym mieściła się kaplka wioskowa. Do obrazu wsi należała też sadzawka. Wszystkie te elementy znajdujemy wiernie odtworzone w zrekonstruowanej wiosce-muzeum. Co więcej, twórcy muzeum zapowiadają, że uzupełnią ten obraz i zrekonstruują nawet poletka, a więc bezpośrednio przy- �rf)7 Muzeal!a legające do zagród ogródki kwiatowe, dalej ogródki warzywnicze, za nimi sady i wreszcie pola z tradycyjnymi uprawami: lnem, konopiami, tatarką, przy czym i tu specyfika każdego regionu ma zostać uwzględniona. Druga zrekonstruowana wioska, zbudowana z obiektów typowych dla Westerwaldu, środkowej Nadrenii i Hunsrucku, ma również zabudowę Ryc. 2. Fragment izby z zagrody z Scheuerheck (Ryc. l). zwartą. Trzecia, reprezentująca Bergisches Land, powstanie w formie małej wioski, a raczej przysiółka o lużnej stosunkowo zabudowie. Wreszcie czwarta wioska-muzeum składa~ się będzie z samotnych zagród, typowych dla jednodworczego osadnictwa Dolnej Nadrenii. Łącznie na całe muzeum ma się złożyć około 70 budowli. Dużo wysiłku wkładają też twórcy muzeum w przywrócenie autentycznego wyglądu wnętrzom mieszkań i obiektów gospodarczych. W tym celu zgromadzono odpowiednie sprzęty domowe i narzędzia gospodarskie. Zasadą przy kompletowaniu wyposażenia wnętrz jest unikanie wszelkiej rekonstrukcji, a gromadzi się tylko wyłącznie te obiekty, które były w faktycznym użyciu w swej zasadniczej funkcji na wsi. Wiele trudności przysporzyły problemy rekonstrukcji budynków. Przede wszystkim trzeba było posłużyć się technikami, które dawno już wyszły z użycia oraz zdobyć odpowiednie tradycyjne materiały, np. sło- �198 MuzealIa mę do krycia dachów. Po rozwiązaniu problemów rekonstrukcji rozpoczęły się trudności związane z konserwacją budynków. Wszystkie obiekty skansenu są budowlami ryglowymi, a tradycyjne sposoby wypełniania przestrzeni pomiędzy ryglami nie zapewniają ścianom trwałości. Czynione są więc próby zastąpienia materiałów tradycyjnych współczesnymi: cementem i betonem, co nie zmieni lica ściany, a zapewni jej trwałość. Zebrane podczas poszukiwań terenowych obiekty, które nie wchodzą w skład wyposażenia wiosek-muzeów, gromadzone są w specjalnym magazynie i wystawiane będą w salach wystawowych. Muzeum skansenowskie w Kommern, uzupełnione ekspozycją salową, będzie w granicach osiągalnej możliwości, pełnym obrazem tradycyjnej kultury ludowej Nadrenii. GERHARD KONRAD THE SKANSEN KLOSKA (OPEN -AIR) MUSEUM OF THE RHEINLAND IN KOMMERN Summary The ethnographical park organized in Kommern (Euskirchen district) is to include both monuments of folk architecture and also other monuments of folk culture from the Rheinland, as equated with the former Rheinland Province, which at present is divided into the Rheinland-Pfalz and Nordrhein-Westfalen. This region varies considerably as to landscape and folk customs. According to certain features which culturally differentiate the Rheinland (the border between Law and High German architecture, the form of the villages, the lay-out of the farm buildings) - one can distinguish four ethnographic regions: 1) Niederrhein; 2) Eifel and Koln-Bonner Bucht; 3) Bergisches Land; 4) Westerwald-Mittelrhein-Hunsriick. Each of these regions will be represented in the Skansen by a seperate village-museum. These will be separated from one another by belts of forest, so that each appears as a complete whole. Until the present two villages have been reconstructed and opened to the public, namely, those representing the region of Eifel and Koln-Bonner-Bucht, and that of Westerwald-Mittelrhein-Hunsriick. All of the reconstructed buildings are timber-based constructions, which considerably raises the cost of conservation: traditional means of filling in the space between the wall-beams are not able to give the walls the required durability. Therefore attempts are being made to replace traditional building materials with modern ones, in order to strengther the walls without altering their outer appearance. Exhibits accumulated during field research, but not included in the furnishing of the reconstructed interiors, are collected in a special ·store, and will, in time, be made accessible to visitors in the museum's exhibition hall. �Lud, t. 54, 1970 lVIUZEALNE WYSTAWY ETNOGRAFICZNE WOJEWÓDZTWO W LATACH 1968-1969 BIAŁOSTOCKIE S u wał k i _.. l\!luzeum Regionalne: "Rzeźba i zabawki ludowe Białostocczyzny", WOJEWÓDZTWO Gr ud zią d z - 31 VII-Za IX 1969. BYDGOSKIE Muzeum Regionalne: "Kultura materialna okolic Grudziądza", wystawa stała od roku 1945. "Ochrona zabytków kultury ludowej" (ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Toruniu), IX-X 1968. T u ruń --.. Muzeum Etnograficzne: "Kultura ludowa wsi woj. bydgoskiego w fotografii", wystawa pokonkursowa, I 1968. "Polskie kropielniczki ludowe", I 1968. "Wystawa szopek ludowych", II 1968. "Wybitni etnografowie polscy", IV-V 1968. "Wiejskie budownictwo drewniane w Polsce", VI 1968. "Tkactwo i tkaniny białostockie", VI-VII 1968. "Kultura ludowa i jej ochrona" (wystawa objazdowa), I-IX 1968. "Ceramika ludowa Ziemi Dobrzyńskiej" (wystawa objazdowa), II 1968. "Etnograficzna wystawa stała - kultura materialna, obrzędy doroczne, sztuka ludowa, rzemiosło, otwa,rcie dn. 5 VI 1960 (wystawa kontynuowana). "Tkanina, ceramika, meble w nowoczesnym mieszkaniu", 7 VIII-26 VIII 1969. �200 Muzea[fll W ł o c ł a wek - Muzeum Kujawskie: "Kujawska rzeźba ludowa zabytkowa i współczesna", kontynuacja z lat poprzednich. "Garncarstwo na Kujawach", j. w. "Izba kujawska", j. w. "Strój kujawski", j. w. "Sztuka ludowa na Kujawach", 10 XII 196714 I 1968. "Malowany fajans włocławski", 24 XI-2 XII 1968. "Wycinanka ludowa", 2 XII-28 XII 1968 (eksponowana w Domu Kultury we Włocławku). WOJEWODZTWO Gdańsk - GDAŃSI{IE Muzeum Pomorskie: "Sztuka ludowa Pomorza Gdańskiego XVIII-XX w.", otwarcie IX 1965 (wystawa kontynuowana). "Wystawa etnograficznych pamiątek z Żuław", 1968 (eksponowana w Powiatowym Domu Kultury - Nowy Dwór Gdański). "Kultura ludowa Powiśla Dolnego", 1968 (eksponowana na zamku w Sztumie). Lęb or k - Muzeum: "Ludowa sztuka kaszubska", otwarcie III 1969. WOJEWODZTWO KATOWICKIE B Y t o m -- Muzeum Górnośląskie: "Sztuka staroźytnego Egiptu", otwarcie 11 I 1969 (wystawa zorganizowana wspólnie z Muzeum Narodowym w Poznaniu). Wisła - Oddział Muzeum Regionalnego w Cieszynie: Wystawa poświęcona kulturze ludowej okolic Wisły (wnętrze mieszkalne, tkactwo, gospodarka pasterska, strój, plastyka dawna i współczesna), otwarcie W 1966 r. - wystawa kontynuowana. �201 MuzeaLia WOJEWÓDZTWO Ra d om "Sztuka 1968-1 Muzeum ludowa III 1969. Regionalne: mieszkańców dawnej WOJEWÓDZTWO Kra k ów - Muzeum KIELECKIE Puszczy Kozienickiej", 24 XI KRAKOWSKIE Etnograficzne: "Polska kultura ludowa", otwarcie 3 X 1969 (ekspozycja stała). "Bułgarskie stroje i tkaniny ludowe", III 1969. "Folklor Krakowa", V 1969 (pokonkursowa wystawa fotograficzna). "Fotografia etnograficzna", VI 1969. "Pamiątki historii i kultury RFSRR", otwarcie 21 X 1969. "Ule zdobione", otwarcie 16 VI 1969. M Yś l e n i c e - Muzeum Regionalne: "Twórczość ludowa i amatorska pow. nowana w Państwowym Domu Kultury Z a k op a n e - Muzeum myślenickiego", w Myślenicach). VI 1969 (ekspo- Tatrzańskie: "Obrazy na szkle", 1967/1968. "Rzeźby Tomasza Ligasa z Krościenka", 1968. "Rzeźby Andrzeja Biernacika z Zakopanego", 1968. "Zdobnictwo drzewne na Podhalu", 1968 (wystawa objazdowa). "Zabytki Podhala, Spisza i Orawy", otwarcie 22 VII 1967 (wystawa objazdowa - kontynuowana). Z u b r zy c a Górna, pow. Nowy Targ - Muzeum Regionalne: "Kultura ludowa Orawy", 1965 (wystawa kontynuowana). "Obrzędowość Bożego Narodzenia i Nowego Roku na Polskiej Orawie", 24 XII 196815 III 1969. "Wystawa literatury dotyczącej regionu Orawy", otwarcie 13 IV 1969 (wystawa kontynuowana). �202 MuzeaHa WOJEW6DZTWO LUBELSKIE L u b l i n -- Muzeum Okręgowe, Dział Etnograficzny: "Sztuka ludowa Lubelszczyzny", 1960 (wystawa kontynuowana). "Kultura ludowa Afryki Zachodniej", 8 VI-13 X 1968. "Rybołówstwo ludowe na Lubelszczyźnie", otwarcie 1 III 1969. "Ludowa sztuka węgierska", VII-VIII 1969 (organizowana przez Muzeum w Debreczynie). "Sztuka ludowa Lubelszczyzny w XXV-leciu PRL", otwarcie 11 XII 1969. Ł ę czn a - Muzeum Regionalne: "Kołodziejstwo pow. lubelskiego", 13 1II-14 WOJEW6DZTWO Łęczyca - V 1969. Ł6DZKIE Muzeum: "Łęczycka sztuka ludowa", otwarcie 3 III 1969 (wystawa pokonkursowa). Ł o w i c z -- Muzeum: "Łowicz kocha sztukę", otwarcie VII 1969 (wystawa pokonkursowa). Ł ódź - Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne: "Wybrane zagadnienia z kultury ludowej Polski i krajów pozaeuropejskich", otwarcie 9 VI 1968 (wystawa kontynuowana). "Rzeźba ludowa województwa łódzkiego", otwarcie 20 X 1968 (wystawa kontynuowana). "Sztuka ludowa pow. łódzkiego", 15 IV-4 V 1969 (wystawa pokonkursowa). "Ubiór ludów Azji", 8 II-28 III 1969. "Polska tkanina ludowa", 29 IX 1969 (wystawa kontynuowana). Sier adz - Muzeum: "GarncarS'two Hieronima Muszyńskiego" otwarcie 16 VI 1969. "XX-lecie pracy wycinankarskiej Józef y Chaładaj", XV-lecie zespołu tkaczek ludowych w Monicach, otwarcie 16 VI 1969. "Wycinanka Ziemi Sieradzkiej", VI 1969 (eksponowana w Łódzldm Domu Kultury). �203 Muzealia T om a s zów Ma Otwarcie wystaw w 19 VII 1969. z ow ieck i - stałych - Muzeum: działów: historycznego WOJEWOnZTWO OP ol e - etnograficznego OPOLSKIE Muzeum Śląska Opolskiego: "Hafty i koronki ludowe", 1967-1968 (wystawa objazdowa). "Współczesna twórczość ludowa na Opolszczyźnie", 1967-1969 (wystawa objazdowa). O l e s n o S l ą s k i e ._- Muzeum: "Hafty i koronki ludowe na Śląsku", VIII 1969 (wystawa przygotowana przez Muzeum Śląska Opolskiego). WOJEWOnZTWO P ozn ań ~ POZNAŃSKIE Muzeum Etnograficzne, Oddział Muzeum Narodowego: "Współczesna sztuka ludowa Wielkopolski", VI 1969 (wystawa pokonkursowa - eksponowana w Pałacu Kultury w Poznaniu). WOJEWOnZTWO P r ze m y ś l - RZESZOWSKIE Muzeum Ziemi Przemyskiej: "Sztuka ludowa Kresowiaków", 1968. "Instrumenty muzyczne Pogórza Karpackiego", 21 VI-4 VII 1969 (eksponowana w Ośrodku Szkoleniowym). "Wiosenna plastyka obrzędowa wsi rzeszowskiej", 21 VI-4 VII 1969 (eksponowana w Miejskiej Radzie Narodowej w Dynowie). WOJEWOnZTWO Szczecin - SZCZECIŃSKIE Muzeum Pomorza Zachodniego: �304 Muzealia "Kultura ludowa Pomorza Zachodniego", od 1952 r. --- wystawa stała. "Wieś wolińska w XVIII i XIX w., IX-X 1969, eksponowana w Wolinie w Domu Kultury Państwowego Ośrodka Maszynowego. WOJEWODZTWO W r o c ł a w- WHOCł,A WSKIE Muzeum Etnograficzne, Oddział Muzeum Śląskiego: "Kultura ludowa na wsi dolnośląskiej 1945-1965, V 1965-VII 1968. "Współczesna plastyka obrzędowa na wsi dolnośląskiej", X 1967-II1 kwartał 1969. "Wiosenna plastyka obrzędowa na wsi dolnośląskiej", VI-VII 1968. "Stroje ludowe na Dolnym Śląsku", XI 1968 - do końca roku 1969. "Tradycyjna kultura ludowa na Dolnym Śląsku", 31 1-31 III 1969 (eksponowana w Klubie WSS Społem we Wrocławiu). WOJEWODZTWO WARSZAWSKIE P ł o c k -- Muzeum Mazowieckie: "Sztuka ludowa Sannik", VI 1969 (eksponowana War s z a wa - Państwowe w Sannikach). Muzeum Etnograficzne: "Indonezja - broń, rzemiosło, sztuka", VI-VII w Muzeum Historycznym m. s1. Warszawy). 1969 (eksponowana Elżbieta Królikowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2d80336b179c4affe030100bcb84c05a.pdf 261e37656f45d80ae3d6a0e164b24ece Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1136 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1046 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1970 t.54 Description An account of the resource LUD 1970 t.54,s.275-299 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text v. K R o N I A K Lud, t. 54, 1970 SYMPOZJUM FOLKLORU BALKANSKIEGO (OCHRYD 7-8 LIPCA 1969 r.) W starym macedońskim grodzie Ochryd, jak w niektórych miastach Jugosławii, Rumunii i Bułgarii, utarła się tradycja organizowania festiwali folklorystycznych. W festiwalu ochrydzkim, który odbył się w dniach 3-8 lipca 1969 r. wzięły udział liczne zespoły folklorystyczne z Macedonii, Serbii, Chorwacji, Bośni i Hercegowiny, Czarnej Góry, Kosowa i Metohii, Bułgarii, Rumunii, Turcji, Włoch i Austrii. Jak widać, festiw,al ten miał charakter nieco szerszy niż bałkański. Zademonstrowano tu bogate tradycje życia kulturowego tych ludów. Żywe i oryginalne tańce i pieśni ludowe oraz wciąż jeszcze noszone stroje ludowe w niektórych regionach pokazały, iż folklor w tych krajach żyje nadal. Grupa chorwacka, ze wsi Makuszewac, koło Zagrzebia, przedstawiła wiejskie wesele, grupa natomiast z dalmatyńskiej wyspy Mlet wykonała tańce ludowe ,,8kampa Bosko" oraz "Poskocica". Przedstawiciele Rumunii z okolic Kapasz Sewerin wykonali tańce ludowe z górskich terenów Mołdawii. Dużo emocji przeżywali widzowie, gdy występowały brawurowe grupy macedońskie ze wsi Injewo, powiatu Radowisz, Dr.aczewo koło Skopje oraz ze wsi Welmej koło Ochrydu. Draczewo, znajdujące się u wrót stolicy macedońskiej, pielęgnuje starannie dawne tradycje, zwyczaje i obyczaje. Kobiety chodzą tu ubr,ane w barwne stroje ludowe. Rytuały weselne powtarzają się tak samo jak przed wielu laty, pieśń ludowa towarzyszy różnym obrzędom po dziś dzień. Festiwal ochrydzki skupił wielu etnografów i folklorystów z krajów europejskich. Helena Hamović, sekretarz generalny Związku Kulturalno-oświatowych Organizacji Jugosławii, tak oto scharakteryzowała ten festiwal: "Ciekawe i bogate tańce oraz pieśni ludowe narodów jugosłowiańskich, bałkańskich i sąsiednich jakie zostały wykonane, są wyjątkowym przeżyciem artystycznym" ("Nova Makedonija", Skopje 12 VII 1969, s. 7). Należy dodać, że grupy folklorystyczne, które brały udział w tym festiwalu, składały się wyłącznie z prostych dziewcząt i chłopców wiejskich, a więc tańce i pieśni ludowe nosiły piętno rodowitej i oryginalnej kultury ludowej, tak jak ona żyje i kwitnie na wsi bez żadnych opracowań. Festiwal ten nabrał większego znaczenia przez to, że 7 i 8 lipca tegoż roku w tymże Ochrydzie odbyło się sympozjum folkloru bałkańskiego, na którym zaprezentowało referaty 40 folklorystów z 13 krajów - z Jugosławii 28 referatów, Bułgarii - 3 referaty, Rumunii - 2, Czechosłowacji - 2, ZSRR 1 referat, NRF - 1, Polski - 1 i Węgier - 2 referaty. Patronat nad sympozjum objął Instytut Folklorystyczny SR Macedonii. W skład komisji organizacyjnej weszli: dr Blaze Ristovski jako przewodniczący, a jako członkowie Ivan Ivancan, profesor z Zagrzebia, akademik Vasil IIjovski, Vera �27G Kronika Klickov,a, muzykolog Aleksander Linin, dziekan Uniwersytetu Skopskiego prof. dr Kiril PenuS1iski i doc. Tome Prosev. Reprezentowane były wszystkie ośrodki uniwersyteckie Jugosławii - Belgrad, Zagrzeb, Ljubljana, Sarajewo, Skopje i Prisztina oraz ośrodki kulturalne miast Rijeki i Bitoli. Najliczniejsza była grupa folklorystów macedońskich, która wystąpiła z 14 refer,atami. Tematyka referatów była różnorodna. Dotyczyła ona całokształtu kultury duchowej z uwzględnieniem poezji ludowej ludów bałkańskich. W pierwszym dniu obrad przeważały prace dotyczące stylistyki, wersyfikacji poezji ludowej, tańcćw oraz muzyki ludowej. Prof. dr Jovan Vuković z Sarajewa omówił intonację w strukturze wiersza ludowego. Autor podkreślił metodologiczne podejście do badań związanych z tymi zagadnieniami. Poetykę, stylistykę i wersyfikację ludowych pieśni słowiańskich poruszyła prof. dr Irmgard Mahnken z Gottingen. Natomiast Antun Krickowić z Budapesztu zajął się wpływami tańców bałkańskich na tańce południowych Słowian, zamieszkałych na Węgrzech. Prof. dr Tvrtko Cubelić z Zagrzebia w sposób oryginalny przedstawił wspólne oraz odrębne cechy folkloru ludów bałkańskich. Nieco pod innym aspektem zagadnienia wpływów poruszył w swoim referacie prof. dr Branislav Rusić z Uniwersytetu w Skopje. Usiłował on wykazać wpływy kultury Słowian południowych na sąsiednie narody niesłowiańskie. Jego tezy zbudziły żywe zainteresowania i wywołały dyskusję, gdyż nie było dotąd prac tego rodzaju. Jeśli ktoś podejmował dotąd jakąś próbę, dotyczyła ona wąskich zagadnień i to w zasadzie tylko jednego z niesłowiańskich ludów bałkańskich. Prof. dr Radoslav Hrovatin z Ljubljany omówił proces genezy niektórych ludowych pieśni rewolucyjnych. Folklor współczesny Jugosławii jest jak wiadomo, żywym przedmiotem prac badawczych. Na ogólnobałkańskim tle porównawczym omówiła kolędy rumuńskie Ghizela Suliteanu z Bukaresztu. Helena Stoin z Sofii zajęła się nierównodzielnymi rozmiarami w bułgarskiej muzyce ludowej. Znany zaś muzykolog macedoński, mgr Vasil Hadzimanov ze Skopje, przedstawił metrorytmiczną siódemkę w macedońskiej pieśni ludowej. fnny muzykolog macedoński, mgr Stoir Golabovski ze Skopje, zajął się ornamentyką melodyjną macedońskiej muzyki ludowej. Referat Georgi Georgieva ze Skopje dotyczył refrenu macedońskich pieśni ludowych, a muzykologa Aleksandra Linina ze Skopje typów kobz na Bałkanach. W drugim dniu obrad przed południem wysłuchano 16 referatów poświęconych głównie poezji ludowej, z których jedynie 3 poruszały zagadnienia związane z innymi gatunkami literatury ustnej. Prof. dr Zivomir Mladenović z Belgradu przedstawił dotychczasowy stan badań nad paralelami serbskiej oraz greckiej epiki ludowej. Więzi kulturalne Greków z ich sąsiadami nie są dotąd zbadane. Głoszona teoria przez zwolenników klasycyzmu, iż grecki ludowy epos bohaterski wywarł wielki wpływ na pieśniach junackich Słowian zadunajskich, jest dziś nie do przyjęcia. Według tej teorii bowiem Słowianie południowi nie posiadają samorodnej epiki ludowej, ,a wszystko co posiadają jest plagiatem greckiej poezji epickiej. Prawdą jest, że istnieją j,akieś podobieństwa w niektórych utworach heroicznych, lecz są to podobieństwa typologiczne, a nie genealogiczne. Owszem, wpływy greckiej poezji ludowej są widoczne w nielicznych utworach południowej Słowiańszczyzny, należy jednak stwierdzić, że było i odwrotnie. Problem ten pozostaje otwarty i dyskusyjny. W referacie Mladenovicia poruszane były jedynie ~tosunki serbsko-greckie, a brak było szerszego ujęcia. �Kron!ka 277 Epika ludowa Serbów, Macedończyków, Chorwatów, Bośniaków i Hercegowińców, Czarnogórców oraz Bułgarów, jakkolwiek posiadała wiele wspólnych bohaterów epickich, wątków i motywów, jednak u każdego z tych ludów ma swoje oryginalne, swoiste i odr~bne cechy narodowe. Wzajemne wpływy w epice ludowej tych narodów słowiańskich są zrozumiałe, ponieważ wynikały one z nieprzerwanych kontaktów polityczno-ekonomicznych i kulturalnych, a najważniejsze, z pokrewnych języków, zwyczajów i obyczajów oraz wspólnego losu podczas długowiekowej niewoli Turcji i Austro- W~gier. Stosunki natomiast kulturalne, polityczno-ekonomiczne między Grekami i Słowianami południowymi nie zawsze układały się pomyślnie. Problem podobieństwa w poezji ludowej Słowian południowych, Greków i pozostałych ludów bałkańskich pod koniec XIX w. poruszył znany uczony bułgarski, Iwan Sziszmanow, rozpatrując balladę o martwym bracie (Iwan Sziszmanow, Izbrani socinenija, t. II, Sofija 1966, s. 62-215). Podobne zagadnienia poruszył i dr Blaze Ristovski w referacie pt. "Podstawowe charakterystyki poezji ludowej w Gorze". Gora, to obszar południowej Serbii, zamieszkały przez mahometanów pochodzenia macedońskiego, mówiących tylko w języku macedońskim. Ristovski wspomina, że na tym oddalonym obszarze spisał wariant znanej ballady o zamurowaniu niewiasty w moście. Motyw ten jest znany wśród Greków, Albańczyków, Macedończyków, Serbów, Bułgarów, Rumunów i trudno doszukać się w tych wariantach prototypu, który byłby pierwotnym wątkiem. Niżej podpisany omówił macedońskie pieśni bohaterskie o Momczilu, który działał w pierwszej połowie XIV wieku, na tle porównawczym z utworami serbskimi i bułgarskimi. Rosica Angełowa-Georgijewa z Sofii przedstawiła specyfikę poetyki fołkłoru rewolucyjnego końca XIX oraz początku wieku XX w środkowych oraz zachodnich regionach Półwyspu Bałkańskiego. Dosyć ciekawy był materiał zawarty w referacie Savy Jankovicia z Bukaresztu. Węzłowo dał on charakterystykę ballad Wałachów, zamieszkałych w Serbii i Bułgarii. Referat ten wywołał ożywioną dyskusję, gdyż poruszone w nim zagadnienia pokrywały się z odpowiednimi problemami Słowian bałkańskich. Zaś Jirina Smrckova z Pragi czeskiej omówiła "typy" oraz "warianty" rumuńskich ballad ludowych. Kalendarzowym pieśniom majowym Albańczyków, zamieszkałych w Kosowie i Macedonii, poświęcił swój referat Sefćet PIana, pracownik naukowy Uniwersytetu w Prisztinie. Prof. dr Kiril PenuSliski ze Skopje dał systematykę wątków satyrycznych pieśni ludowych, towarzyszących tańcom z uwzgłędnieniem utworów tego rodzaju z okręgu ochrydzkiego. Powstanie Ilińdenskie (1903) w macedońskiej poezji ludowej było tematem referatu Dimce Najceskiego ze Skopje. Młody folklorysta macedoński z Uniwersytetu w Skopje, Tome Sazdov, zajął się charakterystyką stylu i wyrazistością przysłów i przypowieści macedońskich. O sposobach wyrażania względności przysłów mówiła Liljana Minova-Gjurkova ze Skopje. Dr Duśko Konstantinov z Bitoli omówił wpływy żydowskie na jedną z macedońskich pieśni ludowych. Vera Antić ze Skopje przedstawiła motywy, jakie można spotkać w literaturze apokryficznej oraz ludowej. Sylwetkę ludowego pieśniarza Jovana Tanture z Debra określił prof. dr Vojislav Ilić z Belgradu. Dosyć ciekawy był referat dra Iliji Nikolicia z Belgradu o dziewięciu rękopisach znanego macedońskiego wątku utworu lirycznego "Biljana płatno beleśe". Pieśń ta posiada ponad 30 wariantów macedońskich. W latach dwudziestych �278 Krontka naszego stulecia interesował się nią znany etnograf czeski, Ludvik Kuba. Pisał o niej również akademik Haralampije Polenaković. Zrozumiałe więc było, że najwięcej miejsca w dyskusji zajmie ten referat. Wynikły spory co do genezy or·az miejsca, gdzie ona mogŁa powstać. Równolpgle z istniejącymi hipotezami o pochodzeniu opiewanych w tym utworze winiarzy (według jednej wersji pochodzili oni ze stolicy jugosłowiańskiej - Belgradu, według drugiej zaś z miejscowości Belgrad okręgu Tikwesz). Na sympozjum tym wynikła i trzecia hipoteza, jakoby winiarze ci pochodzili z albańskiego miasta Berat, którego nazwa w języku macedońskim brzmi Belgrad. Folklor dziecięcy omówił prof. dr G.ane Todorowski ze Skopje. Ostatnie 12 referatów wygłoszonych 8 lipca, po południu, POSWlęcone były różnorodnym zagadnieniom z pogranicza folkloru oraz etnografii. Tak np. prof. dr Ivan Ivancan z Zagrzebia zajął się scenicznym przygotowaniem folkloru, Ferenc Pesovar z Szekesfehervaru, rozpatrzył wpływy tańców południowej Pannon ii na tańce węgierskie oraz innych ludów południowowschodniej Europy. Prof. dr Bertalan Andrasfalvy z Pecsu wygłosił referat o "targach dziewcząt", obyczajach panien i pań. Nikola Boni£aCić z Zagrzebia mówił o weselu jako motywie w chorwackim dramacie ludowym. Bruno Ravnikar z Ljubljany przedstawił choreograficzne przyśpiewki, a dr Srebrica Kne~ević z Belgradu omówiła zdrowie i choroby w serbskich zabawach ludowych na tle porównawczym z podobnymi motywami u pozostałych ludów bałkańskich. Dr Slobodan Zecević, również z Belgradu, omówił wierzenia o smoku w północnowschodniej Serbii z uwzględnieniem odpowiedników bałkańskich i ogólnosłowiańskich. Przedstawicielka Związku Radzieckiego, Natalia Weleckaja z Moskwy, mówiła o pogańskich pojęciach życia pozagrobowego i o ich rudymentach w tradycji słowiano-bałkańskiej. Charakter oraz wiek obrzędowych pieśni o Objawieniu Pańskim (6 stycznia) poruszył w swoim referacie Bułgar, Petr Petrow z Sofii. Dyrektor Instytutu Etnograficznego w Skopje, Vera Kli.Ckova, zajęła się obyczajami rusalijskimi w okręgu Gewgelij.a, Niko Tozi ze Skopje natomiast mówił o ciemierniku w ornamencie rzeźbiarzy ziemi mijackiej. Ostatni referat Beaty Gotthardi Pavlovsky z Rijeki dotyczył zagadnień związanych z folklorem oraz jego ochroną. Wspomniane referaty świadczą o tym, że po raz pierwszy folklorowi ludów bałkańskich poświęcono tyle uwagi. Wielu z uczestników tego sympozjum dołożyło dużo starań i pracy, aby naświetlić nurtujące folklorystów zagadnienia, związane z utworami ludowymi Słowian bałkańskich i ich sąsiadów. Były wśród referatów i takie, w których poruszane były wąskie, ogólnikowe zagadnienia nie mające nic wspólnego z zamiarami sympozjum. W niektórych referatach oraz w dyskusji dało się zauważyć, że często były powtarzane myśli, iż folklor bałkański ulegał wpływom z zewnątrz, ale że mimo to zachował wiele cech, które wiążą go wyłącznie i jedynie z danym regionem Półwyspu Bałkańskiego. W sympozjum tym podkreślono słuszność tego stanowiska. Padły głosy pochwalne pod adresem organizatorów, gdyż inicjatywa ich przyczyni się do dalszych badań nad folklorem ludów bałkańskich, który, niestety, nie jest wystarczająco zbadany, szczególnie jeśli chodzi o wzajemne wpływy. Referenci oraz dyskutanci zgodnie twierdzili, iż zbadanie życia kulturowego ludów bałkańskich jest zadaniem kardynalnym dla bałkanologów. Nieco podobne sympozjum w roku 1·968 odbyło się w Mostarze (Jugosławia) oraz w Plowdiwie (Bułgaria). Sympozjum ochrydzkie pokazało, jak bardzo potrzebna jest współpraca folklorystów bałkańskich dla omówienia i rozwiązania szeregu zagadnień, nurtujących �279 Kronika od dawna wielu badaczy ludowej kultury duchowej i materialnej krajów tego obszaru europejskiego. Tematyka związana z genezą, wędrówkami poszczególnych wątków, charakterystyka pokrewnych utworów itp. oczekuje swoich badaczy. Tylko wówczas zostaną zażegnane dotychczasowe poglądy niektórych uczonych, które przeszkadzały w prawidłowym ujęciu dziejów kultury poszczególnych ludów bałkańskich. Poza tym, sympozja tego rodzaju pomogą usunąć wiele nieporozumień, subiektywnych ocen i tendencji nacjonalistycznych. W ten sposób zostałby po~tawiony kres dotychczasowej praktyce, w której pewni badacze starali się pogłębiać rozbieżności polityczne między narodami, czego zaprzeczeniem jest właśnie ich folklor. Takie spotkania, jak słusznie podkreślali uczestnicy, umożliwiłyby folklorystom spoza Bałkanu zapoznać się z bogatymi tradycjami ludów południowowschodniej Europy oraz mogłyby posłużyć wymianie doświadczeń i nawiązaniu bliższych kontaktów. Sympozjum, poświęcone folklorowi ludów bałkańskich, będzie się odbywać co drugi rok w Ochrydzie - ojczyźnie pierwszego Uniwersytetu Słowiańskiego i kolebce piśmiennictwa starosłowiańskiego. Miejmy nadzieję, że w przyszłym sympozjum nie zabraknie folklorystów z Turcji i Grecji. Pomoże to w przezwyciężeniu obecnego stanu rzeczy na polu współpracy naukowej i zapoczątkuje nowy okres w stosunkach krajów bałkańskich. Znane są np. sklerotyczne teorie, głoszone przez niektórych uczonych greckich - dawno zmarłego profesora Nikolaosa Politisa, nieżyjącego profesora Janisa Apostolakisa, współczesnego akademika Georgiosa Megasa oraz współczesnych etnografów i folklorystów - G. Zorasa, P. Kritikosa, D. Ikonomidesa, P. GIezosa, Popi Zora oraz profesora G. Spiridakisa którzy uparcie nie uznają nawet zrębu samorodnej ludowej kultury słowiańskiej, a wszystko co słowiańskie według nich ... jest kopią kultury greckiej. Tacy panowie, gdyby wzięli udział w sympozjach tego rodzaju, mogliby się przekonać, jak bogaty i różnorodny jest folklor ich sąsiadów Słowian i, być może, wtedy przemówi do nich starogreckie porzekadło: "gdy fakty mówią, bogowie Olimpu milczą". KoZe Simiczijew 40-LECIE PRACY FOLKLORYSTYCZNEJ VASILA HADZIMANOVA W roku 1968 obchodzono w Skopje 40-lecie działalności folklorystycznej niestrudzonego entuzjasty macedońskiej poezji ludowej, Vasila Hadzimanova. Urodzony w roku 1905 w małym miasteczku Kawadarci, po ukończeniu szkoły podstawowej Hadzimanov powędrował do Skopje i Welesu, gdzie zdobył świadectwo dojrzałości. Później udał się na studia do Belgradu na wydział prawe, ale już wkrótce przerzucił się na wydział filologiczny. W końcu jednak wybrał farmację i w roku 1935 uzyskał tytuł magistra. Przez cały okres studiów marzeniem jego było poświęcić się muzyce ludowej. Dlatego jako student uczęszczał do Średniej Szkoły Muzycznej w Belgradzie, którą ukończył, a dopiero w roku 1955 w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Skopje ukończył muzykologię. W dzieciństwie często przebywał wśród ludu wiejskiego i miał możliwość zapoznania się z wieloma pieśniami lirycznymi i epickimi. Region, skąd pochodzi Hadzimanov, jest kolebką starych tradycji ludowych. Pieśni ludowe lubiane są tu przez wszystkich. Wychowany w takim środowisku Vasil Hadzimanov wyniósł �280 Kronika z rodzimych stron miłość do pieśni i muzyki ludowej. Poezja ludowa, zwłaszcza liryka, stała się jego pasją. Jeszcze jako uczeń zaczął spisywać teksty pieśni ludowych. Wtedy nauczył się nut i układał teksty według melodii. Przed pójściem na studia posiadał on już spisanych ponad tysiąc pieśni ludowych. Dziś Hadżimanov z sentymentem przypomina sobie pierwsze lata, kiedy wrócił do swego miasteczka jako farmaceuta. Do jego apteki przychodziły dziewczęta wiejskie z okolicznych wiosek, które zachęcał do śpiewania pieśni ludowych. Spisywał je z radością. Odtąd Hadżimanov związał się na zawsze z macedońską pieśnią ludową. Często chodził po wsiach podczas prac polowych. W upalne dni brał własnoręcznie zrobioną cytrę i wędrował po wsiach regionu Tikwesz. Niekiedy t~udno było mu namówić dziewczęta, żeby śpiewały. CZlasem siedział schowany za krzakami i przysłuchiwał się pieśniom ludowym. Notował nuty, a potem zbliżał się do dziewcząt i grając na cytrze usłyszaną melodię, prosił je, żeby zaśpiewały jeszcze raz, .aby mógł sprawdzić, czy dobrze spisał nuty. Dziewczęta zaczynały śpiewać, a on wtedy notowal słowa. W ten sposób udało mu się zebrać sporo pieśni ludowych. Później szło mu łatwiej. Znali go wszyscy śpiewacy i nie potrzebował ich szukać i namawiać do śpiewania. Przychodzili do jego apteki i śpiewali mu. W ten sposób nawiązał kontakty z utalentowanymi pieśniarzami ludowymi, którzy dostarczali mu ulubione teksty i melodie pieśni ludowych. Hadżimanov zdobył sławę jako zbier.acz macedońskich pieśni lirycznych - miłosnych, obrzędowych i humorystycznych oraz jako ich wykonawca. W roku 1938 bowiem stał się członkiem Stowarzyszenia Autorów Muzycznych w Zagrzebiu i od tego okresu zaczął śpiewać przed mikrofonem radia belgradzkiego. Jego sława rosła. Do drugiej wojny światowej był jednym z najbardziej lubianych interpretatorów pieśni ludowych w Jugosławii. Zawód farmaceuty pozostał na uboczu. Pochłonęła go muzyka ludowa. Stał się niewolnikiem macedońskiej pieśni ludowej. Podczas drugiej wojny światowej kontynuował zbieranie utworów ludowych w okręgu Tikwesz. Swoją działalność wznowił po odzyskaniu niepodległości swej ojczyzny. Od roku 1947 piastuje funkcję kierownika redakcji muzycznej rozgłośni radia skopskiego. Po zakończeniu wojny zaczął systematycznie i z jeszcze większą pasją spisywać pieśni i nuty utworów lirycznych. Zebrał dotąd okolo dziesięć tysięcy pieśni lirycznych. Po katastrofalnym trzęsieniu ziemi w Skopje nagrał na taśmie magnetofonowej około 500 lamentów na cmentarzu, gdzie pochowano ofiary tej katastrofy. Tak samo spisał kilkadziesiąt elegii ludowych o tej klęsce żywiołowej. Poza zbieractwem, Hadżimanov bierze udział w wielu międzynarodowych zjazdach, kongresach oraz sympozjach muzykologicznych, na których występuje z referatami. Jest autorem kilkudziesięciu ciekawych prac muzykologicznych i folklorystycznych. Ma szerokie kontakty ze znanymi muzykologami Europy i Ameryki. Poza tym, począwszy od roku 1937, kiedy w Belgradzie ukazał się pierwszy jego zbiór, wydał dotąd siedem zbiorów macedońskich pieśni ludowych z nutami. Ostatni zbiór pt. Makedoński narodni pesni Mami tikvesanki zosŁał wydany w roku 1968, kiedy obchodził swój jubileusz 40-letniej działalności folklorystyczno-muzykologicznej. Vasil Had~imanov jest również wielkim wielbicielem i polskiej muzyki ludowej. Kole W chwili przekazania V. Hadżimanova. tomu do druku otrzym"liśmy bolesną Simiczijew wiadomość o śmierci �281 Kronika III OGOLNOPOLSKA KONFERENCJA SYNTEZIE ETNOGRAFII POLSKI METODOLOGICZNA POŚWIĘCONA W KIELCACH, 14-16 XI 1969 Współczesna etnografia światowa, której znaczenie w kompleksie nauk społecznych nieustannie wzrasta, napotyka ciągle jednak na trudności, będące wynikiem różnych stanowisk metodologicznych poszczególnych szkół i kierunków. Szczególnie wyraźnie rysuje się ten stan rzeczy, gdy chodzi o tworzenie syntez czy too charakterze regionalnym, krajowym czy wreszcie ponadnarodowym. Na gruncie etnografii Polski sprawa całościowego, syntetycznego ujęcia kultury ludowej narzuca się z całą koniecznością. K. Dobrowolski zwracał uwagę na ten fakt na I Metodologicznej Konferencji Etnograficznej w Krakowie w roku 1956". Na sprawę tę zwracano uwagę później wielokrotnie przy okazji zjazdów i konferencji etnogr,aficznych. W dniach od 14 do 16 listopada 1969 1'. odbyła się w Kielcach HI Ogólnopolska Konferencja Metodologiczna. Instytut Historii Kultury Materialnej PAN przy współudziale Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz uniwersyteckich katedr etnografii poświęcił całość konferencji sprawie syntezy etnografii polskiej. Zainteresowanie tą problematyką było wyjątkowo duże, tak że sala Muzeum Kieleckiego z trudem mogła pomieścić uczestników. Obecni byli przedstawiciele wszystkich katedr oraz placówek PAN-owskich. Sporą grupę stanowili pracownicy muzeów etnograficznych oraz przedstawiciele pokrewnych dyscyplin naukowych. W Konferencji uczestniczyli również studenci niektórych ośrodków etnograficznych. Wstępny referat pt. "Problematyka syntezy etnografii Polski w świetle rezultatów 15-lecia prac etnograficznych IHKM PAN wygłosił prof. dr W. Dynowski. Referent w swym krótkim wystąpieniu omówił działalność poszczególnych placówek PAN-owskich. Prof. W. Dynowski zwrócił uwagę, że w pracach IHKM PAN nie było ścierania się tendencji metodologicznych i dyskusji teoretycznych, chociaż w obrębie etnografii polskiej takie zjawiska występowały. Prace etnograficzne powstałe w placówkach IHKM PAN badania swoje powiązały ze studiami nad współczesnością. Ponadto rozwinięto badania nad kulturami ludów Mezoameryki oraz Mongolii i Bułgarii. Na zakończenie autor referatu zaproponował, aby ze stanu naszej dyscypliny wydobyć to, co może być istotne dla syntezy etnografii Polski. Następnie prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa w referacie pt. "Program syntezy etnografii Polski" starała się generalnie naszkicować rodzaj syntezy etnografii Polski, jaki ma zostać przygotowany i udostępniony naszemu społeczeństwu. Opracowanie takie, jak można wnioskować, miałoby charakter podręcznika akademickiego, a obejmowałoby okres ostatniego 25-lec~a. Przemiany społeczno-kulturowe, jakie zaszły w tym okresie, wyłoniły nowe problemy, które powinny zostać w naukowy sposób całościowo opracowane. Zdaniem referentki należy wyjść od ustalenia stosunku przeszłość teraźniejszość. Stronę historyczną zagadnienia należałoby powierzyć historykom i językoznawcom, współczesność zaś uzupełnić analizą socjologiczną. Autorka referatu syntezę etnograficzną zaproponowała ująć w następująt:ych rozdziałach: 1. Tło historyczne kształtowania się polskiej kultury ludowej, • W referacie wygłoszonym na tej konferencji jej obecne zadania i związki z innymi naukami". pt. "Drogi rozwoju etnografii polskiej, �282 Kron!ka 2. Rekonstrukcja tradycyjnej kultury ludowej (raczej chłopskiej, trochę robotniczej), 3. Porównanie kultury polskiej na tle europejskim. To całościowe ujęcie nie powinno być syntezą o wyłącznym ujęciu genetycznym, funkcjonalnym czy strukturalnym, powinna to być synteza dialektyczna. Kolejny referat zatytułowany "Prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym jako wkład w syntezę etnografii Polski" przedstawił prof. dr J. Gajek. Prace PAE ukazał on na tle porównawczym podobnych opracowań europejskich. Atlas Etnograficzny jako zbiór wybranych zjawisk i faktów kulturowych, występujących w terenie, w określonym czasie, daje obraz kultury narodowej, a tym s.amym stanowi cenny materiał dla syntezy etnografii Polski. Zebrane fakty, podd:me naukowej interpretacji, pozwalają na całościowe ujęcie zjawisk w ich strukturze i dynamice rozwojowej. Olbrzymi materiał zebrany przez pracownię PAE oraz wyniki analiz naukowych stanowią duży wkład do syntetycznego opracowania etnograficznego. Prof. dr R. Reinfuss referatem: ,,2 badań nad budownictwem ludowym Kielecczyzny" zamknął przedpołudniową część obrad. Referat bardzo rzeczowo i barwnie ukazał cechy i stan zachowania ludowego budownictwa tego regionu. Prof. dr M. Frankowska w części popołudniowej wygłosiła referat pt. "Próby syntez etnograficznych w nauce radzieckiej i amerykańskiej". Po omówieniu ważniejszych prac syntetycznych w etnografii światowej okresu przed II wojną światową, autorka wyjaśniła przyczyny, dlaczego brak tego rodzaju opracowań zarówno w ZSRR, jak i w USA w latach 1930-1940. Uwaga etnografii radzieckiej koncentrowała się głównie na stawianiu zrębów nowych założeń teoretycznych w ujęciu marksistowsko-leninowskim. Rezultatem tych poczynań jest seria Narody Mira, która stanowi próbę syntezy etnografii światowej. Brak syntetycznych ujęć w USA należy, zdaniem referentki, tłumaczyć niechęcią do przedwczesnego teoretyzowania i budowania przedwczesnych syntez, ·a środek ciężkości przeniesiono pod wpływem Boasa na badania empiryczne i problemy akulturacyjne. Dopiero w następnym okresie ukazały się opracowania syntetyczne poświęcone Indianom Ameryki Południowej i Srodkowej. Po szczegółowej analizie obu typów syntez: radzieckiej i amerykańskiej, prof. Frankowska w podsumowaniu referatu dokonała oceny założeń teoretyczno-metodologicznych i ich znaczenia dla prac nad syntezą etnografii Polski. W kolejnych referatach scharakteryzowane zostały ważniejsze kierunki światowej etnografii. Prof. dr A. Waligórski mówił na temat metody funkcjonalnej w etnografii. Autor nie zagłębił się w istotę tej metody i jej przydatności do syntezy, lecz przedstawił raczej w formie akademickiego wykładu genealogię funkcjonalizmu. Dr E. Pietraszek odczytał referat nadesłany przez doc. dra T. Wróblewskiego pt. ,,0 metodzie historycznej w etnografii". Referent ukazał warunki powstania szkoły kulturowo-historycznej i odnośnej metody, jej zastosowanie w niektórych pracach etnologicznych oraz dokonał oceny tej metody pod kątem aktualnych potrzeb etnografii Polski. Ostatnim referentem pierwszego dnia obrad był dr K. Makuiski, który w przystępny i rzeczowy sposób mówił na temat "Zasad analizy strukturalnej w etnografii". Strukturalizm w swym postępowaniu badawczym operuje takimi kategoriami, j.ak modele i systemy. Te sztuczne konstrukcje myślowe daje się najlepiej zastosować do kultur wyizolowanych. Metoda struktur.alna staje się modna w badaniach społeczeństw złożonych, lecz tu jej wyniki odnoszą się tylko do niektórych aspektów wybranej rzeczywistości. �Kronika 283 Głosy w dyskusji zabierali: prof. dr Baranowski, J. Heyman, dr W. Jeż-Jarecki, prof. dr M. Znamierowska-Pl'uff€TOWa, prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa, dr M. Dembińska, dr Kowalska-Lewicka, prof. dr M. Frankowska, mgr Z .. Kowalewski. Inspirującym głosem było wystąpienie studenta V roku etnogr.afii J. Heymana z ośrodka poznańskiego, który ostro skrytykował niedociągnięcia organizacyjne konferencji (brak czasu na dyskusję, przypadkowy wybór niektórych refer,atów) oraz zwrócił uwagę na brak centralnej komórki koordynującej i planującej prace badawcze z zakresu etnografii. Podobne stanowisko zajęły dr M. Dembińska i dr A. Kowalska-Lewicka. Podkreśliły one, że w niezbyt trafnie dobranych referatach zatracił się problem tematu konferencji, a dr Kowalska-Lewicka postulowała, aby w przyszłości wytypować jeden ramowy referat, a resztę czasu przeznaczyć na dyskusję. Prof. dr M. Frankowska zgłosiła wniosek, aby referenci drugiego dnia, których temat nie wiąże się ściśle z problematyką syntezy, zrezygnowali ze swego wystąpienia, a czas ten przeznaczyli na dyskusję. Prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa starała się wyjaśnić przyczyny niedociągnięć organizacyjnych. Nie zgadza się z wypowiedzią J. Heymana, jakoby w etnografii nic się nie zrobiło. Nie zgadza się też z podziałem na tradycyjną i współczesną etnografię, jak proponował Heyman. W drugim dniu obrad prof. dr J. Burszta przedstawił referat zatytułowany: "Z problematyki modelu etnograficznej syntezy krajowej", w którym omówił niektóre teoretyczne kwestie związane z opracowaniem syntezy etnografii Polski. Autor zastanawiał się, jak winien skonstruowany być szkielet treściowy tego typu opracowania. Zwrócił przy tym uwagę, że dawniejsze prace syntetyczne ukazują jednopłaszczyznowy obraz kultury. Nie mogą więc służyć jako model, gdyż założenia metodologiczne w nich zawarte nie pozwalają na przejście do współczesności. Potraktowanie kultury w aspekcie strukturalno-funkcjonalnym zostało dobrze ujęte w antropologii anglosaskiej. Brak jednak w tym ujęciu uwzględnieni,a historycznego aspektu kultury. W ujęciu etnografii radzieckiej brak znowu aspektu strukturalno-funkcjon.alnego. Referent oś konstrukcyjną modelu syntezy widzi w stanowisku metodologicznym prof. dra K. Dobrowolskiego, który wiąże tradycję i współczesność w ich historycznym rozwoju. Autor referatu postulował o współpracę z innymi dyscyplinarni naukowymi po ustaleniu właściwego modelu syntezy. W dyskusji dr K. Pietkiewicz pokazał na przykładzie książki Etnografia Łotyszów pewien wzór tego typu monografii. Dr A. Kowalska-Lewicka próbowała dać praktyczne wskazówki robocze. Zaproponowała pracę w dwóch etapach: 1) przygotowanie materiału do syntezy, 2) wykonanie syntezy. Równolegle należy przejść do prac metodologicznych nad modelem. Z kolei prof. dr Baranowski zwrócił uw,agę, że dokumentacja nie może zasadzać się wyłącznie na badaniach terenowych, lecz winna uwzględniać materiał archiwalny, ikonograficzny oraz archeologiczny. Zwłaszcza należ,ałoby pod tym kątem przeprowadzić badania nad wsiami z XVII i XV.lJII wieku. Prof. dr K. Zawistowicz-Adamska swój głos w dyskusji poświęciła sprawie wypracowania wspólnego klucza badawczego do syntezy. Należy dobrze wyważyć etnogenetyczny i socjologiczny punkt widzenia. Również należy przeprowadzić ze względu na stan ilościowy selekcję materiałową. Postulowała ona, aby równolegle do badań nad kulturą wsi prowadzić badania w małych miasteczkach i grupach społeczno-zawodowych, bo i tam tkwi również ludowa tradycja. Sprowokowany przez prof. dra J. Bursztę, prof. A. Waligórski zwrócił uwagę, �284 Kron!ka że funkcjonalny schemat wyrosły na badaniach izolatów musialby uyć dostosowany do warunków polskich, co wcale nie jest sprawą łatwą. Dr E. Pietraszek podkreślając potrzebę syntetycznego ujęcia etnografii Polski powiedział, że w naukach dotyczących historii narodu występują luki badawcze. W etnografii np. zniknęła nam część minionej rzeczywistości, której nie da się już odtworzyć. Pomimo to należy przystąpić już do opracowania pierwszej wersji etnograficznej syntezy. Doc. dr B. Jaworska proponowała dwutorowość badań przy zastosowaniu metody historycznej i strukturalno-funkcjonalnej. Omówiła również sprawę dokumentacji materiałowej i informacji bibliograficznej. Zaproponowała także uch\valenie wniosku do PAN w sprawie powołania komisji etnograficznej, która koordynowałaby pracami naukowo-badawczymi wszystkich ośrodków etnograficznych. Student Salwa z ośrodka krakowskiego zgłosił wniosek o zwołanie jeszcze jednej konferencji metodologicznej oraz postawił kandydaturę prof. J. Burszty na kierownika zespołu koordynującego pracami. W związku z niejasną sytuacją, czy zgromadzenie może podejmować uchwały, głos w tej kwestii zajęli: prof. Kutrzeba-Pojnarowa, dr Rosłanowski oraz dr Tabaczyński. Wyjaśniono ogólnikowo, że wnioski do dyrekcji IHKM PAN można podjąć jako przejaw opinii środowiska. W części popołudniowej dr M. Gładyszowa omówiła wyniki badań prowadzonego przez siebie ośrodka IHKM PAN w Krakowie. Następnie mgr A. Posern-Zieliński zreferował założenia metodologiczne i główne tendencje rozwojowe neoewolucjonizmu w etnografii światowej. O przydatności materiału etnograficznego dła wojska w krótkim wystąpieniu mówił obserwator z ramienia MON, płk. J. Nowakowski, a dr W. Pomianowska omówiła korzyści tego rodzaju materiału dla badań dialektologicznych. Mgr A. Lipiński w komunikacie na temat badania kultury robotniczej omówił m.in. stanowisko metodologiczne zajmowane w tej sprawie, wychodząc z założeń materializmu dialektycznego. Język, którym posługuje się autor, jak sam określił, jest językiem metanauki. Zdaniem mgra Z. Kowalewskiego wstępną pracą dla syntezy jest ustalenie najpierw właściwego aparatu pojęciowego. Z krytyką metajęzyka mgra A. Lipińskiego wystąpił dr K. Makuiski. W kwestii zaś merytorycznej postulował o całościowe ukazanie obl'azu kultury ludowe.i za okres ostatnich 25 lat. Na zakończenie drugiego dnia dokonano głosowania nad złożonymi wnioskami. W trzecim dniu uczestnicy Konferencji wzięli udzivl w wycieczce autokarowe.i po pętli świętokrzyskiej. Bolesław Januszkiewicz ZJAZD ABSOLWENTÓW ETNOGRAFII I HISTORII KULTURY MATERIALNEJ UNIWERSYTETU POZNAŃSKIEGO - UNIWERSYTETU IM. ADAMA MICKIEWICZA W ramach obchodów 50-lecia UP-UAM absolwenci etnografii i historii kultury materialnej mieszkający w Poznaniu, uch walili projekt zorganizowania zj azdu. Na specj.alnym zebr.aniu w dniu 7 maja bl'. powołano komitet organizacyjny, w skład którego weszli: dr Adam Glapa (przewodniczący), mgr Aleksandra �285 Kronika Wojciechowska (z-ca przewodniczącego), mgr Bolesław Januszkiewicz (sekretarz), mgr Medard Tarko (skarbnik). Członkami komitetu zostali: mgr Barbara Walendowska, doc. dr Walerian Sobisiak i dr Bogusław Linette. Prace przygotowawcze zjazdu wykonywały powołane do tego grupy osób. I tak, sprawą ustalenia wykazu absolwentów i pracowników naukowych za okres 50 lat zajęli się mgr B. Walendowska i dr B. Linette. Wystawą obrazującą dorobek naukowy pracowników Katedry i absolwentów wraz z ekspozycją fotograficzną zajęli się mgr B. Walendowska, mgr A. Wojciechowska, doc. dr Z. J.asiewicz i S. Kusza. Sprawę druku folderu Zjazdu powierzono mgrowi M. Tarko i mgrowi B. Januszkiewiczowi. W tym miejscu należy podkreślić bezinteresowne zaangażowanie się artysty plastyka Ireny Jarzyńskiej, pr.acownika Muzeum Narodowego w Poznaniu, która opracowała szatę graficzną folderu. Spotkanie towarzyskie w Rogalinie wraz z całą stroną gospodarczą, powierzono w ręce mgra Z. Torońskiego. Instalację głośników i obslugę magnetofonu przyjęli na siebie fotografik Katedry S. Kusza i dr B. Linette. W trakcie pr.ac przygotowawczych, pomocą i radą slużyli nam pracownicy Katedry z prof. drem J. Bursztą na czele. W celu lepszej orientacji o losach absolwentów, wysłano do nich ankietę, na l~lórą uzyskano ok. 30"/0 odpowiedzi. Zjazd absolwentów odbył się w dniu 27 września 1969 roku. Część oficj.alna zjazdu miała miejsce w wybudowanym niedawno gmachu Collegium Novum przy ulicy Marchłewskiego 126. Wzięło w niej udział ok. 80 absolwentów i pracowników naukowych oraz zaproszeni goście, wśród nich prorektor DAM prof. dr J. Wikariak, profesorowie pokrewnych katedr: archeologii, historii i antropologii. Spotkanie zagaił przewodniczący zjazdu dr A. Glapa, a przemówienie powitalne wygłosił prorektor prof. dr J. Wikariak. Z uznaniem mówił o roli i znaczeniu etnografii w grupie nauk społecznych. ·Podkreślił przy tej okazji dorobek i wklad poznańskiego ośrodka etnograficznego w budowę nowoczesnej nauki w społeczeństwie. Nawiązując niejako do wypowiedzi pana rektora, kierownik Katedry Etnografii, prof. dr J. Burszta zwrócił uwagę na fakt, iż działalność naukowo-dydaktyczna Katedry poznańskiej oddziaływuje w pewnym sensie na dalsze ośrodki w kraju. Prof. dr J. Burszta ukazał proces kształtowania się etnograficznego ośrodka poznańskiego. Tu podejmowane są badania na polu wspólczesnych przeobrażeń społeczno-kulturowych Ziem Północnych i Zachodnich, tu mieści się Redakcja Dziel wszystkich Oskara Kolberga, a ostatnio redakcja ,,Ludu". Po wystąpieniu prof. dra J. Burszty, głos zabrał najstarszy absolwent, dyrektor Muzeum Etnograficznego w Gdańsku, dr L. Malicki. Zarówno on, jak i następni mówcy doc. dr T. Wróblewski, mgr S. Błaszczyk oraz przedstawicielka reprezentująca młode pokolenie absolwentów, mgr K. Wołos - nawiązali do wspomnień z okresu studiów. Barwnie na tym tle ukazana została sylwetka poprzedniego kierownika Katedry prof. dra E. Frankowskiego. Po części oficjalnej, uczestnicy spotkania zwiedzili wystawę dorobku naukowego pracowników Katedry i absolwentów. Część towarzyska zjazdu odbyła się w Rogalinie, w galerii malarstwa Muzeum Narodowego. Goście mieli przy tej okazji możność zwiedzenia uroczego pałacu, dawnej siedziby Raczyńskich. Bolesław Januszkiewicz �286 Kronika DOKTORA TY I HABILITACJE Następujące osoby uzyskały stopień d o k t o l' a nauk humanistycznych w zakresie etnografii i etnologi w 1967 roku: Janusz B o h d a n o w i c z na podstawie .pracy pt. "Różne formy przechowywania wymłóconego zboża w gospodarstwach chłopskich na terenie Polski w drugiej połowie XIX i w XX wieku". Praca została przygotowana w Uniwersytecie Wrocławskim, promotorem był prof. dr J. Gajek. Praca dotyczy historii przechowywania wymłóconego zboża. Celem jej było wykrycie związku pomiędzy formami przechowywania zboża a zmianami wielkości produkcji zbożowej i zmianami w sytuacji społecznej chłopa. Zofia D o w g i l' d na podstawie pracy pt. "Formy gry w palanta na obszarze Polski". Pracę przygotowano na Uniwersytecie Wrocławskim, promotorem był prof. dr J. Gajek. Rozprawa jest pracą monograficzną grupy tradycyjnych polskich gier z wybijaniem piłki, określonych jako "gra w palanta". Materiał źródłowy stanowią opisy gier ze zbiorów prof. dra E. Piaseckiego oraz współcześnie zebrane przez autorkę z terenu całej Polski. Opracowano je przy pomocy trzech metod: typologicznej, opartej o analizę formy i funkcji; kartograficznej i porównawczo-historycznej z uwzględnieniem teorii odbicia. Ewa F ryś - P i e t r a s z k o w a na podstawie pracy pt. "Ośrodek garncarski w Łążku Ordynackim i jego wyroby na tle ceramiki malowanej w Polsce", Praca została przygotowana na UMCS w Lublinie, promotorem był prof, dr R. Reinfuss. Praca monograficzna obejmuje pełną historię rozwoju ośrodka garncarskiego w Łążku Ordynackim (pow. Janów Lubelski) od początku XIX wieku po czasy dzisiejsze. W pracy przedstawiono rozwój produkcji ośrodka oraz proces powstania lokalnego systemu zdobnictwa wyrobów łążeckich. Józef F u r d y n a na podstawie pracy pt. "Budynek mieszkalny i urządzenie wnętrz u Lasowiaków w widłach Wisły i Sanu od połowy wieku XIX po czasy dzisiejsze". Pracę przygotowano na UMCS w Lublinie, promotorem był prof. dr Reinfuss. Praca kolejno omawia: 1. środowisko geograficzne i stosunki etniczne, stosunki społeczno-ekonomiczne; 2. formy osadnicze i architekturę budynku mieszkalnego; 3. wyposażenie wnętrza w sprzęty i meble; 4. higienę i zdobnictwo wnętrz; 5. funkcję wnętrza. Zakończenie podsumowuje wyniki badań. Do tekstu pracy dołączono tom zawierający 74 tablice i 209 zdjęć fotograficznych. Jan Gór a k na podstawie pracy pt. "Wojsławice - miasteczko rolnicze Ziemi Chełmskiej". Pracę przygotowano na UMCS w Lublinie, promotorem był prof. dr R. Reinfuss. Praca jest monografią z pogranicza historii, etnografii, urbanistyki i architektury Wojsławic, miasteczka rolniczego Ziemi Chełmskiej. Adam J a s i e w i c z na podstawie pracy pt. "Kształtowanie się wiedzy o środowisku geograficznym u osadników-rolników na Ziemiach Zachodnich", Pracę przygotowano na Uniwersytecie im, A. Mickiewicza w Poznaniu, promotorem był prof. dr Józef Burszta. Celem pr,acy było prześledzenie narastania wiedzy o nowym środowisku geograficznym u osadników-rolników na Ziemiach Zachodnich od momentu ich przyjazdu aż do dnia dzisiejszego. W dalszej mierze przedmiotem rozprawy była analiza elementów środowiska geograficznego a intensyfikacja gospo- �287 KronIka darki rolnej i emocjonalne przywiązanie osadników do nowego miejsca zamieszkania. Władysław Jeż - Jar e c k i na podstawie pracy pt. "Prymitywne techniki obrób';j drewna w polskiej kulturze ludowej". Praca została przygotowana na Uniwersytecie im. A. Mickiewicza w Poznaniu, promotorem był prof. dr J. Burszta. Praca przedstawia stan wiedzy o prymitywnej obróbce drewna w polskiej kulturze ludowej, znaczenie omawianych technik dla kultury wczesnych okresów historycznych i dla współczesnej kultury ludowej. Opiera się ona na faktach zgromadzonych przez archeologię, historię i etnografię oraz n.a materiałach zebranych przez autora według kwestionariusza w 17 punktach rozrzuconych na terenie Polski. Klemens Kra j e w s k i na podstawie pracy pt. "Tradycyjne budownictwo chałup ziemi chełmińskiej". Praca została przygotowana na Uniwersytecie im. M. Kopernika w Toruniu, promotorem była prof. dr Maria Znamierowska-Priifferowa. Tradycyjne chałupy regionu chełmińskiego rozpatrzono w dwóch grupach. Wyróżniono typy chałup wąskofrontowych i szerokofrontowych. Układ poziomy chałup, zwłaszcza szerokofrontowych jest podobny do chałup z innych regionów Polski Kujaw, Mazowsza, Wielkopolski. W konstrukcji i formie tradycyjnej chałupy tego obszaru zawarte są cechy o charakterze ogólnopolskim i specyficznym. Specyficzne cechy, szczególnie w rozwiązaniach konstrukcyjnych, są prawdopodobnie przejawem ścierania się wpływów sąsiednich rejonów. Olga M u l k i e w i c z - G o l d b e r g o w a na podstawie pracy pt. "Zróżnicowanie kulturowe wsi w Bełchatowskiem". Pr,acę przygotowano na Uniwersytecie Łódzkim, promotorem była prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska. Podstawą pracy są badania terenowe, przeprowadzone w Bełchatowskiem, jest to bowiem obszar o zróżnicowanej kulturze tradycyjnej, niejednolity, nie stanowiący ścisłego regionu etnogr,aficznego. W toku badań wyodrębniono dwie kategorie (typy) wsi; wsie typowe rolnicze o starym osadnictwie oraz nowsze, najczęściej zakład.ane w XIX wieku i określone w pracy jako "spro.Jetaryzowane". Stopień d o c e n t a nauk humanistycznych w zakresie etnografii uzyskała dr B. K o P c z y ń s k a - J a w o r s k a, adiunkt przy Katedrze Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego, na podstawie pracy pt. "Stosunki społeczno-gospodarcze w tradycyjnej kulturze Karpat północnych". Rozprawa przedstawia jak ten rodzaj gospodarki, uzależniony od warunków fizjograficznych, procesów historycznych i lokalnych tradycji, oddziaływuje na kształtowanie się życia na terenach górskich i jakie w tym względzie obserwujemy zróżnicowanie regionalne. Rozważana na wstępie odrębność gospodarczo-kulturowa Karpat jest punktem wyjścia do przedstawienia regionalizacji gospodarczej, a następnie kulturowej z uwzględnieniem form, rozmiarów i typologii sezonowej gospodarki oraz procesu pozyskiwania i zagospodarowywania terenów górskich. W dalszym ciągu praca omawia organizację życia rodzinnego i sąsiedzkiego, współdziałanie gospodarcze, tradycyjną wiedzę fachową oraz niektóre wierzenia i obrzędy uwarunkowane typem prowadzonej gospodarki. Zofia Piotrowska �288 Kronika XLIV WALNE POLSKIEGO ZGROMADZENIE TOWARZYSTWA I SESJA NAUKOWA LUDOZNAWCZEGO W dniach 10-12 października 1969 r. odbyło się w Toruniu XLIV Walne Zg,'omadzenie i sesja naukowa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którego otwarcia dokonał wiceprezes Towarzystwa i prezes Oddzialu Toruńskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, prof. dr M.aria Znamierowska-Prufferowa. Na przewodniczącego pierwszego dnia obrad wybrano doc. dr Bronisławę Jaworską, sekretarza generalnego PTL. Po powitalnych przemówieniach sekretarza generalnego PTL, doc. dr Jaworskiej, przewodniczącego Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy, Ob. Aleksandra Schmidta i przedstawiciela Ministerstwa Kultury i Szluki, Ob. Mieczysława Ptaśnika nastąpiło wręczenie odznaczeń dla zasłużonych w ochronie zabytków kultury ludowej i zasłużonych dla kultury polskiej członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Dopełnieniem części oficjalnej były udany koncert Capelli lJydgostiensis pro Musica Antiqua oraz uroczyste otwarcia wystaw: kujawskiej części przymuzealnego skansenu z okazji 25-lecia organizacji zbiorów etnograficznych i X-lecia Muzeum Etnograficznego w Toruniu; "Dorobek 25-lecia Etnogr.afii polskiej" (publikacje, plakaty i wystawa "Etnograf w terenie") oraz "Dokumentacja skansenowska". Zwiedzającym w czasie oglądania ekspozycji przygrywała .autentyczna orkiestra kujawska. Inauguracyjne referaty sesji naukowej wygłosili doc. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa pt. "Osiągnięcia polskiej etnografii w 25-leciu PRL" i prof. dr Józef Burszta pt. "Węzłowe problemy badań nad współczesnością". Po przerwie obiadowej kontynuowano sesję naukową w dwu sekcjach. W sekcji metodologicznej wygłoszono następujące referaty: Kandydat nauk Walentyna Kielembietowa, Kijów, "Niektóre zagadnienia badań etnograficznych w Ukraińskiej SHR"; Kand. nauk Angele Vysniauskaite, Wilno, "Riezullaty i mif'todika etnograficzeskich polewy ch issledowanij w Litwie"; prof. dr Jadwiga Klimaszewska, Toruń, "Problematyka badań etnograficznych w zakresie kultury duchowej i społecznej w Polsce". W sekcji muzealnej w tym dniu wygłoszono następujące referaty: prof. dr Maria Znamierowska-Pri.ifferowa, Toruń, "Muzea skansenowskie w Polsce"; mgr Jan Rompski, Toruń, "Dokumentacja skansenowska"; mgr Leszek Smoczkiewicz, Sanok, "Rola i udział etnografa w planowaniu przestrzennym muzeów typu skansenowskiego"; mgr Danuta Powiłańska-Mazur, Lublin, "Założenia koncepcyjne skansenu lubelskiego". W godzinach wieczornych odbyło się spotkanie towarzyskie uczestników WZ oraz występ folklorystyczny Kaszubskiego Zespołu "Chojny" z Chojnic. Dnia 11 października kontynuowano obrady w dwu sekcjach. W sekcji metodologicznej referaty wygłosili: doc. dr Bronisława Jaworska, Łódź, "Z metodyki badań terenowych. Źródł.a informacji etnograficznej"; dr Dorota Simonides, Opole, "Z zagadnień teorii literatury ludowej"; mgr Andrzej Woźniak, Warszawa, "Tradycyjna społeczność wiejska w świetle źródeł archiwalnych"; doc. dr Zofia Szyfelbejn-Sokolewicz, Warszawa, "Zastosowanie metody porównawczej do badań kultur pasterskich"; mgr Aleksander Posern-Zieliński, Poznań, "Rola i miejsce etnografii w badaniach przemian religijno-społecznych w krajach Trzeciego Świata". W sekcji muzealnej natomiast wygłoszono następujące referaty: prof. dr Maria Znamierowska-Priifferowa, "Kultura ludowa kujawskiej wsi Rakutowo, �Kronika 289 pow. Włocławek jej ekspozycja w przymuzealnym skansenie w Toruniu". W związku z tym referatem wygłoszono również następujące komunikaty: mgr Marian Pieciukiewicz, "Rolnictwo i hodowla"; prof. dr Maria Znamierowska-Priifterowa, "Zaj<;cia pozarolnicze, budownictwo, wnętrze chaty"; mgr Maria Polakiewic z, "Przygotowywanie pokarmów"; mgr Halina Mikułowska, "Odzież, haft, koronka"; mgr Halina Skłodowska-Antonowicz, "Obrzędy i zwyczaje doroczne"; dr Helena Przesławska, "Przywoływki"; mgr Ewa Arszyńska, "Literatura ludowa"; mgr Barbara Szychowska-Boebel, "Lecznictwo". Nadto wygłoszono jeszcze następujące referaty: dr Barbara Bazielich, Bytom, "Działy etnografii muzeów okręgu górnośląskiego w 25-leciu PRL"; mgr Janusz Optołowicz, Lublin, "Problem zróżnicowania tematycznego muzeów regionalnych na przykładzie woj. lubelskiego". Po ożywionej dyskusji w sekcjach i przerwie obiadowej w godzinach popołudniowych XLIV Walne Zgromadzenie PTL otworzyła prof. dr M. Znamierowska-Priifferowa witając zebranych i proponując powierzenie przewodnictwa na WZ prof. dr. Józefowi Burszcie. Wyboru dokonano przez głosowanie jawne. Przewodniczący, prof. dr J. Burszta, podziękował za okazane mu zaufanie i poprosił o współpracę w sprawnym przeprowadzeniu obrad. Przed rozpoczęciem obrad prof. dr Burszta poświęcił parę chwil na wspomnienia o członkach PTL, zmarłych w okresie między XLIII i XLIV WZ, a mianowicie: Waldemar Babinicz, przewodniczący Sądu Koleżeńskiego PTL; mgr Irena Nizińska, członek Komisji Rewizyjnej Oddziału Krakowskiego PTL; Józef Błachnio, członek Oddz. Toruńskiego PTL; Aniela Szuberla, członek Oddz. PTL w Łańcucie; dr Aleksy Antoni Gilewicz, współzałożyciel i członek Zarządu Oddziału PTL w Przemyślu. Zmarłych uczczono chwilą milczenia. Następnie Przewodniczący przypomniał proponowany w zaproszeniach porządek obrad XLIV WZ PTL. Przyjęto go w głosowaniu jawnym, jednomyślnie, bez zmian i poprawek. Porzc;dek przedstawiał się następująco: 1. Odczytanie i przyjęcie protokołu z poprzedniego WZ w Limanowej w 1968 r. 2. Wybór Komisji Wnioskowej. 3. Sprawozdanie Zarządu Głównego za okres od września 1968 r. do sierpnia 1969 r. 4. Sprawozdanie Oddziałów. 5. Sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej. 6. Dyskusja. 7. Zatwierdzenie bilansów, sprawozdań i wniosków Głównej Komisji Rewizyjnej. 8. Uchwalenie zmian statutu PTL. 9. Uchwalenie planu pracy na rok 1970. 10. Uchwalenie wniosków, przedłożonych przez Komisję Wnioskową· Ad 1. Protokół z XLIII WZ PTL, odczytany przez mgra Piotra Kaleciaka, przyjęto bez zmian. Ad 2. Komisję Wnioskową wybrano w głosowaniu jawnym w następującym składzie: mgr Zofia Neyman, mgr Magdalena Rostworowska, mgr Czesław Białek, dr W. Jeż-Jarecki i mgr Stanisław Chmielowski. Po wyborze Komisji Wnioskowej mgr Różanowski z Opola wystąpił z wnioskiem, by dla zaoszczędzenia czasu na dyskusję nad statutem i usprawnienia przeprzebiegu obrad sprawozdania Oddziałó"v uwzględnić w sprawozdaniu Zarządu, a punkt 4 znieść z porządku dziennego; jeśli zaś przedstawiciele Oddziałów mieliby do uzupełnienia coś ważnego i istotnego, mogą to uczynić w dyskusji. WnIosek poparto i przyjęto w jawnym głosowaniu jednomyślnie. Ad 3. Sprawozdanie Zarządu w części ogólno opisowej złożyła doc. dr Bronisława Jaworska, sekretarz generalny PTL, a w części finansowej, prof. dr Stanisław Bąk, skarbnik PTL. Osobne sprawozdanie w ramach sprawozdania Zarzlłdu zlożył redaktor naczelny DWOK, prof. dr J. Burszta. tg - Lud, tom LIV �290 Kronika Sprawozdania ogólne wyczerpały w zarysie istotne sprawy Oddziałów, toteż w dyskusji uzupełniającej te sprawozdania zabrała głos jedynie prezes Oddziału Wrocławskiego, dr Jadwiga Pawłowska. Przedstawiła ona prace Oddziału, które sprawozdanie nie uwzględniło, jak np. prace nad przygotowywaniem skansenu. Nadmieniła również, że Oddział nie otrzymał z Torunia zapowiedzianych instrukcji w tej sprawie, Prof. Prtifferowa wyjaśniła, iż instrukcja nie została jeszcze ostatecznie dopracowana. Doc. Jaworska dodała w uzupełnieniu, że Oddział w Łańcucie pracuje nad przygotowaniem skansenu. Ad. 5. Sprawozdanie i wnioski Gl. Komisji Rewizyjnej odczytał jej przewodniczący, dyr. Ignacy Kuźniewski. W czasie obrad WZ wpłynęły życzenia pomyślnych obrad jak również i pozdrowienia dla uczestników WZ PTL od prof, dra Gerharda Heilfurtha z Marburga. które przekazał zebranym Przewodniczący WZ. Następnie prof. dr J. Burszta zgłosił propozycję, by XLV WZ PTL w 1970 r. odbyło się w Zielonej Górze. Grupa aktywnych członków PTL zgłasza chęć założenia tam Oddziału. Mgr Kaleciak zgłasza uwagę, że w Zielonej Górze jeszcze nie ma Oddziału, a również Wrocław zgłosił swą gotowość na odbycie XLV V'IZ PTL właśnie we Wrocławiu, siedzibie Zarządu Głównego i dużego Oddziału. Zdaniem mgra Kaleciaka jest pewniejsze, że będzie miał kto pomóc w organizowaniu WZ. Wniosek prof. Burszty poparli: prof. Godlewski, doc. Jaworska, doc. Wróblewski, doc. Jasiewicz i dr Simonides. Przewodniczący poddał wniosek pod głosowanie i uchwalono jednomyślnie, że kolejne WZ odbędzie się w Zielonej Górze. W dyskusji nad sprawozdaniami zabrał głos prof. dr Franciszek Wokroj. Zwrócil on uwagę na niską w ostatnim roku płacalność składek członkowskich w PTL i proponował, by Zarząd zastanowił się nad usprawnieniem ściągania składek. Prof. Wokroj wyraził również niepokój a wysokie remanenty niesprzedanych wyc:awnictw PTL i radzi, by Oddziały dotować książkami, by były bardziej zaintel'('sowane w ich rozsprzedaniu. Proponuje przecenić niektóre wydawnictwa, by je łatwiej rozprowadzić. Mgr Nienartowicz przedstawia stan remanentów magazynowych, omawia warunki kolportażu wydawnictw i proponuje, by WZ upoważniło Zarząd Główny do przeceny niektórych pozycji wydawniczych. Po krótkiej dyskusji nad wnioskiem Walne Zgromadzenie jednomyślnie wypowiedziało się za dokonaniem przeceny zalegających pozycji wydawniczych i upoważniło do tego Zarząd Główny. Ad 7. Walne Zgromadzenie PTL w Toruniu stwierdzając, iż zostało zwołane prawidłowo w oparciu o obowiązujący statut PTL, że zostały spełnione wszystkie warunki do podejmowania prawomocnych uchwał, postanowiło: a) przyjąć sprawozdanie Zarządu Głównego PTL jako wystarczające; b) przyjąć do wiadomości i zatwierdzić bilans i sprawozdanie finansowe za 1968 r.; c) przyjąć i zatwierdzić sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej oraz idąc za tymi wnioskami: d) udzielić Zarządowi Głównemu absolutorium za okL'es sprawozdawczy. Wszystkie części tej uchwały przegłosowane zostały oddzielnie w głosowaniu jawnym i wszystkie zostały przyjęte jednomyślnie. Na wniosek Głównego Księgowego, mgra Nienartowicza, zatwierdzenie bilansu za rok 1968 dokonano następującą formułą: "XLIV Walne Zgromadzenie PTL w Toruniu zatwierdza wykonanie budżetu i bilansu za rok 1968, badanego przez instytucje nadrzędne i przez Główną Komisję Rewizyjną w zakresie przyjętym przez Polską Akademię Nauk". Uchwałę przegłosowano jednomyślnie. �Kronika 291 Ad 8. Sprawę zmiany statutu PTL i poprzedzające WZ dyskuje nad statutem referował przewodniczący Komisji Statutowej, prof. dr Franciszek Wokroj z Poznania. Referent przedstawił jeszcze raz całość projektu i podkreślił szczególnie te jego par,agrafy, które wprowadzają istotne zmiany w stosunku do dotychczasowego statutu PTL. Dla usprawnienia procedury wnioskował, by po dyskusjj i ewentualnych poprawkach głosować nad całością statutu, a nie na kolejne paragrafy oddzielnie. Walne Zgromadzenie wniosek ten przegłosowało i przyjęło jednomyślnie. W dyskusji nad projektem zmiany statutu pierwszy głos zabrał mgr Kaleciak. Podkreślił, że główna zmiana statutu idzie w kierunku zastąpienia Walnego Zebrania członków PTL przez Walne Zebranie delegatów Oddziałów. Projekt Komisji Statutowej przyznawał decydujący głos w Walnym Zgromadzeniu Delegatów również prezesom Oddziałów i wszystkim członkom ustępujących instancji centralnych Towarzystwa, jak Zał"Ządu Głównego, Glówr.ej Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego. Oddział w Mszanie Dolr,ej na swoim Walnym Zebr.aniu w sprawie zmian statutu wyraził sprzeciw przeciw takim "delegatom" z mianowania i stawiał wniosek, by decydujący glos na Walnym Zebraniu Delegatów mieli tylko ci członkowie instancji Towarzystwa, którzy w swych Oddziałach uzyskają aktualny mandat delegata Oddziału. Mgr Kaleciak zapytuje, czy poprawka ta została uwzględ-, niona, gdyż ostateczny projekt zmiany statutu nie dotarł przed Walnym Zgromadzeniem do Oddziału w Mszanie Dolnej. Prof dr Fr. Wokroj odpowiada, że rozumie się, iż członkowie instancji muszą uzyskać na W,alne Zebranie Delegatów mandat delegata z wyboru swego Oddziału. Następnie dr Pietkiewicz zapytuje, jak statut zapobiega takim praktykom, że ktoś nie płaci składek przez rok, dwa lub trzy, zostaje skreślony z listy członków, a następnie zapisuje się na członka na nowej deklaracji, korzysta z praw członkowskich, lecz nadal nie płaci składek. Prof. Wokroj wyjaśnia, że statut takich szczegółów nie przewiduje, a zarządy Oddziałów znają swoich ludzi dobrze i powinny same nie dopuszczać do tego rodzaju spekulacji, która jest wyrazem braku należytej postawy moralnej. Ponieważ innych uwag ani zapytań nie zgłaszano, Przewodniczący WZ poddał projekt nowego statutu pod głosowanie w eałości. Projekt przyjęto jednomyślnie. Ad 9. Zarząd nie mógł przedstawić Walnemu Zgromadzeniu szczegółowego i konkretnego planu pracy na rok 1970, gdyż opracowanie jego może nastąpić dopiero po otrzymaniu budżetu z PAN, tym niemniej Zarząd przy swym sprawozdaniu nakreślił wytyczne planu, dyktowane dotychczasową praktyką i potrzebami społecznymi Towarzystwa. W tej sytuacji Walne Zgromadzenie jednomyślnie zatwierdziło założenia planu i upoważniło Zarząd Główny do opracowania planu pracy i budżetu w ramach możliwości limitowany(;h przez PAN, zalecając staraniJa o subwencje docelowe na konkretne pozycje wydawnicze. Uchwałę przegłosowano jednomyślnie. Ad 10. Mgr Magdalena Rostworowska, sekretarz Komisji Wnioskowej, przedstawiła sześć wniosków, zebranych przez Komisję Wnioskową w czasie obrad. Walne Zebranie jednomyślnie postanowiło dyskutować i ocenić każdy wniosek oddzielnie. Pierwszy wniosek wpłynął z Oddziału Poznańskiego w sprawie poprawek do statutu w § 21 i § 23. Ponieważ przy uchwaleniu statutu postulaty Oddziału Poznańskiego zostały uwzględnione, mgr Stanisław Błaszczyk w imieniu Oddziału Poznańskiego wniosek wycofał. Drugi wniosek wpłynął z obrad Sekcji Muzealnej sesji naukowej, poprzedzającej XLIV Walne Zgromadzenie PTL w Toruniu, w sprawie starań o zwołanie w Mini- �292 Kronika sterstwie Kultury i Sztuki, Departament Muzealnictwa i Ochrony Zabytków, konferencji roboczej z udziałem etnografów, celem opracowania wniosków dotyczących muzeów skansenowskich. Wniosek uchwalono jednomyślnie jako postulat Walnego Zgromadzenia. Trzeci wniosek złożyla na ręce Komisji dr W,anda Jostowa w sprawie skansenu pasterskiego w Tatrzańskim Parku Narodowym. Wniosek ten WZ uchwaliło jednomyślnie w następującym brzmieniu: "Uczestnicy XLIV Walnego Zgromadzenia PTL w Toruniu, doceniając w pełni wielkie znaczenie utworzenia Tatrzańskiego Parku Narodowego, uważają za konieczne zachowanie w terenie "in situ" kilkunastu skupisk budownictwa pasterskiego, oczywiście naj cenniejszych ze stanowiska wartości zabytkowej, z zachowaniem przy tych skupiskach ograniczonej gospodarki pasterskiej". Czwarty wniosek, zgłoszony przez dr Dorotę Simonides, w sprawie zorganizowania w ramach PTL konferencji roboczej na temat literatury ludowej, przyjęto jednomyślnie jako zalecenie dla Zarządu Głównego PTL. Piąty wniosek, złożony z inicjatywy mgr Grażyny Dąbrowskiej, w sprawie włączenia do programu prac PTL problematyki etnograficznej z uwzględnieniem folkloru muzycznego i muzyki tanecznej, przyjęto jednomyślnie jako zalecenie dla dalszej działalności Zarządu Głównego PTL. Szósty wniosek wpłynąl z inicjatywy Zarządu Głównego PTL, który na posiedzeniu 9 X 1969 r. w Toruniu podjął decyzję wystąpienia do WZ o nadanie członkostwa honorowego następującym, zasłużonym członkom PTL: prof. dr. Kazimierzowi Dobrowolskiemu z Krakowa, dr. Sebastianowi Flizakowi z Mszany Dolnej, prof. dr. Stanisławowi Bąkowi z Wrocł.awia, prof. dr. Bolesławowi Olszewiczowl z Wrocławia, pani Zofii Szembekównie z Poznania. W odniesieniu do dwóch pierwszych kandydatów Zarząd Główny podjął uchwałę jeszcze w 1968 r., lecz przez przeoczenie nie przegłosowano jej formalnie na Walnym Zgromadzeniu w Limanowej. Wniosek szósty przyjęto przez aklamację a następnie formalnie przegłosowano jednomyślnie. Na wniosek Prezydium XLIV WZ PTL uchwalono wysIanie depesz od uczestników XLIV WZ PTL do: prof. dr K. Zawistowicz-Adamskiej, prezesa PTL: Czesława Wycecha, Marszałka Sejmu PRL; Zygmunta Garsteckiego, Wiceministra w Ministerstwie Kultury i Sztuki; prof. dra K. Dobrowolskiego. Na zakończenie Przewodniczący, prof. dr J. Burszta, podziękował uczestnikom za udział w pracach WZ, a gospodarzom Zjazdu Oddziałowi Toruńskiemu, pracownikom Muzeum Etnograficznego w Toruniu z prof. dl' M. ZnamierowskąPrlifferową za duży wkład pracy w tak doskonałe przygotowanie sesji naukowej i XLIV Walnego Zgromadzenia. W niedzielę, dnia 12 października, odbyła się całodniowa wycieczka etnograficzna autokarami na Kujawy i Pałuki trasą: Toruń-Aleksandrów, Radziejów-Kruszwica-Strzelno-Trzemeszno--Inowrocław-Godzimierz-Bydgoszcz-Toruń. Opracował Konrad Wypych �Kronika 293 V MIĘDZYNARODOWY KONGRES PROZY LUDOWEJ W BUKARESZCIE W DNIACH 26-31 SIERPNIA 1969 r. W dniach od 26--31 sierpnia 1969 r. odbył się w Bukareszcie V Światowy Kongres Prozy Ludowej. Kongresy takie odbywają się co pięć lat, a organizatorem ich jest Międzynarodowe Towarzystwo do Badań nad Prozą Ludową (International Society for Folk-Narrative Research). Obrady V kongresu odbywały się w trzech sekcjach: I Sekcja obrała jako główny temat prawa rządzące opowieściami ludowymi. II Sekcja poświęciła swe referaty głównie współczesnym anegdotom oraz nowym koncepcjom ich klasyfikacji i systematyki. III Sekcja dała przegląd wszelkich osiągnięć folklorystycznych w poszczególnych krajach oraz mieścił.a i takie referaty, które tematycznie odbiegały od problemów wymienionych w sekcji I i II. W obradach kongresu udział wzięli przedstawiciele ponad 50 państw. Najliczniejsze delegacje przybyły z Ameryki i Związku Radzieckiego. Państwa obozu socjalistycznego reprezentowane były następująco: Związek Radziecki - 22 osoby; Czechosłowacja - 14 osób, NRD - 11, Bułgaria - 7, Węgry - 5, Polska - 1. Językami kongresu były: angielski, rosyjski, francuski i niemiecki. W sumie wygłoszono 175 referatów, w których głównym tematem były żywe do dziś opowieści ludowe. Najwięcej miejsca w obradach zajęła anegdota ludowa, która - jak wszyscy folkloryści zgodnie twierdzili okazuje się być najpopularniejszym gatunkiem wśród opowieści ludowych. Siły twórcze anonimowych twórców i autorów idą w dalszym ciągu w kierunku podchwycenia wszelkich komicznych sytuacji i wydobycia w jakimś krótkim ujęciu z moralną refleksją również obrazków współczesnego życia. Okazało się, że stworzone i opracowane przez uczonych katalogi, których w sumie jest około 40, nie są dzLś już w stanie pomieścić wszystkich nagranych i spisanych w tyt1l zakresie materiałów. Rodzą się ""szak wciąż nowe, nie istniejące dotąd schematy literackie, którym często brak tradycyjnego odpowiednika w temacie i formie. W tej sytuacji koniecznością jest opracowanie nowego katalogu. Prof. Lutz Rohrich z Freiburga mówił o nowej koncepcji takiej właśnie systematyki, która otwierałaby szerokie możliwości wszelkim nowym, nieznanym dotąd tekstom anegdotycznym. W szeroko omawianym dziale praw rządzących współczesną prozą ludową raz jeszcze podkreślono istnienie nowego gatunku literackiego, jakim są opowieści z życia, tzw. opowieści wspomnieniowe. Cala siła inwencji twórczej idzie tu w kierunku sfabularyzowania, znanej dobrze narratorowi z własnego przeżycia, historii. Tu również mieścił się referat polskiej delegatki, dr Doroty Simonides, na temat: "Tradycyjne wątki w współczesnej prozie ludowej". Uczestnicy kongresu otrzymali wszystkie referaty w powielonych materiałach kongresowych wraz z dodatkowymi materiałami propagandowymi Międzynarodowego Towarzystwa Folklorystycznego. Na uwagę zasługuje znakomita organizacja kongresu. Rumuńska Akademia Nauk - Instytut Folklorystyczny, a zwłaszcZJa prof. dr M. Popp, wykazały dużą sprawność organizacyjną, co było nie byle jakim przedsięwzięciem w sytuacji, gdy w tym samym czasie odbywał się w Bukareszcie Światowy Festiwal Folklorystyczny. Uczestnikom kongresu umożliwiono wzięcie udziału w imprezach międzynarodowych związanych z festiwalem folklorystycznym. Na szczególne podkreślenie �294 Kronika zasługuje rola kongresu jako pewnego stopnia giełdy kontaktów międzynarodowych, folklorystycznych .i wymiany doświadczeń. Tę stronę kongresu wzbogacił dodatkowo fakt urządzenia na miejscu obrad światowej wystawy książek, poświęconych prozie ludowej. Niestety, Polska nie byla na wystawie tej zupelnie reprezentowana, a szkoda, gdyż niektórzy uczestnicy wręcz pytali o dzieła dotyczące folkloru polskiego. W niedzielę. dnia 31 sierpnia odbyło się walne zebranie International Society for Folk-Narr.ative Research, na którym ponownie wybrano jako prezydenta prof. dr Kurta Ranke z Getyngi oraz pięciu wice-prezydentów, reprezentujących wszystkie kontynenty świata. Ustalono również, że następny kongres odbędzie się za lat pięć w Finlandii, w Helsinkach. Członkowie Towarzystwa postulowali, aby, prócz kongresów, odbywały się przynajmniej raz na dwa lata narady robocze, poświęcone konkretnej problematyce specjalizacyjnej. Najbliższą taką naradę zwoła prof. dr L. Rohrich do Freiburga, zaś tematem jej będzie systematyka w.spółczesnej anegdoty. Dorota PIERWSZY MIĘDZYNARODOWY "ROUMANIE FESTIWAL I KONKURS 69" W RUMUNII Simonides FOLKLORU W okresie od 26 VIn do 6 IX 1969 1'. odbywał się w Bukareszcie Pierwszy Międzynarodowy Festiwal i Konkurs Folkloru, który skł:.ldał się z następujących imprez: 1. Konkurs zespołów folklorystycznych; 2. konkurs strojów ludowych; 3. wystawa sztuki ludowej; 4. wystawa wydawnictw, poświęconych sztuce ludowej i folklorowi; 5. sesja naukowa, poświęcona sztuce ludowej i folklorowi; 6. Parada zespołów w strojach ludowych z kapelami na ulicach Bukaresztu; 7. występy publiczne zespołów w Bukareszcie i w różnych miastach Rumunii. Konkursy i wystawy zostały poprzedzone zaproszeniami i prospektami, które rozesłano do różnych krajów z określeniem warunków, ilości eksponatów, wielkości zespołów, terminów i wysokości nagród. Na koszt organizatorów zaproszeni zostali: komisarz wystawy i delegat na sesję naukową. Ze strony Polski zostali delegowani: na sesję naukową - dr Kazimierz Pietkiewicz dyrektor Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, jako komisarz wystawy sztuki ludowej - dr Władysław Jeż-Jarecki - kurator PME. W konkursie zespołów folklorystycznych udział wziął zespół "Rzeszowiacy" z Mielca, kierowany przez Janusza Mejzę, który z ramienia Polski uczestniczył w międzynarodowym jury zespołów. W konkursie zespołów folklorystycznych, w okresie od 27 do 31 VIII 1969 r., wystąpiło w operze w Buk,areszcie 21 zespołów z 16 krajów Europy, Azji, Afryki: Anglii, Belgii, Bułgarii, Czechosłowacji (2), Francji, Jugosławii (2), Mongolii, NRD, NRF, Polski, Rumunii (3), Szwajcarii, Tunisu, Węgier, Włoch, ZSRR. Jury składające się z 14 osób z różnych krajów, po zakończeniu obrad przyznało następującym zespołom nagrody: I nagrodę uzyskały zespoły: Jugosławii, Rumunii i ZSRR; II nagrodę uzyskały zespoły: Mongolii i Tunisu; III nagrodę uzyskały zespoły: Bułgarii i Włoch. Zespół polski otrzymał nagrodę specjalną Związków Zawodowych Rumunii. W międzynarodowym konkursie strojów ludowych brały udział prawic wszystkie �Kronika 295 I.espoly festiwalowe przedstawiając międzynarodowemu jury wybrane stroje ludowe swoich krajów. Ze strony Polski w jury wziął udział dr K. Pietkiewicz. Jakkolwiek pokaz był wspaniałym i bogatym popisem bardzo zróżnicowanych strojów ludowych różnych narodów, Polska w tym pokazie odniosła wyjątkowy sukces, uLyskując trzy naj.2enniejsze nagcody: za najlepszy rep re zen tacy jny strój calego zespolu, za najlepszy strój kobiecy i za najbardziej charakterystyczny strój tradycyjny. Poza Polską nagrody w tej konkurencji otrzymały: Tunis, Jugosławia, Czechosłowacja, Rumunia, lVIongolia. Międzynarodowa wystawa sztuki ludowej była eksponowana od 26 VIII 1969 r. w Pałacu Nauki w Bukareszcie. W wystawie tej udział wzięły następujące kraje: Francja, Jugosławia, NRD, lVIongolia, Polska, Węgry. Spośród wystaw innych krajów eksponowanych w Bukareszcie korzystnie wyróżniała się wystawa polskiej sztuki ludowej, reprezentująca wszystkie ważniejsze działy jeszcze żywej twórczości (strój, tkactwo, wycinanka, rzeżba itp.), w ogólnej ilości 55 eksponatów. Małą ilość wystaw i stosunkowo skromny ich chara'kter tłumaczyć można chyba tym, że organizatorzy postawili ryzykowny warunek, a mianowicie ten, że eksponaty przechodzą na własność organizatorów. Polska również nie mogła sobie pozwolić na dar i w rezultacie przeprowadzonych pertraktacji za ofiarowaną kolekcję Muzeum Sztuki Ludowej w Bukareszcie otrzyma od tego Muzeum równowartościową kolekcję rumuńską. Olbrzymia natomiast i bardzo bogata w swej różnorodności była wystawa rumuńskiej sztuki ludowej, eksponowana w salach tegoż palacu. W okresie od 1 do 3 IX 1969 r. w ramach festiwalu odbyla się międzynarodowa sesj'a naukowa na temat folkloru i sztuki ludowej, w której wzięło udział 140 uczonych z różnych krajów świata. Zgłoszono ogółem 82 referaty naukowe na różne, dość rozbieżne tematy. Wygłoszono w skrócie tylko pewną ich część. Dr K. Pietkiewicz wygłosił referat pt. "Metody opieki nad sztuką ludową w Polsce". Wszystkie zgłoszone referaty w skrócie opublikowano w specjalnej książkowej publikacji. Całość referatów ma być opublikowana w wydawnictwie poświęconym sesji. W prezydium sesji nttukowej zasiadali: Pompiliu Macovei przewodniczący (minister) Komitetu do Spraw Kultury i Sztuki RRS; prof. uniw. Mihai Pop (Rumunia); Jon Moraru - wiceprzew. (wiceminister) Komitetu do Spraw Kultury i Sztuki RRS; dr D'Arcy Hayman (USA) - dyrektor działu wychowania artystycznego UNESCO; prof. dr K. C. Peeters (Belgia) -przewodniczący Międzynarodowego Towarzystwa Etnografii i Folkloru; Andrej Klimow (ZSRR) - lektor uniwersytetu, zasłużony artysta; dr K. Pietkiewicz (Polska) dyrektor PME IN Warszawie; dr Paul Petrescu (Rumunia) - sekretarz naukowy Instytutu Historii Sztuki: dr Jon Vladutiu dyn~ktor Departamentu Komitetu do Spraw Kultury i Sztuki. Przed rozpoczęciem sesji wygłoszono przemówienie oficjalne oraz odczytano orędzie Williama Eteki-Albouma -- przewodniczącego XV Sesji Konferencji Generalnej UNESCO oraz dyrektora generalnego UNESCO, p. Rene Maheu. W kuluarach gmachu, w którym odbywała się sesja, była eksponowana międzynarodowa wystawa wydawnictw folklorystycznych. W skład jej weszły ciekawsze wydawnictwa polskie. Zebrane z muzeów i od niektórych instytucji (PTL) wydawnictwa polskie w ogólnej ilości 70 pozycji zostały ofiarowane przez polskich delegatów Muzeum Sztuki Ludowej w Bukareszcie. W dniu 31 VIII na ulicach Bukaresztu odbyła się imponująca i piękna parada zespołów biorących udział w festiwalu, ze sztandarami narodowymi, kapelami i popisami tanecznymi. Przez cały czas trwania festiwalu na estradach Bukaresztu i innych miast rumuńskich odbywały się występy zespołów folklorystycznych. �296 Kronika Dla uczestników sesji naukowej organizow.ano wycieczki do Muzeum Wsi, do cenniejszych zabytków czy ośrodków sztuki ludowej, na wystawy i występy zespołów. Uroczyste wręczenie .nagród festiVlralowych odbyło się w dniu 4 IX 1:969 r. Wieczorem minister na przyjęciu podejmował wszystkich uczestników festiwalu i sesji. Koncert laureatów odbył się w dniu 6 września. Oceniając całość festiwalu trzeba stwierdzić, że został on zorganizowany z rozmachem i szerokim programem, który w detalach był publikowany cal y czas w codziennych biuletynach. W nich również, w prasie, radio i telewizji były podawane wywiady i wypowiedzi uczestników festiwalu i sesji. Impreza przyczyniła się do popularyzacji folkloru, zbliżenia między narodami i specjalistami różnych 'krajów; uświadomUa ona, że w wielu krajach istnieje jeszcze wielkie bogactwo strojów ludowych i tradycyjnego folkloru, który w naszych czasach stwarza s,pecjalny problem kulturalny, domagający się rozwiązań praktycznych, Różne kraje w sposób sobie właściwy, a często bardzo podobny, kwestie te rozwiązują; wymiana doświadczeń w czasie sesji i imprez festiwalowych miała więc także sens poznawczy, praktyczny dla działaczy kulturalnych, szczególnie krajów socjalistycznych. W wypowiedziach naukowych przewijało się stanowisko, że folklor jako tradycja kulturalna mas ludowych ma poważne znaczenie dla przyszłej kultury wysokiej cywilizacji przemysłowej; będzie się on zmieniał w przyszłości, ale najlepsze jego specyficzne dawne wartości nie powinny być zagubione w szybkim postępie, Rumuni poświęcili na cele festiwalu sporo środków finansowych i wiele wysiłku organizacyjnego. Sądzę, że zaistnialy jednak i pewne mankamenty, zarówno natury koncepcyjnej, jak i organizacyjnej. Zespoły, j>ak się wydaje, nie zawsze byly ze sobą porównywalne ze względu na różny stopień stylizacji czy nawet zaawansowania zawodowego. Należałoby chyba przewidzieć z góry to zróżnicowanie i dokonywać oceny w określonych grupach. Wygłas'zanie różnej treści referatów, w wielkiej ilości, bez ich podziału problemowego również nie zdało egzaminu. Przydałaby się pewna selekcja lub podział na obrady w odpowiednich sekcjach z dyskusją Organizatorzy wyciągną z tego chyba wnioski na przyszłość, gdyż festiwal następny odbyć się ma za 3 lata. Padaly w czasie sesji sugestie, aby kolejne festiwale odbywały się w różnych kr,ajach. Jes't kwestią do rozważenia, czy nie powinna się podjąć zorganizowania kolejnego festiwalu Polska, która podobnie jak Rumunia - posiada jeszcze bogaty folklor. Wszystkie mankamenty organizacyjne festiwalu równoważyła wielka gQścinnc.ść gospodarzy i ich troska o uczestników wielkiej imprezy. Kazimierz O KOLBERGU W BELWEDERZE Pietkiewicz PO RAZ DRUGI Z okazji wydania 50-go tomu Dziel wszystkich Oskara Kolberga - dzieł najbardziej zasłużonego etnografa i folklorysty XIX w., oraz w związku ze zbliżającym się lO-leciem realizacji uchwały nr 45 Rady Państwa z dnia 13 lipca 1960 r. podjętej w sprawie wydania Dziel, odbyło się w dniu 18 lutego 1970 r. w Belwe- �297 Kronika derze spotkanie przedstawicieli wydawnictwa z przewodniczącym Rady Państwa Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu Marianem Spychalskim. W spotkaniu uczestniczył członek Rady Państwa Kazimierz Banach. Tak uroczyste zebranie w związku z wydaniem Dzieł wszystkich miało mIeJsce już po raz drugi l, co wymownie świadczy o uwadze, z jaką Rada Państwa śledzi przebieg wykonania swej uchwały sprzed 10 laty. Uczestniczący w spotkaniu przedstawiciele Polskiej Akademii Nauk: prof. dr Janusz Groszkowski - prezes PAN, prof. dr Tadeusz Kotarbiński, prof. dr Józef Chałasiński i prof. dr Tadeusz Cieślak z Wydziału I Nauk Społecznych PAN, przedstawiciele Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego: prof. dr Julian Krzyżan()wski przewodniczący Komitetu Redakcyjnego i prof. dr Józef Burszta redaktor naczelny Dziel or:1Z reprezentanci zakladów wydawniczych: doc. Mieczyslaw Grad - prezes Ludowej Spóldzielni Wydawniczej i mgr Mieczysław Tomaszewski - dyrektor Polskiego Wydawnictwa Muzycznego, zapoznali Mariana Spychalskiego i Kazimierza Banacha z dotychczasowym dorobkiem wydawnictwa i przebiegiem prac zmierzających do zakończenia całości edycji. Dzieła wszystkie O. Kolberga (80 tomów) stanowią - jak wiadomo - jedyny w literaturze fachowej wielkiej miary dokument XIX-wiecznej kultury ludowej Polski i ziem sąsiednich. Są one największym zbiorem materiałów opisujących nasz lud i jego ~ycie. Społeczna wartość tych materiałów polega dziś przede wszystkim na twórczej roli w kształtowaniu współczesnej kultury ludowej i ogólnonarodowej oraz w rozwijaniu uczuć patriotycznych. Toteż mocno należy podkreślić zrozumienie i dalekowzroczność zarówno inicjatorów wydania i upowszechnienia Dzieł - prof. dr Józefa Gajka, prof. dr Jana Czekanows'kiego, prof. dr Juliana Krzyżanowskiego, prof. dr Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej, doc. Mariana Sobieskiego i wielu innych działaczy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którzy już od pierwszych lat powojennych planowali i przygotowywali podjęcie edycji, jak też ucbwałodawców członków Rady Państwa, której pomoc finansowa pozwoliła od 1960 r. realizować stopniowo wielki plan PTL w zakresie wydania Dziel. W ciągu ubiegłego lO-lecia ukazało się drukiem 50 tomów (nr 1_36, 39-41, 43-46, 48, 52-53, 60, 64-66), w tym 14 z rękopisów, a dalsze 30 tomów znajduje się w druku bądż w opracowaniu i ukaże się w najbliższych latach. Przewodniczący Rady Państwa żywo interesował się wydawnictwem. Przyjąwszy z rąk redaktora naczelnego prof. dr J. Burszty komplet Dzieł wyraził uznanie dla olbrzymich zasług Kolberga na polu nauki, a zarazem pozytywnie ocenił wysiłki wydawców jego spuścizny. Medard Tarko 1 Pierwsze spotkanie odbylo się w Belwederze przed 6-ma laty dnia 17 lutego 1964 r. z okazji 150 rocznicy urodzin Kolberga. Delegację wydawnictwa w skladzie: przewodniczący Komitetu Naukowego Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego prof. dr T. Kotarbiński, członkowie prezydium Komitetu prof. dr H. Jabloński i prof. dr S. Żólkiewski, dyr. Biura Komitetu mgr M. Dobrowolski. przewodniczący Komitetu Redakcyjnego DWOK prof. dr .T. Krzyżanowski oraz członkowie tego Komitetu Stefan Dybowski i prof. dr J. Burszta redaktor naczelny V=iel. przyjął wówczas przewodniczący Rady Państwa Aleksander Zawadzki, który otrzymaŁ z rąk delegatów komplet wydanych 35 tomów DWOK (nr 1-35). Zob. M. Tarko a Kolbergll w Belwederze. "Literatura Ludowa" 1964, z. 4--6, s. 2 I 47. �2H8 Kronika WYSTAWA RĘKOPISOW I PUBLIKACJI OSKARA KOLBERGA W dniach od 18 lutego do 31 marca 1970 r. czynna była w Warszawie w gmachu Naczelnego Komitetu Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego okolicznościowa wystawa publikacji i rękopisów Oskara Kolberga, folklorysty i etnografa, którego część spuścizny naukowej w postaci 50 tomów Ludu i Obrazów etnograficznych wydanych w latach 1960-1969 była przedstawiona dnia 1B II 1970 r. przewodniczącemu Rady Państwa. Wystawa została zorganizowana po raz pierwszy na tak dużą skalę staraniem Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego, przy bezpośredniej współpracy redakcji Dziel i Ludowej Spółdzielni Wydawniczej, zwłaszcza jej wiceprezesa Jerzego Wiśniewskiego. Otwarcia wystawy dokonał w dniu 18 II 1970 r. prezes Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego, marswłek Sejmu PRL, Czesław Wycech w towarzystwie kierowniczych działaczy ZSL Kazimierza Banacha, Józefa Ozgi Michalskiego, Antoniego Korzyckiego, Edwarda Dudy i Zbigniewa Surowca oraz innych osobistości spoza ZSL, wśród nich sekretarza Wydziału I Nauk Społecznych PAN prof. dr J. Chałasińskiego, przewodniczącego Komitetu Redakcyjnego DWOK prof. dr .J. Krzyżanowskiego, redaktora naczelnego Dziel prof. dr J. Burszty, prezesa Ludo'Nej Spółdzielni Wydawniczej doc. M. Grada i wiceprezes.a LSW J. Wiśniewskiego, dyrektora Polskiego Wydawnictwa Muzycznego mgr M. Tomaszewskiego, pracowników redakcji Dziel oraz licznie zgromadzonych przedstawicieli prasy i innych stołecznych instytucji kulturalnych. Przemówienia wygłosili marszałek Cz. Wycech i prof. dr J. Burszta. Obaj mówcy zwrócili uwagę na znaczenie wydawanego obecnie dorobku etnograficznego O. Kolberga dla rozwoju nauki i kultury i zachęcili ogół do zapoznania się z ekspozycją fragmentów tego dorobku. Wystawa składała się z kilkunastu stelaży i gablot wypełnionych materiałami Kolberga, ustawionych w widnej sali na parterze budynku NK ZSL przy ul. Grzybowskiej 4. W centralnym punkcie wystawy umieszczono duży portret olejny Kolberga wykonany w 1968 r. ~rzez olsztyńskiego artystę-plastyka Juliana Dadleza na podstawie portretu archiwalnego. Informacyjne napisy i winiety oraz całość bardzo stosownej oprawy plastycznej i układu wykonał artysta grafik Ludowej Spółdzielni Wydawniczej Karol Syta. Na treść wystawy złożyły się rękopiśmienne i drukowane materiały kolbergowskie, a więc poszczególne tomy jego Ludu i Obrazów etnograficznych z lat 18651890 obok ich wznowienia z ostatniego dziesięciolecia oraz rękopisy, z których część ilustrowała podstawę druku serii Kmkowskie, Mazowsze i Polwcie wydanych w okresie 1871-1888, pozostałe zaś -- materiał do obecnie wydawanych etnograficznych monografii regionalnych. Oprócz rękopisów i publikacji Kolberga wystawa ukazała bardzo interesujące opinie o jego dziele i życiu, napisane przez póżniejszych uczonych: dra Izydora K~pernickiego - najbliższego przyjaciela Kolberga (1891) i Stanisława Lama autora pierwszego rysu biograficznego o Kolbergu (1914), jak też współczesnych: prof. dr Igora Bełzy - wybitnego muzykologa z Moskwy, prof. dr Pawła Nedo. dr Pawła Novotnego i dr Johanna Rauppa - folklorystów z Lipska i Budziszyna, prof. dr Petara Dinekova z Sofii i in. We wszystkich tych opiniach zawarta jest �299 Kronika jednoznaczna ocena dzieła, jako unikalnego już dziś źródła do badań nauko\\'jTh nad kulturą stosunkami społeczno-ekonomicznymi w Slowiańszczyźnie XIX w. Wystawę odwiedziło wiele osób dorosłych i młodzieży szkolnej również spoza Warszawy. Z pewnością spełniła ona pożyteczną rolę jeszcze jednego ogniwa popularyzującego człowieka i dzieło. Medard Tarko � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/277134735e03423eee19db5a74550adb.pdf a4d15ab4dbc48718cdc54b17028011ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1137 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1047 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1970 t.54 Description An account of the resource LUD 1970 t.54,s.300-304 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. I N M \1 o H I A lvI Lud. t. 54. 1970 WALDEMAR BABINICZ Dnia 21 kwietnia 1969 r. zmarł w Nałęczowie Waldemar Babinicz. Urodzony 13 VIII 1902 r. w Kowlu, studiował polonistykę na KUL, a ukończył studia w Wilnie. Był nauczycielem głównie w szkołach rolniczych, działaczem "Wici" i ZNP. Był zasłużonym działaczem 'kultury i publicystą, a także pisarzem. Pozostawił znaczny dorobek pisarski i publicystyczny w postaci 20 dzieł i powieści: Listy z Parafii, Apostołowie, Rówieśnicy, Obecny, Drzazgi, Fontanna i inne. Znany był jako działacz kulturalny, szczególnie na terenie woj. kieleckiego. W roku 1943, jeszcze w czasie okupacji, założył Uniwersytet Ludowy w Pawłowieach, a potem w Rożnicy, który prowadził do 1969 roku. Był zbieraczem gawęd, pieśni i legend ludowych, których, niestety nie zdążył już opublikować. Wieloletni członek PTL, odznaczony Srebrnym i Złotym Krzyżem Zasługi, Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, "Zasłużony Nauczyciel PRL", Medalem Komisji Edukacji Narodowej i innymi odznaczeniami. Był głębo''kim, gorącym patriotą, kochał swój kraj rodzinny Polskę, jej tradycje, literaturę i obyczaje. Kochał polską przyrodę, wieś polską, a przede wszystkim młodzież, z którą pracował i której starał się pomagać przez całe swoje życie. Elżbieta JOZEF Królikowska BŁACHNIO W dniu 27 listopada 1968 r. zginął śmiercią tragiczną Józef Błachnio, ur. 12 VIn 1912 r. - ,adiunkt Muzeum w Grudziądzu. Zmarły był powszechnie znanym i cenionym działaczem w Grudziądzu. Pełnił m.in. funkcję wiceprezesa Zarządu Oddziału PTTK, przewodnicz.ącego Komisji Ochrony Zabytków oraz społecznego opie- �In :301 Memoriam kuna zabytków. Tuż po wOJnie przystąpił w bardzo trudnych warunkach do organizowania Muzeum i Biblioteki powiatowej w Grudziądzu. Był też znanym popularyz.atorem regionu grudziądzkiego. Pozostawił po sobie liczne prace, m.in. monografię miasta i powiatu, kroniki i przewodniki. Elżbieta ALEKSY ANTONI Królikowska GILEWICZ W dniu 10 czerwca 1969 r. zmarł dr Aleksy Gilewicz, ur. 22 VIII 1905 r. historyk, wybitny polski metrolog, znawca i badacz dziejów ziemi przemyskiej, członek Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie, założyciel Oddziału Przemyskiego PTL. Stopień doktora uzyskał na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie na podstawie pracy pt. Studia z dziejów miar i wag w Polsce. Jego dorobek naukowy z tego zakresu obejmuje 55 artykułów i haseł w Wielkiej Encyklopedii Powszechnej, dwa rozdziały w Historii Polski. T,akże Ziemia Przemyska stała się jednym z naczelnych tematów w jego pracach - Słownik historyczno-geograficzny Ziemi Przemyskiej i Sanockiej w średniowieczu. Był jednym z pierwszych historyków prowadzących badania nad ruchami robotniczymi w Przemyślu. Owocem tych studiów są Listy Witolda Regera wysyłane w latach 1896-1902 z Przemyśla do Londynu do Związku Zagranicznego Socjalistów Polskich. Dr Aleksy Gilewicz był niezwykle czynny i zaangażowany naukowe, popularyzacyjne i organizacyjne PTL. we wszelkie Elżbieta prace Królikowska IRENA NIZIŃSKA Dnia 12 VI 1969 r. zmarła w Krakowie mgr Irena Nizińska, ur. 4 stycznia 1924 r. - adiunkt Zakładu Etnografii IHKM PAN. W roku 1954 ukończyła studia w zakresie etnografii i slawistyki na Uniwersytecie Jagiellońskim. Początkowe jej zainteresowania naukowe skupiały się na kulturze ludowej Podhala. W następnych latach zasięg tematu rozszerzyła na teren całych Karpat. Opublikowała szereg prac naukowych, m.in. Budownictwo wiejskie we wsi Ciche pow. Nowy Targ, 1966, Badania nad kulturą ludową Podhala, "Lud", 1957, Wytwórczość domowa i rzemieślnicza w Siołkowicach Starych, "Etnografia Polska", 1958. Była także współautorką monografii wsi Siołkawice. Od roku 1966 mgr L Nizińska brała udział w polsko-bułgarskich badaniach na terenie Bułgarii, poświęconych współczesnym przeobrażeniom wsi. Z tych ostatnich badań opublikowała w "Łódzkich Studiach Etnograficznych" pracę pt. Badania w skolektywizowanej wsi w Bułgarii a także pracę pt. Drugbica w: "Z polskich Studiów Slawistycznych", 1968. �302 In Memoriam Mając wybitne zdolności lingwistyczne, była również autorką licznych recenzji tłumaczeń prac naukowych węgierskich, czeskich, słowackich i bułgarskich. Mgr Irena Nizińska była czynnym członkiem Oddziału Krakowskiego PTL, długoletnim członkiem Komisji Rewizyjnej Oddziału. Elżbieta ANIELA Królikowska SZUBERLA W dniu 27 sierpnia 1969 r. zmarła Aniela Szuberla, ur. 17 V 1902 r. - czynny członek Oddziału PTL w Łańcucie, współautorka widowiska obrzędowego pt. Wesele wolańskie. Widowisko to było wielokrotnie wystawione w okolicy, w tym także w Łańcucie z okazji XXXVII Zjazdu i Konferencji Naukowej PTL. Elżbieta STANISŁAW Królikowska CZERNIK Oddział Łódzki PTL miał zaszczyt zaliczać do grona swych pierwszych członków Stanisława Czernika - Człowieka o dużych i wielostronnych za1sługach na polu liter.atury, oświaty, działalności społecznej i poszukiwań folklorystycznych. Nie brakło Go bowiem nigdy tam, gdzie znajdowały swój wyraz sprawy wsi i jej kultury. Urodzony 16 stycznia 1899 r. w kieleckiej wsi Zachcinie, skąd rozpoczął niełatwą drogę do dyplomu magisterskiego (1924) na wydziale prawno-ekonomicznym poznańskiego uniwersytetu, nie stracił nigdy więzi ze wsią, manifestując tę więź na wszystkich odcinkach swej pracy. Jako młody pracownik szkolnictwa wiejskiego i małomiasteczkowego współpracował z teatrem ludowym pasjonując się organizacją życia .artystycznego w ośrodkach wiejskich. Także w latach wojennych, spędzanych poza krajem, kontynuował pracę oświatową tworząc w zgrupowaniach polonijnych w Algierii, we Włoszech i w Anglii polskie szkoły licealne. Innym przejawem działalności były prace edytorskie, które rozpoczął od wydawania lokalnych czasopism szkolnych czy regionalnych tam, gdzie wypadło Mu pracować (np. "Głos Gostyński"). Szczególne znaczenie miał zainicjowany w 1935 r. miesięcznik "Okolic.a Poetów" wychodzący w Ostrzeszowie, lansujący kierunek poetycki zwany autentyzmem. Autentyzm miał być, wg Czernika. postawą twórczą bliską przede wszystkim poetom wiejskiego pochodzenia, gdyż postulował czerpanie tematyki ze źródeł własnych doświadczeń, z "autentycznych przeżyć". Po zadomowieniu się w Łodzi (od W51 r.) pracował w kolegiach redakcyjnych kilku wychodzących tu czasopism kulturalnych. Był też współzałożycielem i pierwszym redaktorem naczelnym Wydawnictwa Łódzkiego - instytucji mającej wielkie znaczenie w życiu kulturalnym miasta. �In 303 Memoriam Jako literat wypowiadał się w widu rodzajach twórczości pisarskiej: w wydanych tomach i wyborach poezji realizującej postulaty autentyzmu, w opowiadaniach, dramatach oraz w licznych powieściach, które często podkreślają zasługi chłopa polskiego w rozwoju dziejów narodu i narodowej kultury. Przykładem może być powieść z czasów kościuszkowskich: Wierne kosy i Opowieść o Klemen- STANISŁAW CZERNIK (1899-1969) sie Janickim, sławnym w całej Europie chłopie - poecie z epoki renesansu. Dorobek pisarski Czernika wzbogacają ponadto tomy eseistyki literackiej oraz studia i antologie z dziedziny kultury ludowej, a w szczególności ludowej literatury. Można tu przykładowo wymienić: Poezję chłopów polskich (1951), Pieśń ludową w okresie i satyrę pańszczyźnianym ludu (1958), Stare polskiego zloto (1962), (1951), (1956), Chłopskie Klechdy Z podglebia ludu pisarstwo polskiego (196'6) i Trzy samorodne (1957), zorze Polską dziewicze (1954), Humor epikę ludową (1968). Za wszechstronną i rozległą działalność otrzymał liczne nagrody i odznaczenia, \If tym: nagrodę literacką Łodzi (1935), nagrodę Ministra Kultury i Sztuki II stopnia (1963), Krzyż Kawalerski i Oficel'ski Orderu Odrodzenia Polski, Medal X-lecia PRL i Odznakę Honorową m. Łodzi. Srodowisko łódzkie przygotowywało jubileusz 40-lecia twórczości literackiej St. Czernika. Uroczystości Lejnie doczekał, zmarł 3 grudnia 1969 r. Irena Lechowa �30t In PAMIĘCI Memoriam STEFANII ĆWIKOWNEJ W dniu 11 listopada 1969 r. zmarła w Limanowej, po długiej chorobie, Stefani.a Ćwikówna, sekretarz Zarządu Oddziału PTL w Limanowej. Urodziła się dnia 3 grudnia 1904 r. w Sowlinach koło Limanowej. Do szkoły powszechnej UCZ!;szczała w latach 1911-1918. Następnie ukończyła 3 klasową szkołę im. Klementyny Hofmanowej w Nowym Sączu. W roku 192,3 zdała egzamin dojrzałości w Seminarium Nauczycielskim im. Św. Rodziny w Krakowie. STEFANIA ĆWIKOWNA W okresie przedwojennym pracowała jako nauczycielka w Żmiącej, w powiecie limanowskim, z kolei w Osinach, i w Chwałowicach, w ·pow. rybnickim. W czasie drugiej wojny światowej uczyła w szkole powszechnej w Dobrej koło Limanowej. Po wojnie wróciła do Chwałowic na Śląsku. Względy rodzinne zmusiły Ją do powrotu na teren pow. limanowskiego w 1956 r. Wtedy też znalazła się wśród założycieli Oddziału Limanowskiego PTL, w którym przez kilka kadencji, do śmierci piastowała funkcję Sekretarza Oddziału. Wśród żegnających Ją tłumnie społeczeństwa limanowskiego, koleżanek, kolegów, i młodzieży szkolnej, pozostawiła głęboki żal. Cześć Jej pamięci. Wa!enty Gawron � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ec4dc3ed2b41f5e950c183018e0233ce.pdf ad17d8f6b761ef602ae7743ae762659f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6016 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5608 Title A name given to the resource Termin pierwszych zaprosin na wesele/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.211 ( mapa nr 29 a ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Mączyńska, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 29a. Termin pierwszych zaproszeń na wesele Oprac. Anna Mączyńska, Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 44. Na jaki czas przed weselem zaprasza się? Objaśnienia znaków: Zapraszano: 1 — w dzień ślubu; 2 — w przeddzień wesela; 3 — na kilka dni przed weselem; 4 — inne (por. mapa 2b); 5 — brak informacji; 6 — brak tradycji. Uwagi: 1) wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości, 2) pierworys mapy na podstawie materiałów PAE i literatury wykonała A. Mączyńska (PAE, mapa 549: Terminy obowiązujące przy zapraszaniu gości na wesele), 3) dane z materiałów PAE zweryfikowała A. Drożdż (na mapie pominięte zostały inne dane niż te pochodzące ze stałej sieci punktów atlasowych), 4) na mapie uwzględniono jedynie informacje pochodzące z literatury XIX-wiecznej (zaznaczone kolorem szarym). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/51263937a7913c37d43d3e7a2ce409bc.pdf e4fb21494da57d25d905223f75401389 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6017 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5609 Title A name given to the resource Termin pierwszych zaprosin na wesele/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.212 ( mapa nr 29 b) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Mączyńska, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2 9 b . Termin pierwszych zaproszeń na wesele Oprac. Anna Mączyńska, Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 44. Na jaki czas przed weselem zaprasza się? Objaśnienia znaków: Zapraszano: 1 — tydzień przed weselem; 2 — dwa tygodnie przed weselem; 3 — trzy tygodnie i więcej przed weselem; 4 — inne (por. mapa 2a); 5 — brak informacji; 6 — brak tradycji. Uwagi: 1) wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości, 2) pierworys mapy na podstawie materiałów PAE i literatury wykonała A. Mączyńska (PAE, mapa 549: Terminy obowiązujące przy zapraszaniu gości na wesele), 3) dane z materiałów PAE zweryfikowała A. Drożdż (na mapie pominięte zostały inne dane niż te pochodzące ze stałej sieci punktów atlasowych), 4) na mapie uwzględniono jedynie informacje pochodzące z literatury XDC-wiecznej (zaznaczone kolorem szarym). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/103f6889e5ca2378912baed120bce30b.pdf c7b0e4312b12d9525fa8ec094ef1c39d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6014 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5606 Title A name given to the resource Ilość przekazywanych zaproszeń na wesele/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.176 ( mapa nr 27 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 27. Ilość przekazywanych zaproszeń na wesele Oprac. Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 50. Ile razy zaprasza się na wesele? Raz? Dwa? Trzy, więcej razy? Jeżeli więcej razy — to czy osoby proszone tylko raz — przychodzą na wesele? Może tylko na ślub? Zbadać jakie są pod tym względem zwyczaje. Objaśnienie znaków: Zapraszano: 1 — jeden raz; 2 — dwa razy; 3 — trzy i więcej razy; 4 — brak infor­ macji; 5 — brak tradycji. Uwaga: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de1a71bce9e2d34e9e112b45522d6be6.pdf 1e3f15b50af592e00f807b8092c5b642 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6015 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5607 Title A name given to the resource Zwyczaj zapraszania wszystkich mieszkańców wsi na wesele/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.207 ( mapa nr 28 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2 8 . Zwyczaj zapraszania wszystkich mieszkańców wsi na wesele Oprac. Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 44. Czy słyszeli lub pamiętają, żeby dawniej zapraszano całą wieś? Jeśli tak czy tylko bogaci? Objaśnienia znaków: 1 - zwyczaj istnieje; 2 - brak tradycji; 3 - brak informacji Uwaga: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c1b1c9bf2a9e7622f67750ed74ce81e1.pdf 720f5f52ddb69f863fdf52adb3125d55 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6012 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5604 Title A name given to the resource Formy zwracania się dziecka do rodziców chrzestnych, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.319 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 32. Formy zwracania się dziecka do rodziców chrzestnych, II Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Formy zwracania się dziecka do rodziców chrzestnych: 1 — chmotr, chmotra, 2 — nanaszko, nanaszka (określenie znano dawniej), 3 — paty, 4 — Tante, Onkel, 5 — putkowie, potkowie, poudkowie, półtko— wie, 6 — po imieniu, 7 — pan, pani, 8 — inne odpowiedzi (zob. mapa 31), 9 — brak tradycji, 10 — odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje zachowania znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 60. Zbadać jak się w późniejszych latach chrześniacy odnoszą do rodziców chrzestnych per „chrzest­ ny", „chrzestna"? czy też inaczej? jak? Zapisać w cudzysłowie pełna formułę. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/18a8cba433c0cfb08669d181d1cf2a70.pdf 984af74fcaddabfe5136ec96033b58df Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6013 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5605 Title A name given to the resource Zobowiązania dzieci wobec rodziców chrzestnych/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.320 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 33. Zobowiązania dzieci wobec rodziców chrzestnych Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Chrześniacy są zobowiązani do: 1 — okazywania im szacunku i posłuszeństwa, 2 — pomocy chrzestnym w polu, w razie choroby i starości, 3 — uczestniczenia w weselu chrzestnych, 4 — uczestniczenia w po­ grzebie chrzestnych, 5 — inne odpowiedzi (zob. inne mapy), 6 — brak tradycji, — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje przekonania znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 61. Zbadać, czy istnieją względnie istniały jakieś zwyczajowe normy ujmujące zobowiązania chrze­ śniaków do rodziców chrzestnych, zwłaszcza w różnych momentach obrzędowych dorocznych, czy też obrzędów rodzinnych (wesele, śmierć). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4fd3431d30ba55cbeb4638a7b76482ad.pdf 25dea35dcb42cb08808f521b17357a06 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6010 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5602 Title A name given to the resource Adopcja dziecka przez rodziców chrzestnych/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.316 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 30. Adopcja dziecka przez rodziców chrzestnych Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Pomoc dziecku po śmierci rodziców to: 1 — adopcja, 2 — opieka, 3 — inne odpowiedzi (zob. komentarz 4 — brak tradycji, 5 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pra­ cownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje praktyki znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. 4. Punkty wypełnione kropką w środku oznaczają informacje odnoszące się do przeszłości. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwy­ czaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 59. Czy obecnie, względnie dawniej kumowie interesują się i opiekują się w późniejszych latach chrześnia­ kiem? Jeśli tak czy ta opieka dotyczy: e/ czy zdarza się jako norma zwyczajowa adopcja osieroconego chrześniaka przez kumów? Czy odczuwa­ ne jest to jako norma postępowania, czy są to zdarzające się przypadki, a nie zwyczaje? Jak takie przyjęcie nazywają? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/612290c9403bdd75abc91c6847976eeb.pdf d9ab62175fcf8d2bbc4ae2ba6dc48e5a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6011 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5603 Title A name given to the resource Formy zwracania się dziecka do rodziców chrzestnych, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.318 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 31. Formy zwracania się dziecka do rodziców chrzestnych, I Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Formy zwracania się dziecka do rodziców chrzestnych: 1 — chrzestni, 2 — chrzesni, 3 — krzesni, 4 ciocia, wujku, 5 — ojciec, matka, tatusiu, mamusiu (33.2LXII) 6 — inne odpowiedzi (zob. mapy 32 i 33), 7 — brak tradycji, 8 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje zachowania znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. 4. Punkty wypełnione kropką w środku oznaczają informacje odnoszące się do przeszłości. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 60. Zbadać jak się w późniejszych latach chrześniacy odnoszą do rodziców chrzestnych per „chrzest­ ny", „chrzestna"? czy też inaczej? jak? Zapisać w cudzysłowie pełna formułę. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bbf4243260ce17c2466a5b6755ee237f.pdf 483af699ba8be7b1529f36bdf55223dd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6008 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5600 Title A name given to the resource Dalsza opieka rodziców chrzestnych nad dzieckiem w zakresie jego postępowania etycznego/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.314 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 28. Dalsza opieka rodziców chrzestnych nad dzieckiem w zakresie jego postępowania etycznego Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Rodzice chrzestni opiekują się dzieckiem, głównie w zakresie jego postępowania etycznego: 1 — zjawisko istnie­ je, 2 — zjawisko istniało dawniej, 3 — inne odpowiedzi (zob. komentarz), 4 — brak tradycji, 5 — brak odpowiedz Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje przekonania znane informatorom indagowanym w latach 70. XX wieku. 4. Punkty wypełnione kropką w środku oznaczają informacje odnoszące się do przeszłości. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 59. Czy obecnie, względnie dawniej kumowie interesują się i opiekują się w późniejszych latach chrześniakiem ? Jeśli tak czy ta opieka dotyczy: b/ jego postępowania etycznego np. posiadanie nieślubnego dziecka, uwiedzenia, kradzieży lub innych uczyn­ ków? jakich? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1ef04cc8b2e009e955687e7443750be4.pdf 92f35eb25d2f0f96372700d7ce5ef9b4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6009 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5601 Title A name given to the resource Dalsza opieka rodziców chrzestnych nad dzieckiem w innych kwestiach/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.315 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 29. Dalsza opieka rodziców chrzestnych nad dzieckiem w innych kwestiach Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Dalsza opieka rodziców chrzestnych nad chrześniakiem polegała na pewnych świadczeniach wobec niego: 1 — dawanie prezentów, 2 — opieka, 3 — spadek, 4 — pomoc w razie śmierci rodziców, 5 — pomoc w polu, 6 — p finansową, 7 — pomoc, 8 — brak tradycji, 8 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje przekonania znane informatorom indagowanym w latach 70. XX wieku. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 59. Czy obecnie, względnie dawniej kumowie interesują się i opiekują się w późniejszych latach chrześniakiem? Jeśli tak czy ta opieka dotyczy: c/ jego życia osobistego np. niepowodzenia, nieszczęścia /śmierć rodziców/ albo udziału w obrzędzie weselnym, pogrzebie /podać funkcję chrzestnych/. d/ w jakiego rodzaju świadczeniach przejawia się ta opieka kumów nad chrześniakiem? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6ae0f85c4b3c4c27623613610e1ae03d.pdf 9c2639869bcc8653a618763b8e738aa3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3114 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2915 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4, s.194 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI • ROK XLIII • 1 989 • Nr 4 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W ZAKŁAD — NARODOWY W A R S Z A W A IMIENIA — OSSOLIŃSKICH, K R A K Ó W — WYDAWNICTWO G D A Ń S K POLSKIEJ — AKADEMII Ł Ó D Ź NAUK �CONTENTS Wiktor Stoczkowski Ewa Korulska, Ludwik Stomma Ludwik Stomma, Antoni Kroh Aleksander Jackowski Bożena Taranowicz Jerzy Chumiński Hanna Pawlak Mieczysław Piwko Anna Wieczorkiewicz, Joanna Zatorska Sławomira Bydałek Romualda Hankowska SUMMARY OF ARTICLES РЕЗЮМЕ Prehistory in school text-books, that is the contemporary myth of the beginnings The beginnings of the Polish state — a version for children Are there any „blanks" in ethnography? . Folklore: inspiration and manipulation . The stereotype of Jesus Christ in folk Polish Some remarks on the ornamentation of con­ temporary tomb crosses . . Old Polish countryside in the photographs of Arner Louise Boyd Great Poland Folk Band (1955—1957) . Biography Mieczysław Piwko on art . . . . Crib figures of Marceli Potas . . . Sand sprinkled designs in Kujawy 195 203 205 211 213 216 220 227 229 230 232 234 239 240 REDAKCJA: Zbigniew Benedyktowicz (z-ca red.), Aleksander Jackowski (red.), Ewa Korulska, Anna Kunczyńska-Iracka, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji) R A D A R E D A K C Y J N A : Jerzy Bartmiński, Tadeusz Chrzanowski, Marcin Czerwiński, Ewa Fryś-Pietraszkowa, Jan Krzysztof Makulski, Franciszek Midura, Jacek Olędzki, Mieczysław Po­ rębski, Roman Reinfuss, Czesław Robotycki, Zofia Sokolewicz, Ludwik Stomma, Roch Sulima WSPÓŁPRACOWNICY REDAKCJI: Zofia Bisiak, Jan Świderski R E D A K T O R T E C H N I C Z N Y : Grażyna Miętus T Ł U M A C Z E : Piotr Paszkiewicz i Magdalena Iwińska (ang.), Lija Skalska-Miecik (ros.) Adres Redakcji: Instytut Sztuki P A N , ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, tel. 31-32-71/4, wewn. 227 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/639e6b78f846adcc46f8601285caf58a.pdf d7c12ba59d9779fc9316c8a29b918f2d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3112 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2914 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3, s.191-192 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text t S U M M A R I E S • Р Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES J a c e k O l ę d z k i — M I R A C U L A R CONSCIOUSNESS The author divides vitive offerings into begging and thanks giving ones. In the believer's conscience they are respectively associated with taking and giving. The presented examples come from the Bernardine monastery in Warta (Sieradz region), one of the oldest in Poland. The monastery is assumed to be typical of the whole of the country. In the church there is a sarcophagus of the blessed Raphael, a provincial of the order in the 16th century. The tomb's surface shines owing to its constant rubbing. In 1963—72 eighty two miraculous events (documented by a church commission) and attributed to the blessed Raphael's medation were registered. Among the votive offerings thanks-giving ones are predominant. Strictly material requests (for money or flat) are not observed (in the past people used to plead for success in farming). Dominant are the requests for good health, successes in education, etc. According to the author, the contact with the blessed Raphael (prayers, written requests and thanksgivings instead of the former symbolic-artistic votive offerings) can be regarded as a kind of spiritual training. He also notes that in the descriptions of miracles rational endeavours are not seperated from the divine interventions. W o j c i e c h J . B u r s z t a — F R O M L O C A L F O L K L O R I S M TO „ N A T I O N A L " POST-FOLKLORISM The article concerns differences between the phenomena defined as folklore and folklorism. The author argues that folkloristic activities are not based on the attempts to reconstruct traditional folklore. This is a selective attitude towards the elements of rural culture of various provenance (religion, customs, language); within folkloristic activities a significant process to impoverish and introdu­ ce uniform system of meanings to original activities and works of culture is being observed. The post-folkloristic era contemporary folklorism is driving to is a successive step to completely isolate these activities and works from any cultural context. Elements of folk culture begin to function as autonomous signs of patriotic folklore. In the present article the author points out to ideological conditioning of the attitude towards the heritage of rural culture; the subordination of folkloristic activities or the activities connected with folklore to a given conception of national culture sets the direction of „decoding" of this peasant culture: from local folklo­ rism to post-folklorism which is attributed the values of the „folkloristic national culture". A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — W H E N DOES F O L K A R T CEA­ SE TO BE FOLK. T H E JUROR'S D I L E M M A The present situation in folk art is analysed on the grounds of the all-country competition „Land close to the heart" held in Toruń. The author is of the opinion that the criteria defining folk artist, still relevant in handicraft (e.g. art handed down from generation to generation; traditional ornamental motifs) are adequate neither in painting on canvas and paper nor in sculpture. A l l the distinguished works from the above disciplines coulcj also be displayed at the exhibitions of naive, intuitional and outsider arts. A . Jackowski questions the idea of big competitions participated by many amatours, not understanding why they are called „folk artists" on the one hand, and rejected as non-folk on the other. Hence many of them are unnecessarily embittered and have the feeling of injustice. Generally, amatour works should be displayed only at the local level, whereas the best ones might be shown at voivodeship or all-country exhibitions. It is cultural clubs with art instructors that ought to take care of amatours and of intuitional, naive art. When evaluating the Toruń competition, A. Jackowski appreciates the high quality of many paintings and double fabric, whereas both sculpture and painting on glass face a distinct regress, resulting from their commercialization. A n t o n i K r o h — PASZYN SEVENTEEN YEARS L A T E R The 1970 s witnessed an intesive development of folk and amateur arts subsidized and directed by the state. It is Paszyn near Nowy Sącz, a centre of folk sculpture organized by Father Edward Nitka, that was exceptional in this respect. It can also be referred to as a sociological phenomenon, reflecting the relationship between the state and the lowest hierarchy of the Church. Father Nitka's death in 1971 coincided with the paramount political transforma­ tions in Poland, unfourable to artistic activity. Though still active, the Paszyn centre has changed as well. What achievements of Father Nitka will not go into oblivion? — asks Antoni Kroh. The article also presents the figure of the centre's initiator. M i r o s ł a w a D r o z d - P i a seek a— F O L K A R T I N T H E EYES OF T H E I N H A B I T A N T S OF WARSAW The investigations carried out in Warsaw, concerning the perception and role of folk art, enabled the author to discriminate two groups representing the totally different approach towards folk art. The first group comprises native Varsavians and those who have been dwelling in the capital for over ten years and have achieved higher than professional education. The second group includes the professionally educated incomers from the country. The influence of such factors as sex, profession, age has not been observed. In the present paper the opinions on folk art of the two groups are characterized. Generally, the first group accepts folk art and merits it with certain values, whereas the second one apparently rejects it. B a r b a r a F a t y g a , J a d w i g a S i e m a s z k o — W H Y TO GO FOR TRIOBRANDY... The present article analyses a peculiar diary (A Farmer's Diary) sent for the competition „We are united by the land" by a 22-year-old boy from a village in the Kielce region. The impersonal notes, written down everyday (November 1981-October 1982), are very laconic and concentrate almost exclusively on ennumerating the farm works, taking up most of the day, and the ammount of consumed alcohol. The authors conclude that the presented image of the village is characterized by its self-sufficiency, cultural void, and total isolation from the government-sponsored cultural policy. Worthmentioning is the fact of the collective labour in the village. An autobiography ( M Y LIFE), written by Feliks Dudkiewicz, a sculptor from Stara Wieś, completes the article by Anna Milewska-Młynik presenting the artist's oeuvre and the attitude towards his work. РЕЗЮМЕ Я ц е к О л е н д з к и й — ЧУДОДЕЙСТВЕННОЕ СОЗНАНИЕ Автор делит вотивные предметы на две категории — на имеющие связь с просьбами и наблагодарственные, что в стру­ ктуре совести верующих отвечает двум функциям — брать и давать. Автор приводит материал из Варты (воеводство Серадз), гдесуществует один изстарейших монастырей берна­ рдинцев.На основешироких исследований автор делает вывод, что это характерно для всей Польши. В костеле находится 191 �саркофаг блаженного Рафала, который B X V I веке был провин­ циалом ордена. Его поверхность блестит от постоянных прико­ сновений. В 1963 -1972 зафиксировано 82 чудотворных акта (они упоминаются в документах церковных комиссий), кото­ рые приписываются заступничеству блаженного Рафала. Прео­ бладают благодарственные вотивные предметы. Не встреча­ ются мольбы чисто материального характера, имеющие отно­ шение к деньгам, квартире; ранее встречались просьбы о благо­ получии хозяйства. Преобладают просьбы о здоровье, хорош­ ей учебе и т.д. Автор считает, что контакт с блаженным Рафалом (молитва, письменныепросьбы, благодарности) мож­ но рассматривать как своего рода духовную тренировку. Заме­ чает также, что в описаниях чудес не отделяются рациональные акты от вмешательства божественных сил. В о й ц е х Б у р ш т а — ОТ Л О К А Л Ь Н О Г О Ф О Л Ь К Л О Р И З МА ДО „ Н А Ц И О Н А Л Ь Н О Г О " П О С Т Ф О Л Ь К Л О Р И З М А Автор статьи прослеживает различия между явлениями, определяемыми как фольклор и фольклоризм, выдвигая тезис, что фольклористическая деятельность вовсе не базируется на попытках воскресить традиционный фольклор. Она сводится к выбранным элементам культуры деревни разного происхож­ дения (религия, обычаи, язык); в процессе фольклористических действий происходит обеднение и унифицирование подлинных начинаний и проявлений культуры. Постфольклористическая эра, которую знаменует современный фольклоризм, это очере­ дной шаг в направлении отрыва этих начинаний и проявлений от какого-либо культурного контекста. Элементы народной культуры начинают функционировать как совершенно автоно­ мные знаки патриотической народности. В статье указывается на идеологическую обусловленность отношения к наследию деревенской культуры; подчинение фольклористических действий либо связанной с фольклором определенной концепции национальной культуры, обозначает направление развития функционирования „прочитывания" этой же крестьянской культуры — от локального фольклоризма для потребностей регионального самосознания, до постфольклоризма, которому придается значение „фольклористической национальной культуры". А л е к с а н д р Я ц к о в с к и й — К О Г Д А Н А Р О Д Н О Е ПЕРЕС­ ТАЕТ Б Ы Т Ь Н А Р О Д Н Ы М . С О М Н Е Н И Я Ч Л Е Н А Ж Ю Р И Автор анализирует нынешнююситуацию в народном искус­ стве, исходя из результатов состоявшегося вТоруне общеполь­ ского конкурса „Земля близкая сердцу". Автор утверждает, что критерии понятия „народный художник" (применемые ещагам, где передаются из поколения в поколение навыки, традицион­ ные орнаментальные мотивы и т.д.), утрачивают свой смысл в живописи на холсте и бумаге, а также в скульптуре. Все награжденныеработы такого рода могли бы безтруда экспони­ роваться на выставках наивного и интуитивного искусства, outsider art. Автор поддает под сомнение смысл больших конкурсов с массовым участием любителей, не понимающих, почему некоторые называли их народными художниками, а другие наоборот. Вбольшинстве случаев это вызывает чувство разочарованности и обиды. По мнению автора статьи целесоо­ бразным было бы показывать работы художников-любителей на местных обзорных выставках и только самые лучшие высылать на воеводские и общепольские экспозиции. Любител­ ями, а также интуитивным творчеством должны интересовать- са Дома культуры, располагающие подготовленными для этого кадрами художников-инструкторов. Оценивая конкурс Яцковский, обращает внимание на высокий уровень многих картин, на по-прежнему высокое качество двойной ткани, а одновременно на явный регресс скульптуры и живописи на стекле, что вызвано коммерциализацией этих сфер творчества. А н т о н и К р о х — ПАШИН СПУСТЯ СЕМНАДЦАТЬ ЛЕТ В семидесятых годах можно было наблюдать интенсивное развитие народного и любительского искусства, которое по­ льзовалось материальной поддержкой и организационной помощю государства. На таком фоне своего рода событием был Пашин (воеводство Новый Сонч) — центр (прежде всего народ­ ной скульптуры), организованный ксендзом Эдвардом Ниткой. С перспективы прошедших лет его можно считать также собы­ тием социологического толка, отражающим отношения между государством и Церковью на самом низком уровне ерархии. Смерть ксендза Ниткисовпала со значительными, неблагоприятствующими развитию творчества изменениями политического характера, происшедшими в Польше. Изменился также хотя все еще активный центр в Пашине. По мнению автора интересной была бы попытка ответить на вопрос,что из достижений ксендза Нитки пройдет проверку времени. Встатье дается также харак­ теристика личности создателя центра, ксендза Нитки. М и р о с л а в а Д р о з д - П я с е ц к а я — НАРОДНОЕ ИСКУС­ СТВО В ГЛАЗАХ Ж И Т Е Л Е Й ВАРШАВЫ Опрос, произведенный среди жителей Варшавы на тему воспрития ироли народного искусства, позволил выделить две группы, резко отличающиеся по своему подходу к этому искусству. Первая группа это родовитые варшавяне, а также люди, живущие в столице более десяти лет, имеющие опреде­ ленное образование, вторая — люди, приехавшие из деревни, обладающие только профессией. Не имеет влияния пол, за­ нятие, возраст. Автор дает характеристику мнений на тему народного искусства обеих упомянутых групп. Обобщая мож­ носказать, что первая группа ценит народное искусство, вторая отрешается от каких-либо связей с ним. Б а р б а р а Ф а т ы га, Я д в и г а ХАТЬ НА Т Р И О Б Р А Н Д Ы . . . Семашко — ЗАЧЕМ Е- В тексте рассматривается оригинальный дневник („Хозяйст­ венный дневник") 22-летнегожителя келецкой деревни, прислан­ ный на конкурс „Нас объединяет земля". Эти ежедневные записки (велись с ноября 1981 до октября 1982 года) отличаются необычной лаконичностью и концентрируются почти исключи­ тельно на перечислении выполненных работ (поглощающих большую часть дня) и количества выпитого алкоголя. Авторы обращают внимание,что картина жизни,представленная в днев­ нике, поражает пустотой в отношении культуры и изоляцией от проводимой государством культурной политики. Внимание за­ служивает факт коллективной работы в деревне. Написаная Ф е л и к с о м Д у д к е в и ч е м , скульптором из Старой Вси автобиография („Моя автобиография") дополняет текст А н н ы М и л е в с к о й - М л ы н и к , посвященный его тво­ рчеству, его характеристику и отношение к собственному творчеству. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3de3b6528cd874db5dc170dc9d1db528.pdf b5ab90c3a1d55aeab84f70dff8a0568a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6158 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Lud - czasopismo PTL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5743 Title A name given to the resource Contens/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.9-12 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 CONTENTS I. ANTHROPOLOGICAL LOOK AT GLOBALISATION (edited by Aleksander Posem-Zieliński) Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Introduction................................................................13 Zbigniew J a s i e w i c z , Cultural anthropology/ethnology in face of the duality of globalisation. Globalisation as an element of objective world and globalisation as ideology.......................................................................................................................15 Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Globalisation in the „fourth world” and new indigenous m ovem ents................................................................................................. 25 Wojciech D o h n a l , Global cities and their inhabitants. An anthropological per­ spective ........................................................................................................................... 47 Waldemar K u l i g o w s k i , Ethnicity in the Internet ecumen. Is digital solidarity possible?................................................................................................................................59 Agnieszka C h w i e d u k , Globalisation versus group identity. Between the text and research practice............................................................................................................. 73 Elżbieta K o s t o w s k a - W a t a n a b e , „I am afraid of Danaes, even when they bring gifts”. Globalisation in the anthropological perspective - the case of J a p a n ..........................................................................................................................87 Danuta P e n k a l a - G a w ę c k a , On globalisation and glocalisation of biomedicine - the example of Kazakhstan...................................................................................... 107 Natalia B l o c h , Can a yak eater become a vegetarian? A global animal rights discourse as the „invented tradition” in the Tibetan diaspora.................................................... 121 Ryszard Vo r b r i c h, An iron pot and a clay pot or the tribal society clashed with the national and global society. The case of C am eroon................................................. 143 Halina R u s e k , Globalisation and borderland - the special case of Cieszyn Silesia . . 159 Anna K w a ś n i e w s k a , An ethnic group at the time of globalisation - the example ofK ashubians...............................................................................................................173 II. ARTICLES Zbigniew J a s i e w i c z , Studies of folk literature, ethnography, ethnology, and anthropology. Interests of the emerging Polish ethnology/cultural anthropology in mid 19th century........................................................................................................ 191 Dorota A n g u t e k , Canadian anthropology of the senses - an alternative to postmodernism.............................................................................................................. 221 Ivan P e s h k o v, The Russians from Inner Mongolia in the shadow of their proj ected and practised past. The pitfalls of „retrospective Russianness” along the Russian-Chinese b o rd e r........................................................................................................... 243 �10 Joanna M r o c z k o w s k a , Marriage by capture in Kyrgyzstan - the experience of time, collectivity and violence.............................................................................263 Anna Maria K i j e w s k a, Kurban in Kyz Ana Tekke - modem transformations of the sacrifice traditions in the Muslim sanctuary in North-Eastern Bulgaria............... 285 Anna W i t e s k a - M l y n a r c z y k , Autobiographic memory of Polish „victims” and „oppressors” from the communist times in the context of historical politics of the Law and Justice p a r t y ...................................................................................307 Mateusz S z u b e r t , Sanctified illness - the case of Sister F au stin a............................333 Rafał K o r c z a k , Przywofywki from Szymborze - a unique phenomenon of the regional culture in K u jaw y ......................................................................................347 III. VIEWS AND OPINIONS Andrzej Z a p o r o w s k i , Culture - a moving ta r g e t.................................................... 367 Michał B u c h o w s k i , Should anthropology be anti-occultist, apolitical and pansemiotic? A few comments on Marcin Brocki’s book Anthropology. Literature - dialogue - translation .........................................................................................377 IV. REPORTS Piotr F ab i ś, Durkheim’s personal history and the laws of h is to r y ............................387 Karolina B i e l e n i n - L e n c z o w s k a , Tadeusz C z e k a l s k i , Reflections on migration in the Balkan Peninsula. A review of Polish language literature . . . . 397 Piotr M a ł c z y ń s k i , Football versus ethnicity in the context of matches played by the national teams and the world cup f e v e r .......................................................... 405 V. REVIEWS AND REVIEW NOTES Janusz B a r a ń s k i , Świat rzeczy. Zarys antropologiczny [The world of things. An anthropological outline], Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2007 {Zbigniew Jasiew icz).........................................................................................413 Krzysztof N a w r a t e k , Miasto jako idea polityczna [The town as a political idea], Kraków: Korporacja Halart 2008 (Wojciech Dohnal) .............................................. 418 Gabriela K i l i an o vä , Eva Kov al sk ä, Eva K r e k o v i c o v ä (eds.), My a tidruhivmodernej spolocnosti, Bratislava: Veda, vydavatel’stvo SAV 2009 (.Halina Rusek). . . . 422 Jifi L a n g e r , Lidove stavby v Europe, Praha: Grada Publishing 2010 (Zygmunt K lodnicki).................................................................................................................... 427 Ulf B r u n n b a u e r (ed.), Transnational Societies, Transterritorial Politics. Migrations in the (Post-)YugoslavRegion, 19th-21st Century, München: R. Oldenbourg Verlag 2009 (Karolina Bielenin-Lenczowska)...................................................................... 429 Biljana S i k i m i ć, Petko H r i s t o v (eds.), Kurban in the Balkans, Belgrade: Serbian Academy of Sciences and Arts, Institute for Balkan Studies 2007 (Anna Maria K ije w sk a ).................................................................................................................... 433 Łukasz S m y r s k i , Ajdyn znaczy księżyc. Narody południowej Syberii [Ajdyn means moon. The peoples of southern Siberia], Warszawa: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Wydawnictwo DiG 2008 (Zbigniew Jasiewicz) . 437 �11 Dagnosław D e m s k i , Obrazy hinduizmu. Kultura i religia oczami radżputów i pa­ sterzy [The images of Hinduism. Culture and religion through the eyes of Rajputs and shepherds], Warszawa: Instytut Archeologii i Etnologii PAN 2007 (Zbigniew Jasiewicz).................................................................................................................... 422 Maciej Z ą b e k , Biali i Czarni. Postawy Polaków wobec Afryki i Afrykanów [The Whites and the Blacks. The attitudes of Poles to Africa and Africans], Warszawa: Wydawnictwo DiG 2007 (Magdalena Chulek)..........................................................446 Jacek S c h m i d t , Nowe tożsamości w czasach transformacji europejskich. Imigranci z Polski w Niemczech [New identities at the time of European transformations. Immigrants from Poland in Germany], Poznań: Wydawnictwo NEWS-Witold Nowak 2009 {Michał Buchowski) ................................................................................449 Halina M i e l i c k a (ed.), Folklor i folkloryzm w zglobalizowanym społeczeństwie polskim [Folklore and folklorism in the globalised Polish society], Kielce: Panzet 2009 {Dariusz Adamczyk)............................................................................................453 Włodzimierz P i ą t k o w s k i , Lecznictwo niemedyczne w Polsce. Tradycja i współ­ czesność. Analiza zjawiska z perspektywy socjologii zdrowia i choroby [Non­ medical treatment in Poland. Tradition and contemporaneity. The analysis of the phenomenon from the perspective of the sociology of health and illness], Lublin: Wydawnictwo UMCS 2008 {Danuta Penkala-Gawęcka)........................................456 Agnieszka K o ś c i a ń s k a , Potęga ciszy. Konwersja a rekonstrukcja porządku płci na przykładzie nowego ruchu religijnego Brahma Kumaris [The power of silence. Conversion and reconstruction of the gender order - the example of the Brahma Kumaris new religious movement], Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2009 {Dorota Hall).............................................................................461 Urszula Lehr, U schyłku życia. Starość mieszkańców wsi Beskidu Śląskiego i Pod­ hala [At the end of life. Old age of the rural inhabitants of Silesian Beskids and Podhale], Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Archeologii i Etnologii PAN 2007 {Zbigniew Ja siew icz).................................................................................................. 465 Seweryn A. W i s ł o c k i , Mistrz/Master Teofil Ociepka. Między władzą a prawdą. Between the Authorities and the Truth, Katowice: Wydawnictwo Naukowe „Śląsk” 2010 {Janusz Kamocki)...................................................................................469 „Studia Ethnologica Pragensia” vol. 1: 2010, ed. M. Tomandl, Univerzita Karlova, Filozoficka fakulta, Praha {Maciej K u r c z )................................................................ 470 VI. CHRONICLE 86th General Meeting of Delegates to the Polish Ethnological Society, Toruń, 24 September 2010 {Jerzy Adamczewski, Grażyna Ewa Karpińska)..................... 473 Report on the work of the Main Board of the Polish Ethnological Society for the period from September 2009 to August 2010 {Jerzy Adamczewski)............... 476 Plenary meeting of the Committee of Ethnological Sciences, Polish Academy of Sciences, Poznań, 18 May 2009 {Ryszard Vorbrich)........................................485 Plenary meeting of the Committee of Ethnological Sciences, Polish Academy of Scien­ ces, Warszawa, 20 November 2009 {Ryszard Vorbrich)........................................487 International Conference “What is Anthropology of Europe and How Should it be Practiced?”, Poznań, 15-16 October 2009 {Agnieszka Chwieduk, Mariusz Filip, Katarzyna Chlewińska)............................................................................................489 �12 Conference Medical Anthropology Student Network EASA, Berlin, 11-12 February 2010 (Małgorzata Anna Charyton, Michał Kocikowski, Anna Helena Wądo­ łowska) ...........................................................................................................................493 International Conference „Polacy poza granicami kraju u progu XXI wieku - różne oblicza polskiej tożsamości” [Poles outside the boundaries of Poland at the beginning of the 21st century - different faces of Polish identity], Wroclaw, 17-18 September 2009 {Małgorzata Michalska).................................................... 496 Conference „Za miedzę, za morze, w zaświaty... Kulturowe wymiary podróżowania” [Beyond the border, the sea, to the spirit world... Cultural dimensions of travel], Toruń, 23-24 September 2010 (Justyna Słomska-Nowak, Violetta Wróblewska). . 499 Conference „Oblicza buntu. Praktyki i teorie sprzeciwu w kulturze współczesnej” [The faces of rebellion. The practice and theory of opposition in contemporary culture], Poznań, 4-5 March 2010 (Rafał Kleśta-Nawrocki).....................................501 Conference „Projekt: Miasto Poznań. Przegląd projektów badawczych” [The City of Poznań Project. A review of research projects], Poznań, 18-19 March 2010 (Anna Weronika Brzezińska, Agnieszka Chwieduk).................................................... 505 Projekt „Sztutowo czy Stutthof? Oswajanie krajobrazu kulturowego” [Sztutowo or Stutthof? Assimilation of the cultural landscape project], Poznań - Sztutowo, May-June 2010 (Anna Weronika Brzezińska, Małgorzata Wosińska) .................. 507 Projekt „Puszcza Pyzdrska. Olędrzy i ich żelazne domy” [The Pyzdry Forest. The Hauländer and their iron houses project], September-June 2010, and conference „Puszcza Pyzdrska - Olędrzy i ich żelazne domy, stan dziedzictwa i perspektywy na przyszłość” [The Pyzdry Forest. The Hauländer and their iron houses. The heritage and future prospects], Blizanów, 13 November 2009 (Bartosz Stańda) . 509 Exhibition „Sztuka spod krosna i igły” [Loom and needle art exhibition.], Ethnographic Museum, Branch of the National Museum, Wroclaw, 27 November 2009­ -21 February 2010 (Hanna G o iła ).............................................................................511 VII. IN MEMORIAM Irena Bajerowa (1921-2010) (Krystyna Reinfuss-Janusz)................................................. 515 Claude Lévi-Strauss (1908-2009). The last hero of the humanities (Wojciech Józef B u rszta )........................................................................................................................516 Aleksander Michajłowicz Rieszetow (1932-2009) (Zbigniew Jasiewicz).........................520 Halina Sampławska (1926-2009) (Sylwia Tatara)............................................................. 523 Notes about the authors of articles......................................................................................525 Information for authors........................................................................................................ 531 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ad631cf3b426450bea2542313936a6ee.pdf 4726c388ec182cb209a5d4f739667bd0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6157 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Lud - czasopismo PTL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5742 Title A name given to the resource Spis treści/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s. 4-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 SPIS TREŚCI I. ANTROPOLOGICZNE SPOJRZENIE NA GLOBALIZACJĘ (red. Aleksander Posem-Zieliński) Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Wprowadzenie.............................................................13 Zbigniew J a s i e w i c z , Antropologia kulturowa/etnologia wobec dwoistości globalizacji. Globalizacja jako element świata zobiektywizowanego i globalizm jako ideologia.................................................................................................................15 Aleksander Po s e r n - Z i e l i ń s k i , Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tu b y lcze......................................................................................................................... 25 Wojciech D o h n a l , Globalne miasta i ich mieszkańcy. Perspektywa antropolo­ giczna .............................................................................................................................47 Waldemar K u l i g o w s k i , Etniczność w internetowej ekumenie. Czy możliwa jest solidarność cyfrow a?.................................................................................................... 59 Agnieszka C h w i e d u k , Globalizacja a tożsamość zbiorowa. Pomiędzy tekstem a praktyką badaw czą..................................................................................................... 73 Elżbieta K o s t o w s k a - W a t a n a b e , „Lękam się Danajów, nawet gdy przynoszą dary”. Globalizacja w perspektywie antropologicznej - casus J a p o n ii.................... 87 Danuta P e n k a l a - G a w ę c k a , O globalizacji i glokalizacji biomedycyny - na przykładzie K azachstanu............................................................................................ 107 Natalia B l o c h , Czy jakożerca może zostać wegetarianinem? Globalny dyskurs praw zwierząt jako „tradycja wynaleziona” w diasporze tybetańskiej...............................121 Ryszard Vo r b r i c h, Garnek żelazny i garnek gliniany, czyli społeczeństwo plemienne w zderzeniu ze społeczeństwem narodowym i globalnym. Przypadek Kamerunu . . 143 Halina R u s e k , Globalizacja a pogranicze - przypadek szczególny Śląska Cieszyń­ skiego ...........................................................................................................................159 Anna K w a ś n i e w s k a , Grupa etniczna w dobie globalizacji - na przykładzie Kaszubów .....................................................................................................................173 II. ARTYKUŁY Zbigniew J a s i e w i c z , Studia nad literaturą ludową etnografia, etnologia, antropologia. Kierunki zainteresowań kształtującej się w połowie XIX wieku polskiej etnologii/antropologii kulturow ej.................................................................191 Dorota A n g u t e k , Kanadyjska antropologia zmysłów - alternatywa wobec postmodernizmu........................................................................................................... 221 Ivan P e s h k o v , Rosjanie z Mongolii Wewnętrznej w cieniu projektowanej i praktykowanej przeszłości. Pułapki„rosyjskości retrospektywnej” na pograniczu rosyj sko-chińskim........................................................................................................ 243 �6 Joanna M r o c z k o w s k a , Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy.............................................................................263 Anna Maria K i j e w s k a , Kurban w Kyz Ana Tekke - współczesne przemiany tradycji ofiamiczych w sanktuarium muzułmańskim w północno-wschodniej B u łg a rii.................................................................................................................... 285 Anna W i t e s k a - M ł y n a r c z y k , Pamięć autobiograficzna polskich „ofiar” i „opraw­ ców” z okresu komunizmu w kontekście polityki historycznej partii Prawo i Sprawiedliwość........................................................................................................... 307 Mateusz S z u b e r t , Choroba uświęcona - przypadek siostry F austyny..................... 333 Rafał K o r c z a k , Szymborskie przywoływki - unikatowe zjawisko kujawskiej kultury regionalnej........................................................................................................ 347 III. POGLĄDY I OPINIE Andrzej Z a p o r o w s k i , Kultura - ruchomy c e l ............................................................. 367 Michał B u c h o w s k i , Czy antropologia powinna być antyokultystyczna, apolityczna i pansemiotyczna? Kilka uwag na marginesie książki Marcina Brackiego Antropologia. Literatura - dialog - przekład............................................................. 377 IV. KOMUNIKATY Piotr F ab i ś , Durkheima historia osobista i prawa historii...........................................387 Karolina B i e l e n i n - L e n c z o w s k a , Tadeusz C z e k a l s k i , Refleksj a nad zj awiskiem migracji na Półwyspie Bałkańskim. Przegląd literatury polskojęzycznej............... 397 Piotr M a ł c z y ń s k i , Piłka nożna a etniczność. Na poboczu rozgrywek reprezentacji narodowych i mundialowej gorączki..........................................................................405 V. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Janusz B a r a ń s k i , Świat rzeczy. Zarys antropologiczny, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2007 {Zbigniew Jasiewicz)........................................413 Krzysztof N a w r a t e k, Miasto jako idea polityczna, Kraków: Korporacja Halart 2008 (Wojciech Dohnal)............................................................................................... 418 Gabriela K i li a n o v á , EvaKoval ská, Eva K r e k o v i c o v á (red.),Myatídruhívmodernej spolocnosti, Bratislava: Veda, vydavatel’stvo SAV 2009 (Halina Rusek). . . 422 Jifí L a n g e r , Lidové stavby v Europé, Praha: Grada Publishing 2010 (Zygmunt K łodnicki).................................................................................................................... 427 Ulf B r u n n b a u e r (ed.), TransnationalSocieties, TransterritorialPolitics. Migrations in the (Post-)YugoslavRegion, 19th-21st Century, München: R. Oldenbourg Verlag 2009 (Karolina Bielenin-Lenczowska)...................................................................... 429 Biljana S i k i m i ć, Petko H r i s t o v (eds.), Kurban in the Balkans, Beigrade: Serbian Academy of Sciences and Arts, Institute for Balkan Studies 2007 (Anna Maria K ije w sk a ).................................................................................................................... 433 Łukasz S m y r s k i , Ajdyn znaczy księżyc. Narody południowej Syberii, Warszawa: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Wydawnictwo DiG 2008 (.Zbigniew Ja siew icz).................................................................................................. 437 �7 Dagnosław D em ski, Obrazy hinduizmu. Kultura i religia oczami radżputów i pa­ sterzy, Warszawa: Instytut Archeologii i Etnologii PAN 2007 (Zbigniew Jasiew icz).................................................................................................................... 442 Maciej Z ą b e k , Biali i Czarni. Postawy Polaków wobec Afryki i Afrykanów, Warszawa: Wydawnictwo DiG 2007 (Magdalena Chułek).......................................446 Jacek S c h m i d t , Nowe tożsamości w czasach transformacji europejskich. Imigranci z Polski w Niemczech, Poznań: Wydawnictwo NEWS-Witold Nowak 2009 (Michał Buchowski)..................................................................................................... 449 Halina M i e l i c k a (red.), Folklor i folkloryzm w zglobalizowanym społeczeństwie polskim, Kielce: Panzet 2009 (Dariusz Adamczyk).................................................... 453 Włodzimierz P i ą t k o w s k i , Lecznictwo niemedyczne w Polsce. Tradycja i współ­ czesność. Analiza zjawiska z perspektywy socjologii zdrowia i choroby, Lublin: Wydawnictwo UMCS 2008 (Danuta Penkala-Gawęcka)........................................456 Agnieszka K o ś c i a ń s k a , Potęga ciszy. Konwersja a rekonstrukcja porządku płci na przykładzie nowego ruchu religijnego Brahma Kumar is, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2009 (Dorota H a ll).................................................... 461 Urszula L e h r, U schyłku życia. Starość mieszkańców wsi Beskidu Śląskiego i Podhala, Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Archeologii i Etnologii PAN 2007 (Zbigniew Jasiew icz).................................................................................................................... 465 Seweryn A. W i s ł o c k i , Mistrz/Master Teofil Ociepka. Między władzą a prawdą. Between the Authorities and the Truth, Katowice: Wydawnictwo Naukowe „Śląsk” 2010 (Janusz Kamocki)...................................................................................469 „Studia Ethnologica Pragensia” t. 1: 2010, red. M. Tomandl, Univerzita Karlova, Filozoficka fakulta, Praha (Maciej K u r c z )................................................................ 470 VI. KRONIKA 86. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Toruń, 24 września 2010 (Jerzy Adamczewski, Grażyna Ewa Karpińska)........................ 473 Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego za okres od września 2009 do sierpnia 2010 (Jerzy Adamczewski) . . 476 Posiedzenie plenarne Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk, Poznań, 18 maja 2009 (Ryszard Vorbrich)............................................................. 485 Posiedzenie plenarne Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk, Warszawa, 20 listopada 2009 (Ryszard Vorbrich).................................................... 487 Międzynarodowa konferencja „What is Anthropology of Europe and How Should it be Practiced?”, Poznań, 15-16 października 2009 (Agnieszka Chwieduk, Mariusz Filip, Katarzyna Chlewińska)...................................................................... 489 Konferencja Medical Anthropology Student Network EASA, Berlin, 11-12 lutego 2010 (Małgorzata Anna Charyton, Michał Kocikowski, Anna Helena Wądołowska) . . . . 493 Międzynarodowa konferencja naukowa „Polacy poza granicami kraju u progu XXI wieku - różne oblicza polskiej tożsamości”, Wrocław, 17-18 września 2009 (Małgorzata Michalska)...............................................................................................496 Konferencj a „Za miedzę, za morze, w zaświaty... Kulturowe wymiary podróżowania”, Toruń, 23-24 września 2010 (Justyna Słomska-Nowak, Violetta Wróblewska) . . 499 Konferencja „Oblicza buntu. Praktyki i teorie sprzeciwu w kulturze współczesnej”, Poznań, 4-5 marca 2010 (Rafał Kleśta-Nawrocki).................................................... 501 �8 Konferencja „Projekt: Miasto Poznań. Przegląd projektów badawczych”, Poznań, 18-19 marca 2010 {Anna Weronika Brzezińska, Agnieszka C hw ieduk)............... 505 Projekt „Sztutowo czy Stutthof? Oswajanie krajobrazu kulturowego”, Poznań-Sztutowo, maj-czerwiec 2010 {Anna Weronika Brzezińska, Małgorzata Wosińska)............... 507 Projekt „Puszcza Pyzdrska. Olędrzy i ich żelazne domy”, wrzesień-czerwiec 2010 oraz konferencja „Puszcza Pyzdrska - Olędrzy i ich żelazne domy, stan dziedzictwa i perspektywy na przyszłość”, Blizanów, 13 listopada 2009 {Bartosz Stańda) . . 509 Wystawa „Sztuka spod krosna i igły”, Muzeum Etnograficzne, oddział Muzeum Narodowego, Wrocław, 27 listopada 2009-21 lutego 2010 {Hanna Goiła) . . . . 511 VIL IN MEMORIAM Irena Bajerowa (1921-2010) {Krystyna Reinfuss-Janusz)..............................................515 Claude Lévi-Strauss (1908-2009). Ostatni heros humanistyki {Wojciech JózefBurszta) . . 516 Aleksander Michajłowicz Rieszetow (1932-2009) {Zbigniew Jasiewicz).........................520 Halina Sampławska (1926-2009) {Sylwia Tatara)............................................................. 523 Noty o autorach artykułów.................................................................................................. 525 Informacje dla autorów........................................................................................................ 531 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fbce9d93718b816128297037c2c9f46e.pdf a5c8c06229597b95470ae28e82d0da98 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6156 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Lud - czasopismo PTL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5741 Title A name given to the resource Pierwsze strony/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.2-3 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM XCIV ZA ROK 2010 �„LUD” is regularly indexed/abstracted in: • IBSS - International Bibliography o f the Social Sciences • IVB - Internationale Volkskundliche Bibliographie • Anthropological Index Online • „Central European Journal of Social Sciences and Humanities” • Bibliografia etnografii polskiej (http://www.bep.unidodz.pl) �LUD ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH PAN ORGANE DE LA SOCIÉTÉ POLONAISE D’ETHNOLOGIE ET DU COMITÉ DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM XCIV ZA ROK 2010 POLSKIE 1895 TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE KOMITET NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK POZNAŃ-WARSZAWA-WROCŁAW 2010 �RADA REDAKCYJNA Michał Buchowski, Zbigniew Jasiewicz, Katarzyna Kaniowska, Lech Mróz, Aleksander Posem-Zieliński, Czesław Robotycki ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny - Danuta Penkala-Gawęcka Zastępca redaktora naczelnego - Jacek Bednarski Sekretarz redakcji - Natalia Bloch Redaktor - Roman Bąk Redaktor techniczny - Justyna Nowaczyk Projekt okładki - Ewa Wąsowska Recenzenci artykułów: Agnieszka Chwieduk, Wojciech Dohnal, Marek Gawęcki, Waldemar Kuligowski, Katarzyna Marciniak, Lech Mróz, Grzegorz Pełczyński, Jacek Schmidt, Magdalena Zowczak Tłumaczenie streszczeń: Zbigniew Nadstoga Copyright © by Polskie Towarzystwo Ludoznawcze and Authors, 2010 ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego i wydana we współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW 2008 ADMINISTRACJA: 50-382 WROCŁAW, UL. SZCZYTNICKA 11 TEL. (71) 321 16 10, FAX (71) 321 16 14 e-mail: ptl@ptl.info.pl http://www.ptl.info.pl REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ, UL. ŚW. MARCIN 78 TEL. (61) 829 48 25, FAX (61) 829 47 10 e-mail: danagaw@amu.edu.pl; jbed@amu.edu.pl; nbloch@amu.edu.pl http ://www.ptl.info .pl/?page_id= 112 DRUK: Zakład Poligraficzno-Wydawniczy M-Druk w Wągrowcu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/74b6ca1368d4d909103607ea6693acf4.pdf 71f957f0dd306d280bfc454b19b873a6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6154 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Kowalska-Lewicka, Anna (1920-2009) Wojciechowska, Aleksandra (1930-2009) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5740 Title A name given to the resource In memoriam/ LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.385-390 Creator An entity primarily responsible for making the resource Spiss, Anna Szromba-Rysowa, Zofia Toroński, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. IN MEMORIAM ANNA KOWALSKA-LEWICKA (1920-2009) 20 sierpnia 2009 roku zmarła w Krakowie dr Anna Kowalska-Lewicka, etnograf, kierownik Pracowni Etnografii 1HKM PAN w Krakowie, długoletni prezes i honorowy członek Polskie­ go Towarzystwa Ludoznawczego, znakomita badaczka terenowa, aktywna uczestniczka licz­ nych konferencji w kraju i za granicą, do końca czynnie uczestnicząca w życiu naukowym śro­ dowiska krakowskiego. Urodziła się 24 maja 1920 roku w Krakowie jako córka Tadeusza Kowalskiego, orientalisty, profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego, Sekreta­ rza Generalnego Polskiej Akademii Umiejętności. Była żoną również orientalisty, profesora Uni­ wersytetu Jagiellońskiego, Tadeusza Lewickie­ go, i siostrą profesora zoologii, Kazimierza Ko­ walskiego, prezesa reaktywowanej w 1989 roku PAU. Po zdaniu matury w 1938 roku w Państwowym Gimnazjum Żeńskim im. Królowej Wandy w Krakowie, zapisała się na filozofię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Od początku okupacji włączyła się w konspi­ rację (AK). Pracowała jako urzędniczka w Radzie Głównej Opiekuńczej, następnie od stycznia 1942 roku jako pracownik naukowy w Muzeum Archeologicznym w Krako­ wie (do końca 1953 roku). Równocześnie kontynuowała naukę w ramach tajnego na­ uczania na Uniwersytecie Jagiellońskim (wykłady z archeologii, antropologii, historii sztuki, etnografii). Po zakończeniu wojny, zafascynowana etnografią wykładaną na taj­ nych zajęciach przez Romana Reinfussa, podjęła studia w tej dziedzinie pod kierunkiem prof. Kazimierza Moszyńskiego na Uniwersytecie Jagiellońskim. Na tę decyzję wy­ warły także wpływ zainteresowania kulturą ludową ojca, którego osobowość wycisnęła na Niej piętno. Stopień magistra filozofii w zakresie etnografii uzyskała w 1948 roku na podstawie pracy „Ceramika kopieniaczych szczepów Ameryki Południowej”. Praca ta była wynikiem badań terenowych prowadzonych przez Autorkę wśród kopieniaczych ludów Ameryki Łacińskiej, w latach 1947-1948, w trakcie prywatnej podróży do Ko­ lumbii, Ekwadoru, Peru i Boliwii. Miała tam okazję zaznajomić się z kulturą kreolską i kulturami indiańskimi dorzecza Ukajali oraz płaskowyżu andyjskiego Peru i Boliwii. �386 In memoriam W latach 1945-1950 Anna Kowalska-Lewicka interesowała się głównie etnografią lu­ dów Ameryki Łacińskiej, szczególnie w dorzeczu Amazonki. Znalazło to wyraz w pracy doktorskiej „Zarys kultury Indian Shipibo na tle innych kultur Indian leśnych Ameryki Południowej”, obronionej w 1950 roku na Uniwersytecie Jagiellońskim, której promo­ torem był prof. Kazimierz Moszyński. Efektem pierwszych naukowych zainteresowań Anny Kowalski ej-Lewickiej był między innymi zamieszczony w „Etnografii Polskiej” artykuł Przeobrażenia kulturowe Indian Montanii peruwiańskiej pod wpływem kontak­ tów z kulturą europejską (1966) i książka Shipibo (1969). Od 1954 roku pracowała w Zakładzie Etnografii IHKM PAN w Krakowie, od 1963 do 1971 roku w Pracowni Etnografii IHKM PAN w Łodzi, w charakterze zastępcy kierownika, a następnie, do przejścia na emeryturę 31 sierpnia 1980 roku, w Pracow­ ni Etnografii IHKM PAN w Krakowie, pełniąc funkcję kierownika. Po 1950 roku swe zainteresowania naukowe skierowała na polską kulturę ludową, szczególnie Karpat, przede wszystkim Podhala, szczególnie bliskiego Jej od dzieciń­ stwa, i Beskidu Sądeckiego. W intensywnych badaniach terenowych kierowała uwagę na problematykę z różnych dziedzin kultury, przede wszystkim materialnej: pasterstwa, gospodarki rolno-hodowlanej, pożywienia (ze szczególnym uwzględnieniem gospo­ darki mlecznej), stroju, ale i kultury duchowej (m.in. wierzeń i zwyczajów związanych ze śmiercią). W latach 1952-1953 w praktyce kierowała zespołowymi badaniami tere­ nowymi z ramienia PTL na Podhalu, rozpoczętymi pod kierunkiem Kazimierza Mo­ szyńskiego i Jadwigi Klimaszewskiej, a kontynuowanymi w dalszych latach w ramach Zakładu Etnografii IHKM PAN w Krakowie. Założenia badań przedstawiła w artykule Badania etnograficzne na Podhalu (1958). W latach 1976-1979 kierowała prowadzo­ nymi przez zespół Pracowni Etnografii IHKM PAN w Krakowie monograficznymi ba­ daniami w Beskidzie Sądeckim. Pod redakcją Anny Kowalskiej-Lewickiej ukazała się praca zbiorowa podsumowująca wspomniane badania — Studia z kultury ludowej Be­ skidu Sądeckiego (1985), do której napisała Wstęp oraz rozdział Wierzenia i zwyczaje związane ze śmiercią. Wcześniej ukazała się Jej publikacja Hodowla ipasterstwo w Be­ skidzie Sądeckim (1980), będąca wynikiem dogłębnych badań prowadzonych na tere­ nie mało dotychczas etnograficznie przebadanym. Zainteresowała się też pożywieniem ludności wiejskiej; opracowała kwestionariusz do badań, które prowadziła między in­ nymi na Podhalu. Zagadnienie to było przedmiotem wielu Jej referatów i artykułów publikowanych w kraju i zagranicą. Wymienić tu należy opracowania o serowarstwie (1967), o pożywieniu chłopskim w średniowieczu (1965) czy o znaczeniu ziemniaka w polskiej kuchni (1986). Jest współautorką, z Zofią Szrombą-Rysową, rozdziału Po­ żywienie, w pierwszym tomie syntezy Etnografia Polski. Przemiany kultury ludową (1976), wyróżnionej Nagrodą Sekretarza Naukowego PAN. W 1968 roku odbyła podróż do Senegalu i Mauretanii, gdzie studiowała życie koczowniczych ludów Fulbe i Maurów na Saharze mauretańskiej, a w szczególności ich gospodarkę mleczną, jako materiał porównawczy do europejskich społeczności pasterskich. Plonem podróży była książka Mauretania (1976). Anna Kowalska-Lewicka uczestniczyła w wielu konferencjach międzynarodo­ wych, wygłaszając referaty — głównie na temat pasterstwa i pożywienia. Część z nich została opublikowana, jak na przykład wartościowe opracowania na temat pożywienia ludowego i stanu polskich badań nad tą dziedziną (197la, 197lb). �In memoriam 387 Z inicjatywy Anny Kowalskiej-Lewickiej w 1971 roku odbyło się w Krako­ wie ogólnopolskie, interdyscyplinarne seminarium naukowe na temat pożywie­ nia, zorganizowane przez oddział PTL i Muzeum Etnograficzne w Krakowie, któ­ rego plon ukazał się pod Jej redakcją: Pożywienie ludności wiejskiej, między innymi z artykułem o tradycyjnej produkcji mlecznej w Mauretanii (1973b). Swą wiedzę, a także zdolności organizacyjne wykorzystała, realizując w 1985 roku w Kamiowicach pod Krakowem, pod egidą krakowskiego oddziału PTL, VI Mię­ dzynarodową Konferencję na temat etnologicznych badań nad pożywieniem, po­ święconą innowacjom w zwyczajach żywieniowych w Europie i Stanach Zjedno­ czonych. W latach 1981-1989 była członkiem KomitetuNauk Etnologicznych PAN; wcho­ dziła w skład Prezydium Komitetu (1987-1989). Od 1973 roku, to jest od reaktywo­ wania przy Oddziale PAN w Krakowie Komisji Etnograficznej, była jej członkiem (wybrana została wówczas na sekretarza Komisji). Zasiadała w Radach Muzealnych: w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie, w Muzeum Tatrzańskim, Orawskim Parku Etnograficznym. Członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego została w 1947 roku. Peł­ niła przez dwie kadencje funkcję prezesa Towarzystwa (1982-1986 i 1986-1989), a także wiceprezesa (1992-1996), wykazując w trudnych dla PTL momentach dużą energię i kreatywność. W latach 1999-2005 przewodniczyła Komisji Rewizyjnej, była redaktorem serii wydawniczej PTL „Biblioteka Popularna”, a potem „Bibliote­ ka Popularnonaukowa” (1962-2004). W oddziale krakowskim, do którego należała, aktywność wykazała już w latach 1951-1958, najpierw jako sekretarz zarządu, na­ stępnie wiceprezes (1962-1969). Dwukrotnie pełniła funkcję prezesa oddziału (1959­ 1961, 1970-1980). Ogromnie zaangażowana, nie tylko wygłaszała odczyty, ale była inicjatorką organizowania przez oddział tematycznych sesji naukowych. Za Jej ka­ dencji powstało Koło Zainteresowań Kulturą Indian (1971-1975). Gorąco poparła powołanie Koła Zainteresowań Kulturą Ormian w 1980 roku; wówczas Ormianie tylko w ten sposób mogli się zorganizować. Ostatnim ważkim i wymagającym duże­ go wysiłku przedsięwzięciem Anny Kowalskiej-Lewickiej było współredagowanie z Ewą Fryś-Pietraszkową i Anną Spiss pierwszego tomu opracowania Etnografo­ wie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne (2002), wydawanego przez PTL. To właśnie ona znacząco przyczyniła się do realizacji tej inicjatywy wydawni­ czej, wysuniętej przez Jana P. Dekowskiego z oddziału łódzkiego PTL. Całym ser­ cem oddana Towarzystwu, propagowała i pisała o działalności PTL, między inny­ mi w artykule Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Jego miejsce w życiu naukowym i kulturalnym kraju (1988). W 1991 roku otrzymała godność członka honorowego Towarzystwa. Odznaczona została Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1975), Srebrnym Medalem Zasłużony Kulturze „Gloria Artis” (2007), Nagrodą Ministra Kultury i Sztuki (1995). W Jej bogatym dorobku, oprócz trzech samodzielnych publikacji, znajdują się liczne artykuły, publikowane w polskich i zagranicznych czasopismach. Zwracała w nich szczególną uwagę na znaczenie dla naszej nauki empirycznych badań tereno­ �In memoriam 388 wych, z pasją przez Nią podejmowanych. Osiągnięcia naukowe i talent organizacyj­ ny, silna osobowość oraz niezależność sądów sprawiły, iż Anna Kowalska-Lewicka zajęła ważne miejsce w polskiej etnografii. Anna Spiss, Zofia Szromba-Rysowa WYBRANE PRACE ANNY KOWALSKIEJ-LEWICKIEJ 1958 1965 1966 1967 1969 197la 1971b 1973a 1973b 1976a 1976b 1980 1985 1986 1988 2002 2006 2007 Badania etnograficzne na Podhalu, „Etnografia Polska” 1, s. 240-256. Pożywienie chłopskie w średniowieczu i przydatność badawcza źródeł etno­ graficznych, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 13: 4, s. 754-766. Przeobrażenia kulturowe Indian Montanii peruwiańskiej pod wpływem kontaktów z kulturą europejską, „Etnografia Polska” 10, s. 376-396. Tradycyjne serowarstwo w Polsce, „Studia z Dziejów Gospodarstwa Wiejskiego” 9: 3, s. 151-193. Shipibo, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Die Volksnahrung der Bauern in Polen, „Acta Ethnographica Academiae Scientiarum Hungaricae” 20: 1, s. 45-85. Ethnologische Forschungen über die Volksnahrung in Polen, „Ethnologia Europaea” 5, s. 132-141. (red.), Pożywienie ludności wiejskiej, Kraków: Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Tradycyjna produkcja mleczna w Mauretanii, w: A. Kowalska-Lewicka (red.), Pożywienie ludności wiejskiej, Kraków: Muzeum Etnograficzne w Krakowie, s. 269-282. Mauretania, Warszawa: Wiedza Powszechna. (wspólnie z Z. Szrombą-Rysową) Pożywienie, w: M. Biernacka, B. Kopczyńska-Jaworska, A. Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etnogra­ fia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, s. 353-376. Hodowla i pasterstwo w Beskidzie Sądeckim, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk. (red.) Studia z kultury ludowej Beskidu Sądeckiego, Wrocław: Zakład Naro­ dowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk. The Potato and the Polish Kitchen, w: A. Fenton, E. Kisban (eds.), Food in Change. Eating Habits from the Middle Ages to the Present Day, Edin­ burgh: John Donald Publishers. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Jego miejsce w życiu naukowym i kul­ turalnym kraju, „Lud” 72 (wyd. 1989) s. 47-65. (red. wspólnie z E. Fryś-Pietraszkową A. Spiss) Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 1, Kraków: Wydawnictwo Naukowe DWN Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Krakowie. Jędrzej Wowro. Swiątkarz beskidzki, Wadowice: Wadowickie Centrum Kultury. „Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna odcinać się od korzeni, z których wyrosła ”. Odpowiedzi na pytania Zbig­ niewa Jasiewicza, „Lud” 91, s. 305-345. �In memoriam 389 ALEKSANDRA WOJCIECHOWSKA (1930-2009) Urodziła się 15 maja 1930 roku w Poznaniu, w ro­ dzinie kupieckiej. Jej ojciec, Antoni Bilanowski, był po­ wstańcem wielkopolskim, w czasie II wojny światowej więzionym w obozie koncentracyjnym. Podczas wojny, jej matka Apolonia, a także Aleksandra, mając niespełna 12 lat, musiały przymusowo pracować i ten okres wywarł wpływ na jej życie. W czasie okupacji, mimo ciężkich warunków materialnych, uczyła się na tajnych komple­ tach. Po zakończeniu wojny, od 1945 roku uczęszcza­ ła do Gimnazjum im. Gen. Zamoyskiej w Poznaniu, a w 1950 roku rozpoczęła studia z zakresu historii kul­ tury materialnej na Uniwersytecie Poznańskim, które ukończyła w 1953 roku (pierwszy stopień), a następnie studiując w latach 1955-1957 uzyskała stopień magistra etnografii za pracę „Chłopskie budownictwo mieszkalne na terenie powiatu kcyńskiego” napisaną pod kierunkiem prof. Józefa Burszty. Po ukończeniu studiów pracowała w latach 1959-1962 w Pracowni BadaniaFolkloru przy Woj ewódzkim Domu Kultury w Poznaniu, a w latach 1962-1993w poznań­ skim Pałacu Kultury jako kierownik Uniwersytetu Kultury — dwuletniego Studium Oświaty Dorosłych oraz wykładowca z dziedziny historii kultury i etnografii. Aleksandra Wojciechowska, w ramach pracy naukowej, prowadziła badania nad kulturą ludową i folklorem w Wielkopolsce, na ziemi lubuskiej i w województwie koszalińskim. Była autorką wielu prac opublikowanych między innymi w trzytomowym dziele Kultura ludowa Wielkopolski (1960-1967) oraz w książce Stare i nowe w kulturze wsi koszalińskiej (1964), pracach zbiorowych pod redakcją prof. Józe­ fa Burszty. Napisała też Dożynki w Wielkopolsce, wydane trzykrotnie (1967, 1970 i 1983-1984) jako samodzielna pozycja wydawnicza o charakterze monograficznym, przeznaczona również dla potrzeb zespołów folklorystycznych. W czasie całej swej pracy zawodowej wykładała wybrane zagadnienia z dziedzi­ ny kultury ludowej i folkloru, prowadziła poradnię etnograficzną, udzielała konsul­ tacji instruktorom zespołów folklorystycznych, organizowała plenery dla twórców ludowych, a także wystawy twórczości ludowej. Wydaje się jednak, że największym jej osiągnięciem było rozpoczęte w 1987 roku tworzenie scenariuszy i komentarzy do filmów związanych z kulturą ludową i folklorem wielkopolskim. Przyczyniła się, wspólnie z autorem zdjęć, Januszem Piwowarskim, do powstania na taśmach wideo zbioru pod ogólnym tytułem „Videoteka Folkloru Wielkopolskiego”. Powstały 24 filmy dokumentalne o różnej długości. W latach 2007-2008 doprowadziła do przegrania wszystkich filmów wideo na płyty DVD, przy pomocy finansowej Stowarzyszenia Twórców Ludo­ wych. Dzięki jej współpracy ze Studio Pro Video Janusza Piwowarskiego powstało �390 In memoriam 9 płyt wydanych w 2008 roku pod wspólnym tytułem „Śladami tradycyjnej kultury ludowej”. Problematyka kultury ludowej i folkloru była związana nie tylko z jej pracą za­ wodową, lecz również społeczną Od roku 1962 była członkiem PTL. Działała też w Stowarzyszeniu Twórców Ludowych. W 1986 roku zorganizowała Oddział Wiel­ kopolski STL i została przewodniczącą Rady Programowej, którą to funkcję pełniła do ostatnich chwil swego życia. Za swą działalność zawodową i społeczną otrzymała Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1983), Złoty Krzyż Zasługi (1972), odznakę „Zasłużony Dzia­ łacz Kultury” (1971), Odznaki Honorowe Miasta Poznania i „Za zasługi w rozwoju województwa poznańskiego” oraz Nagrodę im. Oskara Kolberga przyznaną przez Mazowieckie Towarzystwo Kultury (1995). Tę ostatnią nagrodę najbardziej ceniła. Aleksandra Wojciechowska w 1949 roku zawarła związek małżeński; wspólnie z mężem przeżyła 46 lat. Mąż zapewnił jej stabilizację życiową i pomagał realizować wszystkie zamierzenia. Miała jedną córkę, Ewangelinę (dr historii, autorka publika­ cji historycznych, wydawca). Kilka lat przed śmiercią przeniosła się do Kiekrza pod Poznaniem, gdzie w ostatnim okresie życia była otoczona troskliwą opieką córki. Zmarła w Kiekrzu 9 czerwca 2009 roku, została pochowana 12 czerwca na cmenta­ rzu junikowskim w Poznaniu. Zbigniew Toroński Spis filmów dokumentalnych z kolekcji „Śladami tradycyjnej kultury ludowej” (9 płyt DVD), opartych na scenariuszach, przy większości filmów także opracowa­ niach naukowych i komentarzach A. Wojciechowskiej; zdjęcia i montaż J. Piwowar­ ski, Stowarzyszenie Twórców Ludowych, Studio Pro Video 2008: 1. Strój szamotulski, Stroje ludowe z Przyprostyni, Z tradycji hafciarstwa ludowego —p. Glapińska, Strój bamberski i poznański', 2. Henryk Hagel — rzeźbiarz ludowy, JózefSkawiński — rzeźbiarz ludowy, Zdzisław i Piotr Staszakowie — rodzina rzeźbiarzy ludowych, Kultura ludowa Pałuk, cz. 1. Zdob­ nictwo', 3. Instrumenty ludowe ze zbiorów Tadeusza Czwordona, Andrzej Mendlewski — bu­ downiczy instrumentów muzycznych, Kozioł weselny; 4. XVII Turniej Dudziarzy Wielkopolskich, XXVI Turniej Dudziarzy Wielkopolskich; 5. Kapela zbąszyńska, Kapela z Przyprostyni, Kapela Dudziarzy Wielkopolskich; 6. Józef Dzieciątkowski — garncarz ludowy, Bednarze; 7. Wesele szamotulskie; 8. W gościnie u Tośtaków, Chodzenie z niedźwiedziem, Pisanki wielkanocne; 9. Strój biskupiański, Stroje z Dąbrówki Wielkopolskiej, Maria Orlikowa — śpie­ waczka ludowa z Szamotuł. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e98d715e889b6d2c7072d79df3b1106.pdf 034b516bbaa6279fe203a3e46250d499 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6162 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource antropologia miasta globalizacja - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5747 Title A name given to the resource Globalne miasta i ich mieszkańcy / LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.47-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dohnal, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 WOJCIECH DOHNAL Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań G LOBA LNE M IASTA I ICH MIESZKAŃCY. PERSPEKTYW A A N TRO PO LO G IC ZN A Od 1991 roku, kiedy Saskia Sassen, amerykańska socjolożka i ekonomistka, profesor Columbia University i London School o f Economics and Political Science, opublikowała książkę The Global City (Sassen 1991), tytułowa katego­ ria miasta globalnego funkcjonuje w słowniku potocznym i naukowym; jest uży­ wana niekiedy wymiennie z terminem „miasto światowe”. Pierwotnie określenie to zostało zastosowane w odniesieniu do trzech miast: Nowego Jorku, Londy­ nu i Tokio, które zdaniem Sassen stanowiły jedyne wówczas przykłady miast nowego typu. W jednej ze swych późniejszych książek (Sassen 1994), autorka rozszerzyła pierwotną listę, dodając do niej Miami, Toronto i Sydney, a także, z pewnymi zastrzeżeniami, Hong Kong, Los Angeles, Zurich, Frankfurt, Ciudad de México i Sao Paulo. Publikacje Sassen spotkały się z żyw ą reakcją środowiska naukowego. Liczni ekonomiści, socjologowie, demografowie i urbaniści podjęli studia zmierzające do uchwycenia i objaśnienia zmian, jakim u schyłku XX wieku podlegały m ia­ sta. Badania te jednoznacznie dowiodły, że istotnie jesteśm y obecnie świadkami wyraźnej polaryzacji, w wyniku której część miast traci dotychczasową pozycję, popada w regres i marginalizację, podczas gdy inne zwiększają swą rolę, zysku­ jąc status prawdziwie globalnych metropolii. I choć wykaz zaproponowany przez Sassen był później wielokrotnie modyfikowany, to jednak do dzisiaj dominuje przekonanie, że prawdziwie światowych miast jest zaledwie kilkanaście. Co po­ woduje, że tak niewiele spośród wielu tysięcy miast osiągnęło status globalny? Odpowiadając na to pytanie, większość badaczy skłania się do wniosku, że de­ cydują o tym czynniki ekonomiczne. To one dają impuls zmianom obejmującym swym zasięgiem wszystkie wymiary funkcjonowania miasta. Sądzę, że warto po­ krótce przyjrzeć się tym procesom. Z oczywistych powodów interesuje mnie tu głównie ich wymiar społeczny i kulturowy. �48 Wojciech Dohnal Geneza miast światowych Historycy urbanizacji zgodnie twierdzą, że pierwsze miasta powstały w celu ułatwienia handlu lub jako centra władzy politycznej i religijnej. Od początku ich istnienia ośrodki te cechowała pewna istotna właściwość - były miejscem spotkania przedstawicieli różnych kultur i grup społecznych. Chronologicznie rzecz ujmując, najpierw wykształciły się miasta ortogeniczne, tak zwanej małej tradycji1 - względnie jednorodne kulturowo ośrodki związane z lokalną trady­ cją chłopską. Z czasem, w miarę rozwoju polityczno-ekonomicznego, doskona­ lenia środków komunikacji oraz wzrostu mobilności społecznej, przekształciły się one w miasta heterogeniczne, „wielkiej tradycji” - swoiste tygle kulturowe zamieszkiwane przez ludzi różnego pochodzenia. Ich związki z rodzimymi, czę­ sto odległymi kulturami uległy osłabieniu, a przywiązanie do tradycyjnych norm i wartości ustąpiło miejsca nowemu myśleniu wyznaczonemu przez obowiązują­ ce przepisy administracyjne i techniczne (Hannerz 2006: 191). Od tego momentu różnorodność stała się niezbywalną cechą wszelkich miast. Taki charakter miały zarówno starożytne polis, jak średniowieczne miasta feudalne. Podręcznikowym przykładem takiej heterogenicznej metropolii był, przez blisko 1500 lat swej hi­ storii, Konstantynopol, największy rynek pośredniczący w handlu pomiędzy Eu­ ropą i Azją, a zarazem centrum administracyjne kontrolujące terytoria na trzech kontynentach (Smart, Smart 2003: 264). Przez znaczną część epoki nowożytnej miasta heterogeniczne rozwijały się w sposób stopniowy. Rosła ich liczba, wielkość i znaczenie, zmieniała się struk­ tura społeczna oraz formy organizacji przestrzennej12. Proces ten trwał do połowy XIX wieku, kiedy to rewolucja przemysłowa, rozwój gospodarki kapitalistycznej oraz systemu kolonialnego przyczyniły się znacząco do gwałtownego przyspie­ szenia procesu urbanizacji. Świadczą o tym liczby - o ile w 1800 roku zaledwie około trzech procent ludzi zamieszkiwało w miastach, o tyle sto lat później odse­ tek ten wzrósł do 13%, by na początku XXI wieku przekroczyć granicę 50%3. Dokonująca się od XIX wieku transformacja miast była związana, jak okre­ ślał to Max Weber (1994), z przejściem od tradycyjnych do racjonalnych form organizacji życia społeczno-ekonomicznego. Dawniejsze miasta feudalne i burżuazyjne przekształcały się stopniowo w zindustrializowane centra polityczno­ -ekonomiczne i kulturalne, których mieszkańcy, pomimo braku formalnej legi­ 1 Rozróżnienie pomiędzy miastami orto- i heterogenicznymi wprowadzili R. Redfield i M. Singer (1954). 2 Szerzej na temat historycznych typów miast oraz ich charakterystyki zob. Węcławowicz (2003: 56 i n.). 3 Prognozy demograficzne przewidywały, że pod koniec 2007 r. ponad połowę ludności świata stano­ wić będą mieszkańcy miast. Co więcej, uważa się, że w latach 2000-2030 liczba ludności świata wzrośnie o ok. 2,2 mld, z czego absolutną większość, bo ok. 2 mld, stanowić będą mieszkańcy miast. Zob .-.Future W orld... 2007. �Globalne miasta i ich mieszkańcy. Perspektywa antropologiczna 49 tymacji, pełnili rzeczywistą władzę w społeczeństwie kapitalistycznym. Takim miastem, stolicą XIX-wiecznego modernizmu był niewątpliwie Paryż, którego literacki opis zawdzięczamy Walterowi Benjaminowi. Jego fláneur, przechadza­ jąc się niespiesznie po paryskich ulicach i skwerach, odkrywa przed czytelnikiem wielką różnorodność miasta - niezwykłą mozaikę ludzkich typów, miejsc i prze­ strzeni. Łącznie tworzą one wielowątkową opowieść, barw ną i złożoną historię miasta. Innym, już nie tak wyidealizowanym przykładem miasta kapitalistycznego, stało się Chicago, które Robert Park, Ernest Burgess i Roderick McKenzie po­ traktowali jako model wielkiego miasta (Park, Burgess, McKenzie 1925). N aj­ istotniejszą jego cechą była złożona struktura społeczno-przestrzenna, przedsta­ wiona w postaci diagramu obejmującego kilka stref koncentrycznych. Różniły się one między sobąnie tylko lokalizacją, której m iarą była odległość od centrum miasta, ale także cechami społeczno-kulturowymi zamieszkującej je ludności. I tak, w Chicago strefami tymi były: strefa pierwsza, elitarna dzielnica centralna - The Loop; strefa druga, obejmująca między innymi underworld, Chinatown, m ałą Sycylię, slumsy oraz tanie mieszkania komunalne; strefa trzecia, na terenie której znajdowała się dzielnica niemiecka, osiedla imigrantów i domy robotni­ cze; strefa czwarta, the bright light area, z licznymi hotelami, okazałymi apar­ tamento wcami i domkami jednorodzinnymi, a także strefa piąta, właściwie już podmiejska, której mieszkańcy dojeżdżali do pracy w centrum miasta4. Społeczna i przestrzenna segregacja Chicago była wynikiem masowej m i­ gracji, zwłaszcza okresu międzywojennego, kiedy do miasta napłynęły fale imi­ grantów różnego pochodzenia. Osiedlając się w centrum i strefach ościennych tworzyli oni zwarte, względnie izolowane grupy, których kontakty z innymi były bardzo ograniczone. W rezultacie heterogeniczna struktura miasta była wypadko­ w ą podziałów o charakterze ekonomicznym, kulturowym i funkcjonalnym. O ile Paryż był przede wszystkim stolicą XIX-wiecznej kultury i sztuki eu­ ropejskiej, o tyle Chicago z początków XX wieku pełniło rolę ważnego ośrodka przemysłu amerykańskiego. Miasta te posiadały jednak cechy wspólne: oba były prawdziwie międzynarodowe i heterogeniczne, a ich znaczenie wykraczało dale­ ko poza wymiar lokalny. W różnych okresach minionego stulecia podobną rangę - w dziedzinie kultury, gospodarki czy polityki - posiadało wiele innych miast, takich choćby, jak Nowy Jork, Berlin, Wiedeń, Londyn czy Madryt. Jednak żadne z nich, pomimo swej wielkości, znaczenia i ponadlokalnego oddziaływania, nie pełniło do niedawna roli, jak ą dziś odgrywają miasta globalne. Decyduje o tym kilka przyczyn. Po pierwsze, jakkolwiek z ekonomicznego punktu widzenia niektóre z nich stanowiły ważne ośrodki handlu międzynarodowego, to jednak, inaczej niż ma to miejsce w gospodarce globalnej, obrót dobrami i usługami był wówczas ści­ 4 Szerzej na ten temat zob. Dohnal (2002). �Wojciech Dohnal 50 śle kontrolowany przez silne i niezależne państwa narodowe (Taylor 1995: 3). Po drugie, pomimo znacznego niekiedy odsetka imigrantów, mieszkańcy tych miast byli mało mobilni, w nowym środowisku tworzyli enklawy, które cecho­ wała izolacja i zamknięcie. W znacznej mierze decydowały o tym czynniki m a­ terialne, które ograniczały swobodę poruszania się. Nie sprzyjało to tworzeniu trwałej sieci powiązań międzykulturowych. Po trzecie wreszcie, choć z wielu z nich promieniowały nowe idee i trendy kulturowe, to jednak, głównie z powodu ograniczeń komunikacyjnych i technologicznych, oddziaływanie to nie obejmo­ wało swym zasięgiem całego świata. W miastach globalnych wszystkie te ogra­ niczenia tracą znaczenie. Tym, co przede wszystkim cechuje globalizację, jest bowiem swobodny, ponadnarodowy przepływ idei, towarów i ludzi, otwartość i mobilność, wielość różnego typu połączeń i interakcji (Bauman 2000: 83; Flis, Romaniszyn b.d.). Powiązania transnarodowe Zmiany te stały się możliwe dzięki nowej polityce gospodarczej, którą najwyżej rozwinięte kraje świata wprowadziły w latach 70. minionego stulecia jako odpo­ wiedź na kryzys fordyzmu. Terminem tym określa się dominującą w XX wieku formę organizacji pracy, którą cechowała między innymi standaryzowana, m a­ sowa produkcja sprzężona z równie m asową konsumpcją, silny interwencjonizm państwowy, protekcjonizm i fiskalizm. W wymiarze społecznym, system ten skutkował wzrostem znaczenia klasy robotniczej, zwykle słabo wykształconej, za to ściśle związanej z miejscem stałej pracy i zamieszkania oraz otoczonej opieką państwa socjalnego. Przez dziesięciolecia fordyzm skutecznie przyczyniał się do rozwoju gospo­ darczego Europy i Ameryki Północnej, jednak z czasem jego wydajność zaczęła spadać. Niedostatki dotychczasowego systemu szczególnie bezwzględnie ob­ nażył światowy kryzys energetyczny z drugiej połowy XX wieku. Wymusił on głębokie zmiany gospodarcze, polegające przede wszystkim na rozwoju nowych technologii oraz liberalizacji barier handlowych. Uwolnienie międzynarodowego obrotu gospodarczego stworzyło warunki do swobodnego przepływu kapitału, ludzi i technologii. Na tym polega istota globalnej ekonomii. Towary i usługi są w niej wytwarzane i dystrybuowane przez oligopolistyczną sieć globalnych korporacji, których działania przekraczają granice państwowe, ale tylko w niewielkim stopniu regulowane są przez państwa narodowe (Taylor 1995: 3). Rozproszona, nie znająca barier kulturowych i terytorialnych gospodarka oplotła świat, tworząc sieć globalnych powiązań, nazywanych przez Ulfa Flannerza transnarodowymi. Stało się to możliwe dzięki informatyzacji, której skut­ �Globalne miasta i ich mieszkańcy. Perspektywa antropologiczna 51 ki Manuel Castells (1996) porównuje do XIX-wiecznej rewolucji przemysłowej. W warunkach społeczeństwa informatycznego przemysł traci swoje dominujące znaczenie, informacja staje się ważniejsza niż produkcja, a punkt ciężkości świato­ wej ekonomii przesuwa się z miast przemysłowych, takich jak Chicago, Detroit czy Manchester, w stronę centrów finansowych, technologicznych i usługowych. Poważnym błędem byłoby jednak redukowanie globalizacji wyłącznie do wy­ miaru ekonomicznego. Jest to bowiem złożony i wielowymiarowy proces, który w różnym stopniu dotyka wszelkich dziedzin kultury. Zanikowi barier ekono­ micznych towarzyszy swobodny przepływ ludzi, informacji, wiedzy, mody czy ideologii, co sprzyja tworzeniu się nowej jakościowo kultury globalnej - kul­ tury interakcji i wymiany. Jej dominującą cechą jest kompresja czasu i prze­ strzeni (Smart, Smart 2003: 264), w wyniku której odczuwamy kurczenie się świata. W „globalnej wiosce”, nazywanej przez Hannerza e kum cną, zdarzenia „stąd” i „stamtąd” splatają się ze sobą, a obecność krzyżuje się z nieobecnością (Giddens 1990). To jedna twarz globalizacji. Istnieje jednak także jej drugie oblicze. Równocześnie z uniformizacją postępuje proces odwrotny - stopnio­ we pogłębianie się istniejących różnic i polaryzacja społeczno-kulturowa funk­ cjonująca zarówno na poziomie lokalnym, jak i globalnym. Jak ujął to Anthony McGrew, dialektykę globalizacji można wyrazić w pięciu opozycjach: uniwer­ salizm versus partykularyzm, homogeniczność versus różnorodność, integracja versus fragmentacja, centralizacja versus decentralizacja oraz zbliżenie versus oddalenie (McGrew 1992: 74-75). Tendencje te, działając jednocześnie i komplementarnie, decydują o współ­ czesnym obliczu wielkich miast. Z jednej strony powodują ich upodabnianie się, z drugiej zaś sprzyjają utrzymywaniu się istotnych różnic. Dla potrzeb prowadzo­ nej tu analizy pragnę skupić się na cechach, które m ają charakter uniwersalny. Występują zarówno w Londynie, Nowym Jorku, jak i w Tokio, tworząc katalog cech konstytuujących kategorię miasta globalnego. Wspomniałem już wcześniej, że kulturową konsekwencją postfordyzmu jest powstanie sieci powiązań transnarodowych. Miasta globalne stanowią jej punkty węzłowe, sąjak komputerowe „serwery”, które, udostępniając swe zasoby innym podmiotom, zapewniają sprawne działanie całego systemu. Saskia Sassen defi­ niuje miasta globalne w następujący sposób: Niezależnie od długotrwałego pełnienia roli głównych ośrodków międzynarodo­ wego handlu i bankowości, miasta te funkcjonują obecnie w czterech nowych wy­ miarach: po pierwsze - jako zwarte centra zarządzania gospodarką światową po drugie - jako miejsca, w których ulokowane są siedziby najważniejszych instytucji finansowych i innych wyspecjalizowanych firm usługowych, stanowiących obec­ nie najważniejszy sektor gospodarki, po trzecie - jako miejsca produkcji, zwłasz­ cza dóbr innowacyjnych w wiodących gałęziach przemysłu, oraz po czwarte - jako rynki zbytu dla tych produktów i innowacji (Sassen 1991: 3-4). �Wojciech Dohnal 52 Mieszkańcy miast globalnych Miasta globalne są nie tylko wytworami współczesnego kapitalizmu, który bywa niekiedy określany mianem „kapitalizmu triady” (Flis, Romaniszyn b.d.), ale także stymulatorami zachodzących przeobrażeń. Nie jest zatem przypadkiem, że to właśnie w trzech wyróżnionych przez Sassen ośrodkach są ulokowane naj­ ważniejsze instytucje gospodarcze: światowa giełda papierów wartościowych (Nowy Jork), światowy rynek walutowy (Londyn) oraz światowe centrum ban­ kowe (Tokio). Potwierdzeniem dominującej pozycji Nowego Jorku, Londynu i Tokio jest zaliczenie ich do grupy tak zwanych miast alfa, w światowym rankin­ gu miast stowarzyszenia GaWC (Globalisation and World Cities) (Beaverstock, Smith, Taylor 1999: 445-458). Globalność miast nie jest wyłącznie funkcją ich pozycji ekonomicznej. Kon­ centracja kapitału i zaawansowanych technologii uruchamia efekt kuli śnieżnej - miasta te jak magnes przyciągają do siebie rzesze przybyszów, którzy poszu­ kują w nich pracy i lepszego życia, rynków zbytu, albo po prostu zafascynowani są m agią i sławą tych miejsc. Swobodny przepływ ludzi, migracje, to dla wielu badaczy najistotniejszy wymiar globalizacji. Legalni bądź nielegalni imigranci, którzy na stałe lub czasowo zamieszkują wielkie miasta, stanowią o ich prawdzi­ wie transnarodowych powiązaniach. Do najważniejszych kategorii społecznych tworzących miasta globalne Hannerz zalicza: 1. przedstawicieli biznesu między­ narodowego, 2. populacje pochodzące z trzeciego świata, 3. ludzi kultury oraz 4. turystów. Wszyscy oni są fizycznie obecni w miastach światowych przez większą lub mniejszą część swo­ jego życia, ale mają również silne powiązania z różnymi innymi miejscami na świecie. (...) Bez nich (...), w takiej czy innej konfiguracji, miasta te nie miałyby swojego globalnego charakteru (Hannerz 2006: 193). Warto dodać, że niektórzy badacze do tej listy dodają jeszcze jedną grupę: przedstawicieli świata nauki (King 1995: 216). Wyróżnione przez Hannerza kategorie różnią się wielkością, statusem społecz­ nym i kulturą, a w środowisku, w którym żyją, zajm ują odmienne miejsca. W ten sposób zróżnicowanie społeczne znajduje swoje odzwierciedlenie w strukturze przestrzennej miast. Każda grupa manifestuje w niej swoją obecność poprzez odrębne style życia, symbole i wzory zachowań, a także formy architektoniczne, które ujawniają ich transnarodowy charakter. Przedstawiciele biznesu międzynarodowego stanowi najbardziej elitarną ka­ tegorię mieszkańców wielkich miast. To w jej rękach skupiona jest pełnia władzy ekonomicznej oraz ogromne wpływy polityczne. Należący do niej bankowcy, prawnicy, wysokokwalifikowana kadra kierownicza i profesjonaliści posiadają �Globalne miasta i ich mieszkańcy. Perspektywa antropologiczna 53 nieograniczony dostęp do wiedzy i informacji - rzeczywistych narzędzi współ­ czesnej władzy, którąpotrafiągenerować, przetwarzać i wykorzystywać (Castells 1996). Grupę tę cechuje ogromna mobilność oraz skłonność do izolacji. „Na­ turalnym środowiskiem” międzynarodowego biznesu są przede wszystkim luk­ susowe siedziby wielkich koncernów, największe banki i instytucje finansowe, ekskluzywne hotele oraz najdroższe centra handlowe. Miejsca te, zwane niekiedy cytadelami lub miastami luksusu (Dohnal 2002: 78), nie tylko symbolicznie, ale i faktycznie dominują nad miastem. Ponieważ często są one projektowane przez tych samych architektów, a ich wystrojem zajm ują się ci sami projektanci, za­ pewniają one swym użytkownikom szczególne poczucie „bycia u siebie”, nieza­ leżnie od tego, gdzie rzeczywiście się znajdują. To jeden z efektów kondensacji przestrzeni - w Paryżu, Londynie czy Tokio biura, pokoje hotelowe i restauracje są jednakowe, a dzięki dostępności połączeń lotniczych szybko można się m ię­ dzy nimi przemieszczać. W świecie transnarodowych powiązań terytorialność traci znaczenie, rodzi się „nowy kosmopolityzm”, który Arjun Appadurai (1991) uznaje za w ażną właściwość miast globalnych. Przedstawiciele biznesu stanowią nieliczną, ale wyróżniającą się populację miasta. Zajmowana przez nich przestrzeń jest w znacznym stopniu sprywatyzo­ wana, odgrodzona licznymi barierami, z których tylko niektóre m ają charakter symboliczny. Dosłownie i przenośnie izolują one elitę od pozostałych mieszkań­ ców miasta, włączając j ą jednocześnie do kosmopolitycznej wspólnoty transna­ rodowej. Całkowicie odmienna jest kategoria imigrantów z krajów trzeciego świata, którą od innych grup odróżnia przede wszystkim liczebność oraz niski status materialny. Rzesze przybyszów z najbardziej nieraz odległych zakątków stano­ w ią znaczny odsetek mieszkańców miast globalnych. Na przykład w Nowym Jorku około 1/3 populacji stanowią imigranci, w Londynie jest ich blisko 25%, zaś w aspirujących do pierwszej ligi miast światowych Toronto, Montrealu i Vancouver ponad 2/3 mieszkańców urodziło się poza Kanadą (Smart, Smart 2003: 276). W przeważającej większości imigranci są słabo wykształceni, posiadają ni­ skie kwalifikacje i wykonują najniżej płatne prace. Co prawda, choćby z powodu wykonywanych zajęć, m ają oni kontakt z m iejską elitą, ale są to asymetryczne relacje dominacji i podległości. Ich szanse awansu społecznego są na ogół ogra­ niczone, a mobilność niewielka. Grupa ta jest przykładem nierównomiemości globalizacji, gdyż w światowej sieci powiązań funkcjonuje ona raczej jako ofiara przepływu kapitału i ludzi niż jako jej beneficjent. Związki z krajami pocho­ dzenia są utrzymywane przez nią zazwyczaj dzięki nowoczesnym technologiom, rzadziej m ają formę osobistych i ścisłych kontaktów. Wszystko to sprawia, że - zdaniem wielu autorów - w przypadku populacji pochodzących z trzeciego świata bardziej zasadnie jest mówić o powiązaniach translokalnych niż transna­ rodowych (Smith 2001). �54 Wojciech Dohnal Upośledzenie ekonomiczne imigrantów posiada swój wymiar przestrzenny. W strukturze miasta zajm ują oni miejsca niechciane. Są nimi często zubożałe dzielnice poprzemysłowe oraz enklawy ubóstwa, w których warunki mieszka­ niowe są zwykle bardzo złe, a poziom bezpieczeństwa niewielki. Anthony King (1995: 226) nazywa te obszary „matecznikami niemocy”. W układzie urbani­ stycznym miast globalnych brak jednoznacznych symboli związanych z imigran­ tami. Roli tej nie pełnią z pewnością modne restauracje z kuchnią etniczną gdyż adresowane są one głównie do klientów spoza własnej grupy, a ich właścicieli zaliczyć należy raczej do jednej z pozostałych kategorii niż do populacji pocho­ dzącej z trzeciego świata. Prawdziwie etniczny charakter, związany z kulturą kraju pochodzenia, zachowują zatem najczęściej niewielkie świątynie, lokalne garkuchnie, kluby muzyczne, rzadziej lokalne media. Trzecią z wyróżnionych przez Ulfa Hannerza kategorii transnarodowych są ludzie związani z szeroko pojętą działalnością artystyczną między innymi mala­ rze, rzeźbiarze, literaci, fotograficy, filmowcy, muzycy itp. Grupa ta, jakkolwiek niewielka i słabo zintegrowana, odgrywa bardzo istotną rolę w miastach świato­ wych, decydując o pełnieniu przez nie roli rynków kulturowych. Tak jak finan­ siści budują potęgę ekonomiczną miast, tak artyści kreują ich wizerunek jako światowych centrów kultury i sztuki. W tym przypadku działa samonapędzający się mechanizm - twórców przyciąga sława i artystyczna tradycja takich ośrod­ ków, jak Paryż, Nowy Jork czy Londyn. Dodatkowym magnesem sąm ożliw ości kształcenia, kontakt z innymi twórcami, swoboda i łatwość zbytu własnych pro­ dukcji. Osiedlając się w miastach, wzbogacają ich ofertę kulturalną podtrzymują opinię o nich jako miejscach niezwykłych i twórczych, co z kolei przyciąga ko­ lejne rzesze żądnych sławy adeptów. Dwa dodatkowe elementy zasługują tu na podkreślenie. Po pierwsze, twór­ czość artystyczna niejako z definicji nie zna granic. Ludzie kultury są więc par excellence transnarodowcami, ich związki z innymi miejscami, choćby tylko duchowe czy ideologiczne, są niezwykle silne, co znajduje swój wyraz w ich twórczości. Po drugie, w społeczeństwie informatycznym głównym narzędziem komunikacji są media, zwłaszcza elektroniczne. Światowe sieci telewizyjne, fir­ my komputerowe i wytwórnie filmowe, podobnie jak inne gałęzie sektora usłu­ gowego, m ają swoje siedziby w miastach globalnych. Za pośrednictwem mediów rozprzestrzenia się wielka różnorodność idei i form kulturowych, w newsroomach, na planach filmowych i w pracowniach komputerowych produkuje się tre­ ści i informacje, które następnie rozsyłane są po całym świecie. W procesie tym kluczową rolę odgrywają ludzie kultury. O ile znaczenie tej kategorii społecznej nie budzi wątpliwości, o tyle trudność sprawia jej umieszczenie w przestrzeni miasta. Artyści funkcjonują bowiem we wszystkich obszarach. Niektórzy należą do elit, inni do klasy średniej, podczas gdy niemała część, dobrowolnie lub z konieczności, przestaje z ubogimi imigran­ tami. Trzymając się metafory zaproponowanej przez Hannerza, w której życie �Globalne miasta i ich mieszkańcy. Perspektywa antropologiczna 55 miasta przyrównane jest do spektaklu, można powiedzieć, że to właśnie artyści grają w nim pierwszoplanowe role. Ważnymi, choć ze swej natury epizodycznymi bohaterami, są turyści, ludzie aktywnie zaangażowani w transnarodowy przepływ kultury. Z racji swej ruchli­ wości stanowią oni kategorię łączącą szczególnie wiele miejsc, a przemieszcza­ jąc się między nimi, propagują formy i treści kulturowe, z którymi stykają się na swej drodze. Ze swych najczęściej krótkich pobytów wyw ożą zmitologizowane wrażenia, które później upowszechniają w świecie. W sposób niezamierzony sta­ j ą się tym samym ambasadorami miast globalnych, które w wyobraźni zbiorowej zaczynają funkcjonować jako ważny element kultury. Podobną rolę pełnią media, docierające również tam, gdzie nie pojawiają się turyści (Hannerz 2006: 207). Turyści celowo i dobrowolnie angażują się w życie miasta, ich stała obecność działa na nie stymuluj ąco, pobudza do ciągłej aktywności i umacnia kulturową hegemonię. Również w tym przypadku zachodzi relacja zwrotna - turyści przy­ bywają do miast, bo dzieje się w nich coś ciekawego, zaś miasta organizują różne atrakcje, aby przyciągać turystów. Do tej właśnie grupy, jako szczególnie pożąda­ nych klientów i konsumentów, jest adresowana oferta kulturalna, z m yślą o nich organizowane są różne imprezy, do ich użytku przeznaczane są hotele, kawiarnie i restauracje. Turyści i miasta żyją w pełnej symbiozie, ku obopólnej korzyści. Fałszywe byłoby przekonanie, że cztery omówione tu kategorie tw orzą cało­ ściową populację miast światowych. Tak oczywiście nie jest. Najliczniejszą gru­ pę mieszkańców stanowią w nich „tubylcy” - ludzie, dla których Londyn, Paryż czy Tokio są miejscami, w których się urodzili, pracują i żyją. Miasta te są dla nich przede wszystkim domem. Grupę tę wyróżnia przewaga związków lokal­ nych, narodowych, wewnętrznych nad powiązaniami transnarodowymi, co nie oznacza jednak, by była ona z nich całkowicie wyłączona. Lokalni mieszkańcy pozostają w stałej interakcji z innymi populacjami miejskimi, ale ich aktywność i udział w globalnym przepływie kultury są bardziej ograniczone. Z tego powodu nie są oni uznawani za kategorię transnarodową. * * * Dotychczasowe uwagi na temat miast globalnych wymagają krótkiego podsu­ mowania. Przede wszystkim chciałbym podkreślić, że dyskutowaną tu kategorię miasta globalnego należy rozumieć jako pewną konstrukcję teoretyczną model idealny, który nie odnosi się wprost do żadnej empirycznej rzeczywistości, lecz ra­ czej skupia w sobie cechy, jakie w różnym natężeniu występują we wszystkich tak klasyfikowanych metropoliach. Globalne podobieństwa nie zamazują jednak lokal­ nej różnorodności. Te dwa aspekty sąjak awers i rewers tego samego procesu. Kolejna uwaga dotyczy zasięgu omawianych zjawisk. Nierównomiemość glo­ balizacji jest bezdyskusyjna - najsilniej zaznacza się ona w tak zwanym pierw- �Wojciech Dohnal 56 szym świecie, podczas gdy inne obszary są z niej w znacznym stopniu wyłączo­ ne. Istnieją jednak poważne przesłanki, które już dzisiaj pozwalają stwierdzić, że w wielu miastach współczesnej Afryki, Ameryki Południowej czy Azji nasi­ lają się tendencje, jakie od wielu lat obserwować można w miastach globalnych. I choć tempo zmian jest w nich wolniejsze, to wyraźnie prowadzą one w tym samym kierunku. Meksyk, Hong Kong i Sao Paulo już są w pierwszej lidze miast światowych, podczas gdy Bombaj, Kair czy Lima m ogą stać się wkrótce jej ko­ lejnymi ważnymi graczami. Ostatnia uwaga dotyczy antropologicznych badań nad miastami globalny­ mi. Otóż krytycznie przyznać trzeba, że w tym zakresie dorobek antropologii jest niezwykle skromny. Jak skrupulatnie wyliczyli Alan i Josephine Smartowie (2003: 267), zaledwie dwa, spośród 173 artykułów opublikowanych w 2002 roku na łamach najważniejszych czasopism poświęconych problemom miast i urba­ nizacji, napisane zostały przez antropologów. Myślę, że istnieje kilka przyczyn takiego stanu rzeczy. Po pierwsze, miasto jako przedmiot, a nie miejsce badań wciąż jeszcze nastręcza wiele problemów, gdyż brakuje wypracowanej teorii i metodologii takich badań. Po drugie, nawet wtedy, gdy antropolog pochyla się nad wielkim miastem, to przywiązanie do tradycji powoduje, że częściej skupia on sw ą uwagę na populacjach wywodzących się z Trzeciego Świata niż elitach biznesowych czy turystach, by trzymać się zaproponowanych przez Hannerza kategorii. Po trzecie, nad badaniami miejskimi wciąż jeszcze zdaje się ciążyć niewypowiedziane przekonanie, że jest to teren, na którym antropolog jest in­ truzem, który może co prawda wypowiadać się na różne tematy szczegółowe, ale nie posiada kompetencji i narzędzi, by zabierać głos w kwestiach bardziej ogólnych. O tym, że antropologiczna refleksja nad kulturą współczesną, właściwymi jej stylami życia i codziennymi praktykami, dostarczać może płodnej poznaw­ czo perspektywy teoretycznej, w której takie zjawiska, jak globalizacja wielkich miast stają się lepiej zrozumiałe, dowodzi choćby Hannerzowska koncepcja po­ wiązań transnarodowych. Słowa kluczowe: miasto, miasto globalne, urbanizacja, globalizacja, powiązania trans­ narodowe LITERATURA Appadurai A. 1991 Global Ethnoscapes : Notes and Queries fo r a Transnational Anthropology, w: R.G. Fox (ed.), Interventions: Anthropologies o f the Present, Santa Fe: School of American Research, s. 191-210. �Globalne miasta i ich mieszkańcy. Perspektywa antropologiczna Bauman Z. 2000 57 Globalizacja. I co z tego dla ludzi wynika, przeł. E. Klekot, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Beaverstock J.V., Smith R.G., Taylor P.J. 1999 A Roster o f World Cities, GaWC Research Bulletin 5, „Cities” 16: 6, s. 445-458. Castells M. 1996 The Rise o f the Network Society, The Information Age: Economy, Society and Culture, vol. 1, Oxford: Blackwell. Dohnal W. 2002 Przeobrażenia struktur społeczno-przestrzennych wielkich miast, w: A. Brencz (red.), Szkice etnologiczne dedykowane profesor Annie Szyfer, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, s. 69-86. Flis M., Romaniszyn K. b.d. Nierównomierność globalizacji w perspektywie antropologicznej, http:// www.is.phils.uj.edu.pl/publikacje/PDF/globalizacja.pdf (12.10.2007). Future World... 2007 Future World Population Growth to Be Concentrated in Urban Areas o f World, http://www.un.org/esa/population/publications/wup2001/WUP2001-pressrelease.pdf (10.10.2007). Giddens A. 1990 The Consequences o f Modernity, Cambridge: Polity Press. Flannerz U. 2006 Powiązania transnarodowe. Kultura, ludzie, miejsca, przeł. K. Franek, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. King A.D. 1995 Re-presenting World Cities: Cultural Theory/SocialPractice, w: PL. Knox, P.J. Taylor (eds.), World Cities in a World-System, Cambridge: Cambridge University Press, s. 215-231. McGrew A. 1992 A Global Society?, w: S. Hall, D. Held, A. McGrew (eds.), Modernity and its Futures, Oxford: Polity Press, s. 61-116. Park R.E., Burgess E.W., McKenzie R.D. 1925 The City: Suggestions fo r Investigation o f Human Behavior in the Urban Environment, Chicago: University of Chicago Press. Redfield R., Singer M. 1954 The Cultural Role o f Cities, „Economic Development and Cultural Change” 3, s. 53-73. Sassen S. 1991 Global City. New York, London, Tokyo, Princeton: Princeton University Press. 1994 Cities in a World Economy, Thousand Oaks, California: Pine Forge/Sage Press. Smart A., Smart J. 2003 Urbanization and the Global Perspective, „Annual Review of Anthropo­ logy” 32, s. 263-285. Smith M.P 2001 Transnational Urbanism: Locating Globalization, Malden: Blackwell. �Wojciech Dohnal 58 Taylor P.J. 1995 World Cities in a World-System, w: P.L. Knox, P.J. Taylor (eds.), World Cities in a World-System, Cambridge: Cambridge University Press, s. 3-20. Weber M. 1994 Etyka protestancka a duch kapitalizmu, przeł. J. Miziński, Lublin: Wydawnictwo Test. Węcławowicz G. 2003 Geografia społeczna miast, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Wojciech Dohnal GLOBAL CITIES AND THEIR INHABITANTS. AN ANTHROPOLOGICAL PERSPECTIVE (Summary) The article discusses global cities - the economic, political and financial centres of the modem world. However, the author does not focus on the economic importance of global cities but on their socio-cultural uniqueness. In this perspective cities are perceived as the most advanced evolutionary form of urban organisms, which developed during post­ industrial globalisation. The latter made modem global cities centres with free movement of people and migrations as their inalienable features. By reference to U lf Hannerz’ con­ cept of transnational connections the author discusses four main social categories that make up global cities: representatives of international business, populations originating in the Third World, the people of culture and tourists. While describing all four of them, the author draws attention to the consequences that the presence of these groups have in the cultural, social and spatial dimensions. Key words: city, global city, urbanisation, globalisation, transnational connections � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/83e49911a814b6a4cbc3ab4a9a3c8b3a.pdf cbf13cb0799864c911c7056a11e52dbb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6161 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource globalizacja - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5746 Title A name given to the resource Globalizacja w "czwartym świecie" a nowe ruchy tubylcze/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.25-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań GLO BA LIZA CJA W „CZW ARTYM ŚW IECIE” A N O W E RU CH Y TU BYLCZE Uwagi wstępne Od czasu zwrócenia większej uwagi na procesy globalizacji, tematyka ta stała się niezwykle popularnym obszarem refleksji naukowej, angażując niemal wszystkie dyscypliny społeczne i humanistyczne, w tym oczywiście także an­ tropologię kulturową1. Każda z nich koncentrowała się na nieco innym aspekcie globalizacji, starając się jednocześnie uchwycić to „nowe” zjawisko w całej jego złożoności. Ze względów oczywistych antropologia (etnologia) skupiała uwagę na aspektach kulturowych, starając się poznać skutki niespotykanego dotychczas przepływu idei, kapitału, towarów i ludzi oraz uchwycić i zinterpretować kon­ sekwencje tworzenia się globalnych sieci wymiany informacji, podejmowania skoordynowanych działań i aktywnego uczestnictwa ludzi zarówno na rzecz spraw lokalnych, jak i globalnych (Appadurai 2005; Boli, Lechner 2001; Han­ nerz 2006). Niezależnie od tego, w jaki sposób interpretować będziemy globalizację i jak będziemy j ą oceniać, jeśli chodzi o jej skutki, nie ulega wątpliwości, iż procesy charakterystyczne dla tego „megazjawiska” w sposób istotny zmieniają społe­ czeństwa i kultury, gdziekolwiek by one się znajdowały. Jednocześnie zmiany te powodują, że poddane im podmioty oddziaływają zwrotnie na przebieg i cha­ rakter dalszego biegu globalnych transformacji. Te wyzwania i sytuacje skłaniają społeczeństwa i kultury do szybkiego przystosowania się do nowo powstałych warunków, do poszukiwań swego miejsca w nowym układzie, wreszcie do wy­ 1Autor od lat prowadzi badania nad współczesną kondycją ludów tubylczych w Ameryce Łaciń­ skiej, szczególnie w rejonie państw andyjskich. Stąd też refleksje, obserwacje i uogólnienia zawarte w tym artykule, choć dotykają problematyki ludności rdzennej całego globu, z pewnością są mocno przesycone autorskim doświadczeniem antropologicznym wynikającym z oglądu nowych ruchów tu­ bylczych głównie z perspektywy latynoamerykańskiej. �26 Aleksander Posem-Zieliński pracowania odpowiedniej strategii przeżycia (zachowania tożsamości) w globalizującym się świecie. Tak więc rzec można, iż kultury i społeczeństwa sązarówno podmiotem, jak i przedmiotem globalizacji, są jednocześnie poddawane globali­ zacji, jak i uczestniczą aktywnie w tym procesie, głównie poprzez glokalizacyjne innowacje (Sassen 2007; Bauman 2000; Keamey 1995; Appadurai 2001). Procesy globalizacji są analizowane najczęściej z perspektywy gospodarczej, kiedy to zwraca się uwagę na powstawanie „światowego rynku” sprzyjające­ go szybkim przepływom kapitału, towarów, pracowników, usług i technologii (Gawrycki, red., 2006; Mojsiewicz 1998; Friedman 2001). Tym zjawiskom ekonomicznym towarzyszy globalizacja w sferze społecznej (de Sousa Santos 2002). Powoduje ona powstawanie nowych form i struktur organizowania się ludzi zarówno w przestrzeni prywatnej, obywatelskiej, jak i międzynarodowej, a to przede wszystkim dzięki wykorzystaniu elektronicznych środków przekazu umożliwiających powstawanie „społeczeństw sieci” (Castells 2008). Wreszcie trzeci istotny wymiar globalizacji to z pewnością szybkie rozprzestrzenianie się nowych idei, rozwiązań, pomysłów i wartości, które sprawiają, iż w sferze po­ lityki, prawa, sztuki, filozofii, nauki, religii i etyki wzory pretendujące do uni­ wersalnych zderzają się z odmiennymi rozwiązaniami i tradycjami, prowokując często kontuzję, napięcia i konflikty, ale także przyczyniając się do polepszenia kondycji ludzkiej (prawa człowieka, ekologia, demokracja) (Scholte 2006; Rosas Mantecon 1993). Te dwa ostatnie aspekty procesów globalizacyjnych, a więc po­ wstawanie światowego społeczeństwa sieci oraz światowej kultury popularnej, są często określane w literaturze fachowej (hispanojęzycznej i francuskojęzycznej) mianem mundializacji (mondializacji) (Bueno 2002). Czyni się tak po to, aby odróżnić zjawiska zachodzące w skali globalnej w sferze społecznej i kulturowej od globalizacji wąsko pojmowanej (ekonomicznej) i łączonej często w dyskursie ideologicznym z krytykowanym nurtem gospodarczego neoliberalizmu. Od kolonializmu do trzeciej fazy globalizacji W dotychczasowych studiach nad globalizacją, a w zasadzie nad jej źród­ łami i drogami ekspansji, zauważalne są dwa podstawowe podejścia. Pierwsze z nich wychodzi od tradycji „ewolucjonistycznej”, zwracając uwagę na odległe w czasie korzenie globalizacji, z których to stopniowo, drogą poszerzania, eks­ pansji, wyłaniać się zaczął światowy system powiązań gospodarczych, kulturo­ wych i społecznych. Druga interpretacja podkreśla absolutną wyjątkowość dzi­ siejszej globalizacji, nie szuka jej antecedensów w przeszłości, lecz koncentruje się na podkreśleniu jej całkowicie nowej jakościowo specyfiki, jej rewolucyjnej roli w transformacji rzeczywistości, współtworzącej now ą erę dziejów ludzko­ ści (Robertson 1990). W istocie rzeczy te dwie pozornie sprzeczne interpretacje m ogą być komplementarne, łącząc podejście odwołujące się do historii z tym, �Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze 27 które oparte jest na analizach współczesnych unikatowych kontekstów. Otóż do­ ciekania historyczne, poszukujące w przeszłości wczesnych, stopniowo coraz silniejszych i falowo rozprzestrzeniających się faz globalizacji, doskonale wy­ jaśniają nam trajektorię drogi prowadzącej ku częściowemu zanikowi tradycyj­ nych barier gospodarczych, kulturowych i społecznych, którego konsekwencją jest dzisiejszy, jakościowo całkowicie odmienny światowy system przepływów, powiązań i współzależności. Dziejopisarze globalizacji wyróżniają w tym narastającym procesie trzy pod­ stawowe fazy, dostrzegając zaczątki tego procesu w dobie wielkich odkryć geo­ graficznych, które rozpoczęły proces kulturowego, politycznego i gospodarczego scalania dotychczas odizolowanych od siebie kontynentów. To „spotkanie” tak odmiennych światów zapoczątkowało pierwszy etap globalizacji zwany „kolo­ nialnym”, ze względu na jego charakter oparty na europejskim podboju, pod­ porządkowaniu, eksploatacji i ideologicznej dominacji. Etap ten rozpoczął się w XV i trwał nieprzerwanie do połowy XX wieku, choć na terenie obu Ameryk zakończył się już na przełomie XVIII i XIX wieku, dzięki kontynentalnemu pro­ cesowi wyzwalania się zamorskich terytoriów Anglii, Francji, Hiszpanii i Portu­ galii z okowów kolonialnej kontroli. W trakcie tej fazy na niespotykaną wcześ­ niej skalę przepływały przez oceany towary, płody rolne i szlachetne kruszce; ze wschodu na zachód dokonywał się wielki transfer ludzi (niewolników z Afryki i osadników z Europy), na nowych, zintegrowanych ze Starym Światem lądach powstawały nowego typu synkretyczne społeczeństwa o mieszanym składzie ra­ sowym; europejskie języki, takie jak hiszpański, portugalski, angielski czy fran­ cuski stawały się środkami interkulturowej komunikacji; jednocześnie na koloni­ zowanych terenach, w innych cywilizacyjnych kontekstach upowszechniały się europejskie wzorce społeczne, polityczne, prawne, kulturowe i religijne. Istotą tej wczesnej globalizacji było jednak nie tylko powstanie europejskiej ekumeny kolonialnej w zamorskich terytoriach, ale także zainicjowanie światowego syste­ mu wzajemnych zależności łączących odległe, peryferyjne obszary i zamieszkałą tam ludność z terenami metropolii. Działały one w taki sposób, iż skutki poli­ tycznych czy ekonomicznych zawirowań w Starym Świecie szybko przenosiły się na tereny kolonii, dotykając tam nawet mieszkańców nie mających pojęcia o istnieniu Europy; z drugiej zaś strony eksploatacja bogactw naturalnych i lud­ ności rdzennej na podbijanych obszarach w znaczący sposób oddziaływała na gospodarkę europejską, to j ą wzmacniając, to znów wydatnie osłabiając (Waller­ stein 2007). Druga faza globalizacji przypadła na okres dekolonizacji i lata postkolonialnej budowy państw peryferyjnych, nazwanych w epoce zimnej wojny trzecim światem, a następnie określanych eufemistycznie mianem państw „rozwijających się”. W sensie chronologicznym, faza ta przypadła na drugą połowę XX wie­ ku, choć na kontynencie amerykańskim została zapoczątkowana niemal sto lat wcześniej. W tym okresie zaczęły się kształtować prawdziwie światowe rynki �28 Aleksander Posem-Zieliński korzystające ze zniesienia wcześniejszych kolonialnych monopoli, na niespo­ tykaną dotychczas skalę ujawniły swoją siłę m chy migracyjne, w tym także te 0 transkontynentalnym charakterze. Europejskie i północnoamerykańskie wzory kulturowe rozpoczęły na dobre swą ekspansję poprzez powstające kanały upo­ wszechniania treści kultury popularnej, a obszary postkolonialne stały się tere­ nem ostrej politycznej, ideologicznej i militarnej rywalizacji świata agresywnego komunizmu i „cywilizacji Zachodu”. Jednocześnie zaczęły się upowszechniać uniwersalne idee poszanowania różnorodności kultur, respektowania praw czło­ wieka i obywatela, uznania statusu grup tubylczych i mniejszościowych. W fazę trzecią - współczesnej globalizacji - weszliśmy w ostatniej dekadzie XX stulecia, a więc w okresie popularności ideologii i praktyki neoliberalnej, ogromnej ekspansji międzynarodowych korporacji, rozpadu dwubiegunowego świata i likwidacji zimno wojennych barier, transnarodowych przepływów siły roboczej, coraz większego oddziaływania tożsamych wzorów kultury na świa­ domość i obyczaje mieszkańców wszystkich krajów naszej planety, a przede wszystkim rewolucji internetowej umożliwiającej globalną komunikację i szyb­ ki transfer danych na niespotykaną dotychczas skalę. Nie ulega wątpliwości, że globalizacja w XXI wieku osiągnęła rozmiar, intensywność i jakość nieporów­ nywalną z jej wcześniejszymi fazami (Robbins 2006). Skutki tak zapoczątkowa­ nych procesów jednych przerażają, gdyż czują się zagrożeni w swej tożsamości 1 egzystencji, innych skłaniają do organizowania akcji obywatelskiego protestu (antyglobaliści) lub poszukiwania alternatywnej drogi światowego rozwoju (alterglobaliści); są wreszcie i tacy, którzy w globalizacyjnych tendencjach widzą szansę na budowę nowego (być może lepszego) typu społeczeństwa (Domosławski 2002; Steger 2005). Procesy charakterystyczne dla globalizacji obejmują dziś wszystkie kraje, społeczeństwa, wspólnoty i kultury, docierając do najbardziej odległych i pozor­ nie izolowanych obszarów. Impulsy te rozprzestrzeniają się głównie od nowych centrów władzy/dominacji/ekspansji ku rejonom peryferyjnym i coraz bardziej marginalnym, oddziałując tam na lokalne obyczaje, porządki społeczne i kul­ turowe nawyki. Wpływom tym poddani są zarówno mieszkańcy tak zwanego pierwszego świata, to jest krajów zachodniej (euroamerykańskiej) demokracji, wraz ze znajdującymi się obecnie w tym samym kręgu cywilizacyjnym państwa­ mi byłego obozu komunistycznego, jak i ludność obszarów postkolonialnych, znajdujących się na drodze „rozwoju”, zajmująca terytoria określane mianem „trzeciego świata”. Globalizacja dociera dziś także, i to coraz intensywniej, na tereny definiowane najczęściej jako „czwarty świat”. Tym terminem, metafo­ rycznie podkreślającym peryferyjność szczególnego rodzaju, określa się obecnie obszary zamieszkiwane nadal przez ludy tubylcze, a więc przez te etniczne grupy mniejszościowe, które zachowały swą autochtoniczną tożsamość oraz część swe­ go pierwotnie zajmowanego terytorium, mimo iż ziemie przez nich zajmowane były poddane długotrwałej kolonialnej dominacji i osadniczej ekspansji. �Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze 29 Czwarty świat jako wspólnota ludów tubylczych Ze względu na tradycje badań antropologicznych, skupionych już od początku tej dyscypliny na obserwacji ludów „pierwotnych”, „egzotycznych”, „plemien­ nych”, kulturowo odmiennych od mieszkańców Europy, studia nad grupami tubyl­ czymi leżą i dziś w centrum jej zainteresowań. Jednakowoż w znacznie mniejszej mierze badacze interesują się obecnie problematyką „tradycyjnego” dziedzictwa kulturowego tych grup, koncentrując się na tych aspektach, które wynikają z bieżą­ cej kondycji ludów tubylczych, ich starań na rzecz przetrwania i wysiłków, aby za­ chować zagrożoną tożsamość. Procesy globalizacyjne obejmują w ostatnich latach z coraz większą intensywnością również świat ludów autochtonicznych, kreując całkowicie nową dla nich sytuację. Z jednej strony, globalizacja jest dla nich nie­ wątpliwie wielkim zagrożeniem, ze względu na niebezpieczeństwo dalszej utraty rdzennych terenów, ich degradację ekologiczną oraz przyspieszoną akulturację, z drugiej natomiast, włączenie ludów tubylczych w światowy system norm praw­ nych, wymiany informacji, pomocy międzynarodowej (rozwojowej) oraz wymiany doświadczeń sprawia, iż ich kondycja egzystencjalna, jak i status etniczny ulegają poprawie (de Sousa Santos 2001). Właśnie te ambiwalentne problemy związane z globalizacyjnymi oddziaływaniami na ludy tubylcze są jednym z głównych tema­ tów antropologicznych badań zorientowanych na studia nad grupami autochtonicz­ nymi. W tych dociekaniach wspomagają antropologów prawnicy interesujący się kwestiami aplikacji nowych rozwiązań ustawodawczych do różnych tubylczych kontekstów kulturowych oraz (etno)politologowie zajmujący się monitorowaniem relacji między autochtonicznymi wspólnotami, organizacjami i przywódcami a lo­ kalną administracją i władzami państwowymi (Varese, ed„ 1996). Wszystkie te problemy dotykające ludy tubylcze m ają dość jednorodny cha­ rakter, i to mimo występowania owych wspólnot na niemal wszystkich kontynen­ tach, nie wyłączając Europy. Spotykamy je przecież także w zachodnim, a więc „pierwszym” świecie (np. Saami w Skandynawii, Indianie w Kanadzie i USA, Inuici w należącej do Danii Grenlandii) oraz na terenach postsowieckich (małe ludy północnej, przeduralskiej części Rosji oraz etnosy żyjące na Syberii). Obec­ ne są one na wielu refugialnych obszarach azjatyckich, jak choćby w Indiach, Chinach, Wietnamie, na Filipinach, w Indonezji, a także w Afryce (Berberowie, Hotentoci, Pigmeje), gdzie ludy te żyją na marginesie i pod dominacją wielkich narodów i grup etnicznych. Najwięcej jednak ludów tubylczych spotykamy na terenach Ameryki Łacińskiej, od Meksyku aż po Chile (Indianie), w Australii (Aborygeni), Nowej Zelandii (Maorysi), Nowej Gwinei (Papuasi) oraz na wy­ spach i archipelagach Oceanu Spokojnego (Mikronezyjczycy, Melanezyjczycy i Polinezyjczycy) {El Mundo... 2000). Jak z tego niezwykle skrótowego przeglądu geografii ludów tubylczych wy­ nika, są one bardzo rozproszone po całym globie, a ponadto w państwach ich �30 Aleksander Posem-Zieliński obecnego zamieszkiwania również nie żyją w zwartych skupiskach, tworząc au­ tochtoniczne wspólnoty często od siebie oddalone i rządzące się odmiennymi prawami. Można zatem rzec, iż świat współczesnych ludów tubylczych, czyli tak zwany czwarty świat, to w gruncie rzeczy coś na kształt wysp i archipe­ lagów porozrzucanych po wszystkich kontynentach, tworzących jednak wespół rozczłonkowaną, ale typologicznie jednorodną przestrzeń, zamieszkałą przez ludność o zbliżonym statusie prawnym, pozwalającym traktować j ą jako jedną kategorię. Ten zespół tubylczych archipelagów, ze względu na swoją kolonialną przeszłość i współczesne globalizacyjne oddziaływania, staje się dziś światem o obiektywnie odrębnych cechach, którego większość problemów (etnicznych, politycznych, społecznych, gospodarczych i ekologicznych) wymagających szyb­ kiego rozwiązania ma podobny charakter. To właśnie te elementy współtworzą rzeczywistość „czwartego świata” i potencjalnie nadają ludom tubylczym status wspólnot etnicznych posiadających prawo do szczególnych uprawnień, specjal­ nego traktowania i wyjątkowej ochrony. Z drugiej jednak strony, mieszkańcy tych tubylczych archipelagów, przede wszystkim dzięki procesom globalizacyjnym, stali się również, w sensie subiektywnym, „czwartoświatową” wspólnotą auto­ chtonów, świadomą podobieństwa swych losów, odczuwającą zbliżone zagroże­ nia swojej egzystencji i posiadającą niemal tożsame interesy. Dzięki globalnym systemom wymiany informacji, dzielenia się doświadczeniami i upowszechnia­ nia ważnych idei, archipelagi ludów tubylczych zostały połączone aktywną siecią wzajemnych kontaktów, w wyniku których uformowała się (choć nadal in statu nascendi) specyficzna „czwartoświatowa” świadomość, a wraz z nią także glo­ balna tubylcza ideologia, będąca istotnym orężem tych grup w ich walce o prze­ trwanie, emancypację i rewindykację utraconych dóbr. Ta zbiorowa tożsamość i solidarność ideologiczna ludów tubylczych, obok fundamentu negatywnych, (endo)kolonialnych doświadczeń w kontaktach ze światem zewnętrznym, opiera się także na rodzimych koncepcjach światopoglą­ dowych, mocno odróżniających się od europejskich wzorców „racjonalności”. Jej elementami najbardziej powszechnymi, to jest występującymi w wielu konteks­ tach kulturowych, są - po pierwsze, silny komunalizm objawiający się poprzez kolektywną kontrolę wspólnoty nad zajmowanym i eksploatowanym obszarem należącym nie tylko do żyjących, ale również do przodków oraz do tych pokoleń, które narodzą się w przyszłości. Po drugie, bardzo mocny holizm światopoglą­ dowy, polegający na respektowaniu rodzimej kosmowizji, to jest takiego oglądu świata, w którym nie ma miejsca na oddzielność sfer sakralnych i świeckich, dotyczących człowieka i świata przyrody, żywych i zmarłych, a tożsamość grupy czerpie swą siłę ze związków z sakralizowanym terenem wspólnoty. Wreszcie, po trzecie - jest to odmienny (od europejskiego) układ lokalnych autorytetów, podejmowania ważnych decyzji (zwykle drogąkonsensualną) i zasad prawa oby­ czajowego, którego przestrzeganie zapewnia grupie spoistość i czyni j ą odpor­ n ą na bodźce zewnętrzne. Wydawać by się mogło, iż wymienione wyżej zasady �Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze 31 dawno już odeszły w niebyt lub straciły swą siłę oddziaływania w sytuacji, gdy grupy tubylcze od dawna żyją w stałym i bezpośrednim kontakcie ze światem do­ minującym, respektującym odmienne pryncypia. Bardzo często okazuje się jed ­ nak, iż akulturacyjne pozory upodobniające tubylców do przedstawicieli „głów­ nego nurtu” w sytuacjach konfliktów, negocjacji, debat, podejmowania decyzji, są tylko zewnętrznym sztafażem „cywilizacyjnym”, pod którym nadal obecne są rodzime idiosynkrazje. Są one zwykle jednym z powodów poważnych spięć, nieporozumień i kontradykcji powstających między grupami tubylczymi a przed­ stawicielami lokalnej administracji, agendami pomocowymi, organami władzy państwowej i przedsiębiorstwami. Argumenty tubylców wyprowadzone z ich kosmowizji zderzają się wówczas nieuchronnie z „racjonalnością” okcydentalną wywodzącą się z całkiem innej tradycji intelektualnej (Posem-Zieliński 2004). Podstawy koncepcji „czwartego świata”, świata ludów tubylczych, zbudowa­ ne zostały na pięciu kontekstach charakteryzujących razem tę kategorię etnicz­ nych wspólnot. Pierwszy z nich to kontekst historyczny, odwołujący się do dzie­ jów kolonializmu jako do tego okresu i ustroju, który w istocie doprowadził do powstania „ludów tubylczych” jako ofiar podboju zamorskich terytoriów, a dziś żywych świadków tamtych smutnych czasów. Drugi istotny czynnik to kontekst etnopolityczny, odpowiedzialny za marginalizację rdzennych ludów (zarówno społeczną, ekonomiczną, jak i terytorialną), dokonywaną przez państwa i spo­ łeczeństwa powstałe na obszarach ich pierwotnego zamieszkiwania (Warren, Jackson 2002; Posem-Zieliński 2009). Trzeci kontekst jest związany z rozwojem gospodarczym realizowanym w ramach ekspansji wielkich korporacji, budowy nowej infrastruktury, programów osadnictwa we wnętrzu kraju i innymi podob­ nymi przedsięwzięciami, z reguły sprzecznymi z żywotnymi interesami ludności rdzennej i prowadzącymi do jej wypierania z zajmowanych przez nią dotych­ czas terenów. Czwarty kontekst ma charakter kulturowy i wiąże się z domina­ cją (przemocą) społeczeństwa większościowego, które poprzez swe instytucje edukacyjne, religijne, komunikacyjne prowadzi do akulturacji tubylczych grup, a w dalszej perspektywie do ich dekulturacji. Wreszcie, ostatni istotny kontekst dotyczy kwestii ideologicznych i jest zazwyczaj związany z działaniami na rzecz „integracji” ludności tubylczej, to jest większego włączenia jej do „głównego nurtu” (czyli dominującego społeczeństwa narodowego), co niezależnie od in­ tencji musi stopniowo prowadzić ku asymilacji, deetnizacji, przyspieszając tym samym utratę tożsamości. Odpowiedzią ludów tubylczych na ten szczególny ze­ spół wyjątkowo niekorzystnych uwarunkowań i czynników jest dziś ruch etnicz­ nego odrodzenia i emancypacji, wypracowujący wspólne postulaty mające na celu przezwyciężenie dotychczasowych warunków życia i stworzenie nowych zasad i ram organizacyjno-prawnych, umożliwiających rdzennym wspólnotom ich dalszą egzystencję na zasadach przez nich ustalonych i zaakceptowanych. Tak więc, z jednej strony mamy do czynienia z typologiczną kategorią „czwar­ tego świata” ustanowioną przez badaczy, prawników i polityków, a więc niejako �32 Aleksander Posem-Zieliński z zewnątrz tego obszaru, z drugiej natomiast strony, spotykamy się z fenomenem tubylczego zespołu podobnych dążeń i zbieżnych interesów jako specyficznej formy subiektywnej świadomości zbiorowej (obecnej co najmniej u aktywistów), współtworzącej światową, pantubylczą wspólnotę i wypracowującej razem zbiór istotnych dla niej haseł i postulatów, który można by określić mianem ideologii tubylczości. Ta światowa wspólnota losów, statusu i dążeń odzwierciedlać się ma także w przyjmowanych oficjalnie i aprobowanych powszechnie nazwach tej kategorii grup etnicznych. Otóż w międzynarodowej nomenklaturze prawnej przyjęło się używać na oznaczenie grup autochtonicznych postkolonialnego po­ chodzenia jednolitego określenia „ludy tubylcze” (indigenous peoples, pueblos indígenas). Jednocześnie w wielu krajach wprowadza się określenia synonimiczne, choć o nieco odmiennym semantycznym profilu, odwołującym się do zasady uznania pierwszeństwa tych grup w procesie kolonizacji krajów dziś przez nich zamieszkiwanych. Dlatego też w USA i Kanadzie w powszechnym użyciu jest termin first nations („narody pierwsze”, a więc żyjące na kontynencie od po­ czątku jego zaludnienia, przed przybyciem europejskich odkrywców), natomiast w Ameryce Łacińskiej zyskuje znaczną popularność określenie pueblos origina­ rios („ludy oryginalne”, a więc nie synkretyczne, lecz pierwotne, rdzenne, ro­ dzime, żyjące na tej ziemi „od zawsze”), w istocie nawiązujące do tego samego ideowego przesłania. Ludy tubylcze a globalizacja Wraz z postępem procesów globalizacyjnych następują silne przeobrażenia wewnątrz świata ludów tubylczych, powodując znaczne zróżnicowanie poszcze­ gólnych grup, przede wszystkim w odniesieniu do ich prawnego statusu, interetnicznego kontekstu, miejsca zamieszkiwania i stopnia integracji z dominują­ cym żywiołem etnicznym. I tak, w ramach kategorii ludów tubylczych mamy te wspólnoty, które nadal żyją relatywnie z dala od centrów „cywilizacji” i za­ chowują spory asortyment swego dziedzictwa kulturowego. Jednak obok tego zespołu „tradycyjnych” wspólnot autochtonicznych coraz częściej spotykamy się z grupami tubylczymi bardzo mocno zintegrowanymi ze społeczeństwem domi­ nującym, i to zarówno w sensie gospodarczym, jak i kulturowym. Ich kultura życia codziennego niewiele różni się od otoczenia, rdzenny język jest coraz bar­ dziej spychany na boczny tor lub ulega eliminacji, a o specyfice grupy świadczą przede wszystkim eksponowane okazjonalnie etniczne symbole oraz świadomość odrębności losów wzmacniająca jej tożsamość. Ewidentne korzyści, jakie wynikają dziś ze statusu ludów tubylczych (pomoc rozwojowa, ochrona prawna, rewindykacje utraconych własności itp.) sprawiają, iż coraz więcej grup lokalnych czy regionalnych, często o dość wątpliwych czy kwestionowanych związkach z ludnością rdzenną, stara się usilnie o formalne �Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze 33 uzyskanie takiej kwalifikacji etnicznej. Z tego typu sytuacjami spotykamy się zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i w wielu krajach Ameryki Łacińskiej, w których pewne społeczności metyskie, a nawet mulackie, „przypomniały” so­ bie ostatnio o swych rzekomych tubylczych korzeniach. Tego rodzaju aspiracje, czasami kończące się sukcesem, są ewidentnym przykładem siły ideologii i prak­ tyki tubylczości, a także przejawem zjawiska (re)konstrukcji etniczności jako do­ godnej strategii adaptacji do współczesnych prawno-ekonomicznych warunków, tworzonych specjalnie dla ludności rdzennej. W obrębie nie-statusowych grup tubylczych, a więc tych, które od strony formalnej nie są uważane za wspólnoty stricte autochtoniczne, mające prawo do szczególnego traktowania, znajdują się również grupy ludności rdzennej za­ mieszkałe obecnie z dala od swych ojczystych terytoriów. Nasilające się zjawisko migracji zarobkowych (stałych i sezonowych), a także mobilności uchodźczej (spowodowanej wojnami, prześladowaniami czy klęskami ekologicznymi) w du­ żym stopniu dotyka dziś tubylczych mieszkańców naszego globu. W rezultacie coraz więcej ludności rdzennej przenosi się do wielkich miast (zjawisko znane z terenów USA, jak i Ameryki Łacińskiej), próbując tam tworzyć kluby i organi­ zacje pozwalające jej zachować tożsamość i wspierać się wzajemnie w potrzebie. Choć migranci ci nadal są faktycznie tubylcami, to jednak nie są - jak dotych­ czas - przedmiotem zainteresowania agend i organizacji udzielających wsparcia i pomocy ludności rdzennej, co w dużym stopniu jest konsekwencją przyjętych definicji „tubylczych wspólnot” jako etnicznych społeczności mieszkających na resztkach terenów odziedziczonych po przodkach. Mimo tak znacznej różnorodności ludów tubylczych posiadają one pewien korpus wspólnych dążeń i celów. Jednym z najważniejszych z nich jest idea za­ chowania tożsamości etnicznej poprzez kultywowanie rodzimej kultury, dbałość o utrzymanie własnego języka i kontynuowanie tradycji sakralnych grupy. N ie­ zwykle ważnym elementem jest także obrona integralności terytorialnej rozumia­ nej jako wspólnotowa kontrola nad ziemiami grupy, w tym nad środowiskiem naturalnym i jego zasobami. Realizacji tych zadań ma służyć lokalna autonomia z własnym samorządem, działającym według prawa zwyczajowego, oraz z re­ prezentacją grupy na zewnątrz, dysponującą mandatem do negocjacji z władzą. Kolejnym postulatem jest idea etnorozwoju, czyli takiej modernizacji życia co­ dziennego, która likwidując ubóstwo, wprowadzając edukację i ochronę zdrowia, aktywizując gospodarczo mieszkańców, uwzględniałaby lokalne normy kulturo­ we i szanowała tradycję. W ten sposób polityka „rozwoju” nie służyłaby asy­ milacji i nie byłaby sprzeczna z postulatami zachowania tożsamości. Wreszcie jednym z coraz mocniej akcentowanych celów jest także, zapożyczona ewiden­ tnie z dyskursu zachodniego, teza o konieczności ochrony tubylczej, kolektyw­ nej własności materialnej (ziemi, terytorium, zasobów naturalnych - lasów, wód, kopalin) oraz zbiorowej własności intelektualnej (wiedzy o środowisku, o leczni­ czych substancjach, tradycji oralnej, symboliki, wzornictwa, technik rękodzielni­ �34 Aleksander Posem-Zieliński czych i innych elementów dziedzictwa). Chodzi w tym przypadku głównie o to, aby rdzenne treści kultury nie ulegały komercjalizacji i fokloryzacji, a jeśli taki proces ma miejsce, to żeby był on kontrolowany przez stronę tubylczą i przynosił jej również należne profity. Trzeba podkreślić, iż wymienione wyżej dążenia ludów tubylczych, wynika­ jące ze wzrostu ich świadomości, natrafiają dziś na korzystne warunki realizacji dzięki docierającym nawet na krańce świata ideom globalnym. To one w isto­ cie - ja k o postulaty powszechnie akceptowane w krajach zachodniej demokracji - pozwalają na transformację dezyderatów tubylczych w normy prawne, coraz bardziej akceptowane zasady i preferowane wzory przyzwoitego postępowania z grupami mniejszościowymi. Wśród tych globalnych idei zyskujących coraz w iększą akceptację wymienić należy prawa człowieka i obywatela oraz regulacje międzynarodowe odnoszące się już bezpośrednio do ludów tubylczych jako kate­ gorii etnicznej wymagającej ochrony. Wspomnieć tu trzeba choćby o powszech­ nie znanej konwencji nr 169 Międzynarodowej Organizacji Pracy z roku 1989 czy też o Deklaracji ONZ dotyczącej Praw Ludów Tubylczych przyjętej w roku 2007, po latach niezwykle trudnych negocjacji. Ustalenia zawarte w obu tych dokumentach są ewidentnym świadectwem „globalizacji tubylczości”. Ich treść dotyczy wszystkich rdzennych wspólnot, niezależnie od miejsca ich zamiesz­ kiwania oraz kulturowej specyfiki, ponieważ wszystkie one znajdują się nadal w zbliżonym postkolonialnym położeniu i zmagają się z podobnymi problemami. Zawarte w tych międzynarodowych dokumentach zasady powinny zatem obo­ wiązywać wszystkie państwa posiadające na swym terytorium ludność tubylczą, tak aby wypracowane globalne postulaty mogły powoli przenikać coraz bardziej „w dół”, aż do regionalnej administracji oraz do samych wspólnot tubylczych, by tam, na szczeblu lokalnym, zgodnie z zasadami glokalizacji, można było popra­ wiać kondycję grup autochtonicznych (Anaya 2005; Leary 2002; United. .. 2007; Hall 1991). Istotne znaczenie dla zmiany sytuacji ludów tubylczych m ają także idee de­ mokracji powiązane z koncepcją społeczeństwa obywatelskiego. W krajach odchodzących od rządów autorytarnych zyskują one, siłą rzeczy, popularność i dostosowywane są do miejscowych warunków. Wśród elit tubylczych stają się również popularne, tym bardziej, iż wychodzą naprzeciw ich dążeniom do ze­ rwania z paternalizmem, do upodmiotowienia rdzennej ludności, do uczestni­ ctwa w podejmowaniu decyzji, począwszy od szczebla lokalnego aż do udziału w życiu politycznym kraju (Favre 1998; Posem-Zieliński 2005b). Duże znacze­ nie dla tej kategorii ludności m ają także coraz powszechniej respektowane idee tolerancji (dla kulturowej odmienności), wielokulturowości, promującej interkulturową edukację, pluralizm prawny i akceptację tubylczych religii, oraz w al­ ki z przejawami rasizmu, etnicznymi stereotypami i klasowymi uprzedzeniami. Jednocześnie coraz częściej głosi się w przestrzeni międzynarodowej hasła na­ wołujące do likwidacji rażących społecznych nierówności, jaskrawo widocznych �Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze 35 w przypadku ludów tubylczych. Dlatego też organizacje międzynarodowe sporo uwagi poświęcają problemom ubóstwa, niedożywienia, braku opieki medycznej, niskiego poziomu edukacji, nawołując do pomocy w likwidacji tych znaczących barier, utrzymujących nadal ludność tubylczą na odległych peryferiach współ­ czesnej cywilizacji. Analizując związki globalizacji z sytuacją ludności tubylczej, najczęściej zwraca się jednak uwagę na zjawiska negatywne, szkodzące kondycji tych lu­ dów, destabilizujące ich dotychczasowe formy życia. Takie podejście ma oczywi­ ście swoje głębokie uzasadnienie, ale jest wynikiem jednostronnego kojarzenia współczesnych procesów globalizacji wyłącznie z neoliberalnym kapitalizmem oraz modernizacyjną ideologią kręgów decyzyjnych, postrzegających ludy tubyl­ cze jako zbędny przeżytek preindustrialnych, kolonialnych czasów, stojący do­ datkowo na drodze cywilizacyjnego postępu. Tak właśnie na globalizację spoglą­ dają sami przedstawiciele ludów rdzennych, dostrzegając w niej tylko poważne zagrożenia dla dalszej egzystencji tubylczych mniejszości (Los pueblos... 2005; Cansino 2007). Jednym z takich zagrożeń jest niewątpliwie ekspansja gospodarki rynkowej, przemysłu, wielkotowarowego rolnictwa i hodowli na obszary, które do niedaw­ na nikogo nie interesowały, i z tej racji były dogodnym refugium dla wspólnot tubylczych żyjących z dala od szlaków komunikacyjnych i centrów gospodar­ czych. W dobie współczesnego kapitalizmu poszukującego stale nowych prze­ strzeni ekspansji, te regiony interioru, przez wieki traktowane jako ziemie w isto­ cie „niczyje”, zostały odkryte jako atrakcyjne rezerwuary bogactw naturalnych. Na w ielką skalę zaczęto więc eksploatować obszary dotychczas zamieszkiwane przez ludy tubylcze, wydobywając tam gaz i ropę, budując kopalnie i nowoczes­ ne szlaki komunikacyjne, wyrębując tropikalne lasy i zakładając na tym miejscu wielkie gospodarstwa hodowlane, wykupując ziemię pod plantacje przemysło­ wych roślin, przegradzając rzeki tamami i tworząc ogromne zbiorniki wodne na ziemiach dotychczas zajmowanych przez autochtonów (Robinson 2003). Wypie­ raniu ludności rdzennej z jej terenów towarzyszy również znaczna degradacja środowiska, zanieczyszczanego przez firmy kopalniane i pozbawianego często zasobów wodnych. Trudno zatem dziwić się, iż tego rodzaju programom m o­ dernizacyjnym bardzo zdecydowanie przeciwstawiają się tubylcy. Wszelkimi si­ łami, czasami nawet w sposób zbrojny, próbują przeciwstawić się tej ekspansji lub też ograniczyć j ą do rozmiarów umożliwiających rdzennym mieszkańcom zachowanie w stanie nienaruszonym ich habitatu. Kolejnym zagrożeniem, niewątpliwie związanym z globalizacją jest prze­ łamanie dotychczasowej izolacji terenów zamieszkałych przez ludy tubylcze. W dobie współczesnej są one dostępne dla coraz większej liczby ludzi (turystów, osadników, handlarzy, agentów organizacji pomocowych, misjonarzy, naukow­ ców, partyzantów, grup przestępczych), a co za tym idzie intensyfikacji ulega­ j ą kontakty międzykulturowe, często prowadzące do niepożądanych następstw, �36 Aleksander Posem-Zieliński destabilizujących wspólnoty tubylcze (alkoholizm, wzrost zachorowalności, prostytucja, upadek tradycyjnych norm i autorytetów). W samowystarczalnych przez wieki osadach rośnie zapotrzebowanie na atrakcyjne wytwory współczes­ nej, globalnej cywilizacji, tymczasem zdobycie ich jest utrudnione z braku pie­ niędzy, dotychczas niepotrzebnych tubylcom żyjącym przecież poza sferą rynku. Takie napięcia powodują frustracje przyczyniające się do zarobkowych migracji do miast, na plantacje i farmy, a nawet poza granice kraju, co przyspiesza rozpad tradycyjnych wspólnotowych organizmów (Radcliffe 2001). Jednym ze sposo­ bów aktywizacji „zawodowej” w miejscu zamieszkiwania tubylców jest ekoi etnoturystyka powiązana z produkcją wyrobów pamiątkarskich. Choć działal­ ność ta dostarcza grupie dochodów, to jednak w zamian sprzyja komercjalizacji i folkloryzacji ich rodzimej kultury. Negatywne skutki oddziaływania globalizacji są widoczne również w sferze ideologiczno-komunikacyjnej. Myślę tu o ekspansji nowych ruchów religijnych, przeważnie powiązanych z protestanckimi wyznaniami, które w części odciąga­ j ą środowiska tubylcze od ich rodzimych tradycji lub posługując się metodami paternalistycznymi uzależniająje od siebie, izolując od świata zewnętrznego. Ja­ skrawym przykładem tego rodzaju praktyk były z pewnością strategie rozwijane w wielu częściach świata przez organizację występującą pod niewinną nazwą Summer Institute o f Linguistics (SIL), będącą w rzeczywistości międzywyzna­ niowym ugrupowaniem misyjnym (Wycliff Bibie Translators) o profilu zdecydo­ wanie fundamentalistycznym (Stoli 1982). Znaczną rolę w procesie globalizacji odgrywa dziś także edukacja, która jednak w większości przypadków w niewiel­ kim stopniu uwzględnia szlachetne postulaty interkulturowości i bilingwizmu. Z jednej strony, ma ona na celu przygotowanie tubylczych dzieci do życia we współczesnym świecie, z drugiej jednak strony, instytucja ta staje się często in­ strumentem asymilacji, podważania zaufania do wartości rdzennych oraz upo­ wszechniania treści całkowicie nieprzydatnych w miejscu zamieszkiwania jej autochtonicznych adeptów. Wreszcie należy wspomnieć i o ekspansji globalnej popkultury, która również z coraz większą m ocą dociera do bardzo dotychczas izolowanych obszarów świata, choćby dzięki odbiornikom TV zasilanym bate­ riami słonecznymi. Nowe ruchy tubylcze i globalna solidarność W takim kontekście rzec można, iż dotychczasowa relatywna izolacja ludów tubylczych została zastąpiona wmontowaniem ich w świat globalnych powiązań i wzajemnych oddziaływań, ze wszystkimi tego negatywnymi oraz pozytywny­ mi skutkami. Los ludów tubylczych stał się kwestią w ażną w sensie politycz­ nym, międzynarodowym, rozwojowym (pomocowym), prawnym, społecznym i ekologicznym. Informacje o jaskrawym naruszaniu praw tych grup szybko �Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze 37 rozchodzą się dziś po całym świecie, wzbudzając fale protestów i krytyki. Spe­ cjalni obserwatorzy z ramienia ONZ i innych organizacji starają się monitoro­ wać sytuację ludów tubylczych i w przypadkach ewidentnych naruszeń ich praw poruszać opinię międzynarodową. W wyniku pozytywnej zmiany podejścia do ludów tubylczych, powstała w przestrzeni publicznej ogromna sieć różnego ro­ dzaju instytucji specjalistycznych dedykowanych sprawom pomocy rdzennym mniejszościom. W wielu krajach powołano rządowe agendy mające nadzorować i nieść pomoc grupom tubylczym. Jednakowoż nie zawsze działają one w rze­ czywistym interesie swych podopiecznych, ukrywając często pod hasłami roz­ wojowymi faktycznie kontrolną, paternalistyczną i pacyfikacyjną politykę pań­ stwa względem ludności tubylczej. Z tego względu agendy o tym charakterze są często poddawane ostrej krytyce zarówno ze strony działaczy tubylczych, jak i niezależnych ekspertów. Pewnym remedium na te zarzuty stały się instytucje nowego, „mieszanego” typu, w których zarządach zasiadają obok przedstawicieli miejscowych władz reprezentanci środowisk tubylczych. Również w przestrzeni międzynarodowej działają obecnie instytucje zajmują­ ce się problematyką praw, rozwoju, edukacji, zdrowia ludów tubylczych. Są one niewątpliwie częścią tworzącego się na naszych oczach globalnego społeczeń­ stwa obywatelskiego, którego cechą charakterystyczną jest przezwyciężenie par­ tykularyzmu etniczno-państwowego na rzecz wzmożonego zainteresowania spra­ wami odległymi, niemniej ważnymi dla współczesnego świata (ekologia, prawa człowieka, rozwój zrównoważony, pomoc rozwojowa itp.) (Marden 1997). Z jed ­ nej strony, prowadzą one poprzez swych ekspertów (bardzo często antropologów) stały monitoring różnych aspektów życia ludności rdzennej, produkując w efekcie sążniste raporty ukazujące jej najpilniejsze potrzeby, z drugiej natomiast, realizu­ j ą konkretne projekty pomocowe mające polepszyć sytuację tych grup. Sieć tych instytucji jest rzeczywiście bardzo rozległa, poczynając od Organizacji Narodów Zjednoczonych i jej agend (UNESCO, MOP), przez Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Bank Światowy, aż do międzynarodowych organizacji regionalnych, takich jak Unia Europejska czy Organizacja Państw Amerykańskich. Na niższym szczeblu zwracają uwagę działania setek organizacji pomocowych (NGO) i fun­ dacji charytatywnych, niezwykle skutecznie zbierających środki finansowe, rea­ lizujących projekty rozwojowe, udzielających wsparcia prawno-organizacyjnego ludom tubylczym i nagłaśniających ich problemy w globalnej przestrzeni komu­ nikacyjnej (Brysk 2007). W tym dziele znaczną rolę odgrywają także ruchy wsparcia solidarnościo­ wego, widzące w kwestii niesienia ochrony i pomocy ludom tubylczym ważny postulat, który należy włączyć do zespołu głoszonych przez nie haseł gruntow­ nej przebudowy współczesnego świata. Stąd też różnego rodzaju ugrupowania anty- i alterglobalistyczne oraz ekologiczne wspierają dążenia ludności rdzennej, interesują się jej położeniem, protestują zdecydowanie przeciwko naruszeniom jej praw i nawiązują z przedstawicielami tych ludów kontakty, czego dobrym �38 Aleksander Posem-Zieliński przykładem może być niezwykłe zainteresowanie tych środowisk powstaniem Indian w Chiapas (Diaz-Polanco 2007) bądź udział przedstawicieli ludów tu­ bylczych w wielkich zgromadzeniach alterglobalistycznych i ekologicznych. Jednym z przykładów może być także szczyt klimatyczny zwołany przez ONZ w roku 2008 do Poznania, w którym udział wzięli działacze ruchów tubylczych z kilku kontynentów. W tego rodzaju debatach upatrują oni kolejną szansę na ukazanie wspólnoty interesów ludów rdzennych, zaniepokojonych postępującą degradacją ich naturalnego środowiska, oraz tej części wspólnoty międzynarodo­ wej, której zależy coraz bardziej na ochronie przyrody i jakości życia przyszłych pokoleń (Villena 2000). „Czwarty świat”, choć usytuowany na peryferiach głównego nurtu cywiliza­ cyjnego, rozczłonkowany na setki wysp i archipelagów oraz poddany nadal presji różnych sił (rządów, społeczeństw dominujących, korporacji) nieliczących się z in­ teresami i wolą ludów tubylczych, nie jest dzisiaj osamotniony czy pozostawiony sam sobie. Ma po swojej stronie rozbudowaną sieć instytucji, organizacji i ludzi dobrej woli solidaryzujących się z ludami tubylczymi; niewątpliwie jest dziś ona istotnym czynnikiem łączącym ów „czwarty świat” z globalną przestrzenią. Ta sieć solidarności współpracuje ściśle z innym układem organizacji, ruchów oraz insty­ tucji, a mianowicie z siecią stowarzyszeń i różnego rodzaju grup inicjatywnych działających w ramach „czwartego świata”. Jest ona autentycznym przejawem upodmiotowienia tubylców, po latach traktowania ludności rdzennej jako kategorii pozbawionej samodzielności, nie mającej głosu, nieposiadającej jakiejkolwiek re­ prezentacji, a zatem niepotrafiącej trafńie wyartykułować swych potrzeb. Emancypacyjne ruchy ludów tubylczych należy traktować jako część szer­ szego zjawiska społecznego aktywizmu, a mianowicie jako szczególny rodzaj tak zwanych nowych ruchów społecznych (NRS), które po dyskredytacji lewico­ wych nurtów poszukujących ideologicznego wsparcia w marksizmie, leninizmie, trockizmie i maoizmie oraz po zaniku bipolarnego układu geopolitycznego świa­ ta, stały się przejawem protestu obywatelskiego przeciwko dotychczasowym, niesatysfakcjonującym, a zatem krytykowanym formom organizacji życia (poli­ tycznego, gospodarczego, kulturowego, prawnego itp.). Wśród NRS znajdujemy ruch bezrolnych chłopów domagających się parcelacji nieużytków (silny w Ame­ ryce Łacińskiej), ruch drobnych plantatorów roślin uznawanych za nielegalne (koki, konopi, maku), gdyż wykorzystywanych do produkcji narkotyków (którzy walczą o legalizację swych upraw), a także liczne ruchy ekologiczne, femini­ styczne, gejowskie, antyrasistowskie, etnonacjonalistyczne, regionalno-separatystyczne czy wreszcie anty- i alterglobalistyczne. Wszystkie one są w istocie przejawem buntu przeciwko status quo, próbą poszukiwania innej drogi rozwoju oraz formą obywatelskiego zaangażowania korzystającego z uwolnionych swo­ bód demokratycznych. Ważnym segmentem tych nowych ruchów społecznych są nowe ruchy et­ niczne (NRE), które odwołując się do wspólnoty pochodzenia i zamieszkiwania, �Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze 39 tożsamych wartości kulturowych, odziedziczonego po przodkach dziedzictwa, jednakowych doświadczeń historycznych, a także „wymyślanych” idei etnicz­ nych i podzielanej tożsamości zbiorowej, starają się uzyskać dla swych grup autonomiczną przestrzeń. Jedne z nich walczą o wyzwolenie spod dominacji obcych państw, domagając się niepodległości (Baskowie, Czeczeni), inne dążą do uzyskania daleko idącej autonomii terytorialnej (Katalończycy, Camba, czyli mieszkańcy boliwijskiej prowincji Santa Cruz); są też i takie, które w ramach istniejącego porządku domagają się tylko uznania ich praw, jako mniejszości (et­ nicznych, narodowych, językowych), do kultywowania swego dziedzictwa i za­ chowania odrębnej tożsamości. Na tle nowych ruchów etnicznych specyficzną kategorię tworzą nowe ru­ chy tubylcze (NRT), będące najważniejszym dzisiaj elementem konstytuują­ cym życie społeczne i polityczne „czwartego świata”. Apogeum rozwoju tych nowych inicjatyw ludów tubylczych przypadło na ostatnią dekadę XX wieku, choć w wielu częściach globu tego rodzaju zorganizowane formy działania znane były już wcześniej. Lata 90. przyniosły ludom tubylczym wiele ważnych impul­ sów do jeszcze bardziej zdecydowanego działania na rzecz respektowania ich praw. W tym czasie wybuchło powstanie zapatystów w Chiapas, które dla całej tubylczej Ameryki Środkowej stało się wzorem walki o autonomię Indian; po serii krótkotrwałych, lecz doniosłych w swych politycznych skutkach buntów ludności rdzennej Ekwadoru powstała tam pierwsza ogólnokrajowa i interetniczna organizacja indiańska, z którą władze m uszą się poważnie liczyć i układać; planowane celebracje „500-lecia odkrycia Ameryki” przekształciły się w serię gwałtownych i zdecydowanych protestów rdzennych mieszkańców Nowego Świata przeciwko podbojowi ich ziem i skutkom pięciu wieków kolonialnego ucisku, a ONZ poruszone tymi aktami protestu ogłosiło lata 1994-2004 Dekadą Ludów Tubylczych, m ającą w założeniu doprowadzić do zdecydowanej prawnej i faktycznej poprawy losu mieszkańców „czwartego świata”. Wszystkie te wyda­ rzenia, dzięki nowoczesnym sieciom wymiany informacji, rozchodziły się szyb­ ko głośnym echem, docierały do wielu grup tubylczych i wywoływały tam „efekt domina”, aktywizując coraz to nowe społeczności autochtoniczne do działań na rzecz poprawy swej sytuacji. Warto także zauważyć charakterystyczną koincydencję chronologiczną zwią­ zaną z omawianą wyżej ostatnią dekadą XX stulecia. Otóż szczególna aktyw­ ność emancypacyjna ludów tubylczych przypadła w istocie nie tylko na okres kształtowania się całkowicie nowych układów geopolitycznych, ale także na lata niezwykle dynamicznej globalizacji. Można zaryzykować twierdzenie, iż wzrost aktywizmu tubylczego był naturalnym przejawem protestu przeciwko neoliberal­ nym (gospodarczym) nurtom globalizacji, które uderzały bezpośrednio w żywot­ ne interesy ludności tubylczej. Z drugiej strony, siła wzrostu, dynamiki i oddzia­ ływania ruchu emancypacji „czwartego świata” nie byłaby tak znaczna, gdyby w tym okresie organizacje tubylcze i ich przywódcy nie korzystali obficie ze �40 Aleksander Posem-Zieliński współczesnej technologii i mechanizmów (komunikacyjnych, informacyjnych, finansowych, organizacyjnych) współtworzących globalny świat. Nowo powstałe organizacje ludów tubylczych są ewidentnym przejawem uzy­ skiwania przez te grupy etniczne podmiotowości prawnej i ich starań o uznanie przez świat zewnętrzny (administrację, państwo, organizacje międzynarodowe i pomocowe) tych struktur za faktycznych reprezentantów wspólnot autochtonicz­ nych. Dzięki pojawieniu się tego rodzaju społecznych ugrupowań, ludy tubylcze m ogą zaistnieć we współczesnym świecie jako prawni przedstawiciele swego śro­ dowiska i realni partnerzy zdolni do negocjacji, konsultacji i pomocy rozwojowej. Organizacje te, poprzez swych przywódców, należących do nowo powstałych tu­ bylczych elit, prowadzą swą walkę na trzech głównych frontach (Warren 1998; Posem-Zieliński 2002). Po pierwsze, czynią to na arenie globalnej, domagając się międzynarodowego uznania praw wynikających ze statusu przysługującego gru­ pom tubylczym. Po drugie, działają na scenie krajowej na rzecz wprowadzenia gwarancji dla tych praw i ich rzeczywistego respektowania. Wreszcie po trzecie, walczą one zdecydowanie na szczeblu lokalnym, w regionach swego zamieszki­ wania, występując w obronie partykularnych interesów konkretnych tubylczych wspólnot i przeciwstawiając się tym formom rozwoju gospodarczego, które zagra­ żają środowisku i jego rdzennym mieszkańcom (Pieck 2006). W śród NRT spotykamy ogromne bogactwo form organizacyjnych, orientacji ideowych i profilów specjalizacyjnych. I tak, na najniższym szczeblu znajduje­ my organizacje lokalne, zajmujące się codziennymi sprawami tubylczych wspól­ not (lub ich zespołów), które funkcjonują przeważnie jako organy samorządo­ we reprezentujące mieszkańców autochtonicznych rejonów. Na nieco wyższym szczeblu napotykamy interetniczne organizacje regionalne, a nawet ogólnokra­ jowe, które koordynują działania wielu grup tubylczych i traktowane są jako li­ czący się partnerzy do rozmów z władzą i organizacjami pomocowymi. Coraz większą popularność zyskują również tubylcze organizacje polityczne, które sta­ rają się aktywnie włączyć w proces elektoralny i zdobyć tubylcze przyczółki we władzach ustawodawczych i wykonawczych. W tej mozaice NRT znajdujemy również stowarzyszenia o charakterze „zawodowym”, reprezentujące interesy tubylczych nauczycieli, studentów, chłopów, pasterzy, górników, handlarzy, rze­ mieślników. D użą aktywnością wykazują się organizacje kobiece, które próbują przeciwstawić się podwójnej dominacji - tradycyjnego świata swych mężczyzn nad kobietami i świata „zachodniego” nad tubylcami. W rejonach o silnych wpły­ wach protestantyzmu spotykamy organizacje tubylcze grupujące tylko wyznaw­ ców jednej religii. Wreszcie trzeba także wspomnieć o organizacjach typowo celowych, powoływanych na przykład po to, aby przeciwstawić się konkretnym zagrożeniom (np. ekologicznym) lub by zrealizować pewne ważne zadanie. Organizacje te nie tylko walczą o lepsze warunki życia ludów tubylczych, ale tw orzą jednocześnie bardzo nowoczesną sieć wewnętrznych powiązań, wymiany informacji i doświadczeń. Pozwala ona na koordynację działań, przyczynia się �Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze 41 do wzrostu samowiedzy, umacnia solidarność między ludami tubylczymi. Zada­ niu temu służą internetowe fora oraz liczne spotkania przedstawicieli organizacji tubylczych, zwoływane na różnorodnych szczeblach, od krajowych poczynając, a na kontynentalnych i światowych kończąc. W ten sposób rozproszone archipe­ lagi „czwartego świata” jednoczą swe siły, integrują się i um acniają w swych ra­ cjach, słowem tw orzą globalną sieć tubylczą, której elementy składowe są nadal mocno osadzone w społecznościach lokalnych i w ich konkretnych problemach. Uwagi końcowe Na tle przedstawionych tu uwag na temat sytuacji ludów tubylczych we współ­ czesnym globalizującym się świecie wypada zauważyć, iż dość powszechnie wy­ rażana ocena (zarówno przez badaczy, analityków, jak i przywódców autochtonicz­ nych organizacji), w myśl której te grupy etniczne są biernymi ofiarami „postępu cywilizacyjnego”, a więc także globalizacji, jest jednostronna (Bodley 1975; Posem-Zieliński 2005a). Oczywiście, nie można ignorować bardzo wielu poważnych, negatywnych skutków tego procesu, widocznych chociażby w degradacji środo­ wiska zamieszkiwania czy dalszym wypieraniu tubylców z ich dotychczasowych terenów. Trzeba jednak przyznać, że w dzisiejszych czasach ludy tubylcze, dzięki swej samoorganizacji, świadomym swych celów przywódcom i często bardzo sku­ tecznej strategii postępowania, stają się aktywnymi aktorami nie tylko na krajo­ wej, ale także na globalnej scenie. Starają się w miarę możliwości przystosować do zachodzących zmian oraz wykorzystać całkowicie dla nich nowe instrumenty działania, które dostępne stały się na skutek globalizacji. Dzięki uformowanej sie­ ci kontaktów i wymiany doświadczeń konstytuującej dziś archipelagi „czwarte­ go świata” oraz globalnego mchu solidarności z ludami tubylczymi, coraz śmie­ lej przeciwstawiają się one łamaniu swych praw, zyskując w tej walce poważne wsparcie materialne, organizacyjne, ideologiczne, rozwojowe, moralne i prawne. Bez współczesnej sieci globalnych powiązań gospodarczych, finansowych, komu­ nikacyjnych, informacyjnych i politycznych, „czwarty świat” byłby nadal - tak jak przed półwieczem - bardzo osamotniony, zmarginalizowany, a ludy tubylcze nie mogłyby liczyć na międzynarodowe wsparcie, apelować do światowej „opinii publicznej” oraz przywoływać na obronę swych racji argumentów zawartych w do­ kumentach prawnych o znaczeniu międzynarodowym. Tak więc rzec można, iż obecnie ludy tubylcze, szczególnie te dobrze zorga­ nizowane, a więc mające rozwiniętą sieć stowarzyszeń, i to dopasowanych do wymogów współczesnych czasów, stały się widocznym i aktywnym podmiotem interetnicznych relacji. Z jednej strony, są przedmiotem globalizacyjnych presji (np. neoliberalnej gospodarki), z drugiej jednak strony (dzięki mundializacji), wychodzą z dotychczasowego „cienia”, ukazują światu swe problemy i na arenie międzynarodowej poszukują sojuszników. Dzięki tej strategii „czwarty świat” �42 Aleksander Posem-Zieliński staje się stopniowo częścią globalnego świata, starając się w nim znaleźć dla siebie dogodną niszę umożliwiającą zharmonizowanie procesów modernizacyj­ nych (etnorozwoj owych) z zachowaniem istotnych elementów rdzennej kultury i tożsamości. Nie jest to zadanie łatwe do osiągnięcia, a przez niektórych obser­ watorów uważane wręcz za utopijne. Sporo cech charakterystycznych dla sy­ stemów społecznych i wartości kulturowych ludów tubylczych „nie pasuje” do współczesnego świata, a więc trudne są one do pogodzenia z wymogami i norma­ mi globalnego otoczenia. Świadomość tej kontradykcji jest obecna także coraz bardziej wśród liderów tubylczych i ich doradców. Stąd też bierze się znaczna popularność haseł „trzeciej drogi”, poszukiwania alternatywnego szlaku rozwo­ ju, który pozwalałby na osiągnięcie stanu niezbędnej równowagi między pod­ stawowymi potrzebami ludzi, standardami współczesnego życia i zachowaniem walorów naturalnego środowiska traktowanego jako szczególnie cenny habitat. W ideach tego typu, czerpiących inspirację z haseł „zrównoważonego rozwoju”, ale dostosowanych do warunków „czwartego świata”, chodzi o to, aby wypra­ cować strategię umożliwiającą osiągnięcie „dobrostanu”, który pozwalałby na zaspokojenie indywidualnych i kolektywnych potrzeb w sferze materialnej, edu­ kacyjnej oraz zdrowotnej, i to przy jednoczesnym zharmonizowaniu lokalnych tubylczych tradycji z wytworami i wzorami świata globalnego. Nie wdając się w tym miejscu w dyskusję na temat charakteru koncepcji „tubyl­ czego dobrostanu” jako idei możliwej do osiągnięcia lub też tylko millenarystycznej utopii społecznej, należy podkreślić wielką ewolucję tubylczego ruchu emancypa­ cyjnego, który w znacznej mierze już dzisiaj zmienił sytuację „czwartego świata”. Początkowe żądania poprawy warunków życia naznaczonych postkolonialną opresjąi nędzą codziennej egzystencji zostały uzupełnione prawno-kulturowymi postu­ latami zagwarantowania zasad umożliwiających zachowanie tożsamości i własnej tradycji. W końcu zwieńczyły je hasła społeczno-polityczne głoszące konieczność pełnego udziału wspólnot tubylczych i ich przedstawicieli w przestrzeni publicznej, obywatelskiej, a także w kręgu administracji i władzy (Van Cott 2005; Posem-Zieliński 2008). Jedne grupy ludności rdzennej osiągnęły już na tej drodze znaczące sukcesy, inne z wielkim trudem zmagają się z oporem kolonialnego dziedzictwa, są też i takie wspólnoty, które dopiero uczą się, jak walczyć o swe prawa. Niezależnie jednak od tego, jaki los czeka w przyszłości „czwarty świat”, to zapoczątkowanego w końcu XX wieku procesu „powrotu” ludów tubylczych na arenę dziejów z pery­ feryjnych przestrzeni „bez historii”, ich obywatelskiej emancypacji, kulturowego „odrodzenia”, politycznego aktywizmu czy społecznego upodmiotowienia nie da się dziś powstrzymać. Proces ten jest jednym z elementów konstytutywnych budo­ wy nowego globalnego porządku, w którym także dla ludów tubylczych powinno znaleźć się satysfakcjonujące je miejsce. Słowa kluczowe: globalizacja, ludy tubylcze, nowe mchy tubylcze, nowe mchy etniczne, etniczność �Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze 43 LITERATURA Anaya S.J. 2005 Los pueblos indígenas en el derecho internacional, Madrid: Trotta Press. Appadurai A. 2001 Anthropology o f Globalization, w: International Encyclopedia o f the So­ cial and Behavioral Sciences, Oxford: Elsevier, s. 6266-6271. 2005 Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji, przeł. Z. Pucek, Kraków: Universitas. Bauman Z. 2000 Globalizacja i co z tego dla ludzi wynika, przeł. E. Klekot, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Bodley J. 1975 Victims o f Progress, Menlo Park (Cal.): Cummings Publishing. Boli J., Lechner EJ. 2001 Globalization and World Culture, w: International Encyclopedia o f the So­ cial and Behavioral Sciences, Oxford: Elsevier, s. 6261-6266. Brysk A. 2007 Globalización y pueblos indígenas: el rol de la sociedad civil internacional en el siglo XXI, w: S. Marti i Puig (ed.), Pueblos indígenas y política en America Latina, Barcelona: CIDOB, s. 17-30. Bueno G. 2002 Mundialización y globalización, „El Catoblepas. Revista Critica del Pre­ sente” 3, http://www.nodulo.org/ec/2002/n003p02.htm (5.06.2009). Cansino H. 2007 El discurso del indianismo. Su critica de la modernidad y de la globa­ lización, http://uk.cbs.dk/content/download/32400 ( 1.12.2007). Castells M. 2008 Społeczeństwo sieci, przeł. M. Marody i in., Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Diaz-Polanco H. 2007 La rebelión zapatistay la autonomia, Ciudad de México: Siglo XXL Domosławski A. 2002 Świat na sprzedaż. Rozmowy o globalizacji i kontestacji, Warszawa: Sic! El Mundo... 2000 El Mundo indígena 1999/2000, Copenhague: IWGIA. Favre H. 1998 El indigenismo, Ciudad de México: Fondo de Cultura Económica. Friedman T.L. 2001 Lexus i drzewo oliwne. Zrozumieć globalizację, przeł. T. Homowski, Poznań: Dom Wydawniczy Rebis. Gawrycki M.F. (red.) 2006 Ameryka Łacińska wobec wyzwań globalizacji, Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek. Hall S. 1991 The Local and the Global. Globalization and Ethnicity, w: A.D. King (ed.), Culture Globalization and the World-System. Contemporary Conditions fo r the Representation o f Identity, Binghampton: Macmillan, s. 19-39. �44 Hannerz U. 2006 Kearney M. 1995 Leary V. 2002 Aleksander Posem-Zieliński Powiązania transnarodowe. Kultura, ludzie, miejsca, przeł. K. Franek, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. The Local and the Global: The Anthropology o f Globalization and Trans­ nationalism, „Annual Review of Anthropology” 24, s. 547-565. La utilización del Convenio no. 169 de la OITpara proteger los derechos de los pueblos indígenas, San Jose (Costa Rica): Instituto Interamericano de Derechos Humanos. Los pueblos... 2005 Los pueblos indígenas ante el mundo global. II encuentro de pueblos que­ chuas de America, Lima: Instituto Nacional de Cultura. Marden R 1997 Geographies o f Dissent: Globalization, Identity and the Nation, „Political Geography” 16: 1, s. 37-64. Mojsiewicz C. 1998 Globalne problemy ludzkości, Poznań: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Zarządzania i Bankowości. Pieck S.K. 2006 Opportunities fo r Transnational Indigenous Eco-Politics: The Changing Landscape in the New Millenium, „Global Networks” 6: 3, s. 309-329. Posem-Zieliński A. 2002 Los lideres indígenas en los países andinos, „Estudios Latinoamericanos” 22, s. 69-86. 2004 Globalizacja w krajach andyjskich a sytuacja ludności tubylczej, w: J. Ro­ kicki, M. Banaś (red.), Naród, kultura i państwo w procesie globalizacji, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 117-137. 2005a La globalización en los países andinos y la situación de la población indí­ gena, „Estudios Latinoamericanos” 25, s. 5-32. 2005b Między indygenizmem a indianizmem. Andyjscy Indianie na drodze do etnorozwoju, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM. 2008 Indigenous Organizations as „New Tribes” and their Ethno-political Stra­ tegies. The South American Context, w: L. Mróz, A. Posem-Zieliński (eds.), Exploring Home, Neighbouring and Distant Cultures, Warszawa: Wydawnic­ two DiG, s. 189-207. 2009 The State and the Indigenous Peoples in Latin America, w: R. Stemplowski (ed.), On the State o f Latin American States. Approaching the Bicentenary, Kraków: Oficyna Wydawnicza AFM, s. 301-384. Radcliffe S.A. 2001 Development, the State, and Transnational Political Connections: State and Subject Formations in Latin America, „Global Networks” 1: 1, s. 19-36. Robbins R.H. 2006 Globalne problemy a kultura kapitalizmu, przeł. S. Dymczyk, Poznań: Wydawnictwo Pro Publico. �Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze 45 Robertson R. 1990 Mapping the Global Condition: Globalization as the Central Concept, w: M. Featherstone (ed.), Global Culture, Nationalism,Globalization and Modernity, London: Sage, s. 15-30. Robinson W.I. 2003 Transnational Conflicts. Central America, Social Change and Globaliza­ tion, London, New York: Verso. Rosas Mantecon A. 1993 Globalización culturaly antropologia, „Alteridades” 3: 5, s. 79-91. Sassen S. 2007 Globalizacja. Eseje o nowej mobilności ludzi i pieniędzy, przeł. J. Tegnerowicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Scholte J.A. 2006 Globalizacja. Krytyczne wprowadzenie, przeł. K. Ślęczka, Sosnowiec: Wyższa Szkoła Zarządzania i Marketingu. Sousa Santos de B. 2001 Globalization: Legal Aspects, w: International Encyclopedia o f the Social and Behavioral Sciences, Oxford, Elsevier, s. 6277-6284. 2002 The Processes o f Globalisation, „Eurozine”, http://www.eurozine.com/articles/2002-08-22-santos-en.html (15.06.2009). Steger M.B. 2005 Ideologies o f Globalization, „Journal of Political Ideologies” 10: 1, s. 11-30. Stoll D. 1982 Fishers o f Men or Founders o f Empire? The Wycliffe Bible Translators in Latin America, London, Cambridge (Mass.): Zed Press. United... 2007 United Nations Declaration on the Rights o f Indigenous Peoples, „Interna­ tional Journal of Cultural Property” 14, s. 399-408. Van Cott D.L. 2005 From Movements to Parties in Latin America. The Evolution o f Ethnic Politics, New York: Cambridge University Press. Varese S. (ed.) 1996 Pueblos indios, soberaniay globalismo, Quito: Ed. AbyaYala. Villena S. 2000 Globalización y multiculturalidad. Pueblos indigenas y medio ambiente en la Amazonia, „Perfiles Latinoamericanos” 17, s. 95-122. Wallerstein I. 2007 Analiza systemów-światów. Wprowadzenie, przeł. K. Gawlicz, M. Star­ nawski, Warszawa: Dialog. Warren K.B. 1998 Indigenous Movements and their Critics. Pan-Mayan Activism in Guate­ mala, Princeton: Princeton University Press. Warren K.B., Jackson J.E. 2002 Introduction: Studying Indigenous Activism in Latin America, w: K.B. War­ ren, J.E. Jackson (eds.), Indigenous Movements, Self-Representation, and the State in Latin America, Austin: University of Texas Press, s. 1-46. �Aleksander Posem-Zieliński 46 Aleksander Posem-Zieliński GLOBALISATION IN THE „FOURTH WORLD” AND NEW INDIGENOUS MOVEMENTS (Summary) Processes of globalisation have their centres and peripheries but they spread syste­ matically without avoiding any area. They also reach the areas of the „fourth world”, i.e. regions inhabited by indigenous peoples pushed by colonial conditions and post-colonial politics to the margin of economic, social and civil life. In these areas, at least from the final decades of the 20lh c., a new community of indigenous peoples has been formed, mainly thanks to the organisations that are established there, their leaders and the new ideas reaching them, external aid and solidarity support. The aspirations of indigenous peoples include the defence of their own territory and the natural environment, attempts at empowerment and legal recognition of their rights, parity in public life, and autono­ my, at least cultural autonomy. Attempts at preserving their ethnic identity and cultural heritage and support for the ethnodevelopment of indigenous groups are important aspects of their efforts. The establishment of a network of indigenous peoples and organisations and the formation of the ideology of the „fourth world” is an emancipatory achievement of post-colonial indigenous groups, achieved to a large extent thanks to globalisation. However, globalisation poses a serious threat to the indigenous peoples, mainly becau­ se of the economic expansion targeted at the areas which they inhabit, strong impact of the global popular culture, labour related migration, and eco- and ethnotourism. Indi­ genous peoples oppose these conditions, often stressing their anti-/alterglobal attitude. Their commitment to defend their own interests shows that these communities are better and better prepared to the new living conditions in the world of global dependences, re­ lations and flows. Key words: globalisation, indigenous peoples, new indigenous movements, new ethnic movements, ethnicity � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f30364c553e69433d1d11becda0e74e4.pdf 5a534bc9468f3a1d98e7a68619c196e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6160 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource globalizacja - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5745 Title A name given to the resource Antropologia kulturowa/etnologia wobec dwoistości globalizacji/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.15-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 ZBIGNIEW JASIEWICZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Wyższa Szkoła Nauk Humanistycznych i Dziennikarstwa Poznań A N TRO PO LO G IA KULTUROW A/ETNOLOGIA W OBEC D W O ISTOŚCI GLOBA LIZACJI. GLO BA LIZA CJA JAK O ELEM EN T ŚWIATA ZOBIEKTY W IZO W ANEGO I GLO BA LIZM JAK O IDEO LO G IA Antropologowie kulturowi, podejmując badania nad globalizacją, stykają się z interesującym faktem ontologicznym. Napotykają zjawisko o wyraziście dwoja­ kim charakterze. Z jednej strony, są to procesy ujednolicenia i wzajemnego przy­ stosowywania się grup ludzi, wywołane rozwojem nowych technologii przemiesz­ czeń i komunikowania się, współwystępujące z nowymi formami gospodarki, polityki i pozostałych dziedzin kultury. Choć powstałe w wyniku aktywności ludzi, zarówno one, jak i ich następstwa sączęsto traktowane jako niezależne od podmio­ tu działającego, egzystującego w strukturalnych całościach przez nie stworzonych. Z drugiej strony, globalizacji towarzyszą wyobrażenia o jej genezie i sprawczej sile odmiany sposobu życia, wyobrażenia o jej obecnych i przyszłych skutkach i ich ocena. To właśnie wartościowanie globalizacji i zmian nią wywołanych prze­ kształciło myślenie o globalizacji w ideologię - globalizm. Zawarty w niej został, tak jak w innych ideologiach, obraz tego, jaki świat jest i jakim być powinien, oraz imperatyw działania skłaniający do urzeczywistnienia narzucanych przez ideologię wizji. Najbardziej wyraziste są ideologie wskazujące na zagrożenia wywołane glo­ balizacją i j ą kontestujące - antyglobalizm i alterglobalizm. Ideologie akceptujące globalizację i jej skutki, znajdujące wyraz w przekonaniach liberalnych, są mniej wyraziste i m ają m niejszą zdolność organizowania ludzi i skłaniania ich do spek­ takularnych, często dramatycznych działań. Między rzeczywistością zobiektywizowaną a wyobrażoną Przyjęte rozróżnienie globalizacji i jej skutków jako należących do świata zobiektywizowanego i ideologii nie ma na celu przeciwstawienia sobie porząd- �16 Zbigniew Jasiewicz ku wyobrażeń i rzeczywistości zewnętrznej wobec podmiotu. Nie jest przecież tak, że kultura jest jedynie wyobrażana, konstruowana i przeżywana. Tworzy także środowisko, którego wpływom człowiek podlega i musi w nim przeżyć, w sensie biologicznym i społecznym. Zastosowane rozróżnienie jest pożytecz­ ne dla przedstawienia charakteru świata; wskazuje ono ponadto na konieczność uwzględnienia dwoistości charakteru globalizacji i globalizmu w sposobach ba­ dania tych zjawisk. Termin „globalizacja” nie został zdefiniowany w sposób arbitralny, tak jak to się stało choćby z terminem „akulturacja”, w znanym memorandum ogłoszonym przez Roberta Redfielda, Ralpha Lintona i M elville’a Herskovitsa w czasopiśmie „Man” w roku 1935, co wszakże nie zapobiegło dyskusjom nad jego treścią oraz zmianom jego znaczenia. Nie jest to zresztą termin jedyny - jego synonimami, jednak daleko mniej popularnymi, sąmondializacja i planetaryzacja. Pojęcie glo­ balizacji obejmuje takie elementy składowe, w miarę powszechnie uznawane za należące do tego zjawiska, jak intensyfikacja powiązań ekonomicznych, społecz­ nych, politycznych i pozostałych kulturowych, skutkująca przepływem idei, w ie­ dzy, dóbr materialnych i ludzi oraz upodobnieniem się sposobu życia i systemu wartości, zawsze jednak z uwzględnieniem lokalnych uwarunkowań. Brakuje nie tyle antropologicznej definicji globalizacji, co zaproponowania zakresu antropo­ logicznych badań nad tym zjawiskiem. Globalizacja wskazuje na proces albo stan. Stan oznaczający proces zatrzy­ many, tworzący jednakże inną perspektywę opisu i analizy. Świat zglobalizowany nie zawsze podlega refleksji i ocenie człowieka w nim żyjącego; staje się jedyną znaną rzeczywistością. Człowiek obserwuje sytuację w szerszej skali i pragnie mieć stosunkowo szybki dostęp do stale zmienianych dóbr pojawiają­ cych się w obiegu globalnym. Nie jest łatwo stworzyć wzorzec dokonanej glo­ balizacji. Określenie „zglobalizowane społeczeństwo” jest abstrakcją, która nie ma odpowiednika w jakimkolwiek całościowo potraktowanym społeczeństwie, na przykład narodowym lub regionalnym. Ze względu na szybkie tempo zmian, a także z powodu zróżnicowanej sytuacji ekonomicznej i zróżnicowanych po­ glądów członków społeczeństwa, w jego ramach powstają przecież możliwości zachowania się enklaw w mniejszym stopniu objętych następstwami globalizacji. Możemy natomiast porównywać globalizujące się społeczeństwa i analizować różnice w charakterze, zakresie i tempie dokonujących się w ich ramach zmian. Powiązania między globalizacjąjako rzeczywistością społeczno-ekonomicz­ ną, którą można przyjmować jako zobiektywizowaną i narzuconą, a ideologią występują w różnych formach i z różną intensywnością. Wypływa to nie tyle z charakteru tych związków, ile ze społecznych potrzeb tworzenia i posługiwania się ideologią dla różnych celów: politycznych, etnicznych, religijnych. Uznane w jednym miejscu za znieważające przedstawienie symboli religijnych, w in­ nym powoduje bojkot towarów pochodzących z kraju, w którym dopuszczono się zniewagi. �Antropologia kulturowa/etnologia wobec dwoistości globalizacji 17 Interesująca dla poznania relatywności relacji między procesami ekonomicz­ nymi będącymi przejawem globalizacji a ideologią jest chociażby reakcja na napływ do Polski używanych przedmiotów z krajów zachodnich. Nie m ają one obiegu globalnego, ale transnacjonalny, w ramach wielkiego regionu, jakim jest Europa. Ich sprowadzanie jednak jest częścią i przejawem globalizacji. W wożo­ ne są stare auta i urządzenia produkcyjne, meble i sprzęty gospodarstwa domo­ wego oraz odzież. Pojawiły się wielkie targowiska używanych przedmiotów, na przykład w Czaczu pod Śmiglem, do niedawna wiosce o wysokim poziomie pro­ dukcji rolnej i o zasiedziałej ludności, ceniącej sobie pozycję rolnika. Na każdym niemal kroku spotkać można miejsca, w których handluje się odzieżą z drugiej ręki, chciałoby się powiedzieć: „z drugiego ciała”. Jeden ze sklepów z taką odzie­ żą na osiedlu Rataje w Poznaniu nosi nazwę „Angielska szafa”. Zakup używa­ nych przedmiotów nie został poddany ideologizacji, nie jest wykorzystywany do wywoływania poczucia niższości czy upokorzenia. Jest traktowany racjonalnie, jako oszczędzanie, a nawet przygoda, możliwość znalezienia, „upolowania” cze­ goś atrakcyjnego. Owe używane przedmioty, dzięki ich unikatowości związanej z czasem i miejscem wytworzenia, niektórym służą do tworzenia nowych war­ tości: mieszkania w bloku z dodanym, niestandardowym przedmiotem, salonu w nowo wybudowanym domu ze starymi lub stylizowanymi na stare meblami, stroju skomponowanego z oryginalnych składników. Elementy ideologii wystę­ pują w nazwach nadawanych sprzedawanym przedmiotom. Meble w Wielkopolsce zawsze są holenderskie, odzież włoska, francuska lub angielska, nie niemie­ cka. Silne przejawy ideologizacji, świadczące zresztą o tym, że ideologie m ogą zawierać treści racjonalne, widoczne są w działaniach podejmowanych przez państwo i organizacje proekologiczne w celu ograniczenia napływu starych sa­ mochodów lub w związku z odkryciem wwozu odpadów zagrażających środowi­ sku. Wówczas pojawia się hasło: „Polska śmietnikiem Europy”. Ideologie protestu zawsze budowane były na poczuciu zagrożenia, krzyw­ dy, wykluczenia, niesprawiedliwości. Takie są również podstawy ideologii kon­ testujących globalizację: antyglobalizmu i alterglobalizmu. M ają one oparcie w ukształtowanych historycznie i przeniesionych do naszej współczesności, i na niektórych terenach w niej utrwalanych, nierównościach w potencjale go­ spodarczym, społecznym oraz w zakresie wiedzy na poszczególnych obszarach i w państwach. Korzystają z podziału świata na centra i peryferie, i świadomość takiego podziału przekształcają w jedno z haseł ideologicznych. Zgodnie z tym hasłem, centra uzyskują dominację nad peryferiami, podporządkowują je poli­ tycznie, wykorzystują ekonomicznie i odbierają tożsamość, narzucając niektóre treści kulturowe. Przejmowanie wzorców sposobu życia w ramach globalizacji nazywane jest amerykanizacją lub westemizacją. Obraz świata dwubiegunowego upraszcza realnie występujący przepływ dóbr, poddawanych zresztą stałej rewa­ loryzacji. „Więcej moich przyjaciół ćwiczy jogę w Kalifornii niż w Indiach”, stwierdziła Anoushka Shankar (2007), piosenkarka akompaniująca sobie na sita­ �18 Zbigniew Jasiewicz rze. Filozofią i medycyną tybetańską w Europie i Ameryce Północnej zajmuje się więcej nie-Tybetańczyków niż Tybetańczyków, a w świecie zachodnim, również w Polsce, przybywa nowych mieszkańców, głównie z Azji. Obserwujemy nie tylko zjawisko westemizacji, ale również orientalizacji, czego przejawem jest choćby popularność kuchni z Dalekiego Wschodu i odzieży z Indii. Nie spo­ sób zagwarantować równego udziału różnych kultur w procesie upodabniania się świata. Istotne jest to, że tworzą się nowe jakości kulturowe, powstają formy hybrydalne, łączące elementy kultury wnoszonej z lokalnymi. Są one traktowane przez głosicieli apokaliptycznej wizji monokultury jako poważne zagrożenie dla dotychczasowych tożsamości kulturowych, ale przecież są wyrazem zmienności kultury, a nie jej unifikacji. Poznawanie ideologii, w tym anty- i alterglobalizmu, wymaga zwrócenia uwagi na konstytuujące je części składowe i umiejętności ich badania. Należy skupić się na badaniu nie tylko zespołu idei, ale także bu­ dowanych na ich podstawie programów, ujmowanych w postaci symboli, mitów i schematów myślenia, związków tych programów z potrzebami i oczekiwaniami ludzi, twórców i liderów ideologii, sposobów pozyskiwania zwolenników i ich organizowania, wreszcie realizowanych form działania. Przyjęte tu rozumienie ideologii różne jest od prób jej utożsamienia ze świato­ poglądem opartym na systemie wartości akceptowanych w codziennym doświad­ czeniu, co propagują niektóre studia kulturoznawcze. Tym, co odróżnia j ą od światopoglądu, jest wspólnotowy charakter, mniej lub bardziej zwarty system po­ glądów, tłumaczących świat zewnętrzny i ludzkie doświadczenia, rola wartościo­ wania oraz imperatyw działania. Takie pojmowanie ideologii, zresztą najczęściej spotykane, nie wyłącza jej poza obręb zjawisk kulturowych. Nie pozwala jednak stwierdzić, jak to zrobił Michał Buchowski, iż była ona „przedmiotem naszych badań od narodzin dyscypliny” (Buchowski 2006: 8); była raczej właściwa pod­ miotom tych badań, jakim i byli antropologowie. Nie zachęca zatem do powtó­ rzenia pytania, postawionego przez Michała Buchowskiego - „Czy znaczy to, że winniśmy dyscyplinę przechrzcie na «antropologię ideologii»?”. Oczywiście, ideologia pozostanie, w różnych jej znaczeniach, istotnym przedmiotem zaintere­ sowania w badaniach antropologicznych. Antropologowie, moim zdaniem, m ogą z pożytkiem posługiwać się również zastanymi znaczeniami terminu „ideologia” i wykorzystać doświadczenia dyscypliny do opisu i interpretacji tak określonego zjawiska. Poglądy utożsamiające globalizm z ideą „Wielkiego Planu” zdobycia władzy nad światem i zaprowadzenia „Nowego Porządku Świata”, realizowaną poprzez działalność bractw ezoterycznych i tajnych związków, poczynając od asasynów, templariuszy, różokrzyżowców, masonerii i iluminatów, oraz zakłada­ jące „ukryte cele” wielu innych organizacji politycznych i gospodarczych, rów­ nież nam współczesnych, takich jak Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Bank Światowy, Światowa Organizacja Handlu (Posacki 2002: 52 i n.), można dobrze interpretować w kategoriach mitu. Także inne pojęcia i kierunki badań zadomo- �Antropologia kulturowa/etnologia wobec dwoistości globalizacji 19 wionę w antropologii m ogą być przydatne w analizowaniu ideologii związanych z globalizacją. N ależą do nich między innymi studia nad stereotypami, symbola­ mi, rytuałami, tożsamością kulturową, obcymi i wykluczonymi. Globalizacja. Od kiedy? Jednąz ważnych kwestii istotnych dla ustalenia możliwości i zakresu antropo­ logicznych badań nad globalizacjąjest określenie jej ram chronologicznych. Czy jest to zjawisko uniwersalne w czasie, zawsze występujące, obok fragmentaryzacji i partykularyzacji, czy też ujęte w ściśle wyznaczonych ramach czasowych? Thomas L. Friedman wyróżnił dwie epoki globalizacji, pierwszą od połowy XIX wieku do lat 20. XX wieku, drugą po roku 1989 (Friedman 2001: 11). Immanuel M. Wallerstein postrzegał system światowy jako rozwijający się od kilkuset lat (za Barnard 2006: 137-138). Czy nie należy wziąć pod uwagę również wcześniej szych działań, zmierzających do upodobnienia i zbliżenia rozległych obszarów świata, takich jak wymiana handlowa wzdłuż szlaków handlowych („Szlak Bur­ sztynowy”, „Szlak Jedwabny”) czy budowanie wielkich imperiów i cywilizacji (Aleksandra Wielkiego i Rzymu), i rozszerzania się uniwersalistycznych syste­ mów wierzeniowych (buddyzmu, chrześcijaństwa i islamu)? Religie, nawet jeśli zwane były „światowymi”, nie miały w przeszłości zasięgu światowego, nie było zresztą świata jako w całości poznanego. Egzystowały często w zamkniętych en­ klawach, niekiedy pogłębiały podziały, tworzyły jednak pewne treści kulturowe 0 charakterze uniwersalnym, atrakcyjne w procesie przekazu. Nie sposób również nie dostrzec roli nauki w procesie ujednolicania świata. Uprawianie nauki wymagało przyjęcia podobnych rozwiązań organizacyjnych 1 założeń metodologicznych, sprzyjało ponadto upowszechnieniu podobnych sposobów myślenia. George W. Stocking Jr. dostrzegł w ramach antropologii, w okresie po II wojnie światowej, tworzenie się bazy „dla czegoś, co mogło być nazwane «antropologią światową»”. Umocnienie się „impulsów intemacjonalizujących” wiązał z tendencjami w powojennej antropologii amerykańskiej i angielskiej, widocznymi w problematyce Kongresów Nauk Antropologicznych i Etnologicznych oraz w założeniu „Current Anthropology” - pisma o świato­ wym zasięgu (Stocking 1995: 7). Rzecz jasna, przejawy umiędzynarodowienia antropologii pojawiały się również wcześniej. Kazimierz Moszyński uznał ewolucjonizm klasyczny za „potężny prąd (...) masowo ogarniający sobą etnologów i etnografów świata”, budzący „głębokie zainteresowanie problemami etnolo­ gicznymi bardzo wielu czołowych myślicieli czy całych szerokich warstw inte­ ligencji” (Moszyński 1958: 164). Nadanie globalizacji cech uniwersalności jest korzystne dla antropologii; pozwala rozpoznawać j ą w różnych okresach i uczy­ nić immanentną częścią kultury i teorii antropologicznej. �20 Zbigniew Jasiewicz Rodowód antropologiczny badań nad globalizacją Choć antropologia kulturowa z oporami i pewnym opóźnieniem (w porów­ naniu z ekonomią i socjologią), wywołanym między innymi silną w niej fascy­ nacją innością kulturową i obroną zróżnicowania kulturowego, przyjęła termin „globalizacja” i podjęła nad nią badania, to można dla nich odnaleźć „rodowód antropologiczny” (Eriksen 2003: 2). Jego początki sięgają zresztą starożytności i myśli społecznej oświecenia, wyprzedzającej ukształtowanie się antropologii jako dyscypliny naukowej. Wkład antropologii w rozwój idei globalizmu i zro­ zumienie procesów globalizacji polegał i polega na: 1. Rozwoju i upowszechnieniu idei jedności ludzkości, znanej zresztą od starożytności. Istotna była oświeceniowa teza o identyczności natury ludzkiej, uzasadniona podobnym sposobem odczuwania i podobnymi u wszystkich ludzi potrzebami, wyraźnie wyartykułowana także u Stanisława Staszica, wyróżnia­ jącego potrzeby „przyrodzone” i „wymyślone” : „Siedźmy człowieka potrzeby, a pójdziemy zawsze drogą, którą postępował rodzaj ludzki” (Staszic 1959: 77). Zasadnicze znaczenie dla uznania ludzkości jako jedności miało jednak przyjęcie na początku XIX wieku stanowiska monogenezy, opartego zarówno na przesłan­ kach ideologicznych, jak i materiałach z badań przyrodniczych (Barnard 2006: 56-57). Przekonanie o jednakowości psychiki ludzkiej stało się później funda­ mentem myślenia ewolucjonistycznego, a koncepcja potrzeb, odniesiona do całej ludzkości, uzyskała w ażną pozycję w antropologii Bronisława Malinowskiego, choć krytykowana jest, w części dotyczącej potrzeb tak zwanych podstawowych, jako przejaw biologizacji kultury. 2. Przyjęciu, również w oświeceniu, znowu za starożytnymi, i rozwinięciu w ewolucjonizmie teorii postępu, rozumianej jako proces doskonalenia się obej­ mujący całą ludzkość. Związek tej idei z teorią globalizacji polega na wskazaniu celu, jakim była cywilizacja, oraz na silnych konotacjach globalizacji z postę­ pem, nowoczesnością. 3. Podjęciu problematyki dyfuzji, rozprzestrzeniania się elementów kultu­ rowych i kulturowych całości. I w tym kierunku zainteresowań odnajdujemy oświeceniowe koncepcje egiptocentryzmu, panbabilonizmu i panhebraizmu, a u przedstawiciela polskiego oświecenia Hugo Kołłątaja - panscytyzmu, otwie­ rającego Słowianom drogę do najdawniejszej historii (Kołłątaj 1971: 18 i n.). Egiptocentryzm rozwijany był przez dyfuzjonistów angielskich z przełomu XIX i XX wieku - Graftona Eliota Smitha i jego ucznia, Williama Jamesa Perry’ego. Dyfuzjonistom niemieckim i amerykańskim z kolei zawdzięczamy studia nad przemieszczeniami się kultur i koncepcję kręgów i areałów kulturowych. Istotna była także w dyfuzjonizmie tendencja do traktowania kultury jako „zbioru ele­ mentów”, a nie organicznej całości, przydatna w rozumieniu procesu przejmo­ �Antropologia kulturowa/etnologia wobec dwoistości globalizacji 21 wania zglobalizowanych treści i tworzenia społeczeństw wielokulturowych. Alan Barnard wyniki studiów dyfuzjonistycznych określa jako „jeden z najbardziej interesujących zbiorów pomysłów stworzonych w obrębie antropologii”, który jednak nie nawiązał kontaktu ze współczesną teorią globalizacji (Barnard 2006: 99). Wędrówki elementów kultury były również przedmiotem studiów Bronisła­ wa Malinowskiego nad instytucją „kula” i Marcela Maussa nad wymianą, także należących do „rodowodu antropologicznego” współczesnych studiów nad glo­ balizacją (Eriksen 2003: 6). 4. W skazaniu mechanizmów i następstw kontaktu kulturowego: akulturacji, akomodacji, enkulturacji, adaptacji, zderzenia kultur, asymilacji kulturowej, transkulturacji, inkulturacji, hybrydyzacji i synkretyzacji. 5. Podkreśleniu znaczenia wielości źródeł kultury i aktywności lokalnych sy­ stemów kulturowych wpływających na, jak to ma miejsce w ramach glokalizacji, obejmującej między innymi dziedzinę lecznictwa, sposób przyjęcia treści global­ nych w oparciu o wartości miejscowe (por. Penkala-Gawęcka 2006: 49, 256). 6. Zwróceniu uwagi na wartość odmienności kulturowych, domaganiu się szacunku dla tych odmienności, wspartym przyjęciem przez wielu antropologów stanowiska relatywizmu kulturowego, ograniczającego ideologię globalizmu i wspierającego ideologie antyglobalizmu i alterglobalizmu. 7. Wykorzystaniu możliwości - jak stwierdził Michael Herzfeld - „zakwe­ stionowania uniwersalnej logiki «globalizacji»”, wskazaniu, że globalizacja „grozi redukcją przestrzeni wyboru dla wszystkich społeczeństw”, wynikającym z krytycznych kompetencji antropologii (Herzfeld 2004: 37-38). * * * Antropologowie współcześni (np. Barnard, Eriksen, Herzfeld) są świadomi znaczenia globalizacji i konieczności rozwoju badań w tym zakresie. Wskazanie na dawność kontaktów międzykulturowych i „antropologiczny rodowód” badań nad problematyką globalizacji ma nas ochronić przed przekonaniem, że teraź­ niejszość jest całkowicie odmienna od przeszłości i potwierdzić przygotowanie antropologów do prowadzenia tych badań. Musimy jednak zdawać sobie spra­ wę ze złożoności zjawiska występującego w dwóch postaciach, jako w znacz­ nej mierze zobiektywizowanego procesu i jako ideologii. Nie możemy ponadto zrezygnować z uzupełnienia wiedzy, choćby w zakresie znajomości środowisk związanych z globalizacją, między innymi współczesnych elit, oraz z rozwijania niektórych metod badawczych, potrzebnych w badaniach nad ideologią. Takimi są na przykład badania nad postawami. Postawy, jako element rzeczywistości i kategoria analityczna, nie powinny być jednak w pracach antropologicznych nadmiernie autonomizowane i analizować je należy w połączeniu z innymi ro- �Zbigniew Jasiewicz 22 dzajami zachowań (por. Jasiewicz 2000: 213). Zaangażowanie się antropologów w studia nad globalizacją i wypracowanie programu takich studiów stwarza szan­ sę nie tylko lepszego poznania zjawiska, ale również rozwoju antropologii. Słowa kluczowe: antropologia kulturowa, globalizacja, globalizm, historia antropologii, ideologia LITERATURA Barnard A. 2006 Antropologia. Zarys teorii i historii, przeł. S. Szymański, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Buchowski M. 2006 Z ideologią za pani siostra, „(op.cit.,) Maszyna Interpretacyjna. Pismo kulturalno-społeczne”, 30-31, s. 7-8. Eriksen T.H. 2003 Introduction, w: T.H. Eriksen (ed.), Globalisation. Studies in Anthropology, London: Pluto Press, s. 1-17. Friedman T.L. 2001 Lexus i drzewo oliwne. Zrozumieć globalizację, przeł. T. Homowski, Poznań: Dom Wydawniczy Rebis. Herzfeld M. 2004 Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, przeł. M.M. Piechaczek, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jasiewicz Z. 2000 Badania na ziemiach zachodnich i północnych. Przypadek „Niechcianych miast” Zdzisława Macha, „Kultura i Społeczeństwo” 4, s. 211-218. Kołłątaj H. 1971 Rozbiór krytyczny zasad historii początkowej wszystkich ludów, oprać. i wstępem opatrzył H. Hinz, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Moszyński K. 1958 Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Wrocław: Ossoli-neum. Penkala-Gawęcka D. 2006 Medycyna komplementarna w Kazachstanie. Siła tradycji ipresja globalizacji, Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Posacki A. 2002 Globalizm, w: C.S. Bartnik (red.), Encyklopedia „białychplam”, t. 7, Ra­ dom: Polskie Wydawnictwo Encyklopedyczne, s. 51-57. Shankar A. 2007 Anoushka Shankar o Stingu, George ’u Harrisonie i Norah Jones, rozmawiał Jacek Cieślak, „Rzeczpospolita”, dodatek „Kultura, Nauka, Styl Życia”, 22-23.09.2007. Staszic S. 1959 Ród ludzki, oprać. Z. Daszkowski, przedm. B. Suchodolski, t. 1, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. �Antropologia kulturowa/etnologia wobec dwoistości globalizacji 23 Stocking G.W. Jr. 1995 Delimiting Anthropology: Historical Reflections on the Boundaries o f a Boundless Discipline - Defining the Boundaries o f Social Inquiry, „Social Research”, Winter, s. 1-15, http://findarticles.eom/p/artieles/mi_m2267/is_ n4_v62/ai_l8229219/ (25.01.2008). Zbigniew Jasiewicz CULTURAL ANTHROPOLOGY/ETHNOLOGY IN FACE OF THE DUALITY OF GLOBALISATION. GLOBALISATION AS AN ELEMENT OF OBJECTIVE WORLD AND GLOBALISATION AS IDEOLOGY (Summary) On the one hand globalisation and its consequences create an objective reality and on the other - a subjective reality, which transforms into ideology, i.e. globalism. The author notices both the separateness and autonomy of globalisation as a process and so­ cio-economic state and globalism as ideology and the relations between them. He poses a question about the chronology of the globalisation process, also as regards the evo­ lution of global science, including global cultural anthropology. He is aware of the de­ lays in modem anthropological research on globalisation, but he tries to discover their provenance in earlier studies. In his opinion the involvement of anthropologists in stu­ dies on globalisation and development of a programme of such studies not only creates an opportunity for better understanding of the phenomenon but also for further develop­ ment of anthropology. Key words: cultural anthropology, globalisation, globalism, history of anthropology, ideology ��