39 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c47d7eb8fa282e8928263fbe1aa2718a.jpg c6ffeddf17978de970ffe74b44abae33 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Na badaniach terenowych / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska [dawna hala Stara Robota] (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource hodowla zwierząt ; pasterstwo ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia wypas owiec przy szałasie ; widać też kilka siedzących osób (w tym Jadwiga Gerlach - pierwsza z lewej). Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona.fotografia przedstawia wypas owiec przy szałasie ; widać też kilka siedzących osób (w tym Jadwiga Gerlach - pierwsza z lewej) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.I_B.5.9.3_01 dawna hala Stara Robota Dolina Starobociańska etnografka Gerlach, Jadwiga hodowla zwierząt owce pasterstwo wypas zwierzęta gospodarskie https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2de20223bbb8b00ffd9b5c1fdd9542ad.jpg 3e7beff04f94d09849fa4733c634939a https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/437cff33ff151f80e647ffa94fd83ff8.jpg ee6ff2cadfa3e552b7f8f67ae1dc25ed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Na badaniach terenowych / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Sternalice (woj. opolskie) Subject The topic of the resource etnograficzne badania terenowe Description An account of the resource fotografia przedstawiają etnografów w trakcie badań: kilka stojących i rozmawiających osób (1) oraz badaczy idących przez wieś osób (2) , wśród nich są: Adolf Nasz (pierwszy z prawej), Henryka  Wesołowska (stoi obok A. Nasza) i Henryk Szymczak (w czapce, trzyma blok rysunkowy). Uwaga:- zdjęcie powstało w trakcie miesięcznych badań archeologiczno-etnologicznych, w których uczestniczyli również studenci etnologii (w tym Zygmunt Kłodnicki) prowadzeni pod kierunkiem naukowym Adolfa Nasza Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_19.29.XII_C.3.18.6_01 PAE_FNK_19.29.XII_C.3.18.5_01 badania terenowe etnograf etnograficzne badania terenowe etnografka Henryk Szymczak Henryka Wesołowska okolice Radłowa Sternalice https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4895b1009c68d04c716d292bf4af02a2.jpg 0b0eeb972cc68a2580062f1cf9b7dd12 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Na badaniach terenowych / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Sternalice (woj. opolskie) Subject The topic of the resource etnograficzne badania terenowe Description An account of the resource fotografia przedstawia kilka idących przez wieś osób, wśród nich badacze: Adolf Nasz i Henryk Szymczak. Uwaga:- zdjęcie powstało w trakcie miesięcznych badań archeologiczno-etnologicznych, w których uczestniczyli również studenci etnologii (w tym Zygmunt Kłodnicki) prowadzeni pod kierunkiem naukowym Adolfa Nasza Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_19.29.XII_C.3.17.6_01 Adolf Nasz badania terenowe etnograf etnograficzne badania terenowe Henryk Szymczak okolice Radłowa Sternalice https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2e2a91d832fbbf7ac8e441dbefbfcb08.pdf 293cae00dbfd8d5b3a217fb2abebafc8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 163 STELMACHOWSKA BOŻENA Na drodze do teorii sztuki ludowej Szkic Informacyjny Spośród całokształtu zagadnień, dotyczących kultury d u ­ chowej ludu, na największe stosunkowo Irudności natrafia defi­ nicja stylu ludowego, klasyfikacja i ocena sztuki ludowej. O ile bowiem inne działy kultury duchowej ludu uznane zostały za wyłączną dziedzinę badań etnograficznych, np. tema­ tyka obrzędowa czy f o l k l o r u , o tyle do sztuki l u d r . e j roszczą sobie pretensje również i teoretycy sztuki wraz z artystami. Dyskusja nie należy zresztą do „akademickich", ale wiąże się bezpośrednio z życiem, ponieważ aktualizują i realizują jej w y ­ niki muzeolodzy przenosząc ją t y m samym na forum społeczne. Już samo postawienie problemu nie jest jasne. Zanim b o ­ wiem będziemy mogli odpowiedzieć na pytanie: co to jest styl l u d o w y , czym jest sztuka l u d o w a ? - t r z e b a sprecyzować tezę, że istnieje odrębny styl ludowy i odrębna l u d o w a sztuka. Chodzi o t o , k t o ma prawo tezę taką ustalać. Niektórzy teoretycy historii sztuki kwestionują właśnie sa­ mo podstawowe założenie problemu biorąc jako punkt wyjścia kryteria wyłącznie estetyczne. Stają najczęściej na s ,nowisku, że sztuka sianowi jednolitą całość a w tej całości wytwory l u ­ dowe t o albo faza początkowa, albo też deklinacja sztuki. Ocena jest wyłącznie kwalifikatywna a tym samym prowadzi często do wniosku, Że w ogóle nie istnieje żadna sztuka ludowa, ponieważ wytworów ludowych jako okazów wyłącznie imitacyjnych, p o ­ zbawionych walorów estetycznych, nie można określać mianem sztuki. W rozumowaniu takim tkwią już dw<i zasadnicze błędy: h i ­ storyczny i merytoryczny. Z chwilą bowiem gdy stwierdzimy, że pewien przedmiot jest wytworem artysty ludowego, już tym samym zaistniał fakt historyczny w zakresie dziejów sztuki nienależnie o d kwalifikacji samego obiektu. S ą artyści, więc jest sztuka. �164 A dalej, ponieważ również historycznie udowodnić może­ my, że szereg artystów, zaliczonych do oficjalnych przedstawi­ cieli sztuki, brało impuls z wytworów ludowych, upada t y m sa­ mym wyłączność momentu imitacyjnego po stronie wytworów l u ­ dowych ustępując wzajemności wymiennej. A wreszcie, biorąc rzecz merytorycznie, z chwilą, g d y ar­ tyści (rzeźbiarze czy malarze), ci właśnie znawcy, którzy dla h i ­ storyków sztuki są w dużym stopniu najbardziej miarodajni, po­ trafią emocjonować się wytworami ludowymi, trzeba przyjąć przynajmniej to, że w y t w o r y ludowe nie są pozbawione walorów estetycznych. W rezultacie więc możemy przyjąć, że teoretycy historii sztuki są uprawnieni do postawienia tezy, iż istnieje sztuka ludowa. Inaczej rzecz się ma, g d y z kolei przystępujemy do ana­ lizy, do określenia istoty sztuki ludowej, do próby postawienia tezy, że istnieje odrębny styl ludowy. W t y m miejscu przestaje już obowiązywać wyłącznie me­ toda stosowana w historii sztuki, opierająca się przede wszystkim na historii i estetyce. D o głosu dochodzi również metoda etno­ graficzna, z pomocą której wyświetlić można genezę i istotę sztuki ludowej pogłębiając problem psychologicznie i socjo­ logicznie. Wśród naukowców polskich najsumienniej i najwnikliwiej zajmują się sztuką ludową dwaj znani historycy sztuki: Ksawery Piwocki i Tadeusz Dobrowolski. Obydwaj biorą za punkt wyjścia swych dociekań moment psychologiczny, podchodzą do sztuki o d strony artysty. Zapatry­ wania ich nie są wprawdzie przeciwstawne, ale są odrębne; stąd wywiązał się między nimi swego czasu spór naukowy, toczący się na łamach „Przeglądu Współczesnego" (1935), który wspomi­ namy dlatego, że ma on zasadnicze znaczenie dla wytworzenia się u nas teorii sztuki ludowej. Dyskusja ta nie straciła dotąd nic ze swej aktualności. �165 Ksawery Piwoeki więc wysuwa tezę, że odrębność stylu l u ­ dowego wynika z odrębności światopoglądu artystycznego jego twórców. Właściwy sztuce l u d o w e j a-naturalistyczny charakter, jej niezależność w stosunku do form rzeczywistości naturalnej, wyrażająca się w daleko idących deformacjach, wiąże się przyczy­ nowo z owym specyficznym światopoglądem ludowego artysty. Tadeusz Dobrowolski nie reguluje związku stylu ludowego z odrębnością kultury ludowej. Twierdzi on, że deformacje w sztu­ ce wynikają przede wszystkim z braku wiedzy technicznej i błę­ dów obserwacji. Drogą ankiety, którą przeprowadza wśród arty­ stów ludowych, zyskuje Dobrowolski materiał testowy, na któ¬ rym opierając się rozumuje tak: zasadnicza postawa artysty l u ­ dowego w stosunku do otaczającego go świata ma charakter naturalistyczno-imitacyjny. Rozbieżność między naturalistycznymi założeniami a pełnymi deformacji wynikami twórców sztuki l u ­ dowej tłumaczy przez opory twórcze zewnętrzne i wewnętrzne, które nie dopuszczają do pełnego urzeczywistnienia artystycz­ nego zamiaru. Metoda testów, zastosowana przez T. Dobrowolskiego, pro­ wadzi go do pewności, że artyści Ludowi oceniają wyżej walory naturalistyczne w sztuce i że np. krytykując rzeźbę a-naturalistyczną ganią jej deformacje. W polemice, jaka wywiązała się na tle tych wypowiedzi, zabrał głos K. Piwoeki opowiadając się przeciw metodzie te­ stów jako jedynej metodzie podchodzenia do źródeł twórczości ludowej. Przypomina łącznie z t y m spostrzeżenia prof. Piaget'a, który przy systemie testów, stosowanych np. do dzieci, podkre­ ślił pięć zachodzących zazwyczaj błędów, mianowicie: bylejakość, fabulację, mniemania zasugerowane, mniemania wy wołane i mnie­ mania samorodne. Piwoeki sądzi, że przy eksperymentowaniu testowym mogą zachodzić wszystkie podane przez Piaget'a możliwości reakcji. L e p i e j - z d a n i e m P i w o c k i e g o - g d y chodzi o badania przeżyć ar­ tystycznych ludu, stosować metodę eksperymentalną we własnym Środowisku ludu i to jakby niepostrzeżenie. Z zupełną słuszno­ ścią przyjmuje Piwoeki, że celem uniknięcia werbalizmu, jakże często stosowanego przez artystów zawodowych, należy raczej �166 odcyfrować prądy ! tendencje oraz przeżycia ców wprost z zachowanych dzieł sttuki. artystyczne twór­ Tadeusz Dobrowolski, pozostając przy swojej metodzie te­ stów i opierając się na jej wynikach, ustala ostatecznie bardzo charakterystyczną teorię o przetwarzaniu właściwych ludowym artystom deformacji na nowe wartości o charakterze strukturalno-dekoracyjnym. T y m twierdzeniem przenosi Dobrowolski twór­ czość ludową z platformy czysto artystycznej na płaszczyznę sztuki stosowanej. Uzasadnia to swoje stwierdzenie faktami pod­ porządkowania całości rzeźby czy obrazu figuralnego prawidłom symetrii, równowagi mas i rytmiki, płynnego lub łamanego kon­ turu wraz ze schematycznym uproszczeniem formy. Urytmizowane szczegóły postaci rzeźb ludowych oddziaływ u j ą - j e g o z d a n i e m - n a widza podobnie jak ornament i dzięki temu wywołują zadowolenie estetyczne. Mówiąc o genezie dzieła artysty ludowego dochodzi D o ­ browolski do przekonania, że powstanie dzieła sztuki ludowej jest rezultatem skomplikowanego procesu twórczego, który od początku do końca dokonuje się w obrębie życia duchowego. Światopogląd artystyczny-według teorii Dobrowolskiego gra rolę bez porównania mniejszą niż w sztuce dojrzałej czy elitarnej. W twórczości prymitywnej większość zjawisk odnieść należy do nieuświadomionych, instynktowych popędów. Więc zbyt silne akcentowanie w niej roli świadomych poglądów este­ tycznych jest nieporozumieniem. Połemika pomiędzy Ksawerym Piwock?m i Tadeuszem D o ­ browolskim doprowadziła w rezultacie do skondensowania teo­ retycznego uzyskanych przez obu uczonych ich wyników nau­ kowych, ustabilizowała sam problem, umożliwiła dalszą dyskusję swolennikom i przeciwnikom wspomnianych tutaj tez. Spośród etnografów teorią sztuki ludowej zajmuje się m . i . badacz zdobnictwa góralskiego Mieczysław Gładysz, który rów­ nież podchodzi do temalu c d strony psychologii i również bie­ rze za punkt wyjścia artystę ludowego. �167 Gładysz podkreśla więc wrażliwość estetyczną artystów l u ­ dowych, przytacza szereg autentycznych przykładów na tę w r a ­ żliwość, koncentrując swoje zainteresowanie estetyczne na dwu głównie zagadnieniach: co lud śląski uznaje jako piękne w za­ kresie zdobnictwa oraz gdzie należy szukać źródeł tych upodo­ bań, czyli wartościowania estetycznego. Metoda eksperymentowania testowego winna pochwycić proces twórczy ludowego artysty. Sposób, którym posługuje się Gładysz, ma swoisty wyraz, choć cel jego dociekań jest podo¬ bny do tego, jaki miel! Piwoeki i Dobrowolski. Jednakże meto­ da testów zoslała przez Gładysza rozbudowana w specjalny sy­ stem, którego sztywność można by zakwestionować. Artystom l u ­ dowym eksponuje się szereg tablic zdobniczych, aby zyskać ich odpowiedzi, zawierające osąd artystyczny oglądanego rysunku czy fotografii. W y n i k i zdobyte w ten sposób ujmuje Gładysz w tabele etatystyczne, zawierające zestawienia procentowe uzyska­ nych wartościowań. Tabele są steoretyzowane a wyniki ujęte w schemat ukła­ du symetrycznego, rytmicznego i symetryczno-rytmicznego. Ka­ żdy wynik podany jest w procentach. W ten sposób uzyskuje Gładysz statystyczny schemat estetycznych doznań górali ślą­ skich. Opierając się na swojej, specjalnej metodzie dochodzi zre­ sztą do ciekawych wyników, gdyż zyskuje nieraz bardzo piękne wypowiedzi górali na temat sztuki. Zaznacza się więc u Gładysza wyraźna tendencja przypisy­ wania artystom ludowym świadomej wiedzy o twórczości arty­ stycznej i możności wyrażania własnego poglądu, ugruntowanego tradycją, poczuciem smaku osobistego, wreszcie intuicją twórczą. Niezależnie od sztucznego nieco eksperymentowania testo­ wego posługuje się Gładysz również metodą obserwacji własnych - d u ż o cenniejszą moim zdaniem, co zresztą wysunął już także Piwoeki, od sztywnych form narzuconej z góry, mechanicznej schematy zacji. Na tej drodze dokonuje Gładysz kilku znamiennych odkryć w stosunku do techniki kompozycyjnej. Obserwując górali do­ chodzi do wniosku, że przy rzeźbach w drzewie czy przy zdob- �168 nictwie metalowym znaczenie mają trzy rodzaje komponowania ornamentów: 1) kompozycja planowa, 2) kompozycja z przypadku, 3) mozolne zestawianie motywów poprzednio przygoto­ wanych. C z y l i , że stwierdza tutaj Gładysz obecność prawdziwie twórczej dynamiki obok rzemieślniczego zestawiania motywów zdobniczych. Ustaliwszy i udowodniwszy w swoisty sposób estetyczne możliwości artystów śląskich zastanawia się z dużą trafnością nad podnietami estetycznymi ludu. Wymienia ich kilka. I tak пр.: oglądanie wytworów sztuki elitarnej jest silnym bodźcem estetycznym, prowadzącym niejed­ nokrotnie do naśladownictwa. A l e prócz tych czysto zewnętrz­ nych wpływów są i głębsze, jak podniety religijne i magiczne, o których jednak zawsze jeszcze wiemy bardzo niedużo, oraz społeczne. Jest to splot tak silny, Że wydzielenie niektórych po­ budek, względnie supremowanie jednych nad drugimi byłoby na razie, bez dłuższych studiów specjalnych, problematyczne. W książce swojej „O zdobnictwie metalowym na Śląsku" podkreśla Gładysz jeden jeszcze czynnik kształtujący pojęcia es­ tetyczne ludu, a m i a n o w i c i e - t r a d y c j o n a l i z m ! Gładysz spotkał ta­ kich artystów ludowych, którzy, mimo uzdolnień, świadomie nie wprowadzali pomysłów własnych, aby zachować w całej pełni ornament tradycyjny. T u niewątpliwie ważnym momentem od­ działywania tradycjonalnego jest środowisko, które najwyraźniej sprzeciwia się hasłu: sztuka dla sztuki. W dociekaniach czął analizę naukową dotyczących artystów waniu różnych metod sków na temat sztuki swoich Mieczysław Gładysz, który rozpo­ o d mozolnych zestawień statystycznych, ludowych, doszedł następnie przy zastoso­ naukowych do pewnych ogólnych w n i o ­ ludowej w odniesieniu do jej genezy. Na stanowisku ściśle etnograficznym staje dobry znawca pol­ skiej sztuki ludowej w różnych jej odmianach regionalnych Ta- �169 deusz Seweryn, który uwzględnia zarówno momenty estetyczne jak psychologiczne i socjologiczne. Mówiąc o właściwościach sztuki ludowej z punktu widze­ nia kryteriów osobistych, podkreśla Seweryn m.i. jej dwutorowość. Zdaniem Seweryna inne noimy stosuje lud do obrazu r e l i ­ gijnego a inne do świeckiego. Ocena obrazu religijnego jest za­ wsze powściągliwa, dyskretna ze względu na temat i właściwą ludowi wiarę w wizerunek jako zastępczą istność Istoty nadna­ turalnej. Ocena obrazów cudownych jest z reguły dodatnia, cho­ ciażby t y p ich nie odpowiadał normom przez lud przyjętym. Nad­ naturalne wartości, jakie uprzytamnia obraz cudowny, stają się dla ludu kryterium estetycznym. Wiara jest wartością nadrzędną w stosunku do piękna a jednokierunkowością swoją hamuje su­ biektywne funkcje, odczuwania i władze osądu. » Stopień piękna zależy o d stopnia cudowności obrazu. Po­ święcenie obrazu zwiększa u ludu jego wartość idealną. Okazuje się stąd, że Seweryn dochodzi do podobnych spo­ strzeżeń, do jakich doszedł Gładysz, a mianowicie stwierdza, że decydujący wpływ na jakość oceny warloŚci obrazu przez lud ma - treści Stopień rozpoznania piękna obrazu religijnego zależy od stopnia rozpoznania jego treści. Seweryn określa t e n - można by powiedzieć-nastrój este­ tyczny, który przy oglądzie obrazu ogarnia widza z ludu, jako uczucie radości, wypływające ze zrozumienia mowy formy! Dalej jeszcze należy wziąć pod uwagę upodobania do patrona a wre­ szcie jego popularność w ogóle. Dalszymi normami estetycznymi są: piękno rysów i twarzy; piękno oczywiście relatywne, zgodne z ludową konwencją piękna. A więc przysadkowate figury, szerokie owale twarzy, pulchne rę­ ce, rozdęte suknie. Dlatego też przypuszcza Seweryn, że barok odbił się tak silnie krągłością formy na rzeźbie i malarstwie ludowym. Na ocenę wytworu ludowego — w tym wypadku obrazu — wpływa również barwa. Barwy lud określa swoiście. Są więc barwy ceglane, wiśniowe, mysie, ostróżkowe, bzowe i t p . O k r e ­ ślenia te dowodzą, że lud posiada bogatą skalę wyobrażeń o bar­ wach podpatrzonych w naturze, bogatszą od skali samych nazw. �170 Ze wszystkich barw najbardziej podoba się czerwona. Re­ akcje, jakie budzi czerwień u ludu, mają uzasadnienie psycholo­ giczne. Czerwień bowiem, jako punkt kulminacyjny skali barw­ nej, działa pokrzepiająco i zapalająca Miejsce równie niemal wa­ żne w ludowych kompozycjach kolorystycznych zajmuje barwa niebieska, po niej zielona i żółta. Czerwień gra w magii ludowej rolę czynnika apofropeicznego, jest barwą leczniczą. Nie da się jednak stwierdzić korelacji tych wierzeń z czynnikami estetycz¬ nymi oraz z malarstwem l u d o w y m . O b o k kryteriów piękna, zależnych od treści, kształtów, barw obrazu, ważną rolę o d g r y w a - z d a n i e m Seweryna — czynnik pro­ porcji rzeczy świeckich do religijnych, np. w obrazie pejzaż, który powinien zajmować jak najmniej miejsca. Pejzaż pojawia się t y l k o tam, gdzie obrazuje symboliczną treść religijną albo gdzie ma grać rolę plastycznego, bliższego dopowiedzenia głów­ nej postaci, będącej właściwym tematem. Palący się dom ma np. służyć tylko do bliższego określenia Św. Floriana, pole i pług Św. Idziego. Jest j e s z c z e - w e d ł u g S e w e r y n a - i n n y czynnik kształtowania stę poglądów estetycznych ludu, a mianowicie proporcja powie­ rzchni przeznaczonej na temat religijny do przestrzeni zajętej przez tło lub akcesoria świeckie. Tu przekonywujemy się, że po­ staci świętych mają olbrzymią przewagę nad tłem. Narzucają się rozłożystymi szatami, dużymi aureolami i koronami, sięgają czę­ sto o d ramy do ramy, dzięki czemu sprawiają wrażenie monu­ mentalne. Ludowe normy obyczajowości są niezmiernie s u r o w e - s z a t y okrywające świętych i aniołów przepisowo długie. Według mnie­ mania ludu, jak to dowcipnie określa Seweryn, dusze wstające z grobu na Sąd Ostateczny muszą być nagie, natomiast anioły nie potrzebują być obnażone. Porusza też Seweryn pierwiastki techniczne obok pierwiast­ ków treści, kształtów, barw i kompozycji - jednak już jako war­ tości drugorzędne. Podobnie jak Gładysz poświęca Seweryn uwagę podłożu magicznemu twórczości ludowej, podłożu społecznemu oraz psy­ chologicznemu, z tą jednak różnicą, że Gładysz lekko zaznacza # �171 ważność tych momentów, natomiast Seweryn rozwodzi się sze roko, umiejętnie i z dużą szczerością osobistą. Mówiąc o podłożu społecznym sztuk, ludowej stwierdza Seweryn, że lud dbał zawsze o to, by obraz zachował socjolo­ giczny związek z charakterem wnętrza, dzięki czemu len sam t y p obrazu nabierał w różnych stronach wiele cech regionalnego cha­ rakteru. Strojność obrazu potęgowano różnymi akcesoriami zdo­ bniczymi. Obraz bowiem należał do parady domu, zaś parada obowiązuje wszystkie stopnie wiejskiej hierarchii społecznej p o d groźbą utraty szacunku w gromadzie. Obowiązek podlegania społecznym normom parady, prze­ strzegany przez opinię sąsiedzką, skłaniał zapewne wielu do stro­ jenia ścian obrazami w ilości p.zekraczającej osobiste potrzeby. Nadto w całej Polsce jest zwyczaj, że matki dają córkom w y ­ chodzącym zamąż obrazy „wianne", które wieszano w miejscu sakralnym, w honorowym kącie izby, gdzie jada się wieczerzę wigilijną, gdzie dokonuje się obrzędowy akt zaślubin. Obrazy skupiają na sobie resztki czci, jaką darzono ongiś domowe siedlisko duchów opiekuńczych. W ogóle obraz odgry­ wa w obrzędach pewną rolę, co Seweryn bardzo słusznie p o d ­ kreśla, a w ogóle społeczność wiejska czuje się bezpieczniej w życiowych perypetiach pod opieką patrona wsi, Świątka, w ob­ razie czy rzeźbie. Na podstawie wiary w obecność nadnatural­ nych istot w obrazie powstawały różne formy traktowania ob­ razu: jako żywej osoby, jako domownika, któremu należy się szacunek. Malowanie dawało artyście ludowemu niewątpliwie dużo za­ d o w o l e n i a - j a k o aktywizacja barw, linii, rytmu, motywów i reli­ gijnego tematu, ale równie godne szacunku były te prace ze względu na to, że człowiek, który je wykonywał, stawał się uży­ teczny gromadzie. Obraz ma dla ludu również znaczenie apotropeiczne, magi­ czne. Oddala np. burzę na morzu, zapobiega pożarom, w cha­ cie przynosi spokój i pomysłowość, można nim zażegnać choroby. Tadeusz Seweryn w swej pracy o ludowym malarstwie usi­ łuje również dać rozwiązanie psychologiczne twórczości artysty­ cznej ludu w stosunku do malarstwa. Z obserwacji autora cennej �172 książki wynika, że artysta ludowy nie posługuje się rzeczywi­ stością fizykalną jako modelem rysunkowym, nie czerpie form z bezpośredniego oglądu, lecz raczej z przypomnienia. Skłonni więc jesteśmy do wartościowania tych obrazów jako odbicia rze­ czywistości wyobrażeniowej, aczkolwiek nie ulega wątpliwości, że celem wysiłków artysty ludowego jest naturalistyczne odtwo­ rzenie tematu. Nie interesuje też artysty ludowego - zdaniem S e w e r y n a trójwymiarowość w przyrodzie, Nie możemy jednak traktować braku wyobraźni przestrzennej u ludu jako niedorozwoju władz umysłowych. Podobnie nie możemy uważać malarstwa płaszczy­ znowego za niższy stopień ewolucji formy artystycznej. Według Seweryna malarstwo ludowe znamionuje pełnia cech skrystalizowanych, artystę zaś ludowego pełnia dojrzałości, wystarczająca na wyrażenie tych cech. Ujrzenie tej prawdy uważa Seweryn za kwestię wyzwolenia się spod sugestii widzenia naturalistycznego i dziedzicznego obciążenia normami estetycznymi greckiej czy renesansowej sztu­ ki a z drugiej za kwestię wyzbycia się nałogów wartościowania psychiki ludowej wedle schematów psychiki inteligenckiej. Tadeusz Seweryn zdołał więc dzięki dysponowaniu obszer­ nym materiałem przykładowym, dzięki głębokiemu i szczeremu odczuciu piękna sztuki ludowej wyemancypować ją teoretycznie z deprecjonujących ją często osadów, podkreślił jej odrębność i wartościowość, dał osiągnięcia niezmiernie ważne przede wszyst­ kim dla etnografii. O ile Seweryn zajmował się przede wszystkim malarstwem ludowym, o tyle specjalnym studiom poddał drzeworyty ludowe wspomniany już na początku Ksawery Piwoeki. Jak w polemice swej z Dobrowolskim, tak i tu interesuje go w pierwszym rzę­ d n e psychologiczne podłoże twórczości ludowej. Piwoeki idzie w pewnych swych ocenach dalej niż Seweryn. Udowadnia mianowicie, co zresztą etnografom jest na ogół wiadome, że a-naturalizm sztuki ludowej nawet tam silnie się zaznacza, gdzie obraźnik kopiuje wzory graficzne. Gubią się \ i * | �173 ustalone proporcje postaci ludzkiej, deformuje się jej układ ana­ tomiczny a z zanikiem perspektywy geometrycznej ujęcie wgłę­ bne zamienia się w płaszczyznowe. Często dekoracyjny koloryt traci związek z wyobrażonym przedmiotem. Piwocki podchodzi do tego zagadnienia analitycznie i szcze­ gółowo. Przypomina, że formy widzenia ludzkiego zmieniały się w ciągu wieków. Przeprowadza więc taką dedukcję: formy w i ­ dzenia ludzkiego w różnych epokach zależne były o d stopnia kultury, na którym żyła ludzkość. Jest więc rzeczą jasną, że nie t y l k o w różnych czasach, ale i na różnych szczeblach spo­ łecznych tej samej epoki historycznej inna jest struktura wrażeń optycznych. To nam tłumaczy, dlaczego dzieło obraźnika ludo­ wego odbiega od swego wzoru. Piwocki opiera się tu jeszcze na teorii Chwistka o kilku równorzędnie istniejących rzeczywistościach. I fak przyjmuje on, że na niższych szczeblach rozwoju kulturalnego i w życiu naszym codziennym mamy do czynienia z rzeczywistością naturalną. Składa się ona z osób i rzeczy, istniejących niezależnie od tego, czy je ktoś widzi lub może widzieć. O b o k tych zasadniczych elementów rzeczywistości występują drugorzędne w postaci sta­ nów psychicznych. Związany z rzeczywistością naturalną pogląd na świat roz­ wija się głównie pod wpływem życia społecznego i jest wyraź­ nie od niego zależny. Sztukę, będącą odbiciem rzeczywistości, nazywa Chwistek prymitywną. Artysta prymitywny ujmuje wy­ suwane przez siebie przedmioty przy pomocy ich cech cha­ rakterystycznych opierając się przy t y m na pamięci i kieru­ jąc się zasadą: „consensus omnium", popartą wiedzą o przed­ miocie. Pojawiają się na t y m stopniu prymitywizmu przedmioty i osady, widziane z bliska i z daleka dane w spostrzeżeniu i t y l k o pomyślane, zgodnie z wiarą w realną rzeczywistość wszel­ kich zjaw sk. Głębia i perspektywa występują dopiero w drugim i t o p n i u rzeczywistości, rzeczywistości racjonalnej czyli fizykal­ nej, której odpowiada sztuka naturalistyczna. To jest stopień, na jakim żyli twórcy rycin, które były wzorami dla drzeworytów ludowych. �174 Ta teoria C h w i s t k a - z d a n i e m P i w o c k i e g o - m o ż e byc w pe­ wnej mierze przydatna dla zrozumienia owej rozbieżności drze­ worytu ludowego i współczesnej grafiki oficjalnej. Trafnie ujmu­ je sposób percypowania przedmiotów nie wprost z natury, lecz jakby z pamięci, z apriorystycznej wiedzy o przedmiocie. Jest rzeczą znaną, że dzieci i artyści rysują przedmioty nie tak, jak je widzimy, lecz tak, jak je sobie przypominamy. T e n t y p twór­ czości nazywa się ideophstyką. Ideopiastyka łączy wyraźnie twórczość ludową dziecka i ludów pierwotnych. ze sztuką Sztuce dziecka brak plastyki i perspektywy. Środki wyrazu ograniczają się przede wszystkim do konturu. Schemat rysunko­ w y jest świadectwem „upraszczającej apercepcji". Bez zdolności tworzenia schematów dziecinny czy prymitywny umysł nie byłby zdolny ani do uporządkowania ujęcia wielorakich form rzeczywi­ stości, ani do ich rozumienia. Umysł pierwotny, naiwny uprasz­ cza całość zjawisk do kilku takich schematów i przy ich pomo­ cy usiłuje zrozumieć ich związek i sens. Odbiciem plastycznym takiego pojmowania świata jest właśnie sztuka ludowa. Umysł pierwotny - stwierdza ze słusznością Piwoeki - nie widzi różnicy między człowiekiem a otaczającą go przyrodą. N i e t y l k o antropomorfizuje zwierzęta i rośliny, ale ożywia także i przedmioty ma. twe. W sztuce odbija się w szablonie rysunku. W sztuce l u d o w e j - m ó w i P i w o c k i - s t y p i z o w a n a jest nie t y l k o postać ludzka, ale i ornament. Poszczególne motywy orna­ mentu pierwotnego są wspólnym dobrem całej niemal ludzkości. Zawodna j e s t - p i s z e autor pracy o drzeworycie — skłoność ba­ daczy do przyjmowania teorii wędrówki danego motywu ornamentacyjnego nawet tam, gdzie można przypuścić samodzielność pomysłu. Wątki zdobnicze—według Piwockiego - nie wędrują, ale tworzą one jeden z najstarszych dorobków kulturalnych ludzkości. Z tego elementarnego popędu zdobniczego wypływa zmysł dekoracyjny właściwy całej sztuce prymitywnej, a więc i ludo­ wej. Tak więc kształty przedmiotów w drzeworycie ludowym czy malarstwie nabierają form wybitnie dekoracyjnych lub są zupeł­ nie pokryte ornamentem. �175 T o też siła ekspresji sztuki ludowej, związana z samą czyn­ nością artysty, leży raczej w formie niż w zaczerpniętej treści przedstawień, jak w drzeworycie ze sztuki oficjalnej. Zdanie Piwockiego w zakresie drzeworytu ludowego po­ krywa się ze zdaniem prof. Bystronia, etnografa i socjologa, który już w swojej pracy o drzeworytach polskich (1929) pod­ kreśla dekoratywność stylu, ów typowy dla obrainictwa ludo­ wego „horor vacui", tak że cała płaszczyzna obrazu wypełnia się równomiernie. Postać główna zajmuje z reguły miejsce środkowe, reszta zaś wypełniona jest rysunkiem postaci pobocznych, krajobrazem lub też tłem architektonicznym bez zastosowania perspektywy. Jan Stanisław Bystroń stwierdza prymitywizm kompozycji, prymitywizm plastyki, posługiwanie się grubym konturem, brak umiejętności stosowania światłocienia. Mówi o typizacji i to nie tylko postaci, ale i ornamentu, o patosie odległości, który cha­ rakterystycznie podkreśla emocjonalną wartość sztuki. Zestawiając razem przytoczone powyżej zapatrywania na sztukę ludową historyków sztuki i etnografów polskich stwier­ dzamy, że w nauce polskiej nagromadził się już bogaty materiał polemiczny, mogący stanowić podstawę do wniosków- synte­ tycznych. Zarazem jednak zauważyć trzeba, Że wszystkie przytoczone tutaj wypowiedzi dotyczyły zawsze t y l k o pewnych fragmentów sztuki ludowej. Na pierwszy plan wystąpiła tzw. „sztuka czysta", czyli rzeźba, malarstwo, grafika, a metodycznie interesowano się przede wszystkim psychologią artysty ludowego. Nie mamy więc dotąd teorii, obejmującej sztukę ludową jako całość. A przecież należy włączyć do niej i budownictwo ludowe, zdobnictwo oraz sprzęt obrzędowy. Pod względem me­ todycznym nie można ograniczać się wyłącznie do psychologii. Jeżeli więc zastanowimy się nad genezą sztuki ludowej ja­ ko wytworu pewnej grupy społecznej, musimy zarazem zwrócić �176 uwagę na różnorodność tej sztuki i jej uwarunkowanie termino­ we i regionalne. Różnolitość sztuki ludowej potęguje jeszcze różnorodność materiału, do wytworów sztuki ludowej używanego. Nadto po­ myśleć musimy o tym, że poszczególne gałęzie sztuki ludowej rozwijały się w czasie bardzo nierównomiernie. I tak np. ceramika na ziemiach Polski ma tradycje kilku tysięcy i , mimo że różne kultury i ludy ją wytwarzały, nie g i ­ nęły nigdy doszczętnie wytwory tych ludów i mogły stanowić odżywczy substrat dla innych narastających kultur. Również i budownictwo na ziemiach naszych posiada tra­ dycje prastare. Dość wspomnieć, że odkryte w Biskupinie cha­ ty, budowane na łątkę i sumik jakieś 2,500 lat przed Chrystu­ sem, mają tę samą konstrukcję, co niektóre chaty współczesne w tej samej miejscowości. Piękne podcieniowe domy drewniane znajdują swój prehistoryczny odpowiednik w palafitowym budo­ wnictwie. W dużo mniejszym stopniu znajdujemy nawiązanie do rzeźby. Prastare jest tkactwo, ale nietrwalość materiału przeszkodę w zachowaniu okazów tkactwa ozdobnego. stanowiła Świeżej stosunkowo daty (bo w. X V i l l i X I X ) jest malar­ stwo ludowe i grafika. Stąd już widzimy, г jak nierównym mate­ riałem mamy do czynienia i że o jednej, bezwzględnie równej metodzie ujmowania wszechstronnych zjawisk sztuki ludowej nie może być mowy. Do wspomnianych działów sztuki ludowej zaliczyć wypada jeszcze cały obrzędowy dział ze swoimi podkźnikami, maikami, pisankami, maszkarami i t p . , które obrzędowo stanowią materiał bardzo stary, r.eczowo jednak już tak niejednokrotnie przetwarżany i odnawiany, że obok ornamentów prastarych widzimy zu­ pełnie nowoczesne rodzaje wystrojów z naleciałościami i zasto­ sowaniem współczesnej techniki i kramarskiego tandeciarstwa. A b y tylko wspomnieć przykładowo: stosowanie fabrycznych świe­ cidełek i paciorków do ozdobnych, ślubnych koron panien mło­ dych np. w Wielkopolsce, wstęgi krakowskie, czy chustki barw­ ne wykonywane w fabrykach Tyrolu i t d . �177 Geometryczny ornament pisankowy ulega również prze­ mianom г zastosowaniem ornamentów antropomorficznych i zoomorficznych, zwłaszcza w ośrodkach zbliżonych do miast większych. Nasuwa się tu od razu konieczność badań historyczno-genetycznych, bardzo z natury swej trudnych, już choćby ze wzglę­ du na olbrzymie zasięgi historyczne i geograficzne, na których występują analogiczne zjawiska w szerokiej rozpiętości czasu. O b o k estetycznych rozwiązań powinien badacz sztuki l u ­ dowej dać socjologiczne rozwiązanie w tych działach sztuki lur dowej, które wyrosły z podłoża obrzędowej tradycji. Być może, że za mało zawsze jeszcze doceniamy nawar­ stwienia tradycyjne, tak bardzo ważne ze względu na konserwa­ tyzm ludowy. Zrośnięty z przyrodą, uzależniony od wpływów at­ mosferycznych i meteorologicznych, od których nieraz b y t jego zawisnął, lud wierzy niezachwianie w pewne prawidła, o których mieszkańcy miast nie myślą i które zatarły się w ich psychice, poddanej innym warunkom bytowania. - W przekonaniu człowieka z ludu magiczne koło roku ob­ raca się nieustannie a między śmiercią i narodzinami rozgrywa­ ją się poszczególne stadia życiowe: dni pracy, radości, szczęścia i żałoby. To uzależnienie się od magicznego obrotu dorocznej obrzędowości wytworzyło u ludzi przez ciąg tysiącleci poczucie wspólnoty z przyrodą i jej przejawami, silnie odcinające się od płynności I ruchliwości życia miejskiego. Również i więź rodzinna uwydatnia się silniej. Ten sam próg domu służy dziadowi i wnukom i coraz bardziej krępujące są więzy, łączące pokolenia, Zwyczaj stoi ponad rozsądkiem, po­ nieważ został uświęcony wielokrotną wspólnotą przeżyć. Przedmiot nie powstaje dla wygody, lecz jako narzędzie walki życiowej. Pojawia się w chwili potrzeby, w porządku bio­ logicznym i w tym leży jego wartość, podkreślona widomie wy­ ciśniętym czy wyrzeźbionym merkiem rodzinnym. Taka postawa człowieka z ludu w stosunku do przedmiotów, a więc i do przed­ miotów sztuki, wynika stąd, że lud nie ma poglądu na świat; pogląd ten zastępuje poglądem na życie i na stworzone przez Lud, T. X X X V I , 12* �178 siebie dzieła. Jego przedmioty, stroje, ornamentyka służą ściśle jego poglądom na życie i mają je wyobrażać. Na ogół więc nie ma sztuki personalnej wśród ludu, mimo że zajmujemy się poszczególnymi artystami ludowymi. Nie ma też okresów stylowych w znaczeniu stylów historycznych. Nie ma w sztuce ludowej pojęcia plagiatu, który przynależy sztuce personalnej; przeciwnie, sztuka ludowa powtarza jak najczęściej tradycyjny ornament. M o t y w namalowany czy wyrzeźbiony na skrzyni lub wyszyty na stroju — to jest zawsze ten sam motyw, z zastosowaniem jedynie pewnych wariantów. Z wierzeniem i zwyczajem, czyli z podłożem tradycjonal­ nym sztuki ludowej wiąże się również jego sens przyrodniczy. Ornamenty sztuki ludowej to nie tylko zdobiny, lecz i materiali­ zacja i sformułowanie sił przyrody. Pęd zdobniczy w stosunku do przedmiotów o małym stosunkowo znaczeniu wypływa z w o l i , aby je ożywić atmosferą domową. Lud bowiem nie posiada obiektywnego i zgodnego z rzeczywistością fizykalną nastawie­ nia do sztuki. Pejzaż ludowy np. nie jest prawie nigdy odbiciem okolicy, w której został namalowany, jest on po prostu odbiciem jakiegoś widoku, wytworzonego z gór, dolin, lasów, ludzi, zwierząt. Ptak, którego wyszywa wieśniaczka, staje się tworem geo­ metrycznym, podczas gdy dziewczynie wyszywającej nie przyj­ dzie do głowy, że nie ma on być „podobny". Postaci są stypi­ zowane a w obrazach świętych najważniejszą rolę odgrywają Ich atrybuty. Ceramiczne okazy postaci zwierząt zaledwie mogą być odpoznane. Tematy ludowego świata przeżyć podlegają rzu­ towaniu, jako formuły na pewnej określonej płaszczyźnie, gdzie muszą pozostać. Do tego nadaje się najlepiej dwuwymiarowa płaszczyzna. Zastosowanie głębi trzeciego w , m i a r u stworzyłoby już zbyt wielkie podobieństwo- z rzeczywistością fizykalną, wywołałoby niepokój. Sztuka ludowa natomiast dąży do ukojenia — według stałej formuły- w wartkim prądzie życia. Niepewność własnej egzystencji, obawa przed siłami przyrody, strach przed śmiercią, Niewiadomym, przed późniejszym b y t e m - p o d k r e ś l a j ą surowość i geometryzację linii. �179 Z generacji na generacje dokonuje się ta geometryzacja a przebieg jej staje się praktycznie możliwy w takich t y l k o wa­ runkach, że artysta ludowy nie przedstawia w swej twórczości form indywidualnych, lecz daje produkt zbiorowy, wynikły ze wspólnej więzi pokoleń i wspólnoty wierzeń. Nie jest jednak sztuka ludowa absolutnie bezosobista, gdyż każdy artysta z ludu wkłada w nią własne koncepcje twórcze, powstałe z zamierzchłych warstwie psychologicznych na podłożu obrzędów i wierzeń. T o są tylko przykładowe i najogólniejsze stwierdzenia, któ­ re należało by skonfrontować z całym szeregiem zabytków sztuki ludowej, z pomocą których dopiero moglibyśmy podsumować niektóre działy sztuki ludowej pod różne metody badawcze. Już naszkicowany powyżej krótki przegląd stosowanych d o ­ tąd metod, dążących do steoretyzowania sztuki ludowej, wska­ zuje na konieczność właściwego ich uporządkowania. W e wspomnianych kilkakrotnie pracach Piwockiego znaj­ dujemy dużo ostrzeżeń i wskazówek, szczególnie p o d adresem etnografów. Piwocki nie ma do nich zaufania, t j . nie wierzy, aby potrafili we właściwy sposób ocenić walory sztuki ludowej. Zda­ niem jego podkreślać oni będą zawsze socjalną stronę sztuki, zwrócą uwagę na utylitarne oblicze sztuki i szukać będą zwią­ zku sztuki ludowej z życiem zewnętrznym. Ze względu na to ich wyłącznie socjologiczne nastawienie nie można badań nad sztuką ludową pozostawiać t y l k o etnografom. Z drugiej strony zdaje sobie Piwocki sprawę z tego, że przed historykiem sztuki piętrzyć się będą niemałe trudności, wyrażające się głównie w metodycznym podejściu do tematu. Do anonimowych dziel sztuki ludowej nie m o ż n a - z d a n i e m Piwockiego-podchodzić tak, jak do sztuki oficjalnej, gdyż me­ toda ta zawodzi. Nie można bowiem zestawić faktów artystycz­ nych sztuki ludowej w łańcuchy chronologiczne. D o niektórych zjawisk jednakże trzeba podchodzić historycznie. Prehistoria bo­ wiem może dać pewne wyjaśnienia sztuce l u d o w e j - n a odwrót �t 180 sztuka ludowa może dać pewne wyjaśnienia na terenie zjawisk prehistorycznych. Józef Słrzygowski w pracach swych nad sztuką starosło¬ wiańską jest tego samego zdania; prof. Antoniewicz podkreśla silne związki pomiędzy sztuką górali podhalańskich np. a sztuką starogrecką w swej pracy o metalowych spinkach góralskich. Podobne zdanie wyraża również prof. Fociłhn ze Sorbony. Zwraca on uwagę na kontakty nauk pokrewnych etnografii, po­ trzebnych zwłaszcza dla badań nad sztuką ludową. Mówi wyraź­ nie, że wiedza, dotycząca sztuki ludowej, sąsiaduje z archeolo­ gią i historią sztuki, z etnografią, nauką o folklorze, z lingwi­ styką, socjologia, paleontologią ludzką itp, Dla F o c i l l o n a jej właściwym przedmiotem jest studium form plastycznych, grafi­ cznych, muzycznych, dramatycznych, choreograficznych i obrzę­ dowych, wreszcie i studium techniki. U nas w Polsce stoi -a terenie tej różnorodności prof. Frankowski {„Wiedza o Pulsce", tom III), a opierając się w swej teorii sztuki ludowej rra naukach etnografii pokrewnych widzi np. dużo związków z archeologią klasyczną. Wyłania się jednakże nowa trudność, mianowicie; zakresul Trudność ta występuje już przy porównaniu sztuki ze sztuką ludową. Gdzie granica między tym, co przynależy sztuce, a wytworem ludowym? N p . w rzeźbie średniowiecznej lub drzeworytnictwie średniowiecznym! " Tu przechodzimy w zakres stylu, o którym była mowa poprzednio przy charakteryzacji ob.-afnictwa i drzeworytnictwa !udowego. Za uprawnionych du zabierania głosu w kwestii stylu w sztuce uważa Piwoeki tylko historyków sztuki, jako posiadających terminologie właściwą, wypracowaną w dziedzinie swej nauki. Ponieważ jednak w .sztuce ludowej, w jej globalnym pojęciu, mieści się również zagadnienie właściwości rasowo-narodowych, przyznaje Piwoeki, źe należy do badań tych powołać antropologów, historyków kultury, prehistoryków i etnologów. Będą oni zabierali głos również przy rozwiązywaniu zagadnień psychologicznych podstaw twórczości ludu, w sprawach religiologicznych, zc sztuką ściśle związanych, dalej w zagadnieniach \ ; j 1 I 1 1 I 1 • 1 I 1 • Щ �181 struktury wrażeń i ujmowania ich przez artystów ludowych ze stanowiska odmienności widzenia ludzkiego w różnych epokach, krajach i na odmiennych szczeblach historii socjalnej. W podobny sposób ujmuje zagadnienie metody badań Spa­ mer („Des problemes fondamentaux de 1'etude des arts plastiques populaires"). Historyk s z t u k i - j e g o z d a n i e m - s z u k a w twórczości ludowej wyłącznie przejawów artystycznych. Etnograf ma posta­ wę fenomenologiczną. Dla niego fenomen izolowany ma walor estetyczny tylko o tyle, o ile może wyciągnąć z niego wniosek, który oświetli w sposób właściwy cały ów splot nerwowy men­ talności grupy społecznej, którą studiuje. Etnograf musi dla swo­ jej oceny poznać wszystkie formy ekspresji; dla niego to, w co człowiek świadomie wierzy, co śpiewa, co wytwarza artystycznie, ma wszystko tę samą wartość a granica oddzielająca dziedzinę przejawów kultury ludowej od elitarnej jest tylko granica, psy­ chiczną. Postawa socjologiczna i fenomenologiczna etnografa - we­ dług S p a m e r ' a - o r a z postawa waloryzująca i estetyczna historyka sztuk! rozgranicza w zupełności dziedzinę ich dociekań nauko­ w y c h . Celem specjalisty-historyka sztuki jest tylko szukanie sztuki. Celem etnografa jest lud i jego dzieło. Również i Haberlandt jest zdania, że nie potrzeba ruszać bwiata z posad w zakresie nauk historycznych, aby ocenić w spo­ sób właściwy sztukę ludową narodów europejskich („Les tendences artistiques dans le travail populaire en Europe"). Daleko bardzo odeszły poglądy współczesne od stanowiska np. Forrer'a, który widział w sztuce ludowej formę podrzędną sztuki elitarnej. Sztuka wiejska wydała mu się spóźnioną sztuką urbanistyczną wyszła z mody, która obniżyła się o kilka stopni od swego oryginału, nabrała cech jak mówi F o r r e r - „ w i e j s k i e j brutalności". ' Zresztą i Haberlandt, aczkolwiek broni znaczenia sztuki lu­ dowej, jest w jej obronie bardzo umiarkowany twierdząc, że sztuka ludowa to prąd wtórny twórczości artystycznej narodu, to jakby gwara w stosunku do języka literackiego. Jakże inaczej ujmują te kwestie uczeni polscy! Niezależnie od różnicy zdań w szczegółowym ujęciu tema- �182 tu stwierdzają jednomyślnie, że twórczość ludowa posiada swoją wartość istotną i Że zasługuje ze wszechmiar na to, aby jej po­ święcić wnikliwe i wszechstronne studia. Nie możemy niestety w chwili obecnej stwierdzić, czy i ja­ kie postępy w zasięgu wiedzy światowej poczyniła nauka zajmu­ jąca się sztuką ludową, ponieważ brak nam dotąd nowych ksią­ żek, które być może ukazały się w ciągu lat ostatnich. Nasze i n ­ formacje bibliograficzne są z natury rzeczy bardzo ograniczone. Nie wiemy również, czy naukowcy polscy zdołali w ciągu sześciolecia okupacyjnego przygotować nowe prace. Dotąd nie pojawiły się jeszcze żadne publikacje z zakresu badań nad sztu­ ką ludową w Polsce. Można więc było szkic niniejszy oprzeć wyłącznie na ma­ teriale, którym dysponowaliśmy w momencie wybuchu wojny. Konieczne jest, aby badania dotyczące sztuki ludowej o d ­ żyły znów w całej pełni, już choćby dlatego, że jesteśmy w szczę­ śliwym położeniu, pomyślniejszym od położenia innych narodów, że posiadamy u siebie zawsze jeszcze żywotną twórczość ludową, bogato zróżnicowaną regionalnie. Trzeba więc г jednej strony kontynuować prace opisowe w sensie m o n o g r a f i c z n y m - t e r e n o w y m i rzeczowym, aby zgroma­ dzić materiał pokazowy z całej Polski i ze wszystkich działów sztuki ludowej, a równocześnie trzeba kontynuować badania analityczne. Nie można zaprzeczyć, że na sztukę ludową i jej twórców oddziałały w pewnym stopniu wytwory miejskie. Historia kultury bowiem wykazuje pewne szlaki migracyjne o ściśle określonym kierunku, kulminujące w pewnych czasokresach i na oznaczonej przestrzeni; zaznaczyły się one i w sztuce ludowej. Odnajdujemy więc w niej reminiscencje stylów historycz­ nych: na północnym zachodzie Polski barok i rokoko, w krako­ wskim renesans, w ceramice pomorskiej wpływy fajansów z Delft, w zdobnictwie kaszubskim i pyrzyckim szczątki ornamentów wło­ skich i francuskich, na Śląsku pozostałości budownictwa prasło­ wiańskiego, w Wielkopolsce silne oddziaływanie wytworów mie- �183 szczańskich i życia cechowego i t p . Szlaki migracyjne wątków zdobniczych prowadzą czy to ze Skandynawii poprzez Litwę, Łotwę, Finlandię, czy z Włoch przez Kraków na Śląsk, czy z Hiszpanii i Francji poprzez centra klasztorne na Pomorze a z Rumunii i Węgier na Podkarpacie l t d . ; można je wszędzie roz­ poznać, ponieważ polska kultura ludowa organicznie przynależy do całokształtu kultury europejskiej i łącznie z nią przeżywała swoje fluktuacje. Dowodzi to żywotności i chłonności kulturalnej artystów ludowych, którzy nie pozostali nieczuli na wpływy zewnętrzne, ale którzy je przetwarzali organicznie nadając im własny, arty­ styczny wyraz. Podobnie przekształcał l u d pieśń, podanie, opowieść, ale to, co w interpretacji jego pozostało, to zaledwie sfragmentaryzowana mocno fabuła; styl natomiast zupełnie się zmienił. Jeżeli w jakimś wytworze duchowej czy materialnej kultury ludu znaj­ dujemy takie cechy, jak typizację, wynikającą z charakteru spo­ łecznego wytworu, tradycyjność ornamentu, traktowanie obiektów czy fragmentów sztuki jako dekoracyjnych, celowość magiczną, fragmentaryczność, symetryczność, rytmizacje, będziemy mogli przesądzić, że mamy do czynienia ze stylem ludowym, niezależ­ nie od tego, czy dany okaz pod względem technicznym i este­ tycznym prezentuje się lepiej czy gorzej. To ma bowiem sztuka wspólnego ze sztuką ludową, że w szeregach swoich wytwórców posiada zarówno artystów jak i rzemieślników, Judzi utalentowa­ nych obok nieudolnych. Niemniej dobrze trzeba się zaznajomić z wytworem stylo­ wym i wytworem ludowym, aby pochwycić podobieństwa i róż­ nice, aby móc dać własny osąd stylowi ludowemu i zdać sobie sprawę z zapożyczeń w treści. Nie ulega kwestii, że rozgrani­ czenie wspomnianych wpływów, stwierdzenie odrębności stylu l u ­ dowego, określenie walorów estetycznych, nadanie wyrazu i wła­ ściwej terminologii fakturze przedmiotu - to zagadnienia bardzo trudne do rozwiązania dla etnografa. Nie są jednak niemożliwe. Etnograf, pragnący specjalizować się w sztuce ludowej, mu­ siałby oczywiście posiadać studia z historii sztuki a n a d t o - �184 i przede wszystkim—odpowiednie uzdolnienia osobiste, które by pozwoliły mu na autorytatywne wyrażanie sądu o rzeczach sztuki. Jednakie wyrażanie sądu estetycznego o przedmiocie nie wyczerpuje zagadnienia. Podana poprzednio analiza metody pracy polskich bada­ czy nad sztuką ludową wykazała, że do oceny dzieła artystycz­ nego w zakresie ludowym trzeba stosować normy badawcze et­ nograficzne, socjologiczne i psychologiczne i i e te oceny mogą wielokrotnie wpływać na ocenę artystyczną, która etnograficznie tamtymi czynnikami jest uwarunkowana. B y ć może, że materiał prymitywny będzie pociągał history­ ków sztuki przede wszystkim w zakresie genezy i tu - sądzę — historycy sztuki mogą oddać etnografii nieocenione usługi. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Na drodze do teorii sztuki ludowej: szkic informacyjny / Lud, 1939-1946, t. XXXVI Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Creator An entity primarily responsible for making the resource Stelmachowska, Bożena Source A related resource from which the described resource is derived LUD, tom XXXVI, s. 163-184 Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol. Type The nature or genre of the resource Czasopismo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e41fa7a8604bafec7f46793ade09f2aa.pdf 293cae00dbfd8d5b3a217fb2abebafc8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1985 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1841 Title A name given to the resource Na drodze do teorii sztuki ludowej/ LUD 1939-45 t.36 Description An account of the resource LUD 1939-45 t.46, s.163-184 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stelmachowska, Bożena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 163 STELMACHOWSKA BOŻENA Na drodze do teorii sztuki ludowej Szkic Informacyjny Spośród całokształtu zagadnień, dotyczących kultury d u ­ chowej ludu, na największe stosunkowo Irudności natrafia defi­ nicja stylu ludowego, klasyfikacja i ocena sztuki ludowej. O ile bowiem inne działy kultury duchowej ludu uznane zostały za wyłączną dziedzinę badań etnograficznych, np. tema­ tyka obrzędowa czy f o l k l o r u , o tyle do sztuki l u d r . e j roszczą sobie pretensje również i teoretycy sztuki wraz z artystami. Dyskusja nie należy zresztą do „akademickich", ale wiąże się bezpośrednio z życiem, ponieważ aktualizują i realizują jej w y ­ niki muzeolodzy przenosząc ją t y m samym na forum społeczne. Już samo postawienie problemu nie jest jasne. Zanim b o ­ wiem będziemy mogli odpowiedzieć na pytanie: co to jest styl l u d o w y , czym jest sztuka l u d o w a ? - t r z e b a sprecyzować tezę, że istnieje odrębny styl ludowy i odrębna l u d o w a sztuka. Chodzi o t o , k t o ma prawo tezę taką ustalać. Niektórzy teoretycy historii sztuki kwestionują właśnie sa­ mo podstawowe założenie problemu biorąc jako punkt wyjścia kryteria wyłącznie estetyczne. Stają najczęściej na s ,nowisku, że sztuka sianowi jednolitą całość a w tej całości wytwory l u ­ dowe t o albo faza początkowa, albo też deklinacja sztuki. Ocena jest wyłącznie kwalifikatywna a tym samym prowadzi często do wniosku, Że w ogóle nie istnieje żadna sztuka ludowa, ponieważ wytworów ludowych jako okazów wyłącznie imitacyjnych, p o ­ zbawionych walorów estetycznych, nie można określać mianem sztuki. W rozumowaniu takim tkwią już dw<i zasadnicze błędy: h i ­ storyczny i merytoryczny. Z chwilą bowiem gdy stwierdzimy, że pewien przedmiot jest wytworem artysty ludowego, już tym samym zaistniał fakt historyczny w zakresie dziejów sztuki nienależnie o d kwalifikacji samego obiektu. S ą artyści, więc jest sztuka. �164 A dalej, ponieważ również historycznie udowodnić może­ my, że szereg artystów, zaliczonych do oficjalnych przedstawi­ cieli sztuki, brało impuls z wytworów ludowych, upada t y m sa­ mym wyłączność momentu imitacyjnego po stronie wytworów l u ­ dowych ustępując wzajemności wymiennej. A wreszcie, biorąc rzecz merytorycznie, z chwilą, g d y ar­ tyści (rzeźbiarze czy malarze), ci właśnie znawcy, którzy dla h i ­ storyków sztuki są w dużym stopniu najbardziej miarodajni, po­ trafią emocjonować się wytworami ludowymi, trzeba przyjąć przynajmniej to, że w y t w o r y ludowe nie są pozbawione walorów estetycznych. W rezultacie więc możemy przyjąć, że teoretycy historii sztuki są uprawnieni do postawienia tezy, iż istnieje sztuka ludowa. Inaczej rzecz się ma, g d y z kolei przystępujemy do ana­ lizy, do określenia istoty sztuki ludowej, do próby postawienia tezy, że istnieje odrębny styl ludowy. W t y m miejscu przestaje już obowiązywać wyłącznie me­ toda stosowana w historii sztuki, opierająca się przede wszystkim na historii i estetyce. D o głosu dochodzi również metoda etno­ graficzna, z pomocą której wyświetlić można genezę i istotę sztuki ludowej pogłębiając problem psychologicznie i socjo­ logicznie. Wśród naukowców polskich najsumienniej i najwnikliwiej zajmują się sztuką ludową dwaj znani historycy sztuki: Ksawery Piwocki i Tadeusz Dobrowolski. Obydwaj biorą za punkt wyjścia swych dociekań moment psychologiczny, podchodzą do sztuki o d strony artysty. Zapatry­ wania ich nie są wprawdzie przeciwstawne, ale są odrębne; stąd wywiązał się między nimi swego czasu spór naukowy, toczący się na łamach „Przeglądu Współczesnego" (1935), który wspomi­ namy dlatego, że ma on zasadnicze znaczenie dla wytworzenia się u nas teorii sztuki ludowej. Dyskusja ta nie straciła dotąd nic ze swej aktualności. �165 Ksawery Piwoeki więc wysuwa tezę, że odrębność stylu l u ­ dowego wynika z odrębności światopoglądu artystycznego jego twórców. Właściwy sztuce l u d o w e j a-naturalistyczny charakter, jej niezależność w stosunku do form rzeczywistości naturalnej, wyrażająca się w daleko idących deformacjach, wiąże się przyczy­ nowo z owym specyficznym światopoglądem ludowego artysty. Tadeusz Dobrowolski nie reguluje związku stylu ludowego z odrębnością kultury ludowej. Twierdzi on, że deformacje w sztu­ ce wynikają przede wszystkim z braku wiedzy technicznej i błę­ dów obserwacji. Drogą ankiety, którą przeprowadza wśród arty­ stów ludowych, zyskuje Dobrowolski materiał testowy, na któ¬ rym opierając się rozumuje tak: zasadnicza postawa artysty l u ­ dowego w stosunku do otaczającego go świata ma charakter naturalistyczno-imitacyjny. Rozbieżność między naturalistycznymi założeniami a pełnymi deformacji wynikami twórców sztuki l u ­ dowej tłumaczy przez opory twórcze zewnętrzne i wewnętrzne, które nie dopuszczają do pełnego urzeczywistnienia artystycz­ nego zamiaru. Metoda testów, zastosowana przez T. Dobrowolskiego, pro­ wadzi go do pewności, że artyści Ludowi oceniają wyżej walory naturalistyczne w sztuce i że np. krytykując rzeźbę a-naturalistyczną ganią jej deformacje. W polemice, jaka wywiązała się na tle tych wypowiedzi, zabrał głos K. Piwoeki opowiadając się przeciw metodzie te­ stów jako jedynej metodzie podchodzenia do źródeł twórczości ludowej. Przypomina łącznie z t y m spostrzeżenia prof. Piaget'a, który przy systemie testów, stosowanych np. do dzieci, podkre­ ślił pięć zachodzących zazwyczaj błędów, mianowicie: bylejakość, fabulację, mniemania zasugerowane, mniemania wy wołane i mnie­ mania samorodne. Piwoeki sądzi, że przy eksperymentowaniu testowym mogą zachodzić wszystkie podane przez Piaget'a możliwości reakcji. L e p i e j - z d a n i e m P i w o c k i e g o - g d y chodzi o badania przeżyć ar­ tystycznych ludu, stosować metodę eksperymentalną we własnym Środowisku ludu i to jakby niepostrzeżenie. Z zupełną słuszno­ ścią przyjmuje Piwoeki, że celem uniknięcia werbalizmu, jakże często stosowanego przez artystów zawodowych, należy raczej �166 odcyfrować prądy ! tendencje oraz przeżycia ców wprost z zachowanych dzieł sttuki. artystyczne twór­ Tadeusz Dobrowolski, pozostając przy swojej metodzie te­ stów i opierając się na jej wynikach, ustala ostatecznie bardzo charakterystyczną teorię o przetwarzaniu właściwych ludowym artystom deformacji na nowe wartości o charakterze strukturalno-dekoracyjnym. T y m twierdzeniem przenosi Dobrowolski twór­ czość ludową z platformy czysto artystycznej na płaszczyznę sztuki stosowanej. Uzasadnia to swoje stwierdzenie faktami pod­ porządkowania całości rzeźby czy obrazu figuralnego prawidłom symetrii, równowagi mas i rytmiki, płynnego lub łamanego kon­ turu wraz ze schematycznym uproszczeniem formy. Urytmizowane szczegóły postaci rzeźb ludowych oddziaływ u j ą - j e g o z d a n i e m - n a widza podobnie jak ornament i dzięki temu wywołują zadowolenie estetyczne. Mówiąc o genezie dzieła artysty ludowego dochodzi D o ­ browolski do przekonania, że powstanie dzieła sztuki ludowej jest rezultatem skomplikowanego procesu twórczego, który od początku do końca dokonuje się w obrębie życia duchowego. Światopogląd artystyczny-według teorii Dobrowolskiego gra rolę bez porównania mniejszą niż w sztuce dojrzałej czy elitarnej. W twórczości prymitywnej większość zjawisk odnieść należy do nieuświadomionych, instynktowych popędów. Więc zbyt silne akcentowanie w niej roli świadomych poglądów este­ tycznych jest nieporozumieniem. Połemika pomiędzy Ksawerym Piwock?m i Tadeuszem D o ­ browolskim doprowadziła w rezultacie do skondensowania teo­ retycznego uzyskanych przez obu uczonych ich wyników nau­ kowych, ustabilizowała sam problem, umożliwiła dalszą dyskusję swolennikom i przeciwnikom wspomnianych tutaj tez. Spośród etnografów teorią sztuki ludowej zajmuje się m . i . badacz zdobnictwa góralskiego Mieczysław Gładysz, który rów­ nież podchodzi do temalu c d strony psychologii i również bie­ rze za punkt wyjścia artystę ludowego. �167 Gładysz podkreśla więc wrażliwość estetyczną artystów l u ­ dowych, przytacza szereg autentycznych przykładów na tę w r a ­ żliwość, koncentrując swoje zainteresowanie estetyczne na dwu głównie zagadnieniach: co lud śląski uznaje jako piękne w za­ kresie zdobnictwa oraz gdzie należy szukać źródeł tych upodo­ bań, czyli wartościowania estetycznego. Metoda eksperymentowania testowego winna pochwycić proces twórczy ludowego artysty. Sposób, którym posługuje się Gładysz, ma swoisty wyraz, choć cel jego dociekań jest podo¬ bny do tego, jaki miel! Piwoeki i Dobrowolski. Jednakże meto­ da testów zoslała przez Gładysza rozbudowana w specjalny sy­ stem, którego sztywność można by zakwestionować. Artystom l u ­ dowym eksponuje się szereg tablic zdobniczych, aby zyskać ich odpowiedzi, zawierające osąd artystyczny oglądanego rysunku czy fotografii. W y n i k i zdobyte w ten sposób ujmuje Gładysz w tabele etatystyczne, zawierające zestawienia procentowe uzyska­ nych wartościowań. Tabele są steoretyzowane a wyniki ujęte w schemat ukła­ du symetrycznego, rytmicznego i symetryczno-rytmicznego. Ka­ żdy wynik podany jest w procentach. W ten sposób uzyskuje Gładysz statystyczny schemat estetycznych doznań górali ślą­ skich. Opierając się na swojej, specjalnej metodzie dochodzi zre­ sztą do ciekawych wyników, gdyż zyskuje nieraz bardzo piękne wypowiedzi górali na temat sztuki. Zaznacza się więc u Gładysza wyraźna tendencja przypisy­ wania artystom ludowym świadomej wiedzy o twórczości arty­ stycznej i możności wyrażania własnego poglądu, ugruntowanego tradycją, poczuciem smaku osobistego, wreszcie intuicją twórczą. Niezależnie od sztucznego nieco eksperymentowania testo­ wego posługuje się Gładysz również metodą obserwacji własnych - d u ż o cenniejszą moim zdaniem, co zresztą wysunął już także Piwoeki, od sztywnych form narzuconej z góry, mechanicznej schematy zacji. Na tej drodze dokonuje Gładysz kilku znamiennych odkryć w stosunku do techniki kompozycyjnej. Obserwując górali do­ chodzi do wniosku, że przy rzeźbach w drzewie czy przy zdob- �168 nictwie metalowym znaczenie mają trzy rodzaje komponowania ornamentów: 1) kompozycja planowa, 2) kompozycja z przypadku, 3) mozolne zestawianie motywów poprzednio przygoto­ wanych. C z y l i , że stwierdza tutaj Gładysz obecność prawdziwie twórczej dynamiki obok rzemieślniczego zestawiania motywów zdobniczych. Ustaliwszy i udowodniwszy w swoisty sposób estetyczne możliwości artystów śląskich zastanawia się z dużą trafnością nad podnietami estetycznymi ludu. Wymienia ich kilka. I tak пр.: oglądanie wytworów sztuki elitarnej jest silnym bodźcem estetycznym, prowadzącym niejed­ nokrotnie do naśladownictwa. A l e prócz tych czysto zewnętrz­ nych wpływów są i głębsze, jak podniety religijne i magiczne, o których jednak zawsze jeszcze wiemy bardzo niedużo, oraz społeczne. Jest to splot tak silny, Że wydzielenie niektórych po­ budek, względnie supremowanie jednych nad drugimi byłoby na razie, bez dłuższych studiów specjalnych, problematyczne. W książce swojej „O zdobnictwie metalowym na Śląsku" podkreśla Gładysz jeden jeszcze czynnik kształtujący pojęcia es­ tetyczne ludu, a m i a n o w i c i e - t r a d y c j o n a l i z m ! Gładysz spotkał ta­ kich artystów ludowych, którzy, mimo uzdolnień, świadomie nie wprowadzali pomysłów własnych, aby zachować w całej pełni ornament tradycyjny. T u niewątpliwie ważnym momentem od­ działywania tradycjonalnego jest środowisko, które najwyraźniej sprzeciwia się hasłu: sztuka dla sztuki. W dociekaniach czął analizę naukową dotyczących artystów waniu różnych metod sków na temat sztuki swoich Mieczysław Gładysz, który rozpo­ o d mozolnych zestawień statystycznych, ludowych, doszedł następnie przy zastoso­ naukowych do pewnych ogólnych w n i o ­ ludowej w odniesieniu do jej genezy. Na stanowisku ściśle etnograficznym staje dobry znawca pol­ skiej sztuki ludowej w różnych jej odmianach regionalnych Ta- �169 deusz Seweryn, który uwzględnia zarówno momenty estetyczne jak psychologiczne i socjologiczne. Mówiąc o właściwościach sztuki ludowej z punktu widze­ nia kryteriów osobistych, podkreśla Seweryn m.i. jej dwutorowość. Zdaniem Seweryna inne noimy stosuje lud do obrazu r e l i ­ gijnego a inne do świeckiego. Ocena obrazu religijnego jest za­ wsze powściągliwa, dyskretna ze względu na temat i właściwą ludowi wiarę w wizerunek jako zastępczą istność Istoty nadna­ turalnej. Ocena obrazów cudownych jest z reguły dodatnia, cho­ ciażby t y p ich nie odpowiadał normom przez lud przyjętym. Nad­ naturalne wartości, jakie uprzytamnia obraz cudowny, stają się dla ludu kryterium estetycznym. Wiara jest wartością nadrzędną w stosunku do piękna a jednokierunkowością swoją hamuje su­ biektywne funkcje, odczuwania i władze osądu. » Stopień piękna zależy o d stopnia cudowności obrazu. Po­ święcenie obrazu zwiększa u ludu jego wartość idealną. Okazuje się stąd, że Seweryn dochodzi do podobnych spo­ strzeżeń, do jakich doszedł Gładysz, a mianowicie stwierdza, że decydujący wpływ na jakość oceny warloŚci obrazu przez lud ma - treści Stopień rozpoznania piękna obrazu religijnego zależy od stopnia rozpoznania jego treści. Seweryn określa t e n - można by powiedzieć-nastrój este­ tyczny, który przy oglądzie obrazu ogarnia widza z ludu, jako uczucie radości, wypływające ze zrozumienia mowy formy! Dalej jeszcze należy wziąć pod uwagę upodobania do patrona a wre­ szcie jego popularność w ogóle. Dalszymi normami estetycznymi są: piękno rysów i twarzy; piękno oczywiście relatywne, zgodne z ludową konwencją piękna. A więc przysadkowate figury, szerokie owale twarzy, pulchne rę­ ce, rozdęte suknie. Dlatego też przypuszcza Seweryn, że barok odbił się tak silnie krągłością formy na rzeźbie i malarstwie ludowym. Na ocenę wytworu ludowego — w tym wypadku obrazu — wpływa również barwa. Barwy lud określa swoiście. Są więc barwy ceglane, wiśniowe, mysie, ostróżkowe, bzowe i t p . O k r e ­ ślenia te dowodzą, że lud posiada bogatą skalę wyobrażeń o bar­ wach podpatrzonych w naturze, bogatszą od skali samych nazw. �170 Ze wszystkich barw najbardziej podoba się czerwona. Re­ akcje, jakie budzi czerwień u ludu, mają uzasadnienie psycholo­ giczne. Czerwień bowiem, jako punkt kulminacyjny skali barw­ nej, działa pokrzepiająco i zapalająca Miejsce równie niemal wa­ żne w ludowych kompozycjach kolorystycznych zajmuje barwa niebieska, po niej zielona i żółta. Czerwień gra w magii ludowej rolę czynnika apofropeicznego, jest barwą leczniczą. Nie da się jednak stwierdzić korelacji tych wierzeń z czynnikami estetycz¬ nymi oraz z malarstwem l u d o w y m . O b o k kryteriów piękna, zależnych od treści, kształtów, barw obrazu, ważną rolę o d g r y w a - z d a n i e m Seweryna — czynnik pro­ porcji rzeczy świeckich do religijnych, np. w obrazie pejzaż, który powinien zajmować jak najmniej miejsca. Pejzaż pojawia się t y l k o tam, gdzie obrazuje symboliczną treść religijną albo gdzie ma grać rolę plastycznego, bliższego dopowiedzenia głów­ nej postaci, będącej właściwym tematem. Palący się dom ma np. służyć tylko do bliższego określenia Św. Floriana, pole i pług Św. Idziego. Jest j e s z c z e - w e d ł u g S e w e r y n a - i n n y czynnik kształtowania stę poglądów estetycznych ludu, a mianowicie proporcja powie­ rzchni przeznaczonej na temat religijny do przestrzeni zajętej przez tło lub akcesoria świeckie. Tu przekonywujemy się, że po­ staci świętych mają olbrzymią przewagę nad tłem. Narzucają się rozłożystymi szatami, dużymi aureolami i koronami, sięgają czę­ sto o d ramy do ramy, dzięki czemu sprawiają wrażenie monu­ mentalne. Ludowe normy obyczajowości są niezmiernie s u r o w e - s z a t y okrywające świętych i aniołów przepisowo długie. Według mnie­ mania ludu, jak to dowcipnie określa Seweryn, dusze wstające z grobu na Sąd Ostateczny muszą być nagie, natomiast anioły nie potrzebują być obnażone. Porusza też Seweryn pierwiastki techniczne obok pierwiast­ ków treści, kształtów, barw i kompozycji - jednak już jako war­ tości drugorzędne. Podobnie jak Gładysz poświęca Seweryn uwagę podłożu magicznemu twórczości ludowej, podłożu społecznemu oraz psy­ chologicznemu, z tą jednak różnicą, że Gładysz lekko zaznacza # �171 ważność tych momentów, natomiast Seweryn rozwodzi się sze roko, umiejętnie i z dużą szczerością osobistą. Mówiąc o podłożu społecznym sztuk, ludowej stwierdza Seweryn, że lud dbał zawsze o to, by obraz zachował socjolo­ giczny związek z charakterem wnętrza, dzięki czemu len sam t y p obrazu nabierał w różnych stronach wiele cech regionalnego cha­ rakteru. Strojność obrazu potęgowano różnymi akcesoriami zdo­ bniczymi. Obraz bowiem należał do parady domu, zaś parada obowiązuje wszystkie stopnie wiejskiej hierarchii społecznej p o d groźbą utraty szacunku w gromadzie. Obowiązek podlegania społecznym normom parady, prze­ strzegany przez opinię sąsiedzką, skłaniał zapewne wielu do stro­ jenia ścian obrazami w ilości p.zekraczającej osobiste potrzeby. Nadto w całej Polsce jest zwyczaj, że matki dają córkom w y ­ chodzącym zamąż obrazy „wianne", które wieszano w miejscu sakralnym, w honorowym kącie izby, gdzie jada się wieczerzę wigilijną, gdzie dokonuje się obrzędowy akt zaślubin. Obrazy skupiają na sobie resztki czci, jaką darzono ongiś domowe siedlisko duchów opiekuńczych. W ogóle obraz odgry­ wa w obrzędach pewną rolę, co Seweryn bardzo słusznie p o d ­ kreśla, a w ogóle społeczność wiejska czuje się bezpieczniej w życiowych perypetiach pod opieką patrona wsi, Świątka, w ob­ razie czy rzeźbie. Na podstawie wiary w obecność nadnatural­ nych istot w obrazie powstawały różne formy traktowania ob­ razu: jako żywej osoby, jako domownika, któremu należy się szacunek. Malowanie dawało artyście ludowemu niewątpliwie dużo za­ d o w o l e n i a - j a k o aktywizacja barw, linii, rytmu, motywów i reli­ gijnego tematu, ale równie godne szacunku były te prace ze względu na to, że człowiek, który je wykonywał, stawał się uży­ teczny gromadzie. Obraz ma dla ludu również znaczenie apotropeiczne, magi­ czne. Oddala np. burzę na morzu, zapobiega pożarom, w cha­ cie przynosi spokój i pomysłowość, można nim zażegnać choroby. Tadeusz Seweryn w swej pracy o ludowym malarstwie usi­ łuje również dać rozwiązanie psychologiczne twórczości artysty­ cznej ludu w stosunku do malarstwa. Z obserwacji autora cennej �172 książki wynika, że artysta ludowy nie posługuje się rzeczywi­ stością fizykalną jako modelem rysunkowym, nie czerpie form z bezpośredniego oglądu, lecz raczej z przypomnienia. Skłonni więc jesteśmy do wartościowania tych obrazów jako odbicia rze­ czywistości wyobrażeniowej, aczkolwiek nie ulega wątpliwości, że celem wysiłków artysty ludowego jest naturalistyczne odtwo­ rzenie tematu. Nie interesuje też artysty ludowego - zdaniem S e w e r y n a trójwymiarowość w przyrodzie, Nie możemy jednak traktować braku wyobraźni przestrzennej u ludu jako niedorozwoju władz umysłowych. Podobnie nie możemy uważać malarstwa płaszczy­ znowego za niższy stopień ewolucji formy artystycznej. Według Seweryna malarstwo ludowe znamionuje pełnia cech skrystalizowanych, artystę zaś ludowego pełnia dojrzałości, wystarczająca na wyrażenie tych cech. Ujrzenie tej prawdy uważa Seweryn za kwestię wyzwolenia się spod sugestii widzenia naturalistycznego i dziedzicznego obciążenia normami estetycznymi greckiej czy renesansowej sztu­ ki a z drugiej za kwestię wyzbycia się nałogów wartościowania psychiki ludowej wedle schematów psychiki inteligenckiej. Tadeusz Seweryn zdołał więc dzięki dysponowaniu obszer­ nym materiałem przykładowym, dzięki głębokiemu i szczeremu odczuciu piękna sztuki ludowej wyemancypować ją teoretycznie z deprecjonujących ją często osadów, podkreślił jej odrębność i wartościowość, dał osiągnięcia niezmiernie ważne przede wszyst­ kim dla etnografii. O ile Seweryn zajmował się przede wszystkim malarstwem ludowym, o tyle specjalnym studiom poddał drzeworyty ludowe wspomniany już na początku Ksawery Piwoeki. Jak w polemice swej z Dobrowolskim, tak i tu interesuje go w pierwszym rzę­ d n e psychologiczne podłoże twórczości ludowej. Piwoeki idzie w pewnych swych ocenach dalej niż Seweryn. Udowadnia mianowicie, co zresztą etnografom jest na ogół wiadome, że a-naturalizm sztuki ludowej nawet tam silnie się zaznacza, gdzie obraźnik kopiuje wzory graficzne. Gubią się \ i * | �173 ustalone proporcje postaci ludzkiej, deformuje się jej układ ana­ tomiczny a z zanikiem perspektywy geometrycznej ujęcie wgłę­ bne zamienia się w płaszczyznowe. Często dekoracyjny koloryt traci związek z wyobrażonym przedmiotem. Piwocki podchodzi do tego zagadnienia analitycznie i szcze­ gółowo. Przypomina, że formy widzenia ludzkiego zmieniały się w ciągu wieków. Przeprowadza więc taką dedukcję: formy w i ­ dzenia ludzkiego w różnych epokach zależne były o d stopnia kultury, na którym żyła ludzkość. Jest więc rzeczą jasną, że nie t y l k o w różnych czasach, ale i na różnych szczeblach spo­ łecznych tej samej epoki historycznej inna jest struktura wrażeń optycznych. To nam tłumaczy, dlaczego dzieło obraźnika ludo­ wego odbiega od swego wzoru. Piwocki opiera się tu jeszcze na teorii Chwistka o kilku równorzędnie istniejących rzeczywistościach. I fak przyjmuje on, że na niższych szczeblach rozwoju kulturalnego i w życiu naszym codziennym mamy do czynienia z rzeczywistością naturalną. Składa się ona z osób i rzeczy, istniejących niezależnie od tego, czy je ktoś widzi lub może widzieć. O b o k tych zasadniczych elementów rzeczywistości występują drugorzędne w postaci sta­ nów psychicznych. Związany z rzeczywistością naturalną pogląd na świat roz­ wija się głównie pod wpływem życia społecznego i jest wyraź­ nie od niego zależny. Sztukę, będącą odbiciem rzeczywistości, nazywa Chwistek prymitywną. Artysta prymitywny ujmuje wy­ suwane przez siebie przedmioty przy pomocy ich cech cha­ rakterystycznych opierając się przy t y m na pamięci i kieru­ jąc się zasadą: „consensus omnium", popartą wiedzą o przed­ miocie. Pojawiają się na t y m stopniu prymitywizmu przedmioty i osady, widziane z bliska i z daleka dane w spostrzeżeniu i t y l k o pomyślane, zgodnie z wiarą w realną rzeczywistość wszel­ kich zjaw sk. Głębia i perspektywa występują dopiero w drugim i t o p n i u rzeczywistości, rzeczywistości racjonalnej czyli fizykal­ nej, której odpowiada sztuka naturalistyczna. To jest stopień, na jakim żyli twórcy rycin, które były wzorami dla drzeworytów ludowych. �174 Ta teoria C h w i s t k a - z d a n i e m P i w o c k i e g o - m o ż e byc w pe­ wnej mierze przydatna dla zrozumienia owej rozbieżności drze­ worytu ludowego i współczesnej grafiki oficjalnej. Trafnie ujmu­ je sposób percypowania przedmiotów nie wprost z natury, lecz jakby z pamięci, z apriorystycznej wiedzy o przedmiocie. Jest rzeczą znaną, że dzieci i artyści rysują przedmioty nie tak, jak je widzimy, lecz tak, jak je sobie przypominamy. T e n t y p twór­ czości nazywa się ideophstyką. Ideopiastyka łączy wyraźnie twórczość ludową dziecka i ludów pierwotnych. ze sztuką Sztuce dziecka brak plastyki i perspektywy. Środki wyrazu ograniczają się przede wszystkim do konturu. Schemat rysunko­ w y jest świadectwem „upraszczającej apercepcji". Bez zdolności tworzenia schematów dziecinny czy prymitywny umysł nie byłby zdolny ani do uporządkowania ujęcia wielorakich form rzeczywi­ stości, ani do ich rozumienia. Umysł pierwotny, naiwny uprasz­ cza całość zjawisk do kilku takich schematów i przy ich pomo­ cy usiłuje zrozumieć ich związek i sens. Odbiciem plastycznym takiego pojmowania świata jest właśnie sztuka ludowa. Umysł pierwotny - stwierdza ze słusznością Piwoeki - nie widzi różnicy między człowiekiem a otaczającą go przyrodą. N i e t y l k o antropomorfizuje zwierzęta i rośliny, ale ożywia także i przedmioty ma. twe. W sztuce odbija się w szablonie rysunku. W sztuce l u d o w e j - m ó w i P i w o c k i - s t y p i z o w a n a jest nie t y l k o postać ludzka, ale i ornament. Poszczególne motywy orna­ mentu pierwotnego są wspólnym dobrem całej niemal ludzkości. Zawodna j e s t - p i s z e autor pracy o drzeworycie — skłoność ba­ daczy do przyjmowania teorii wędrówki danego motywu ornamentacyjnego nawet tam, gdzie można przypuścić samodzielność pomysłu. Wątki zdobnicze—według Piwockiego - nie wędrują, ale tworzą one jeden z najstarszych dorobków kulturalnych ludzkości. Z tego elementarnego popędu zdobniczego wypływa zmysł dekoracyjny właściwy całej sztuce prymitywnej, a więc i ludo­ wej. Tak więc kształty przedmiotów w drzeworycie ludowym czy malarstwie nabierają form wybitnie dekoracyjnych lub są zupeł­ nie pokryte ornamentem. �175 T o też siła ekspresji sztuki ludowej, związana z samą czyn­ nością artysty, leży raczej w formie niż w zaczerpniętej treści przedstawień, jak w drzeworycie ze sztuki oficjalnej. Zdanie Piwockiego w zakresie drzeworytu ludowego po­ krywa się ze zdaniem prof. Bystronia, etnografa i socjologa, który już w swojej pracy o drzeworytach polskich (1929) pod­ kreśla dekoratywność stylu, ów typowy dla obrainictwa ludo­ wego „horor vacui", tak że cała płaszczyzna obrazu wypełnia się równomiernie. Postać główna zajmuje z reguły miejsce środkowe, reszta zaś wypełniona jest rysunkiem postaci pobocznych, krajobrazem lub też tłem architektonicznym bez zastosowania perspektywy. Jan Stanisław Bystroń stwierdza prymitywizm kompozycji, prymitywizm plastyki, posługiwanie się grubym konturem, brak umiejętności stosowania światłocienia. Mówi o typizacji i to nie tylko postaci, ale i ornamentu, o patosie odległości, który cha­ rakterystycznie podkreśla emocjonalną wartość sztuki. Zestawiając razem przytoczone powyżej zapatrywania na sztukę ludową historyków sztuki i etnografów polskich stwier­ dzamy, że w nauce polskiej nagromadził się już bogaty materiał polemiczny, mogący stanowić podstawę do wniosków- synte­ tycznych. Zarazem jednak zauważyć trzeba, Że wszystkie przytoczone tutaj wypowiedzi dotyczyły zawsze t y l k o pewnych fragmentów sztuki ludowej. Na pierwszy plan wystąpiła tzw. „sztuka czysta", czyli rzeźba, malarstwo, grafika, a metodycznie interesowano się przede wszystkim psychologią artysty ludowego. Nie mamy więc dotąd teorii, obejmującej sztukę ludową jako całość. A przecież należy włączyć do niej i budownictwo ludowe, zdobnictwo oraz sprzęt obrzędowy. Pod względem me­ todycznym nie można ograniczać się wyłącznie do psychologii. Jeżeli więc zastanowimy się nad genezą sztuki ludowej ja­ ko wytworu pewnej grupy społecznej, musimy zarazem zwrócić �176 uwagę na różnorodność tej sztuki i jej uwarunkowanie termino­ we i regionalne. Różnolitość sztuki ludowej potęguje jeszcze różnorodność materiału, do wytworów sztuki ludowej używanego. Nadto po­ myśleć musimy o tym, że poszczególne gałęzie sztuki ludowej rozwijały się w czasie bardzo nierównomiernie. I tak np. ceramika na ziemiach Polski ma tradycje kilku tysięcy i , mimo że różne kultury i ludy ją wytwarzały, nie g i ­ nęły nigdy doszczętnie wytwory tych ludów i mogły stanowić odżywczy substrat dla innych narastających kultur. Również i budownictwo na ziemiach naszych posiada tra­ dycje prastare. Dość wspomnieć, że odkryte w Biskupinie cha­ ty, budowane na łątkę i sumik jakieś 2,500 lat przed Chrystu­ sem, mają tę samą konstrukcję, co niektóre chaty współczesne w tej samej miejscowości. Piękne podcieniowe domy drewniane znajdują swój prehistoryczny odpowiednik w palafitowym budo­ wnictwie. W dużo mniejszym stopniu znajdujemy nawiązanie do rzeźby. Prastare jest tkactwo, ale nietrwalość materiału przeszkodę w zachowaniu okazów tkactwa ozdobnego. stanowiła Świeżej stosunkowo daty (bo w. X V i l l i X I X ) jest malar­ stwo ludowe i grafika. Stąd już widzimy, г jak nierównym mate­ riałem mamy do czynienia i że o jednej, bezwzględnie równej metodzie ujmowania wszechstronnych zjawisk sztuki ludowej nie może być mowy. Do wspomnianych działów sztuki ludowej zaliczyć wypada jeszcze cały obrzędowy dział ze swoimi podkźnikami, maikami, pisankami, maszkarami i t p . , które obrzędowo stanowią materiał bardzo stary, r.eczowo jednak już tak niejednokrotnie przetwarżany i odnawiany, że obok ornamentów prastarych widzimy zu­ pełnie nowoczesne rodzaje wystrojów z naleciałościami i zasto­ sowaniem współczesnej techniki i kramarskiego tandeciarstwa. A b y tylko wspomnieć przykładowo: stosowanie fabrycznych świe­ cidełek i paciorków do ozdobnych, ślubnych koron panien mło­ dych np. w Wielkopolsce, wstęgi krakowskie, czy chustki barw­ ne wykonywane w fabrykach Tyrolu i t d . �177 Geometryczny ornament pisankowy ulega również prze­ mianom г zastosowaniem ornamentów antropomorficznych i zoomorficznych, zwłaszcza w ośrodkach zbliżonych do miast większych. Nasuwa się tu od razu konieczność badań historyczno-genetycznych, bardzo z natury swej trudnych, już choćby ze wzglę­ du na olbrzymie zasięgi historyczne i geograficzne, na których występują analogiczne zjawiska w szerokiej rozpiętości czasu. O b o k estetycznych rozwiązań powinien badacz sztuki l u ­ dowej dać socjologiczne rozwiązanie w tych działach sztuki lur dowej, które wyrosły z podłoża obrzędowej tradycji. Być może, że za mało zawsze jeszcze doceniamy nawar­ stwienia tradycyjne, tak bardzo ważne ze względu na konserwa­ tyzm ludowy. Zrośnięty z przyrodą, uzależniony od wpływów at­ mosferycznych i meteorologicznych, od których nieraz b y t jego zawisnął, lud wierzy niezachwianie w pewne prawidła, o których mieszkańcy miast nie myślą i które zatarły się w ich psychice, poddanej innym warunkom bytowania. - W przekonaniu człowieka z ludu magiczne koło roku ob­ raca się nieustannie a między śmiercią i narodzinami rozgrywa­ ją się poszczególne stadia życiowe: dni pracy, radości, szczęścia i żałoby. To uzależnienie się od magicznego obrotu dorocznej obrzędowości wytworzyło u ludzi przez ciąg tysiącleci poczucie wspólnoty z przyrodą i jej przejawami, silnie odcinające się od płynności I ruchliwości życia miejskiego. Również i więź rodzinna uwydatnia się silniej. Ten sam próg domu służy dziadowi i wnukom i coraz bardziej krępujące są więzy, łączące pokolenia, Zwyczaj stoi ponad rozsądkiem, po­ nieważ został uświęcony wielokrotną wspólnotą przeżyć. Przedmiot nie powstaje dla wygody, lecz jako narzędzie walki życiowej. Pojawia się w chwili potrzeby, w porządku bio­ logicznym i w tym leży jego wartość, podkreślona widomie wy­ ciśniętym czy wyrzeźbionym merkiem rodzinnym. Taka postawa człowieka z ludu w stosunku do przedmiotów, a więc i do przed­ miotów sztuki, wynika stąd, że lud nie ma poglądu na świat; pogląd ten zastępuje poglądem na życie i na stworzone przez Lud, T. X X X V I , 12* �178 siebie dzieła. Jego przedmioty, stroje, ornamentyka służą ściśle jego poglądom na życie i mają je wyobrażać. Na ogół więc nie ma sztuki personalnej wśród ludu, mimo że zajmujemy się poszczególnymi artystami ludowymi. Nie ma też okresów stylowych w znaczeniu stylów historycznych. Nie ma w sztuce ludowej pojęcia plagiatu, który przynależy sztuce personalnej; przeciwnie, sztuka ludowa powtarza jak najczęściej tradycyjny ornament. M o t y w namalowany czy wyrzeźbiony na skrzyni lub wyszyty na stroju — to jest zawsze ten sam motyw, z zastosowaniem jedynie pewnych wariantów. Z wierzeniem i zwyczajem, czyli z podłożem tradycjonal­ nym sztuki ludowej wiąże się również jego sens przyrodniczy. Ornamenty sztuki ludowej to nie tylko zdobiny, lecz i materiali­ zacja i sformułowanie sił przyrody. Pęd zdobniczy w stosunku do przedmiotów o małym stosunkowo znaczeniu wypływa z w o l i , aby je ożywić atmosferą domową. Lud bowiem nie posiada obiektywnego i zgodnego z rzeczywistością fizykalną nastawie­ nia do sztuki. Pejzaż ludowy np. nie jest prawie nigdy odbiciem okolicy, w której został namalowany, jest on po prostu odbiciem jakiegoś widoku, wytworzonego z gór, dolin, lasów, ludzi, zwierząt. Ptak, którego wyszywa wieśniaczka, staje się tworem geo­ metrycznym, podczas gdy dziewczynie wyszywającej nie przyj­ dzie do głowy, że nie ma on być „podobny". Postaci są stypi­ zowane a w obrazach świętych najważniejszą rolę odgrywają Ich atrybuty. Ceramiczne okazy postaci zwierząt zaledwie mogą być odpoznane. Tematy ludowego świata przeżyć podlegają rzu­ towaniu, jako formuły na pewnej określonej płaszczyźnie, gdzie muszą pozostać. Do tego nadaje się najlepiej dwuwymiarowa płaszczyzna. Zastosowanie głębi trzeciego w , m i a r u stworzyłoby już zbyt wielkie podobieństwo- z rzeczywistością fizykalną, wywołałoby niepokój. Sztuka ludowa natomiast dąży do ukojenia — według stałej formuły- w wartkim prądzie życia. Niepewność własnej egzystencji, obawa przed siłami przyrody, strach przed śmiercią, Niewiadomym, przed późniejszym b y t e m - p o d k r e ś l a j ą surowość i geometryzację linii. �179 Z generacji na generacje dokonuje się ta geometryzacja a przebieg jej staje się praktycznie możliwy w takich t y l k o wa­ runkach, że artysta ludowy nie przedstawia w swej twórczości form indywidualnych, lecz daje produkt zbiorowy, wynikły ze wspólnej więzi pokoleń i wspólnoty wierzeń. Nie jest jednak sztuka ludowa absolutnie bezosobista, gdyż każdy artysta z ludu wkłada w nią własne koncepcje twórcze, powstałe z zamierzchłych warstwie psychologicznych na podłożu obrzędów i wierzeń. T o są tylko przykładowe i najogólniejsze stwierdzenia, któ­ re należało by skonfrontować z całym szeregiem zabytków sztuki ludowej, z pomocą których dopiero moglibyśmy podsumować niektóre działy sztuki ludowej pod różne metody badawcze. Już naszkicowany powyżej krótki przegląd stosowanych d o ­ tąd metod, dążących do steoretyzowania sztuki ludowej, wska­ zuje na konieczność właściwego ich uporządkowania. W e wspomnianych kilkakrotnie pracach Piwockiego znaj­ dujemy dużo ostrzeżeń i wskazówek, szczególnie p o d adresem etnografów. Piwocki nie ma do nich zaufania, t j . nie wierzy, aby potrafili we właściwy sposób ocenić walory sztuki ludowej. Zda­ niem jego podkreślać oni będą zawsze socjalną stronę sztuki, zwrócą uwagę na utylitarne oblicze sztuki i szukać będą zwią­ zku sztuki ludowej z życiem zewnętrznym. Ze względu na to ich wyłącznie socjologiczne nastawienie nie można badań nad sztuką ludową pozostawiać t y l k o etnografom. Z drugiej strony zdaje sobie Piwocki sprawę z tego, że przed historykiem sztuki piętrzyć się będą niemałe trudności, wyrażające się głównie w metodycznym podejściu do tematu. Do anonimowych dziel sztuki ludowej nie m o ż n a - z d a n i e m Piwockiego-podchodzić tak, jak do sztuki oficjalnej, gdyż me­ toda ta zawodzi. Nie można bowiem zestawić faktów artystycz­ nych sztuki ludowej w łańcuchy chronologiczne. D o niektórych zjawisk jednakże trzeba podchodzić historycznie. Prehistoria bo­ wiem może dać pewne wyjaśnienia sztuce l u d o w e j - n a odwrót �t 180 sztuka ludowa może dać pewne wyjaśnienia na terenie zjawisk prehistorycznych. Józef Słrzygowski w pracach swych nad sztuką starosło¬ wiańską jest tego samego zdania; prof. Antoniewicz podkreśla silne związki pomiędzy sztuką górali podhalańskich np. a sztuką starogrecką w swej pracy o metalowych spinkach góralskich. Podobne zdanie wyraża również prof. Fociłhn ze Sorbony. Zwraca on uwagę na kontakty nauk pokrewnych etnografii, po­ trzebnych zwłaszcza dla badań nad sztuką ludową. Mówi wyraź­ nie, że wiedza, dotycząca sztuki ludowej, sąsiaduje z archeolo­ gią i historią sztuki, z etnografią, nauką o folklorze, z lingwi­ styką, socjologia, paleontologią ludzką itp, Dla F o c i l l o n a jej właściwym przedmiotem jest studium form plastycznych, grafi­ cznych, muzycznych, dramatycznych, choreograficznych i obrzę­ dowych, wreszcie i studium techniki. U nas w Polsce stoi -a terenie tej różnorodności prof. Frankowski {„Wiedza o Pulsce", tom III), a opierając się w swej teorii sztuki ludowej rra naukach etnografii pokrewnych widzi np. dużo związków z archeologią klasyczną. Wyłania się jednakże nowa trudność, mianowicie; zakresul Trudność ta występuje już przy porównaniu sztuki ze sztuką ludową. Gdzie granica między tym, co przynależy sztuce, a wytworem ludowym? N p . w rzeźbie średniowiecznej lub drzeworytnictwie średniowiecznym! " Tu przechodzimy w zakres stylu, o którym była mowa poprzednio przy charakteryzacji ob.-afnictwa i drzeworytnictwa !udowego. Za uprawnionych du zabierania głosu w kwestii stylu w sztuce uważa Piwoeki tylko historyków sztuki, jako posiadających terminologie właściwą, wypracowaną w dziedzinie swej nauki. Ponieważ jednak w .sztuce ludowej, w jej globalnym pojęciu, mieści się również zagadnienie właściwości rasowo-narodowych, przyznaje Piwoeki, źe należy do badań tych powołać antropologów, historyków kultury, prehistoryków i etnologów. Będą oni zabierali głos również przy rozwiązywaniu zagadnień psychologicznych podstaw twórczości ludu, w sprawach religiologicznych, zc sztuką ściśle związanych, dalej w zagadnieniach \ ; j 1 I 1 1 I 1 • 1 I 1 • Щ �181 struktury wrażeń i ujmowania ich przez artystów ludowych ze stanowiska odmienności widzenia ludzkiego w różnych epokach, krajach i na odmiennych szczeblach historii socjalnej. W podobny sposób ujmuje zagadnienie metody badań Spa­ mer („Des problemes fondamentaux de 1'etude des arts plastiques populaires"). Historyk s z t u k i - j e g o z d a n i e m - s z u k a w twórczości ludowej wyłącznie przejawów artystycznych. Etnograf ma posta­ wę fenomenologiczną. Dla niego fenomen izolowany ma walor estetyczny tylko o tyle, o ile może wyciągnąć z niego wniosek, który oświetli w sposób właściwy cały ów splot nerwowy men­ talności grupy społecznej, którą studiuje. Etnograf musi dla swo­ jej oceny poznać wszystkie formy ekspresji; dla niego to, w co człowiek świadomie wierzy, co śpiewa, co wytwarza artystycznie, ma wszystko tę samą wartość a granica oddzielająca dziedzinę przejawów kultury ludowej od elitarnej jest tylko granica, psy­ chiczną. Postawa socjologiczna i fenomenologiczna etnografa - we­ dług S p a m e r ' a - o r a z postawa waloryzująca i estetyczna historyka sztuk! rozgranicza w zupełności dziedzinę ich dociekań nauko­ w y c h . Celem specjalisty-historyka sztuki jest tylko szukanie sztuki. Celem etnografa jest lud i jego dzieło. Również i Haberlandt jest zdania, że nie potrzeba ruszać bwiata z posad w zakresie nauk historycznych, aby ocenić w spo­ sób właściwy sztukę ludową narodów europejskich („Les tendences artistiques dans le travail populaire en Europe"). Daleko bardzo odeszły poglądy współczesne od stanowiska np. Forrer'a, który widział w sztuce ludowej formę podrzędną sztuki elitarnej. Sztuka wiejska wydała mu się spóźnioną sztuką urbanistyczną wyszła z mody, która obniżyła się o kilka stopni od swego oryginału, nabrała cech jak mówi F o r r e r - „ w i e j s k i e j brutalności". ' Zresztą i Haberlandt, aczkolwiek broni znaczenia sztuki lu­ dowej, jest w jej obronie bardzo umiarkowany twierdząc, że sztuka ludowa to prąd wtórny twórczości artystycznej narodu, to jakby gwara w stosunku do języka literackiego. Jakże inaczej ujmują te kwestie uczeni polscy! Niezależnie od różnicy zdań w szczegółowym ujęciu tema- �182 tu stwierdzają jednomyślnie, że twórczość ludowa posiada swoją wartość istotną i Że zasługuje ze wszechmiar na to, aby jej po­ święcić wnikliwe i wszechstronne studia. Nie możemy niestety w chwili obecnej stwierdzić, czy i ja­ kie postępy w zasięgu wiedzy światowej poczyniła nauka zajmu­ jąca się sztuką ludową, ponieważ brak nam dotąd nowych ksią­ żek, które być może ukazały się w ciągu lat ostatnich. Nasze i n ­ formacje bibliograficzne są z natury rzeczy bardzo ograniczone. Nie wiemy również, czy naukowcy polscy zdołali w ciągu sześciolecia okupacyjnego przygotować nowe prace. Dotąd nie pojawiły się jeszcze żadne publikacje z zakresu badań nad sztu­ ką ludową w Polsce. Można więc było szkic niniejszy oprzeć wyłącznie na ma­ teriale, którym dysponowaliśmy w momencie wybuchu wojny. Konieczne jest, aby badania dotyczące sztuki ludowej o d ­ żyły znów w całej pełni, już choćby dlatego, że jesteśmy w szczę­ śliwym położeniu, pomyślniejszym od położenia innych narodów, że posiadamy u siebie zawsze jeszcze żywotną twórczość ludową, bogato zróżnicowaną regionalnie. Trzeba więc г jednej strony kontynuować prace opisowe w sensie m o n o g r a f i c z n y m - t e r e n o w y m i rzeczowym, aby zgroma­ dzić materiał pokazowy z całej Polski i ze wszystkich działów sztuki ludowej, a równocześnie trzeba kontynuować badania analityczne. Nie można zaprzeczyć, że na sztukę ludową i jej twórców oddziałały w pewnym stopniu wytwory miejskie. Historia kultury bowiem wykazuje pewne szlaki migracyjne o ściśle określonym kierunku, kulminujące w pewnych czasokresach i na oznaczonej przestrzeni; zaznaczyły się one i w sztuce ludowej. Odnajdujemy więc w niej reminiscencje stylów historycz­ nych: na północnym zachodzie Polski barok i rokoko, w krako­ wskim renesans, w ceramice pomorskiej wpływy fajansów z Delft, w zdobnictwie kaszubskim i pyrzyckim szczątki ornamentów wło­ skich i francuskich, na Śląsku pozostałości budownictwa prasło­ wiańskiego, w Wielkopolsce silne oddziaływanie wytworów mie- �183 szczańskich i życia cechowego i t p . Szlaki migracyjne wątków zdobniczych prowadzą czy to ze Skandynawii poprzez Litwę, Łotwę, Finlandię, czy z Włoch przez Kraków na Śląsk, czy z Hiszpanii i Francji poprzez centra klasztorne na Pomorze a z Rumunii i Węgier na Podkarpacie l t d . ; można je wszędzie roz­ poznać, ponieważ polska kultura ludowa organicznie przynależy do całokształtu kultury europejskiej i łącznie z nią przeżywała swoje fluktuacje. Dowodzi to żywotności i chłonności kulturalnej artystów ludowych, którzy nie pozostali nieczuli na wpływy zewnętrzne, ale którzy je przetwarzali organicznie nadając im własny, arty­ styczny wyraz. Podobnie przekształcał l u d pieśń, podanie, opowieść, ale to, co w interpretacji jego pozostało, to zaledwie sfragmentaryzowana mocno fabuła; styl natomiast zupełnie się zmienił. Jeżeli w jakimś wytworze duchowej czy materialnej kultury ludu znaj­ dujemy takie cechy, jak typizację, wynikającą z charakteru spo­ łecznego wytworu, tradycyjność ornamentu, traktowanie obiektów czy fragmentów sztuki jako dekoracyjnych, celowość magiczną, fragmentaryczność, symetryczność, rytmizacje, będziemy mogli przesądzić, że mamy do czynienia ze stylem ludowym, niezależ­ nie od tego, czy dany okaz pod względem technicznym i este­ tycznym prezentuje się lepiej czy gorzej. To ma bowiem sztuka wspólnego ze sztuką ludową, że w szeregach swoich wytwórców posiada zarówno artystów jak i rzemieślników, Judzi utalentowa­ nych obok nieudolnych. Niemniej dobrze trzeba się zaznajomić z wytworem stylo­ wym i wytworem ludowym, aby pochwycić podobieństwa i róż­ nice, aby móc dać własny osąd stylowi ludowemu i zdać sobie sprawę z zapożyczeń w treści. Nie ulega kwestii, że rozgrani­ czenie wspomnianych wpływów, stwierdzenie odrębności stylu l u ­ dowego, określenie walorów estetycznych, nadanie wyrazu i wła­ ściwej terminologii fakturze przedmiotu - to zagadnienia bardzo trudne do rozwiązania dla etnografa. Nie są jednak niemożliwe. Etnograf, pragnący specjalizować się w sztuce ludowej, mu­ siałby oczywiście posiadać studia z historii sztuki a n a d t o - �184 i przede wszystkim—odpowiednie uzdolnienia osobiste, które by pozwoliły mu na autorytatywne wyrażanie sądu o rzeczach sztuki. Jednakie wyrażanie sądu estetycznego o przedmiocie nie wyczerpuje zagadnienia. Podana poprzednio analiza metody pracy polskich bada­ czy nad sztuką ludową wykazała, że do oceny dzieła artystycz­ nego w zakresie ludowym trzeba stosować normy badawcze et­ nograficzne, socjologiczne i psychologiczne i i e te oceny mogą wielokrotnie wpływać na ocenę artystyczną, która etnograficznie tamtymi czynnikami jest uwarunkowana. B y ć może, że materiał prymitywny będzie pociągał history­ ków sztuki przede wszystkim w zakresie genezy i tu - sądzę — historycy sztuki mogą oddać etnografii nieocenione usługi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b241a62289b4fd0b61d00a058acc624c.jpg 48b5d54d50946436bb15869e60d54a4f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Na Hawiarskiej Drodze / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska [Hawiarska Droga] (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource osadnictwo wiejskie ; formy osadnicze ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia Hawiarską Drogę prowadzącą do sztolni. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.I_O.5.7.2_01 Dolina Starobociańska droga formy osadnicze Hawiarska Droga osadnictwo osadnictwo wiejskie strój wieś https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/96022d4c0d0bf186722031262d35a891.pdf 98cf71989912db1afafb16932ba4fbc8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4030 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Subject The topic of the resource sztuka ludowa Białostockie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3768 Title A name given to the resource Na marginesie badań sztuki ludowej Białostocczyzny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.3, s. 131-136 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinfuss NA M A R G I N E S I E BADAN S Z T U K I L U D O W E J B I A Ł O S T O C C Z Y Z N Y W miarę, jak posuwają się badania nad trady­ cyjną kulturą ludu polskiego, jak z etapu gromadze­ nia materiałów terenowych przechodzimy w stadium opracowywania ujęć o charakterze bardziej synte­ tycznym, coraz wyraźniej staje przed nami koniecz­ ność wiązania tych badań w większe całości, nieza­ leżnie od granic administracyjnych czy politycznych. Kultura ludu polskiego rozwijająca się w zmiennych warunkach historycznych, w bezpośrednich czy po­ średnich kontaktach z różnymi — bliższymi i dal­ szymi —• sąsiadami, stanowi dziś. szczególnie dla ba­ dań o charakterze genetycznym, splot zagadnień by­ najmniej niełatwych do prawidłowego rozwikłania. Szczególne trudności nasuwają w tym względzie tereny pograniczne, gdzie skutkiem wzajemnego prze­ nikania się różnych prądów osadniczych i następu­ jących w związiku z tym procesów asymilacji i mie­ szania się treści kulturowych sąsiadujących ze sobą grup różnojęzycznych, obraz kształtowania się miej­ scowej kultury ludowej jest z natury rzeczy o wiele więcej zmącony niż na terenach położonych bardziej centralnie, gdzie wpływy obce dochodziły w znacznie mniejszym nasileniu. Województwo białostockie, któremu Redakcja „Pol­ skiej Sztuki Ludowej" poświęca znaczną część ni­ niejszego zeszytu, stanowi pod tym względem dosko­ nałą ilustrację. Obejmując północno-wschodnie kresy naszego terytorium państwowego —• z punktu widze­ nia tradycyjnej kultury ludowej daje ono obraz bar­ dzo urozmaicony i skomplikowany, co w dużej mie­ rze jest wynikiem krzyżowania się na tych terenach różnych elementów osadniczych. W średniowieczu północną część dzisiejszego woj. białostockiego zamieszkiwali bałtyjscy Jaćwingowie, których siedziby sięgały po rzeki Łęg i Biebrzę, w po­ łudniowej natomiast jego części między Bugiem a Narwią spotykały się i przenikały nawzajem — ciągnący z Mazowsza prąd osadnictwa polskiego z idącą od poludnio-wschodu, wzdłuż Bugu, lalą osad­ nictwa ukraińskiego '. Po rozgromieniu i wyniszczeniu Jaćwingów, co nastąpiło w końcu X I I I w., tereny przez nich poprzednio zamieszkałe stały się dostępne dla sąsiadów; skorzystali z tego przede wszystkim niesłychanie prężni Mazowszanie, których osiedla chłopskie i drobnoszłacheckie rozprzestrzeniają się teraz w głąb Suwalszczyzny i na tereny położone mię­ 1 A. Kamiński, Jaćwierz, terytorium, ludność, sto­ sunki gospodarcze i społeczne, Łódź 1953, s. 39—50. T. Milewski, Zarys językoznawstwa ogólnego, Lublin 1947, Cz. I I , s. 299. Niekiedy całą ludność ruską zamieszkującą woj. białostockie traktuje się jako „białoruską". Z uprosz­ czeniem takim spotkaliśmy się również na zorgani­ zowanej w Krakowie w 1960 r. „Wystawie sztuki lu­ 2 3 li. 1. Fragment dekoracji benka, pow. Biała Podl. stolarskiej .czworaka". Lu- dzy Narwią i Biebrzą, jak również Litwini kolonizują­ cy północną Suwalszczyznę oraz Białorusini, którzy w swej, niezbyt zresztą dynamicznej, ekspansji przekro­ czyli ku zachodowi swą dawną granicę ciągnącą się wzdłuż Swisłoczy oraz Niemna i zajęli tereny na pół­ noc od Narwi w kierunku górnej Biebrzy i Supraśli. W dalszym rozwoju stosunków narodowościowych zwyciężył na terenie dzisiejszego woj. białostockiego żywioł polski, który asymilując dużą część ludności ukraińskiej, białoruskiej i litewskiej spowodował znaczne skurczenie się zajmowanych przez nie tery­ toriów. Dziś, w wyniku wspomnianych wyżej proce­ sów osadniczych i asymilacyjnych, pozostał wąski skrawek ciągnący się wzdłuż wschodniej granicy wo­ jewództwa, gdzie między Bugiem a Narwią spotyka się ludność ukraińską , dalej zaś w kierunku północ­ nym — białoruską. Ludność litewska zamieszkuje za2 3 dowej zamieszkałych w Polsce Białorusinów, Litwi­ nów, Rosjan, Słowaków, Ukraińców i Żydów", jak też w wydanym w związku z tą wystawą katalogu, gdzie całą ruską ludność woj. białostockiego zaliczono do grupy Białorusinów, podczas gdy okolice Kleszczel, skąd pochodziła eksponowana ceramika, czy Hajnówki, skąd pochodziły pokazane na wystawie tkaniny, według oceny językoznawców nie należą do terytorium białoruskiego, lecz do ukraińskiego. 131 �-mm ledwie kilka wiosek nadgranicznych w północnej czę­ architektoniczne, czy to posiadające charakter ogólno­ ści pow. suwalskiego (Puńsk, Szlynokieme, Oszkinie, polski — jak np. chałupa o rozplanowaniu symetrycz­ Trakiszki i kilka innych). nym z sienią w środku, czy też lokalny — jak zagrody Wspomniane tu momenty z historii osadnictwa nie wydłużone w południowo-wschodniej części woje­ pozostały bez wpływu na kształtowanie się kultury wództwa. Z punktu widzenia sztuki ludowej budow­ ludowej w woj. białostockim. Być może świadectwem nictwo to wyróżnia się bogatym zdobnictwem, i to tego są związki łączące pewne typy architektury zarówno na terenie woj. białostockiego jak i na obsza­ ludowej z okolic Hajnówki i Bielska Podlaskiego rach późniejszej jego ekspansji (il. 1). z budownictwem Polesia, czy też zbieżność, jaka za­ Jak wspomniano, istnieją pewne analogie w dzie­ chodzi między zasięgiem dawnego terytorium bałtyjdzinie urządzenia wnętrza na terenach północnoskiej Jaćwieży i zasięgiem szpilkowej techniki zdobie­ zachodnich województwa białostockiego oraz terenach nia pisanek, która w tak interesujący sposób łączy mazurskich; obszary wschodnie natomiast pozosta­ północną część województwa z terenami litewskimi. wały pod silnym wpływem ośrodków stolarskich Zgodnie z podziałem na cztery wspomniane wyżej . z okolic Wilna i Grodna, czego dowodem są spoty­ grupy osadnicze, kształtowały się w przeszłości typy kane w okolicach Sokółki {i tam wykonywane) kufry ubiorów ludowych. zdobione drobnym roślinnym wzorem stempelkowym —' analogiczne do tych, które opisał W. DynowWynikiem sąsiedzkich raczej kontaktów są pewne analogie zachodzące między Białostocczyzną a tere­ ski z terenów leżących na wschód od obecnej naszej granicy państwowej . nem Mazur —• w zakresie architektury ludowej, meb­ W zakresie umeblowania wnętrza mieszkalnego larstwa (malowane sprzęty na Kurpiach) czy tkactwa. występują na terenie Białostocczyzny dość znaczne W dziedzinie architektury wybija się jednak w woj. różnice. Inaczej bowiem przedstawia się wnętrze białostockim na plan pierwszy ekspansja tzw. troja­ izby w wioskach drobnej szlachty zagrodowej, gdzie ków i czworaków (il. 1, 2), tj. domów o zwartym wśród mebli spotykamy rozmaite przykłady sprymirozplanowaniu, w których dookoła centralnie umiesz­ tywizowanych i uludowionych mebli stylowych, inaczej czonych urządzeń ogniowych znajdują się: szczytowa zaś w zacofanych do niedawna wioskach pobrzeża sień, izba i odcięta od niej równolegle do kalenicy Puszczy Białowieskiej, gdzie do końca okresu mię­ komora względnie alkierz (trojak). Najczęściej jednak sień, która w tym typie budownictwa nie jest prze­ dzywojennego nie dotarły jeszcze kufry czy skrzynie lotowa, bywa poprzecznie przedzielona, co daje do­ malowane. Tą właśnie wyraźną różnicą w tempie rozwoju kulturalnego poszczególnych części woj. bia­ datkowe pomieszczenie, wykorzystywane jako komora łostockiego — tłumaczyć można pozorny anachronizm, względnie — w nowszych czasach — kuchnia (czwo­ którym jest powstanie w Hajnówce nowego ośrodka rak). Ten rodzaj budownictwa, odznaczający się sze­ produkcji mebli ludowych (kufrów malowanych w regiem zalet (m. in. najekonomiczniejszym wykorzy­ kwiaty), wówczas gdy na innych terenach wojewódz­ staniem urządzeń ogniowych), znalazł swój najwspa­ twa podobne ośrodki bądź zanikły, bądź też wyraźnie nialszy wyraz w architekturze kurpiowskiej i stąd w tym kierunku zmierzają. już jako forma w pełni wykształcona rozpoczął swój zwycięski pochód na pozostałe tereny woj. białostoc­ W zdobnictwie wnętrza prócz tkanin, o czym bę­ kiego, jak i ku południowi na zachodnie Podlasie dziemy mówili później, na plan pierwszy wysuwają i Lubelszczyznę. We współczesnym budownictwie Białostocczyzny czworaki względnie trojaki stanowią W. Dynowski, Barwne kufry chłopskie z okolic element dominujący, który wypiera starsze formy Wileńszczyzny i Polesia, Wilno 1934. 4 4 232 �się wycinanki, których najbardziej dojrzałe plastycz­ nie formy znajdujemy na obszarze Kurpiowszczyzny. Jednak i na innych terenach województwa żywa jest jeszcze 'tradycja wycinanek, z tą jednak różnicą, że jako element zdobnictwa wnętrza wyszły już one z użycia, utrzymały się natomiast po dzień dzisiejszy jako dekoracja gwiazd kolędniczych. Jednym z ostat­ nich mistrzów wsehodniopodlaskiej wycinanki był niedawno zmarły Czerniakiewiez, którego twórczość zanalizowała przed paru laty M. Przeździecka . W wioskach prawosławnych, ciągnących się przy wschodniej granicy województwa, typową dekoracją wnętrza są wycinane z papieru i malowane w kwia­ towe Wzory — zasłony na ikony. Produkcją ich i do­ mokrążną sprzedażą zajmują się kobiety z Makówki koło Narwi. Obrazy treści religijnej, które spotyka się w chałupach wiejskich, to przeważnie nie posia­ dające wartości artystycznej oleodruki. Zdarza się jednak czasem, że wśród takiej galerii fabrycznych obrazków można zobaczyć niespodziewanie drzeworyt czy obraz na szkle . Natomiast w kościołach katolickich spotyka się czasem — szczególnie w feretronach — interesujące obrazy ludowe malowane na papierze rozrzedzoną farbą olejną, barwne, płaskie, silnie okonturowane, o dekoracyjnie traktowanych szatach i tle. Obrazy te, mające swe odpowiedniki na innych terenach Polski, szczególnie zaś Mazowsza i północnej Mało­ polski, są — jak można wnosić z badań M. Przeździedkiej — śladem dawnych wędrówek domokrąż­ nych óbraźników, którzy w ub. w. z odległego Skulska (k. Kruszwicy) docierali w te strony ze swym towarem . W zdobnictwie wnętrza izby wiejskiej na terenie Białostocczyzny poważną rolę gra tkanina. W kultu­ rze ludowej tego terenu jeszcze pod koniec ub. wieku ozdobne tkaniny samodziałowe znajdowały zastoso­ wanie jako materiały odzieżowe i do dekoracji wnę­ trza. Obecnie, w związku z powszechnym zanikiem tradycyjnych ubiorów ludowych, służą one prawie wyłącznie do celów dekoracyjnych. Zagadnienie ludowego tkactwa artystycznego Bia­ łostocczyzny zasługuje na szczególną wagę, teren ten jest bowiem pod tym względem niewątpliwie naj­ 5 6 7 bogatszy i spotykamy tu najszerszy wachlarz arty­ stycznych wyrobów tkackich. Prócz szeroko w Polsce rozpowszechnionych pasiaków czy kraciaków, w woj. białostockim występują zróżnicowane tkaniny prze­ tykane w postaci sejpaków, czy tzw. tkanin „wileń­ skich" czyli „radziuszek", słynnych już na całą Polskę dywanów dwuosnowowych i mniej znanych tkanin ażurowych. Z terenów Białostocczyzny tkaniny prze­ tykane (tzw. wileńskie) przenikają na sąsiednie te­ reny zachodniej Kurpiowszczyzny i Podlasia, czy pół­ nocnej Lubelszczyzny. Zagadnienie genezy ludowych tkanin dekoracyjnych występujących w woj. biało­ stockim i na terenach przyległych — nie zostało do­ tychczas wyjaśnione, a droga do rozwiązania tego problemu prowadzi przez żmudne poszukiwania „ro­ dowodów" dla każdej grupy tkanin oddzielnie. Pomijam tu sprawę pasiaków czy kraciaków, któ­ rych „autochtonizim" na ziemiach Polski potwierdzają wykopaliska archeologiczne, szczególną uwagę nato­ miast należy zwrócić na tkaniny przetykane i dwuos nowo we. „Dywany" przetykane typu tzw. tkanin wileńskich czyli „radziuszek" posiadają odpowiedniki na szero­ kich obszaradh Europy zachodniej (Niemcy) i północ­ nej (Skandynawia) , jak również na mniej odleg­ łych terenach Litwy, Białorusi czy północno-wschod­ niej Ukrainy (Polesie). Produkcja tego rodzaju tkanin pod względem technicznym nie jest nadmiernie skomplikowana, charakter zaś wzoru, podyktowany względami technicznymi, jest ogólnie biorąc dość po­ dobny, można by więc oczywiście występowanie ich na różnych terenach wyjaśniać na zasadzie konwer­ gencji, wydaje się jednak, że stosunkowo zwarty i lo­ gicznie ukształtowany zasięg geograficzny wspomnia8 5 M. Przeździecka, Szymon Czerniakiewiez — podlaski wycinankarz ludowy, „Polska Sztuka Ludo­ wa", 1957, nr 1, s. 33. M. Przeździecka, Zabytki plastyki ludowej na Podlasiu Wschodnim, „Pol. Szt. Lud.", 1956, nr 4—5, s. 219—228. M. Przeździecka, Na tropach skulskich ochweśników, „Pol. Szt. Lud.", 1957, nr 4, s. 252. E. Walterstrof, Svenska vavnodstehniker och mónstertyper, Sztockholim 1940, s. 161. 6 7 8 II. 3. Siwak. Chrzanów, pow. Sokołów Podl. II. 4. Ładyszka siwak. Kleszczele, pow. Bielsk Podl. II. 5. Dzieżka (wypał szary). Studziany Las, .pow. Suwałki. 4 �U. 6'. Tkanina. Kamionne, okolice Rokitna. Repr. z: Materiali z Etnografii ta Mistectvoznavstva, Zeszyt II, Kijów 1956, s. 52. II. 7. Tkanina, wzór w „krokwie". Wyk. przed 1939 r. Maria Busko, Wyryki, pow. Włodawa. nych tkanin uzasadnia raczej przypuszczenie, że ma­ my tu do czynienia z przerzutem pewnych umiejęt­ ności tkackich, które z zachodniej Europy przenie­ sione zostały w kierunku północnym i wschodnim. Ciekawym przyczynkiem wskazującym drogę, którą interesująca nas tu technika i wzory mogły przedostać się do ludu, jest drukowana w tym numerze praca M. Matusek. Wysunięte przez autorkę przypuszczenie co do rzemieślniczego pochodzenia ludowych „dywa­ nów przetykanych" jest tym bardziej prawdopodob­ ne, że podobną drogą przyszła, a następnie rozpo­ wszechniła się w tych stronach np. technika batikowych druków na płótnie, która do kultury ludowej omawianych tu terenów wniesiona została przez rzemieśHników-farbiarzy, w zachodnioeuropejskim opraco­ waniu technologicznym i z tamtejszym przeważnie ze­ społem motywów zdobniczych — wypierając starsze, prymitywne sposoby farbowania wzorzystego . Jeszcze bardziej tajemniczo przedstawia się spra­ wa wspomnianych wyżej ludowych tkanin dwuosno­ wowych. Na ich genezę istnieje kilka poglądów (oma­ wia je A. Wojciechowski ) , z których jedne przy­ pisują im pochodzenie skandynawskie (Konrad Hahm), inne starają się je powiązać z wspominanymi w X V I w. „tapetia Masovitica" (kobierce mazowieckie), względnie z produkcją manufaktur dworskich (T. Mań­ kowski), do czego przybywa obecnie nowa hipoteza A. Nahlilka o wschodnim — ruskim pochodzeniu tka­ nin dwuosnowowych. Dziś przedwcześnie byłoby prze­ sądzać słuszność któregokolwiek z wspomnianych wy­ żej poglądów. Wydaje się jednak, że przerzucanie po­ czątków produkcji podlaskich dywanów dwuosnowo­ wych zbyt daleko w głąb czasów historycznych nie da się utrzymać, skoro prowadzone w ostatnich cza­ 9 ln u 134 sach na terenie Białostocczyzny i przyległych obszarów woj. białostockiego badania ludowego tkactwa dwuosnowowego coraz wyraźniej stwierdzają jego względ­ ną młodość i wskazują na związek z pracowniami zawodowych tkaczy, którzy na tych terenach w ub. wieku wyrabiali dywany dwuosnowowe . Należy przypuszczać, że sprawę genezy i rozwoju tkanin dwuosnowowych na terenie Białostocczyzny i obsza­ rach przyległych wyjaśni raczej skrupulatna analiza wzorów występujących w tej grupie tkanin ludowych, podjęta na możliwie szerokim tle porównawczym. O ile tkactwo ludowe (pomijając niekorzystne zmiany, jakie zachodzą tu w zakresie wzornictwa) posiada w kulturze ludowej woj. białostockiego po­ zycję dosyć jeszcze mocną i nie wykazującą zbyt wyraźnych tendencji do regresji, o tyle garncarstwo tamtejsze — podobnie jak i na innych terenach Polski — wyraźnie kurczy się i zamiera. Dotyczy to nie tylko liczebności ośrodków garncarskich czy przypadającej na poszczególny ośrodek ilości kół garn­ carskich, ale i rodzaju produkcji, która ubożeje za­ równo w zakresie różnorodności wykonywanych form (np. zanik dwojaków), jak i stosowanych technik, szczególnie zaś zdobniczych. Zaniechano np. tzw. 12 13 9 R. Reinfuss, Polskie ludowe druki na płótnie, Warszawa 1953, s. 17. R. Reinfuss, Przyczynki do badań nad ludowym farbiarstwem i drukarstwem tkanin w woj. biało­ stockim, „Pol. Szt. Lud.", 1954, nr 5, s. 315. A. Wojciechowski, Dwuosnowowe tkaniny bia­ łostockie, „Pol. Szt. Lud.", 1950, nr 7—12, s. 107 i nast. Z. Cieśla-Reinfussowa, Brańskie dywany dwu­ osnowowe, „Pol. Szt. Lud.", 1957, nr 2, s. 107. Z. Głowa, Materiały do mapy ośrodków garn­ carskich w Polsce, „Pol. Szt. Lud.", 1956, nr 2, s. 115. 10 11 12 13 �MMMMMM II. 8. Zagroda wydłużona. Dołhobrody, pow. Włodawa. II. 9. Haft przewlekany na rękawie koszuli. Zaliszcze, pow. Włodawa. II. 10. Perebory tkane na krosnach (fragm.). Zeszczynka, pow. Włodawa. �czy woj. białostockie z sąsiednim woj. lubelskim, które w swej części północnej ma również silne po­ wiązania z terenami położonymi na wschód od Bugu. Dla przykładu wspomnieć tu można o niektórych ty­ pach budynków występujących we wschodniej części pow. włodawskiego (il. 8). czy o „peretykach" i „pereborach" (il. 9) sięgających od wschodu niemal po Parczew; te właśnie, choć ostatnio wykonywane były na warsztacie tkackim (il. 10), genetycznie wiążą się najprawdopodobniej z ręcznymi „nawołokanjami" spotykanymi po drugiej stronie granicy, w okolicy Kobrynia i Drohiczyna poleskiego (il. 11) . Droga z biegiem Bugu, którą osadnictwo ruskie posuwało się w średniowieczu na tereny pograniczne między dzisiejszymi woj. białostockim i lubelskim, znalazła swoje odbicie również w pewnych powiąza­ niach kulturowych tych obszarów z terenami ukraiń­ skimi wysuniętymi bardziej w kierunku południowym, a mianowicie z Wołyniem i Podolem. Wpływy z tych terenów, które na interesujące nas obszary południo­ wej Białostocczyzny i przyległej Lubelszczyzny do­ cierały już tylko słabym echem, wyraźniej manife­ stowały się w kulturze ludności ukraińskiej zamiesz­ kującej południowo-wschodnią część woj. lubelskiego i wschodnie połacie woj. rzeszowskiego. W ten spo­ sób jedno z podstawowych zagadnień etnograficznych woj. białostockiego, którym jest problem kształto­ wania się kultury ludowej wzdłuż pogranicza polskoruskiego, jest problemem wspólnym dla wszystkich trzech wschodnich województw. 16 II. 11. Haft czerwony na fartuszku. Okolice Drohiczyna na Polesiu. Repr. z: H. Schrammówna „Sztuka ludowa...", Wilno 1939, ryc. 39. „białej roboty", tj. produkowanej kiedyś w Sejnach ceramiki o barwnie malowanym wzorze na białej polewie. Zamierają ośrodki garncarskie posługujące się prymitywnymi metodami produkcji , niektóre zaś ośrodki, obok kurczącego się z roku na rok wy­ robu siwaków zdobionych pięknie ornamentem gła­ dzonym, zaczynają wykonywać ubogą pod względem artystycznym czerwoną ceramikę glazurowaną. Cera­ mika siwa, która na terenie Polski wyraźnie cofa się W kierunku wschodnim, utrzymując się przede wszyst­ kim na terenie trzech województw nadgranicznych: białostockiego, lubelskiego i rzeszowskiego, szczególnie w zakresie form wykazuje niejednokrotnie znaczne odchylenia od tych, które pospolicie spotykamy w polskim garncarstwie ludowym (ii. 3—5). Być może genezy tych różnic szukać należy w oddziaływaniu wpływów przenikających z terenów wschodnich — białoruskich czy ukraińskich, gdzie dłużej utrzymały się prymitywne sposoby produkcji garncarskiej , bardziej sprzyjające tworzeniu się indywidualnych odmian W kształtowaniu formy niż przy toczeniu na­ czyń na szybkoobrotowym kręgu garncarskim, t j . sposobie, który prowadzi do ujednolicenia kształtów. Z przedstawionych tu w sposób przykładowy kilku zagadnień zaczerpniętych z różnych dziedzin trady­ cyjnej kultury ludowej Białostocczyzny — widać, jak bardzo tereny te związane są pod względem problematyki etnograficznej z obszarami położonymi na północ i wschód od naszej granicy państwowej, w szczególności zaś z Białorusią i Polesiem (II. 6, 7). Cały szereg zagadnień z różnych dziedzin kultury ludowej (architektura, tkactwo, ceramika i inne) łą­ 14 15 Opracowanie tego tak ważnego z punktu widzenia polskiej etnografii zagadnienia wymaga skoncentro­ wanego wysiłku badawczego, zmierzającego ku moż­ liwie pełnej rejestracji zjawisk kultury ludowej wzdłuż pogranicza wschodniego od północnej Suwal­ szczyzny po Karpaty, przy równoczesnej konfrontacji zgromadzonych materiałów z tym, co przynoszą ba­ dania etnograficzne podejmowane na innych terenach Polski (szczególnie Małopolski i Mazowsza), jak rów­ nież na Litwie, Białorusi i Ukrainie. Ten ostatni po­ stulat wymaga nawiązania względnie zacieśnienia współpracy z etnografią radziecką, która w ciągu ostatnich lat prowadziła intensywne badania tere­ nowe zarówno na obszarze należących do Związku Radzieckiego krajów bałtyckich, jak również w sąsia­ dujących z Polską od wschodu rejonach Białorusi i Polesia czy zachodniej Ukrainy. Wyniki tych badań, publikowane w wydawnictwach radzieckich, dostar­ czają sporo cennych materiałów porównawczych, które będą miały duże znaczenie przy rekonstrukcji i interpretacji procesów kulturowych zachodzących na naszych terenach pogranicznych. u E Fryś, Ośrodek garncarski w Studzianym Le­ sie, „Pol. Szt. Lud.", 1959, nr 4, s. 246. W. Hołubowicz, Garncarstwo wiejskie zachod­ nich terenów Białorusi, Toruń 1950, s. 189—196. J. Orynżyna, Przemysł ludowy w Polsce, War­ szawa 1938, s. 81. 15 16 Fot.: Stefan Deptuszewski — il. 4, Jan Swiderski il. 1—3, 5—11. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/020ec46c3db504d8af07734d17e9f8db.pdf 6fa35fbb0bb5674c76aec1efd7e4c727 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5638 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Subject The topic of the resource Olędzki, Jacek (1933-2004) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5241 Title A name given to the resource Na marginesie Murzynowa Jacka Olędzkiego/ Barbarzyńca 2012 nr 18 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.52-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pietrowiak, Kamil Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K a m i l PietTOwiak -w roku. Doktorant w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego. Prowadzi badania na temat życia młodych osób niewidomych.Wspóteutor błoga internetowego Fonosfera - antropologia zmysłów (fonosferra.wordpress.com). U r 1 9 8 5 Na marginesie Jacka Olędzkiego Ir v Murzynowa �O Małkowski wyłeciałzdomu d k ł a d a j ą c na bok m ą d r e , a czasami wręcz za mądre rozważania, prowadzone w ramach wystarczająco j u ż popularnej odmiany antropologii o antropologii , chciałbym przedstawić pewną próbę, czy też - wyprzedzając nieco tok rozważań - p e w n ą próbkę m o ż l i w o ­ ści s p o ż y t k o w a n i a tak zwanego etnograficznego detalu. Stanowi on w moim przekonaniu jeden z filarów celowej i bliskiej życiu etnografii, czy szerzej - bliskim życiu badaniom s p o ł e c z n y m . Zasadniczą inspiracją prezentowanego tu tekstu jest Murzvnowo lacka Olędzkiego warszawskiego etnografa i antropologa kulturowego w najlepszym - według miary Grzegorza Godlewskiego - tego słowa znaczeń J . Przedmiotem analizy będzie zanotowa.na. orzcz nics?o w trakcie wieloletnich badań terenowych w Murzynowie (wo i mazowieckie oow płocki gm. Brudzeń Duży) Ballada o g napisana w latach sześćdziesiątych X X wieku przez Feliksę (...). Karasiewiczowa wyleciała z rzeszotem G...jużzaZapędowskim płotem Zapędowska zrobiła krzyk wiełki 1 G... jest u nauczycielki Brząkalskażebyg... nie przyszyła Do Kacpra wypędziła Kacper był pijany G... uciekło do Any Anypasła barana (...). 2 Grudzina wołag... guńta G... u Zygmunta i Szvmczakowa iedna z mieszkanek wsi sobie przytoczyć jej fragmenty: Zygmunt chciał wsadzić do wychodka Ałeg... użyło innego środka Ujęło się pod boki I do Fabiszewskich dwa skoki Stefan poznał, żeg... wędruje Myślał, że na statek maszeruje (...). UJabłkowskich myśłełi, że tu bułka Napędzili do podwórka Pozwolę Wszyscy doznali apetytu ' Ale nie mieli sprytu G... śmierci się bało Srał Szatkowski pod wozem Złapać im się dało Wiązał g... powrozem G... mocno śmierdziało G... się urwało Szło po drodze i stękało (...) Do Marciniaka poleciało Tadzio się pyta Marciniak złapał deski Gdzie sięg... urodziło G... u Kazimierskich (...). G... się zamyśliło Stasiak koziołki fika Potem sobie przypomniało G... u Kazika I nad strug powędrowało Kazik tańczy Kozaka Stryjo złapał obręczy G... u Trojaka Niech się więcej nie męczy TrojakprzełĄkłsięg... Wszyscy byli bardzo mili ziehnego I mu pogrzeb wyprawili' G... u Małkowskiego „Coraz bardziej jałowy wydaje mi się nurt w antropologii, z upodobaniem oddający się godnym lepszej sprawy, permanentnej metarefleksji. Przypomina on nieco narcystyczną kontemplację własnego pępka. Antropologia - nauka 1 0 antropologii, tak można by oddać tę sytuację, parafrazując zabawną definicję teologii ukutą przez Leszka Kołakowskiego (»Teologia: nauka o teologii, a zwłaszcza o tym, że teologia jest bardzo mądra«)". D . Czaja, Być tu, pisać tu, [w:] idem, Sygnatura 1 fragment. Narracje antropologiczne, W U J , Kraków 2003, s. 8. Por. A. Wyka, Badacz społeczny wobec doświadczenia, 2 PAN, Warszawa 1993. 3 J . Olędzki, Murzynowo. Znaki istnienia i tożsamości 1 (18) PD1P BARBARZ?ilCA IFiS kulturalnej mieszkańców wioski nadwiślańskiejXVIII-XX w., W U W , Warszawa 1991. „Jestem antropologiem - to znaczy, że mam za sobą doświadczenie terenu. Mogę rozważać różne kwestie na poziomie antropologicznym, nie definiując siebie jako antropolog. To jest może rzecz trzeciorzędna, ale mnie czasem irytuje, jak wiele osób bardzo pochopnie używa określenia »antropolog« sugerując, że ma za sobą pewien grunt, którego nie ma". D . Hall, T. Rakowski, Potężne zbiorniki znaczeń. Wywiad z Grzegorzem Godlewskim, „(op. cit.,)" 3-4 (24-25) 2005, s. 6. 4 5 J . Olędzki, op. cit.,s. 154-156. �Kamil Pietrowiak 54 Jak powiada Olędzki, historia o w ę d r u j ą c y m przez wieś gównie - p o z w ó l m y sobie na ujawnienie danych osobowych głównego bohatera utworu jest znakomitym przykładem właściwej niektórym z m u r z y n o w i a k ó w „spostrzegawczości i zarazem łatwości formułowania lapidarnych charakterystyk człowieka" . Szczególnie interesujące jest zasto­ sowanie przez Szymczakową symboliki ludzkich ekskrementów, który to zabieg pozwolił jej wyłu­ skać charakterystyczne cechy przedstawianych w balladzie współmieszkańców. Olędzki w y r a ż a to bardzo czytelnie- chodzi tu o zło w swym naiordynarniejszym materialnym wyrazie Autorce udało sie rozpoznać osobowości współmieszkańców stosując niezastąpiony wybiee skonfrontowania ich ze złem" . Celem moich dociekań będzie przyj­ rzenie sie powyższei interpretacji ballady w świetle orólnieiszych filozoficznych założeń Muranowa oraz kore,nońduiacvch z nimi rozważań zawar 6 7 v rvrh J4 y u inż n r a r v M a r v D o n c d a s C?v<;tnśr „ c L n i e dwa i v r a żnne nrzez O l e d z k i e . n snnsrrzeżenia P n n i e Z z e wvsreLiare iakn n i . L 7 n n l . n n w v hnharer balladv w y s t ę p u ą c e j a k o pierwszoplanowybohater ballady gówno £ może bowno.J jest w potocznej opinii czymś złym, czy tez więcej, est „najordynarniejszym materialnym wyrazem zła 1 o drugie prawdę o danym człowieku jego charakterze, wartościach, motywacjach - m o ż e m y poznać w sytuacji, kiedy musi on skonfrontować się z taką czy inną formą zła. Uznając gówno za składnik szerszej kategorii brudu i odnosząc się do wspomnianej pracy Douglas, zakładam ogólnie, że w najprostszym ujęciu jest ono tym, co nie jest na swoim miejscu . Pojęcie bycia i nie-bycia na swoim miejscu zakłada, iż ist­ nieje „zbiór uporządkowanych relacji i naruszenie tego porządku" . Przyjęcie owego twierdzenia jest wskazane z dwóch powodów. Po pierwsze, pozwala w klasvrznei JrmM P u n k t e m onarcia wykroczyć poza, nieprzydatne w tym wypadku, rozumienie czystości i brudu w odniesieniu do ludz­ kiego ciała i związanych z tym praktyk higienicz­ nych . Po drugie, kieruje wprost do bronionej przez Olędzkiego „tezy o warunkowaniu istnienia przez doświadczenia o charakterze dezintegracyjnym (...), związane z tym cierpienie, poczucie nicości czy zła, ale też zdolności miłosierdzia, współczucia" . Konieczne jest jednak w tym miejscu pewne uści­ ślenie. R ó w n o l e g ł e do siebie pojęcia czystości/ brudu, porządku/nieporządku, integracji/dezinte­ gracji nie będą odnosić się tu do sp rawnego funk­ cjonowania zaerożeń i niespójności daneeo systemu społeczneeó lecz do studiowaneeo przez autora kardynalneeo zaeadnienia jakim jest - osobo­ wość sam człowiek albo mówiąc inaczej osobo w o ś ć ' k o n k r e t n y c h osób i osobowość konkretnej zintegrowanej zbiorowości" Co wiecei mimo wvrażonvch wnrosr insniradi wvnikami badań J z o n v r h z k r e L amervkań kiei szkołv knhnrv i osobowości" Olędzki nie anal znie L n o s r k o wego ludzkiego'życia i doświadczenia w odniesieniu 10 11 12 _ 8 9 6 Ibid.,*. 154. 7 Ibid.,s. 156. 8 M . Douglas, Czystość i zmaza, tłum. M . Bucholc, PIW, Warszawa 2007, s. 77. 9 Ibid. i e d v n i e d n f n r m n i a r e i ie k i i l t n r v — 7tn7nnei r a ł n ś r i jedynie do tormu ącej je kultury - złożonej całości mującej ogol n a w y k ó w nabytych w obrębie społeczeństwa . Udnosi je również do wziętych jak sądzę na poważnie, egzystencjalnych i escha­ tologicznych kategorii istnienia i tożsamości, bycia i posiadania . Wzięcie na poważnie oznaczałoby tu rozumienie konkretnych ludzi, czy tez bardziej 1 0 Por. G . Vigarello, Czystości brud. Higiena ciała od średniowiecza doXX wieku, tłum. B. Szwarcman-Czarnota, W.A.B., Warszawa 1996. 1 1 J . Olędzki, op. cit, s. 18. 12 Ibid.,*. 13 Ibid, s. 352-353. 11. A. Kłoskowska, Różnorodność wzorów kultury i funkcje antropologii kulturalnej, [w:] R. Benedict, Wzory kultury, tłum. J . Prokopiuk, P W N , Warszawa 1966, s. 38. 1 4 „ W pracy swej przyjmuję rozdzielność między istnieniem i tożsamością. Tym samym traktuję jako odrębne, chociaż wzajemnie warunkujące się, stany określane przez te pojęcia. Jako tożsamość uznawana będzie integralność i niezawisłość osoby. Jednocześnie stan ten kwalifikowany będzie za niższy w stosunku 1 5 BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �Na marginesie Murzynowa Jacka Olędzkiego patetycznie - samego człowieka i jego kulturowych u w a r u n k o w a ń , w świetle przejmującej tajemnicy ludzkiego bycia w świecie, dobra i zła, Absolutu i Nicości, życia i śmierci . M a j ą c w pamięci przyjęte tu założenia, przejdźmy do ogólnego omówienia treści ballady. 16 Idąc za wskazówkami Douglas, można zaryzy­ kować przypuszczenie, że pomieszanie i dezorien­ tacja m i e s z k a ń c ó w Murzynowa, spowodowane niespodziewaną wszechobecnością gówna w ich wsi, wynikło z naruszenia praktykowanego dotychczas porządku dnia codziennego, a także z zagrożenia w e w n ę t r z n e j organizacji i integracji poszczegól­ nych osób, które zostały z g ó w n e m skonfronto­ wane. Jest ono tu czymś szkodliwym i wrogim, bo wyprowadzającym z opartej na rutynie harmonii wartości i zachowań, jest czymś „zakłócającym lub n a r u s z a j ą c y m klasyfikacje do k t ó r y c h jesteśmy przywiązani" podważającym budowana w trudzie i uparcie bronioną tożsamość. Wrażenie zakłócenia porządku potęguje obdarzenie kału animistycz¬ nymi ( uciekło" Doleciało" wędruje") czy wręcz antroDomorficznymi cechami"( uieło sie ood boki" zamvśliło sie" o m r o o m n i a ł o sobie") Bvcie nie 'ńa swoim miei'scu" oznacza ru rakże bvcie czvmś czvm nie n o w i n o sie bvć Fkskremenrl nrzvimn' i J e ludzkie właściwości iawia sie iako no J ć nie z reco świara sraia sie - z a L J n W ro s i e r d z e n i e -lokalna o w i a n a skarolo J . n L L r n h i e Lmi 17 Tl l1 iną sposób okieiznac, Tn T o w a ć , zrozumieć. czego me unn o r m Łączy się to ze wskazanym przez łotra Kowalskiego dwuznacznym statusem taksonomicznym wszelkich n r 55 wydzielin ludzkiego organizmu: „z jednej strony jako produkt ciała człowieka są ciągle jego cząstką, z drugiej zaś - jako że zostały j u ż wydalone, zdają się być zupełnie odrębnym przedmiotem" . W odnie­ sieniu do pojęcia tożsamości owo nieoczekiwane spotkanie stawia wobec konieczności odpowie­ dzenia na pytanie: Czy to jeszcze ja, czy j u ż nie ja? I dalej, idąc za interpretacją Olędzkiego: Czy zło jest we mnie, jest częścią mnie? Czy też jest dla mnie czymś obcym, wobec mnie zewnętrznym? 18 Odwiedzające mieszkańców Murzynowa gówno jest dostępnym doświadczeniu wyrazem nieokre­ śloności, chaosu, a zatem zaprzeczeniem ludz­ kiego, czyli kulturowo ustanowionego i zbudo­ wanego na jednoznacznych kategoriach, ładu. Jak powiada Kowalski, „ekskrementy jako substancje hybrydyczne spełniały w wielu kulturach niezwykle istotną funkcję, ponieważ poświadczały niepokojącą obecność w ludzkiej ekumenie elementów Innego Świata, w k t ó r y m nie obowiązują jedno¬ znaczne zasady taksonomiczne" . Na różnorodne wartościowanie ekskrementów wskazuje również, pracujący na źródłach etnograficznych i folklo¬ rystycznych Zbigniew Libera- defekacja i kał sa traktowane'jako synonimy brudu smrodu nie oorzadku błota nieczystości a stad i grzechu zła szoetoty"- W ludowej wizii świata bywały one rów' nież łączone z uosobieniem zła - diabłem którego naruralnvmi cechami iako złego ducha nrzvbierafa cego ciało sa brud smród i'szpetota Diabeł śmierdzi kałem i kałem obrzuca nn księdza i minisrranrów noH, as e o ™ o w a n f a K a L sa ohrwaane C ITrZZLr, 2s^arowana n i tn ikn a Ttn, Z T^7 .esT piekielnym łajnem śmierdzi A. drugiej strony kal jest widoczną oznaką zdrowia i śluzy zdrowiu. Nie należy dziecku zabraniać jesc kału, bo to na 19 7 do istnienia, które można określić jako zbratanie się z innymi i sobą, a w przypadku omawianej kultury również z Bogiem". J. Olędzki, op. cit, s. 17. „Im więcej wiemy o religiach pierwotnych, tym jaśniej widzimy że w ich strukturze symbolicznej jest miejsce na medytację nad wielkimi zagadkami religii i filozofii. Refleksja nad brudem także wymaga refleksji nad wzajemnymi relacjami ładu O T l 7 TTT 1 6 i nieładu, kształtu i bezkształtu, życia i śmierci. Wszędzie, gdzie idee brudu są wysoko ustrukturyzowane, ich analiza odkrywa splot tego typu głębokich wątków". M . Douglas, op. cit, s. 49. 17 Ibid., s. 77. 1 (18) PD1P 1 8 19 Ibid, s. 125. Z . Libera, Rzyć, aby żyć, Liber Novum, Tarnów 1995, s. 168. 2 0 21 BARHARZYm P. Kowalski, Kultura magiczna. Omen, przesąd, znaczenie, P W N , Warszawa 2007, s. 124. Ibid. �Kamil Pietrowiak 56 jego zdrowie" ; „ekskrementy niosą ze sobą idee - zło, uzupełniona bardziej sprecyzowanymi, usta­ płodności, bogactwa i szczęścia. »Gdzie gówno, tam chleb. I m gówno większe, tym kłos pleńszy«. Obok lonymi podczas badań terenowych orientacjami: „dobroczynienia - złoczynienia, nieoszukiwania - gnoju (...) są one wykorzystywane w magii miłosnej jako afrodyzjaki, jako medykamenty przeciw impo­ - tencji, bezpłodności" . zdarności - niezdarności, dbałości - niedbałości" . 22 23 oszukiwania, mądrości - roztropności, ryzykowania nieryzykowania, nieschlebiania - schlebiania, 26 M a j ą c na uwadze właściwą postrzeganiu eks­ Zasadniczo, nauką, którą m o ż n a by wyciągnąć k r e m e n t ó w ambiwalencję oraz przypisywanie i m danej wartości w zależności od kontekstu ich użycia, z opowiadanej przez autora historii, byłoby stwier­ dzenie, iż to, k i m jesteśmy - k i m jesteśmy jako przejdźmy do drugiej, płynącej z lektury Ballady ludzie - okazuje się dopiero podczas konfrontacji ze o g..., nauki Olędzkiego, a mianowicie do stwier­ dzenia o możliwości czy wręcz niezawodności roz­ złem. Samo zło może być tu rozumiane na wiele spo­ sobów - jako nieszczęście, bieda, choroba, pokusa, poznawania osobowości i cech charakteru danych osób poprzez konfrontowanie ich z bardziej lub mniej konkretnymi przejawami zła. Jak powiada autor, charakterystykę poszczególnych osób wyraża w balladzie „przedmiot schwytany w obronie przed zły zamiar, grzech, kradzież, kłamstwo czy zdrada. Nie jego forma jest jednak najistotniejsza, lecz reakcja osoby, która musi się z n i m zmierzyć. Zło w balladzie murzynowskiej wywołuje sprzeciw, obu­ rzenie („Karasiewiczowa wyleciała z rzeszotem"), nieszczęściem rodzaj okrzyku czy jakieś najbardziej skrótowo przedstawione zachowanie" . Skrótowy opis może o b e j m o w a ć wykonywany przez dana osobę z a w ó d (stolarstwo krawiectwo) poziom iei gosoodarności iei uoodobania i nałogi (oiiań p r z e r a ż e n i e ( „ M a ł k o w s k i w y l e c i a ł z domu", Zapedowska zrobiła krzyk wielki") lek ( Trojak przeląkł sie") szaleństwo ogłupienie' ( Stasiak fika koziołki") zaradność odwagę ( Zygmunt chciał wsadzić do wychodka"' StryiozłaDał obręczy") cie stwo), cechy charakteru (tchórzostwo, gwałtówność ooczucie humotu odwaga") Reakcia na otzv bvcie kału - nottaktowana wnrosr iako reakcia n a kawość i soryt ( Tadzió"sie ovta / Gdzie sie g uro dziło") Zdarza sie iednak że trafia ono naoodatny gtunt ( U labłkowskich mvśleli że ru bułka ») K o n k r e r n a reakcia na zło sraie sie rn z iednei srronv właściwvm każdei z osób snosohem sobie 24 zło - niawnia żarem naihardziei cechv n o s z c z e g ó l n w h króre znane 7 m J 7 i p n n v ( bvłv 4 , w roznoznawalne meszkańców Mnrzvnowa dobrze anrorce balladv z a r ó w n o m , n a H ™ ™ nJwierruwrh z codziennych, wręcz nadzwyczaj przyz emnycn, jak odświętnych sytuacji, ^echy te b a d a ł y się na swoiste stereotypy osobowe i byty, zdaniem Olędzkiego „rozważane przede wszystkim w kate­ goriach spoleczno-etycznych, a następnie sprawno­ ściowych (zdolności motoryczne jednostki) i moż­ liwości kreacyjnych w swym naj bliższym otoczeniu (w obejściu i na polu) . odstawową miarą opi­ sywanych atrybutów charakterologicznych i wyni¬ k a j ą c y c h z nich z a c h o w a ń jest opozycja dobro n ivLk i i 7 wowe cechy charakteru, wady i zalety, słabości i talenty. Mające przed nami zewnętrzne zagrożenie, napotkana sytuacja czy poczucie własnej memoralnosci wymusza bycie_ osobą, wzmaga drama­ tyzm konieczności podejmowania samodzielnych decyzji i działania. Odwołując się do analizowanych przez Winrneda Menmnghausa myśli jean-laula Sartre a i Emmanuela Leyinasa, można zaryzykować stwierdzenie, ze przedstawiony w balladzie wstręt 22 Ibid., s. 163. 23 Ibid, s. 165. 24 J . Olędzki, op. cit., s. 154. 26 Ibid, s. 157. 25 Ibid.,s. 27 M . Douglas, op. cit, s. 80. 156. leni z z a c J I i a c v m i iei wewnerrznei snóiności anoma liami i r n i e i e L ™ W ? Hm.iei iiam przypadkami niejednoznacznymi z drugiej zas, lustrem u w y d a t n i a j ą c y m najbardziej podsta­ BARBARZVHCA 1 (18) PD1P �wobec symbolizujących zło ekskrementów „prze­ staje pełnić funkcję przede wszystkim tamy psy­ chicznej czy negatywnego stymulatora. Jego nieod­ parta obecność odnosi się j u ż tylko do mnie samego »jak coś absolutnego« - jako doświadczenie mojej własnej »egzystencji s a m e j « " . Warto wspomnieć, że Moses Mendelssohn i Immanuel Kant podobnie definiowali wstręt, będący w e d ł u g nich w kon­ tekście estetyki „ » c i e m n y m « doznaniem, które w tak kategoryczny sposób jest wskaźnikiem »rzeczywistości«, że przełamuje rozróżnienie »rzeczywiste - wyobrażone«, a tym samym warunek iluzji artystycznej o d c z u w a m w s t r ę t zatem doświadczam czegoś j a k o 'bezwa¬ runkowo rzeczywistego (nigdy jako 28 - s z t u k i ) " . Rozpatrywanie doświadczenia zła jako swego rodzaju pomostu wiodącego ku rzeczywi­ stości, ku prawdzie, prowadzi na powrót do bro­ nionej przez Olędzkiego, inspirowanej dokonaniami Kazimierza Dąbrowskiego , tezy „o warunkowaniu istnienia przez doświadczenia o charakterze dezintegracyjnym (przede wszystkim dezintegrację pozy­ tywną), związane z tym cierpienie, poczucie nicości czy zła, ale też zdolność miłosierdzia, współczucia" . 2 9 30 31 Pozostaje jednakże pytanie: Dlaczego w murzynowskiej balladzie, wędrujące po wsi gówno omija albo, lepiej powiedziawszy, nie napotyka osób sta­ tecznych? Dla uściślenia, „termin stateczny posiada 2 9 Ibid., s. 16. Podkreślenie w oryginale. K. Dąbrowski, Dezintegracjapozytyuma, PIW, Warszawa 1979; idem, Trud istnienia, Wiedza Powszechna, Warszawa 1986. 3 0 2 8 W. Menninghaus, Wstręt. Teoria i historia, tłum. G . Sowiński, Universitas, Kraków 2009, s. 433. 1 (18) PD1P BARBARZmA 3 1 J . Olędzki, op. cit.,s. 18. �Kamil Pietrowiak 58 najwyższą kwalifikację dodatnią. Oznacza on czło­ wieka zrównoważonego, wiedzącego dobrze, do czego dąży (...). Stateczny uchodzi zdecydowanie za czło­ wieka dobrego, życzliwego innym, nieraz kosztem własnym. Nie należy bynajmniej do lękliwych, to osobnik przez całe swoje życie ryzykujący wciąż nowe przedsięwzięcia. Uchodzi też za uosobienie zarad­ ności i dbałości. Statecznych musi cechować pogoda ducha (optymizm), chociaż nie wesołkowatość" . Do takich postaci należeli, nie pojawiający się w balladzie, Jan Małkowski i Hipolit Kowalski, osoby niezwykle cenione i szs.now3.ne przez Olędzkiego. Dlaczego zostało i m odmówione dobroczynne spotkanie ze złem Dlaczego nie było i m dane stanąć w i ego obliczu przejrzeć sie w nim dowiedzieć sie poprzez nie czegoś o sobie? ' 32 5 Nasuwa się tu pewna odpowiedź. Cechująca nie­ których z mieszkańców Murzynowa stateczność jest wyrazem ich stosunku do życia, ich świadomości istnienia, która „określa stany niewyrażalne, niewy­ powiedzianą rzeczywistość bytu (bycia), przemożnego doświadczania swego j a duchowego ponad przywiązanie materialne i stany pospolitego dysponowania dobrami przyziemnymi" . Osoby stateczne, osiągnąwszy zawczasu najwyższy poziom procesu pozytywnej dez­ integracji, nie potrzebują już negować owej, nigdy nie znikającej, „resztyżycia, która nie mieści się w schludnie przyjętych kategoriach i wciąż domaga sie uwagi" nie potrzebują z nia walczyć czy przed nia uciekać' albowiem jest ona dla nich jednym z przejawów wymy­ kającego sie lorice porządku wszechrzeczy - istnienia Stateczność zatem bedac realizacja społecznego wzoru osobowości byłaby zarazem Jego przekroczeniem wyjściem ku knnacym energie obrzeżom i obszarom pozbawionym społecznie nadanej struktury 33 34 35 Jak referuje Waldemar Kuligowski, wedle poglądów Normana Denzina „etnografia stanie się w najbliższej przyszłości działalnością moralną, ale­ goryczną i terapeutyczną. Jako nauka jest bowiem czymś więcej, niż tylko zapisem ludzkiego doświad­ czenia - etnograf pisze maleńkie historyjki moralne, gawędy, które znaczą jeszcze coś ponad tradycyjną dla antropologów celebrę różnic kulturowych" . W mojej ocenie Murzynowo Jacka Olędzkiego jest doskonałym potwierdzeniem powyższych przewi­ dywań, więcej nawet - jest ich wyprzedzeniem. Badawcza i pisarska metoda Olędzkiego polega na wyszukiwaniu drobnych, z pozoru nie wiele znaczacych szczegółów z życia badanej społeczności oraz czynieniu z nich dających do myślenia detali etnograficznych oglądanych często w perspektywie pytań fundamentalnych ostatecznych ? Wiąże sie to być może z Jego zanotowanym orzez Wojciech! Marchlewskiego nrzekonaniem że doświadczenia wvnikaiare ze snórkań Olędzkiego hadarza z innvmi Z ź m i sranowia asnmnr do mówienia o n r a w d a r h ogólnoludzkich" .1 choć sam Olędzki zaliczałsiebie dn kareonrii h a d a r ™ , fanra.ia knnrrnlnwana nie ka egom badaczy f a n t a z j ą kontrolowana mewybujalą , pytanie, ile opowiadane przez niego historyjki moralne mówią o życiu mieszkańców Murzynowa, na ile zas o jego własnej osobie i poglą­ dach na sprawy istnienia, pozostanie z konieczności bez odpowiedzi, lodobny los musi spotkać wątpli­ wość, na He dobiegająca do końca analiza Ballady og... relacjonuje i od-twarza intencje Olędzkiego, na i e zas jest juz odległą od nich prze-tworczą fantazją (kontrolowaną?) piszącego te słowa autora. 36 3 38 3 6 W. Kuligowski, Antropologia refleksyjna, Wyd. Poznańskie, Poznań 2001,s. 125. „Fakty te o czymś świadczą. D l a badacza poszukującego wielkiej teorii nie mają one większego znaczenia. D l a mnie przedstawiają jednakże godny odnotowania szczegół", Olędzki, op. cit, s. 194. Por. także: W. Caban, Tematy nieobecne: Moje wieczorne spotkania z Jackiem Olędzkim 3 7 32 Ibid., s. 158. 33 Ibid., s. 314. 3 4 M . Douglas, op. cit., s. 192. 35 Ibid, s. 149. w Murzynowie, „Etnografia Nowa" 2 2010, s. 45-50. W. Marchlewski, Wmnichęgo... O metodzie badawczej Jacka Olędzkiego, „Etnografia Nowa" 2 2010, s. 126. 3 8 39 Ibid.,*. 124. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �Na marginesie Murzynowa Jacka Olędzkiego Postscriptum W opowiadanej przez Olędzkiego historii uderza jeszcze jeden szczegół, niosący w sobie nieco bardziej sprecyzowaną, a wręcz specjalistyczną nadzieję. Jest nim wypowiedziana nieśmiało wzmianka: mimo iż w latach prowadzonych przez niego badań nie było we wsi szkoły i funkcjonującego w niej zespołu sce­ nicznego, „murzynowska ballada żyje, co i raz wzbo¬ gacana o nowe wiadomości. Na przykład: opiekun wioskowego muzeum przedstawiony zostaje jako 59 osobnik »wielce zdziwiony, po co g... przyszło w te strony«, ale również jako Pan Jacek, co »zapraszag... na ławeczkę, a ono myśli o ucieczce«" . Nie trzeba d o d a w a ć , że opiekunem wioskowego muzeum był sam Olędzki. Jest to dla mnie jeden z wielu odnalezionych w Murzynowie, dodających otuchy d o w o d ó w celowości i zasadności uprawiania tere¬ nowej, gruntownej i rzetelnej, a zarazem bardzo ludzkiej i osobistej - angażującej całą osobę badacza - etnografii . Bo jednak coś z tego zostaje. C h o ć b y na c h w i l ę . 40 41 42 FOT. P. S Z U B A Reflections Around Jacek Oledzki's Murzynowa A fundamental inspiration for this article is Jacek Oledzki's Murzynowa, one o f the most important works in Polish ethnography. By analysing Ballada o g... (BalladAbout Shit), a funny rhyme noted by Olędzki during his long-lasting research in the eponymous village, the author attempts to present a characteristic way o f using and interpreting o f ethnographic detail. The analysis is based on the notions o f purity/dirt, order/chaos borrowed from the classical work o f Mary Douglas, Purity and Danger, as well as on the main existential and philosophical assumptions of Murzynowo: 4 0 J . Olędzki, op. cit., s. 156. Por. J . Tokarska-Bakir, Dalsze losy syna , Projekt etnografii nieprzezroczystej, „Polska Sztuka Ludowa" 1 1995, s. 20-21. 4 1 4 2 Por. M . Machowska, M . Kwiecińska, Murzynowa pamiętają Jacka Olędzkiego? mieszkańcy Raport z badań terenowych, „Etnografia Nowa" 2 2010, s. 143-157. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f77465e22a66c9e7d409d741f4f6e8c1.pdf 2c2983950a114925c23c4910efb3e5a7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3853 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania Państwowy instytut Sztuki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3612 Title A name given to the resource Na marginesie prac Państwowego Instytutu Sztuki w zakresie badań nad sztuką ludową i folklorem / Polska Sztuka ludowa - Konteksty1952 t.6 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.3; s.117-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NA MARGINESIE PRAC PAŃSTWOWEGO I N S T Y T U T U SZTUKI W ZAKRESIE BADAŃ NAD SZTUKĄ LUDOWĄ I F O L K L O R E M ALEKSANDER JACKOWSKI Przystępując do omówienia działalności P a ń ­ stwowego Instytutu Sztuki na odcinku badań nad sztuką ludową i folklorem , chciałbym na wstępie rozpatrzyć przyczyny, które podykto­ wały skupienie tych prac właśnie w ramach I n ­ stytutu. Pierwszym krokiem zmierzającym do realiza­ cji tego zadania było powołanie w 1947 r. P a ń ­ stwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej. Stanowiło to naturalną konsekwencję głębokiej troski i opieki, jaką Państwo nasze otacza wszel­ kie badania nad kulturą naszego narodu. Badania w okresie przedwojennym prowadza­ ne były w zależności od zainteresowań i moż­ liwości poszczególnych zbieraczy czy organiza­ cji. Nikła, prawie żadna pomoc ze strony rządów przedwrześniowej Polski nie sprzyjała bada­ niom nad ludową sztuką. Nic dziwnego, że całe regiony pozostawały niezbadane, albo spenetro­ wane bardzo pobieżnie. Większość zebranego materiału np. w dziedzinie folkloru słowno-mu­ zycznego nie została opublikowana ani nawet przetranskrybowana z .wałków fonograficznych. Wojna zniszczyła cały ten materiał, podobnie jak i liczne zbiory eksponatów ludowej plastyki, zdobnictwa czy stroju. Instytut w ciągu blisko dwuletniej działalno­ ści objął zakresem prac niemal wszystkie dzie­ dziny ludowej twórczości artystycznej. I n ­ stytut przeprowadził szereg poszukiwań tereno­ wych, zgromadził kadry fachowców i stworzył podstawy dla dalszych, szerzej jeszcze rozwinię­ tych prac, które podjął w 1949 r. Państwowy I n ­ stytut Sztuki, powołany do życia uchwałą Rady Ministrów jako centralna placówka naukowobadawczą w zakresie zagadnień twórczości ar­ tystycznej i badań nad dorobkiem historycznym sztuki polskiej. Przejęcie jednak działalności Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludo­ wej pociągało za sobą konieczność poddania re­ wizji niektórych założeń teoretycznych leżą­ cych u podstaw dotychczasowej pracy. Instytut Badania Sztuki Ludowej kładł bowiem szczegól­ ny nacisk na zagadnienia stylu ludowego. Poję­ cie to można jednak rozumieć szeroko — to zna­ czy uważać styl za zespół uwarunkowanych h i ­ storycznie cech charakterystycznych, i można go też rozumieć w sensie wąskim — jako pewien zespół form. Takie właśnie „wąskie" traktowa­ nie stylu ludowego doprowadzało w Instytucie do nie widzenia dialektyki rozwoju treści i for­ my, do oceniania dzieła ludowej sztuki właśnie ze względu na jej cechy formalne. Powodowało to w konsekwencji odrywanie formy od treści, pomijanie całego splotu zagadnień, które złoży­ ły się na ukształtowanie takiej, a nie innej for­ my. Stanowisko takie musiało również prowa­ dzić do niedostrzegania wartości nowej sztuki ludowej, której zespół cech stylistycznych róż­ ny jest niejednokrotnie od tradycyjnej formy. ł W tych warunkach konieczne było podjęcie szerokiej, planowej akcji, która pozwoliłaby w ciągu krótkiego okresu czasu uzupełnić naszą wiedzę o kulturze ludowej przeszłości i ukazać kierunki jej zmian i rozwoju. Skupienie tych badań w jednym ośrodku wynikało jednak nie tylko z chęci skoordynowania wysiłków nielicz­ nych kadr teoretyków i pracowników tereno­ wych, ale podyktowane było przede wszystkim troską o planowe, metodyczne zbadanie dorobku naszego ludu w dziedzinie sztuki. 1. U ż y w a m tu określenia „sztuka ludowa" dla ozna­ czenia wszelkich materialnych rezultatów ludowej twórczości, jak plastyka, architektura, zdobnictwo itp., natomiast pod słowem ,folklor" rozumiem ten zakres artystycznej twórczości ludowej, którego cechą charak­ terystyczną jest przekaz ustny, pamięciowy — a w i ę c pieśń, muzykę, taniec, bajki, przysłowia itp. Zdaję so­ bie sprawę z wieloznaczności tych terminów, z tego, że często nazwą folklor obejmuje się wszystko to, o czym mówiłem, i z kolei równie dobrze można by nazwać „sztuką ludową" — muzykę, taniec czy literatu-ę. Wprowadzając równolegle oba pojęcia idę po linii utrwalającej się u nas (i nie tylko zresztą u nas) prak­ tyki. U w a ż a m to za lepsze niż operowanie jednym po­ jęciem, które z kolei może niepotrzebnie dezorientować niektórych czytelników. Włączenie całego zakresu działalności byłego Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludo­ wej w ramy Państwowego Instytutu Sztuki po- �dyktowane więc było przede wszystkim troską o całościowe widzenie naszej kultury. 0 nieodrywanie badań nad sztuką wykształconą od wielkiego nurtu ludowego i z drugiej strony — o widzenie sztuki ludowej w jej przemianach 1 rozwoju na tle całości zjawisk kulturalnych i społecznych. Instytut, podejmując szeroko za­ kreślone badania nad historią sztuki polskiej, stawiał sobie, jako zasadnicze założenie — opar­ cie prac o metodologię marksistowską, wypraco­ wanie naukowych metod badania poszczegól­ nych dziedzin sztuki. Włączenie więc problema­ t y k i ludowej sztuki i folkloru w zakres badań Państwowego Instytutu Sztuki oznaczało rów­ nocześnie konieczność przewartościowania do­ tychczasowych metod pracy i wypracowania w oparciu o doświadczenia przodującej nauki ra­ dzieckiej nowych założeń metodycznych i teo­ retycznych. O ile jednak z jednej strony należało prze­ zwyciężyć błędne koncepcje traktowania sztuki ludowej jako odrębnego zjawiska widzianego od strony cech stylistycznych formy, o tyle z dru­ giej strony należało również przeciwstawić się tym wszystkim, którzy uważali, iż badania nad sztuką ludową należą właściwie do kompetencji etnografów i mało wiążą się z badaniami nad sztuką, prowadzonymi przez Państwowy Insty­ tut Sztuki. Włączenie w ramy pracy Instytutu problematyki ludowej sztuki uważano za podyk­ towane nakazem chwili czy też brakiem innej komórki etnograficzno-folklorystycznej, zdolnej do przejęcia tych spraw — nie uważanoi jednak tego powiązania ani za słuszne, ani za trwałe. Stanowisko takie było oczywiście niesłuszne, traktowało bowiem całą dziedzinę badań nad sztuką ludową jako dział etnografii i stwarzało sztuczny przedział między zjawiskami sztuki wykształconej a ludowej. Przeciwstawiano „wielką, prawdziwą" sztukę, która jest przed­ miotem badań historyków sztuki, literatury czy muzykologów — sztuce ludowej, uważanej za coś niższego, prymitywnego, niepełnowartościowego. Nawet wówczas gdy doceniano specyficz­ ne wartości ludowej sztuki, genezy ich szukano w zapożyczeniach i wpływach z zewnątrz, ze strony kultury warstw oświeconych, nie widząc jednocześnie odwrotnego zjawiska — kształto­ wania się wielkiej twórczości w stałej więzi z podłożem ludowym (co występuje szczególnie wyraziście w dziedzinie muzyki i literatury). A przecież ta właśnie więź dała nam w rezultacie tak olśniewające zjawiska jak twórczość Chopi­ na, Moniuszki, Szymanowskiego, Mickiewicza. Trudno oczywiście znaleźć dziś ludzi, którzy by głośno formułowali tak krańcowe sądy, nie­ stety jednak pewne pozostałości tego typu myślenia wciąż jeszcze można napotkać. I je­ śli w praktyce ubiegłych trzech lat dały się niekiedy zauważyć tendencje pewnego spycha­ nia problematyki ludowej na dalszy plan, częś­ ciowo nawet wydzielanie jej poza normalny za­ kres pracy Instytutu, to bezsprzecznie należy się w tym doszukiwać nieprzezwyciężonych pozo­ stałości fałszywych postaw wobec sztuki i twór­ czości ludu. Oczywiście należy wyraźnie tu powiedzieć, że badania prowadzone przez Państwowy Instytut Sztuki nie obejmują wszystkich aspektów, że nie są one ani nie mogą być badaniami ściśle et­ nograficznymi. Podjęcie prac nad sztuką ludo­ wą i folklorem przez Instytut nie może być więc uważane za całkowite rozwiązanie problemu ba­ dań nad dorobkiem twórczości artystycznej na­ szego ludu. Niesłuszne więc były istniejące w ubiegłych latach koncepcje objęcia przez I n ­ stytut całokształtu prac terenowych, koncepcje, które doprowadziły w sweim czasie do rozdzia­ łu prac między Instytutem a Polskim Towarzy­ stwem Ludoznawczym, w wyniku czego P.T.L. wyłączyło niemal całkowicie z kręgu swoich zainteresowań badania nad sztuką ludową (po­ za strojem). Zagadnienie kształtuje się wręcz przeciwnie. Instytut musi dążyć coraz silniej do' realizacji swych podstawowych zadań i w pracy tej korzy­ stać powinien w jak najszerszym stopniu ze współpracy Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego, Instytutu Badań Literackich i Zakładów Etnografii i Muzykologii naszych wyższych uczelni. Tak więc w czasie niedawno przeprowadzo­ nych badań nad folklorem kurpiowskim, stro­ nę etnograficzną badań uzupełniali pod kierun­ kiem dr Gładysza studenci — uczestnicy obozu naukowego zorganizowanego przez Ministerstwo Nauki. Również współpraca z P.T.L. powinna przynieść pogłębienie prac terenowych, a wspólne ustalenie zasadniczej siatki badań dla obu Instytucji bez wątpienia przyczyni się do ściślejszej koordynacji wysiłków. Warto dodać, że zarówno w obozie na 'Podlasiu zorganizowa­ nym przez Zakład BadaniaArchitektury, Plasty­ k i i Zdobnictwa Ludowego jak i w pracy nie­ których ekip Akcji Zbierania Folkloru (Poznań­ skiej, Krakowskiej, Kurpiowskiej) — dużą część uczestników stanowiła młodzież z Zakładów Et­ nografii i Muzykologii, PWSM-ów orax Kra­ kowskiej Akademii Sztuk Pięknych. �Doświadczenia dotychczasowej współpracy dowodzą, że jest ona cenną dla obu stron, toteż można przypuszczać, że w przyszłości współpra­ ca rozwijać się będzie jeszcze silniej. Cenna by­ łaby również pomoc ze strony Instytutu Badań Literackich, szczególnie przy opracowywaniu tekstów folklorystycznych. Jedynie w ścisłym kontakcie z innymi insty­ tucjami może Państwowy Instytut Sztuki rea­ lizować swój plan badań i stawać się w coraz mocniejszym stopniu placówką planującą i ko­ ordynującą badania nad sztuką ludową i folklo­ rem. Zagadnienia te nabierają szczególnego zna­ czenia właśnie obecnie, gdy Instytut realizuje w coraz silniejszy sposób stojące przed nim za­ dania (a zwłaszcza na terenie Akcji Zbierania Folkloru). Zadania te można, jak sądzę, sformu­ łować skrótowo, dla orientacji czytelnika, w k i l ­ ku punktach. Polegają one na tym, aby. 1. Ukazać, poprzez szeroko zakrojoną akcję zbierania materiału w terenie, prawdziwe oblicze naszego íolkloru i sztuki ludowej, oczyszczone od błędów czy zafałszowań dawnych zbieraczy i badaczy. Wydobyć po­ stępowy nurt ludowej sztuki i folkloru, kładąc specjalny nacisk na materiały daw­ niej pomijane (co szczególnie silnie wystę­ puje np. w zbiorach folklorystycznych), jak np. pieśni buntownicze, rewolucyjne, satyrę antydworską czy antykułacką itd. 2. Ukazać w historycznym przekroju rolę i wpływ nurtu ludowego, plebejskiego na sztukę narodową, widzieć wzajemne wpły­ w y i powiązania. 3. Nie ograniczać się do biernego rejestrowa­ nia, ale kładąc akcent na procesy rozwojo­ we, na to, co powstaje, co wyraża nowe tre­ ści naszego życia, przeprowadzać świadomą politykę popularyzacji najcenniejszych osiągnięć sztuki ludowej i folkloru przez współpracę z Polskim Radio, Centralnym Zarządem Sztuk Plastycznych, Centralną Radą Związków Zawodowych itp. Zebrany materiał traktować nie tylko jako zabytek o muzealnej wartości, ale dążyć do tego, aby cenniejsze okazy sztuki plastycznej, zdobnictwa, architektury, pieśni czy tań­ ców wzbogacały pracownie naszych kom­ pozytorów, literatów czy plastyków, stano­ wiąc podnietę dla nich w twórczym przy­ swajaniu i rozwijaniu sztuki ludowej, w kształtowaniu nowego oblicza naszej so­ cjalistycznej sztuki opartej o najcenniejsze tradycje ludowe. 4. Dążyć do stworzenia podbudowy teoretycz­ nej, do wyjaśnienia na gruncie ścisłej ob­ serwacji i posługiwania się metodami este­ t y k i marksistowskiej zasadniczych proble­ mów sztuki ludowej i folkloru. Realizacja wymienionych wyżej zadań wią­ zała się na terenie Instytutu również z formą organizacyjną, w jakiej zawarto badania nad sztuką ludową. Za najcelowszą uznano taką, w której zagadnienia te powiązane zostały bezpo­ średnio z pracami odpowiednich Sekcji. Tak więc w ramach Sekcji Sztuk Plastycz­ nych umieszczono! Zakład Badania Architektury, Plastyki i Zdobnictwa Ludowego, w ramach Sekcji Muzyki — Zakład Badania Muzyki L u ­ dowej. Doświadczenia jednak ubiegłych lat pracy nasunęły konieczność stworzenia ogólnego ośrodka, który czuwałby nad zakresem prac z punku widzenia jednolitości metod i który by rozwiązywał zagadnienia zbiorcze, teoretyczne i inne. Dlatego też w ostatnich miesiącach u tworzono taki ośrodek koordynujący, któremu podporządkowano pośrednio istniejące Zakłady oraz bezpośrednio Akcję Zbierania Folkloru (słowno-muzycznego) i Zakład Badania Tekstów Ludowych. W takim układzie dwumiesięcznik „Polska Sztuka Ludowa" rozszerza swą problematykę na całość zagadnień sztuki ludowej, stając się wykładnikiem prac Instytutu w Zakresie badań nad sztuką ludową i folklorem. Rozszerzenie za­ kresu pisma łączy się również z postulatem wzmocnienia jego działu teoretycznego i meto­ dologicznego. „Polska Sztuka Ludowa" powinna przystąpić do szybkiej publikacji zarówno naj­ cenniejszych materiałów zbieranych w terenie jak też i rezultatów prac badawczych. Zadania stojące obecnie przed Instytutem stanowią za­ razem konkretny program prac, który stoi przed Komitetem Redakcyjnym. * Znaczne osiągnięcia, jakie notuje Instytut w ciągu swej blisko trzyletniej pracy nad za­ gadnieniami sztuki ludowej i folkloru są nie­ wątpliwą zasługą całego zespołu pracowników zarówno Akcji Zbierania Folkloru i Zakładu Badania Muzyki Ludowej, jak i Zakładu Ba­ dania Architektury, Plastyki i Zdobnictwa L u ­ dowego . 2 2. Kierownik Zakładu Badania Architektury, Plastyki i Zdobnictwa Ludowego w Krakowie— dr Roman Reinfuss. Kierownik Zakladu Badania Muzyki Ludowej w 119 �Osiągnięcia te jednak możliwe były przede wszystkim dzięki troskliwej opiece czynników kierujących naszą polityką kulturalną. Państwo Ludowe umożliwiło rozwinięcie badań w skali, która była nie do pomyślenia w warunkach przedwojennej Polski. Przykładowo wymienię, że w ciągu dwóch lat trwania akcji zbierania folkloru słowno-muzycznego zebrano i zapisa­ no na taśmy magnetofonowe oraz płyty około 25.000 pieśni i melodii tanecznych, obejmując badaniami ponad 1.000 miejscowości w woje­ wództwach: poznańskim, krakowskim, katowic­ kim, opolskim, kieleckim, rzeszowskim, lubel­ skim, białostockim, łódzkim, warszawskim, ol­ sztyńskim, gdańskim i pomorskim. Dzięki po­ mocy w sprzęcie okazanej przez Polskie Radio znaczna część materiału nagrana została na wysokim poziomie technicznym i nie ustępuje najnowocześniejszym nagraniom i zapisom ro­ bionym zagranicą. Żeby ocenić wyniki dokona­ nej pracy, wystarczy przypomnieć, iż przez ca­ ły okres istnienia sanacyjnej Polski zdołano za­ pisać i nagrać nie wiele ponad 15.000 pieśni, przy czym nagrywano na nienadzwyczajnej ja­ kości woskowych wałkach fonograficznych. Pra­ ce te wykonywane były przez garstkę zapaleń­ ców, którzy z poświęceniem, nieraz na własny koszt zbierali i zapisywali melodie i pieśni na­ szego ludu. Niestety wojna zniszczyła wszystkie nagrania i dużą część zapi sów muzycznych. : Toteż Polska, kraj o wspaniałym bogactwie pieśni i tańca, które stanowiły przedmiot za­ chwytu niejednego cudzoziemskiego kompozy­ tora od X V I I w. począwszy, kraj, który wydał Chopina, Moniuszkę, Szymanowskiego — posia­ da jedno z uboższych w Europie archiwów zapi­ sanych pieśni. Daleko nam do osiągnięć Węgrów, Finów czy nawet Czechosłowaków, nie mówiąc już o przebogatych zbiorach folkloru ukraińskiego, białoruskiego czy litewskiego, liczących po k i l ­ kaset tysięcy zapisów każdy. Nie wiele lepiej przedstawia się sytuacja na odcinku plastyki, zdobnictwa i architektury l u ­ dowej. I tu możemy mówić o białych plamach na etnograficznych mapach kraju. I tu nie znaPoznaniu — mgr Marian Sobieski. Kierownik Zakładu Badania Tekstów Ludowych — mgr Jan Sadownik. Akcja Zbierania Folkloru: Kierownik Naukowy — mgr Marian Sobieski, Etnograf — dr Mieczysław Gładysz, Kierownik Ekipy Poznańskiej — mgr Jadwiga Sobiesska, Kierownik Ekipy Sląsko-Dąbrowskiej — mgr J ó ­ zef Ligęza, Kierownik Ekipy Krakowskiei — dr W ł o ­ dzimierz Poźniak, Kierownik Ekipy Gdańsko-Pomorskiej — mgr Jan Rompsk., Kierown.k Eiupy r^ieieciaej — Jan Chorosiński, Kierownik Ekipy Olsztyńskiej — dr Władysław Gębik. my dobrze ani budownictwa, ani stroju, ani zdobnictwa naszego ludu. Istnieje co prawda pewna ilość publikacji i nader bogate zbiory poszczególnych muzeów, ale nie pozostaje to w żadnym stosunku do potrzeb i prawdziwego obrazu bogactwa form naszej sztuki. Toteż w pierwszym rzędzie prace Zakładu Badania A r ­ chitektury, Plastyki i Zdobnictwa Ludowego szły w kierunku zebrania materiału w terenie. 17000 pozycji inwentaryzacyjnych pozwala już na dokonanie pewnych prac syntetycznych i monograficznych. Już w niedługim czasie ukażą się pierwsze wydawnictwa z serii monografii terenowych. Będą to „Druki ludowe na płótnie" dr Roma­ na Reinfussa oraz zbiorowa praca o sztuce ludo­ wej regionu opoczyńskiego. W przygotowaniu znajdują się m. in. monografia Lasowiaków (obejmująca wyniki prowadzonych w lecie 1950 r. badań w widłach Wisły i Sanu). Z innych w y ­ dawnictw Instytutu przygotowywanych do dru­ ku wymienić należy również pierwsze tomy zbioru polskich pieśni ludowych (Wielkopolska). Ukażą się również prace dr K. Piwockiego „Nurt ludowo-narodcwy sztuki polskiej" oraz mgr A l . Wojciechowskiego: „Rozwój polskiego przemysłu artystycznego na bazie doświadczeń sztuki ludowej", które są rezultatem działalno­ ści Sekcji Sztuk Plastycznych Państwowego I n ­ stytutu Sztuki. Materiały zarówno z badań terenowych jak i z zakresu historii i teorii sztuki ludowej i fol­ kloru publikowane będą również w wydawni­ ctwach periodycznych Intytutu — przede wszy­ stkim oczywiście w „Polskiej Sztuce Ludowej" oraz w innych czasopismach, jak „Materiałach do studiów i dyskusji..." „Biuletynie Historii Sztuki", „Przeglądzie Artystycznym". „Mu­ zyce" i „Pamiętniku Teatralnym". Trudniej niestety wygląda sprawa udostęp­ nienia bogatych zbiorów Instytutu z zakresu folkloru i sztuki ludowej. Trudności lokalowe powodują, że Zakład Muzyki Ludowej pracuje w Poznaniu, i to w warunkach bardzo ciężkich. Oczywiście dopiero urządzenie w przyszłości specjalnej „słuchalni" nagrań, dostępnej dla za­ interesowanych, rozwiąże ten problem. Jeżeli ta sprawa nie da się zrealizować w najbliższym czasie, to przynajmniej można już obecnie przy­ stąpić dc kompletowania brakującej literatury z zakresu folkloru oraz do utworzenia central­ nego archiwum rękopiśmiennych materiałów folklorystycznych, niezbędnych dla prowadze­ nia prac porównawczych i badawczych. Wysoko rozwinięta technika mikrofilmów i fotokopii �znacznie ułatwia to zadanie. Dodajmy, że zagad­ nienia folkloru w coraz większym stopniu po­ dejmowane są przez zakład muzykologii Uniw. Warszawskiego oraz katedrę polonistyki Uniw. Warszawskiego i Warszawa staje się bezsprzecz­ nie ośrodkiem prac nad folklorem słownym i . muzycznym. Jest to dodatkowy argument przemawiający na korzyść utworzenia w ra­ mach Instytutu centralnego archiwum zbiorów folklorystycznych dawnych i współczesnych. Inaczej przedstawia się sprawa zbiorów z zakresu sztuki ludowej. Tu wkład bezpośredni Instytutu przedstawia się w formie zdjęć, r y ­ sunków, próbek, opisów i jedynie w niewielkim stopniu w postaci eksponatów. Te ostatnie zna­ leźć można w różnych punktach kraju zarówno w salach etnograficznych muzeów jak też, w większym jeszcze stopniu... w magazynach. Unikalny materiał niszczeje często, ponieważ nie mieści się w planie ekspozycji i zalega piw­ nice. Tymczasem podejmując prace z zakresu ludowej sztuki, nie można ująć całości jakiegoś zagadnienia (np. haftu, ornamentu) nie wyjeż­ dżając w żmudne podróże po wielu większych i mniejszych ośrodkach prowincjonalnych. Mó­ wimy wiele o zainteresowaniach, które winni mieć plastycy dla ludowej sztuki. Ale gdzież ten plastyk ma zobaczyć bogactwo form ludowej twórczości? Gdzie znaleźć podnietę? Sytuacja niewątpliwie dojrzała już do tego, żeby wysu­ nąć myśl stworzenia centralnego muzeum arty­ stycznego rzemiosła ludowego. Muzeum, które zawierać będzie eksponaty z całego kraju, udo­ stępnione i podane w sposób jasny i metodycz­ ny. Muzeum, które gromadzić będzie materiał tematycznie, a nie tylko regionalnie. Muzeum, które będzie nie tylko świadectwem bogatej twórczości naszego ludu, ale które stanie się szkołą dla naszych plastyków i pomocą dla ko­ lektywów twórczych pracujących w zakresie rzemiosła artystycznego. Materiał dla takiego Muzeum jest. Znaleźć go można zarówno we wspomnianych już magazynach muzealnych, jak też w C.P.L.iA., Centralnym Zarządzie Sztuk Plastycznych, Instytucie Wzornictwa Przemy­ słowego, w Państwowym Instytucie Sztuki i wielu innych instytucjach. Muzeum takie, pomyślane jako żywa, twór­ cza komórka, może stać się poważną pomocą w dziele kształtowania naszego współczesnego rzemiosła ludowego i artystycznego. Nie zamierzam oczywiście podejmować na tym miejscu oceny pracy Instytutu w dziedzinie badań nad sztuką ludową i folklorem. Co wię­ cej, zdaję sobie doskonale sprawę z tego, że każ­ da próba takiej oceny, dokonana przez „zainte­ resowanego", nie może być obiektywna. Jeśli jednak decyduję się poruszyć t u niektóre zagad­ nienia, to jedynie w formie dyskusyjnej, jedy­ nie po to, aby przez świadomie ostre, polemicz­ ne postawienie problemów doprowadzić do jas­ nego wykrystalizowania właściwych metod i form pracy. Wykrystalizowanie takie możliwe jest zaś jedynie na płaszczyźnie szerokiej dy­ skusji, operującej zarówno orężem k r y t y k i i sa­ mokrytyki. Trzy lata, zwłaszcza w naszych cza­ sach, gdy rok równy jest nieraz dziesiątkom lat dawnych — to dużo. Z perspektywy trzech lat inaczej się patrzy na pierwsze kroki, pierwsze założenia, pierwsze osiągnięcia i błędy. Ale w y ­ daje mi się, że takie krytyczne spojrzenie wstecz jest jednak konieczne. Chociażby dlatego, aby w rezultacie pomogło przezwyciężyć te wszyst­ kie postawy i nawyki, które przeszkadzają po­ suwać się naprzód. Co utrudnia ten proces posuwania się? Wy­ daje się, że bez wahania można wskazać jedną z przyczyn — słabość założeń teoretycznych. Oczywiście, przystępując do pracy przed trzema laty zadawano sobie podstawowe pytania. Co to jest sztuka ludowa? Jakie są cechy wyróżniające ją? Jak odróżnić, czy dany zabytek architekto­ niczny jest dziełem ludowego twórcy, czy nie? Co w ogóle uważać za „ludowe", czy tylko sztu­ kę wiejską czy również rzemieślniczą, a jeśli tak, to w jakiej mierze? Jakie są kryteria w y ­ dzielające z tysięcy pieśni śpiewanych przez lud — właśnie ludowe pieśni? Co to jest w ogóle pieśń ludowa?... Pytania takie można niestety mnożyć bardzo łatwo, ale dać na nie jasną, kon­ kretną, użyteczną w pracy odpowiedź — trudno. Nie oznacza to rzecz prosta, iż odpowiedzi ta­ kich dać nie można. Zagadnienia te dyskutowa­ ne są dosyć szczegółowo na Węgrzech, w Cze­ chosłowacji, a szczególnie w Związku Radziec­ kim. Budzą one jeszcze wiele niejasności i nie zawsze definicje, które są przyjmowane, w y ­ czerpują sprawę, ale niewątpliwe jest jedno, iż w ogniu dyskusji nad konkretnymi zagadnie­ niami są one precyzowane caraz ściślej, coraz jednoliciej. Nie w t y m więc można doszukiwać się winy, że dotychczas nie określono u nas ścisłych, jed­ nolitych, naukowych kryteriów, ale w tym, że zrobiliśmy stanowczo zbyt mało, aby je osiąg­ nąć, że nie było niemal prób postawienia na­ wet roboczego tych zagadnień (włączając w to zresztą niezbyt udaną konferencję w Jadwisinie �i obrady sekcji sztuki ludowej w ramach konfe­ rencji Wawelskiej), że uczyniliśmy zbyt mały wysiłek w kierunku przeniesienia na nasz teren tego rodzaju dyskusji prowadzonych w innych krajach, a szczególnie w Związku Radzieckim. Niedocenianie i pomijanie milczeniem zagad­ nień teoretycznych i metodologicznych jest rów­ nież jednym z najpoważniejszych błędów „Pol­ skiej Sztuki Ludowej", która poza kilkoma spo­ radycznymi próbami nie potrafiła przekształcić się w organ walczący o naukowe pojmowanie i traktowanie zagadnień ludowej sztuki, która nie zdołała przyciągnąć szerokiej grupy współ­ pracowników, zarówno specjalistów jak też i zbieraczy-amatorów. Błędy teoretyczne, a raczej powiedzmy — brak wyraźnych założeń metodologicznych — odbiły się bezsprzecznie na pracy, zwłaszcza w pierwszej fazie, w której ograniczano się prze­ ważnie do. pewnego typu poszukiwań tereno­ wych. Nie chodzi t u rzecz jasna o krytykę po­ szukiwań terenowych jako takich. Są one nie­ wątpliwie źródłem naszej wiedzy i konieczną formą pracy. Zwłaszcza w pierwszym okresie na skutek obiektywnych warunków należało zająć się przede wszystkim gromadzeniem materiału, ażeby później przejść do jego badania. Nie o sa­ mo podjęcie prac zbierawczych więc chodzi, ale o to, j a k były one prowadzone. Niestety, przeglądając materiał zbierany w t y m czasie, z żalem można stwierdzić, że brak jest niejedno­ krotnie odpowiedniej dokumentacji, że materiał nieraz robi wrażenie przypadkowo zbieranego, bez żadnej przewodniej myśli. Mamy np. tysiące pieśni, ale nie potrafimy do dziś jeszcze dać odpowiedzi — jakie zmiany następują w folklorze pod wpływem przemian zaszłych na samej wsi (elektryfikacja, utworze­ nie spółdzielni produkcyjnych itd.). Mamy setki eksponatów, zdjęć i rysunków dotyczących np. stroju. Czy wystarczą te materiały do udzielania naprawdę rzetelnej odpowiedzi np. na temat rozwarstwienia klasowego w stroju? Nie o zbieractwo więc chodzi, ale o przeciw­ stawienie świadomej, twórczej pracy w terenie, szukającej odpowiedzi na postawione sobie py­ tania — bezmyślnemu kolekcjonerstwu wszyst­ kiego, co wpadnie w rękę. Dzisiaj oczywiście coraz rzadziej występują takie właśnie wypadki. Ale niesłusznym byłoby ukrywać fakt, że jednak występują. Czym je ob­ jaśnić? Spróbuję to zilustrować na przykładzie z Akcji Zbierania Folkloru. Sądzę, że poddanie się żywiołowości zbierac­ twa wypływało przede wszystkim z przyjęcia założenia, że trzeba jak najszybciej ratować co się da z ludowej twórczości, bo za parę lat bę­ dzie za późno. Sztuka ludowa ginie, mówiono — niszczeją dawne zabytki, umierają najstarsi l u ­ dzie, którzy pamiętają jeszcze dawne, nie śpie­ wane już obecnie pieśni — trzeba więc przede wszystkim ratować przed zagładą to, co się da. Oczywiście, ważne jest uratowanie przed zani­ kiem każdej cennej pozycji ludowej twórczoś­ ci. Ważne jest zachowanie dla potomności obra­ zu dawnej kultury, zwłaszcza tam, gdzie nie została ona uprzednio zbadana. Ważne jest od­ twarzanie pomijanych dawniej nurtów — re­ wolucyjnego i buntowniczego oraz satyry antydworskiej czy antyksiężowskiej . Chodzi jednak o to, aby w pogoni za ilością „ratowanego" sta­ rego materiału nie gubić z oczu podstawowych celów pracy. Aby słuszna chęć zabezpieczenia wszystkiego, co cenne, nie zamieniała się w bez­ myślną „strażacką" metodę, przy której wy­ chwytuje się chaotycznie w gorączkowym poś­ piechu przypadkowy materiał, pomijając jedno­ cześnie wiele innego, nie mniej nieraz cennego materiału współczesnego, pomijając dane poz­ walające nam na właściwe zrozumienie funkcji danego zabytku w całokształcie życia ludu. O ginięciu ludowej kultury czytamy już u Kol­ berga, ale doświadczenia nasze dowodzą nie­ zbicie, że kultura ludowa bynajmniej nie ginie, lecz zmienia się; że właśnie w nowych warun­ kach naszego życia istnieją pełne możliwości jej najbujniejszego rozwoju. Byłoby błędem nie­ wybaczalnym, gdybyśmy powodowani chęcią odtworzenia tego, co było przed stu laty, tracili z oczu nowe formy, powstające obecnie. Doty­ czy to szczególnie prac w zakresie zbierania folkloru, gdzie szukając za wszelką cenę tego, co ginie, co obumiera — łatwo traci się z oczu nowy folklor, który dopiero kiełkuje. A prze­ cież, jak pisze J. Stalin: 3 4 „Według metody dialektycznej ważne jest przede wszystkim nie to, co się w danej( chwi­ l i wydaje trwałe, ale zaczyna już obumierać, lecz to, co powstaje i rozwija się, jeżeli nawet wydaje się w danej chwili nietrwałe, albo­ wiem według metody dialektycznej, to tylko jest niezwyciężone, co powstaje i rozwija się." 5 3. Tak np. Gloger nazywa w przedmowie swój zbiór , P i e ś n i ludu" — „wyborem etycznym". Por St. Czernik „Poezja chłopów polskich". Warszawa 1951. str. 61—64. 4. Wystarczy podać, że w ciągu lipca i sierpnia br. zbieracze A k c j i Folkloru zapisali w terenie ok. 100 nowych pieśni. W jednym z następnych numerów „Polskiej Sztuki Ludowej" zagadnieniu temu p o ś w i ę ­ cony będzie specjalny szkic. �Tymczasem my, w pogoni za tym, co obumie­ ra — tracimy z oczu proces powstawania nowe­ go folkloru, który jest dla nas dziś zjawiskiem pierwszorzędnej wagi. Nowy folklor wyraża bo­ wiem nową świadomość naszej wsi, wyraża pro­ cesy zachodzących w niej przemian. Nowy fol­ klor jest przy t y m potężną, aktywną siłą, przy­ śpieszającą te procesy. I jeśli zdołamy ten fol­ klor uchwycić, jeśli ułatwimy mu możność roz­ powszechniania się, jeśli świadomie przyśpieszać będziemy proces jego kształtowania się i prze­ rastania w nową ludową pełnowartościową pieśń — to dopiero wówczas można będzie po­ wiedzieć, że czynnie, aktywnie współdziałamy z procesem rozwoju społecznego. 6 Toteż podstawowe zadania nasze polegają dziś na pokazaniu stanu rozśpiewania naszej wsi, wskazaniu tego, co zanika, i tego, co jest powszechne; na badaniu wpływu pieśni maso­ wej na twórców czerpiących podnietę z ludowe­ go źródła. Dodajmy, że w wybranych obecnie kilku punktach kraju zamierzamy prowadzić w przyszłości co kilka lat badania, pozwalające na uchwycenie procesów przetwarzania się fol­ kloru, tworzenia si ę nowych pieśni, nowych ja­ kości. Materiał zebrany więc obecnie przez nas musi stanowić jutro wystarczające źródło dla dokonywania prac badawczych czy to nad two­ rzeniem się nowego folkloru, czy nad rozwojem wielogłosowości w pieśni ludowej, nad wpły­ wem radia na kulturę muzyczną terenu, nad procesem niwelowania odrębności regionalnych, obumierania dawnych tradycyjnych gatun­ ków itd. 7 ! Teza „zbieractwa za wszelką cenę" odbiła się również i na pracy Zakładu Badania Architektu­ ry, Plastyki i Zdobnictwa Ludowego. Zakład sta­ rając się o jak najszybsze uzyskanie przekrojo­ wego materiału z badanych regionów przyjął metodę szybkiej penetracji terenu. Metoda ta spotkała się z licznymi głosami k r y t y k i . Jednak­ że osiągnięcia Zakładu świadczą, iż metoda 5. J . Stalin „O materializmie dialektycznym i histo­ rycznym", „Zagadnienia leninizmu" Książka i Wiedza, 1949, str. 538. 6. Przykładowo podaję jedną z wielu pieśni Współ­ czesnych o w y r a ź n y m obliczu klasowym, siła wyrazu i artystyczna forma niewątpliwie pełnią rolę oskarżycielską i mobilizującą przeciwko kułakowi: U kułaka — Ciele becy, U kułaka — Świnia kwicy, U kułaka — Ś w i n i a wisi, U biednego — Dziecko chysi. (zapisał J . Sadownik w 1950 r, od Marcina Jędrka 1.61, w pow. niskim). 7. Por. np. ciekawą analizę „Małej Suity" i „Tryp­ tyku" W. Lutosławskiego zamieszczoną przez dr Z. Lissę w nr 5—6 czasopisma „Muzyka". szybkiego przebadania terenu daje dobre rezul­ taty, pod t y m jednak warunkiem, że w y n i k i u ważać będziemy wyłącznie za przekrojowy obraz kultury artystycznej regionu, obraz, k t ó ­ ry może być jedynie podstawą dla dalszych szczegółowych i pogłębionych badań. Doświad­ czenia ubiegłych lat pracy wykazały, że wstęp­ ne przebadanie terenu jest rzeczą niezmiernie cenną, pozwala bowiem na właściwe postawie­ nie konkretnych pytań, na które odpowiedzi dać muszą następujące później szczegółowe, ści­ śle określone badania. Toteż na podstawie ana­ lizy materiałów zebranych w ramach poprzed­ nich obozów terenowych oraz obecnego (na Pod­ lasiu) konieczne będzie przeprowadzenie stu­ diów dopełniających w terenie, studiów w w y ­ typowanych określonych punktach i zmierzają­ cych do wyjaśnienia nasuwających się w czasie objazdów penetracyjnych problemów. Należy sądzić, że ta metoda pracy, łącząca w sobie szyb­ ką penetrację terenu ze szczegółowymi badania­ mi określonych zagadnień, przyniesie w rezul­ tacie zadawalające wyniki. Nie trudno jest zresztą zauważyć, że w toku rozwiązywania coraz to nowych i trudniejszych zadań, dojrzewali ludzie, zmieniały się metody pracy. Widzi się to wyraźnie chociażby w w y ­ mienionym wyżej Zakładzie Badania Plastyki, Zdobnictwa i Architektury Ludowej, który sięga również do coraz to nowych form, jak np. po­ szukiwania archeologiczne i historyczne. Ozna­ czają one posunięcie naszych badań na nowy, wyższy szczebel. Podobne zjawisko obserwuje­ my również i w Akcji Zbierania Folkloru czy w pracy Zakładu Muzyki Ludowej. Coraz silniej wysuwają się i tu problemy, podporządkowują­ ce sobie zbieractwo. Charakterystycznym jest np. artykuł świetnych znawców naszego folkloru mgr M . J. Sobieskich na temat diafonii pieniń­ skiej w którym przedstawione są rozliczne, pełne pomysłowości próby zbadania istoty tej diafonii i odpowiedzi na pytania dotyczące jej powstania i rozwoju. Ciekawe próby badania wrażliwości artystycznej ludu podjęła również ekipa śląska Akcji Zbierania Folkloru, zajmując się przy t y m bardzo interesującymi badaniami folkloru górniczego. Fakty takie można oczy­ wiście mnożyć. Świadczą one o słusznym zja­ wisku przerastania pracy archiwizującej, reje­ strującej — w problemową. Przestawienie się na problemowe widzenie pracy, połączone jest z uaktywnieniem się sa­ mej postawy badacza. Coraz rzadziej spotykamy ') „Muzyka" 1952 r. nr 9—10. �się ze zjawiskiem takim jak pseudo-bezstronny „obiektywizm", polegający na tym, że notuje się wszystko —uważając, że folklor jest twórczością ludu pojmowanego jako coś jednolitego. Oczy­ wiście taka postawa prowadzi niechybnie na manowce i zacierając różnice klasowe zaciera podstawowe zagadnienie dla rozwoju naszej wsi. Postawa taka prowadzi do przyznania jednakiej wartości zarówno głęboko ideologicznym, wyso­ ce artystycznym okazom twórczości naszego l u ­ du co i pieśniom, w których dźwięczy dawna ideologia dworu czy moralność kułacka. W re­ zultacie otrzymujemy fałszywy, zakłamany ob­ raz naszego ludu, stoczenie się na reakcyjne po­ zycje w folklorystyce. Taka jest nieunikniona konsekwencja podobnej pseudoobiektywnej po­ stawy. A przecież lud nie jest jakąś jednolitą masą, wieś nie jest harmonijną całością, rozwi­ jającą się w określonych ramach przestrzen­ nych. Wieś, szczególnie obecnie, w okresie na­ rastających przeciwieństw klasowych, stanowi niewątpliwie dynamiczne zjawisko, w którym wyraźnie obserwować można walkę między ele­ mentami kułackimi a biedniakiem czy średniakiem. W t y m procesie zachodzących prze­ mian, w tej codziennej walce o duszę średniaka, o socjalistyczną świadomość wsi, sztuka ludowa, a zwłaszcza folklor odgrywają również rolę. Pieśń ludowa może pełnić rolę czynnika hamu­ jącego pewne procesy lub rozwijającego je. Pieśń ludowa, zwłaszcza ta aktualna, przyśpiewkowa, przeważnie układana na nutę krakowiaka, agituje i mobilizuje na pewno nie mniej niż pra­ sa czy „muzyka i aktualności". Jeśli w czasie akcji skupu we włoszczowskim powiecie (woj. kieleckie) mieszkańcy wsi Siedliska śpiewają: „Gospodarze z Irządz Skupu nie oddają, Na cóż się te psiekrwie Jeszcze oglądają. Siedlisczanie za to Dawno skup oddali Bo się na Irządze Nic nie oglądali..." to nie ulega wątpliwości, że pieśń ta musi być oceniana przede wszystkim jako celny oręż agi­ tacji, jako przejaw rosnącego uświadomienia społecznego naszej wsi. Świadczy ona jak za­ wodne jest stosowanie do folkloru jedynie czy­ sto artystycznych kryteriów. Jasnym się staje, że w stosunku do takiego skomplikowanego zjawiska, pełnego wewnętrz­ nych napięć i sprzeczności nie można podchodzić „obiektywnie". Nie ma zresztą „obiektywnego zbieractwa". Każde zbieranie jest zarazem pro­ cesem selekcji. I jeśli będziemy szukali w ludzie pozostałości feudalnej, pańszczyźnianej moral­ ności — znajdziemy jej ślady. Szukając najczy­ stszych uczuć, l i r y k i — znajdziemy ją, znajdzie­ my również akcenty rewolucyjne, satyrę antyksiężowską czy antykułacką, znajdziemy jednak również i pieśń karczemną. Od tego, gdzie będziemy szukali, u kogo — będzie zależał rezultat pracy. Niewątpliwie Kolberg sta­ rał się być obiektywnym i notować wszyst­ ko, co słyszał, faktem jest jednak, że dzieło Kolberga jest mimo wszystko niepełne, jest ograniczone perspektywą dworskiego ganku czy plebanii — miejsc, w których znakomity zbieracz zapisywał pieśni. Cóż — oczywiście, że najwygodniej jest zapisać od organisty, że lepiej i wygodniej przespać się w izbie przestronnej i bogatej niż w biedniackiej chacie, ale w ten sposób nie zdobędzie się pieśni antykułackiej ani nie wydobędzie śladów dawnych pieśni bun­ towniczych czy antypańszczyźnianych. Postaw­ my sprawę jeszcze wyraźniej. Nie możemy ograniczać się jedynie do postawy biernych ob­ serwatorów. Jeżeli nie chcemy wlec się w ogonie przemian, jeżeli chcemy nie tylko iść noga w no­ gę ze wsią, ale pomagać jej w rozwoju, aktywnie przyśpieszać zachodzące zmiany — nie możemy ograniczać się jedynie do postawy biernych ob­ serwatorów. Od charakteru zebranego materiału i naszej umiejętności spopularyzowania najcen­ niejszych osiągnięć za pomocą radia, prasy, w y ­ dawnictw czy wreszcie bezpośrednio w terenie — przez „podrzucenie" najciekawszych pieśni zespołom świetlicowym i szkolnym — zależeć będzie w znacznym stopniu efekt naszej pracy. Dlatego należy podkreślić szczególnie metody pracy olsztyńskiej ekipy zbierania folkloru, która pod kierownictwem dr W. Gębika znajdu­ je różne formy wiązania swej pracy z terenem, organizując spotkania połączone z prelekcjami, ilustrowanymi tekstami i pieśniami ludowymi, prowadząc wspólną akcję razem z Towarzy­ stwem Wiedzy Powszechnej itp. Osiągnięcia, które ekipa notuje na tym trudnym terenie, są zasługą tych wszystkich pracowników tereno­ wych, którzy nie boją się być agitatorami, pro­ pagatorami prawdziwego patriotyzmu i postępu społecznego. Zjawisko to obserwujemy również i na innych terenach, np. w ekipie kieleckiej J. Chorosińskiego, gdzie znaczne rezultaty w dzie­ dzinie badania nad współczesnym folklorem są zasługą śmiałego podchodzenia do problemów wsi, wyraźnego opierania się o elementy postę­ powe, o wsie spółdzielcze i biedniackie. Można to uogólnić i stwierdzić, że wszędzie tam, gdzie �pracownicy terenowi demonstrują taką właśnie świadomą, czynną postawę, osiągają w rezulta­ cie efekty pracy, o których marzyć nie mogą nawet ci, którzy w wędrówce od organisty do babki porodowej, wszelkimi siłami usiłują w k u ­ pić się w zaufanie i zajmować pozycję wycze­ kującego pochlebiania. * Niedostateczna podbudowa teoretyczna, o któ­ rej wspomniałem na wstępie tych rozważań, po­ ciągnęła za sobą w konsekwencji nie dość jas­ ne określenie tego, co rozumieć będziemy pod terminem „ludowy". O tym, jakiego znaczenia termin ten nabiera w społeczeństwie socjali­ stycznym, pisał wyczerpująco w poprzednim nu­ merze „Polskiej Sztuki Ludowej" dr R. Reinfuss, dlatego nie będę powracał do tej sprawy, a zatrzymam się jedynie na ważnym zagadnie­ n i u — zasięgu samego pojęcia „ludowa sztuka". Niestety bardzo często pojęcie to zostaje za­ wężone jedynie do określenia tego, co wiejskie. Tak więc uważa się, że pojęcie sztuki ludowej obejmuje produkcję artystyczną ludu wiejskie­ go, czyli że sztuka ludowa znaczy tyle, co sztuka chłopska. Stanowisko takie jest jednak głęboko nie­ słuszne, powoduje bowiem pominięcie rozległej dziedziny sztuki robotniczej, rzemieślniczej, pe­ ryferyjnej. I jeżeli w pewnych działach plastyki i zdob­ nictwa ludowego istotnie możemy mówić prze­ de wszystkim o wsi, o tyle już w sprzętarstwie czy np. garncarstwie na czoło wysuwa się twór­ czość rzemieślników i wyrobników małomia­ steczkowych. Zawężenie pojęcia ludowości je­ dynie do wsi, pomija tak silne i wspaniałe nur­ ty w historii rozwoju naszej sztuki, jak nurt plebejski w Średniowieczu i Odrodzeniu, jak sztuka igrców, skomorochów, wagantów. Oczy­ wiście zjawisko to występuje najsilniej w za­ kresie folkloru, znajdując swoją kontynuację i rozwinięcie w twórczości rzemieślników, górników i hutników a wreszcie w twórczości roboczej. Toteż patrząc na rozwój folkloru w ciągu ostatniego półwiecza nie trudno zauwa­ żyć, że dominującym nurtem i jak gdyby napę­ dową siłą w jego rozwoju staje się się przy końcu X I X wieku właśnie nurt proletariacki, robotniczy, rewolucyjny. Nie obrzędowa pieśń pentatoniczna stanowi charakterystyczną cechę tego okresu rozwoju folkloru — ale właśnie pieśń rewolucyjna, więzienna, buntownicza, pieśń, która dotarła wszędzie, nie tylko do śro­ dowisk robotniczych,, ale do najodleglejszych wsi, najdalszych zakątków kraju. Takie pieśni, jak „Warszawianka 1905 г.", „Mazur Kajda­ niarski" czy „Gdy naród do boju" — budziły świadomość ludu, mobilizowały do walki, uczy­ ły gramatyki rewolucji. M y jednak wciąż je­ steśmy skłonni traktować ten potężny nurt prawdziwie ludowy za coś marginesowego, jeśli nie zupełnie obcego. I dlatego sądzę, warto spe­ cjalnie zwrócić uwagę czytelnika na umieszczony w tym numerze artykuł St. Wallisa o pieśni górniczej, w którym pieśń ta wyrasta w całej swej sile i krasie, w którym widoczne są związki między dawną pieśnią wiejską a pieśnią-skargą, pieśnią - oskarżeniem wyzyskiwanego w strasz­ liwy sposób przez kapitalistów górnika. Pieśń robotnicza, rewolucyjna nie dźwięczy dziś w masowych pieśniach naszych kompozy­ torów. Patos jej i wspaniały, porywający w y ­ raz kształtują silniej radzieckie pieśni niż na­ sze. I nic dziwnego. Na „Warszawiance" kształ­ ciło się rewolucyjne pokolenie, które w 1917 r. zamieniło w Rosji pieśń w czyn. „Warszawian­ ka" należała do ulubionych utworów Lenina, pieśni rewolucyjne polskie weszły tak silnie w krew robotniczą, że słusznie każdy obywatel Państwa Rad uważa je za swoje, za najbardziej ludowe — radzieckie. Kompozytor Anatol Nowikow opowiadał, że komponując „Hymn Mło­ dzieży Demokratycznej" wielokrotnie przegry­ wał sobie „Międzynarodówkę", „Marsyliankę" i „Warszawiankę", szukając w nich właściwego tonu dla swego hymnu. Niestety w twórczości naszych kompozytorów na próżno szukalibyś­ my dziś tradycji tego rewolucyjnego nurtu... I na tym przykładzie chciałbym postawić za­ sadnicze zupełnie zagadnienie w naszej pracy. Jeśli zastanowić się, kto ponosi winę za to, że do dziś nie dotarły klejnoty ludowej twórczości robotniczej, wiejskiej czy rzemieślniczej — to bezsprzecznie w pewnej mierze winę ponosimy my wszyscy, którzy nie potrafimy tak ustawić naszej pracy, aby znaleźć stałą transmisję do naszych twórców, do¡ organizacji zajmujących się rozpowszechnianiem i popularyzacją sztuki na wsi, w środowiskach robotniczych i miejskich. Praca nasza zbyt słabo wciąż jeszcze powiąza­ na jest z życiem. Oczywiście w pracy naszej podstawową formą są solidne, długo przygoto­ wywane wydawniotwa - monumenta. Ale rów­ nież konieczne jest takie zorganizowanie pracy, aby najcenniejsze osiągnięcia ludowej twórczo­ ści popularyzować natychmiast przez prasę, ra­ dio, przez estrady koncertowe, ruch amatorski i zespoły świetlicowe. Jeśli odczytać z naszego stanowiska wska­ zówki V I Plenum КС PZPR, to bezsprzecznie �główną wytyczną dla naszej działalności musi być więź z życiem, patrzenie na wieś nie tylko jako na wielki matecznik pełen najróżniejszych skarbów ludowej sztuki, ale jako na front wal­ k i o socjalizm, o nową świadomość człowieka. Ze wsi nie tylko czerpiemy, ale tej wsi musimy również dawać. Musimy uczyć się być mądrymi gospodarzami, którzy umieją odrzucać plewy od dobrego ziarna i którzy rzucając to ziarno w żyzną glebę czynią wszystko, aby uzyskać naj­ piękniejsze plony. Spójnia między klasą robot­ niczą a wsią, widziana z perspektywy naszej pracy, oznacza bardziej czynny, aktywny, świa­ domy stosunek do zagadnień wiejskich. Praca nasza nie kończy się na braniu ze wsi tego, co najcenniejsze w zakresie ludowej twórczości, ale polegać powinna na wszechstronnym kon­ takcie z twórcami, instytucjami prowadzącymi pracę kulturalną na wsi, z Radiem, prasą itp. Przez te transmisje najcenniejsze, najwartoś­ ciowsze dzieła ludowej twórczości winny wra­ cać na wieś, promieniować, rozpowszechniać się. W tej pracy popularyzującej nowy folklor po­ winna wziąć udział nasza prasa, zarówno cen­ tralna jak regionalna, powinny wziąć udział świetlice,, koła amatorskie, itd. O tym, jaką siłą może być folklor, traktowany jako ważny ele­ ment nowej naszej socjalistycznej nadbudowy, niech świadczy chociażby fakt, że w Związku Radzieckim w pierwszych latach po Rewolucji intensywną pracę nad popularyzacją jego pro­ wadził centralny organ Partii — „Prawda". I dziś, w świetle wytycznych V I I Plenum, te właśnie zadania świadomego, aktywnego od­ działywania na ludową twórczość, pomagania w jej rozwoju przez troskliwą opiekę i pomoc w rozpowszechnianiu itp. — stają się zadaniami, którym musimy w jak najszybszym czasie spro­ stać. Ostatnia wystawa rzemiosła i przemysłu ar­ tystycznego, którą zorganizowano w Warszawie, pokazała niestety, że więź między bogatą i pięk­ ną twórczością ludową a plastykami wciąż je­ szcze jest luźna. Z żalem wypada stwierdzić, że wielu plasty­ ków naszych nie zna cennych osiągnięć kolek­ tywów pracowniczych, które.dają takie rezul­ taty jak np. kolektyw Zalipiański, który urzą­ dził pokój dziecinny na „Batorym", ani nie zna wybitnie interesujących osiągnięć Instytutu Wzornictwa Przemysłowego, ani nie zna nasze­ go bogatego ludowego rzemiosła artystycznego. A osiągnięcia ludowej sztuki bezsprzecznie mogłyby być użyteczne w praktyce naszych plastyków i niewątpliwie mogłyby zostać w szerszym stopniu wykorzystane chociażby przy urządzaniu wnętrz na M.D.M. Również byłoby ważnym silniejsze związanie pracowni architektonicznych, projektujących zwłaszcza zagrody i zabudowania wiejskie z osiągnięciami wiejskiego budownictwa. Dlaczego nie projektować zagród, które byłyby twórczą kontynuacją najlepszych tradycji naszej archi­ tektury ludowej? Dlaczego nie starać się o roz­ wiązanie różne dla poszczególnych regionów, rozwiązanie oparte o miejscową tradycję? Niestety i kompozytorzy, którzy zdawało by się, najsilniejszy powinni mieć związek z ludo­ wą twórczością, nie przejawiają szczególnej ak­ tywności. Pomimo zaproszeń ze strony Instytu­ tu w zeszłorocznej letniej Akcji Zbierania Fol­ kloru wzięło udział zaledwie paru kompozyto­ rów... W t y m roku sytuacja liczbowo poprawiła się nieco, i z radością ujrzeliśmy wśród naszych ekip młodzież kompozytorską. Szkoda jednak, że nie biorą udziału w pracach terenowych naj­ lepsi doświadczeni kompozytorzy, którzy nie­ wątpliwie, nie tylko sami mogliby skorzystać z bezpośredniego kontaktu z terenem wiejskim czy robotniczym, ale którzy mogliby również oddać ogromne korzyści naszej pracy... Szerszy udział kompozytorów i plastyków w pracach Instytutu niewątpliwie przyniósłby du­ że korzyści tak jednej jak i drugiej stronie. W tych k i l k u uwagach chciałem jedynie za­ sygnalizować wyraźnie te sprawy, które w toku naszej pracy wydają się obecnie szczególnie ważne. Oczywiście rozwiązanie ich możliwe jest jedynie na gruncie zespołowej pracy, narad i szerokich dyskusji. Osiągnięcie nowych, lepszych rezultatów zależne jest w dużej mierze od tego, czy potra­ fimy przezwyciężyć własne błędy na gruncie otwartej, twórczej k r y t y k i i samokrytyki. Po­ ważną rolę może t u spełnić również „Polska Sztuka Ludowa", otwierając swe łamy dla ta­ kich dyskusji, publikując zarówno prace z za­ kresu teorii i metodologii, jak też i przynosząc obfitsze materiały z dokonywanych przez Insty­ tut badań. Bez takiej szerokiej dyskusji prowa­ dzonej przez aktyw naukowy Instytutu przy udziale wybitnych specjalistów, praktyków oraz twórców, bez ich życzliwej k r y t y k i i pomocy — trudno będzie o osiągnięcie lepszych w y n i ­ ków. Metoda zespołowej pracy i twórczych dy­ skusji, toczonych w szerokim gronie zaintereso­ wanych, powinna stać się podstawą naszego dalszego działania, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e86a2a4e7a5d639f449e9bb25c1a45ad.pdf ac0df69418300cff0963b171000b3916 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1907 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Subject The topic of the resource słownik etnologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1769 Title A name given to the resource Na marginesie realizacji Słownika Etnologicznego / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.99-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Staszczak, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, 19% zon l\. ST ASZCZ.U;: Poz!1ań KA MARGINESIE REALIZACJI SŁOWNIKA ETNOLOGICZNEGO Podejmując koncepcję opracowania słownika etnologicznego staje się wobec wielu możliwości. Wstępną czynnością musi być ustalenie charakteru słownika poprzez wybór jednej z tych możliwości. Pierwszą czynn03cią natomiast jest ustalenie, czy ma on mieć charakter bardziej encJidopedyczny, czy bardziej terminologiczny. Encyklopedia czy słownik eilcyklopedyczny z danej dyscypliny, w tym wypadku etnologii, oprócz terminów naukowych obejmować musi co najmniej informacje o konkretnych zjawiskach z punktu widzenia etnologii(o grupach etnicznych, dziedzinach i wytworach kultury i instytucjach kulturalnych), biogramy (możliwe są te oddzielne słowniki biograficzne) oraz informacje o najważniejszych instytucjach i wydawnictwach etnologicznych. Musi tei być zaopatrzony w mapy, ilustracje, a nawet diagramy i zestawienia statystyczne. Jeżeli taka encyklopedia lub słownik encyklopedyczny nastawiony jest głównie na przedmiotową charakterystykę kultur, to przyjmuje się zwykle etnogeograficzny układ haseł, który może być nawet doprowadzony do absurdu 1. Takie ujęcie maże się odnosić do całego świata 2, albo do jednego kraju 3, a nawet do jednej dziedziny kultury ludowej 4. Im bardziej jest zawężony zakres takiego słownika encyklopedycznego, tym bardziej rezygnuje on z ujęcia, a nawet uwzględnienia etnologicznej terminologii naukowej. Natomiast słowniki terminologiczne koncentrują się zwykle na terminologii etnologicznej, nie zawsze uwzględniając nawet biogramy. Mogą to być leksykony, w których zestawia się elementarne definicje terminów etnologicznych funkcjonujących u różnych l par. Volkerkunde, red. H. Tischner, Frankfurt a.M. 1959, Das Fischer Lexikon. gdzie ukł<ld <llfabetyczny obejmuje tylko części Świa.ta. 2 np. W. Hirschberg, Warterbuch der Valkerkunde. Stuttgart 1965; Encyklopedia of anthropology, red. D. E. Hunter, P. Whitten, New York 1976 i in. 3 np. Magyar neprajzi lexikon, red. Ortutay G., t. 1, Budapest 1977; Warterbuch der c/putsc:h!!n Volkskunde, red. O. U. Erich, R. Beitl, Leipzig 19(36 i i'n. , por. V. Frn]ec:/J. Vareka. Lidova architektura. Encyklopedie, Praha 1983. �100 Zofia Staszczak autorów, bez większej refleksji nad ich wzajemną relacją, konkurencYJnością, czy wzajemnym podporządkowaniem ". Może to być także zestaw nmiejszej lub większej liczby studiów dobranych z troską a to, by iC:1 zakres był możliwie rozłączny i wyczerpujący 6. To dqżenie do ustrukt ,-,rowania treści słownika nie może jednak iść za daleko, gdyż powstać nlOże jedna tylko systematyzacja stanowiąca zwarty zarys podręcżnikO\vy bez podziału na hasła 7. Tradycje leksykografii etnologicznej i etnograficznej w Polsce są do",ć dawne, ale były to głównie opracowania dotyczące etnografii Polski 3. vI' opracowanym w Instytucie Etnologii DAM w Poznaniu Słov.miku Etnologicznym 9 starano się zrealizować obecnie koncepcję słownika term inDlogicznego, nie będącego jednak tylko leksykonem lub tezaurusem. Prace rozpoczęto od ustalenia listy haseł. W tym celu dokonano kwerendy w istniejących słownikach etnologicznych oraz dyscyplin pokrewnych hl, wypisując hasła i analizując ich wzajemną relację i ewentualne podporządkowanie. W tym celu trzeba było się też zdecydować, czy ma to być słownik podporządkowany konsekwentnie jednej teorii 11, czy ujęcie bardziej pluralistyczne. Od zajęcia jakiegokolwiek stanowiska wobec zestawionych haseł można się było uchylić tylko w wypadku przyjęcia koncepcji leksykonu, tezaurusa. Konsekwentne a rzetelne podporządkowanie się jednej koncepcji wymaga natomiast ogromnego wysiłku teoretycznego, który wiąże się bardziej z napisaniem całościowego podręcznika, zwykle jednego autora. W naszym słowniku jako pracy zbiorowej przyjęto wi<:;c zasadę pośrednią. Starano się mianowicie przyjmować takie ujęcie, przynajmniej definicyjne, by nie było ono sprzeczne z żadną z rozmaitych koncepcji dotyczących danego pojęcia; koncepcje te należało tylko usy5 International Dictionary of European Ethnology: t. 1, A. Hultkrantz, Genera: Ethnological Concepts, Copenhagen 1960, który jest w zasadzie tezaurusem. 6 F. Laplatine, Les 50 mots-cZes de l'anthropologie, Touluse 1974. 7 M. Mauss, Manuel d'ethnographie, Paris 1967. 8 por. A. Schneider, EncyklopedYa do krajoznawstwa GnlicYi pod wZględem li istorycznym, statystycznym, topograficznym, hydrograficznym, etnograficznym, t. 1 - 2, Lwów 1868- l874 (ukazały się tylko dwa tomy); Z. Gloger, Encyklopedia staro)Jolska ilustrowana, t. 1 - 4, Warszawa 1900- 103; t e n że. Slownik rzeczy starożytnych, Kraków 1896; A. Brikkner, Encyklopedia staropolska, t. 1 - 2, Warszawa 1939. 9 Słownik Etnologiczny. Terminy ogólne, pod redakcją naukowe! Zofii Staszczak )za.,tępca redaktora naukowego Danuta Penka1a-Gawęcka; sekretarz redakcji 1re:1.\ Kabat), oddany do druku w PWN Oddział w Poznaniu w 1ą8:i r. (ok. 50 a/w). 10 Z.Staszczak, O powojennej leksykografii etnograficznej, .,Lud" t. 58: 197-1, 5 131- 148 II por. A. I Perszic. SocYCLlno-ekonomiczeskaja termillologijCL w poniC1tijnom apparatie ptnogrC1fii, "Sowietskaja Et:nografija" 1983. nr 5. s. ;")0 - 69. i dalsze g!o.'v dyskusyjne ''lf''lże. �NA MAr:CINESIE HEALIZAC.JI "SŁOWNIKA 101 ETNOLOGICZNEGO" s:ematyzować i przed~t:.lwić jako możliwe waricwty, a evventualne rozmieszczenie akcentów poz03tawiono inicjatywie autorów. W ten sposób doszło do uwzględnienia jako terminów łltesłowych: 1. dyscyplin i lepiej ugruntowanych w tradycji naukowej subdyscypl:'1 etnologicznych, 2. podstawowych kierunków, szkół i metod etnologic::nych, 3. terminów etnologicznych stanowiących określenie ogólnych zj,wisk i procesów kulturowych oraz etnicznych. Hasła pierwszego i dr'.lgiego rodzaju nie bUdZej przeważnie większych wątpliwości, zarówno co do samego faKtu ich uwzględnienia, jak i co do sposobu ich ujęcia, któ·'e z natury rzeczy może być po prostu referujące. Jednak i w tym zakres:e zdarzają się wyjljtki. Często zachodzi np. wątpliwość, czy zgodnie z t1'3dycją określać subdyscypliny raz jako antropologię, a raz jako etnol;)gir: czy etnografię, czy też przyjąć nazewnictwo ujednolicone. W naszym slownikliprzyjęto jednak ujednoliconą terminologię subdyscypli', związaną z terminem "antropologia" zgodnie z przyjętą nomenklaturą '.;,,'krajach, w których się one rozwinęły i ugruntowały. Preferencje Ltropejskiego i polskiego termin u "etnologia" zaznaczono zaś przez SeC'1 i'akt, że wszystkie wywodzą'ce się z różnych tradycji terminy uwzględc;one zostały w słowniku pojęć e t n o l a g i c z n y c h. Z kolei przykL\dem niejednoznaczności drugiego typu może być metoda porówr,awcn mająca niejednolitą i interdyscyplinarną tradycję. a silnie związana z e~_ l'ologią. Najwięcej jednak problemów nasuwały hasła trzeciego rodzaju. PiZY jęto. że maj,-j to być określenia zjawisk i procesów szczególnie istotnych dla etnologii, a więc pochodzących także z pogranicza dyscypL:1 naukowych. Etnologiczna specyfika słownika uwidoczniona została szczo> gólnym uwzględnieniem zagadnień związanych ze społeczeństwami "prDEtymi" (tzw. "pierwotnymi"). Wiąże się to z dość szerokim uwzględnier,iem haseł dotyczących systemów krewniaczych. Wieje jest ha:"e! z p> granicza etnologii i socjologii opracowanych nawet przez socjologów. Sp~cyfikę etnologiczną starano się podkreślić przez dodanie do wyrażeń hadowych przymiDtników kulturowy lub etniczny (np. stereotyp etniczny). W Słowniku Etnologicznym ograniczony został wybór haseł z pogranicZ3. etnologii z religioznawstwem i folklorystyką, tak ze względu na nieostrc;ć tych pograniczy. jak i z uwagi na istnienie wyspecjalizownnych polski;::, słowników 12. Ta grup:! haseł mogłaby być znacznie rozszerzona prz;?z uwzględnienie wiel'..l hasel przedmiotowych mówiących o różnych z,Pwiskach kultury. Nie chciano jednak wprowadzać haseł tego typu i dhtego przyjęto zasadę, że wyrażeniem hasłowym nawet bez przymiotnikOl "kulturowy" czy"etniczny", może być tylko taki termin, który j,'-;t Ie pOt. si.clenik Słownik polskiego, red. J. Krzyżanowski, red. Z. Poniatowski, Warsza\\,-a 1969. folkloru reliQioznOll"Czy, \-Var;zawa 1965; ;\>1cJ) �102 Zofia Staszczak na tyle ogólny, że określa całą instytucję lub proces kulturo'.vy i je:;t b2rdziej terminem teoretycznym, niż prostym określeniem jakiejś kategorii wytworów. Lista haseł Słownika Etnologicznego zostałn zaprojekto\vana i opnc"'vvana z inicjatywy czteeroosobowego zespołu pracownikó\v naukowych L-,stytutu Etnologii UAMw Poznaniu 13 i opracowana na podstawie Sp'Jr:.:ądzonych przez ten zespół kartotek porządkujących. W końcowej fazje lista w formie zestawienia zbiorczego zawierała diu każdego hasła: 1. wyrażenie hasłowe (np. asymilacja kulturowa i in.); 2. jego odpowiedil);,j obcojęzyczne (w języku angielskim, francLlskim, niemieckim i rosyj,'>.im); 3. hasła odno:~nikowe (synonimy, odpowiedniki. :~ntonimy albo pojt;cia cząstkowe); 4. odesłania do innych haseł (umieszczone :)od tekstem h;;seł głównych); 5. okre':'Jcnie kategorii hasła (np. hasła szczególO\ve, problemowe, odnośnikowe). Ustalenie haseł odnośnikowych (tzw. "czystych" odsyłaczy) służyło ll:,:wiązaniu korespondencji między hasłami, odesłaniu do jednego ha:3:a ~,;r~it:jlub b:"\rdziej wyraźnych i mniej lub bardziej świadomyc;· synon\:-,:Ó';,. Służyło ono ponadto w ustaleniu hierarchii, aby hasła były na moj}\'\'ic zbliżor.ym szczeblu uogólnier.ia. Hasła odnośnikowe pozwa1;lJy :;.kżc w miarę możliwości cmawiać dany problem calośeio·No. Natomi""t ,::;dCSJZ'lllć.l do innego hasła tekstowego miały być wskci.zan iem korespoLc!,,"ncji między zagadnieniami względnie autonomicznymi i mniej więcej :);} tym szczeblu uogólnienia, Doda'Ć można, że hierarchizacja zagadnień w obr~bietych właśnie hasel odsyłaczo\vych nie mogla być pełna, gdyż pełna ~':\)".';e:{weneja w tynl zakI,'esie doproNadzjlaby, jak wspomniano. do sy:::ó'matycznego za,rysu podręcznikowego w rodzaju M. Mau~;a 11. Okr2s1e:F52 'N liście haseł kategorii hasła było tylko wst~pną propozycją i ost:l:u~?nje ustalone zostało dopiero VI toku prac autorskich. \V związl:ll oz ier'l11inologicznym, a :nie przedmiotowYTIl profilem słownika, ilość haseł :o2czegóiowych uległa reduJ::cji do stosunkowo nic\vielkiej 1iczby takich l"rminó\\', jak np. artefakt, diaspora, amalgamacj1 i in. Zaprojektowana lista h3seł uwzględniah łqcznie 467 terminów, w tY::1 ~~';,seł szczegółowych 261, haseł problemowych 74, i odnośnikowych 13~, VJ praktyce jednak objaśniono ogółem 243 terminy ogólne; w ramach t: eh haseł objaśniono też 176 innych terminów ujp,tyeh \V postaci has~ł ci1nośnikowych. W ten sposób lista hasel ogólnie została zre<1lizowar:i-I W 89,i(1ill, a w odniesieniu do hasel tekstowych w 7Z, ;'NII, zaś hasła 0\1l~cc;nikowe zostały wzbogacone o 3411/0. Czyli można powiedzieć, że z:~ f t3 Czlcnkami ze,polu były: Elżbiet" Goździak, "\,;.;'cka. Zofia StaszcZJak. \~ M. M'tuss, op. cit., Irer:a KabCit. D:li1C\ta PeJlkala-G:l- �NA MARGINł'SIE REALIZACJI "SŁOWNIKA ET:-;;OLOGICZNEGO" 103 .vszystkich zaprojektowanych haseł zrezygnowano tylko z ok. lOo/u. Czę~ciej natomiast, jak już wspomniano, dokonywano w toku prac autorskich dalszej syntetyzacji haseł, w wyniku której ilość: hasel tekstowych (problemowych i szczegółowych) zmniejszyła się o 27~/u, a hasel odnośnik(Jwych wzrosła aż o 34IO/u. Większość haseł szczegółowych ulegała takiemu rozbudowaniu, że można je zaliczyć do problemowych. Reguły konstrukcyjne haseł, sugerowane zwykle przez red<lkcję, dążą do nadania hasłom możliwie jednolitej formy. W Słowniku Etnologicz;~ym każde hasło tekstowe składa się z: wyrażenia hasłowego, ewentu;)lriie jego synonimów, odpowiedników obcojęzycznych (w czterech języ:.:ach), definicji wyjściowej, tekstu hasła, haseł odsyłaczowych i podstawowej liter<itury przedmiotu . . Del'inicja wyra7.enia hasłowego może być wybranym cytatem lub praJeJinicją, a może być definicją autorską zmierzającą, jak wiadomo, do ujęcia tak szerokiego, by obejmowały całą gamę poglądów i punktów widzenia. Tekst dajE' zwykle wstępne zarysowanie zagadnienia i syste(:1atykt; poglądów oraz krótką analizę pojęcia z zarysowaniem różnych wariantów teoretycznych i z odesłaniem do innych hasel. Literatura cy~o\vam w tekście hasła, a nie uwidoczniona w wykazie bibliograficznym Ja tego hasła, jest cytowana w zbiorczym wykazie bibliografii na końcu słownika, gdzie Zl1ajduje się również wykaz skrótów czasopism, wydaw .. nictw zbiorowych i in. Oprócz odesłań (w formie strzałki) do innych "laseł Vii tekście hasła, mamy na końcu hasla ode::;~anie do kilku innych ilasel. którychprobłematyka jest dla tego hasła szczególnie komplemen~arna. T:1kżc zestawienie nCijważnie.iszej literatury dla danego hasła Ob9jmujc tylko te pozyc:je, które w szczególny sposób omawiają wyrażenie hasłowe. Redakcj3 wymagała od autorów 15 tylko tego, aby najważniejsze pro:;lemy i nurty zwi'lz8ne z danym hasłem nie zostały pominiGte. Autorzy 1; W Slo/!·l/iku. Et:wlof]iczll1Jm autorami haseł był 28-050bowy zespół praeow:,ików naukowych: Instytutu Etnologii UA'M w Poznaniu (J. Bednarski, A. Brencz, :\l Buchowski, J. Bu,rszta, W. Burszta, M. Gawęeki. E. Goździak, Z. Jasiev;';:z, l. Kabat. B. Line,tl', D. Penkala-Gawęcka, Z. Staszezak, R. Vorbrich, B. WalendcJNoka); Pracilwni Etnografii IHKM-PAiN w Poznal,iu CVI. Pasem-Zielińska, A. Posern-2it'iińs:,i); Zakładu Etnografii IHKM-PAN w Warszawie (SI. Szynkiewicz, R. TI:-Meki); Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW w Warszawie (Z. SokoL~wicz); Katedry Etnografii Słowian UJ w Krakowie (Z·b. Biały); Instytutu Sacj0:ogii UA:\i \\. P"waniu (K. Kwa9niewski, :YI. Ziółkowski); Instytutu SoejalogiiUJ o,\' Krako\vie (A. K. Paluch): I'n:;tytutu Kulturoznawstwa UA.:\J IV Poznaniu (J. Grad, Z Gjersze\li~ki); Instytut Filozofii UAM w Poznaniu {A. Pałubieka); Wyższej Szksly i'ec1agogicZllf'j \\' Opolu (J. Hajduk-Nijakowska); '.\Iuz~u!11 Narfxjowego w Szezcci~lie (.1. ł,.apott). �104 Zofia Staszczak mieli jednak swobodt;> nie tylko, jak już zaznaczono, w rozmieszczeniLt aKcei1tów związanych z wyeksponowaniem tych czy innych koncepcji, aie.: 1 i w przyjęciu autorskiej systematyki zagadnień i poglądów oraz szczeb :l uogólnienia takiej systematyki, a nawet przyjęcia zasady wykładu chn,_ nologicznego, wyliczenia informacyjnego. Wszystkie te konwencje znal,· zły wyraz \V opracowanych hasłach. Słownik ogólnych termi.nów funkcjonujących w danej dyscyplinie n lukowej jest oczywiście tylko odbiciem stanu wied?;y na dcmym etap; . a przy pewnej inflacji publikacji w skali światowej także stanu UPO\'.' .• szechnienia podstawowej literatury. Etnologiczne doświadczenia w ty;1! zakresie skłaniają jednak do wniosku, że chociaż jest to wysiłek o przej" ściowym tylko znaczeniu, warto go jednak podejmować. Możni1 się be,· wiem dowiedzieć w ten sposób o stanie dyscypliny wi.ęcej. niż na poc!stawie opracowania monograficznych studiów, a nRwct podręcznikó\·:. i z pewnością więcej, niż na podstawie dyskusji o tożsamości i kryZySie: danej dyscypliny. Można też lepiej zdać sobie sprawę z tego. co stanowi przedmiot teoretycznej kontrowersji, a co jest wspólnym mianownikie'" danej dyscypliny, oraz które pojęcia wymagają opcji metodologicznych, a które ich nie wymagają. Prace takie stwarzają też okazj(·; do tego 0./ stwierdzić, w jakim stopniu dociekani3 definicyjne pozostaje\ w naw, aktualne (przy niezbędnej staranności o uniknięcie jałowego formali ,mu). Zof ia Staszczak REALIZATIO~ OF THE ETHNOLOGICAL DICTIO:'-JARY (summary) The paper describes the conceptualization of the Ethnolog;cal Dictionary (;, print) as a work including: general ethnological terms, directions, mdhods <.1:"; subdisci:plines. As a background author presents a systematics of lexical mo,; ,graphs with regard to the .scope (including the whole or part of folk culture . 'concerning the world, country or region) and approach (thelJretical terms or ".'bject headings; sy,temati~ed theoretical terms or an inventory of tel'minology " in lexicons or thesauru'ses; only substantial headings or also 1J'I,gr<.lphical a.d organi7Jing ones). Then theaccepted concept ,is introouc':'d wi'lh regard t. the v:""oi documenting and cross-reference o[ headings in manner typical lo c', sp::c:·, I dictionary which i!1cludes .'L,bstanL'al1y chosen hcadings and not to ,\11 ('ncyclr)1Ldia embracing <Ill po.,;s:ble terms. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ef4718cf709c2afdb9af236584761478.pdf 036a3ee646c51a4ee2021fed42fb8c0e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3448 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3232 Title A name given to the resource Na pastwisku : ze studiów nad kształtowaniem się osobowości młodzieży wiejskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4, s.163-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ćieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zofia Cieśla — Reinfussowa NA PASTWISKU Z e studiów nad kształtowaniem się osobowości młodzieży wiejskiej W t r a d y c y j n e j k u l t u r z e l u d o w e j dziecko b y ł o bardzo w c z e ś ­ nie w ł ą c z a n e do prac gospodarczych. J u ż k i l k u l e t n i e dziecko g ę s i , za co o t r z y m y w a ł y z w y k l e w y ż y w i e n i e , z g r z e b n ą k o s z u l ę 7 i drewniane t r e p y . W n i e k t ó r y c h okolicach, n p . M y ś l e n i c k i m , z a t r u d n i a n o p r z y pasieniu, a ściślej d o z o r o w a n i u g ę s i ( i l . 2) n a j m ł o d s z y m i pasterzami „ o d k r ó w " m o g ł y b y ć dzieci m a j ą c e nieco przynajmniej ukończony s i ó d m y rok życia. U w a ż a n o bowiem, starsze p r z y pasieniu bydła rogatego, w późniejszym w i e k u — k o n i . W z a l e ż n o ś c i o d s y t u a c j i lokalnej r ó ż n e b y w a ł y że p r z y m ł o d s z y c h , b y d ł o nie p a s ł o b y s i ę dobrze. O s t a t n i m i naj­ miejsca w y p a s u . M o g ł y n i m i b y ć i n d y w i d u a l n i e w y k o r z y s t y w a n e w a ż n i e j s z y m szczeblem w h i e r a r c h i i pasterskiej b y ł o opiekowanie miedze w ś r ó d p ó l u p r a w n y c h , g m i n n e p a s t w i s k a we w s i o n i - s i ę k o ń m i . A w a n s t e n m i a ł miejsce o k o ł o wowym k i e d y k o ń c z y ł s i ę w ł a ś c i w y okres d z i e c i ń s t w a , a c h ł o p i e c k t ó r y u k ł a d z i e g r u n t ó w czy wreszcie rolnicze n i e u ż y t k i na peryferiach wsi o u k ł a d z i e ł a n ó w leśnych. warunki, w których życia, przygotowywał się „ n a parobka", o t r z y m y w a ł t y t u ł „ k o n i a r z a " , Sposób wypasu, uzależniony od rodzaju pastwisk, s t w a r z a ł specyficzne 14-go r o k u kształtowała się osobowość dziecka. W j e d n y c h p r z y p a d k a c h b y ł o ono skazane na długie g o d z i n y s a m o t n o ś c i , j a k to m i a ł o miejsce przy i n d y w i d u a l n y m co n i e z w y k l e i m p o n o w a ł o d o r a s t a j ą c y m c h ł o p c o m . Pastuch k o n i u w a ż a ł s i ę za c o ś w a ż n i e j s z e g o o d m ł o d s z e g o od „mlyeoka" to jest tego, k t ó r e m u nie pozwolono jeszcze w y j e ż d ż a ć z k o ń m i na n o c . 8 wypasie na miedzach, w d r u g i m z a ś , gdzie wypas b y ł w s p ó l n y , Pasterze m i e l i r ó ż n e o k r e ś l e n i a z a l e ż n i e o d tego eo w d a n y m w c h o d z i ł o dziecko do g r u p y , k t ó r a r z ą d z i ł a s i ę o k r e ś l o n y m i przez czasie p a ś l i . B y l i w i ę c „ p a s t e r z e o d d r o b i u " (jeśli z a j m o w a l i s i ę pasterskie ś r o d o w i s k o n o r m a m i wzajemnego w s p ó ł ż y c i a , w ł a s n y ­ k u r a m i , g ę s i a m i ozy k a c z k a m i ) , „ p a s t e r z e od ś w i ń " z w a n i t a k ż e m i zwyczajami, p o s i a d a j ą c y m i własny sposób wspólnego wypeł­ „świniarezykami", n i a n i a czasu. W s p ó ł ż y c i e j e d n o s t k i z i n n y m i w g r u p i e i s t n i e j ą c e j k r ó w i w o ł ó w " . Z d a r z a ł o s i ę i t a k , ż e z danego na w s p ó l n y m p a s t w i s k u s t a n o w i ł o s w o i s t ą s z k o ł ę ż y c i a , k t ó r a ś w i n i e , c i e l ę t a a nawet g ę s i p a s ł y s i ę razem z b y d ł e m , w ó w c z a s obok d z i a ł a l n o ś c i r o d z i c ó w była ważnym „ p a s t e r z e o d c i e l ą t " , wreszcie ,,pasterze od gospodarstwa czynnikiem wycho­ n i e w y s t a r c z a ł jeden pasterz. W y r u s z a ł a w t e d y z d o m u „ w s z o l k a w a w c z y m , f o r m u j ą c y m w s p o s ó b t r w a ł y o s o b o w o ś ć , a c z ę s t o i los r a b i a t a " na p a s t w i s k o , c h ł o p c y i d z i e w c z ę t a , m n i e j s i i w i ę k s i , młodego a ,,przy d o m u " z o s t a w a l i t y ł k o m a l c y p o n i ż e j 4 l a t . człowieka. 9 Zagadnienie r o l i j a k ą w ż y c i u m ł o d z i e ż y w i e j s k i e j s p e ł n i a ł W y p ę d z a n i e b y d ł a odbywało się różnie, zależnie od pory w s p ó l n y p o b y t na p a s t w i s k u n i e d o c z e k a ł o s i ę dotychczas szer­ r o k u . N a w i o s n ę i w lecie o k o ł o 5-tej rano, a czasem i w c z e ś n i e j , szego opracowania. W l i t e r a t u r z e etnograficznej m a m y na t e n p r z e d wschodem s ł o ń c a . B y ł o to t z w . „ p a s i e n i e na r o s ę " , dobre luźnych ze w z g l ę d u na b r a k m u c h i b ą k ó w . Pasiono z w y k ł o do 10-tej. i n f o r m a c j i rozsianych po r ó ż n y c h opracowaniach monograficz­ W t e d y p a s ą c y w r a c a ł z b y d ł e m do d o m u i p o n o w n i e u d a w a ł temat zaledwie k i l k a drobnych publikacji nych dotyczących wsi. 2 1 i trochę Nieco w i ę c e j w i a d o m o ś c i znajduje s i ę s i ę n a pastwisko po d o j e n i u p o ł u d n i o w y m i obiedzie c z y l i m n i e j jak również w i ę c e j o k o ł o g o d z i n y 3-ciej. N a p a s t w i s k u p o z o s t a w a ł j u ż do przez l u d z i w - y k s z t a ł c o n y e h , p o c h o d z ą c y c h ze w s i , k t ó r z y w pew­ zachodu s ł o ń c a . J e s i e n i ą r a n n y w y m a r s z o d b y w a ł s i ę nieco p ó ź ­ n y m okresie d z i e c i ń s t w a s p ę d z a l i czas na w s p ó l n y m pasieniu*. n i e j . B y w a ł y jednak wsie, gdzie p a s t w i s k o z n a j d o w a ł o s i ę w znacz­ w p a m i ę t n i k a c h p i s a n y c h z a r ó w n o przez c h ł o p ó w 3 M ó w i ą c o r o l i j a k ą w ż y c i u m ł o d e g o c z ł o w i e k a o d g r y w a ł czas nej o d l e g ł o ś c i o d z a b u d o w a ń gospodarskich i w ó w c z a s bydło s p ę d z o n y p r z y pasieniu nie b ę d ę z a j m o w a ł a s i ę w y p a s e m i n d y w i ­ na p a s t w i s k u p o z o s t a w a ł o o d rana do zachodu s ł o ń c a , którego d u a l n y m na miedzach czy „ p r z y d o m u " , ale w y ł ą c z n i e na w s p ó l ­ pasterze i p a s t e r k i w y c z e k i w a l i z u t ę s k n i e n i e m . Ś w i a d c z y o t y m n y m p a s t w i s k u , gdzie f u n k c j ę pasterzy s p e ł n i a ł y d z i e c i . piosenka: 5 Pasieniem z a j m o w a l i s i ę s y n o w i e l u b rzadziej c ó r k i w ł a ś c i ­ c i e l i b y d ł a , w z g l ę d n i e z a t r u d n i o n e za w y n a g r o d z e n i e m d z i e c i , Zachodźże słoneczko, pochodzące K i e d y masz z a c h o d z i ć , z u b o g i c h r o d z i n . Z d a r z a ł o s i ę r ó w n i e ż , że obok g r o m a d y m ł o d o c i a n y c h pasterzy z n a l a z ł s i ę t a k ż e c z ł o w i e k s t a r y , Bo mnie nóżki bolą członek Za b y d e ł k i e m c h o d z i ć . rodziny któremu z racji funkcja w właściciela wieku działającej pracownik najemny, i doświadczenia przypadała specjalna na Stosunki Pasienie b y d ł a n i e b y ł o p r a c ą l e k k ą . P r z y c z y n i a ł s i ę do a m ł o d z i e ż ą u k ł a d a ł y s i ę zazwyczaj tego d ł u g i czas p o b y t u na p a s t w i s k u oraz k o n i e c z n o ś ć c i ą g ł e g o m i ę d z y s t a r y m pasterzem bardzo bydła lub pastwisku dobrze. Stary c z ł o w i e k społeczności. udzielał i m rad i wskazówek, p i l n o w a n i a , a b y b y d ł o n i e p o s z ł o w s z k o d ę . N i e zawsze dopisy­ o p o w i a d a ł r ó ż n e h i s t o r i e o strachach, b a j k i i legendy, m ł o d z i wała też pogoda z a ś s ł u c h a l i go z zainteresowaniem, a w z a m i a n za to p i l n o w a l i c h ł o p i ę c y s t a n o w i ł a koszula k o n o p n a , zgrzebne albo paczesne i zawracali m u k r o w y , a b y n i e w e s z ł y w „ s z k o d ę " . 6 Pełnił więc s t a r y pasterz p o w a ż n ą r o ł ę w dziedzinie p r z e k a z y w a n i a folklorystycznych i to z a r ó w n o tych, które były treści własnością dorosłych j a k i tych, k t ó r e b y ł y wspomnieniom lat młodych s p ę d z o n y c h na p a s t w i s k u . N a j c z ę ś c i e j j e d n a k na p a s t w i s k u z b i e r a ł y s i ę ze s w o i m b y d ­ gacie i w razie deszczu i z i m n a o k r y c i e — n p . c h o c h o ł ze s ł o m y , w o r e k l u b stara d e r k a . D z i e w c z ę t a ubrane b y ł y w k o s z u l ę k o ­ nopną, długą, jednostajną oraz w k o n o p n ą s p ó d n i c z k ę , a o d c h ł o d u m i a ł y z n i s z c z o n ą c h u s t ę po matce l u b babce. Z a r ó w n o chodzili przez cały czas boso. 11 S t r ó j m a ł y c h d z i e c i o g r a n i c z a ł s i ę j e d y n i e do k o n o p n e j k o s z u l k i . jakiś J a k t o j u ż z o s t a ł o powiedziane pasienie n i e o m i n ę ł o ż a d n e g o p a s i e n i u . T w i e r d z o n o b o w i e m , że a b y b y ć d o b r y m dziecka w i e j s k i e g o . „ K a ż d e to m u s i a ł o p r z e t e r m i n o w a ć " — j a k gospodarzom należy przygotowywać s i ę do tego niemal od urodzenia. W a u b r a n i e pasterzy b y ł o b y l e j a k i e . C a ł y s t r ó j dziewczyny j a k i chłopcy ł e m same d z i e c i . P r a w i e k a ż d e dziecko wiejskie s p ę d z i ł o czas na 10 rodzinach m ó w i ą starzy i n f o r m a t o r z y . N a p a s t w i s k u z b i e r a ł o s i ę p r a w i e t y l e d z i e c i , i l e b y ł o „ n u m e r ó w " we w s i . b i e d o t y wiejskiej b y w a ł o , że j u ż 4-letnie dzieci oddawano do d o m ó w b o g a t y c h gospodarzy w celu pasienia W s p ó l n y c h p a s t w i s k b y ł o we w s i albo k i l k a , r ó w n e j w i e l k o ś c i , albo jedno duże, liczące kilkadziesiąt morgów. Szczególnie 163 �m u s i a ł b y ć w y r ż n i ę t y k r z y ż , w p r z e c i w n y m razie, g d y k t o ś tego n i e d o p a t r z y ł i k r z y ż a nie w y k r o i ł , k o z i c a czy b a t b y ł w y ­ r y w a n y z r ą k pastucha p r z e m o c ą , n a s t ę p n i e u t y t ł a n y w k r o w i m ł a j n i e , z a ś k i j z k r z y ż e m n i g d y nie p o d l e g a ł t a k i e j o p e r a c j i " — pisze p a m i ę t n i k a r z z O p o c z y ń s k i e g o . 1 5 W ó j t a m u s i e l i na p a s t w i s k u s ł u c h a ć wszyscy, g d y ż b y ł z w y k l e najmocniejszy i za wszelkie n i e p o s ł u s z e ń s t w a bił batem. Sam m a ł o zajmował się b y d ł e m wyręczając się m ł o d s z y m i , natomiast w y s y p i a ł s i ę dobrze na p a s t w i s k u . P r z y c h o d z i ł y j e d n a k i na niego czasem c i ę ż k i e chwile, k i e d y niedostatecznie przez pastuchów p i l n o w a n e b y d ł o w e s z ł o „ w s z k o d ę " . Wów-czas gospodarz, k t ó r e g o p o l u m i a ł o t o miejsce, r o z l i c z a ł s i ę z w ó j t e m , na odpo­ w i e d z i a l n y m za p o r z ą d e k na p a s t w i s k u , i w p r z y p a d k u g d y t e n z o s t a ł z ł a p a n y na s p a n i u n i e j e d n o k r o t n i e o b r y w a ł za k a r ę po­ r z ą d n e lanie. Przyjęcie do g r o m a d y pasterzy „nowego" związane z p e w n y m i z w y c z a j a m i . N a w s t ę p i e m u s i a ł on p r z y s i ą c było „wój­ t o w i " , że będzie m u bezwzględnie posłuszny, będzie wypełniał w s z y s t k i e jego r o z k a z y i z a r z ą d z e n i a . Z p a m i ę t n i k ó w Pawła G a w r y l u k a ( u r . 1898, p o c h o d z ą c y z o k o l i c B i e l s k a Podlaskiego) dowiadujemy s i ę , że m u s i a ł złożyć t a k ą p r z y s i ę g ę swemu o dwa l a t a starszemu koledze. P o c z ą t k o w o g o r l i w i e wykonyw-ał wszelkie r o z k a z y w ł a d z y . Z a w r a c a ł w o ł y , a b y nie r o b i ł y s z k ó d . Pozosta­ w a ł sam p r z y stadzie w o ł ó w , g d y i n n i r o b i l i w y p r a w y „ ł u p i e ż c ę " . N a l e ż a ł o do niego rozniecanie i p o d t r z y m y w a n i e ognia, nio t r w a ł o to j e d n a k z b y t d ł u g o . G d y po k i l k u t y g o d n i a c h z j a w i ł s i ę i n n y „nowy" i przejął jego f u n k c j ę , Gawryluk został ostatecznie p r z y j ę t y do grona p a s t u c h ó w , k t ó r z y t w o r z y l i k a r n ą , zorgani­ z o w a n ą g r u p ę , o d b y w a j ą c ą w s p ó l n e zabawy i w y p r a w y , a celem ich b y ł o w y b i e r a n i e j a j p t a s i c h , p i s k l ą t , k r a d z i e ż k u r czy g ę s i . 1 6 W gromadzie m ł o d z i e ż y p r z e b y w a j ą c e j na p a s t w i s k u przes1. I . Pastuch g r a j ą c y na r o g u , M o r a w i c a , w o j . K r a k ó w , 1947 r. strzegana b y ł a zasada w s p ó l n y c h p o s i ł k ó w . W y p ę d z a j ą c bydło z rana, c z ę s t o nawet przed wschodem s ł o ń c a , d o s t a w a ł pasterz do t o r b y , uszytej z samodziałowego płótna, kromkę chleba a w m a ł y m g a r n u s z k u t r o c h ę m a s ł a , t w a r o g u l u b sera. P o d o b n i e p r z e d s t a w i a ł s i ę podwieczorek. W czasie jedzenia na p a s t w i s k u rozlegle p a s t w i s k a t z w . b ł o n i a w y s t ę p o w a ł y we wsiach nad­ w i ś l a ń s k i c h . Pastwiska d z i e l i ł y s i ę na mniejsze obszary o k r e ś l o ­ ne o s o b n y m i n a z w a m i . W M o r a w i c y n p . pastwisko — j a k pisze Stefan D u s z y k — podzielone b y ł o na k i l k a p o ł a c i , a k a ż d a z n i c h miała odrębną nazwę. Były t u : „Zakątek", „Cegielnia", „Pod- jezierze", „ K u r n i k " , „ B e r y " oraz m a ł y s t a w e k , n o s z ą c y d u m n ą nazwę „Jeziora". 1 2 Zazwyczaj w części p o ł o ż o n e j b l i ż e j d o m ó w p a s ł y s i ę g ę s i i ś w i n i e , na odleglejszych i w i ę k s z y c h — b y d ł o . W s p ó l n a praca s t w a r z a ł a p o m y ś l n e w a r u n k i t w o r z e n i a s i ę w ś r ó d m ł o d z i e ż y zebranej na p a s t w i s k u p e w n y c h f o r m organi­ z a c y j n y c h i uznanego przez g r u p ę kodeksu p o s t ę p o w a n i a . w i o s n ę pasterze o b i e r a l i sobie na p a s t w i s k u „ w ó j t a " , Na obowiązująca b y ł a tzw. „ d z i e l a n k a " . W e d ł u g słów Jana S ł o m k i „ k a ż d y d z i e l i ł s i ę s w o i m ś n i a d a n i e m z i n n y m i i nawzajem b y ł przez n i c h c z ę s t o w a n y " . R a c z y l i s i ę t a k albo w c a ł e j „kupie" albo d o b i e r a l i s i ę p a r t i a m i c i , k t ó r z y m i e l i z d o m u m n i e j w i ę c e j j e d n a k o w ą „ w y p r a w ę " . K t o b y z a ś j a d ł sam „ n a b o k u " nazywa­ no go w ó w c z a s „ s a m o j e d n i k i e m " . T a k i pasterz nie b y ł l u b i a n y i 1 7 dokuczano m u . . P a w e ł G a w r y l u k , k i e d y po raz p i e r w s z y z n a l a z ł s i ę na w s p ó l n y m p a s t w i s k u , po o g l ą d n i ę c i u go ze wszyst­ k i c h s t r o n przez w ó j t a , m u s i a ł s w o j ą t o r b ę n a p e ł n i o n ą chlebem i p l a c k a m i p o k a z a ć gromadzie, k t ó r a — j a k pisze a u t o r p a m i ę t n i ­ k a — t o r b ę po p e w n y m czasie oddala, ale j u ż „ m o c n o nioną". opróż­ 1 8 którym b y ł z w y k l e najstarszy z c a ł e j g r o m a d y . O b o k niego d z i a ł a ł a „ ł a w a W czasie Z i e l o n y c h Ś w i ą t o d b y w a ł o s i ę n a p a s t w i s k u ś w i ę t o p r z y s i ę g ł y c h " na p o d o b i e ń s t w o s t o s u n k ó w p a n u j ą c y c h w g m i ­ pasterzy, podczas k t ó r e g o z o t r z y m a n y c h w t y m d n i u od gospo­ nie. W ó j t s p r a w o w a ł na p a s t w i s k u w ł a d z ę przez c a ł e l a t o . J a k o dyń o z n a k i swej g o d n o ś c i p o s i a d a ł , na w z ó r pasterzy g r o m a d z k i c h , w S i e r a d z k i m i w P o z n a ń s k i m rozpowszechniony b y ł zwyczaj jajek smażyli oni t r a d y c y j n ą jajecznicę. Na Kujawach, ( i l . 13) b a t pasterski z d ł u g i m sznurem k o n o p n y m , z d o b i o n y u r z ą d z a n i a zabawy w „ k r ó l a pasterzy". W p i e r w s z y d z i e ń Zielo­ c z e r w o n y m chwostem oraz k i j . K o ł o K a r t u z m i a ł on biczysko n y c h Ś w i ą t n a l e ż a ł o j a k n a j w c z e ś n i e j rano p o p ę d z i ć b y d ł o z grubej d ę b i n y , nieco grubsze n i ż w i e l k i palec. P r ę t w o d l e g ł o ś c i p a s t w i s k o , nieraz c a ł k i e m jeszcze po c i e m k u . K t ó r y z c h ł o p c ó w s t o p y o d grubszego k o ń c a rozszczepiano na 9 c z ę ś c i , k t ó r e p o t e m pierwszy p r z y g n a ł na p a s t w i s k o t r z o d ę o b w o ł a n y b y ł „ k r ó l e m splatano i w i ą z a n o u cienkiego k o ń c a w i e r z b o w y m szpagatem. pasterzy" Czasem b a t w y p l a t a n o z m ł o d e j b r z e z i n y , p o d o b n i e w y s o k i m i u r z ę d n i k a m i d w o r u . N a d a w a n o i m z a r ó w n o staropol­ rozszcze­ a dziewczyna „królową". Dalsi z kolei na zostawali p i o n e j n a 12 c z ę ś c i , n a z y w a n o go w ó w c z a s „ d w u n a s t k ą " . P r ó c z skie t y t u ł y takich „grzechotkowego", ( g u b e r n a t o r ó w , g e n e r a ł ó w , p u ł k o w n i k ó w ) . D z i e c i , k t ó r e ostatnie biczy używali pasterze t a k ż e kija (hetmanów, wojewodów) j a k i nowsze, aktualne zwanego „ r y ń c z y k " , a s ł u ż ą c o g o do z w o ł y w a n i a t r z o d y i odstra­ p r z y g n a ł y swoje b y d ł o n a r a ż a ł y s i ę na p o ś m i e w i s k o . W sieradz­ szania w i l k ó w . K i j t e n znany b y ł w p ó ł n o c n e j części P o l s k i , o d k i m nazywano je „ m i o t l a r z a m i " , przyczepiano i m m i o t ł ę , k t ó r ą P o m o r z a do Suwalszczyzny. P o n a d t o znana b y ł a r ó w n i e ż „ p u s z - m u s i a ł y c i ą g n ą ć za s o b ą przez c a ł y d z i e ń n i b y c z y s z c z ą c w t e n c z a w k a " , k i j na j e d n y m k o ń c u r o z ł u p a n y , s ł u ż ą c y do c i s k a n i a s p o s ó b p a s t w i s k o . Po p o ł u d n i u uczestnicy u r z ą d z a l i u r o c z y s t y k a m i e n i . S p o t y k a go s i ę t a k ż e w P o z n a ń s k i m i na L u b e l s z c z y ź - p o c z ę s t u n e k , z ł o ż o n y z p r o d u k t ó w p r z y n i e s i o n y c h przez k a ż d e g o nie. 1 4 „ M i e l i t e ż i i n n i pasterze mocne k i j e l u b b a t y pasterza ozy p a s t e r k ę , w z g l ę d n i e przez w y b r a n y c h tego d n i a uwiązane n a d ł u g i e j j a ł o w c o w e j k o z i c y . N a k a ż d y m k i j u i na k a ż d e j k o z i c y 164 dostojników. Zabawa wiązała się z tryumfalnym powrotem do w s i . K r ó l i i n n i d o s t o j n i c y j e c h a l i p r z y s t r o j e n i na k o n i a c h �l u b w o l a c h . Ton k t ó r y na pastwisko p r z y b y ł o s t a t n i z a m y k a ! pochód. 1 9 w y s y p i a j ą c y m s i ę na p a s t w i s k u , nie b i o r ą c y m u d z i a ł u w „wy­ p r a w a c h " . Ś p i o c h o b r a c a j ą c s i ę z b o k u na b o k r o z g n i a t a ł j a j k a , P o n i e w a ż zawracanie b y d ł a od szkody nie w y m a g a ł o u d z i a ł u w s z y s t k i c h pasterzy, w i ę c zależnie od pory roku sobie czas r ó ż n y m i z a b a w a m i i p s o t a m i . N a w i o s n ę a po przebudzeniu złościł s i ę okropnie i w y g r a ż a ł p s o t n i k o m . wypełniali Czasem k r a d z i o n o t e ż „ g r u b s z ą z w i e r z y n ę " , j a k k u r y , g ę s i i t d . „chodzili N i e r o b i l i tego z g ł o d u a n i dla s m a k u , a j e d y n i e dlatego, że z n a l i za p t a k a m i " . W y b i e r a l i z g n i a z d jaja WTonie, kacze, k u r o p a t w i e o p o w i a d a n i a starszych, k t ó r z y c h w a l i l i s i ę s w o i m i i inne. S m a ż y l i je (jeśli b y ł y ś w i e ż e ) , z a ś znaleziono w gniazdach z c z a s ó w k i e d y sami p a ś l i . N i e c h c ą c b y ć g o r s z y m i r o b i l i w s z y s t k o m a ł e w r o n y o b l e p i a l i g l i n ą i p i e k l i w ognisku. P r z y tej n i s z c z y l i r ó w n i e ż i gniazda p t a k ó w pożytecznych. okazji Wspomina wyczynami a b y d o r ó w n a ć p o p r z e d n i k o m . B y w a ł o n i e k i e d y , że z ł a p a n y na k r a d z i e ż } ' pasterz solidnie o b e r w a ł od gospodarza, ale m i m o b ó l u o t y m S t a n i s ł a w P i g o ń : „ W lecie biesiady t r a f i a ł y się rzadko, w y t r z y m y w a ł wszystko, ż e b y t y l k o nie s t a ć s i ę p o ś m i e w i s k i e m ale za to b y ł y w y k w i n t n i e j s z e . W t o d y p o z n a ł e m smak m ł o d y c h swoich towarzyszy. w r o n i ą t . W s p i n a ć s i ę na w i e r z c h o ł e k drzewa do gniazda t r u d n o I n n y m zajęciom wiosennym było robienie g w i z d k ó w i krę­ d o s t ę p n e g o i w y b r a ć — nasz t o b y ł w y d z i a ł . D o s t a w a ł o się p r z y cenie fujarek t y m n i e j e d n o k r o t n i e od w r o n y d z i o b e m i s k r z y d ł a m i po g ł o w i e , w y k o n y w a n y c h w ł a s n o r ę c z n i e , a p ó ź n i e j k u p o w a n y c h na odpus­ z kory wierzbowej. Gra na fujarkach najpierw o d s ę k ó w drzewa po s k ó r z e . A l e k t ó ż b y na to z w a ż a ł ! Ł u p pre­ t a c h czy t a r g a c h b y ł a u l u b i o n y m z a j ę c i e m pasterzy. U j a w n i a ł y p a r o w a l i ś m y z b i o r o w o . Trzeba b y ł o p i s k l ę t o m p o u k r ę c a ć ł e b k i , s i ę t y m sposobem muzyczne u z d o l n i e n i a i u t r w a l a ł y z a m i ł o w a n i a r o z p r u ć i o c z y ś c i ć w n ę t r z n o ś c i , a p o t e m razem z p u c h e m i p a ł ­ do k a m i p i ó r o b l e p i ć b ł o t e m . Po n i e k i e d y na c a ł e ż y c i e , z t y m że f u j a r k ę z a s t ę p o w a ł z czasem i n n y , w y t r z y m a n i u przez czas odpo­ w i e d n i w ż a r z e w y g a r n i a ł o s i ę te k u l k i , p r z y uderzeniu o z i e m i ę polepa w y p a l o n a p ę k a ł a i o d p a d a ł a razem z p i ó r a m i , a ze ś r o d k a w y ł a n i a ł o s i ę s m a k o w i t o pieczyste. K t ó ż b y tam wtedy pytał muzykowania, które zrodzone na pastwisku pozostawały bardziej d o s k o n a ł y i n s t r u m e n t , j a k n p . d u d y czy skrzypce. Z m ł o d y c h p ę d ó w w i k l i n y p l e t l i pasterze w M o r a w i c y pod K r a k o w e m t z w . k a ń c e c z y l i h a r a p y — bicze, k t ó r e s t a w a ł y s i ę 2 1 0 s ó l ! ! ! R ó w n i e w s p a n i a ł e biesiad}' byw-ały z r a k ó w . T u z n o w u często narzędziom zawziętych b i j a t y k , trzeba b y ł o d ł u g o m y s z k o w a ć za n i m i po o k o l i c z n y c h s t r u m y k a c h c z a p k i podobne do t y c h , j a k i e w y s t ę p u j ą w p r z e b r a n i a c h r ó ż n y c h a z s i t o w i a spiczaste 1 stawach, s z u k a ł o s i ę i c h r ę k ą p o d n a w i s ł y m i brzegami, w y ­ grup obrzędowych. c i ą g a ł o z d z i u r i spod k a m i e n i , nie bez tego, ż e b y o d czasu do G d y s k o ń c z y ł o s i ę w y b i e r a n i e jaj p t a s i c h i m i n ą ł czas k i e d y czasu nio z ł a p a ć w r ę k ę „ z a s k r o ń c a " , u c i e k a l i ś m y w t e d y z wrzas­ ł y k o l e k k o schodzi z g a ł ą z e k w i e r z b o w y c h pasterze z M o r a w i c y k i e m przed t ą „żmiją". 2 0 B y ł y j e d n a k j a j k a , k t ó r y c h po w y j ę c i u z gniazda pasterze nie j a d a l i , n p . czajek. J a j k a te w k ł a d a n o do kieszeni l e n i u c h o m , z a m i e n i a l i s i ę w r y b a k ó w i ł o w i l i w r ę c e l u b do kosza w m a ł y m stawku, zwanym dumnie „Jeziorem", drobne r y b k i . Ażeby o s ł o d z i ć sobie pasterskie ż y c i e w y s z u k i w a l i pod d a r n i ą l u b I I . 2. M a ł a g ę s i a r k a w drodze na gminne pastwisko, Ł o s t ó w k a , w o j . N . S ą c z , 1966 we r. 165 �U . 3. Zabawa na p a s t w i s k u , J o d l ó w k a Tuehnowska, w o j . T a r n ó w , 1965 г . ; M o r a w i c a , pastwisko g m . , 1948 r. i l . 4. „ S t u k i " ; i l . 5. Zabawa w zgadywanie m c h u , w z g l ę d n i e na wrzosach, gniazda t r z m i e l i , k t ó r y c h s t a n o w i ł dla n i c h d u ż y p r z y s m a k . miód 2 2 przypadkach pasterz wykorzystywał otrzymane pozwolenie i w y b i e r a ł „ t r ę ć " — s ł o m ę nie na jeden lecz na k i l k a k a p e l u s z y . Ulubiona, p r z y j e m n o ś c i ą , pasterzy b y ł y k ą p i e l e . W o k o l i c a c h Po ż n i w a c h i w j e s i e n i g d y d o j r z e w a ł y owoce t y l k o 23 mała n a d w i ś l a ń s k i c h w czerwcu, po Św. Janie, c a ł a czereda p a s t u c h ó w c z ę ś ć p a s t u c h ó w z o s t a w a ł a p r z y b y d l e . Reszta r o z c h o d z i ł a s i ę c h o d z i ł a częściej nago n i ż w u b r a n i u , g d y ż c i ą g l e k ą p a l i s i ę w W i ś ­ po p o l a c h i sadach. R w a l i w t e d y groch s t r ą c z k o w y , r z e p ę , k o p a l i le, p o t e m t a r z a l i s i ę w p i a s k u a n a w e t w biocie, a ż e b y znów z i e m n i a k i do pieczenia, c h o d z i l i do s a d ó w i k r a d l i d o j r z e w a j ą c e z a n u r z y ć s i ę w rzece. Gdzie, j a k n p . w M o r a w i c y , n i e b y ł o w p o b l i ­ owoce. Po powrocie na pastwisko d z i e l i l i s i ę z t y m i , k t ó r z y t y m ­ ż u w i ę k s z e j r z e k i pastrze przegradzali w ą s k i potoczek, p r z e p ł y ­ czasem p i l n o w a l i b y d ł a . w a j ą c y przez p a s t w i s k o i w p o w s t a ł y m w t e n s p o s ó b b a j o r k u uczyli się p ł y w a ć i nurkować „ n a w y t r z y m a ł e g o . " Opisane t u z a j ę c i a , w y k o n y w a n e bez k o n t r o l i i o p i e k i zo s t r o n y d o r o s ł y c h , w y r a b i a ł y u d z i e c i s a m o d z i e l n o ś ć i s p r y t ale Czas s p ę d z a n y na p a s t w i s k u d a w a ł s p o s o b n o ś ć w y k o n y w a n i a r ó w n o c z e ś n i e w y p a c z a ł y je p o w o d u j ą c o k r u c i e ń s t w o w s t o s u n k u 2 4 z a j ę ć z a r o b k o w y c h . W lecie, j a k z b o ż e z a c z ę ł o d o j r z e w a ć , p l e t l i do z w i e r z ą t , pasterze „ z ą b k i " na s ł o m k o w e kapelusze z ż y t n i e j s ł o m y (rzadziej solidarności nakazującej u k r y w a ć winnych. Tworzył się model pszenicznej) zwanej „ t r ę c i ą " . R o b i l i je z a r ó w n o dla siebie j a k i na bohatera. Cechy n a b y t e w czasie pasterskiej s w o b o d y pozosta­ s p r z e d a ż . Zawsze w ś r ó d pasterzy z n a l a z ł s i ę t a k i , k t ó r y w i a ł y c z ę s t o t r w a ł e ś l a d y na p ó ź n i e j s z e j umiał s z y ć kapelusze. C a ł y kapelusz m o ż n a b y ł o w y k o n a ć na p a s t w i s k u . Za c z a s ó w J a n a S ł o m k i za z ą b k i na jeden kapelusz p ł a c o n o 15— Najwięcej l e k c e w a ż e n i e eudzej w ł a s n o ś c i , f a ł s z y w e poczucie osobowości. m o ż l i w o ś c i m i e l i pasterze po j b i o r a c h . W t e d y b y d ł o puszczano w o l n o , a o n i sami u r z ą d z a l i sobie harce i zabawy. 20 g r a j c a r ó w . I m drobniejsze b y ł y te z ą b k i t y m cena b y ł a w y ż s z a . Na pierwszy plan w y s u w a ł y się różne g r y j a k np. Najlepszy kapelusz (z uszyciem) k o s z t o w a ł c w a n c y n g i e r a c z y l i buka", 33 g r a j c a r y , ale w t a k i m zręczności kapeluszu m o ż n a było „pochodzić dobrych parę ł a t " . Materiał gospodarze na z ą b k i trzeba gry było ucina.ć u k r a d k i e m , g d y ż nie ż a ł o w a l i b i c i a , j e ś l i k o g o ś p r z y ł a p a l i p r z y tej robocie na s w o i m p o l u . Czasem j e d n a k sam gospodarz p r z y c h o d z i ł na p a s t w i s k o i z a m a w i a ł z ą b k i u p a s t u c h ó w . P o z w a l a ł w ó w c z a s 2 5 „wybijanie „ p l i s z k i " zwane t e ż „ k i e z k a m i " i t p . , a t a k ż e p o p i s y i siły ( i l . 3,4). D u ż y m powodzeniem cieszyły się p r z y u ż y c i u szmacianych p i ł e k . C z ę s t y m i z a b a w a m i b y ł y „ p o l o w a n i e n a z a j ą c a " , zabawa „ w l i s y i w i l k i " , „ w w o j s k o " , „ z b ó j ó w i ż a n d a r m ó w " . Starsi c h ł o p c y u r z ą d z a l i na p a s t w i s k u w y ś c i g i konne, za co ojcowie srogo k a r a l i . Z a b a w y , k i e d y konieczny b y ł p o d z i a ł na g r u p y , z a c z y n a ł y u c i ą ć t y l e „ t r ę c i " i l e t r z e b a b y ł o na kapelusz, z w r a c a ł j e d n a k uwa­ się zwykle od „ m ę t o w a n i a " g ę , a b y n i e w c h o d z i ć w ś r o d e k ż y t a i nie d e p t a ć go. W t a k i c h w y l i c z a n e k s t a n o w i ą c i e k a w y p r z y k ł a d l i t e r a t u r y ustnej dzieci. 166 czyli tzw. „wyliczanki". Teksty �167 �U t w o r y te s ą c z ę s t o w i e r s z o w a n ą s k ł a d a n k ą s ł ó w pozbawioną sensu, w k t ó r y c h na p l a n pierwszy w y b i j a s i ę r y t m i r y m . J a k o p r z y k ł a d p o s ł u ż y ć m o ż e tekst n a s t ę p u j ą c e j nie c h o d z i ł y , w o l a ł y raczej zabawy spokojne j a k np. p ' k o s z y k ó w z s i t o w i a , ubieranie lalek czy pieczenie p l a c k ó w r enio gliny. Byw-ały j e d n a k r ó w n i e ż w s p ó l n e zabaw-y pasterzy i pasterek. wyliczanki: N a l e ż a ł o do t a k i c h przede w s z y s t k i m „ w e s e l e " , robione na w z ó r Jan, J a n F a b i j a n z o l s z o w y m i n o g a m i , o b j ą ł g ł o w ę w s t ę ­ p r a w d z i w y c h wesel w i e j s k i c h . T a ń c e o d b y w a ł y s i ę p r z y p i s z c z a ł c e g a m i a t y J a n i e , F a b i j a n i e w y s i ą d ź k o n i e na zagonie, co z w i e r z b i n y l u b p r z y skrzypcach o s t r u n a c h z k o ń s k i e g o w ł o s i a . m n i e pasiesz z ł o t ą s i e c z k ą , co m n i e poisz t ą P r z y tej duszeczką, okazji z a r ó w n o dziewczęta jak i chłopcy uczyli się t y c h o i n k ą na c h o i n k ę , t y z a j ą c z k u n a w o j e n k ę . P o s z ł a t a ń c z y ć . Znana jest p r z y ś p i e w k a o d n o s z ą c a się do d z i e w c z y n y , baba po p o p i ó ł , d i a b e ł b ą b ę u t o p i ł , n i p o p i o ł u n i b a b y , k t ó r a j a k o d o r o s ł a źle t a ń c z y ł a : t y l k o z b a b y d w a schaby. C z y ś b y d e ł k a nie p a s a ł a , O b o k zabaw r u c h o w y c h , p o l e g a j ą c y c h na g o n i t w i e , popisach s p r a w n o ś c i i s i ł y , i s t n i a ł o sporo zabaw i n n y c h , j a k n p . w „ b i e r k i " czy w „ k o ś c i " a czasem w k a r t y . W i e l e czasu z u ż y w a l i pasterze na Żeś t a ń c o w a ć nie umiała granie o p o w i a d a n i u p o p u l a r n y c h gadek z a s ł y s z a n y c h od C z ę s t y m z a j ę c i e m pasterzy b y ł o majsterkowanie. D l a zabi­ cia czasu i zabawy w y k o n y w a l i z drewna w i a t r a k i , m ł y n k i wodne, starszych ( i l . 5), a t a k ż e na w y m y ś l a n i u i o d g a d y w a n i u zagadek. z a b a w k i ruchomo w p o s t a c i t z w . „ t r a c z y " czy k o w a l i , i n n i z n ó w Jest t o m o ż e najbogatsza dziedzina d z i e c i ę c e j l i t e r a t u r y . r z e ź b i l i k o z i k a m i r ó ż n e z w i e r z ę t a , p t a s z k i , k o n i k i czy postacie Za­ g a d k i z b i e r a ł n a p a s t w i s k u Seweryn U d z i e l a , g r a j ą c ze s w y m i l u d z k i e j a k n p . ż o ł n i e r z y w z g l ę d n i e l a l k i dla d z i e w c z ą t . i n f o r m a t o r a m i „ o jednego c e n t a " . P o l e g a j ą t a gra na t y m , że podejmowane przez j e d n y c h w y w o ł y w a ł y naśladownictwo in­ g d y d z i e c i z a d a w a ł y m u z a g a d k ę , k t ó r e j r o z w i ą z a ć nie n y c h . W y t w o r z y ł o s i ę na tej drodze w s p ó ł z a w o d n i c t w o k t o za­ umiał, Próby d o s t a w a ł y centa, z k o l e i m ó w i ł z a g a d k ę U d z i e l a i centa sobie b a w k ę czy r z e ź b ę p o t r a f i w y k o n a ć lepiej i ł a d n i e j . S p o ś r ó d m a j ­ odbierał. sterkującej młodzieży w y b i j a l i się ei, k t ó r z y posiadali uzdolnienia P a s t e r k i b y ł y w zasadzie w y ł ą c z o n e od. zabaw, k t ó r y m odda­ wali się chłopcy. 2 6 B y ł y one przez c h ł o p c ó w w y ś m i e w a n e , na­ techniczne ł u b plastyczne. W w i e l u w y p a d k a c h zrodzone p a s t w i s k u zainteresowanie r z e ź b ą p o z o s t a w a ł o przeprowadzonych w całe na życie. z y w a n o j e „ p i s k l a m i " i p a s t e r z o w i „ n i e honor b y ł o z a d a w a ć s i ę Z wywiadów z d z i e w c z y n ą " . C h ł o p c y „ r o b i l i i m na p r z e k ó r " , s t ą d d z i e w c z ę t a dukcji t r z y m a ł y s i ę na p a s t w i s k u z d a ł a od pasterzy. N a ż a d n e w j p r a w y z l u d o w y m i r z e ź b i a r z a m i d o w i a d u j e m y s i ę , że c z ę s t o i c h a r t y s - zabawek d r e w n i a n y c h n p . wiejskich na w ośrodkach Brzozie S t a d n i c k i e j pro­ czy I I . 6. Zabawa n a p a s t w i s k u , L u b o m i e r z , w o j . n o w o s ą d e c k i e , 1966 г . ; i l . 7. S u c h o d ó ł , w o j . k r o ś n i e ń s k i e , 1969 г.; i l . 8. S a m o c h ó d w y k . przez W i e s ł a w a D r y k ę , I . 12, P r z y k o p , w o j . tarnobrzeskie, 1981 г.; i l . 9. Samolot, w y k . S t a n i s ł a w Oohalek, I . 16, Bezdziadka, w o j . k r o ś n i e ń s k i e , 1959 r. 268 �tye '.a twórczość bierze początek od prób podejmowanych w czi «io d z i e c i ę c y c h l a t s p ę d z o n y c h p r z y k r o w a c h na p a s t w i s k u . 27 W czasie p o b y t u w zintegrowanej gromadzie d z i a ł a j ą c e j na p a s t w i s k u p o w s t a w a ł t a k m a ł o jeszcze znany f o l k l o r i p i e r w o c i n y s z t u k i plastycznej. T u kształtowała . O dziecięcy się swoista wiedza o ś w i e c i e , t w o r z y ł y s i ę f o r m y s p o ł e c z n o i etyczne;. T u wreszcie k r y s t a l i z o w a ł s i ę model wiejskiego bohatera,, akcepto­ w a n y przez g r u p ę , t y p wiejskiego z a w a d i a k i , k t ó r y „ n i c z e g o się n i c b o i " i lekcewa.ży niewygodne dla siebie zakazy i nakazy. O d n a j d u j e m y go d z i ś w ś r ó d starszej m ł o d z i e ż y . Gromada t w o r z y ł a j e d n ą z w a r t ą c a ł o ś ć , gdzie ł i a s ł o „ j e d e n za w s z y s t k i c h — wszyscy za jednego" stosowano b y ł o w s p o s ó b dosłowny. 2 8 Osobnik, jeśli n i e c h c i a ł l u b nie u m i a ł s i ę do o b o w i ą z u j ą c e j grupy. Przybierały normy, narażony one n i e k i e d y nawet dopasować b y ł na szykany formy całej okrucieństwa. P r z y c z y n ą takiego t r a k t o w a n i a b y ł n a j c z ę ś c i e j f a k t , że c h ł o p a k (rzadziej dziewczyna) d o n o s i ł gospodarzom we w s i co s i ę dzieje na p a s t w i s k u i „ s y p a ł k o l e g ó w " , w z g l ę d n i e ska,rżyl na nich. P o n i e w a ż pastorskie p s o t y b y w a ł y srogo przez r o d z i c ó w karane donosicielstwo nio m o g ł o winowajcy uchodzić płazem. .Kary stosowane na w y ł a m u j ą c y c h s i ę c z ł o n k ó w g r u p y b y ł y surowe. P r z y k ł a d e m t y c h s t o s u n k ó w , j a k i e p a n o w a ł y na p a s t w i s k u , m o ż e b y ć zda-zenie opisane w p a m i ę t n i k u cytowanego j u ż w i e l o ­ k r o t n i e P a w ł a Gawryluka,. Jeden z c h ł o p c ó w , n i e z b y t l u b i a n y przez w s z y s t k i c h , z n i s z c z y ł sobie nowe, o d ś w i ę t n e ubranie. B o j ą c s i ę ojca, o s k a r ż y ł o t o G a w r y l u k a , za co t o n d o s t a ł o d poszkodowanego takie bicie, że przez k i l k a m i e s i ę c y brata musiał s i e d z i e ć w d o m u , k u r o w a ć s i ę i w ł a ś c i w i e j u ż do p e ł n e g o z d r o w i a n i g d y n i o p o w r ó c i ł . P o z o s t a l i pasterze srodze z e m ś c i l i s i ę za pokrzywdzonego kolegę. Złapali przewrotnego 10 I I . 10. W i a t r a c z e k z t a ń c z ą c ą p a r ą , w y k . A n d r z e j F i g i e l . Z a ­ b a w k i d z i e w c z ą t w i e j s k i c h : i l . 11. L a l k i z t r a w y , C h o j n ę , w o j . sieradzkie; i l . 12. P t a k z s i t o w i a i p a p i e r k ó w , k o l . B i a ł k a , w o j . siedleckie, 1957 r . skarżypytę, z a r z u c i l i m u na g ł o w ę worek, aby nie w i d z i a ł k t o go bije i s t ł u k l i w p a m i ę c i b y ł y c h pasterzy, a p r z y j a ź n i e z a w i ą z a n e „ p r z y b y d l e " go n i e m i ł o s i e r n i e , a n a s t ę p n i e zbitego z o s t a w i l i na t r w a ł y c z ę s t o do ś m i e r c i . Z d a r z a ł o s i ę , że udzielona pomoc czy pastwisku aż s i ę k t o ś m u s i a ł po niego z g ł o s i ć . K i e d y po p e w n y m czasie d o b r a r a d a , k t ó r ą sobie wzajemnie w y ś w i a d c z a j ą l u d z i e , u g r u n ­ w r ó c i ł z n ó w na pastwisko i z a s n ą ł , pasterze w ł o ż y l i m u w t o w a n a jest na zasadzie „ p r z e c i e ż m y ś m y razem ze s o b ą p a s a l i " . usta, nos i uszy zebrany na p a s t w i s k u k a ł w o ł o w y , a, n a s t ę p n i e p o l a l i Opisane t u w d u ż y m s k r ó c i e ż y c i e pasterzy na wspólnym w ł a s n y m moczem, k i e d y z a ś c h ł o p a k o b u d z i ł s i ę , i złościł, za­ pastwisku p e w n i a l i go, że z r o b i ł to jego w ł a s n y w ó l . Poszkodowany z a n i k ł o j u ż przed k i l k u d z i e s i ą t k a m i l a t , badanie jego nie stra­ wie­ d z i a ł , ż e to nieprawda,, alo b a l s i ę j u ż na k o l e g ó w p o s k a r ż y ć . 2 9 M i m o (rudnej i ż m u d n e j pracy, j a k ą b y ł o pasienie b y d ł a , należy już do przeszłości. J e d n a k m i m o tego, że ciło n a a k t u a l n o ś c i . P r z y p u s z c z a ć m o ż n a , że wiele z j a w i s k z w i ą ­ zanych z n o r m a m i p o s t ę p o w a n i a p r z y j ę t y m i przez w s p ó ł c z e s n y c h lata s p ę d z o n e na w s p ó l n y m p a s t w i s k u razom z „ k o m p a n a m i " mieszkańców ( „ k o m p a n k a m i " — dziewczynami) w s p o m i n a ł o s i ę przoz wzora,mi, k t ó r e k i e d y ś z r o d z i ł y s i ę i z o s t a ł y p r z y j ę t e p r z y pasieniu życie, bata, pasterskie zawsze n a l e ż ą do całe najprzyjemniejszych wsi można b y d ł a na w s p ó l n y m by wyjaśnić tkwiąoymi w tradycji pastwisku. P R Z Y P I S Y 1 St. D u s z y k , Na wiejskim pastwisku, „ O r l i l o t " , 1947 n r 9/10, s. 151 i i n . ; L . M ł y n e k , Życie sierskich pasterzy przed 20 laty, „ L u d " , t . 4, 189, s'. 274—289 B . B a r a n o w s k i , Zycie codzienne wsi między Wa?-tą a Pilicą w XIX wieku, Warszawa 1969; St. Dwo:ra,kowski, Kultura społeczna ludu wiejskiego na Mazowszu nad Narwią, Białystok 1964; W . G a j - P i o t r o w s k i , Kultura społeczna ludu z okolic Roz­ wadowa, W r o c l a w 1967; F r . L o r e n t z , A . Fischer, T . L e h r - S p ł a w i ń s k i , Kaszubi, kultura ludowa i język, T o r u ń 1934; J.P. Dek o w s k i , Pasterstwo nad Pilicą, „ P r a c e i M a t e r i a ł y Etnograficz­ n e " , t . 13, 1959; W . D r o z d o w s k a , Grupy rówieśnicze w Załęczu Wielkim, „ P r a c e i M a t e r i a ł y M u z e u m Archeologicznego i E t n o ­ graficznego w Ł o d z i " , soria etnograficzna, n r . 5, Ł ó d ź 1 9 6 1 ; A . J a s k u l a n k a , Niektóre zwyczaje pasterskie w Sieradzkim, „ P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e " , t . 8/9, 1950/51 J . B o j k o , Ze wspomnień, Warszawa 1959; J . C h a ł a s i ń s k i , Młode pokolenie chłopów, Warszawa 1938; M . D ą b r o w s k a , Pa­ miętniki młodzieży wiejskiej 1918—1939, Warszawo 1969; Pa­ miętniki chłopów, t . 1—3, Warsza,wa 1935, 1936; J . S ł o m k a , Pamiętniki włościanina — od pańszczyzny do dnia dzisiejszego, K r a k ó w 1912 F r . K o t u l a , Rozmowy ze skorupami, R z e s z ó w 1969; F r . P i g o ń , Z Komborni w świat, K r a k ó w 1947 W p a m i ę t n i k u Jana D i a b i k o w s k i e g o (ur, 1880 r. we w s i R a d z i e j ó w Stary, g m . B y t ó w , p o w . Nieszawa, w o j . Warszawa) c z y t a m y : „ J a k o c h ł o p i e c urodzony po 6 d z i e w c z ę t a c h m u s i a ł e m bardzo w c z e ś n i e iść do p a s i o n k i . G d y m i a ł e n i ł a t 5 p a s ł e m j u ż ś w i n i e i c i e l ę t a , a od 7 l a t k r o w y " (Pamiętniki chłopów, op. c i t . , t . 2, s. 111) 2 3 4 5 6 „ P a m i ę t a m takiego z l a t dziecinnych -— pisze Stefan D u s z y k — w y s o k i i c h u d y , d ł u g i e w ł o s y siwe, s p a d a j ą c e na ramiona spod starego kapelusza,, d ł u g i w ą s . W d n i pogodne n o s i ł z g r z e b n ą k o s z u l ę w y p u s z c z o n ą na wierzch p ł ó c i e n n y c h , s a m o d z i a ł o w y c h spodni, w deszcz n a r z u c a ł na r a m i o n a stary worek, a dawniej j a k o p o w i a d a ł s ł o m i a n e g o c h o c h o ł a . W r ę k u j a k o insygnia swej w ł a d z y d z i e r ż y ł pasterski, g r o m a d z k i bat z d ł u g i m k o n o p n y m s z n u r k i e m , o z d o b i o n y m czerwonym chwas­ t e m i t r ą b ą w y k o n a n ą z r o g u w o ł u . " (Na pastwisku, op. c i t . , s. 151) B . B a r a n o w s k i , op. c i t . , s. 112 W . G a j - P i o t r o w s k i , op. c i t . , s. 105 L . M ł y n e k , op. c i t . , s. 275, 276 „ Z a z w y c z a j k r o w y w y g a n i a ł o s i ę n a ten p a ś n i k w po­ c z ą t k u maja, a przed m a j e m c i e l ę t a i ś w i n i e p r z e p ę d z a n o na o z i m i n ę c z y l i na p s z e n i c ę , bo ż y t o w y r a s t a ł o w c z e ś n i e j i z w i e r z ę t a n i e c h ę t n i e je j a d ł y . N a t y m p a ś n i k u p a s ł e m na s ł o ń c u i słocie, na wietrze i u p a ł a c h a ż do 14 r o k u ż y c i a . " pisze w s p o m n i a n y J a n D r a b i k o w s k i , Pamiętniki chłopów, op. c i t . , t . 2 s. 111 „ Z a w s z e chodzono boso na pastwisko m i m o w i e l k i e j rosy, k t ó r a ogromnie s z c z y p a ł a w n o g i . B u t ó w nio ubierano do pasienia z dwócli p o w o d ó w : po pierwsze, żo nio s t a ć na t o wiejskich r o d z i c ó w , po drugie z a ś p o m i m o tej zimnej g r y z ą c e j rosy n i k t za b y d ł e m nie c h o d z i ł o b u t y , bo b y s i ę wszyscy w y ś m i e l i z ta­ kiego pana, co t o za b y d ł e m w b u t a c h chodzi. P r z y p o m i n a m sobie, j a k nieraz p o d w p ł y w e m tej zimnej wody-rosy u d a w a ł e m bociana, raczej s t o s o w a ł e m jogo s p o s ó b ogrzewania n ó g , gorzej z m a r z n i ę t ą p o d k u l a j ą c i s t o j ą c na jednej i n a s t ę p n i e po nagrzaniu jednej p o z w a l a ł e m jej m a r z n ą ć , a d r u g ą p o d k u l a ł e m . I t a k na z m i a n ę . " ( J . C h a ł a s i ń s k i , op. c i t . , t . 1, s. 280, 281) 7 8 9 1 0 1 1 169 �1 2 1 3 1 4 St. D u s z y k , op. c i t . , s. 152 J . S ł o m k a , op. c i t . , s. 7 F r . L o r e n t z , A . Fischer, T . L e h r - S p ł a w i ń s k i , op. c i t . , e. 151 1 5 J . C h a ł a s i ń s k i , op. c i t . , t . 1, s. 210 Pamiętniki chłopów, t . 2, s. 556 J . S ł o m k a , op. c i t . , s. 8 Pamiętniki chłopów, t . 2, s. 555 B . B a r a n o w s k i , op. c i t . , s. 114. Inaczej w y g l ą d a ł y zwy­ czaje pasterskie w rejonie T y k o c i n a . „ T u — j a k pisze S t a n i s ł a w D w o r a k o w s k i — w pierwszy d z i e ń (czasem d r u g i ) Z i e l o n y c h Ś w i ą t p a s t u c h y n i e g d y ś , p ę d z ą c przed p o ł u d n i e m do w s i b y d ł o z pastwiska, w y b i e r a l i p i ę k n e g o i spokojnego w o ł u , o k r y w a l i go s t a r ą s ł o m i a n ą siecią i n a s t ę p n i e p r z y w i ą z y w a l i j ą do t u ł o w i a s ł o m i a n y m i pasami. Za sieć i p o w r ó s ł a w k ł a d a l i g a ł ą z k i i polne k w i a t y , n a r o g i z a ś wieniec z brzozowych g a ł ą z e k . T a k p r z y ­ strojonego w o l u h a ł a s u j ą c p r o w a d z i l i na czele stada do w s i , gdzie właściciel z w i e r z ę c i a m u s i a ł je w y k u p i ć z r ą k p a s t u c h ó w d a t k i e m p i e n i ę ż n y m . W p r z e c i w n y m razie c h ł o p c y p r o w a d z i l i w o l a dalej na w i e ś . Z b i e g i e m czasu zwyczaj ten u l e g ł znacznej z m i a n i e . J u ż o k o ł o 1937 r. w okolicach T y k o c i n a , w t y c h sa­ m y c h co dawniej wsiach, pastuchy p ę d z ą c w p o ł u d n i e k r o w y do d o m u , z a k ł a d a l i i m t y l k o zielone w i e ń c e na r o g i . Gospodarze w y k u p y w a l i u w i e ń c z o n o z w i e r z ę t a , d a j ą c pastuszkowi z ł o t ó w k ę w y k u p n e g o „ n a c u k i e r k i " . Po p o ł u d n i u na p a s t w i s k u s p ę d z a l i p a s t u c h y b y d ł o w jedno miejsce, a z p r z y n i e s i o n y c h z d o m u j a d e ł urządzali biesiadę czyli „majówkę". Zarówno oprowadzanie po w s i w o l u , j a k i biesiady p a s t u c h ó w na p a s t w i s k u w nie­ k t ó r y c h t u t e j s z y c h wsiach zwano dawniej „ w o l o w e m weselem". (Kułlura społeczna..., op. c i t . , s. 101) 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 St. P i g o ń , op. c i t . , s. 111 St. D u s z y k , op. c i t . , s. 152 t a m ż e , s. 153 J . S ł o m k a , op. c i t . , s. 10 J a k o k r u t n y m i p o t r a f i l i b y ć pasterze doskonale i l u s t r u j e fragment w p a m i ę t n i k u c h ł o p a z w o j . warszawskiego: „ P a s i o n e przeze m n i e k r o w y k ł a d ł y się w c i e n i u drzew, ż u j ą c apatycznie i p o w o l i o g a n i a ł y się ogonami od m u c h ó w i b ą k ó w . A j a co robiłem'! Ja pracę miałem. Ł a p a ł e m b ą k i , ł a m a ł e m źdźbła trawy, w s d z a ł e m w o d w ł o k i p u s z c z a ł e m na w o l n o ś ć . K a ż d y z n i c h z a b r z ę c z a ł z b ó l u straszliwie i p o m k n ą ł w przestworza. C i ą ł z z a c i ę t o ś c i ą powietrze, c i ą g n ą c za s o b ą ź d ź l o t r a w y . P a t r z ą c za n i m o g a r n i a ł a m n i e d z i k a rozkosz. D ł u g o s t a ł e m i p a t r z y ł e m , a on m a l a ł , m a ł a l , a ż wreszcie r o z t o p i ł s i ę z u p e ł n i e w b ł ę k i c i e . A w t e d y w r a c a ł e m do k r o w y , ł a p a ł e m n a s t ę p n e g o b ą k a , wsa­ dzałem znów trawę w odwłok i puszczałem. B ą k gnał z bólu na koniec ś w i a t a , j a d ł u g o , d ł u g o p a t r z y ł e m za n i m a ż s t a w a ł się m u c h ą , k o m a r e m , p u n k c i k i e m , a ż wreszcie c a ł k o w i c i e w b ł ę ­ k i c i e r o z t a p i a ł . P r z y j e m n i e b y ł o p a t r z e ć na rozpaczliwe w y c z y n y b ą k a i jego topienie się w b ł ę k i c i e . T ę h i s t o r i ę p o w t a r z a ł e m po raz p i ą t y , d z i e s i ą t y i setny, d o p ó k i k r ó w nie p o g n a ł e m do obory. 2 1 2 2 2 3 2 4 T a k s p ę d z a ł e m czas za k r o w a m i d z i o ń po d n i u w g o r ą c e czerwco­ we d n i . T a k s p ę d z a l i czas wszyscy m o i r ó w i e ś n i c y . U c z y l i ś m y s i ę poczucia dobra i p i ę k n a na b a r b a r z y ń s k i e j igraszce. Z a p r a w i a ­ l i ś m y s i ę na psach do p r z y s z ł y c h k r w a w y c h b ó j e k i b i j a t y k . 0 w s t r ę t n a b r z y d o t o zabaw c z ł o w i e k a wiejskiego. B r z y d o t o , b r z y d o t o , b r z y d o t o ! " ( J . C h a ł a s i ń s k i , op. c i t . , t . 1, s. 228) „ D z i ś — pisze autor p a m i ę t n i k a , p o c h o d z ą c y z dawnego p o w i a t u sierpockiego — k i e d y się nad t y m zastanawiam i w i d z ę p o s t ę p k i k o l e g ó w , z k t ó r y m i n i e g d y ś razom p a s a ł e m k o n i e , t o w i d z ę , że o n i m a j ą w a d y , k t ó r e b i o r ą p o c z ą t e k z t a m t y c h d n i . Te kradzione n i e g d y ś matce j a j k a i słonina, z o s t a w i ł y nie­ k t ó r y m ś l a d w p r z y s z ł y m ż y c i u . D z i ś nie k r a d n ą jajek, s ł o n i n y , ale z b o ż e , ś w i n i e , k r o w y i w o g ó l e co się da. T o s p r a w i ł o pasterskie w m ł o d o ś c i w y c h o w a n i e . L u d z i e c i c i e r p i ą za t o , że w c i ę ż k i c h warunka,ch u d a ł o i m s i ę s p r y t n i e coś p o d c i ą g n ą ć , do tego przy­ w y k l i i zostali t a k i m i . ( J . C h a ł a s i ń s k i , op. c i t . , t . 1, s. 227) „ D z i e w c z y n y rzadziej d o p u s z c z a ł i ś m y do za.baw, ze w z g l ę d u na t o , że u w a ż a l i ś m y je j a k o gorszy gatunek c z ł o w i e k a , że o b y l e co b e c z a ł y , nie p o t r a f i ł y d o s i a d a ć k o n i a i t d . T o ostat­ nie n a p a w a ł o nas s z c z e g ó l n ą d u m ą " . ( J . C h a ł a s i ń s k i , op. c i t . , t . 1, s. 218) I t a k n p . A u g u s t y n P i e k ł o (ur. w 1895 r. w Brzozie Stadnickiej) stolarz-samouk t a k wspomina, p o c z ą t k i swojej p r a c y : „ J a k s z e d ł e m na pastwisko b r a ł e m p o d p a c h ę d e s k ę l i p o w ą i w y c i n a ł e m r ó ż n e rzeczy, c y g a r n i c z k i , p t a s z k i " . Po­ dobnie m ó w i o sobie M i c h a ł G r z ę ś k o — zabawkarz (ur. 1908 г . ) , ż e j a k o m a ł y c h ł o p i e c p i l n u j ą c y k r o w y na p a s t w i s k u r z e ź b i ł drobne p r z e d m i o t y dla w ł a s n e j p r z y j e m n o ś c i i na prezenty dla i n n y c h . B y ł y t a m m i ę d z y i n n y m i l u f k i , ozdobione g ł ó w k a m i z w i e r z ą t , (inf. z e b r a ł a w 1979 r. m g r Alicja, M a l e t a , I n s t . S z t u k i PAN). H a s ł o to b y ł o szczególnie w y r a ź n e g d y na p a s t w i s k u z o s t a ł zaczepiony jeden z pasterzy przez pastucha z s ą s i e d n i e j wsi. „ N a p a d a l i ś m y w t e d y na siebie — pisze p a m i ę t n i k a r z z Opo­ c z y ń s k i e g o — i w y w i ą z y w a ł a s i ę w a l k a . J a k o n a r z ę d z i e w tej walce u ż y w a n e b y ł y k i j e , b a t y , przyniesione z p ó ł k a m i e n i e , a w o s t a t e c z n o ś c i darnie. Z w a l k i tej w y c h o d z i ł o się bardzo c z ę s t o z t ę g i m guzem na g ł o w i e , a c z ę s t o m u s i e l i i n t e r w e n i o w a ć 1 r o z p ę d z a ć w a l c z ą c y c h nasi ojcowie. Często t e ż d o c h o d z i ł o do b ó j k i m i ę d z y n a m i a p a s t u c h a m i z m i a s t a O., ale z t e m i b y ł a trudniejsza sprawa, bo u ż y w a l i o n i w walce n o ż a . W na­ szym p o j m o w a n i u u ż y c i e n o ż a w walce z c z ł o w i e k i e m r ó w n a ł o się j a k i e j ś ohydnej z b r o d n i , k t ó r e j b y ż a d e n z nas n i g d y nie p o p e ł n i ł , o d n o s i ł o s i ę t o r ó w n i e ż i do w s z y s t k i c h ł u d z i ze w s i . N a t a k i e g o co n o ż a u ż y w a ł w walce p a t r z a n o j a k na najpodlejszego g a t u n k u z b ó j a . Z b i e g i e m jednak czasu p o j ę c i a się z m i e n i ł y i w walce z ł y k a m i z O., co ś m i e l s i , a k t ó r y m nie zależało bardzo na u t r a c i e czci i p o w a ż a n i a , z a c z ę l i t e ż u ż y w a ć n o ż a w t o n s p o s ó b , że w i ą z a n o go na koniec b a t a i z o d l e g ł o ś c i uderzano p r z e c i w n i k a po kapocie, ale szkody t o n i k o m u d u ż e j nie p r z y n i o s ł o . " ( J . C h a ł a s i ń s k i , op. c i t . , t . 1, s. 219, 220) Pamiętniki chłopów, t . 2, s. 560 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 Fot. E . IŁeinfuss, il. 1, 4, 5; J . Świderski, il. 2, 3, 6—12 �Zofia Czerwosz SZTUKA LUDOWA WYCHOWANIU W ESTETYCZNYM DZIECI I M Ł O D Z I E Ż Y 1 W k r a j a c h z a m o ż n y c h i u p r z e m y s ł o w i o n y c h od k i l k u n a s t u j u ż l a t w i d o c z n y jest s t a ł y wzrost-zainteresowania dla tego, co coraz m n i e j na zapoznanie u c z n i ó w ze s t a r y m i , n a j w a ż n i e j s z y m i r z e m i o s ł a m i , j a k t k a c t w o , o b r ó b k a drewna czy ceramika. U c z e ń m o ż n a w y k o n a ć w ł a s n y m i r ę k a m i , przy pomocy prostych narzę­ w s p ó ł c z e s n y z t r u d o m p o j m u j e w a r t o ś ć i p i ę k n o starego ludowego d z i i t e c h n i k . N i o t y l k o coraz popularniejsze staje s i ę h a s ł o „ z r ó b rękodzieła, to s a m " , ale r ó w n i e ż i wszelkie przojawy a m a t o r s t w a wykonania i tworzywem. plastycz­ nie dostrzega z w i ą z k u między formą a techniką nego w dziedzinie r ę k o d z i e ł a artystycznego. N i e s t e t y r e z u l t a t y W tej s y t u a c j i s z c z e g ó l n i e i n t e r e s u j ą c e m o g ą b y ć d o ś w i a d ­ estetyczne o k a z u j ą s i ę n i e w s p ó ł m i e r n e do z a p a ł u i z a a n g a ż o w a n i a . czenia ognisk i z e s p o ł ó w p l a s t y c z n y c h d z i a ł a j ą c y c h w ż y w y c h M y ś l ę , że p r z y c z y n ą tego jest przede w s z y s t k i m b r a k zrozumienia jeszcze o ś r o d k a c h istoty c h c ę na t y m miejscu p o d z i e l i ć s i ę u w a g a m i na t e m a t p r a c y t a k i c h rzemiosła, zależności jakie występują między formą plastyczną, materiałem i narzędziem. Nawet wtedy, gdy sięga s i ę po w z ó r s z t u k i ludowej nie dostrzega s i ę tego, co w niej naj­ ludowej s z t u k i . S p e ł n i a j ą c zespołów w Iłży i Medyni prośbę redakcji Głogowskiej. P o d e j m u j ą c m y ś ł stworzenia ognisk m ł o d z i e ż o w y c h w t y c h w a ż n i e j s z e — celowej k o n s t r u k c j i p r z e d m i o t u . A m a t o r o m nie­ ośrodkach znane s ą c z ę s t o podstawowe wiadomości o kompozycji barw b o w i e m o t o , aby n a u c z y ć d z i e c i samej t e c h n i k i lepienia g l i n i a ­ A m a t o r z y n i e s ą t e m u w i n n i , w i n i e n jest czas, k t ó r y od­ p o d s t a w o w y c h p r o b l e m ó w p l a s t y c z n y c h — a b y przez d o ś w i a d ­ i kształtów. dziela n y c h f i g u r e k , ale a b y przez te z a j ę c i a w p r o w a d z i ć je w k r ą g przemysłowo społeczeństwa od wyrobów rękodzieła. Trzeba w i e l u w y s i ł k ó w b y na nowo, w procesie w ł a s n y c h doś­ wiadczeń, w i e d z i e l i ś m y , że zadanie jest t r u d n e . N i e c h o d z i ł o zrozumieć zależności które występują pomiędzy surowcem, m a t e r i a ł e m i f o r m ą . czenie s z t u k i ludowej r o z s z e r z y ć h o r y z o n t m y ś l o w y i w r a ż l i w o ś ć estetyczną. D z i a ł a n i a te p o d e j m o w a l i ś m y w okresie g d y estetyka dawnej s z t u k i ludowej p r z e s t a ł a j u ż o r g a n i z o w a ć w y o b r a ź n i ę m ł o d z i e ż y Pod t y m w z g l ę d o m Polska znajduje s i ę w znacznie lepszej i nie b y ł a przez n i ą p r z y j m o w a n a j a k o w ł a s n a czy naturalna. s y t u a c j i , p o n i e w a ż sztuka l u d o w a jest jeszcze u nas ż y w a , a t a m Bardzo i s t o t n ą s p r a w ą b y ł o k t o m a te z a j ę c i a p r o w a d z i ć . N a u ­ gdzie wygasa, z a c h o w a ł a s i ę p a m i ę ć o n i e j , ż y j ą t e ż t w ó r c y l u ­ czyciel z p r z y g o t o w a n i e m p l a s t y c z n y m nie zna a r k a n ó w r z e m i o s ł a d o w i z n a j ą c y t r a d y c y j n e f o r m y i t e c h n i k i . D a w n a k u l t u r a ludo­ ludowego, c h o ć m a ś w i a d o m o ś ć celu, k t ó r e m u p o w i n n y s ł u ż y ć wa w y r o b i ł a w n i c h d w i e cechy, bez k t ó r y c h n i e m o ż o p o w s t a ć z a j ę c i a . T w ó r c a l u d o w y , z w ł a s z c z a d o ś w i a d c z o n y m i s t r z , znako­ żadne wartościowe rękodzieło — śmiałość i umiar. Pozostaje m i c i e m o ż e w p r o w a d z i ć w arkana r z e m i o s ł a , ale j u ż werbalizacja doświadczenia d o ś w i a d c z e ń a r t y s t y c z n y c h sprawia m u d u ż ą t r u d n o ś ć . T w ó r c y jedn.ak sprawą otwartą, jak wykorzystać te w procesie w y c h o w a n i a estetycznego s p o ł e c z e ń s t w a , a z w ł a s z c z a ludowemu dzieci i młodzież}'? w i e d z y a r t y s t y c z n e j , k t ó r a jest n i e z b ę d n a , a b y w i d z i e ć S z k o ł a , m i m o że zgodnie z p r o g r a m o m p o w i n n a z a p o z n a w a ć brak przygotowania dydaktycznego, łudową w kontekście współczesnej kultury brak mu artystycznej. też sztukę Sam u c z n i ó w ze s z t u k ą l u d o w ą , w r z e c z y w i s t o ś c i c z y n i to dorywczo t w ó r c a p r z e k r a c z a j ą c k r ą g f o r m t r a d y c y j n y c h , staje na r o z d r o ż u i m i ę d z y e s t e t y k ą dawnej s z t u k i a o b e c n y m i p o g l ą d a m i na p i ę k n o powierzchownie. N i e wypracowano m e t o d y w ł ą c z a n i a s z t u k i l u d o w e j do p r o g r a m u w y c h o w a n i a plastycznego. N a zajęciach ś r o d o w i s k a , w k t ó r y m s i ę znajduje. Dlatego t e ż p o s t a n o w i l i ś m y p r a k t y c z n y c h coraz w i ę c e j czasu zajmuje p r o j e k t o w a n i e przed­ w pracy m i o t ó w oraz o b s ł u g a m a s z y n i p r z y r z ą d ó w , jest z umiejętnością go n a t o m i a s t z młodzieżą łączyć doświadczenia twórcy pedagoga — p l a s t y k a . (Podobne ludowego rozwiązanie 171 �U . 1. W i u o o a t y K i t o w s k i p r z y pracy, H ż a , w o j . kieleckie; i l . 2. Ptaszek osram., w y k . pod k i e r u n k i e m Wincentego K i t o wskiego i art. p l . Z j f i i Czerwosz w ognisku przy S p ó ł d z . „ C h a ł u p n i k " ; prace dzieci starszych, ok. 1970 г . ; P t a k i Wir.cen tego K i t o w s k i e g o : i l . 3. Indor, wys. 10,5 c m ; i l . 4. Bocian, wys. 18 o m ; i l . 5. P t a k ceram. „ w y k . K o n s t a n t y Ciepielewski I l ż j ; i l . 6. P t a k ceram. w y k . w ognisku p r z y S p ó ł d z i e l n i „ C h a ł u p n i k " 172 i �przyjęto w klasie k o z ł a lubuskiego, k t ó r ą w Ś r e d n i e j Szkole Muzycznej w Z b ą s z y n i u p r o w a d z i ł z n a k o m i t y m u z y k Tomasz Ś l i w a wraz z prof. A n t o n i m ludowy Janiszewskim).. W y b ó r I ł ż y na miejsce pierwszego e k s p e r y m e n t u , w k t ó r y m b r a ł a m u d z i a ł jako i n i c j a t o r i pedagog — p l a s t y k , u w a r u n k o w a n y b y ł ż y w ą t r a d y c j ą tego o ś r o d k a garncarskiego. N a l e ż y on najstarszych i najbardziej znanych w Polsce i c h o ć do świetność jego p r z e m i n ę ł a i nie m a j u ż praw ie czynnych p i e c ó w garncarskich, pozostali w n i m doskonali garncarze, z n a j d o w a ł a s i ę t u copeliowska S p ó ł d z i e l n i a także „Chałupnik". Sytuacja w I ł ż y w y d a w a ł a się d o ś ć paradoksalna. W s p a n i a ł a t r a d y c j a i brak j a k i c h k o l w i e k wychowania młodzieży. p r ó b p r z e d ł u ż e n i a jej w procesie Spółdzielnia skupiająca garncarzy z m i a s t a i okolic p r o w a d z i ł a k ó ł k o plast.yezne dla dzieci, ale zaję­ cia w n i m n i c z y m nie r ó ż n i ł y s i ę od z a j ę ć w i n n y c h kółkach, d z i a ł a j ą c y c h na. terenie k r a j u . Dzieci m a l o w a ł y f a r b a m i w o d n y m i na blokach rysunkowych, i na tym wszystko s i ę kończyło. M i m o tego, że Iłża ma z n a k o m i t ą g l i n ę g a r n c a r s k ą , nie wprowa­ dzono ż a d n y c h z a j ę ć c e r a m i c z n y c h . N a w e t w przedszkolu, za­ m i a s t g l i n y , dzieci d o s t a w a ł y do r ę k i t y l k o k a w a ł k i p l a s t e l i n y oraz r ó ż n e n a m i a s t k i m a t e r i a ł ó w do m o d e l o w a n i a jak np. m a s ę solną. Pierwsze Ognisko C e r a m i k i L u d o w e j u d a ł o s i ę s t w o r z y ć dla dzieci p r z y S p ó ł d z i e l n i „ C h a ł u p n i k " w l u t y m 1968 r. P o c z ą t e k nie b y ] ł a t w y , m i m o p o p a r c i a moralnego i finansowego ze s t r o n y c e n t r a l i Cepelii w Warszawie a. t a k ż e w y s i ł k ó w prezesa S z y m a ń ­ skiego ze Spółdzielni „Chałupnik". Niestety nie dysponował on o d p o w i e d n i m pomieszczeniem, a k i e r o w n i k s z k o ł y nie z g o d z i ł się p r z y j ą ć ogniska ceramicznego, c h o c i a ż p r o j e k t p o d o b a ł się I ł . 7. W ł a d y s ł a w a P r u c n a l , M e d y n i a G ł o g o w s k a , w o j . rzeszow­ skie; i l . 8. Kokoszka, w y k . przez dzieci z z e s p o ł u W ł . P r u c n a l , 1979 r. nauczycielstwu, a Cepelia zapowniala fundusze, m a t e r i a ł , u r z ą ­ dzenie p r a c o w n i oraz d a w a ł a i n s t r u k t u r a . N a szczęście K r y s t y n a Dziubich, kierowniczka przedszkola wiejskiego, z g o d z i ł a się p o d j ą ć t r u d zorganizowania u siebie ogniska. D z i ę k i jej energii i pomocy zajęcia z dziećmi okazały się z wielu p o w o d ó w ko­ rzystne. D l a dzieci b y ł a to b o w i e m ciekawa i k s z t a ł c ą c a zabawa, w p r o w a d z a j ą c e jo w ś w i a t c e r a m i k i . Poprzez dzieci t r a f i o n o zaś do ich r o d z i n , p r z y w r a c a j ą c szacunek dla dawnej s z t u k i l u d o w e j i zapewne w p ł y w a j ą c na i c h u p o d o b a n i a estetyczne. N a m p r z y ­ n i o s ł y z a j ę c i a wiele d o ś w i a d c z e ń m e t o d y c z n y c h . Ognisko dzieci starszych, od 7 tło 14 ł a t , r o z p o c z ę ł o p r a c ę Pożarnej. Przenosiny b y ł y konieczne ze Kultury względu dzieci, ale trzeba p r z y z n a ć , żc sala D o m u o d r a z u z n a l e ź l i ś m y zrozumienie dla naszego p o m y s ł u . O r g a n i ­ z a t o r e m ogniska b y ł a S p ó ł d z i e l n i a „ P r z e m y s ł L u d o w y " w Le­ ż a j s k u , a d u ż ą pomoc o k a z a ł a Centrala Zrzeszenia Cepelii w W a r ­ nieco p ó ź n i e j , w starej sieni S p ó ł d z i e l n i „ C h a ł u p n i k " , aby k i l k u m i e s i ą c a c h p r z e p r o w a d z i ć s i ę do D o m u t e ż o n i c h p r a c o w n i c y s p ó ł d z i e l n i cepeliowskich, t o t e ż w M e d y n i na szawie. po Ognisko w M e d y n i n i g d y nie m i a ł o a n i k ł o p o t ó w l o k a l o w y c h , Straży a n i organizacyjnych. W s t a r y m b u d y n k u p o c z t y przeznaczono n a zdrowie K u l t u r y nigdy nie p r a c o w n i ę d w a pokoje, k t ó r e S p ó ł d z i e l n i a w L e ż a j s k u urządziła starannie i z a o p a t r y w a ł a we wszystko co konieczne. W pracy m i a ł a tego s z c z e g ó l n e g o n a s t r o j u co stara s i e ń z w i e j s k i m s t o ł e m . wychowawczej od p o c z ą t k u b r a l i u d z i a ł nauczyciele miejscowoj Przy szkoły. stolo tym zatrzymywali się przechodzący pracownicy S p ó ł d z i e l n i , r o z m a w i a l i z d z i e ć m i , nawet w sprawach p r o d u k c j i , W ł a s n a p r a c o w n i a d a w a ł a s w o b o d ę w p r a c y , t a k że i dzieci p o w s t a w a ł a w i ę c s z c z e g ó l n a atmosfera s y m p a t i i i obustronnego i szacunku, g d y u m i e ś c i l i ś m y d w i e fotografie garncarskich m i s t r z ó w z d o r o ś l i z u z n a n i e m o g l ą d a l i prace dzieci a one instruktorzy-wychowawcy czuli się u siebie. Na ścianach Medyni. z p r z e j ę c i e m z w r a c a ł y s i ę tło p a n a prezesa, pana m a g i s t r a l u b B y l i to ludzie o g ó l n i e z n a n i , ojcowie i d z i a d k o w i e p a n i k s i ę g o w e j . W tej starej sieni n a j w a ż n i e j s z ą b y ł a ceramika dzieci z Ogniska. N a w i e l k i c h r e g a ł a c h d z i e c i m o g ł y swobodnie a r t y s t y c z n a i ona d a w a ł a poczucie j a k i e j ś niektórych wspólnoty. N a p i e r w s z y m p i ę t r z e m i e ś c i ł a się wzorcownia S p ó ł d z i e l n i , p e ł n a dziel s z t u k i ceramicznej i t a w z o r c o w n i a , d o s t ę p n a dzieci, kształtowała w naturalny sposób ich dla zainteresowania c e r a m i k ą i upodobania estetyczne. I ł ż a s ł a w n a jest z g a r n k ó w i m i s , ale o p r ó c z n i c h do tradycyj­ n y c h w y r o b ó w n a l e ż ą r ó w n i e ż gliniane p t a s z k i , bogato dekoro­ wane p i ó r k a m i , m o d e l o w a n y m i z g l i n y o i n n y m kolorze. Zro­ bienie takiego p t a s z k a w y m a g a d u ż e j w p r a w y , z r ę c z n o ś c i p a l c ó w , a t a k ż e s m a k u estetycznego, ale w ł a ś n i e te p t a k i s p r a w i ł y , że pierwsze ognisko d z i e c i ę c e j c e r a m i k i p o w s t a ł o w I ł ż y . Toczenie n a c z y ń na kole g a r n c a r s k i m jest dla m ł o d s z y c h dzieci u c i ą ż l i w e , a lepienie p t a s z k ó w w y d a w a ł o się ł a t w i e j s z o . N i e wiedzieliśmy jeszcze w ó w c z a s , z j a k ą s w o b o d ą m o g ą dzieci o p a n o w a ć t e c h n i k ę lepienia. D r u g i e Ognisko C e r a m i k i D z i e c i ę c e j z o s t a ł o zorganizowane 8 w 1971 r. we w s i M e d y n i a G ł o g o w s k a , niedaleko Ł a ń c u t a . Podej­ m u j ą c p r a c ę m o g l i ś m y już k o r z y s t a ć z doświadczeń Iłży. Słyszeli 173 �we z a j ę c i a ceramiczne, z d a ł egzamin i jest, j a k s ą d z ę , g o d n y po­ lecenia, g d y ż t w ó r c y l u d o w i , t a k ś w i e t n i w swojej sztuce i r z e m i o ś ­ le, n i e s ą na ogół pedagogami, i do swej f u n k c j i nauczyciela m u s z ą s i ę p r z y g o t o w a ć przez w s p ó l n e z a j ę c i a z i n s t r u k t o r e m - p l a s t y k i e m , r o z m o w y i w y m i a n ę d o ś w i a d c z e ń . N i e s ą d z ę b y m o g l i sobie d a ć radę od razu z g r o m a d ą obcych dzieci, co doświadczonemu nauczycielowi nie sprawia s z c z e g ó l n y c h t r u d n o ś c i . Trzeba na­ u c z y ć dzieci zachowania s i ę w p r a c o w n i , p r z y z w y c z a i ć do n o w y c h z a j ę ć , p o z n a ć c h o ć b y t r o c h ę i c h usposobienie i z d o l n o ś c i , b y t ę g r u p ę w d r o ż o n ą do n o w e j dla n i c h p r a c y , w n o w y m miejscu, p r z e k a z a ć spokojnie l u d o w y m t w ó r c o m p o d o p i e k ę i dla n a u k i . Z d o ś w i a d c z e ń m o i c h w y n i k a , ż e praca biegnie najlepiej, gdy t w ó r c a l u d o w y — n a j w a ż n i e j s z a osoba, m a n a z a j ę c i a c h pomoc­ nika — najlepiej nauczyciela, k t ó r y p e ł n i f u n k c j ę asystenta, p o m o c y technicznej i dawnej „ d a m y k l a s o w e j " . W s t ę p n y przed—ceramiczny okres zajęć p o w i n i e n przede w s z y s t k i m z a i n t e r e s o w a ć dzieci ich p r z y s z ł y m i z a d a n i a m i , a po­ о n a d t o o ś m i e l i ć w zabawie i p r a c y , p r z y z w y c z a i ć do g ł o ś n e g o w y ­ powiadania p y t a ń i o p i n i i w sprawach, k t ó r e d o t y c z ą zajęć artystycznych. W p r a c o w n i ceramicznej d z i e c i m u s z ą b y ć bardzo p o s ł u s z n e i u w a ż n e , tego w y m a g a m a t e r i a ł i t e c h n i k a , ale m u s z ą s i ę c z u ć z u p e ł n i e swobodnie. Z d z i e ć m i w i e j s k i m i rzadko są k ł o p o t y w y ­ chowawcze w p r a c o w n i , dla m n i e s ą to najmilsze z e s p o ł y d z i e c i ę c e , jakie m o g ą być. W okresie w s t ę p n y m dzieci p o z n a w a ł y w y r o b y garncarskie swej o k o l i c y , o g l ą d a ł y staro piece, s ł u c h a ł y o p o w i a d a ń i m a l o w a ł y . Czyniły to z t y m w i ę k s z y m z a p a ł e m , że organizatorzy k u p i l i dobre p ę d z l e i f a r b y . Rodzice i nawet nauczyciele b y l i z d z i w i e n i malarskimi z d o l n o ś c i a m i swych Pozostało dzieci. m i jedno s z c z e g ó l n i e m i ł e w s p o m n i e n i e ; dzieci z przedszkola w I ł ż y , k t ó r e wiele r a z y t r z y m a ł y w r ą c z k a c h g l i ­ n i a n e p t a k i i z n a ł y je doskonale, zawsze na s w y c h obrazkach ma­ l o w a ł y te p t a k i ż y w e , f r u w a j ą c e w p o w i e t r z u . Czasem p t a s z k i w k ł a d a n e b y ł y do pieca garncarskiego j a k o szare f i g u r k i , zawsze w y l a t y w a ł y na s w y c h r o z p o s t a r t y c h , k o l o r o w y c h ale- skrzy­ dełkach. M i m o iż I ł ż a s ł y n i e z dobrej g l i n y , a M e d y n i a t o w i o s k a garncarzy, o k a z a ł o s i ę , ż e dzieci n i g d y d o t ą d nie m i a ł y jej w r ę ­ k a c h , a n i w szkole, a n i w przedszkolu. Praca ceramiczna z d z i e ć m i w r ó ż n y m w i e k u u p e w n i ł a m n i e , że z w y k l e nie doceniamy i c h z d o l n o ś c i m a n u a l n y c h , a n i b y s t r o ś c i i c h s ą d ó w . M a l u t k i e r ą c z k i p r z e d s z k o l a k ó w d a w a ł y sobie r a d ę z t r u d n ą t e c h n i k ą lepienia z g l i n y k s z t a ł t ó w p u s t y c h w e w n ą t r z , a dzieci 10—13 letnie uczyły się techniki ceramicznej zwykle szybciej n i ż d o r o ś l i . U m i a ł y one p o w t a r z a ć d o k ł a d n i e r u c h y r ą k i n s t r u k t o r a , a d e l i k a t n o ś ć i c h p a l c ó w b y ł a bardzo p r z y d a t n a . O k a z a ł o s i ę , że m a ł e dzieci m o g ą sobie p r z y s w o i ć podstawowe w i a d o m o ś c i techniczne, j e ż e l i m a j ą o k a z j ę do obserwacji. G r u p a 5 l e t n i c h dzieci „ b a d a ł a " t r z y e t a p y p r o d u k c j i n a c z y ń i o t r z y ­ m a ł a t r z y m a ł e n a c z y n k a : pierwsze — z surowej wysuszonej g l i n y , d r u g i e — z g l i n y raz w y p a l o n e j , p o r o w a t e j , trzecie —• p o k r y t e s z k l i w e m . D z i e c i w ł o ż y ł y wszystkie n a c z y n i a do m i s k i z w o d ą Prace dzieci z z e s p o ł u W ł . P r u c n o l : i l . 9. A g a t a P r u c n a l , 1. 10; i l . 10. Tadeusz K u ź n i a r , 1. 1 1 ; i l . 11. W a l d e m a r Pasierb, 1. 14 i Janusz C h m i e l , 1. 8 i co k i l k a m i n u t c h o d z i ł y jo o g l ą d a ć . N a koniec 5 l e t n i obserwator z d a ł r e l a c j ę : „ t o ze s z k l i w e m nic s i ę n i e z m i e n i ł o , t o drugie podobne do d o n i c z k i jest c a ł e m o k r e , ale p a z n o k c i e m n i e m o ż n a go z d r a p a ć , a z tego, k t ó r e nie b y ł o w p i e c u z r o b i ł o s i ę j u ż b ł o t o " . Jestem pewna, że nie wszyscy d o r o ś l i i w y k s z t a ł c e n i ludzie w i e d z ą t y l e o k o l e j n y c h otapach p r o d u k c j i u s t a w i a ć swoje g l i n i a n o f i g u r k i , na innej ś c i a n i e wioszaliśmy o b r a z k i malowane przez d z i e c i . szybciej i d o k ł a d n i e j — n i ż w czasie s ł u c h a n i a o b j a ś n i e ń K i l k a p i e r w s z y c h z a j ę ć , z a r ó w n o w I ł ż y j a k i M e d y n i pro­ w a d z i ł a m sama z p o m o c ą n a u c z y c i e l i i w y c h o w a w c ó w , po ceramiki. W ł a s n a praca w m a t e r i a l e , n a w e t najskromniejsza, pozwala tym czy w y k ł a d u — z r o z u m i e ć j a k bardzo f o r m a p l a s t y c z n a z a l e ż n a jest od m a t e r i a ł u i n a r z ę d z i a . P o s ł u ż ę s i ę jeszcze j e d n y m p r z y k ł a d e m w s t ę p n y m okresie nauczycielami c e r a m i k i zostali t w ó r c y l u d o w i . z przedszkola. W I ł ż y starsze dzieci z z a p a ł e m p o d p i s y w a ł y g l i ­ W I ł ż y stary mistrz garncarski, k t ó r y od dawna z w i e l k i m zami­ niane k a f e l k i , a szło t o d o ś ć p o w o l i , bo p i s a ł y jeszcze z p e w n y m ł o w a n i e m l e p i ł p t a k i gliniane — W i n c e n t y K i t o w s k i (ur. 1895 г . ) , t r u d e m nawet na papierze. D z i e c i s t w i e r d z i ł y , ż e w w i l g o t n e j g l i ­ a w Medyni rzeźbiarka ludowa — W ł a d y s ł a w a Prucnal i mistrz n i e n a j ł a t w i e j jest w y r y ć l i t e r y , k t ó r e s k ł a d a j ą s i ę z p r o s t y c h g a r n c a r s k i — A n d r z e j R u t a . Ten p o r z ą d e k p r a c y : w s t ę p i w ł a ś c i ­ kresek, a l i n i e z a g i ę t e s ą znacznie trudniejsze — n p . l i t e r a 174 S. �I P o k a z a ł a m i m w t e d y d w i e fotografie p i s m a k l i n o w e g o na t a b l i c z ­ kach glinianych i jedna z dziewczynek w y r a z i ł a o p i n i ę , z n a l a z ł a o g ó l n e p o t w i e r d z e n i e . ,,To t a k i e p i s m o , jeżeli m u s i e l i p i s a ć na mądrzy ludzie, która wymyślili g l i n i e " . Dalsza rozmowa d o t y c z y ł a o c z y w i ś c i e naszego alfabetu, p a p i e r u , o ł ó w k a i d ł u g o ­ pisów. Po w s t ę p n y m okresie dzieci r o z p o c z ę ł y modelowanie cerami­ k i pod kierunkiem twóioów ludowych i z a j ę c i a te prowadzone są do d z i ś . D z i e c i l e p i ą c e r a m i k ę , a i c h gotowe f i g u r k i w y p a d a j ą w swoich piecach nauczyciele m i s t r z o w i e garncarscy. O n i nakładają też s z k l i w o , k t ó r e przed w y p a l e n i e m m o ż e b y ć niebez­ pieczne dla z d r o w i a dzieci. T y p o w o prace z I ł ż y i M e d y n i są ł a t w e do odróżnienia. W I ł ż y dzieci w y k o n u j ą p t a s z k i zgodnie z t r a d y c y j n y m i typami i t e c h n i k ą . K s z t a ł t ptaszka s k l e j a j ą z trzoeh z w i n i ę t y c h p ł a t k ó w gliny T T i o z d a b i a j ą plastycznie m o d e l o w a n y m i z kolorow cj glinki p i ó r k a m i . Kompozycja* p i ó r e k jest d o w o l n a i r o z m a i t a , ale kons­ t r u k c j a p t a k a zgodna jest z r y g o r a m i ceramicznej f o r m y . Kitowski był doskonałym starym fachowcem i Mistrz wrażliwym a r t y s t ą , m i ę d z y n i m i jego u c z n i a m i m i e ś c i ł y się d w a p o k o l e n i a , to w ł a ś n i e , k t ó r e w I ł ż y o d e s z ł y od g a r n c a r s t w a , p o z o s t a w i a j ą c w y s ł u ż o n e piece s t a r y m l u d z i o m , a obecnie r ó w n i e ż i d z i e c i o m . Mistrz pokazywał każdy ruch rąk, doradzał czasem kolory i u k ł a d p i ó r e k , a p t a s z k i technicznie nieudane — p o p r a w i a ł sam. O n a j ł a d n i e j s z y c h p t a k a c h m ó w i ł , że są t a k dobre j a k jogo wła.sne, a z r e s z t ą bardzo sobie c h w a l i ł b y s t r o ś ć dzieci i t w i e r d z i ł , że daw­ niej nie b y ł o t a k zdolnych u c z n i ó w . Niestety, K i t o w s k i j u ż nie żyje. W M e d y n i starszo dzieci u c z ą s i ę t o c z y ć naczynia na g a r n c a r s k i m pod k i e r u n k i e m t w ó r c y ludowego A n d r z e j a kolo Ruty, d o s k o n a ł e g o garncarza, k t ó r y z j e d n a k o w ą ł a t w o ś c i ą toczy w i e l k i e u w a ż a j ą c , żo dzieci ł a t w i e j n a u c z ą s i ę t o c z y ć naczynia na warszta­ d z b a n y i m a l e ń k i e d z b a n u s z k i - m i n i a t u r k i . N a z a j ę c i a te p r z y ­ cie p r o s t y m i nawet p r y m i t y w n y m , w k t ó r y m s z y b k o ś ć o b r o t ó w c h o d z ą r ó w n i e c h ę t n i o dzieci garncarzy, j a k i c h m ł o d z i s ą s i e d z i , k o ł a jest regulow-ana dowolnie przez garncarza. W y d a w a ł o k t ó r z y w O g n i s k u po raz pierwszy u s i e d l i p r z y k ó ł k u . Jest to o c z y w i s t y m , że uczniowie n a j p i e r w p o w i n n i p o z n a ć s t a r ą t e c h n i k ę w y r a ź n e wprowadzenie do w y r o b u d z b a n k ó w i misek, a dopiero p ó ź n i e j z a s i ą ś ć p r z y elek­ rzemiosła, chociaż oczywiście nie m o ż e p r z e w i d y w a ć czy to zainteresowania b ę d ą nikt trwałe. trycznym się toczku garncarskim. P o c z ą t k o w o c h c i e l i ś m y w O g n i s k u p o s t a w i ć w a r s z t a t garn­ P r a w d o p o d o b n i e m i e l i ś m y r a c j ę j a k o m e t o d y c y , ale w Ognis­ carski starego t y p u , k t ó r y garncarz w p r a w i a w r u c h s t o p a m i , k u w M e d y n i trzeba b y ł o j e d n a k w s t a w i ć k o ł o garncarskie po­ i ł . 12. K o n i k - g w i z d e k , wys. 9 cm, w y k . W ł a d y s ł a w a Prucnal. 11. 13, 14. Praee dzieci z Ogniska C e r a m i k i D z i e c i ę c e j , w y k . p o d kier. W ł a d y s ł a w y P r u c n a l i Z o f i i Czerwosz 13 175 �L i n o r y t y z ogniska D o m u K u l t u r y i M ł o d z i e ż y w N o w y m T a r g u : i l . 15. Powrót zbójników z polowania, w y k . D o r o t a M i r o c k a 1. 9; i l . 16. Kolędnicy, w y k . J o l a n t a K l o c e k , 1. 10; i l . 17. Noc grudniowa na Podhalu, w y k . M a r e k Pajor, 1. 10; i l . 18. Ko­ lędnicy z Poronina, wyk. H e n r y k F r y d a , 1. 13 176 I �177 �И . 19. Maryna z Hrubego, w y k . A g a t a Z a j ą c , 1. 6; i l . 20. Kolędnicy, w y k . P a w e ł Malewioz, 1. 9; i l . 2 1 , Życie w y k . M i c h a ł B a t k i e w i c z , 1. 13; i l . 22. Starszy zbójnik, w y k . Jacek K n a j t e r , 1. 13 pasterskie, �ruszane p r ą d e m . O k a z a ł o s i ę b o w i e m , ż e w c a ł e j o k o l i c y żaden s z a n u j ą c y s i ę m i s t r z nie s i ą d z i e p r z y kole, k t ó r o trzeba p o r u s z a ć n o g a m i , wszyscy d o b r z y garncarze n a b y l i j u ż t o c z k i elektryczne i wodług opinii wsi, przy starych warsztatach p r a c u j ą już tylko n i e d o ł ę d z y i p i j a c y . T r z e b a w i ę c b y ł o ze w z g l ę d u n a racje spo­ łeczno o d s t ą p i ć od z a l e c e ń m e t o d y c z n y c h . W M e d y n i wszystkie dzieci, m ł o d s z e i starsze, bardzo c h ę t n i e m o d e l u j ą w glinie, regały w pracowni są pełne postaci. Istnieje b o w i e m w t y m o ś r o d k u ż y w a i silna t r a d y c j a swobodnej r z e ź b y ceramicznej, w y r a z i c i e l k ą k t ó r e j jest m . i n . W ł a d y s ł a w a P r u c n a l . Joj w ł a ś n i e p o w i e r z y l i ś m y prowadzenie z a j ę ć z d z i e ć m i . Wła­ d y s ł a w a P r u c n a l n a l e ż y do grona najlepszych ż y j ą c y c h r z e ź b i a ­ rzy — c e r a m i k ó w , a f i g u r k i jej bardzo p o d o b a j ą s i ę d z i e c i o m . W o d r ó ż n i e n i u od K i t o w s k i e g o nic p o p r a w i a ona dzieciom i c h g l i n i a n y c h f i g u r e k , c z ę s t o nie bierze ieh nawet cło r ę k i , poprze­ stając na p o d a n i u t e m a t u i z a c h ę c i e , ale d z i e c i o m , zwłaszcza z d o l n i e j s z y m , n a ś l a d o w a n i e p r z y c h o d z i ł a t w o . N i e m a t u kunsz­ t o w n e j t e c h n i k i i k s z t a ł t ó w w e w n ą t r z p u s t y c h , a n i pracowitego o r n a m e n t u p t a k ó w z I ł ż y , dzieci m o d e l u j ą spontanicznie, t a k j a k m a j ą o c h o t ę . I c h f i g u r k i c h o ć w y k a z u j ą p o d o b i e ń s t w o do c e r a m i k i l u d o w e j , m o g ą b y ć p r z y k ł a d a m i d z i e c i ę c e j ekspresji w r z e ź b i e . P r a w d o p o d o b n i e k a ż d y nauczyciel zada.łby p y t a n i e czy w I ł ż y dzieci l e p i ą t y l k o t r a d y c y j n e p t a s z k i , czy toż m o d e l u j ą z w ł a s n e j c h ę c i t a k ż e inne postacie 1 I czy t e c h n i k a w y k o n a n i a p t a s z k ó w m a w p ł y w na s w o b o d n ą r z e ź b ę d z i e c i ę c ą ? Według m o i c h d o t y c h c z a s o w y c h obserwacji w p ł y w u togo nie w i d a ć . F i g u r k i lepione ..na wdasną r ę k ę " s ą z r e g u ł y p e ł n e , dzieci nie w p r o w a d z a j ą k s z t a ł t ó w p u s t y c h w e w n ą t r z , nie s t o s u j ą toż w s w y m d o w o l n y m m o d e l o w a n i u charakterystycznego orna­ m e n t u z d r o b n y c h p l a s t y c z n y c h e l e m e n t ó w . N a l e ż y on w y ł ą c z n i e do p t a k ó w . T a k w i ę c dzieci nie p r z e n o s z ą spontanicznie znanych i m t a k dobrzo k o n s t r u k c j i i d e k o r a c j i na inne, w ł a s n e f o r m y . Oba ogniska m a j ą już swój w i e l o l e t n i dorobek. W i e r z ę , że w p ł y n i e t o na p r z e d ł u ż e n i e w I ł ż y t r a d y c j i lepienia ptaszków, lepszych w c a ł y m k r a j u i z a c z y n a j ą b y ć j u ż znane za g r a n i c ą . u m i e j ę t n o ś ć t ę n a b y ł o b o w i e m p a r ę setek d z i e c i . I w I ł ż y i w Me­ Charakterystyczne s ą w n i c h ż y w e i r ó ż n o r o d n e l i n i e c i ę ć , k t ó r e d y n i znacznie w z r o s ł o zainteresowanie dla garncarstwa i r z e ź b y łączą się w z a m k n i ę t e u k ł a d y białych znaków, ceramicznej, w i d a ć też w y r a ź n i e w i ę k s z y szacunek dla garncarzy. ze s p o k o j n ą c z e r n i ą p ł a s z c z y z n . B y w a , W s z y s t k i e dzieci, k t ó r e p r z e s z ł y przez Ognisko, czegoś s i ę nauczy­ w t r a k t o w a n i u t e m a t u ł ą c z y s i ę ze z d e c y d o w a n ą i j a k b y ś w i a ­ ł y , s ą bogatsze o nowe d o ś w i a d c z e n i a z m a t e r i a ł e m i f o r m ą . d o m ą k o m p o z y c j ą c a ł e g o o b r a z u i to s t a n o w i o i c h s z c z e g ó l n y m P o z n a ł y stare r z e m i o s ł o , m i t ł y o k a z j ę do samodzielnej ekspresji uroku. plastycznej w ciekawej i szlachetnej technice. To d u ż o , a j e d n a k s ą d z ę , że oba ogniska z a t r z y m a ł y s i ę w r o z w o j u i nie z r o b i ł y dal­ szych k r o k ó w , k t ó r y c h m o ż n a b y ł o o c z e k i w a ć . kontrastujących że d z i e c i ę c a naiwność O d dawna jestem przekonana, że p o z i o m a r t y s t y c z n y prac dzieci z a l e ż y przede w s z y s t k i m o d z d o l n o ś c i nauczyciela i nie chciałabym przeceniać wpływu kultury Podhala na młodych W I ł ż y dzieci nie s i ę g n ę ł y n a w e t po w s z y s t k i e w z o r y , k t ó r e g r a f i k ó w w N o w y m T a r g u , ale trzeba c h y b a w t y m p r z y p a d k u m o g ą o g l ą d a ć we w z o r c o w n i S p ó ł d z i e l n i „ C h a ł u p n i k " i z o s t a ł y b r a ć p o d u w a g ę c z y n n i k i miejscowe, k t ó r e w sukcesach a r t y s ­ p r z y t y p i e p t a k ó w swojego nauczyciela w O g n i s k u . N i e p r ó b u j ą tycznych m a j ą swój udział. W i ę k s z a uiż w innych ś r o d o w i s k a c h n o w y c h f o r m . N i e w i a d o m o czy z d o b ę d ą s i ę k i e d y ś na s a m o d z i e l n ą s p r a w n o ś ć manualna dzieci góralskich i ich tradycyjne zamiło­ t w ó r c z o ś ć , a b y we w ł a s n y c h f o r m a c h w y r a z i ć swojo u p o d o b a n i a . R ó w n i e ż w M e d y n i w s z y s t k o przebiega sprawnie, coraz nowe dzioci d o r a s t a j ą do Ogniska. R e g a ł y s ą p e ł n e f i g u r o k ceramicz­ wanie do strugania i c i ę c i a drewna, na pewno w y w i e r a j ą wpływ na ł a t w o ś ć , z j a k ą u c z ą s i ę one p o s ł u g i w a ć d ł u t k a m i g r a f i c z n y m i przy cięciu w linoleum. nych, m i ł y c h , swobodnych i poprawnych technicznie — i t u N i e m o ż n a z a p o m n i e ć , że Podhale t o r e g i o n ś w i e t n e j s z t u k i j e d n a k b r a k u j e n o w y c h p o m y s ł ó w . O d dzieci, k t ó r e t a k bardzo l u d o w e j i w k a ż d y m n i e m a l d o m u , jeszcze d z i ś , z n a j d u j ą oswojone s ą z c e r a m i k ą , m o ż n a b y o c z e k i w a ć w i ę c e j . W p o b l i s k i m stare s p r z ę t y i p r z e d m i o t y o szlachetnej l i n i i , c z ę s t o ozdobione L e ż a j s k u s ą ciekawie malowane stare kafle, czemu dzieci b o g a t y m , ale doskonale w y w a ż o n y m o r n a m e n t e m . nie m i a ł y b y p r ó b o w a ć r ó w n i e ż m a l a r s t w a ceramicznego ? R ó w n i e ż D z i e c i w swych graficznych w y p o w i e d z i a c h m u s z ą się nawią­ w r z e ź b i e ceramicznej m o g ł y b y n a u c z y ć s i ę lepienia f o r m p u s t y c h zywać w e w n ą t r z j a k s k o r u p k i , a t a k i e wzbogacenie t e c h n i k i p o z w o l i ł o b y budownictwie drewnianym i spotykają w rzeźbionych sprzętach, i m na nowe m o ż l i w o ś c i ekspresji. O c z y w i ś c i e d z i e c i o m potrzebne tak s ą w s k a z ó w k i i z a c h ę t a . Samo nie m o g ą p ó j ś ć dalej. w y w i e r a ć t e ż h a f t y , a s z c z e g ó l n i e parzenice. Na koniec c h c ę jeszcze p o w i e d z i e ć o Kółku Graficznym do układów dekoracyjnych, charakterystycznych dla które widują Podhala. Pewien w wpływ starym mogą W z d o b n i c t w i e g ó r a l s k i m bardzo c z ę s t o o r n a m e n t z w a r t y w D o m u K u l t u r y Dzieci i Młodzieży w N o w y m Targu, które i g ę s t y kontrastuje z jednolitą, p u s t ą przestrzenią. Zasadę p r o w a d z i od 1976 r. absolwent W y ż s z e j S z k o ł y Plastycznej we s p o t y k a m y r ó w n i e ż w grafice d z i e c i . M o ż n a s ą d z i ć , że dzieje tę W r o c ł a w i u — góral z Poronina, artysta plastyk Stanisław Gał. s i ę t a k m . i n . z tego p o w o d u , iż dzieci p r z y s w a j a j ą sobie w co­ Z a p o z n a j ą c dzioci g ó r a l s k i e z g r a f i k ą , a ściślej m ó w i ą c z l i n o r y ­ d z i e n n y m o b c o w a n i u zasady k o m p o z y c y j n e w y s t ę p u j ą c e w zdob­ t e m , nauczyciel ten s k ł o n i ł je do u p r a w i a n i a d y s c y p l i n y artys­ n i c t w i e o t a c z a j ą c y c h je p r z e d m i o t ó w . tycznej nieznanej w t r a d y c j i Podhala. Dlatego t e ż l i n o r y t y z Nowego T a r g u , n i e n a l e ż ą c e do s z t u k i M i m o , że dzieci r o z p o c z ę ł y n o w ą dla n i c h p r a c ę w t r u d n e j technice a r t y s t y c z n e j , w y n i k i o k a z a ł y s i ę po krótkim czasie d o s k o n a ł e . L i n o r y t y d z i e c i ę c e z Nowego T a r g u n a l e ż ą do naj­ l u d o w e j s ą bardzo g ó r a l s k i e i g r a f i k a dla r e g i o n u n i e t y p o w a , jest w n i m t a k mocno osadzona. * 179 �B y ł a t o k r ó t k a relacja o pracach trzech Ognisk, k t ó r e dzia­ łają w k r ę g u sztuki ludowej, dawnych form Zajęcia wśród żywych rzetelne nauczenie technik jest sprawą niebagatelną, tradycji u m o ż l i w i a w ł a s n e sensowne c U i a ł a n i e ucznia, a t a k ż e daje klucz twórcy ludowi, rękodzieła ludowego. ludowych. do zrozumienia m a t e r i a ł u , sposobu w y k o n a n i a i f o r m y w y r o b ó w ceramiczne z dziećmi prowadzą Z a d a n i a te najlepiej s p e ł n i a j ą Ogniska, w k t ó r y c h g r a f i k ę — d y p l o m o w a n y a r t y s t a p l a s t y k . Wszyscy u c z ą dzieci twórcy swego w ł a s n e g o r e g i o n u , w k t ó r y m s a m i s i ę u r o d z i l i i w y c h o w a l i ludowi jednocześnie z umiejętnościami technicznymi przekazują i z k t ó r y m z w i ą z a n i są również w ł a s n ą twórczością. Tacy nau­ dzieciom w i a d o m o ś c i o w y g l ą d z i e p r z e d m i o t ó w . W i a d o m o , że czyciele m o g ą z a p e w n i ć w ł a ś c i w e przekazanie u c z n i o m najistot­ a r t y ś c i - p l a s t y c y m a j ą nieraz w ą t p l i w o ś c i j a k n a l e ż y o d p o w i a d a ć niejszych t r e ś c i k u l t u r y l u d o w e j , z a p o z n a ć je z t r a d y c j ą i nie­ n a p y t a n i a dzieci, k t ó r e n p . c h c ą w i e d z i e ć j a k i m k o l o r e m s k a ż o n y m i formami rękodzieła swoich stron. l o w a ć , w j a k i s p o s ó b n a r y s o w a ć coś l u b u l e p i ć z g l i n y , ale k a ż d y Jednak doświadczenia z Iłży i Medyni każą zadać, pytanie, kto b y w a ł na zajęciach ma­ w Ogniskach s z t u k i ludowej w i e , że j a k d z i a ł a ć , aby dzieci, k t ó r e j u ż p r z y s w o i ł y sobie j a k i ś s p o s ó b t a k i c h w a h a ń n i e m a j ą t w ó r c y l u d o w i . I c h o d p o w i e d z i s ą stanow­ w y k o n a n i a , w ł a ś c i w y dla k o n k r e t n e g o w y r o b u l u d o w e j cze, p o n i e w a ż p ł y n ą ze spokojnej p e w n o ś c i , k t ó r ą daje d ł u g o ­ nie poprzestały na powtarzaniu sztuki, tego jednego sposobu. Aby n a b y t e u m i e j ę t n o ś c i s t a ł y s i ę w ł a s n o ś c i ą dzieci i m o g ł y i m s ł u ż y ć w dalszym rozwoju l e t n i a t r a d y c j a miejscowa. Trzeba potrzebują artystycznym. N i e t r u d n o z n a l e ź ć o d p o w i e d ź , trzeb?, j e d n a k stale p a m i ę t a ć , przecież jednak uświadomić bogatego programu uczniowie pana m a j s t r a sobie, ż e współczesno wychowawczego. Nie dzieci są w d a w n y m warsztacie. to Nie że celem wszelkich z a j ę ć a r t y s t y c z n y c h , a w i ę c i t y c h p o ś w i ę c o ­ m o g ą s i ę u c z y ć stale tego samego — trzeba i m p o k a z y w a ć w c i ą ż n y c h sztuce l u d o w e j , jest estetyczne w y c h o w a n i e u c z n i ó w . D r o g ą nowo rzeczy i p r z e d s t a w i a ć coraz to nowe zadania. jest w ł a s n a ekspresja plastyczna i m o ż l i w i e b l i s k i o obcowanie J a k p r o w a d z i ć t a k i e wszechstronne i d y n a m i c z n e Ogniska, z d z i e ł a m i s z t u k i . Chodzi ostatecznie o wprowadzenie wycho­ oparte na t r a d y c y j n e j sztuce l u d o w e j ' ! T y l k o praca i i n i c j a t y w a w a n k a do w s p ó l n o t y k u l t u r o w e j , k t ó r ą t w o r z y w s p o ł e c z e ń s t w i e w i e l u l u d z i m o g ą d a ć na to m . i n . sztuka. Na S ą d z ę , że m ł o d z i ludzie, k t ó r z y o d d z i e c i ń s t w a przyswoili koniec c h c i a ł a b y m odpowiedź. tylko przekazać spostrzeżenia do­ t y c z ą c e organizacji Ogniska s z t u k i l u d o w e j dla d z i o c i . D o ś w i a d - są czonia w i e l u z e s p o ł ó w "wskazują, ż e t w ó r c y l u d o w i s ą w n i c h nie w w y j ą t k o w o k o r z y s t n e j s y t u a c j i , p o n i e w a ż m a j ą bardziej l u b do z a s t ą p i e n i a , ale ż e są w n i c h r ó w n i e ż n i e z b ę d n i w y k s z t a ł c e n i m n i e j ś w i a d o m e , ale w y r a ź n e k r y t e r i a ocen. N i e o b a w i a m s i ę , b y a r t y ś c i - n a u c z y c i e l e , j a k o o p i e k u n o w i o , bo t o pierwsze wtajemniczenie ludowe m o g ł o n a s t ę p n i e od p o c z ą t k u h a r m o n i j n e w s p ó ł ż y c i e sobie k o n w e n c j ę e s t e t y c z n ą j a k i e g o ś r e g i o n u s z t u k i l u d o w e j , utrudniać tylko wiejskich oni układają mistrzów ręko­ zrozumienie i a k c e p t a c j ę s z t u k i w s p ó ł c z e s n e j . P r z e c i w n i o , k s z t a ł ­ dzieła z uczniami-wychowankami współczesnej szkoły. Oni też tuje m o g ą r o z s z e r z a ć zainteresowania dzieci. J e ż e l i w y c h o w a n k o w i e ono zainteresowania i p o b u d z a u c z u c i o w y stosunek s z t u k i , wzbogaca w y o b r a ź n i ę a przede w s z y s t k i m r o z w i j a do po­ Ogniska p o d k i e r u n k i e m t w ó r c y ludowego o s i ą g n ą j u ż niezły poziom artystyczny, a t a k ż e s p r a w n o ś ć techniczną i zaczną się t r z e b y estetyczne. Trzeba j e d n a k s t w i e r d z i ć realnie, że niewiele jest już re­ trochę nudzić, wtedy opiokun-pedagog powinien taktownie g i o n ó w , w k t ó r y c h t w ó r c z o ś ć l u d o w a ż y w a jeszcze w otoczeniu w s k a z a ć dalsze cele. Ogniska, k t ó r e t a k i o g o o p i e k u n a nie m a j ą , m o ż e k s z t a ł c i ć ś w i a d o m o ś ć e s t e t y c z n ą dzieci, t a k j a k się to dzieje zasklepiają się często wewnątrz i zaczynają powielać wciąż takie w N o w y m T a r g u . P o z o s t a j ą w i ę c zabiegi wychowawcze, k t ó r e same f o r m y . Z a n i k a t w ó r c z o ś ć i uczniowie r o b i ą prace co z r ó ż n y m powodzeniem d ą ż ą do w y k o r z y s t a n i a bogactwa polskiej wyżej przeciętne. Zdolności artystyczne i talenty noszą bowiem sztuki d z i e c i w sobie, ale p o k a z a ć je i z a b ł y s n ą ć m o g ą t y l k o w sprzyja­ ludowej. J e d n y m z n i c h jest w ł a ś n i e n a u k a w y k o n y w a n i a nych wyrobów ludowych tradycyj­ w Ogniskach D z i e c i ę c y c h . J u ż samo j ą c y c h wychowawczo w a r u n k a c h . N a s t w o r z e n i u t y c h n y c h w a r u n k ó w polega w ł a ś n i e r o l a pedagoga. 23 I I . 23. P t a s z k i ceram. w y k . w O g n i s k u D z i e c i ę c y m p r z y Spółclz. „Chałupnik" Fot. St. Deptuszewsbi, il. 1, 3, 4, 12; W. Madroszkiewicz, il. 8; J . Świderski, il. 2, 5—7, 9—11, 13—23; W. Werner, il. 7 I gdyż jeszcze naj­ przychyl­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9834036da99f69bd48feca7a1270fb42.pdf 05b976216231e163cafef255225f3ea0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2965 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2769 Title A name given to the resource Na Podhalu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.66-75 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Na Podhalu Antoni Kroh Moja babcia była uczennicą carskiego gimnazjum w Zgierzu. Uparła się dalej studiować, przetrzymała rodzinne perswazje i wyjechała za granicę, do Krakowa. W tamtych czasach student płci żeńskiej, to był rzadki ptak; babcia wspominała, jak pewien pan profesor, rycerski wobec dam, ale nie tolerujący ich na uczelni, spytał z wyszukaną uprzejmością, czy nie obiło jej się 0 uszy nazwisko, najmocniej przepraszam że ośmielam się Łaskawą Panią fatygować, Adam Mickiewicz. Wyjaśniła lodo­ watym tonem, że owszem, obiło, pan profesor zachwycił się jej niezwykłą jak na kobietę erudycją i wyjąkał: nie chciałbym być natrętnym, ale skoro Czcigodna Pani zdecydowała się zostać adademiczką, to może byłaby Pani tak uprzejmą natężyć pamięć 1 wymienić ze trzy utwory tego poety... Uczyniła zadość jego prośbie, wpadł w ekstazę, wpisał stopień celujący i w lansadach odprowadził do drzwi. Babcia bardzo chciała się nie rozpłakać i prawie jej się to udało. Inny znowu pan profesor oznajmił z katedry, że skoro damy wyświadczyły mu ten zaszczyt i raczyły uświetnić jego wykład swoją uroczą obecnością, to on uważa za swój obowiązek zmienić temat, albowiem musi wyjaśnić, jak odróżniać grzyby trujące od jadalnych, by Czcigodne Słuchaczki nie wymordowały swoich przyszłych mężów. Tenże profesor (nie wiem, jak się nazywał) zwracał się do mojej babci per „Jaśnie Oświecony Pan Anna B o b i ń s k a " . Dziewczęce przyjaźnie, zadzierzgnięte w takich warunkach, trwały do późnej starości. Przyjaciółka mojej babci miała na imię Malwina. Została nauczycielką, wyszła za pana Doborzyńskiego. Mieszkali w Warszawie, a pod koniec lat dwudziestych wystawili sobie letni dom na zupełnym odludziu, w Bukowinie. W ciągu nie­ długiego czasu Bukowina z zapadłej dziury przeistoczyła się w modne letnisko. Bukowinę Tatrzańską - za sprawą niewielkiej grupy społeczników, między innymi państwa Doborzyńskich. W końcu lat czterdziestych pani Doborzyńska była w d o w ą i mieszkała w Bukowinie na stałe. Ja miałem sześć lat, dusiła mnie astma i nie bardzo było wiadomo, co ze mną robić; Mama po śmierci Ojca musiała iść do pracy, a Babcia miała wojenną gruźlicę oraz parę innych chorób. Nie wiem, jak dorośli porozumieli się w mojej sprawie. Pewnie pani Doborzyńska sama wyszła z propozycją; podczas wojny pracowała w tajnym nauczaniu, po wojnie była na Olczańskim Wierchu spolegliwą sąsiadką, robiła zastrzyki, doradzała w rozmaitych sprawach, pomagała góralskim dzie­ ciom w nauce, bo po prostu taka była. No, i wzięła sobie na głowę nadwrażliwego, chorego miejskiego dzieciaka, jakby to był jej wnuk. Mieszkałem w Bukowinie, z przerwami, między szóstym a czternastym rokiem życia - wtedy, gdy człowiek jest najchłonniejszy i wszystko co najważniejsze się w nim odkłada. Chodziłem tam do piątej, szóstej i siódmej klasy. Zawieźli mnie, zostawili. Nic nie rozumiałem, ale jedno wiedziałem na pewno: nienawidzę wszystkich i wszystkiego. Droga przed domem była jednym wielkim grzęzawiskiem; od jesieni zamarznięta, zgrudzona, nogi wpadały w koleiny, nie dało się chodzić, płakałem. Dom aż kołysał się od wiatru, wszystko świstało, trzeszczało, wyło przeraźliwie, gałęzie szamotały się w świetle księżyca. M ó w i o n o że to halny, który zrywa dachy, łamie drzewa, a człowieka może zwyczajnie porwać i cisnąć gdzieś daleko. Po cóż więc mieszkać w takiej strasznej okolicy? O ileż lepiej w Warszawie, gdzie jest tyle przytulnych ruin do zabawy. Dom w porównaniu do naszej warszawskiej kochanej ciasnoty wydawał mi się bezsensownie przeogromny. Trzy wielkie pokoje na górze stały puste. Po co je budowano, skoro nikt w nich nie mieszkał? Weszłyby tu ze trzy 66 rodziny przecież. Drobna, siwa pani powiedziała, żebym mówił do niej „ B a b u n i u " . A to niby z jakiej racji. Więc na początku zwracałem się do niej pokrętną składnią, bezosobowo. Dopiero po dłuższym czasie awansowałem j ą na Babunię. Dzieci sąsiadów mówiły niezrozumiale i zachowywały się dziwacznie. Ale j u ż podczas pierwszej zabawy zrozumiałem, że to j a jestem dziwaczny, natomiast oni normalni - z tej oczywistej przyczyny, że j a jestem sam, a ich kilkanaścioro. Język, ubranie, pochodzenie, zachowanie, nazwisko - wszyst­ ko, czego dotychczas używałem na co dzień, kompromitowało mnie, zdradzało mnie obrzydliwie, szydziło ze mnie. Na przykład - dotychczas „wychodziłem na grubo" albo „na cienko", tutaj dzieci po prostu srały albo jscały, przykucnąwszy gdzieś, niespecjalnie się kryjąc. Gdy któreś naginało się do mojej polszczyzny, reszta wybuchała śmiechem. Śmiech jest o wiele gorszy niż bicie. - Jako sie pises? - Zwyczajnie, piórem. Śmiech. - No, jako cię wołają? - Raz głośniej, raz ciszej. Śmiech. W i ę c urzędowo: imię i nazwisko? Nazwisko mam obco brzmiące, czyli głupie i śmieszne. Co robić? Przyznać się, powiedzieć Krouu, bo tak należy moje nazwisko wymawiać, czy ratować się k ł a m s t w e m ? Jak się odtąd nazywać - Krok, Kruk, Król? Co robię w Bukowinie, gdzie moi rodzice? Wyjaśniam, że tatuś zginął w wypadku, a mama mieszka w Warszawie. - A jak zginął? Zadowolony, że wreszcie mogę czymś się pochwalić, opowiadam: ciężarówka się wywróciła kołami do góry i go przygniotła. - A to cymu nie hipnon w bok? Nas tato nie byłby taki głupi! Ale się przecież z nimi zaprzyjaźniłem. Trzeba się było czymś wkupić do towarzystwa, więc sporządziłem machajkę. Taką machajkę, daleką k r e w n ą kościelnej kadzielnicy, miał każdy chłopak u nas na Bielanach. Była to puszka po konserwie uwiązana na drucie. Dno należało podziurawić dla dostępu powietrza. Do machajki wpychało się kawałek gazety, tekturę, patyki, podpalało się i machało nad głową. D y m układał się w piękne esy floresy, czasem buchnął płomień. Kilku chłopacz­ ków z sąsiedztwa pod moim fachowym kierownictwem sporzą­ dziło sobie machajki; machaliśmy wesoło, w ustronnym miejs­ cu, za stodołą pełną słomy. Na szczęście ktoś zauważył, więc nie było tragedii, a zaledwie awantura i sporo regionalnych prze­ kleństw, z których najbardziej zainteresowały mnie „basamazania" i „ b a s a m a k u t i a " , bo ich nie znałem. Znakomite przekleńs­ twa, egzotyczne i miejscowe zarazem, nadawały się do użytku w domu - za psiakrew i cholerę byłem tępiony, a za to nie, bo dorośli myśleli, że to taka sobie dziecięca pogaduszka. Znacznie później dowiedziałem się, co to znaczy i że to z węgierskiego. Sąsiad nazywał się Kuruc; gdy po latach przeczytałem, kim byli kumce, w jednej sekundzie doszedłem do ściśle naukowego wniosku, że przekleństwa i nazwisko to pamiątka bukowiańs­ kich Kuruców po ich madziarskich przodkach, którzy po klęsce Wiosny Ludów schronili się w tatrzańskiej puszczy. Ta łatwość wysnuwania wniosków i poczucie satysfakcji, płynące z nie­ złomnej wiary, że to, co właśnie wymyśliłem, jest obiektywnym faktem, czyniła ze mnie dobry materiał na humanistę. Drugi sąsiad nazywał się Rusin. To nazwisko często spotyka­ ne w Bukowinie; jest także Rusiński Wierch i Rusinowa Polana. Gazda Rusin strzygł owce, więc i dziecko potrafił ostrzyc. Żeby było równo, wsadził mi na głowę donicę i obciął, co wystawało. Wyświadczył mi tym przysługę, bo od tej pory nie wyróżniałem się tak okropnie, przynajmniej pod względem fryzury. Ale moim pierwszym uczuciem do sąsiada Rusina nie była wdzięcz­ ność. Sąsiad Rusin miał córkę Hankę; zawdzięczam jej aforyzm, który towarzyszy mi przez całe życie. Gdy kończyliśmy zabawę �0 wiele później niż należało, Hanka bała się wracać do chałupy. Przystawała, miała bardzo ważne rzeczy do powiedzenia, nie śpieszyło jej się do awantury i lania. A ż nadchodził moment twardej decyzji; brała się pod boki jak dorosła gaździna i mówiła z determinacją: „coz m i zrobiom? Przecie mnie nie zjedzom. A jak mnie zjedzom, to mnie wysrajom". Otóż to. Za oknami werandy rozciągała się szeroka na cały horyzont panorama Tatr, od Szalonego Wierchu i Płaczliwej Skały na wschodzie aż po Giewont, Osobitą i dalej ku zachodowi. Na ścianie wisiała, przybita gwoździami tapicerskimi, fotograficz­ na składanka „Panorama Tatr z B u k o w i n y " , z nazwami szczytów i wysokościami. Wysokości mnie nie obchodziły, ale szczytów nauczyłem się na pamięć i recytowałem je bezbłędnie, tyle że od prawej ku lewej, wskazując ręką od lewej ku prawej; składanka wisiała w kącie, nie mogłem równocześnie patrzeć wte i wewte i porównać obrazka z tym, co widziałem za oknem. Ale od czegóż intelekt; opierając się na informacjach z pewnego źródła, a ich niedosyt zastępując stanowczością, nazwałem Giewont Szalonym Wierchem, Płaczliwą Skałę Małołączniakiem itd., na sztuki się zgadzało. I oto zdumiona rzeczywistość podporządkowała się mojej woli - Łomnica stanęła tam, gdzie ja ją postawiłem. Lecz nie na długo. Ciocia Rysia, Babunia, chłopcy, wszyscy śmiali się z moich dokonań; najpierw obra­ ziłem się śmiertelnie, ale potem, co było robić, ustąpiłem 1 przewartościowałem mój dorobek, dopasowując szczyty do ich nazw po raz drugi. Paskudna robota. O wiele płynniej recytowałem nazwy szczytów, gdy Tatry były zasnute mgłą, a j u ż zupełnie wspaniale, gdy w pobliżu nie było Kazia ani Jurka, którzy byli ode mnie starsi i zdrowsi, chodzili po Tatrach naprawdę, więc znali je nie tylko z foto­ grafii. Za to miałem chwile satysfakcji, objaśniając panoramę przypadkowym letnikom. Robiłem to płynnie, trochę niedbale, czasem z bolesną zadumą, dając do zrozumienia, że na tym właśnie szczycie ocierałem się o śmierć. A gdy proszono 0 szczegóły, odpowiadałem że ach nie, lepiej nie wspominać. Takie zachowanie dwunastoletniego chłopaczka było chyba przede wszystkim zabawne, ale nie przypominam sobie, żeby ktoś moje popisy oblał zimną w o d ą - zwłaszcza, że mówiłem gwarą; w tamtych stronach zapotrzebowanie na regionalnych kabotynów jest przeogromne. Opowiadano w Zakopanem o pa­ nu, który żył z pogadanek w domach wczasowych, że gdy się spóźniał, a często się spóźniał, wpadał na salę zasapany, spazmatycznie wyrzucając z siebie urywane sylaby i rozpacz­ liwie chwytając powietrze: ach - bar - bar - dzo przee - praszam, ach moment, bardzo Państwa przee - niech odsapnę, - praszam, ale właśnie wracam z Zamarłej Turni, byłem na akcji, zdej - m o w a - l i ś m y rannego taternika... To zawsze robiło wrażenie, większe niż cała reszta pogadanki. Nieważne, że pan prelegent miał pod pięćdziesiątkę, brzuszek i teczkę, więc wyglądał jak urzędnik z karykatury. Nieważne, że całe tubylcze Zakopane się zaśmiewało. W a ż n e , że spełniał doniosłe zapo­ trzebowanie społeczne. Ubrany byłem i pachniałem j a k inne dzieci, mówiłem gwarą jak one, ale przecież gwara nie była moim domowym językiem, a tylko zręczną bujdą, czułem to nieustannie. M o g ł e m bez trudu udawać górala i wielokrotnie to robiłem, ale tylko wobec ludzi dólskich - bo każdy góral zaczynał r o z m o w ę z nieznajomym dzieckiem od: cyjś ty? Ka siedzis? Letnika nie obchodziło, w której chałupie siedzę, bo letnik chałup nie rozróżniał; góral musiał dzieciaka natychmiast umiejscowić. W ogóle dosyć wcześnie zauważyłem, że co innego być góralem między góralami, a co innego między panami, że to drugie jest łatwe, przyjemne i może dawać profity. Dla letnika góral, to człowiek mówiący gwarą, ubrany jak miejscowy 1 w ogóle wyglądający na miejscowego - a dla górala góral, to Jasiek albo Józek, o którym dokładnie wiadomo, ka siedzi, jako sie pise, jako na niego wołajom i kielo mo krów. Pamiętam, sterczę sobie w Bukowinie pod lodziarnią, nie mam ani grosza, a przy drodze stoi piękna taksówka (tak nazywaliśmy każdy samochód osobowy), w taksówce rozparł się pon, liże loda, otworzył se radio i słucha koncertu skrzyp­ cowego. Nie wiem, jak to się stało, zdaje się, że dawni poeci nazywali to natchnieniem; podchodzę do pana i słyszę swój głos, jakby mówił ktoś obcy: słuchojcie panie, ka trzymocie tego muzykanta? W kufrze? Pan patrzy na mnie i j u ż wiem, że jestem górą. - Toś ty nigdy nie widział radia? - Co godocie? A co to za kołoc? - To lody, nie kołacz - wyjaśnia pan z pokorą. - Teloście panie durny, co raty. D y przecie lody som zimom, na Biołce. I stało się: pon wysiada z taksówki, kupuje porcję za całe trzy złote, wręcza m i i patrzy łapczywie, jak jem. Bardzo wtedy zyskałem w oczach kolegów. Wedle norm obyczajowych schyłku X X wieku prawdziwy hrabia powinien być wolny od przesądów i odnosić się ze światłą dezynwolturą do herbów, fumów, sygnetów, antenatów, paranteli itp. przeżytków. Stać go na to - pod warunkiem, że jest prawdziwym hrabią, nie farbowanym. C ó ż więc się dzieje, gdy na pogrzebie prawdziwego Potockiego przepycha się do katafal­ ku, lejąc gorzkie łzy, fałszywy Potocki? Jak to, co się dzieje. Wszystkich prawdziwych Potockich cholera trzęsie. Przed laty czytałem w gazecie o takim wypadku. Ten fałszywy Potocki nawet sprawił sobie sygnet z hrabiowską koroną. - Pokaż no ten sygnet, kochasiu - rozkazał prawdziwy Potocki; korona miała dziesięć pałek, choć każdy głupi wie, że prawdziwa korona hrabiowska powinna mieć dziewięć. - Ta dziesiąta pałka, to ty! - powiedział odpowiednim tonem prawdziwy Potocki, więc intruz otarł łzy po swym zmarłym fałszywym krewniaku i poszedł. Zaś my, obywatele, zadajmy sobie pytanie: a cóż by to panom Potockim szkodziło, że jakiś nieszczęśnik popłakałby sobie nad ich trumną, czemuż to nie zdobyli się na odruch wielkopańskiej pobłażliwości? Za moich młodych lat podobnie rysowała się sprawa górals­ kich portek. (Teraz jest inaczej). Góralowi wolno było parado­ wać w garniturze, a niechby i we fraku, jego góralska honorność na tym nie traciła (przykładem p. Bachleda, śpiewak operowy). Góral nie musiał nosić góralskich portek, bo i tak był góralem. Magistra Obrochtę stać było, żeby publicznie oznajmić, że nie sprawi sobie góralskich portek, bo nie jest Indianinem i nie będzie siedzieć w rezerwacie. Góral może sobie te sprawy lekceważyć. Pod warunkiem, że jest niewątpliwym góralem. Ale człowiekowi dólskiemu wara od portek. Nie ma do nich moralnego prawa. Już stary Witkiewicz pisał, że w podhalańskich portkach „jest szczególna moc obyczajowa i szczególny czar elegancji i pięk­ na. Jak panowie, przebierając się za Górali, zaczynają od włożenia cyfrowanych portek, tak dla Górala przebierającego się za pana, ostatnią rzecz własną, którą z siebie zrzuca - są portki." Pewnie, że tak. Tylko jeden raz w życiu miałem na sobie prawdziwe portki podhalańskie. Śmierdziały naftaliną, bo po­ chodziły z magazynu Muzeum Tatrzańskiego. Nie spadły ze mnie podczas fotografowania jedynie dlatego, że były strasz­ liwie ciasne i ostre j a k papier ścierny, więc trzymały się właściwych sobie rewirów siłą tarcia, funkcjonując wedle tego samego prawa fizyki, co bębny hamulcowe w samochodzie. Staszek był zakopiańczykiem w trzecim albo czwartym pokoleniu, całe życie mieszkał w Zakopanem; gdy chciał, mówił gwarą jak góral, znakomicie śpiewał po góralsku, miał bogaty repertuar góralskich dowcipów, nosił na swetrze prze­ wodnicką blachę i błękitny krzyż. A l e nie był rodowitym góralem, co nieustannie mu wypominał Józek Krzeptowski, słynny kurier i przewodnik, potomek Sabały, idol Staszka i może nawet jego przyjaciel. O Józku krążyły po Zakopanem anegdoty, z których wynikało, że bardzo lubił ludziom okazy­ wać, że ma ich gdzieś, koniecznie w ten sposób, by rozmówca czuł się zaszczycony, że sam Józek Krzeptowski osobiście ma go gdzieś. I m kto bardziej kochał góralszczyznę, tym głośniej powinien śmiać się z tych dowcipów. Staszek miał nad łóżkiem fotografię Józka, wielbił go i z d u m ą obnosił jego lekceważenie. Mechanizm zjawiska był logiczny, czyli bezdennie głupi: Staszek kochał góralszczyznę, czuł się góralem i dlatego musiał przyjąć góralskie kryteria, wedle których góralem nie był. I m bardziej był góralem, tym bardziej nim nie był; miłość do 67 �góralszczyzny przeszkadzała mu być pełnoprawnym góralem. Naturalnie, w życiu sprawa nie wyglądała tak dramatycznie, istniała sobie i tyle; ale gdy Staszek umarł, okazało się, że miał w szafie góralskie portki, które sobie kupił, chociaż klepał biedę, ale w których ani razu nie pokazał się na ulicy. Nawet rodzina o tych portkach nie wiedziała. O tym, że w góralskich portkach jest szczególna moc obyczajowa, nie musiałem się uczyć od pana Witkiewicza. Ja te sprawy przerabiałem w praktyce. Pamiętam, pięćdziesiąty trzeci rok, trwa lekcja, pani nam tłumaczy że atom jest niepodzielny, bo tak miała w podręczniku fizyki, a była lekcja fizyki, nie historii, za oknem Hawrań, nad Hawraniem czarne chmury, aż tu wpada do klasy pan kierownik Ostrowski. Nie mówi dzień dobry, tylko krzyczy i wywija pięścią, że któryś chłopak rzucał kamieniami w izolatory dopiero co zamon­ towane, cała Bukowina jest bez prądu i bez telefonu. - Gdyby tak twoja matka teraz umierała i trzeba było wezwać pogotowie, gdyby twoja gazdówka się paliła, baranie jeden z drugim, a czy wy wiecie cymbały, jakim dobrodziejstwem jest elektryfikacja wsi, jakim wielkim osiągnięciem Polski Ludowej, ile to kosz­ tuje, ile krajowi potrzeba izolatorów, już jedzie milicja i niech ten sabotażysta nie myśli, że mu się uda, władza ludowa nie daruje itd. Zadzwonił dzwonek, wyszliśmy ze szkoły. Idziemy drogą w górę wsi, gadamy o swoich sprawach. Pod kapliczką siedzi Michał, starszy od nas o kilka lat. - Cy to ty, Mihale, ozdupcyłeś ten lekstryke? - zagadnął obojętnym tonem Stasek, obecnie dziekan wydziału chemii. - Ne dy j o . A bo co? - A bo kierownik straśnie dar kufe. - Niekze ta. - Godoł, ze jedzie milicja. - Niekze ta. Niek ino ftóry z wos cosi powie, to go podpole - przypomniał dla porządku Michał, chociaż wiedział, że każdy z nas doskonale o tym wie, więc można liczyć na naszą dyskrecję. - A cymuś to, Mihale, ozdupcył? - zasięgnął informacji Marek, który później został wybitnym fizykiem, pracował w Dubnej pod M o s k w ą , a dziś mieszka na Mokotowie. - Wiys, Marecku, jako ci to pedzieć. N i mógek strzymać. To przecie straśnie brzyćkie, takie biołe na hałupie. I te słupy tys straśnie brzyćkie. Godom ci, telo brzyćkie, telo brzyćkie - Michał zastanowił się, jakiego by tu użyć porównania, aby wyrazić cały swój wstręt - godom ci, widziało się, jako by hań drogom seł Bierut w góralskik portkak. Nie wiem, co stało się z Michałem i jego wrażliwością estetyczną. Robiłem konkursy plastyki ludowej, miałem wielu twórców w ewidencji, ale jego nie. Szkoda, że nikomu nie wpadło na myśl zorganizować Biennale Konceptualizmu Ludo­ wego Karpat Polskich. Michał miałby znaczne szanse. Aczkol­ wiek konkurencja byłaby silna. Latem po sąsiadach mieszkali panowie z dziećmi. Niektórzy wyobrażali sobie, że skoro płacą za mieszkanie, obiady itd., to my, dzieci miejscowe, mamy obowiązek słuchać ich poleceń, w szczególności bawić się z ich dziećmi. Rzecz jasna, bawić się tak, jak tamte dzici sobie życzą, a dokładniej mówiąc, jak matki sobie wyobrażają, że ich dzieci sobie życzą. Szczególnie skrzyntna była jedna pani z Warszawy, matka Jędrka. Skrzyntna znaczy namolna albo nachalna, dziś mówi się upierdliwa. M o ż e nawet dla świętego spokoju przyjęlibyśmy Jędrka między siebie, ale on się absolutnie do niczego nie nadawał. Siano było dla niego kłujące, woda w potoku zimna, grapy strome, zabawa z kopaniem się w tyłek nieatrakcyjna, ludzkiej mowy nie rozumiał, bał się krów, nie lubił dosiadać barana, wczepiać mu się z całej siły w sierść ani z niego spadać, więc po chwili szedł do matki z płaczem albo nawoływał nas bezradnie. Matka skarżyła na nas, próbowała mediacji, przekupstwa, mówię wam, strasznie była skrzyntna. Aż wymyśliła. Pożyczyła od starego Kuruca świętalne portki i na białych długich kalesonach Jędrka starannie odwzorowała parzenice. Rankiem ubrała syneczka w te gatki i przyprowadziła między nas. Nie będę opisywał co było dalej, jeszcze dzisiaj mi wstyd. Wieczorem, na werandzie Babuni, dorośli opowiadali za­ słyszaną gdzieś historię sprzed kilku lat o Jaśku, chłopaczku bodaj dwunastoletnim, czyli moim rówieśniku, który był ozdo­ bą dziecięcego zespołu regionalnego: tańczył, śpiewał, wywijał ciupagą, opowiadał razowe anegdoty. Którejś nocy ubowcy wpadli do chałupy i zabrali Jaśka razem z jego góralskim strojem i ciupażką. Rodzice nie mogli pojąć co się stało, wychodzili ze skóry żeby go ratować, nie wiedzieli jak; jeździli do miasta pod więzienie, płakali w Komitecie Powiatowym, płakali na milicji, próbowali przekupstwa. B y l i to ludzie starej daty, których życie niczego nie nauczyło; wciąż wierzyli biednymi zmysłami, że między winą a karą musi istnieć logiczny związek. I oto po kilku dniach przed chałupę zajechał czarny samochód, wysiadł Jasiek w góralskim stroju, uśmiech­ nięty, w jednej ręce ciupażka, w drugiej wielka torba cukierków. Był w samej Warszawie, spełniał funkcję państwową - wręczał kwiatki gościom zagranicznym. Sam prezydent Bierut osobiście pociągnął go za ucho i zapytał: - No, smyku, jak ci idzie nauka? - Dobrze! - zażartował rezolutny góralczyk. - No to dobrze! Ta historyjka, opowiedziana przez kogoś mimochodem, przyniosła mi trochę ukojenia; strasznie wtedy cierpiałem, że nigdy nie będę mieć góralskich portek i nie zatańczę zbójnic­ kiego na scenie jak moi koledzy z klasy, bo jestem niegodny, nierasowy, źle urodzony. Co prawda, wystąpiłem na akademii w bukowiańskim Domu Ludowym, ale nie jako góral, lecz recytator. Warszawski wiatr po Starówce i Mariensztacie, warszawski wiatr wy się w nim jak j a zakochacie, warszawski wiatr jemu równego nie ma, na Freta i Bema i jak szeroka ziemia pędzi warszawski wiatr. W tym miejscu dla większego efektu uczyniłem pauzę, nieco wysunąłem nogę i obniżyłem środek ciężkości, jak to czynią szermierze, narciarze albo figury na pomnikach, podniosłem rękę - i w tym momencie od strony widowni usłyszałem inny wierszyk: Jest tu taki między nami Co sie posroł łotrymbami. Dla panów strój góralski to portki, cucha, kłobuk z piórkiem, ciupaga, kierpce, gorset, korale. Dla mnie pierwszy strój góralski, widziany z bliska, najpierw egzotyczny i fascynujący, ale potem zwyczajny, to wigon. Ja sam nie miałem wigona, ale widywałem rodowitych Podhalan w autentycznych ludowych wigonach. Wigon to dziecięca koszulka do połowy łydki, podwinięta z tyłu albo związana na supeł, żeby jej nie zabrudzić podczas wiadomej czynności. Dobrze zapamiętałem wigony, bo było ich pełno i nam, starszym, okropnie przeszkadzały w zaba­ wach na pastwisku. Biegały na bosaka, a gdy krowa zrobiła kupę, przepychały się, wrzeszcząc, by choć przez chwilę pogrzać sobie stopy w cudownie ciepłym krowim nawozie. Najsilniejszy wygrywał, uśmiechał się rozkosznie, inne wigony w tym czasie wyły z zawiści. Dla panów kierpce to oczywisty atrybut górala. Na weselu czy na scenie góral bez kierpców nieważny. Ale dla bukowian, którzy byli staruszkami wtedy, kiedy j a miałem dwanaście lat, kupne buty były symbolem bogactwa, kierpce - biedy. Robiono je z nie wyprawionej świńskiej skóry, w czasie deszczu rozciągały się, spadały z nóg, w słońcu twardniały i były jak z blachy. Za to nadawały się do jedzenia, więc trzeba je było wieszać gdzieś wysoko, żeby ich nie porwał pies albo kot. Czasem silniejszy pastuch, gdy j u ż nie mógł wytrzymać z głodu, zrywał słabszemu kierpiec, opiekał przy ognisku i zjadał, a właściciel płakał. Pierwsze buty w Bukowinie robiono na początku lat dwudziestych, na wzór pańskich - ale, jak to �zwykle w sztuce ludowej, bezwiedny chłopski geniusz od­ ruchowo wprowadził twórcze modyfikacje: nie było butów lewych ani prawych, małych ani dużych, ale wszystkie takie same, programowo wielkie, żeby pasowały na każdą nogę i by można je było poupychać szmatami lub słomą. Ach, jakie były wspaniałe w porównaniu do kierpców! (Widziałem jeszcze takie buty w pięćdziesiątym drugim roku). Pani Michalina Cwiżewiczowa, nauczycielka, która sprowadziła się do Buko­ winy w latach dwudziestych, opowiadała, ile j ą kosztowało wysiłku, gdy zakładała pierwszy w Bukowinie zespół taneczny, aby namówić góralską młodzież, żeby się pokazała w kierpcach na scenie. Na stroje góralskie się godzili, na tańce też, ale koniecznie chcieli tańczyć w butach, bo kierpce ich hańbiły. W końcu lat dwudziestych i na początku trzydziestych, gdy młodzież bukowiańska, naśladując Zakopane, wprowadzała modę na paradne stroje, dzisiaj uważane za typowo podhalańs­ kie i pradawne, starzy patrzyli na to ze zgorszeniem. W Cichem pierwszych właścicieli bogato cyfrowanych portek przezywano kurwiorzami i niechętnie wpuszczano do kościoła. Gdyby bukowianin, zmarły sto lat temu, wstał dzisiaj z grobu i zobaczył współczesny góralski strój, nie domyśliłby się, że to strój bukowiański. O szarej godzinie, rozmawiając z kimś na werandzie, Babunia wspominała (nie wiedząc, że podsłuchuję), że za jej młodych lat góralki chodziły bez majtek, zimą też. Babunia, świetna pielęgniarka, była miejscowym pogotowiem ratunkowym; kurując którąś sąsiadkę podarowała jej ciepłe majtki. Wieść o tym genialnym wynalazku rozniosła się natychmiast - opowiadała Babunia-całe procesje góralek mnie nachodziły, przekupywały drobiem i nabiałem, pisałam do siostry w Krakowie, siostra przysyłała paczkę za paczką i dziwiła się, na co m i u diabła tyle majtek? Dowiedział się o tym pewien znany miłośnik góralsz­ czyzny, spędzający na Bukowinie wakacje, nie chcę wymieniać nazwiska; specjalnie przyszedł, żeby mnie zbesztać. T o ż to - powiada - degrengolada! Na co i m majtki? Chodziły bez i dobrze było! Kultura ludowa jest homogeniczna, rządzi się własnymi prawami, wprowadzając do niej nowy element zburzyła pani prastary ład! - Co to znaczy homogeniczna? - zapytałem odruchowo, zapomniawszy, że nieładnie pod­ słuchiwać i powinienem być w łóżku. Babunia mnie ofuknęła, kazała wyjść - no i nie wiem, jak się dalej rozwinęła dyskusja. Lubiłem brać udział w wiejskich pracach, biegałem do sąsiadów zwozić siano, paść krowy albo ozkidować gnój, ale tym się różniłem od rówieśników, że dla mnie była to atrakcja, nie obowiązek. Pracowałem najwydajniej jak mogłem, z po­ czuciem dyscypliny, ale dla samego uczestnictwa, by dodać sobie ważności i mieć poczucie sensu istnienia. W i ę c niby żyłem w Bukowinie jak inne wiejskie dzieci, ale nie wiem, co znaczy być zaharowanym wiejskim dzieckiem. Dopiero dzisiaj przychodzi mi do głowy, że moja zabawa miała jakąś wartość w sensie ekonomicznym, k o m u ś przynosiła zysk - i by j ą doprowadzić do końca, trzeba było zażądać choćby lizaka. Latem bukowiańskie dzieci zbierały borówki i sprzedawały panom. Wziązłem bornie i pobiegłem za innymi, ale na­ zbierałem niewiele, bo więcej borówek poszło do gęby. - Teloś ino nazbieroł? Babka cie dobije po tyj cornyj kufie. - E, cozby go miała dobić, dy to pon. W i ę c innym razem pilnie zbierałem, nazbierałem więcej niż Józek, który był ode mnie większy i silniejszy. Jasne, co było dalej. Wiedział, że nie poskarżę dorosłym. Ale później starał m i się to wynagrodzić: uczył mnie, jak sypać borówki, żeby się wydawało, że jest ich więcej. Uczył mnie także techniki niewydawania reszty, rzecz jasna, pod­ budowanej ideowo: panowie majom skoły, to cymu som takie głupie i nie pilnujom swoik dutków. A przecie i tak ludzie na nik robiom, coby z głodu nie zdechli. Latem sprzedawałem borówki, zimą od czasu do czasu smarowałem panom narty, zarobione groszaki były moje i niko­ mu nie musiałem się z nich rozliczać. T y m się różniłem od kolegów; prawie wszyscy zarabiali, na ogół znacznie więcej ode mnie, ale rodzice natychmiast odbierali i m pieniądze. W i ę c j a byłem, wstyd powiedzieć, bogaty pon. W szóstej klasie siedziałem w jednej ławce z Bronkiem. Próbowałem się z nim zaprzyjaźnić. Przez dłuższy czas mnie zbywał, ale za którymś razem powiedział, tonem proszalnym i rozkazującym równocześnie, żebym mu dał śniadanie, bo jest głodny. Jasne, że był głodny, j a też po całym dniu na śniegu bywałem głodny. Babunia mówiła, że to objaw zdrowia, żebym tak nie wrzeszczał i dokładniej otrzepał się ze śniegu. Rozpakowałem śniadanie, przedarłem na pół i dałem koledze. Trochę się zdziwiłem, że porównał oczami oba kawałki. Mnie się wydawa­ ło, że są równe, ale widziałem, że on widzi, że mój kawałek jest większy. Na drugi dzień Bronek zażądał śniadania bardziej zdecydo­ wanie. Nie miałem, bo akurat nie chciało m i się przygotować. No to idź do piekarni i kup m i bułkę, powiedział opryskliwie, językiem pańskim, nie po góralsku, co było dodatkową karą. Miałem pięćdziesiąt groszy, kupiłem mu wodną bułkę, a przy okazji odkryłem, że Bronek jest głodny nie tak jak ja, radośnie, tylko głodny na smutno, bo ma w domu za mało jedzenia. Czytałem w książkach o czymś takim, biedna chatka i głodne dzieci, a tu proszę, widzę to na własne oczy. Poczułem radość, jak wtedy, gdy po raz pierwszy w życiu zobaczyłem z bliska stadko saren. Wiedziałem, że Bronek na mnie liczy, więc starałem się przynosić z domu śniadania w miarę systematycznie. Ale czasem całymi tygodniami chorowałem. Potem bałem się iść do szkoły i narażać się na jego afronty. Miał do mnie pretensje, że sobie po pańsku choruję, gdy on nie ma co jeść. Dosyć mnie ten układ uwierał, ale również przynosił zysk, bo choćby na gimanstyce Bronek zagrywał tylko do mnie i dzięki temu nie sterczałem jak kołek przez całą lekcję. Któregoś dnia pan kierownik zebrał starsze klasy i długo mówił, że na Ziemiach Odzyskanych są wolne gazdówki, murowane, zelektryfikowane, woda w chałupie i w oborze, a kto je obejmie, ten dostanie ziarno siewne, maszyny, pożyczkę bezzwrotną. Więc po co dziadować w Bukowinie, skoro wystarczy się przenieść na prastare piastowskie ziemie, żeby się dorobić. Gdy nas puścił, na korytarzu wisiał plakat Przygody Antoniego Rybki. Jedźże z nami, Rybko drogi, Na ugory! Na odłogi! A więc Rybka sakum-pakum, Ekwipunek j u ż w plecaku. Plakat był podzielony na obrazki, pod każdym czterowiersz. Jak każda dobra agitka, tak i ona miała wątek erotyczny: na drugim albo trzecim obrazku Rybka kosił, na następnym pisał list do Zośki żeby przyjeżdżała bo jest wspaniale, więc na ostatnim obrazku uśmiechnięta Zośka wyglądała z okna wago­ nu, zaś Antoni Rybka czekał na peronie z bukietem. Po kilku tygodniach pan kierownik powiedział, że rodzina Bronka przenosi się na Ziemie Odzyskane i bardzo mądrze oraz patriotycznie postępuje. Już wkrótce Bronek będzie bogaty, będzie miał piękne ubranie, a z czasem może nawet i motocykl. Bronek stał na baczność i słuchał. Był trzynastoletnim chłopakiem jak ja, ale miał twarz dorosłego człowieka. Uśmiechałem się do niego i myślałem, jakimi słowami się z nim pożegnać i życzyć mu szczęścia. Ale mnie uprzedził. - Hyboj se mnom, mom ci cosi pedzieć. Poszliśmy dróżką w dół, za cmentarzem skręciliśmy w prawo. Bronek przystanął, rozejrzał się. Sprawdził, czy nikt za nami nie idzie, a od drogi zasłania nas cmentarz. Zacisnął rękę w pięść, odwinął się powoli i walnął mnie w twarz. Zakręciło m i się w rozumie, upadłem w krowi talerz, bryznęło, specjalnie mnie tak ustawił. Leżałem ogłupiały, nie próbowałem się bronić. Nieraz biłem się z chłopakami, ale tym razem przeżywałem coś nieznanego; Bronek nie wyżywał się na mnie, nie był agresywny, lecz bił spokojnie, metodycznie, jak się odgarnia śnieg albo podaje snopki. Gdyby mój przyjaciel miał pod ręką siekierę albo kulik, to znaczy gruby k i j , pewnie byłby mnie zabił. Ale pracował gołymi rękami i nogami też na bosaka. 69 �Gdy uznał, że robota skończona, rozprostował plecy, wziął to, co mu służyło za teczkę i nie oglądając się, poszedł wolnym, gazdowskim krokiem w stronę Rusińskiego Wierchu. Wstałem dużym wysiłkiem, bolał mnie każdy ruch, byłem wypaprany krwią i krowim nawozem. Powlokłem się za Bronkiem ścieżką do potoka, żeby się umyć. Ukląkłem, nabrałem wody w dłonie. Bronek był j u ż na grapie. Spojrzał w dół, zobaczył że klęczę nad wodą, i krzyknął: - Cobyś nie zabacył! I to samo, ale po pańsku: - Żebyś se pamiętał! Pamiętam, Bronuś. Chłopcy bukowianie dzielili się na dwa obozy: kto wy­ chodząc ze szkoły skręcał na prawo, w górę wsi, był górzanem, a kto na lewo, dolanem. Od czasu do czasu górzanie i dolanie, zamiast spokojnie iść ku chałupom, chwytali za kamienie albo za bryły lodu. Pan kierownik Ostrowski wylatywał na ganek, rozkazywał natychmiast przestać, wygrażał pięściami, zniewa­ żał obie walczące strony. Gdyby mu wyłączyć fonię, wyglądał­ by jak charyzmatyczny wódz, zagrzewający armię do boju. Potem pewnie sobie wyobrażał, że to on swym pedagogicznym autorytetem zażegnał konflikt i nie dopuścił do rozlewu krwi. Był w błędzie, bo chłopcy i tak po niejakiej chwili cichli, jakby kto zgasił silnik, i rozchodzili się w najlepszej zgodzie. Nie potrafię odpowiedzieć na pytanie, dlaczego jednego dnia nic się nie działo, a drugiego dnia chwytano za kamienie. Nie wiem, co bywało bezpośrednią przyczyną bitki, jak wybuchała, nie jestem w stanie jej zrelacjonować, wskazać prowodyrów, opowiedzieć o mechanizmach, które nią rządziły. Zrywała się nagle, wzmagała, wkrótce cichła. To wszystko. Jeśli nie liczyć tych bójek, górzanie i dolanie żyli zgodnie. Nie przypominam sobie w naszej klasie wrogich obozów ani grupowych antagonizmów. Kogoś się lubiło, kogoś nie lubiło - ale nie dlatego, że mieszkał wyżej bądź niżej. Kto dostał kamieniem, ten rozcierał siniaka, jeśli bolało to płakał i obiecy­ wał zemstę, ale na drugi dzień zachowywał się zwyczajnie. Gdyby znalazł się chłopak, który w dniach bójek byłby akurat w szkole nieobecny, to taki chłopak mógłby chodzić do bukowiańskiej szkoły przez całe siedem lat i ani razu nie usłyszeć o górzanach i dolanach. Mój pierwszy raz wyglądał tak: Stasek, Marek i ja, trzej klasowi intelektualiści, wychodzimy ze szkoły, idziemy wol­ niutko, rozmawiamy, czy na Marsie są ludzie. Wiosna, spod śniegu wypływają potoki brązowej wody i płyną środkiem drogi, zimowa kacabaja robi się ciężka, bielućki Hawrań lśni w słońcu, Marek mówi, że ludzie naMarsie mogom być, ftoz w i , ale nie ludzie, ba coś podobnego do ludzi, diasi wiedzom co. Stasek żegna się, odchodzi, Marek zastanawia się, jak ci ludzie z Marsa wyglądają; nagle krzyk, nie wiem kto krzyczy i dlacze­ go, ale Marek wie doskonale, chwyta bryłę zlodowaciałego śniegu, burego od końskiego nawozu i ciska w Staska, który stoi 0 kilka kroków od nas i gapi się na ptaki, krążące nad cmentarzem. Stasek się uchyla, pocisk przelatuje mu koło ucha, błysk spojrzenia, widzę, że Stasek natychmiast pojął o co chodzi, podczas gdy j a nic nie rozumiem. Stasek rozgląda się po ziemi, chwyta coś, podnosi rękę, ktoś wrzeszczy z bólu; biegnę w stronę Domu Ludowego na ile mi starcza oddechu, przysia­ dam na ławeczce przed którąś chałupą, odpoczywam. Marek nadchodzi i stawia zagadnienie, jak pogodzić istnienie ludzi na Marsie z biblijną wersją stworzenia świata. Pytam, co to było, Mareknie rozumie o co pytam, wreszcie uśmiecha się i mówi, że przecie pirso godzina, połednie minęło. - No to co? - Nie wiys? Przecie siyćka wiedzom, ze dolanie majom rozum ino do połednia. No, to na drugi raz byłem mądrzejszy. Na drodze j u ż nie było śniegu, tylko żwir i kamienie. Cisnąłem równocześnie kamień 1 obelgę. Przycupnąłem za stertą ostrewek, sytuacja była korzystna, wychynąłem ze swego bunkra, posuwam się krok po kroczku, szczęśliwy, dzielny, walczę jak w ekstazie. Któryś z naszych siedzi na krawężniku i płacze, a j a prę do przodu, 70 gardząc niebezpieczeństwem. Celuję trochę na oślep, nie żeby w kogoś trafić, po co m i to, ciskam kamienie dla samej radości życia i nawet nie patrzę, czy ktoś rzuca w moją stronę, trochę dlatego, że jestem dzisiaj wyjątkowo dzielny, a trochę dlatego, że kamienie jakoś same mnie omijają. I wtedy Józek Mendlak, jeden z lepiej zbudowanych dolano w, zawołał do mnie życzliwie: - Idźze chłopce ku chałupie, bo i ty dostanies. W ten przystępny sposób m i uświadomił, jak wygląda moja sytuacja, oglądana z zewnątrz. Oto mogłem sobie pozwolić na dzielność, ponieważ dolanie nie uważali mnie za górzana i rzucali kamieniami gdzie indziej. Moje bohaterstwo, dopóki nie zagrażało innym walczącym, było tolerowane, ale skoro tylko wysunąłem się do przodu i stałem się niebezpieczny, poproszono mnie, żebym się wycofał. Jeśli nie, to zostanę potraktowany sprawiedliwie, czyli ukamienowany. Spojrzałem w tył. Prawdziwi górzanie kryli się gdzie kto mógł; walczyli dzielnie, ale na bezpieczną odległość, by nie okaleczyć kolegów i nie dostać za mocno. Tylko j a jeden nie umiałem zachować miary, bo musiałem być dzielny bardziej niż inni, było mi to potrzebne, miejskiemu chłopakowi, który zdążył już pokochać B u k o w i n ę , ale nie został górzanem i nigdy nie będzie. Przywołano mnie do porządku, muszę przyznać, że bardzo uprzejmie; gdyby z mojego zachowania wyciągnięto dopuszczalne konsekwencje, chodziłbym dzisiaj bez oka albo z dołkiem w czaszce. I tak każdy dzień przynosił dowody, że pon, to człowiek gorszego gatunku, a jedynie góral jest coś wart. Sami panowie to przyznawali, bo przecież na każdym kroku nadskakiwali góra­ lom; zaś górale traktowali panów pobłażliwie, z wyższością. Panom najwyraźniej to odpowiadało. Lubili, żeby ich lek­ ceważyć. Na przykład słowo ceper, wybitnie obraźli we. Nazwać pana ceprem, to jakby nazwać chłopa chamem albo Żyda gudłajem. Cepry to słowo znacznie mocniejsze niż stonka. Stasek, syn sąsiadów, tylko jeden jedyny raz nazwał mnie ceprem; bić się z nim nie mogłem, bo był silniejszy, więc odwróciłem się i poszedłem ku chałupie. Przez tydzień pat­ rzałem na niego, jakby był przeźroczysty, a gdyby mnie nie był przeprosił, nie odezwałbym się do niego do końca życia. Otóż panowie najwyraźniej lubili słowo ceper, gdyż posługiwali się nim na co dzień; w ich języku oznaczało ono człowieka nieporadnego w górach, odpowiednik mieszczucha albo szczura lądowego. Jeśli któryś letnik pobłądził w lesie, otarł sobie piętę, jeździł na nartach jak szafa trzydrzwiowa albo nie wiedział, że nie mówi się „spodnie g ó r a l s k i e " , tylko „portki góralskie", towarzystwo nazywało go ceprem, a on się godził. Nam, bukowiańskim dzieciom, zjawisko to dawało niemało radości; to tak, jak gdyby wytworna cudzoziemka witała się słowami: jestem kawał cielęciny, sądząc, że mówi dzień dobry. Dorosłych górali także śmieszyło słowo ceper w tym in­ teligenckim znaczeniu. Jędrzej Skupień Florek powiedział: „jo panów ceprami nie przezywom, ale kie sie sami tak przezywaj o m , to j o sie i m nie prociwiem. Niek se ta majom, kie fcom." Wedle niezłomnego przekonania moich rówieśników pano­ wie dawno by wyzdychali, gdyby nie górale, którzy na nik robiom. Panowie są ludźmi, ale nie całkowicie. Przede wszyst­ kim dlatego, że nie pracują. Robota wiejska to praca; praca umysłowa nie jest pracą, bo jej sens nie jest oczywisty; robi sieją na siedząco, a siedzenie to przecie odpoczynek. Z czego jasno wynika, że panowie to darmozjady — nic nie robiom, a bierom wielgie dutki nie wiadomo za co, więc powinni te dutki zostawiać ludziom (w mowie bukowiańskiej wyraźnie rozróż­ niało się „ p a n ó w " i „ l u d z i " ) , tak jak las powinien dawać borówki i grzyby. W szóstej klasie chodziła z nami do szkoły przez miesiąc albo dwa panna Jędrzejowska, lekarzówna z Chrzanowa. Gdy ojciec ją zabierał, wręczył nauczycielce bukiet kwiatów, nam też pięknie podziękował i zostawił dwukilogramową torbę cukier­ ków. Podczas przerwy, gryząc cukierki, jednogłośnie uznaliśmy pana J. za głupca: po co dawał pani kwiaty, przecie pani nie krowa, to ich nie zeżre, gdyby jej dał dutków albo na spódnicę, �to coś by z tego miała. Kupowanie cukierków całej klasie to też wielka głupota, wyrzucanie pieniędzy. Pan J. zapewne był przekonany, że zostawił po sobie dobre wrażenie. Mylił się. W domu Babuni była wielka weranda, która mi się czasami śni. Tam się jadało kolacje, a potem dorośli rozmawiali. Szczególnie latem było ludno: rodzina Babuni, jacyś znajomi, wynajmujący pokoje u Orłowskich, Rusinów, Kuruców albo dalej we wsi. Każdy chodził po Tatrach, każdy bardzo chciał zobaczyć niedźwiedzia czy choćby świeżą kupę niedźwiedzia, komuś się to marzenie spełniło, opowiadał, dumny szalenie, a ja się straszliwie bałem. Jakiś pan, mieszkający w domu wczaso­ wym FWP „ W a t r a " opowiadał, że na jego turnus dostała skierowanie wiejska babina gdzieś z Mazowsza, która nie mogła sobie miejsca znaleźć: pierwszy raz w życiu była wolna od jakichkolwiek obowiązków i trudno jej się było z tym pogodzić. Nie mogła znieść, że podają jej obiad do stołu, chciała zmywać po sobie, zamiatać, wdzierała się do kuchni, denerwowało ją, że nic, ale to zupełnie nic nie robi. W i ę c j ą namówili, żeby sobie poczytała. „Watra" to był przedwojenny pensjonat z częściowo przedwojenną biblioteką; babina wzięła jakiś romans z wyż­ szych sfer, zajęła leżak obok pana, który nam o tym opowiadał, wsadziła na nos okulary i zaczęła sylabizować półgłosem, jakby odmawiała koronkę: ...jej nagie piersi, skąpane w księżycowej poświacie, rzekłbyś utoczone z włoskiego marmuru, lecz gorące niczym rozpalona lawa, wznosiły się i opadały, chwytając powietrze jak ryba wyrzucona na brzeg... No to — opowiadał ten pan — zdrzemnąłem się, a gdy się ocknąłem, słyszę: ...w tym momencie uczuła, że namiętne spojrzenia hrabiego palą jej duszę na popiół, a wszelki opór jest daremnym. No to znowu się zdrzemnąłem. Budzę się, bo słońce zaszło za chmurę, trochę się ochłodziło, i słyszę: ciałem Artura wstrząsnął dreszcz pożąda­ nia. Rozchylił swe zmysłowe, mięsiste wargi, które nabiegły czarnąposoką, i rozdął chrapy niczym koń pełnej krwi arabskiej na bezbrzeżnym stepie... Babina czytała to monotonnym głosem, a gdy doszła do momentu, w którym błyskawica swym trupim blaskiem rozświetliła na ułamek sekundy dwa nagie ciała, splecione w namiętnym uścisku na leśnej polanie pośród mchów i paproci, smagane ulewą, drżące z zimna i niewysłowionej rozkoszy, odłożyła książkę i straszliwie się rozszlochała. „To panowie to robią tak ładnie? Za m n ą chłopy się uganiały, dwóch mężów pochowałam, życie przeżyłam, a nie wiedziałam, że to można robić tak ładnie..." Płakała do wieczora, nie chciała jeść, dostała gorączki, zabrali j ą do Zakopanego do szpitala. Bo przecież trzeba pamiętać, że tamte lata, to również turystyka dla mas. Nikt jej nie opisał, a szkoda, bo jakże tu zrozumieć czasy dzisiejsze, jeśli człowiek nie zda sobie sprawy, jakim gigantycznym wysiłkiem ówcześni chłopi wchodzili do cywilizacji. Róża Drojecka, wspaniała gaduła, wiele jej za­ wdzięczam, w początkach Polski Ludowej pracowała w zako­ piańskim Funduszu W c z a s ó w Pracowniczych jako przewod­ niczka. Obsługiwała wiejskich ludzi, którzy nie mieli śmiałości wejść do przedziałów kolejowych, bo siedzenia były wy­ ściełane; zdarzyło się, że ktoś przez cały turnus bał się zabrudzić pościeli i spał na podłodze, kiedyś pół wycieczki spłakało się ze wzruszenia, że władza ludowa pomyślała o nich i przygotowała im na wycieczkę suchy prowiant. Na wieczorkach zapoznawczych kaowcy z d o m ó w wczasowych życzliwie wyjaśniali, na czym polega różnica między u m y w a l k ą a waserklozetem, nad Morskim Okiem aktywiści zbijali się w gromadkę, ileż tu nieużytków, jakie straszne dziedzictwo sanacji, ale Polska Ludowa już niedługo zrobi porządek z tą zacofaną kupą kamieni, przydadzą się na budowie socjalistycznych miast, a tutaj, nad Morskim Okiem, zakwitną sady. Wsiadali do kolejki na Gubałówkę nie wiedząc co ich czeka, a gdy wagonik ruszał, wrzeszczeli, próbowali wyskakiwać, mdleli ze strachu albo modlili się histerycznie; na Kasprowy decydowali się najodważ­ niejsi. Po drugiej stronie Gubałówki, w Cichem, pewnie żyją ludzie pamiętający rok 1957, kiedy to zobaczyli z bliska pierwszą w życiu młockarnię. Wiem od naocznego świadka, że cała wieś wyległa wtedy na drogę, każdy dzierżył wiadro, pokrywkę albo inny kawał blachy, walił w to z całej siły i darł się przeraźliwie; baby miauczały, a mężczyźni miotali wyzwiska w rodzaju: ty stary głupce, jakże bedzies młócieł tom kurwom! Gazda, który kupił młockarnię, przesuwał się wolno przez ten rozwścieczony tłum jak Mojżesz przez Morze Czerwone, z kamienną twarzą patrzał przed siebie, jakby był sam jeden na świecie. W środku Bukowiny, nieco powyżej Domu Ludowego, stała przy drodze szopa. Gdy chodziłem tamtędy do szkoły, obser­ wowałem, jak przedzielano j ą przez pół; w jednej połowie mieszkała krowa, a drugą gazdowie wynajęli na salon fryzjerstwa damskiego, czynny sezonowo. Wycięli okienko, żeby w salonie było widno, ściany obili listewkami, z przodu dobudowali ganeczek, z tyłu wygódkę. Nieco poniżej stała druga szopa, na niej zielony szyld z herbem bukowiańskiej Gminnej Spółdzielni Samopomoc Chłopska i napisem „Sklep Potrzeb Kulturalnych". W środku Maryśka. Otwierając drzwi potrącało się dzwonek, zawieszony na sprężynie ponad futryną. Maryśka podnosiła głowę. Coześ fcioł? Sprzedawała poradniki rolnicze, przybory szkolne, utwory naszych wielkich pisarzy jak Putrament, Kraszewski, Kruczkowski, Czeszko, Mickiewicz i inni, a niekiedy papier toaletowy. Kiedyś zamiast reszty wetknęła mi broszurkę J. Słowackiego Ojciec zadżumionych, wziąłem, bo nie miałem śmiałości wadzić się z Maryśką. To jest bardzo ładny i smutny kawałek, o Arabie, któremu cała rodzina wymarła, jedno po drugim, ogółem ośmioro. Szybko się czyta, więc gdy skończyłem, przeczytałem jeszcze raz, a wieczorem umiałem na pamięć. Próbowałem recytować kolegom, ale nie chcieli słuchać i zamiast mi dziękować, przezywali mnie „ociec cholerycny". Lubiłem czytać, ale nie byle co. W Domu Ludowym była biblioteka gromadzka; poprosiłem panią, żeby mi wybrała coś dobrego o problemach młodzieży, dała mi powieść postępowe­ go pisarza rosyjskiego F. Dostojewskiego pod tytułem Młodzik. Siedziałem sobie na miedzy i czytałem, pasąc krowę Orłows­ kich, dumny i świadom ciążącej na mnie odpowiedzialności. Jakiś letnik przechodził. Zagadnął mnie uprzejmie, jak mi się pasie, czy mnie krowa słuchai co czytam. Więc mu wyjaśniłem, że płóno mi się czyta, bo panowie przeszkadzają, a czytam Dostojewskiego, straszne nudy. — Nudzi cię Dostojewski? — rozpromienił się — to świetnie! — Jak to, świetnie? — Bo to znaczy, że jesteś normalny. — No pewnie że jestem normalny, to przecież oczywiste! — Och, to wcale nie jest takie oczywiste. Tak sobie powiedział i poszedł, a skutek taki, że do dziś dnia nie przeczytałem w całości ani jednej powieści Dostojewskiego i już tego nie uczynię, po co miałbym się przymuszać. Stasek twierdził, że są dwa rodzaje książek: Dawno i nieprawda oraz Zabili go i ucik. Obie kategorie są nic nie warte. Tak jest, bo tak powiedział jego tato. Od czasu do czasu do Sklepu Potrzeb Kulturalnych rzucali papier toaletowy. Maryśka klęła, bo w sklepie robiło się ciasno, rolki z dziwnym napisem S O L A L I tworzyły na ladzie piramidę pod samą powałę, wystarczyły dwa worki, żeby całe wnętrze Sklepu Potrzeb Kulturalnych było zatarasowane i klienci nie mieli gdzie stać, więc trzeba było te worki wynosić do sąsiada, sąsiad się krzywił. Wiele z tym było zawracania głowy, a utarg niewielki. Jeszcze pół biedy latem, bo wtedy papier wykupywali panowie, bardzo ich to radowało i dziwiło, że ot tak po prostu ten towar jest w sklepie i m o ż n a go kupić bez ograniczeń; cieszyli się na swój sposób, to znaczy byli dumni, że w Bukowinie taki prymityw, że papier toaletowy nie jest natychmiast rozchwyty­ wany, i dopiero oni, przedstawiciele wyższej cywilizacji, zrobią z tym porządek. Więc kupowali po kilkadziesiąt rolek, pakowali w paczki i nieśli na pocztę, naczelnik wzdychał i klął po węgiersku. Gorzej wiosną i jesienią, bo leżało to świństwo tygodniami, zawalało cały sklep. Czytałem niedawno w gaze­ cie, że Niemcy z byłej N R D wykupują po naszej stronie Odry zapasy papieru toaletowego, bo do takiego są przyzwyczajeni od lat: jest twardy, solidny, przypomina im dawne czasy, nie jak to miękkie dziadostwo, które tam teraz produkują. Między Sklepem Potrzeb Kulturalnych a Salonem Fryzjerstwa Damskiego, ale po drugiej stronie drogi, stoi karczma 71 �I I . 1. T a n i e z b ó j n i c k i , repr. z: S t a n i s ł a w W i t k i e w i c z Na Przełączy, „Janosik". Józek Łojas, pierwszy sławny człowiek, którego dane m i było znać osobiście, a nawet się z nim trochę przyjaźnić, wsławił się w tym właśnie miejscu. Był to góralik jak z obrazka, z pierwszym zarostem na twarzy i wesołą dziecięcą buzią. Grałem z nim parę razy w piłkę. Józek, niewiele starszy ode mnie, dobry chłopak, przystojny, tylko głupi i wielki pechowiec, pił w „Janosiku" z panami, śpiewał i m po góralsku i słuchał komplementów, j a k i to jest gibki i śwarny, prawdziwy zbójnik, więc gdy sobie popił, a czemu miał nie popić skoro panowie stawiali, rzeczywistość wymieszała mu się ze zbójnickimi przyśpiewkami i chcąc pokazać, jaki jest śwarny (każdy miłośnik Podhala zna to słowo), wyleciał na drogę i ot tak dla śpasu uderzył przechodzącego wczasowicza. No i zabił nie­ chcący, taki pech. Dostał dożywocie, a jego nazwisko przez wiele lat było w Polsce synonimem bandziora. Nazwiska panów, którzy upili prymitywnego smarkacza i mieli rozrywkę, podjudzając go do janosikowych czynów (najpierw było jakieś rzucanie stołkami w karczmie i peTlisty damski śmiech), pozostały w cieniu. O Józku pisały wszystkie ówczesne gazety, a gdy bukowiańska gmina próbowała go bronić, zerwał się jazgot oburzenia; pamiętam rysunek w „ S z p i l k a c h " , przed­ stawiający karykaturalnych, wstrętnych górali, osłaniających mordercę, i podpis: Górala, czy ci nie żal? Skoro panowie tak grzecznie pytacie, odpowiadam: żal. Żal mi obu — i tego studenta z Krakowa nazwiskiem Marek Orman, który przyje­ chał do Bukowiny na parę dni, zatrzymał się u starego Pary i wyszedł na drogę tak okropnie punktualnie, że akurat zdążył na swoją śmierć, i żal m i Józka, bo też padł ofiarą tragicznego splotu przypadków, w którym wszystkie elementy bezbłędnie zagrały. A żeby było jeszcze obrzydliwiej, prawie równocześnie z procesem Józka odbywał się w Warszawie głośny proces poszlakowy profesora medycyny, oskarżonego o otrucie żony — podobno truł j ą powolutku, miesiącami, z wykorzystaniem wiedzy fachowej, podbierając służbowe proszki z Akademii Medycznej. Józkowi wsuli dożywocie, a tamtemu piętnaście lat. Zawirowało m i w rozumie, gdy o tym przeczytałem. Jeśli był winien — próbowałem przywołać na pomoc zdrowy rozsądek (w chwilach zwątpienia przywołuję zdrowy rozsądek i to na ogół pogarsza mój stan) — jeśli był winien, należał mu się wyrok śmierci; a jeśli nie udowodnili mu winy, powinni go zwolnić, myślałem. Gazety pisały, że po Bukowinie chodzi plotka, że panowie się obrażą o to morderstwo i przestaną przyjeżdżać na wczasy, ale nie ma się czego bać, przecież 72 1889 panowie bardzo kochają góry. — Pewnie, że nie ma się czego bać — myślałem — panowie nie tacy znowu wrażliwi, żeby się pozbawiać przyjemności z powodu jednego trupa. Zapomną. Śmieszą mnie słowa „ ś w a r n y " , „ h a r n a ś " , „ m o c a r n y " . W prozie Tetmajera występuje góral o przydomku Mocarny; czytelnik myśli, że chodzi tu o mocarza, herosa. Tymczasem przydomek „ m o c a r n y ' ' powstał jako złośliwość, coś w rodzaju „ g o ł o d u p i e c " , a oznacza gazdę, mieszkającego na terenie podmokłym, czyli nędzarza. „ H a r n a ś " występuje dzisiaj głów­ nie w nazwach restauracji, sklepów itp. W N o w y m Targu istnieje Spółdzielnia Inwalidów „ H a r n a ś ' ' ; gdy po raz pierwszy zobaczyłem ich szyld, wesoło m i się zrobiło — ale szybko mi przeszło, gdym sobie uświadomił, że ze mnie też taki inwalida harnaś. Nie przepadam za tańcem zbójnickim, również ze względów osobistych. Pierwszy raz widziałem go na scenie w bukowiańs­ k i m Domu L u d o w y m , w wykonaniu moich rówieśników, chłopców z szóstej i siódmej klasy. Podziwiałem ich, żarła mnie zazdrość i wstyd, że gdzie mi tam z moim warszawskim wiatrem do ich wspaniałego występu. Taniec zbójnicki to nie jest zajęcie dla warszawiaka, ani tym bardziej dla astmatyka. I co z tego, że ja też bardzo pragnąłem pięknie wyglądać, dziarsko wywijać ciupagą i śpiewać: Nie chodź na zbój Wojtek, Maciek, lepij robić w kombinacie! Chłopcy byli świetnie zgrani, wyćwiczeni, szczęśliwi. Pat­ rzałem i bulgotała we mnie parszywa, upokarzająca zawiść, wymieszana z zachwytem. A ż wreszcie nastąpiła scena finało­ wa: stanęli twarzą do widowni, lewa ręka na biodrze, prawa, wysoko uniesiona, dzierży ciupagę, a z młodzieńczych, zbójnic­ kich piersi wyrywa się okrzyk: — Praca! Pokój! Wracałem do domu naburmuszony. Babunia mnie pochwali­ ła, że ładnie wypadłem. Odpowiedziałem niezbyt uprzejmie. Ofuknęła mnie, że jestem nieznośny malkontent. Milczeliśmy. Chciało m i się płakać. Nieco później przeczytałem po raz pierwszy Na przełęczy Witkiewicza. Uderzyło mnie, że taniec zbójnicki w tej książce wygląda zupełnie inaczej od tego, który widziałem na własne oczy. Oto na skrawku łączki, pod lasem lub gdzie bądź przed szałasem lub schroniskiem, pozrzucali na kupę torby i cuchy, pozrzucali i kapelusze albo je przymocowali pod brodą zawad- �II. 2. Taniec zbójnicki, lata 1950-1960. Fot. Krystyna Gorazdawska łami, następnie wbijają wszystkie ciupagi w ziemię i zaczynają dokoła nich taniec. Każdy po kolei staje przed grajkiem, śpiewa parę zwrotek, płaci za muzykę i puszcza się drobnego. W końcu wszyscy już są w kole i wtedy rozpoczyna się jakieś szaleństwo, taniec opętany, wariacki, w którym na tle pewnego ogólnego tempa ruchów każdy, odpowiednio do swego temperamentu i zdolności tancerskich, improwizuje rozmaite ruchy i skoki. Ten łagodny blondyn, zgrabny i smukły, stula nogi, bierze się pod boki i wyprostowany rzuca sobą w powietrze, padając ukośnie na ziemię jak gwóźdź olbrzymi. Ten drab potężny o czerwonej, spoconej twarzy wyrzuca się w górę na sążeń, zgina nogi, uderza Z trzaskiem w locie dłoniami po piętach i spada z hukiem. Ów z nadzwyczajną elegancją i szykiem drepce w miejscu, po­ chylony, jak gdyby się zachwycał własnymi nogami. Tamten bije Z zaciekłością nogą w ziemię, jak gdyby chciał w niej dziurę wybić lub roztrzaskać własną piętę. Ów przypada całym ciałem do ziemi i wylatuje nagle w powietrze jak raca. Tamten przeciera obłąkane oczy, włosy mu się jeżą, wytrząsa rękoma nad głową zdaje się być opętanym, pijanym jakimś szałem, a jego nogi same, bez jego woli i wiedzy, trzęsą się na miejscu w jakichś zygzagowatych, błyskawicznych ruchach. Wszyscy wykrzykują, szamocą się, tupią, śmigają rękami i nogami i zdają się być zębami jednego koła, lecącego w najszybszym obrocie. Znowu muzyka wolnieje, ruchy stają się spokojniejsze, tańczący biorą ciupagi, sczepiająje ostrzami, trzymając wysoko, i tańczą wkoło z wolna, jakby dla odpoczynku. Lecz nagle grajek naciąga brwi wielkie nad oczyma ukrytymi pod wystającym jak okap zrębem czoła, ściska konwulsyjnie skrzypki i rżnie jeszcze wścieklejszym rytmem, a cała banda tancerzy zaczyna się z jeszcze większą gwałtownością ciskać i szaleć. Latają w powie­ trzu ręce, nogi, błyska stal ciupag, wszystko się miesza i mąci w jakiś chaos. Wyżej opisana scena rozegrała się w końcu lat osiem­ dziesiątych X I X wieku. Ilustracja w Na przełęczy, również autorstwa pana Witkiewicza, zgadza się z powyższym opisem: każdy zbójnik na obrazku tańczy po swojemu, improwizuje, wspólna jest tylko atmosfera szaleństwa. Tymczasem istotą tańca zbójnickiego, który znam z Bukowiny, a potem z innych estrad, jest ściśle przestrzegana jednoczesność ruchów, realizo­ wanie precyzyjnego planu; dobre wykonanie musi więc być poprzedzone ćwiczeniami pod okiem fachowca. Gdy człowiek ma lat dwanaście—czternaście, stara się ułożyć całą swoją ciężko zdobywaną wiedzę na temat otaczającej go rzeczywistości w j e d n ą sensowną tablicę Mendelejewa. Mija nieco czasu, człowiek się przekonuje, że zadanie to jest raczej niewykonalne, więc w ogóle przestaje myśleć. Ale j a wtedy miałem trzynaście lat. W e z w a ł e m na pomoc zdrowy rozsądek i myślałem mniej więcej w taki sposób: zbójnicki, jak go znam, wymaga sceny, widowni i długich wspólnych ćwiczeń. A prze­ cież trudno przyjąć, żeby tatrzańskie bandy rabunkowe sprzed stuleci pobierały w wolnych chwilach lekcje tańca. Pan Wit­ kiewicz ma rację: taniec zbójnicki w dawnych czasach był improwizacją, a nie śwarnym podskakiwaniem i przykucaniem wedle ściśle określonych reguł. A więc — rozumowałem — taniec zbójnicki w którymś momencie swej historii przeob­ raził się. Znamy nazwiska wielkich wynalazców, jak Newton, Popów albo Miczurin, lecz nie wiemy, jak się nazywał wynalaz­ ca nowoczesnego tańca zbójnickiego. A przecież taki ktoś musiał być. Pytanie tylko, jak się nazywał oraz kiedy i w jakich okolicznościach dokonał swego odkrycia. Mijały lata. Jako, że poza tańcem zbójnickim miałem jeszcze kilka innych ważnych problemów na głowie, wyjaśnienie tej sprawy się odwlekało. Lecz kwestia żyła, raz po raz dając o sobie znać. Kiedyś na przykład spotkałem bratnią duszę, etnografkę z Czech, która dzieliła się swym dramatem: od lat zbiera ludowe legendy z okolic Jiczina, ale wyniki jej pracy nikogo nie obchodzą, każdy tylko pyta o zbója Rumcajsa, który jest niejicziński, nieludowy, niemerytoryczny, obcy i okropnie bezczelny. Starsze pokolenie jiczińskiego ludu niebawem odej­ dzie, zaś obecna młodzież zmieni się w czcigodnych starców, którzy będą twierdzić z niezłomnym przekonaniem, że Rumcajs był w miejscowej tradycji od zawsze, bo pamiętają go z telewi­ zji, jego ubiór to pradawny tutejszy strój ludowy. No i co pan na to? — Niech pani o tym napisze artykuł — poradziłem — zostanie jako memento dla przyszłych pokoleń. — Ja, artykuł o Rumcajsie? — obraziła się. Zbójnik, jakiego znamy z góralskiego festiwalu, nosi na głowie czerwone wiaderko z grubej tektury, może z filcu albo innego materiału, obszyte żółtą lamówką. Jest ono niezbędne, aby można było odróżnić zbójnika od zwykłego górala, a to bardzo ważna rzecz, bo gdy osobnik przystrojony po zbójnicku zawoła: dawaj pieniądze! nie ma się czego obawiać, bo to tylko zbójnik; gorsza sprawa, gdy w ten sam sposób zagadnie cię osobnik bez zbójnickich rekwizytów. Człowiek dociekliwy z braku poważniejszych zmartwień być może zada sobie pytanie, dlaczego taka ogromna czerwona 73 �czapa znamionuje akurat zbójnika — bo przecież trudno sobie wyobrazić, aby w czymś podobnym można było wygodnie uciekać przez las, wpadać do komory albo wspinać się po baszcie. Odpowiedź jest raczej prosta: współcześni zbójnicy z Krupówek są atrakcyjni dla turystów z tej głównie przyczyny, że wyglądają identycznie jak zbójnicy na góralskich szklanych obrazkach. Lecz pytanie pozostaje — dlaczego' zbójnik na obrazku, czyli zbójnik-praktyk z przełomu osiemnastego i dzie­ więtnastego wieku, włożył taką dziwaczną czapę? To także nietrudne: węgierscy hajducy z południowej strony Tatr nosili futrzane czapy wojskowe, a zbójnicy polowali na nie jak na skalpy. Popularny ludowy obrazek, tak zwany janosikowy, przedstawia zbójników, radujących się ze zwycięstwa: skaczą przez ognisko, piją wino i strzelają na wiwat z pistolców. Ubrani są w węgierskie zdobyczne mundury. Nieznany artysta powięk­ szył im nakrycia głowy do ogromnych rozmiarów, bo chciał zilustrować ich życiowy sukces. To nie są czapki, lecz trofea. Historia sztuki dobrze zna takie intencjonalne powiększenia; można je zaobserwować między innymi w dawnej rzeźbie ludowej lub we współczesnej karykaturze. Dopóki więc zbój­ nicy tkwili na obrazku, byli zgodni z konwencją; ale gdy stary motyw został odwzorowany na tysiącach regionalnych pamią­ tek przez ludzi, którzy tego starego obrazka nie rozumieli, a obrazkowi zbójnicy ożyli i wyszli na Krupówki, chcąc nie chcąc musieli zabrać swe niewygodne czapy, gdyż inaczej nie zostaliby rozpoznani w tłumie. Od moich bukowiańskich czasów minęło wiele lat; szperam w starych papierzyskach z jakiegoś tam powodu, i nagle zauważam ze wzruszeniem, że moje dziecięce przewdywania były słuszne! Oto mam przed sobą czarne na białym, że taniec zbójnicki w jego nowoczesnej postaci został wynaleziony w 1910 roku przez Szczęsnego Połomskiego, naczelnika (to znaczy głównego instruktora) nowotarskiego gniazda Towarzy­ stwa Gimnastycznego „ S o k ó ł " . Owego roku przypadała pięćsetna rocznica Grunwaldu. Jak Galicja długa i szeroka, w miasteczkach odbywały się parady, festyny, manifestacje pod sztandarami z wyobrażeniem sokoła, wzbijającego się do lotu, który wszystkim kojarzył się z Orłem. Największą uroczystość, czyli Grunwaldzki Zlot „ S o k o ł a " , przewidziano w Krakowie; Polacy z trzech zaborów i z diaspory chcieli zamanifestować jedność i wolę walki o niepodległość. Ignacy Paderewski ufundował wielki pomnik, sokoli w zielo­ nych czamarach i amarantowych koszulach ćwiczyli paradny krok, cała Polska wstrzymała oddech ze wzruszenia. Druh Połomski zapragnął przygotować na tę okazję coś zupełnie ekstra. Nadał temu nazwę „Ćwiczenia toporkiem wraz z tańcem górali i góralek tatrzańskich". Były to popisy gimnastyczne lekko podmalowane na ludowo, z użyciem góralskich ciupag zamiast popularnych ówcześnie maczug, szarf i wywijadeł. Wynalazek Połomskiego polegał na ubarwieniu ćwiczeń gim­ nastycznych elementami folkloru podhalańskiego. Był więc zaprzeczeniem żywiołowości; zaplanowano go jak pokazy fechtunku, piramidki albo tzw. żywe obrazy. „Ćwiczenia toporkiem" zyskały wielkie uznanie, nawet druhowie sokoli ze Śląska postanowili pójść tym śladem i ułożyli taniec górniczy z kilofkami, który niestety się nie przyjął. Tymczasem zbójnicki wedle układu druha Połomskiego tak się spodobał, że górale przyjęli go za swój. W „Przewodniku Gimnastycznym » S o k ó ł « " , nr 10/1910 r. zachowała się notatka o tym, że po paru miesiącach od Zlotu Grunwaldzkiego druha Połomskiego przeniesiono z Nowego Targu. Urządzono wieczorek pożegnalny, na którym nowotar­ żanie — sokoli śpiewali: Uczył nas nacelnik bić się toporkami A teraz odjezdzo; co tez będzie z nami? Ani na wirsycku, ani na dolinie, Połomskiego imię nigdy nie zaginie. Lata mojego bukowiańskiego dzieciństwa, to również począ­ tki Muzeum Lenina w Poroninie. Do legendowych postaci zakopiańskich zaliczyć wypada nie tylko Sabałę, Chałubińs­ kiego, księdza Stolarczyka, starego Witkiewicza itd., ale rów­ 74 nież Eugeniusza Zrosta. Znałem go osobiście. Krążą o nim klechdy, które warto zanotować. Zjawił się pod Tatrami tuż po wojnie, w gorących czasach, gdy liczne bandy rabunkowe chodziły, jak to się powiadało, z kopytem po prośbie; jeszcze dzisiaj starsi ludzie potrafią wskazać piękne wille w regionalnym stylu, które stawiano kopytem, czyli zarabiano na ich b u d o w ę rewolwerem. Był aktywistą Z W M i PPR, mianowany dyrektorem Muzeum Lenina w organizacji. Stanowisko to wymagało odwagi i tę należy tow. Zrostowi bezwzględnie przyznać. Szukając lenin­ owskich śladów i kładąc podwaliny muzeum, ryzykował ży­ ciem. Jego kolegów z Z W M zamordowano, bo wybrali się na spacer po Gubałówce (w miejscu ich śmierci postawiono skromny obelisk; nie wiem, czy się zachował, czy też jakiś głupiec kazał go zburzyć). T o w . Zrost miał żelazne zdrowie, wolę działania, otwarte konto w banku i fotokopie dokumentów z pobytu Lenina na Podhalu, przysłane z Moskwy, które miały ułatwić poszukiwania. Lecz tow. Zrost nie mógł z nich skorzystać, albowiem języka rosyjskiego nie posiadał. W tamtych pionierskich czasach listy Lenina, pamiętniki Krupskiej itd. nie były jeszcze przetłuma­ czone na polski. Z całej fury fotokopii i służbowych książek mógł więc tow. Zrost przeczytać o własnych siłach jedynie reprodukcje adresów na kopertach: Sehr geehrter Herr Vladimir Uljanov, Poronin, Galizien. W y s n u ł z tego wniosek, że Lenin mieszkał w Poroninie; nie przyszło mu na myśl, że poroniańska poczta obsługiwała również sąsiednie wsie. Po jakimś czasie, gdy ktoś gramotny przeczytał, co było do przeczytania, bez trudu odnaleziono w Białym Dunajcu właściwą chałupę. Gaź­ dzina, Teresa Skupień, pamiętała swoich cudzoziemskich let­ ników sprzed lat. Zapytana, dlaczego siedziała cicho, tłumaczy­ ła się płaczliwie, że j u ż raz miała kłopoty z policją austriacką, a przecie ona niewinna; teraz znowu jej się czepiają, że ten pon, co u niej siedzioł, to podobno jakiś bolszewik. Więc dali jej spokój, nikt jej nie włóczył po leninowskich uroczystościach i nie nagabywał o wywiad. Zresztą wkrótce zmarła. Więc tow. Zrost szukał w Poroninie. A kto ma otwarte konto w banku i zapał rewolucyjny w sercu, ten znajdzie, czego szuka. Zwłaszcza, gdy sprzyjają mu dziejowe realia. W tamtych latach, zgodnie z samosprawdzającą się tezą tow. Stalina o zaostrzaniu się walki klasowej w miarę budowy socjalizmu, w każdej wsi typowano kułaka, by podjąć z n i m zwycięski bój. Kułakiem poroniańskim mianowano gazdę Guta, który rzeczywiście był stosunkowo zamożny: miał starą karczmę i pensjonat. Jeszcze tego samego wieczora gazda Gut wiedział, j a k ą rolę wyznaczyła mu władza ludowa. Postanowił uprzedzić atak; złożył wizytę tow. Zrostowi, by poinformować, że poszukiwany Lenin miesz­ kał u niego w domu zajezdnym. Gazda Gut został przemianowa­ ny z kułaka na bezpartyjnego towarzysza, jego karczmę wyku­ piono za ciężkie pieniądze, wykupiono też sąsiednie parcele, chałupy stojące na nich rozebrano; w ten sposób za przyczyną budowy muzeum odszedł z tego świata jedyny leninowski autentyk w Poroninie — stara poczta, do której pan Uljanow jeździł codziennie rowerem po gazety i listy. Budowa muzeum ruszyła w szalonym tempie. N o , i poszła lawina: wierszyki, artykuły, filmy, audycje, cała Polska wiedziała i wie po dziś dzień: Lenin w Poroninie, Lenin w Poroninie. A skoro się okazało, że Lenin mieszkał w Białym Dunajcu, nie w Poroninie — zrobiło się dziwnie. D o m w Białym Dunajcu był owszem zwiedzany, wymieniany w przewodnikach, nie działa mu się krzywda, ale jakoby go nie było; w świadomości społecznej do dziś funkcjonuje zbitka „Lenin w Poroninie", Biały Dunajec jest znacznie słabiej rozpropagowany. W ogóle Lenin w Poroninie to skarbnica dla artysty czy naukowca. Przyszłe pokolenia docenią ten wspaniały temat. Naturalnie dopiero wtedy, gdy my, kompetentni, przeniesiemy się za księżą oborę, a słowa, które teraz piszę, będą miały wartość dokumentu, gdyż zostały napisane przez naocznego świadka, którym nie byłem. W połowie lat sześćdziesiątych skończyłem studia i zamiesz­ kałem w Zakopanem. Byłem młodym naukowcem. Młody �naukowiec tym się głównie charakteryzuje, że ogromnie chciał­ by coś odkryć. Ja też chciałem coś odkryć. Problem polegał na tym, że wiedziałem jedynie to, o czym wiedzieli również inni, na ogół lepiej ode mnie, więc nie mogłem tego odkryć. Z kolei nie mogłem odkrywać tego, o czym nie wiedziałem, to chyba jasne. Paskudna sytuacja. Szukając gwałtownie, co by tu, cholera, odkryć, zwróciłem u w a g ę na Muzeum Lenina; zafas­ cynowało mnie zjawisko wielkiego zapotrzebowania na tubyl­ ców, którzy pamiętali wodza rewolucji i rozmawiali z nim. Potrzeby w tym względzie były tak ogromne, że przyjmowano entuzjastycznie każdy gest dobrej woli. W Muzeum Lenina widziałem notatki z badań terenowych, z których wynikało, że górale urodzeni w dziewiątym, dziesiątym, jedenastym roku prowadzili z Leninem w 1914 roku długie dysputy, które powtarzali słowo w słowo w roku pięćdziesiątym albo sześć­ dziesiątym którymś. Nie mam zamiaru z tego szydzić, nie posądzam autorów tych notatek o walenrodyzm czy o gorliwość idioty, a górali o mentalność dobrego wojaka Szwejka, gorzej: obie strony posądzam o autentyczną dobrą wolę, którą i ja noszę w sercu i jestem z tego dumny. Mamy tu chyba do czynienia z wyjątkowym przerostem dobrej woli. Jest to również ilustracja ciekawego zjawiska — oto gdy nasz zdrowy rozsądek i starogrecka logika stają nam na drodze w osiągnięciu upragnionego celu, jednym zdecydowanym ruchem odsuwamy je na bok. Czy to w końcu ważne, że człowiek urodzony w 1910 roku wiosną 1914 roku miał miał trzy albo cztery lata i nie był dojrzały intelektualnie do wymiany poglądów z Włodzimierzem I I jiczem? Czy to ważne wobec faktu, że mamy to, czego pragnęliśmy tak bardzo? W roku sześćdziesiątym siódmym kierowniczką Domu Le­ nina w Białym Dunajcu była pani Michałowska. Od czasu do czasu wpadała do nas do Muzeum Tatrzańskiego, przede wszystkim żeby się wygadać. Skarżyła się pani Sredniawie, która cierpliwie kiwała głową, że Lenin to wcale nie taki lukratywny temat jakby się komu wydawało, a ludzka bezczel­ ność przechodzi wszelkie granice; zamówili u niej w redakcji (nie dosłyszałem, w której) tekst rocznicowy, wydrukowali, a gdy się dopominała o pieniądze, odpisali, że Nadieżda Krupska uważała dzieła Lenina za własność całej ludzkości, więc nie przyjmowała za nie honorariów i pani Michałowska winna postąpić tak samo. Odwiedziłem j ą w Białym Dunajcu. Dom Lenina wydał mi się bardzo interesujący, przede wszystkim jako świadectwo stosunku polskich inteligentów do tradycji ludowej. Dla in­ teligentów wszystko co góralskie jest zarazem archaiczne, odwieczne. Ten pogląd obowiązywał jeszcze za moich czasów; wyposażenie Domu Lenina, od płotu aż do krzeseł i ryzowanych gablot, wykonane było w stylu cepeliowskim lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych przez twórców ludowych, których znałem osobiście. M o ż n a przypuszczać, że autorzy ekspozycji chcieli odtworzyć nastrój z czasu pobytu Lenina, ale przy okazji udokumentowali fakt, że nie dostrzegają różnicy między górals­ ką chałupą sprzed pierwszej wojny światowej a sklepem Cepelii. To jakby nie widzieć różnicy między gotykiem a neogotykiem. Ekspozycja w Białym Dunajcu nie jest więc rekon­ strukcją wnętrza z czasów Lenina, lecz ilustracją naszego braku poczucia czasu i naszego stosunku do kultury ludowej. Nikomu nie przyszło do głowy, że od 1914 roku sztuka góralska przeszła znaczną ewolucję, dowodziłem. Pani Michałowska spojrzała na mnie z macierzyńskim ciepłem. Młody człowieku, czy napraw­ dę nie ma pan większych zmartwień? Odczepiła sznurek i weszła do p. o. sypialni państwa Uljanowych. Uklękła, zanurzyła rękę pod łóżko i wyciągnęła pękaty skoroszyt. Gdy jesienią 1956 roku Muzeum Lenina przechodziło socjalistyczną odnowę, mówiła, a tow. Zrosta, twórcę i dyrektora tej placówki, wywieziono za bramę na furzyku, czyli na taczkach, pożyczonych naprędce od sąsiada, który parę godzin wcześniej woził nimi gnój, urzędowe papiery zachowały się jak obyczaj nakazuje: wyfrunęły z segregatorów i walały się po pejzażu, więc pani Michałowska zgarnęła chyłkiem co się dało i wzięła sobie na pamiątkę. Czytałem cały wieczór, nietórych fragmentów nauczyłem się na pamięć, więc mogę teraz zacytować. Daty nie pamiętam: między pięćdziesiątym a pięćdziesiątym czwartym rokiem. Protokół z operatywki pracowników Muze­ um Lenina. Temat: postawa moralna tow. Żmudy. Zagaja tow. Zrost: Jak towarzysze wiecie, przy naszym muzeum istnieje biblioteka marksizmu-leninizmu. Karta tow. Zmudy jest czysta, tow. Ż m u d a nie korzysta z biblioteki. Widocznie uważa, że już zjadł wszystkie rozumy i nie potrzebuje się dokształcać. Natomiast nie jest żadną tajemnicą, że tow. Żmuda przyjmuje do siebie na noc kobiety. Nie jest to jedna kobieta, lecz kilka, tow. Ż m u d a postępuje wobec nich nieuczciwie, bo przecież nie ożeni się z nimi wszystkimi. Tow. Ż m u d a powinien kłaść mniejszy nacisk na kobiety, a większy na podnoszenie swej świadomości członka partii. Tow. Ż m u d a (arogancko): Co ja robię w nocy to moja sprawa prywatna. Tow. Zrost (łagodnie): sprawa prywatna, ale mieszkanie służbowe. Ale nie w tym rzecz. M y , pracownicy Muzeum Lenina, jesteśmy wzorem dla okolicznej ludności, stoimy na moralnym świeczniku. Co będzie, jeśli okoliczna ludność zacznie brać przykład z tow. Ż m u d y ? I kto będzie odpowiedzialny za ten stan rzeczy? Dalej zapomniałem; pamiętam tylko tyle, że dano tow. Żmudzie sześć miesięcy na uzupełnienie wiedzy z marksizmuleninizmu i powołano trzyosobową komisję, która miała to wyegzekwować. Inne pismo, z tego samego okresu: Do Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Nowym Targu. Dzisiaj w na­ szym muzeum dokonano aktu wrogiej roboty. Nieznani sprawcy wpisali do księgi pamiątkowej, że wystawa jest nudna. Czytałem to na głos, śmiałem się, pani Michałowska też się śmiała i zapewniała, że te pisemka zostały uratowane przypad­ kowo i niczym nie różniły się od tych, które przepadły. Skoro pp. archeologowie na podstawie kilku glinianych skorup od­ twarzają pradawną kulturę razem z jej wierzeniami i systemem społecznym, to chyba na podstawie tych kilkudziesięciu pise­ mek można będzie po latach wyrobić sobie ogólniejszy pogląd na epokę, rozmarzyła się. Owszem, mówiłem, ale z tym zastrzeżeniem, że tezę archeologa m o ż e wzbogacić lub obalić jedynie inny archeolog, który podlega takim samym obciąże­ niom jak ten pierwszy, więc z rekonstrukcją bohaterskiej młodości tow. Żrosta m o g ą być niejakie kłopoty. W 1967 roku, gdy sprowadziłem się do Zakopanego, pełnił on funkcję sekretarza ideologicznego Komitetu Miejskiego PZPR. Opowiadano o nim złośliwości, za którymi czaił się strach. W 1970 r. został dyrektorem Muzeum Tatrzańskiego. Miano­ wanie akurat jego było straszliwym chamstwem, a mnie dodatkowo sprawiało dużą przykrość, gdyż w tej sytuacji nie było już dla mnie miejsca w muzeum i musiałem opuścić Podhale. Plotkowano w Zakopanem, że tow. Zrost został skierowany do muzeum, bo towarzysze mieli go serdecznie dość i dali mu kopa. Kultura, jak wiadomo, była wówczas prze­ chowalnią, lodówką względnie zesłaniem dla towarzyszy, którzy akurat popadli w niełaskę; kierowano ich do kultury bez obawy że naszkodzą, bo przecież robić w kulturze każdy dureń potrafi. Tow. Zrost dzielnie zniósł degradację i również w nowym miejscu starał się służyć partii, jak umiał najlepiej. Najpierw kazał usunąć z gabinetu góralskie obrazki na szkle, bo miały tematykę religijną. Potem kazał usunąć z ekspozycji rzeźbiony ul w postaci świętego A m b r o ż e g o i zastąpić go ulem w formie niedźwiedzia, z tego samego powodu. Jego pierwszą decyzją personalną na nowym stanowisku było przyjęcie mojego wymó­ wienia. Po latach przyjechałem do Bukowiny z przyjaciółmi. Myś­ lałem, że nikt mnie nie rozpozna. Siedzimy w karczmie na Klinie, zamawiamy pięć razy bigos, bufetowa mówi, że bigosy są ino śtyry. Zastanawiamy się co robić, aż tu bufetowa pochyla się nade mną i szepce: nie bier-ze tego, Jantuś, niek se panowie sami źrejom.' Nie przyznałem się, dlaczego zamawiam tylko chleb z masłem, chcieli się ze m n ą dzielić tym bigosem, martwili się że będę głodny, siedziała tam między nimi moja dziewczyna, patrzyłem jak je i było mi cudownie, jak to wspaniale być prawdziwym góralem, gdy się nim nie jest. Bufetowa, moja szkolna koleżanka, płukała kufle. 75 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c595527c300810030a5cff2f4aaed06.jpg d94e0c9fa6853b3613e1a06d53dec854 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fbc55818a23dca923e8e9f6762ef858b.jpg 76653182773104c1953ef79bb3bfd2a2 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/72881f779101e92a5986bd556e24c200.jpg 53ee5e7bebc7bef05ec7ea8f754af0b5 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/26603d11c2fea3845df27bf2a8cbe5d3.jpg f797d4b4b46baefd2d9c803135a720d3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Na Polanie Chochołowskiej (cykl zdjęć) / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Chochołowska (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy, przechowywanie siana ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają budynki gospodarcze do przechowywania siana ( szopy) na Polanie Chochołowskiej. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.XIII_L.2.18.3_01 PAE_FNK_24.38.XIII_L.2.18.4_01 PAE_FNK_24.38.XIII_L.2.18.5_01 PAE_FNK_24.38.XIII_L.2.18.6_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy Dolina Chochołowska https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa6de17ae7eb22865812b917cc36e51d.pdf a160511440e4106feb612344d6c0badd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5635 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5238 Title A name given to the resource Na progu świętości: trickster i kapłan/ Barbarzyńca 2012 nr 18 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.15-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zielińska, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Na progu trickster �ciętości: i kapłan �Ur. w 1986 r. w Warszawie. Absolwentka socjologii w Instytucie Stosowanych Nauk Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego oraz studentka cywilizacji śródziemnomorskiej w Instytucie Badań Interdyscyplinarnych „Artes Liberales". Swoje zainteresowania badawcze koncentruje wokół zagadnień związanych z dialogiem społecznym, tak w wymiarze filozoficznym, jak i praktycznym.Wciela je w życie propagując idee konsultacji społecznych i mediacji. W kręgu moich rozważań nie znajduje się bezpośrednio ani trickster, ani tym bardziej kapłan. Wiele miejsca nie poświęcam też postaciom mającym z powyższymi rozmaite konotacje, jak trefniś, błazen, jurodiwy z jednej strony, czy szaman, czarnoksiężnik, mistrz duchowy z drugiej. Zainteresowanych tematem odsyłam do obszernej publikacji Jacka Sieradzana Szaleństwo w religiach świata , w której znajdą oni imponujący katalog tego rodzaju typów osobowych. W moim wywodzie postaram się natomiast spojrzeć na kapłana i trickstera jedynie pod kątem ich uczestnictwa we wspólnocie ludzkiej. Jakie cechy przypisuje im grupa społeczna, z której pochodzą? Jakie wnioski dotyczące ich społecznej roli wynikają z analizy nadanego im przez wspólnotę statusu? I wreszcie, jaką pozycję względem nich przyjmuje człowiek jako członek społeczności? 1 Wymiar boski w człowieku Wykraczanie człowieka poza samego siebie, poszukiwanie sacrum, istoty najwyższej wzbogacającej życie o wymiar sakralny, bez którego według Maksa Schelera ludzie jako byty wyrastające ponad bestiarium dei nie istnieją, a pozostaje tylko homo fab er, zwierzę ponadprzeciętnie wykształ­ cone w używaniu narzędzi. „Zapał, pasja wychodzenia poza samego siebie — czy cel nazwie się »nadczłowiekiem«, czy »Bogiem« — jest to jego jedyne prawdziwe »człowieczeństwo«" . Zgodnie z takim punktem widzenia nie ma w historii gatunku homo sapiens sytuacji, gdy skierowanie ku abso­ lutowi nie zachodziłoby wcale. Jednym z doświadczeń potwierdzających powyższą tezę jest obserwacja indywidualisty, który degraduje wierzących jako ludzi poszukujących opieki, autorytetu i magii, jednocześnie zaś bierze udział w kulcie idoli świeckich. Podobnie miarodajne jest rosnące 2 1 J . Sieradzan, Szaleństwo 2 w religiach świata, M . Scheler, Pisma z antropologii filozoficznej i teorii wiedzy, tłum. S. Czerniak, A. Węgrzecki, P W N , Warszawa 1987, s. 41. Inter esse Wyd. Wanda, Kraków 2007. �Ewa Zielińska 16 na popularności zainteresowanie ruchami klasy­ fikowanymi (co z pewnością jest uproszczeniem) jako New Age. Według ich uczestników i propaga­ torów osiągnięcie absolutu wiąże się z refleksją nad własną jaźnią, której teleologię wyznacza dążenie do nierozerwalnej (pierwotnej i ostatecznej) jedności z całym wszechświatem. W czymkolwiek doszukiwać się źródeł wiary w bożyszcza, konstatacja jest jedna: dla przecięt­ nego członka ludzkiej wspólnoty one po prostu ist­ nieją, a zastanawianie się nad ich początkiem trąci świętokradztwem. Przestrzeń uświęcona: kosmos, dom i świątynia Istnienie bóstw pociąga za sobą konieczność ustanowienia miejsca świętego. Za boskie uznawane są wszystkie te miejsca i przedmioty, które charakte­ ryzują się czymś szczególnym, bądź to przejmujące niewyjaśnionym uczuciem, bądź też niezrozumiałe. Wyobraźmy sobie zatem sytuację społeczeństwa pierwotnego, zasiedlającego nowy obszar. Według Eliadego , każda taka lokalizacja wiąże się z poczu­ ciem obecności w tym miejscu bóstwa, a zawłasz­ czenie obszaru, który ma zostać światem danej wspólnoty ludzkiej, winno być powtórzeniem kosmoeonii jak bóg stworzył kosmos z chaosu tak teraz nowi osadnicy wyznaczają teren swojego gospodarstwa Nadając mu znaczenie wyrywają go światu obcemu i niebezpiecznemu- przestrzeń mityczna [jako wyodrębniona z całości - E.Z.] (...) iest ( ) składnikiem światopoglądu koncepcja okal zacii wartości w której obrebie'ludzie pro wadzą swoie zwvkłe działań a ( ) Świaronoglad ro mniei lub bardzie! svsremarvczna nróha nadania 3 i harmonijne porównania" . Sam dom, jako prze­ strzeń życia rodziny, oikos , rozumiany również jako ognisko domowe', będzie wiązał się teraz ze sferą życia prywatnego , zaś egzystencja jego mieszkańców będzie podporządkowana zarządzaniu głowy rodziny - czyli oikonomia*. Termin ten został w teologii odniesiony do dziedziny bytu najwyż­ szego - do ekonomii zbawienia. To nic innego, jak przejawy boga w jego ziemskiej ingerencji; na przykład w tradycji chrześcijańskiej przyjęło się konotować działalność Chrystusa, między innymi, z uświęcającą mocą sakramentów jeśli porównamy to z ludzkim działaniem, prowadzącym do urze¬ czywistnienia sacrum na ziemi widzimy wyraźnie przenikanie sie świata boskiego i ludzkiego Dom ma prawo stać się mikro-kosmosem, zbudowanym na kształt świata stworzonego przez bvt naiwvższv a bóg ma prawo „zarządzać'na wzór człowieka. 5 6 7 9 Od tej pory dom będzie odzwierciedlał wszech­ świat; jak zauważył Wojciech Jóźwiak: „wszędzie w świecie starano się budować domostwa na planie prostokąta lub koła i orientować je według stron świata", by w swoim otoczeniu urzeczywistnić mandalę . Dlatego szczególnie wyróżniono - do czego jeszcze powrócimy - próg domostwa, który stał się miejscem połączenia, gdzie przestrzeń oswojona zbiega się z przestrzenią obcą, pełną niebezpieczeństw. 10 4 naturze i Lłeczeństwie żebv sensu otoczeniu OLOczemu. W w naiurze spoieczensiwie, zeuy można było w nich żyć trzeba odnaleźć porządek 5 6 4 Ibid.,s. 58. oikos - gr. dom, mieszkanie, ale też plemię, ród, posiadłość, majątek, [za:] R. Popowski, Słownik greckopolski Nowego Testamentu, Oficyna Wydawnicza „Vocatio", Warszawa 1999, s. 226. 7 Por.: H . Arendt, Kondycja łudzka, tłum. A. Łagodzka, Aletheia, Warszawa 2000, s. 19, 29. 8 Oikonomia - gr. zarządzanie, plan, program, też dbałość o dom, [za:] R. Popowski, op. cit., s. 226. 9 M . Eliade, Sacrum aprofanum, tłum. B. Baran, Wyd. Aletheia, Warszawa 2008, s. 27-35. 3 Y i - F u Tuan, Przestrzeń i miejsce, tłum. A . Morawińska, PIW, Warszawa 1987, s. 114-117. Katechizm Kościoła Katolickiego, Pallottinum, Poznań 2002, s. 273. 1 0 W. Jóźwiak, Głupiec i magik-w poszukiwaniu Trickstera w tarocie, „Albo-Albo", 4 1998, s. 61. BARBARZVHCA 1(18) PD1P �Na progu świętości: trickster i kapłan Wznoszenie świątyni przedstawia się podobnie jak budowa mieszkania. Pamiętając o bogu, który stwarzając świat, umieścił w nim ludzi, człowiek, wiedziony potrzebą ustanowienia sacrum, wyznacza w swoim kosmosie miejsce największej świętości. W przestrzeni, którą zajął jako teren życia wspól­ noty, lokuje świątynię. Jej obecność symbolizować ma środek świata, miejsce będące połączeniem nieba, ziemi i krainy podziemia . Jak pisze Eliade: „Stolica władców chińskich znajduje się w środku świata; tam w dzień przesilenia letniego wskazówka zegara słonecznego nie może rzucać cienia. Podobna symbolika wiązała sie ze świątynia jerozolimskaskała na któTei ia zbudowano była »pepkiem świat'a«" Przypomnijmy iż Pytia w wyroczni delfickiei zasiadała na omphalos - kamieniu symbo lizuiacym pępek świata ustanowionym w mieiscu pdz e iak Z i legenda' orzyoadkowy oasterz odu' L n v wwiewami wdobvwaiacepo sie stamtąd Paz» zarżał wvnowiadac meTtoznmiałe słowa TePO zachowanie sZarzono z obecnością sacrum dlatepo na rerenie tvm Lbndowano ś w i a t L e noświecona A n n l l n n n w i - nTLnnwi w W n n l t J P v t i ™li Apollonowi pat onowt wizjonerstwa, lytia, czyli kobieta pełniąca mnkcję wieszczki pod wpływem środków odurzających przekazywała boskie pro­ roctwa kapłanom, ich zadaniem było tak stormułowacjej nieartykułowaną, zagmatwaną wypowiedz, aby wrozba była jak najbardziej wieloznaczna i, tym samym, aby j ej ewentualne niedopełnienie można było wiązać z błędną interpretacją odbiorcy, a me z pomyłką wieszczki. Natrafiamy tu na siad postaci kapłana, lecz pozostaniemy jeszcze przy symbolice świątyni. W wielu kulturach konstrukcja templum orientowana jest na koncentrowanie w jej wnętrzu całości wszechświata, przykładem może być świątynia bizantyńska, w której przód z ołtarzem zwrócone ku wschodowi symbolizują raj, część zachodnia wiąże się z obszarem mroku i śmierci, środkowa to ziemia, wrota świątynne 11 12 a 17 natomiast stanowią moment połączenia, otwarcia na świat i ludzi, na całośćprofanum \ Nas najbar­ dziej interesuje ostatni z wymienionych elementów. x Magiczny wymiar progu Wspominałam już o symbolice progu w gospo­ darstwie domowym. Jest on, jak zaznaczyłam, połą­ czeniem obszaru „własnego" i „obcego", i tym samym zyskuje wymiar metaforyczny. Niektóre z obrzędów inicjacyjnych wymagają względem niego szczegól­ nego zachowania: w euro-amerykańskim kręgu kul­ turowym przeniesienie panny młodej przez próg ma ją uchronić przed potknięciem, jednoznacznym z nieszczęściem sprowadzonym na całe małżeńskie pożycie. Próg i drzwi oddzielają mieszkańców od ludzi spoza własnego mikrokosmosu, tę samą funkcję pełni brama miasta. W świątyni, choć rzecz się ma. podobnie znaczenie proeu przenosi nas w wymiar pozaludzki- próe świątynny oddziela to co boskie rajskie dobre niebiańskie od teeo co ludzkie ziem­ skie, grzeszne,'złe, a nawet diabelskie lub demoniczne. Przekroczenie propu symbolizuje też zmianę pokony wanie życiowvch zakrętów iak w soektaklu EuPenio Rarbv KaoJL, Rvtuał drLi H 9 9 ^ w krórvm w e d ł L I eszka Kolankiewicza reżver nrzedsrTwił nieodwracalność pizeuiouzema nrzerhodzema w Fnronie „meouwidcamosc cuiopie od rra dvrvinvrh kultur lokalnwh do knlmrv masowei" nnst.ć k . f k n w s L r L h n l i J i m m . l m i , T 7 ! T / iiminainym charakterze relacji między tożsamością a wyobcowa­ niem . rogami nazywane są również ludzkie zaha­ mowania, których przezwyciężenie wymaga inten­ sywnej pracy nad własną jaźnią. W zgodzie z naszymi wcześniejszymi rozważaniami prawomocne jest P 1 3 M . Eliade, op. cit., s. 35. 12 Ibid., s. 39. 1 (18) PD1P m H . Sedlmayr, Die Entstehung der Kathedrale, Zurych 1950, s. 119, [za:] ibid.,*. 63-64. 1 4 E . Barba, Teatr. Samotność, rzemiosło, bunt, tłum. G . Godlewski, I. Kurz, M . Litwinowicz-Drozdziel, Instytut Kultury Polskiej U W , Warszawa 2003, s. 374. 1 5 1 1 r L . Kolankiewicz, Barba: życie przez teatr, http:// lartstudio.krakow.pl/web/index.php?option=com_ content&task=view&id=186&Itemid=2, 11.04.2010. BARBARZ?IICA �Ewa Zielińska 18 nazwanie progu miejscem, gdzie kończy się kosmos, zaczyna chaos, a podział na dobrych, złych, swoich i obcych, silnych i słabych staje się widoczny Spełnia on zatem role konsolidatora i strażnika, w przestrzeni poza nim istnieje wszystko to, co zagraża istnieniu jednostki oraz wspólnoty - czy to rodzinnej, czy boskiej. Pozostanie za progiem domostwa wiązać się może z degradacją lub ze szczególną rolą względem społeczności. Pies-dozorca pilnuje obejścia przed nieproszonymi gośćmi, którzy pozostają za drzwiami. Święty Aleksy, według legendy, szesnaście lat spę­ dził nierozpoznany pod schodami własnego domu dosłownie „pod wschodem leżał" bowiem został 16 17 uznany za żebraka- Maryja z Józefem nie dostali sie do JsPody toteż Jezus narodził sie Poza omiskiem domowym, w grocie wśród zwierząt. Podobny charakter jest nadawany rozstajom dróg, są one „obszarami wyjątkowo obciążonymi znaczeniem. Tu dokonuje się wyborów, mieszają się fakty i lęki, po raz pierwszy ukazuje się oblicze obcego" . Toteż nie bez powodu hermy, posążki ku czci Hermesa, pośrednika „w kontaktach z wro­ gami i obcymi" , ustawiane były w starożytności na każdym skrzyżowaniu. Jego odpowiednikowi w kulturze afrykańskich Jorubów, bóstwu Edszu (zwanemu też Eszu, Elegba, Elegbara ), buduje się „domy" ; analogicznie u Fonów - sanktuaria boskiego oszusta Legby spotyka sie u wejścia do wiosek czy też do domostw, na rynkach, skrzyżo¬ waniach dróg" . 18 19 20 21 22 1 6 Trickster- demon czy przechera? Wszystkie wymienione wyżej postacie wiążą się z motywem trickstera, 'tego, kto robi sztuczki' , ale obejmuje również osobników i siły zdolne ingerować w zastany porządek, chociaż nie zawsze bezpośrednio pozytywnie. Niemniej jednak wokół postaci trickstera wyrosło wiele nieporozumień. Pojęciem tym określa się zarówno „obcych", jako osoby całkowicie z zewnątrz, na przykład cyganki-wróżbitki , ucieleśnienia wszelkiego zła, takie jak szatan lub demony w znaczeniu stricte pejora­ tywnym kozły ofiarne jak również wędrowców kojarzonych raczej z molywem pielgrzyma niż prze­ chery czy też heretyków odstepców i szaleńców Uzasadnionym wydaje sie zdecydowanie ograniczyć zakres poiecia trickster (wszystko jedno czy będzie to trefniś paiac klown błazen iurodiwv czy bóstwo kłamca) do postaci'wywodzącej sie ze wspólnotyludzkie) lub boskiei lecz nie przvnależacei iuż do reiże w s p ó l n o t Szczególnie ambiwalentni sto sulek do tricksrera zhndowanv iesr bowiem na iecro nochodzeniir zazwvczai 7 zanomnianecro iuż 23 24 25 26 powodu został odsunktl od powszedniego życia n 7n • 1T 7 n7 V 7 r ł m l społeczności, stan ten zaakceptował, a mysi o próbie wkupienia się w jej laski albo przyjmuje z pogardą, albo traktuje absurdalnym humorem, laka obojętność wobec możliwości powrotu do wspólnoty rodzi szacunek i świadczy o swoistej, „Nigdy trudnej do zlekceważenia wyjątkow->sn- Ni<yHv 2 3 J . Sieradzan, op. cit., s. 95. 2 4 W. Jóźwiak, Głupiec..., op. cit., s. 62. W. Jóźwiak, Głupiec..., op. cit., s. 62. Brakuje im jednak rysu właściwego trefnisiom przewrotności; to, co robią i mówią, wynika z potrzeby Historyczna, http://www.historial .terramail.pl/zrodla/ zaznaczenia własnego zwrotu i błędów grupy do której legenda_o_aleksym.html, 11.04.2010. należeli. Jeśli zaś chodzi o trickstera, błędy obnaża on niejako E. Davis, TechGnoza. Mit, magia + mistycyzm w wieku informacji, przypadkiem, bardziej dla udanego trick, niż uzdrowienia grupy. tłum. J . Kierul, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2002, s. 27. Szaleniec co prawda burzy porządek społeczny podważa J . Sieradzan,^, cit., s. 151. normy wspólnoty, ale robi to nieświadomie, często w amoku. Nie posiada też wyrazistej cechy trickstera - skłonności do S. Piłaszewicz, Religie Afryki, W U W , Warszawa 2000, s. 67. oszustw; „prawda" błazna to kłamstwo, wyolbrzymienie, Ibid. absurd, natomiast „prawda" szaleńca rzeczywiście nią jest 2 5 17 Legenda o świętym Aleksym, Internetowa Biblioteka 1 8 2 6 1 9 2 0 21 22 Ibid, s. 69. w świecie jego fantazji. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Na progu świętości: trickster i kapłan śród bogów gromady takiegom kpiarza nie widział, ani wśród ludzi, choć wielu na ziemi jest różnych oszustów" . Nie bez powodu trickster zostaje oddelegowany na pozycję graniczną: „błazen musi być na zewnątrz dobrego towarzystwa, oglądać je z boku, aby wykryć nie-oczywistość jego oczywistości i nie-ostateczność jego ostateczności; zarazem musi w dobrym towa­ rzystwie się obracać, aby znać jego świętości i aby mieć okazję do mówienia mu impertynencji" . Zło kojarzone z tricksterem ma tylko symbo­ liczny wymiar. Często jego przewiny są trudne do moralnego osądu, a demoniczne cechy są związane raczej z jego wyglądem (jak w przypadku karła) niż ze „stanem ducha". Nie mniej ważny jest fakt, iż szczęście jednych buduje on na nieszczęściu innych, podobnie jak robi to bóg Eszu: „Misjonarze nie­ słusznie identyfikowali go z diabłem. W myśleniu Jorubów nie istnieje jednak dualizm dobro - zło. Pojęcia te są immanentnie ze sobą związane. Eszu chroni swych wyznawców i dba o ich dobro, co często oznacza, że musi naruszać interesy ich wro­ gów" Gdyby postać trefnisia naprawdę zagrażała wspólnocie przebywanie w iego pobliżu słuchanie jego blagierskich rad albo śmianie się z jego żartów sztuczek tylko nielicznym przychodziłoby z łatwo ścia A przecież postać przewrotnego kawalarza przy ciąga wielu Nawet definicja słownikowa hero trick ster dopuszcza traktowanie ludowego przecherę 27 28 19 światło'. Nie łatwo zdefiniować tę postać, jednak powtarzające się wątki „życiorysów" wskazują na jej moralną niejednoznaczność: wygnanie z nieba (do piekła lub „bezczasoprzestrzeni") wskutek kon­ fliktu z Bogiem, pomoc ludziom (jak Prometeusz), patronowanie jutrzence, wschodowi słońca. Warto w tym miejscu dodać, co nie pozostaje bez zna­ czenia dla dalszego wywodu, iż także inne ambi­ walentne bóstwa kojarzone są ze wchodem (Edszu „twarz zawsze zwraca, na wschód" ), słońcem (u Azteków Słońce „było wyrazem ofiary. Był to bóg podobny do człowieka Stał sie słońcem rzucając sie w płomienie ogniska" ) księżycem' (Hermes Trismegistos) lub ogniem ( Niektórzy twierdza że w górach można znaleźć jaskinie w której płonie wieczny ogień Edszu tam przebywa" ) natomiast demonom i bóstwom negatywnym przypisuje sie sferę mroku oraz ciemności. Jeśli w tricksterze znaiduienw zło ro rvlko nod nosracia złośliwości ihnlrasrwa a ńie nikczemności- Nie ma warnli wościcodo'tego,że Edszu był oszustem ale boskim oszustem" 31 32 33 35 29 diabła nółsvmnatvcznep-o oszukiwanego osznsra iako trefni J ale L n i ! szatana^ T r a d L i n i e za trickstera uważa się zresztą Lucyfera, niosącego Oznaki statusu Trickster jest zatem ze swej natury postacią środka, odsyłającą do przebywania na granicy dwóch światów, pomiędzy swojskością a obcością, dobrem a złem oraz między boskością a człowie­ czeństwem. Nawet w nazewnictwie dni tygodnia w niektórych językach zachowane zostało tradycyjne 3 1 Z . Sokolewicz, Mitologia Czarnej Afryki, Wydawnictwa artystyczne i filmowe, Warszawa 1986, s. 215. Apollo o Hermesie na sądzie przed Zeusem. Homerycki hymn do Hermesa, tłum. W. Appel, „Meander" 1 1982, s. 14. 2 7 2 8 L . Kołakowski, Kapłan i błazen (Rozważania o teologicznym dziedzictwie współczesnego myślenia), [w:] idem, Pochwała niekonsekwencji 2. Pisma rozproszone z łat 1955-1968, Nowa, Warszawa 1989, s. 178. 2 9 S. Piłaszewicz, op. cit., s. 67. 3 0 Z . Poniatowski (red.), Mały słownik religioznawczy, Wiedza Powszechna, Warszawa 1969, s. 159. 1 (18) PD1P BARBARZYACA G . Bataille, Cześć przeklęta, 2002, s. 54. 3 2 3 3 tłum. K. Jarosz, K R , Warszawa Z . Sokolewicz, op. cit., s. 217. Prawdopodobnie degradacji przez chrześcijaństwo pogańskich bóstw słonecznych i patronów ognia można przypisać kojarzenie płomieni z szatanem i piekłem. Ogień początkowo należy do sfery sacrum, jest symbolem słońca, odradzania, wiecznego życia, ofiary poświęconej bogu. 3 4 3 5 Z . Sokolewicz, op. cit.,s. 218. �20 przypisywanie środy Hermesowi (zgodnie z legendą, iż tego dnia się urodził), jak chociażby we włoskiej nazwie mercoledi, opartym na wywodzącej się od rzymskiego odpowiednika Hermesa - Merkurego. Jeśli trefniś usuwany jest poza domostwo, to pozwala mu się czuwać na progu, w granicach gospodar­ stwa, nie wypędza się go zupełnie; traktowany jest dystansem, rezerwą, ale też na wszelki wypadek przynajmniej z minimum pokory. Symbolika i sposób przedstawiania trickstera-trefnisia opiera się na motywach związanych z ruchem, zmianą lub połączeniem przeciwieństw. Indyjski Siwa bóg sprzeczności i paradoksu, zasiada na Kajlasie - świętej górze czyli w miejscu stykania sie nieba i ziemi Znakami rozpoznawczymi Hermesa sąlaska opleciona dwoma wężami i zwieńczona skrzy dełkami późniejszy symbol herolda królewskiego posłańca a z czasem atrvbut błazna' oraz s a n d a ł króre pożwalaia niosącemu pomoc ludziom posłań nikowi bogów szybko przemierzać duże odległości. Jak czytamy w Iliadzie' 36 37 Wiec głosi [Zeus] Hermesowi wyrok swojej woli: „Synu, wszak w tobie ludzi największa otucha, Ty na ich prośby chętnie nadstawujesz ucha: Spiesz na ziemię, Pryjama nie odstępuj krokiem, Tak prowadź, by go żaden Grek nie dostrzegł okiem, Póki pod Achillesa namiotem nie stanie". Zlecił, a Hermes pełni ojca rozkazanie. Zaraz do nóg przy wiązał skrzydła złot<?\ wieczne, Na których ziemi, morza krańce ostateczne Równy wiatrom przelata, (...p Nie mniej ważną cechą symboliki trickstera jest przenikanie się motywów cielesnych 3 6 Keksa - „sanskrycka nazwa świętej góry w Himalajach", FOT. P. S Z U i transcendentnych, wskazujące immanentny związek libido, jak nazwałby to Freud , i siły duchowej, zamiast ich dualizmu, będącego zresztą wytworem filozofii chrześcijańskiej. Tę pierwotną jedność zaprezentował zespół „Gardzienice" w spektaklu 40 Metamorfozy albo Zloty Osiol \ gdzie figura Jezusa 4 i Dionizosa przeplatają się ze sobą, a krzyż na ramio­ nach pierwszego zmienia się w przyrodzenie boga winorośli. Jedność ta nie jest wymysłem ruchów Nowej Ery, dążących do szczególnego traktowania człowieka - jako niepodzielnego związku psychiki i ciała, sprzężonych ze sobą oraz zależnych od siebie [za:] Z . Poniatowski (red.), op. cit, s. 205. 3 7 Por. M . Eliade, op. cit., s. 37-39. ,,[W] oryginale tylko sandały" - przypis Tadeusza Sinki, [za:] Homer, Iliada, tłum. F.K. Dmochowski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1968, s. 419. 3 8 3 9 Ibid. 4 0 Z . Freud, Wstęp do psychoanalizy, tłum. s. Kempnerówna, W. Zaniewicki, P W N , Warszawa 2006, s. 293. 4 1 Metamorfozy albo Zloty Osioł, na podstawie powieści Apulejusza, reż. W. Staniewski, Ośrodek Praktyk Teatralnych „Gardzienice", 1997. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �i wszechświata . Już zagadkowa Pieśń nad pieśniami ze Starego Testamentu przedstawia Boga jako oblu­ bieńca (Chrystusa) oczekiwanego przez oblubienicę (Kościół, wspólnotę wiernych) . Hinduski Siwa „łączy w sobie piękno i brzydotę oraz seks i celibat. Jako taki uosabia sacrum, które jest ambiwalentne i zagadkowe" . Przedstawienia Hermesa - hermy, umieszczane, jak pisałam, ku czci boga na skrzyżo­ waniach dróg, opatrzone są wydatnymi genitaliami. Tak samo rzecz ma się z jorubiańskim Edszu, jako 42 43 44 4 2 Por. A. Kubiak, Jednak New Age, Jacek Santorski & C o Agencja Wydawnicza, Warszawa 2005, s. 31; K. Wilber, Niepodziehne. Wschodnie i zachodnie teorie rozwoju osobowości, tłum. T. Bieroń, Wyd. Zysk i S-ka, Poznań 1996, s. 23. 4 3 Pnp 2,8-14, Biblia tysiąclecia, J . Sieradzan, op. cit, s. 362-363. 1 (18) PD1P 45 46 Wyd. Pallotinum, Poznań 1971, s. 751. 4 4 bogiem płodności oraz z Legbą u Fonów: niekiedy usypanym dla niego pagórkom „nadaje się ludzki kształt o głowach zaopatrzonych w rogi i z długim, rzucającym się w oczy fallusem" . Takie połączenie symbolizuje ciągłość między tym, co ludzkie, śmier­ telne, związane z cyklem życia i śmierci a tym, co boskie, wieczne i nieśmiertelne. Jednoznaczne nawiązanie do pośrednictwa między bogami a ludźmi znajdujemy w kolejnym atrybucie boskiego oszusta - znajomości pisma. Jest ona o tyle istotna, iż przyczynia się do wzniesienia komuni­ kacyjnych mostów między człowiekiem a człowie­ kiem lub między ludźmi a bytami nadprzyrodzo­ nymi. Paradoksalnie może się też stać narzędziem burzącym porozumienie, prowadzić do manipulacji BARBARZYŃCA 4 5 S. Piłaszewicz, op. cit., s. 67. 4 6 Ibid, s. 69. �Ewa Zielińska 22 i oszustwa, tym większych, i m mniej ludzi posługuje się pismem. Rola pisma, umiejętnego składania zdań i ich interpretacji unaoczni się szczególnie w związku z funkcją kapłana, zostanę jednak jeszcze chwilę przy tricksterze. Zatem boskim trefnisiom przypisuje się wynalezienie pisma i liczb - tak jest w przypadku Hermesa lub Siwy. Poza tym Hermes i Edszu uwa­ żani są za pośredników i mediatorów między bogami i ludźmi, za interpretatorów, którzy obwieszczają ludziom boską w o l ę . Legba „jest tłumaczem bogów i tylko on zna. mowę swoich rodziców [Mawu i Lisy - EZl" uważany jest też za pośrednika miedzy ludźmi a bytami nadprzyrodzonymi" Jezus wprost nazywany jest Słowem" spełnieniem proroctw na ziemi i najważniejszym punktem styczności z abso¬ lutem. Bogowie C i łączą również ludzi ze :światem zmarłych Psvchopompos przewodnik dusz" to jeden z orzydomków Hermesa Te^o orzedstawienia czasem w o b r a ż a i a c z ł o w i e k a n i o s a L o baranka a ro 47 48 4 9 50 51 52 odsvła Z wizerunku do z a k o r z e n i o n e ^ w k n l r n r z e e n r o n e k k i e i Chrvsrnsa nasrerza l u d z k o ś c i r o w a r z v s z e m 1 , 1 s v m b o l e m iesr króreJ właśnie'baranek r b r v s r n s , , w a * a n v iesr r e s t a L t e . n k r o n n d w a ^ ł 7 7 r r mTr Z * n T r R starotestamentowe wyobrażenie karzącego Boga, a naukami i sposobem działania sprowadzi! na siebie gniew wspólnoty żydowskiej, czego konsekwencją była smierc na krzyżu oraz, co isotne, ostateczne ubóstwienie, często znamienne dla losu trickstera. Przeciwieństwo trefnisia? Po tym przydługim opisie boskiego kawalarza p r z e j d ź m y do p o r ó w n a n i a go z figurą kapłana. Narzucająca się zbieżność obu postaci może być 4 7 Z . Poniatowski (red.), op. cit., s. 159. 4 8 J . Sieradzan, op. cit., s. 151; s. Piłaszewicz, op. cit., s. 67. 4 9 S. Piłaszewicz, op. cit., s. 69. 50 Ibid. myląca i wieść do bezkrytycznego szukania analogii. Niech podstawą podobieństw będzie więc tylko fakt przebywania na granicy sacrum i profanum. Jednak zdecydowane odrzucenie zgodności również może doprowadzić do błędu; jak się za chwilę okaże, kapłana i trickstera czasem różnią przyczyny zmargi­ nalizowania oraz sposoby i cele działania, zaś skutki postępowania pozostają podobne. Kapłan, tak jak trickster, jest ulokowany na gra­ nicy światów. Ten pierwszy został jednakże wyróż­ niony, zajmuje miejsce honorowe, ma prawo strzec świętości i bezpośrednio kontaktować się z sacrum, trickster zaś został zdegradowany przez w s p ó l ­ notę ludzką, ewentualnie boską, z powodu jego nieprzystosowania, ułomności lub trudnej natury (Hermes „za kradzież p i o r u n ó w Zeusa został wypę¬ dzony z Olimpu" ). Degradacja pozorna, bowiem jego niejednoznaczność moralna bywa przyjmo­ wana z większym nabożeństwem niż nieskazitelność kapłana- aztecki bóe-słońce powstał dzięki ofierze Nanauatzina, buboso, mało znaczącego trędowatego boga, który zgodził się spłonąć, by n astepnie zajaśnieć jako słońce dla dobra ogółu . 53 H Kapłan jest strażnikiem ołtarza, miejsca tra­ dycyjnie skierowanego k u wschodowi i często poświęconego właśnie boskiemu tricksterowi; dba o wieczny płomień przed tabernakulum, nadzo­ ruje składanie ofiar lub, jako szaman, posługuje się ogniem jako narzędziem kontaktu z absolutem: „Kapłani zabijali ofiary na szczytach piramid. Rozciągali je na kamiennym ołtarzu, aby obsydianowym nożem rozpłatać klatkę piersiową. Wyrywali z niej bijące jeszcze serce i wznosili je k u słońcu" . 55 Teleologią trickstera nie jest co prawda kon­ takt z bogami, jednak rolę taką musiał przyjąć z racji liminalnego charakteru p r z y p o r z ą d k o ­ wanej m u siedziby. Kapłan zaś obejmuje stano­ wisko na w e j ś c i u do ś w i ą t y n i „z urzędu", jest Wprawdzie później tam powrócił, by stać się posłańcem Zeusa. Z . Poniatowski (red.), op. cit., s. 159. 5 3 5 1 J 1, 1-14, Biblia..., op. cit., s. 1216. 5 4 G . Bataille, op. cit., s. 55-56. 5 2 J . Sieradzan,^, cit., s. 151. 55 Ibid, s. 57. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �Na progu świętości: trickster i kapłan strażnikiem najwyższego sacrum, zajmuje centrum, pępek świata; dla trickstera mieszkaniem są tego świata obrzeża. Jest to oczywiście miejsce umowne; w momencie, gdy trickster doznaje deifikacji, jego posągi m o ż n a znaleźć również w świątyni, lecz jak p r z e k o n a l i ś m y się wcześniej, zazwyczaj zamiesz­ kuje rozstaje dróg lub wejścia do miast i domostw; jest tym, k t ó r y łączy swojskość z obcością, bezpie­ czeństwo z zagrożeniem. Kapłan to interpretator boskich przekazów, jak kapłani towarzyszący Pytii, k t ó r y c h zadaniem, 0 czym w s p o m i n a ł a m , było u k ł a d a n i e przepo­ wiedni wieszczki w dwuznaczne heksametry. Jako łącznik m i ę d z y sferą profanum a sacrum staje się nauczycielem boskich znaków, na wzór hierofanta, który, będąc „ k i e r o w n i k i e m misteriów", wpro­ wadza „adeptów w tajemnice kultu misteryjnego 1 ukazuje wtajemniczonym święte symbole pod­ czas dramatu misteryjnego" . Teraz to właśnie kapłan staje się zwodzicielem; co prawda służy dobrej sprawie, ale jego postępowanie zmierza do p o d p o r z ą d k o w a n i a sobie dobrodziejstw zesłanego przez b o g ó w pisma i umiejętności komunikacji. Za p o m o c ą ich odrealnienia i zawoalowania może sprawić, iż k a ż d y jego przekaz będzie u w a ż a n y za prawdziwy, a t y m samym u p r a w o m o c n i a j ą c y dla zajmowanej przez niego wysokiej pozycji względem społeczności. Posługuje się narzędziami trickstera dla uzyskania większego prestiżu. 56 Żart i rytuał Dlaczego jednak kapłan dąży do objęcia najwyż­ szych szczebli wspólnotowej hierarchii? Ponieważ, tak jak boski błazen, jest duszpasterzem, przewod­ nikiem ku świętości. Trickster nie musi się martwić o grono wyznawców, pociąga je za sobą siłą swej niejednoznaczności i przewrotności. By nie szukać odległych przykładów: kawiarniany trickster, Witold 23 Gombrowicz, przyciągał do swojego stolika literacką elitę. Mimo, iż „robił teatr", poddawał próbie swoich rozmówców, by demaskować ich „słabości i praw­ dziwe oblicza" , ponieważ ludzie, wbrew pozorom, z dwuznacznym mrowieniem zaciekawienia i lęku, chcą usłyszeć o sobie prawdę, nawet jeśli później mieliby się jej wstydzić. A najlepszym z trików kawa­ larza, jego numerem jeden, jest udawanie samego kapłana, „wpadanie w styl kaznodziejski", gdy jedno­ cześnie taka „apostolska persona" podszyta jest „chochlikowatym, mefistofelejskim diabełkiem, duchem przekory, ironii i nagłych wolt". Tak jak Grotowski, 57 0 którym Jacek Dobrowolski pisze: „Był w nim kapłan 1 błazen, a właściwie kpiarz w stylu Gombrowicza. Lubił robić wrażenie, że zna wszystkie odpowiedzi na pytania egzystencjalne, stąd wielu ludziom jawił się jako mędrzec, mag, mistyk, prorok. Wykorzystywał to niemiłosiernie, często nimi się bawił" . Doprowadzał swoich aktorów do granic wytrzymałości; jak praw­ dziwy trickster, nie liczył się z kosztami, byleby prze­ mycić „oszustwo": „Trening i praca w Laboratorium były mordercze i eksploatujące, często po całych nocach. Jerzy mówił im, że potrafi nie spać w nocy i przez tydzień. Nie dodawał natomiast, że odsypiał to za dnia co sie kiedyś wydało" Wykrycie podstępu nie jest dla trickstera zabójcze' wręcz przeciwnie nadaiemuwłaśnietenkaśliwymktóryprzyciaeanie tylko abneeatów ale również wrażliwców rozumieją­ cych, iż nawet mistrz ma prawo do słabości. 58 59 Natomiast k a p ł a n , w zamian za w i e r n o ś ć w y z n a w c ó w , musi u d o w o d n i ć swoją siłę. Taką legitymizacją mocy jest wprowadzenie wiernych w r y t u a ł . Rytuał konsoliduje wspólnotę; dekla­ ratywnie sprowadza ją na drogę do boskości, de facto jednak umacnia jej w e w n ę t r z n ą spójność. Umiejętność odprawiania rytuałów odróżnia spo­ łeczność od grup obcych, a osobą, która naucza, jak tę 5 7 5 8 5 6 Gr. heros - święty ifanai - pokazywać. Z . Poniatowski (red.), op. eit.,s. 161. 1 (18) PD1P J . Dobrowolski, Wspomnienie o Grotowskim, „Res Publica Nowa", 3 2005, s. 77. 59 BARBARZYACA J . Siedlecka, Jaśnie panicz. O Witoldzie Gombrowiczu, Prószyński i S-ka, Warszawa 2003, s. 140. Ibid, s. 83. �Ewa Zielińska 24 odrębność podkreślić, jest właśnie kierownik rytuału - kapłan. Rytuał nie musi być u p o r z ą d k o w a n y w potocznym rozumieniu tego słowa. U Azteków na przykład składanie ofiar było „gorączką, w której odnajdują intymność ci, którzy tworzą system wspól­ nego działania". Niemniej jednak przemoc, jaka się z nią wiązała, „stanowiła zasadę rytu ofiarnego", którego „działanie ograniczone jest w czasie i prze­ strzeni; p o d p o r z ą d k o w a n e jest trosce zespolenia i zachowania rzeczy wspólnej. Jednostki ulegają rozpasaniu, lecz rozpasanie, które stapia je i jednoczy z bliźnimi przyczynia sie także do okiełznania ich w działalności właściwej dla czasu świeckiego" . Chaos zostaie uiety w pewne ramy a iako taki prze¬ staje być chaosem w całym znaczeniu tego słowa. ładem. Jako konstruktor i strażnik tego porządku, „który utrzymuje kult dla ostateczności i oczywi­ stości uznanych i zawartych w tradycji" , dba on przede wszystkim o przekazanie zasad stworzonego przez siebie status quo wspólnocie; buduje konstrukt, którego trwałość musi być przypieczętowana pieczołowitością uczestników rytuału. 64 Natomiast trickster, którego cel, czyli nauczanie ludzkości d o ś w i a d c z a n i a absolutu, pokrywa się z zadaniem kapłana, działa na drugim krańcu kon­ tinuum. Jak boski Hermes „podkreśla, że w takiej doskonałej architekturze zawsze znajdą się jakieś pęknięcia i szczeliny; inteligencja może się posuwać naprzód, tylko zachowując czujność, otwierając się wciąż na świat, który jest nieuładzony, nieprzewi­ Nie miał racji Wojciech Jóźwiak, pisząc, iż „droga dywalny i daleki od równowagi" . Jego rola jest do boskości wiedzie poprzez strefę płodnego, cha­ doniosła, ponieważ jednym z najgorszych wrogów otycznego pomieszania" , stwierdzenie to trzeba na drodze do poznania jest pozorne oświecenie. bowiem opatrzyć indeksem: chaotyczne pomie­ Kapłan może wyznaczyć kierunek w drodze ku ilu­ szanie to tylko jedna ze ścieżek dojścia do świętości, minacji może uczyć jak ia osiaenać ale to trickster równoległą jest u p o r z ą d k o w a n y ceremoniał. Na jest falsyfikatorem obrane ścieżki Dlateeo Don luan straży pierwszej stoi trickster, inicjator uzdrawia­ przestrzeea Castanede przed obojętnością jaka rodzi jasność umysłu"- Zmusza ona człowieka żeby jącego ś m i e c h u , kontrolę nad drugą z nich n wuje kapłan, spiritus movens obrzędu. Dlatego - jak L ł y w siebie nie wątpił Obdarza eo pewnością że pisze Leszek Kołakowski - „w niektórych okresach nie ma dla nie^o rzeczv niemożliwych « ł v ż potrafi konflikt między filozofią błazna i filozofią kapłana wszvsrko przeniknąć" Taki człowiek do końca żvcia przypomina ścieranie się nieznośnych cech wieku zachowa swoia przenikliwość ale nićze.o sie h / n i e dojrzewania z nieznośnymi cechami starczej demen- nauczy ani niczego nie będzie żarliwie pragnął" . 60 65 61 62 66 cii" Buntowniczy entuzjazm walczy z postawa zachowawcza Zresztą kilkanaście w i e k ó w temu mam na myśli na przykład misteria eleuzyńskie! konflikt taki w opole nie miałbv mieisca chaos i porządek koe zvstowałvbv ze soba iako przeplata iace sie dro,owskazv w drodze do poznania Irrum Od momenrn w krórvm nasranił ich rozdział' w interesie kapłana leży obstawanie za ustalonym 63 P 6 0 G . Bataille, op. cit., s. 68. 6 1 W. Jóźwiak, Cyrk-świątynia Por. H . Bergson, Esej o komizmie, tłum. s. Cichowicz, W L , Warszawa 1977, s. 229. 6 3 Kapłan instruuje jak kontaktować się z abso­ lutem, trickster podważa jego działania, uświada­ miając, że wiedza nie jest równoznaczna z poznaniem i prawdziwym doświadczaniem. Walczy on z ludzką tendencją „do mylenia delikatności z ceną życia, jego spokojnego trwania z właściwym m u poetyckim Trickstera, „Albo-Albo", 4 1998, s. 65-70. 6 2 Czwarta droga L . Kołakowski, op. cit., s. 179. 64 Ibid., s. 178. 6 5 E . Davis, op. cit, s. 27. 6 6 C . Castañeda, Nauki Don Juana, tłum. A . Szostkiewicz, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2000, s. 94-95. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Na progu świętości: trickster i kapłan 25 dynamizmem" . Próbuje człowiekowi uświadomić, iż „dokładna znajomość rzeczy, jaką na ogół posiada, nie może stać się pełną wiedzą o sobie. To, co uważa za pełną ludzkość, wprowadza [go] (...) w błąd: jest to ludzkość pracująca, która żyje, aby pracować, nie ciesząc się swobodnie z owoców swojej pracy" . Jednak starania trickstera ulatywałyby w próżnię, gdyby nie fundament budowany przez kapłana; oni ze sobą nierozerwalnie związani, mimo pozornego konfliktu zawdzięczają sobie istnienie. Kapłan daje nadzieję dojścia do boskości, w tricksterze znajdują zaś ujście resentymenty związane z niemożliwością j j osiągnięcia. Są oni zobrazowaniem doświadczeń ludzkości związanych z różnorako rozumianym abso¬ lutem - kapłan symbolizuje sferę pozytywna moż­ liwości poznania wiedze- trickster zaś kumuluje w sobie L e k t y negatywne reprezentuje ułomności ale też intuicvinv w l a d w sedno rzeczv Umożliwia on o d p o w i e d ź n a piranie d l a c z e . o mimo o.rom nego potencjału człowieka wszystkie jego starania siły i słabości, intuicji i wiedzy, swojskości i obcości - a jego strażnikami, czego dowodziłam powyżej, są reprezentanci dwóch krańców sfery poznania: kapłan i trickster - usytuowani w tym miejscu przez samego c z ł o w i e k a . Czy właśnie przekraczanie bariery p o m i ę d z y tricksterem i kapłanem miał na myśli Piotr Demianowicz Uspienski, pisząc o czterech drogach poznania wskazanych przez Gurdżijewa? Trzy z nich są drogami kapłana — praca nad ciałem (wolą), emocjami i umysłem, wymaga przestrzegania rygorów i , w przypadku dwóch ostatnich, pokory wobec nauczyciela Istnieje również czwarta drogadroga człowieka przebiegłego" Wbrew pozorom nie jest to droga trickstera Działanie tricksterskie polega jedynie na osłabieniu roli pierwszych trzech dróg Ale' istota wyboru czwartej drogi jest inna Podażą nia człowiek który sam wie czego potrze' buie Nie napotvka on iuż przeszkód w P o s t a c i obracaia sie w n i e h v r osiągnięcia samoświadomości która będzie prowa dzić go w nieustającym procesie poznawania siebie i świata. 67 68 e I robi ro z w ł a ś c i w a sobie n r z e w r o t n o ś c i a - d o i ś c i e d o n a i w v ż s z e i n r a w d v iest nienWliwe nnniei* Hrn.a I Z l . i e n L Z l - o n l ó w p o n i e w a ż i c h s t r a ż n i k ó w - k a p ł a n a i rrick srera p o k o n a ł w czasie swei w ę d r ó w k i 6 9 Człowiek raki n o r z n c a p o r r z e b e p o z n a n i a a b s o l n r n n a rzecz memoznwe, pomewaz arogawteazie przez prog P. Uspienski, Fragmenty nieznanego nauczania. W poszukiwaniu cudownego, tłum. M . Złotowska, Wyd. Pusty Obłok, Warszawa 1991, s. 69-73. 6 9 6 7 G . Bataille, op. cit., s. 54. 68 Ibid. O n the Verge of Holiness: Trickster and Priest Tricksters and priests have long been the subject o f interest for anthropologists and philosophers alike. As watchers o f sacred areas and the family hearth, o f homeliness and foreignness, they have been attributed with both positive and negative characteristics. Despite all apparent differences, both figures are linked by the role they play in human societies, which is to bring the human being to the divinity. A priest achieves this through the initiation into the ritual, while a trickster challenges an apparent Illumination with the use o f his jokes and tricks. Both ways are indispensable to touch the Absolute, but it is only by departing from them that a man can reach self-awareness. Overcoming the trickster and the priest becomes a real challenge which a man should undertake. 1 (18) PD1P BARBARZYflCA �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/253e9dc303009c4bb83cdf2752d85369.pdf d22afc1355bf11fa33c49ff0a5f8ae5c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6346 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Jackowski, Aleksander ( 1921- ) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5921 Title A name given to the resource Na skróty / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 ; s.148-159 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 21_Jackowski.ps - 4/25/2007 2:15 PM ALEKSANDER JACKOWSKI Oto starymi uczyniłeś dni moje. Przemijają, A jak się to dzieje, nie wiem... (Św. Augustyn, Wyznania) est rok 2007. Lata minęły, zmienił się kraj, ustrój, moje życie. Zmienił jego rytm. Dawniej wydarzenia następowały szybko po sobie, ciągle przeżywałem coś innego, a teraz linia życia stała się ciągła, leni­ wa. Pewnie i ja jestem inny, no - trochę inny. Najważ­ niejsze - starszy. Od pasa w górę jeszcze wszystko jest dobrze, ale nogi nie chcą funkcjonować, lekarz każe jeździć na rowerku, mam teraz w domu taki, ale czy to pomoże? Jestem sam. Guteńka zmarła dziewięć lat te­ mu i wciąż trudno mi się z tym pogodzić. Ostatnie la­ ta z nią były piękne, ważne. Stałem się jej potrzebny, przestała chodzić, trzeba było ją umieścić w Domu Opieki w Łomiankach. Odwiedzałem ją niemal co­ dziennie, to ją radowało, do innych pensjonariuszy przyjeżdżano rzadko, a ja byłem zawsze do jej dyspozy­ cji. Kiedy tylko sobie czegoś życzyła, mogła mieć pew­ ność, że jej to następnego dnia przywiozę. Jadąc do niej, cieszyłem się, że się zobaczymy. Byłem potrzebny i spłacałem swą winę lat „osobnych”, kiedy to ja mia­ łem swoje zainteresowania, swoich przyjaciół, a ona w „Mazowszu” swoich. Sam ją na to „Mazowsze” na­ mówiłem, wiedząc, że pomoże Tadeuszowi Sygietyńskiemu. Ale ja, choć zaangażowany w tworzenie Ze­ społu, byłem w istocie w Państwowym Instytucie Sztuki. Tam znalazłem interesującą mnie pracę, przy­ jaciół, kolegów, historyków sztuki, krytyków, ona jed­ nak tkwiła bez reszty w „Mazowszu”. O świcie wyjeżdżała do Karolina, wracała z Mirą Zimińską około północy. Do Zespołu przyszła dyrektoro­ wać promienna, młodziutka. Mira miała już wtedy ży­ cie za sobą, tysiące zmarszczek, ale gdy Guteńka się zestarzała i zniszczona pracą odeszła, Mira była niemal taka sama jak na początku. Fenomen. Bezlitosna dla tych, których uznała za wrogów. Ja starałem się jej i Tadeuszowi pomagać, ale dla Gusti „Mazowsze” to było całe życie. Zapewne i kompensacja niedostatków naszego związku. Nie ciekawiły jej problemy, którymi żyło moje środowisko, źle się w nim czuła, mnie nato­ miast nie interesowały jej kłopoty. Żyliśmy obok siebie, choć razem. Ale wiedziałem, że jest mi bezgranicznie oddana, i za to byłem jej nieustannie wdzięczny. Mia­ łem oczywiście w życiu różne fascynacje, ale zawsze ze świadomością, że ona jest najważniejsza, jedyna. Łączy­ ła nas też miłość do dziecka. Ja miałem Oleńkę wciąż koło siebie. To było moje szczęście. Do dzisiaj. Jestem od niej uzależniony, jest bowiem najpiękniejszą, naj­ bardziej atrakcyjną kobietą. Dla Guteńki była wszyst­ kim, sensem istnienia, radością. Podróżując po świecie z „Mazowszem” wierzyła, że zapewni jej lepszą przy­ szłość. Ciągle o niej myślała, w czasie długich półrocz­ nych podróży; dla niej kupowała sukienki, lalki, pre­ zenty, rekompensując tym swą tęsknotę. Żyła z myślą N a skróty. Posłowie* J 0 niej, dla niej. Ale z daleka, ja natomiast byłem zawsze z małą. Do chwili gdy stała się duża i pewnego dnia oświadczyła z powagą: tato zakochałam się. On ci się będzie podobał, jest taki dobry, niezaradny... O Boże! zmartwiłem się, przecież wolałbym, by to był ktoś, kto zapewni jej przyszłość. A czy historyk, ar­ chiwista, nawet rokujący wielkie nadzieje takim bę­ dzie? Okazało się, że tak, i nie tylko w kraju, ale i za granicą. Zostałem sam. Ola, Marynia i Ania, urodzo­ na tuż przed odejściem Gusti, mieszkały kilka lat w Budapeszcie, a obecnie są w Wiedniu. Leszek kieru­ je jakimś wydziałem i departamentem ONZ-owskiej instytucji. Cudownie, ale czemu tak daleko? Marynia zajmuje się filmem, jest w Londynie, na 3. roku stu­ diów w Westminster University. Jest mądra, śliczna, 1nie dziwię się Sławomirowi Idziakowi, że przyjął ją ja­ ko asystentkę przy kręceniu filmu o Harrym Potterze. Ale ja jestem sam, to straszne, wszystko więc robię, by się samotności nie poddać. Kiedy mogę, telefonuję do Wiednia, jeżdżę, albo tu ich witam, kiedy Ola z Anią przyjeżdżają, by uczestniczyć w jakiejś mojej imprezie, wystawie czy promocji książki. Ciągle jednak coś tracę, Ania tak szybko staje się panienką... Od roku mieszkam w małym, ślicznym mieszkaniu, wreszcie ciepłym, z kaloryferami, z cząstką książek, pa­ pierów, pamiątek. Przyjaciele dziwią się, że nie żałuję tego, co zostawiłem. Z czterech pokoi są tylko dwa, do tego rzeczy po kradzieży... Właśnie, po śmierci Guteńki pojechałem do Wiednia, a w tym czasie moje miesz­ kanie, a także Leszka i Oli, okradziono. To dziwne wrażenie. Upokorzenie. Stos rzeczy, papierów, książek rzuconych na podłogę, oblanych jakąś cieczą, by zmy­ lić węch psa. Zabrano najcenniejsze książki Leszka, heraldyczne z XVII, a chyba i XVI wieku. Pokazywał je chętnie gościom zebranym na posiedzeniu towarzy­ stwa heraldycznego, no i włamywacz wiedział co, z której półki i szafy zabrać. Skradł także pamiątki po Bolesławie Prusie, rzeźby mojego stryja Stanisława, za­ dziwiający obraz Raj Adama Herszafta, przyjaciela Oj­ 148 * Posłowie przygotowane do drugiego wydania książki Aleksandra Jackowskiego N a skróty �21_Jackowski.ps - 4/25/2007 2:15 PM Aleksander Jackowski • NA SKRÓTY. POSŁOWIE ca, jedno z najważniejszych dzieł sztuki żydowskiej. Złodziej czytał moją książkę Sztuka zwana naiwną, za­ brał więc wszystkie obrazy i rzeźby reprodukowane w książce, niestety z adnotacją, że to z moich zbiorów. Skradł obrazy - podpisane przez darczyńców: Kobzdeja, Tadzia Brzozowskiego, Tadeusza Kantora. N a szczęście ich nie podpisał! Jestem nerwusem, cholerykiem, ale w tej sytuacji udawałem nawet przed sobą, że mnie to wcale nie załamuje. Nawet spałem na tych zgliszczach, a w dzień pisa­ łem, jak zawsze. Ale to był spokój pozorny, w istocie cios, który załamuje. Nie miałem siły, ochoty, by oba mieszkania uporządkować, uciekłem w codzienną pra­ cę, na szczęście pokój, ten Guteńki, uporządkował mój młody przyjaciel Alik Korulski. A ja, jak gdyby nic, nawet nie przestałem się kłaniać moim sąsiadom, którzy wszystko słyszeli, ale i policji, i mnie nie zawia­ domili. Sąsiadka, staruszka, bała się zatelefonować do policji, ona jedna miała telefon i się bała. No, można ją zrozumieć, ale sąsiadów z dołu? Tchórz, żyjący mi­ tem powstania warszawskiego, kłamiący nawet przed sobą. Bał się. Panicznie... Policja zajęła się szukaniem włamywaczy, „mój” in­ spektor był bardzo miły, zadzwonił kiedyś do mnie panie Aleksandrze! radosna nowina. No jaka? Coś się znalazło? - Ach nie, nie, ale sam minister Borusewicz dzwonił, pytając o sprawę. - I co, ucieszyłem się, to pomoże? - Ale skąd! zasmucił się policjant. Przecież wie pan, komputer mamy zepsuty, kserograf na trze­ cim piętrze, samochód - sam pan wie, jaki jest... No i wkrótce zamknęli śledztwo. Wkrótce przeprowadziłem się, właścicielka zwięk­ szyła komorne, a mieszkanie zimne - kaflowy piec w po­ koju, a hol, łazienka, kuchnia nieogrzewane. Szczęśli­ wie Oleńka zauważyła w Internecie anons - mieszkanie 2-pokojowe, w tej samej dzielnicy, ten sam przystanek, sklep, na 3. piętrze, w domu 6-piętrowym. To dom, w którym mieszkają moi rodzice - ucieszył się Leszek. Zadzwonili, ojciec Leszka umówił mnie z panem, który wyremontował lokal dla swej ciotki, która jednak wola­ ła zostać w Australii. Piękne! Zachwyciłem się, kiedy zobaczyłem czyste, ładnie wymalowane mieszkanie. No to właściciel podniósł cenę, o kilka tysięcy. Po co to po­ wiedziałeś, zrugała mnie Oleńka. Bo było piękne! Przyjaciel pomógł, mam oszkloną bibliotekę. Ola pracowała w dzień i w nocy, by przenieść z całego do­ bytku to, co ważne, co jest mi potrzebne. Ale wtedy uświadomiłem sobie, że w istocie nic, niewiele mi trze­ ba. Papiery? Ponieważ mogą się przydać do pracy - ale jakiej? Listy? Kto je przeczyta, znajdzie na to czas... Guteńka miała cały dom, rzeczy przez lata gromadzo­ ne, nieodzowne, no iw ciągu jednego dnia znalazła się w Domu Opieki. Szuflada w szafie, stolik przy łóżku i fotografie Oleńki, Maryni, Ani. Tylko to było ważne. Zostało z całego życia. Znam to. N a Syberii też miałem tylko fotografie rodziców, jedną książkę - Ewangelię. Leżę teraz na tapczanie, patrzę, tak tu pięknie. A co mi do życia naprawdę potrzebne? Niewiele, w istocie tylko pamięć. To, co ją uruchamia, listy, zdjęcia, kilka książek. A więc powrót do przeszłości, do tego, co by­ ło, co zrobiłem dobrze, źle, przeoczyłem, zaniechałem. O Boże! Mogłem być inny, stworzyć sobie inne życie. Czy lepsze? Nie, chyba nie... Walczę z tą swoją pamięcią, walczę o prawdę, ale ona dawkuje mi ją jak lekarz - terapeuta. Chroni od wspomnień złych, przykrych. Żadnych wyrzutów su­ mienia... Zmuszam się (!) by wydobywać z pamięci sceny, gdy byłem niedobry dla Gusti, zostawiłem pła­ czącą Jovankę w Belgradzie, nie uratowałem Niemki, jeszcze dziewczynki, przed bestialstwem sowieckich żołnierzy, przejechałem psa, który wypadł na szosę. A jak ocenić życie? Zobaczyć je z perspektywy cza­ su. Przecież przez lata zajmowałem się tym, czego nie znałem. Najpierw robiłem, później uczyłem się. Taki świat na opak. Role w życiu, jak w teatrze. Nie swoje. N a Syberii, w wojsku, po wojnie. Dopiero w redakcji byłem na swoim miejscu, przynajmniej tak sądzę. Teraz, gdy to piszę, panuje moda na lustrację. Ale jaką? Tylko z zewnątrz. To komuna d rebours. Nikt nie może być spokojny, nikt nie wie, co się znajduje w ak­ tach, które gromadziła Służba Bezpieczeństwa. Prze­ cież te akta to kloaka, donosy, prawdziwe, ale i wymy­ ślone, w istocie nie do sprawdzenia. Wymagające interpretacji. Choćby taka sytuacja: Ludwig Zimmerer (o którym napiszę za chwilę), przyjmował do pracy sprzątaczki, kucharki, kierowców. Każdy był wzywany do Urzędu Bezpieczeństwa, musiał podpisać zobowią­ zanie, że będzie donosił. I co? Natychmiast mówili o tym Zimmererowi, a on pocieszał, zapewniając, że bę­ dzie im pisał, kto był na koktajlu. A dzisiaj są to „tajni współpracownicy”, „osobowe źródła informacji”. Prawdziwa lustracja jest w nas. Teraz we mnie, gdy przypominam sobie dawne lata. Więc zastanawiam się - kim jestem? Osobowe źródło informacji? zły? dobry? Do wczoraj żadnych skrupułów nie miałem, nie dono­ siłem, nie wyrządziłem nikomu krzywdy, ale okazuje się, że źle walczyłem, nie w tym wojsku, w którym po­ winienem, nie na tym froncie, na jakim należało. N a­ wet nie w tej sprawie, co trzeba. Myślałem, że walczę z Niemcami, o Polskę, a okazuje się, że chciałem zsowietyzować kraj. Order mam też podejrzany, od ko­ munistów. Może mi go odbiorą? Może odbiorą i tego pułkownika, którym mnie przed kilkoma laty miano­ wano. Nawet bym się nie zdziwił, bo ta nominacja wy­ dała mi się humorystyczna. Sam pomysł mnożenia sta­ da kapitanów, majorów, pułkowników w stanie przedzawałowym. Wręczenie wyglądało zabawnie. Do budynku komendy uzupełnień zaproszono co naj­ mniej setkę osób. Starcy, kulawi, ledwie włóczący no­ gami w asyście małżonek, odświętnie ubrani - ci spod Monte Cassino i ci spod Lenino - jeszcze przed lustra­ cją, wszyscy razem. Usiedliśmy w świetlicy, miejscowi 149 �21_Jackowski.ps - 4/25/2007 2:15 PM Aleksander Jackowski • N A SKRÓTY. POSŁOWIE pułkownicy przebiegali co jakiś czas korytarzem, wreszcie jeden z nich powiedział: przyjeżdża ekipa kontrolna, proszę wyjść, świetlica jest potrzebna. Po­ wędrowaliśmy na schody, po jakimś czasie poprosiła mnie siwa urzędniczka. Sprawdziła nazwisko, wpisała do książeczki oficerskiej nominację, no, tak zostałem pułkownikiem. Pisanie wspomnień to też forma autolustracji, za­ stanowienie się, w co i dlaczego wierzyłem, w co się an­ gażowałem. Niestety, złudzeń nie cofnę, życia nie zmie­ nię, mogę je tylko opisać, bo nawet nie wytłumaczyć. Czy jestem jednak dziś mądrzejszy, bardziej rozważny? Pewnie tak, ponieważ mam mniej sił i ochoty na ryzy­ ko. Nie wiem jednak, czy doświadczenie życia otwiera na nie oczy, czy też ogranicza zdolności poznawcze. Mam przyjaciół. To bardzo ważne, dawnych i no­ wych. Ale przyjaciół się nie wybiera. Ich się dostaje. Jak dar. Stajemy się sobie potrzebni, gotowi jesteśmy na wyrzeczenia, coś się kształtuje - więź? uczucie? od­ powiedzialność? Jakiś podtekst seksualny? Jadwigę Jarnuszkiewiczową poznałem w pociągu, wracaliśmy z sesji naukowej, a z Krakowa jechało się wówczas wiele godzin, wystarczająco, by się zaprzyjaź­ nić. Od tego czasu jej dom stał mi się szczególnie bliski, tam spotykałem ciekawych ludzi, tam zaprzyjaźniłem z fascynującym artystą, rzeźbiarzem, grafikiem, medalierem - jej mężem, Jerzym. Ciął znakomite ekslibrisy, wy­ rażające istotę modela, znak człowieka. Taka psycholo­ gia ilustrowana, ale jak! Rzeźby Jerzego mnie poruszały, najciekawsze były Aliny Szapocznikow, ale on mnie pa­ rę razy zapraszał i prosił o wyrażenie swej opinii. Mnie? To znaczy nikogo, przecież dopiero przy nim, przy Ja­ dwidze kształciłem swą wrażliwość. Zachwycał mnie prymityw, rzeźby ludowe, eskimoskie, Cyklady, ale Jerzy pytał, pokazując realistyczną kompozycję lepioną w gli­ nie, co o niej sądzę. A może tę rękę lepiej będzie pod­ nieść? Nie wiedziałem, ale by uczestniczyć w rozmowie, powiedziałem - może. A on już oderwał ją i inaczej ustawił. Zaklepał. Lepiej? Speszony coś bąknąłem, pło­ nąc ze wstydu. Cóż ja mu mogłem doradzić? Ale przy nim, przy Jadwidze uczyłem się, rozszerzałem wyobraź­ nię, coraz lepiej poznając rzeźbę ludową. Zwłaszcza du­ żo mi dała współpraca z nią przy albumie Sztuka ludu polskiego (1967). Jadwiga, by mi pomóc, została sekreta­ rzem redakcji „Polskiej Sztuki Ludowej”. Wykorzysty­ wałem to bezwstydnie, odciągając ją od zajmowania się rzeźbą a przecież była najlepszym znawcą i jej teksty przekonywały precyzją sądu, sformułowań. Ale ile za to płaciła! Pisanie to było pasmo udręki, walka o doskona­ łość, precyzję sformułowań, okupione dziesiątkami pa­ pierosów, środków podniecających, nasennych. Obła­ skawiła doktora, dyktując mu, co powinien zapisać (podobnie robiła to Guteńka). Skończyło się tragicznie, marskość wątroby i śmierć. A dawała z siebie masę, zwłaszcza studentom rzeźby i w galerii Repassage. Jej za­ wdzięczam piękno albumu. Komponowała ilustracje, które jej dawałem. Trzy lata pracowaliśmy, dążąc do te­ go, by najlepiej pokazać obiekt. Zwłaszcza rzeźbę. Bywa­ ło, że ją fotografowaliśmy tak długo, aż osiągaliśmy po­ żądany efekt. Te czarno-białe zdjęcia są piękne, ciekawsze niż barwne, w późniejszych moich książkach. Niemal wszystkie są dziełem Jana Swiderskiego, foto­ grafa w Instytucie Sztuki. Dzięki radom Jadwigi mądrze fotografował rzeźby. Wiele razy prosiliśmy go o ponowne zdjęcie, inne usta­ wienie. Były rzeźby niepokorne, które nie chciały być sfotografowane. Zbuntowane. Do Frasobliwego w Rabce jeździło kilku fotografów, Janek trzy razy. Kiedy wrócił, powiedział z zadowoleniem: „no teraz, szefie, złego słowa nie powiesz” . Nie musiałem... Kie­ dy wyjmował film otworzył kasetę tak, że go prześwie­ tlił. W albumie znalazły się więc zdjęcia tej rzeźby zro­ bione przez Andrzeja Wróblewskiego. (Też się z nią męczył). Janek był zawodowym fotografem, ale o etnografii wiedział więcej niż studenci, czytał, brał udział w eks­ pedycjach, dokumentujących sztukę ludową, a także pomagał mnie. Powiedzieć o nim, że był „oddany” pro­ fesorowi Reinfussowi i mnie, to mało. On żył naszymi sprawami, lojalny, pomocny. Wykonał ponad 100 tys. zdjęć, nieraz w karkołomnych pozycjach, oczywiście płacąc za to złamaniami. Niestety, Instytut nie miał dźwigu, nawet drabiny. Między nami toczyła się gra, za­ wsze ta sama. Ja prosiłem - zrób to czy tamto. N a kie­ dy? N a jutro. Nie mogę, mam masę pracy, weź innego fotografa. Udawałem zmartwienie. Mówiłem, no tak, ale nikt mi tych rzeźb nie zrobi tak jak ty. Wzruszał ra­ mionami, że nic nie poradzi. Dobrze, godziłem się, to kogo wziąć? Kaźmierskiego? Każdy dobrze ci zrobi... No to go zaraz poproszę... Wtedy przerywał mi - po­ czekaj... zastanowię się. Wiedziałem, że sprawa jest za­ łatwiona, po kilkunastu minutach przychodził - no, to ja to zrobię... Dziwiłem się, dziękowałem. I ta scena po­ wtarzała się raz za razem. Przez kilkanaście lat... Jemu dawała satysfakcję, wiedział, że jest potrzeb­ ny, niezastąpiony. Przynajmniej dla mnie, dla nas w redakcji. I był! On pierwszy czytał wydrukowany numer, ja drżałem, on marszczył brew i szturchał pal­ cem tekst - błąd! Jak mogłeś. Kiedy umarł - czegoś w redakcji zabrakło. Właściwie nie bardzo mi się już chciało myśleć o piśmie... Redakcja i Instytut pozwalały na zajmowanie się różnymi aspektami twórczości nieprofesjonalnej, ludo­ wej, naiwnej, psychopatologicznej, surowej - art brut. Patrzyłem jak socjolog kultury, trochę jak psycholog, etnolog, a nawet filozof. Ale naprawdę przejmowała mnie sztuka dawna, ta, od której życie mnie odsunęło. Ona mnie formowała. Ona, dzięki której, podobnie jak muzyce Mozarta i Bacha, przeżyłem Syberię. Pamięć, reprodukcje, obcowanie z tą sztuką w muzeach stały się dla mnie zarówno lekcją wrażliwości, jak i siłą napędo­ wą. Każdy może mieć w sztuce swój wybór, to tak jak 150 �21_Jackowski.ps - 4/25/2007 2:15 PM Aleksander Jackowski • NA SKRÓTY. POSŁOWIE z urodą, jedno dzieło nie musi być od innego lepsze czy gorsze. Ważne, że jest „moje”, jak Velasquez, Goya, El Greco z Prado, Rembrandt z Ermitażu. Ile wzruszeń... Ostatnio, w Wiedniu w Kunsthistorischemuseum Oleńka woziła mnie inwalidzkim wózkiem! Wzrusze­ nie, drżenie serca. Jadę, wiem, że teraz, tam na lewo będzie mój ukochany Vermeer. Siedzę, wpatruję się, żyję tym obrazem. Tam jego autoportret, a w St. Pe­ tersburgu, w Ermitażu, wzrusza mnie Rembrandt Po­ wrót syna marnotrawnego. Jak to jest malowane! Jak przedstawione! Są obrazy i rzeźby mistrzowskie, ale ważne znaleźć coś, co nas z nimi połączy, taki nadda­ tek, duszę przedmiotu. Ale ta dusza bywa także w foto­ grafii. Nie zapomnę nigdy Chopina ze znanego dagerotypu - umęczonego, bolesnego, nie zapomnę przerażającej kopalni złota - wielkiego mistrza fotogra­ fii Salgado. Obraz piekła ludzkiego! Niestety, los inaczej pokierował mym życiem, że tyl­ ko tęsknota została za historią sztuki, teatrem, reżyse­ rią. Zostało zainteresowanie sztuką ludową i współcze­ sną. Ludową - ze 300 artykułów, ze współczesną kilkanaście tekstów o rzeźbie, Józefie Czapskim, Marku Żuławskim, o Jerzym Jarnuszkiewiczu. Sztuka ludowa ciekawiła mnie jako fenomen socjologiczny, choć znaj­ dowałem w niej także rzeczy piękne, wzruszające, dają­ ce satysfakcję estetyczną. Myślę tu choćby o pięknie form garnków, niezmiennej od wieków, o dawnych ha­ ftach walutowych, czy z Podegrodzia, strojach kobiet z Biłgoraja, architekturze, a więc o sztuce związanej z tradycją, doświadczeniem pokoleń. Z ludowej rzeźby bliska jest mi dawna, kapliczkowa. Często niepokorna, niezdarna, więcej mówiąca o twórcy niż o regionie. Ta rzeźba, której profesor Frankowski nie chciał uznać za ludową sztukę. Więcej w niej bowiem indywidualnej inwencji, buntu niż tradycji. Ludowym artystom po­ święciłem wiele lat pracy. Jeździłem do nich, pomaga­ łem, kiedy mogłem. Szanowałem ich, i kiedy mogłem, starałem się dać temu wyraz. Kiedyś zadzwoniono do mnie z komisariatu policji, zatrzymali człowieka z workiem drewnianych ptasz­ ków, powołuje się na mnie, twierdząc, iż jest artystą ludowym. Potwierdzałem. Wtedy go wypuszczali. Dy­ plomy twórców ja podpisywałem, to też na mnie się powoływali. Kiedyś przyszedł do Instytutu stary już człowiek, speszony, widać było, że źle się czuł w tym pałacowym wnętrzu. Pytam go, o co chodzi, w czym mógłbym mu pomóc. A on, że musi ze mną w cztery oczy porozmawiać. Siadamy w gabinecie, on nic nie mówi i wkłada mi w stos pism na biurku kopertę. Co pan! A on, że dwa razy mu pomogłem. To moja pra­ ca, tłumaczę, on się robi czerwony, coś majstruje w kieszeni... wkłada drugą kopertę. Grubszą... Więc ja mu znowu tłumaczę, żadnych „podziękowań”, to mo­ ja praca, on - że zaprasza na koniak, itd. W końcu pła­ cze, więcej już nie ma. Ściskam go, jest mi strasznie przykro... na to on, z płaczem, siedemdziesiąt lat żyje i zawsze musi miastowemu coś dać. Jezu! w jakim kra­ ju żyjemy... To bardziej bolesne niż afera Rywina. Wielu tak zwanych twórców ludowych poznałem dzięki Ludwigowi Zimmererowi. To była niezwykła po­ stać w naszej kulturze. Bardzo ważna. Dziwny Niemiec, ciepły, serdeczny, uśmiechnięty, mówiący cicho, nie jak to jego rodacy mieli w zwyczaju, hałaśliwie, bezczel­ nie. Wszyscy mieliśmy w tamtym czasie, po wojnie, niechęć do Niemców. On go przełamywał. W czasie wojny był sanitariuszem, potem wydawał pismo pacyfistyczne, o religijnym podtekście, anarchi­ styczne. Pisał sam artykuły, składał, drukował i sprzeda­ wał na ulicach. Wstydził się swej niemieckości, miał po­ czucie winy i dlatego chciał przyjechać do Polski, która tyle wycierpiała. Boże! Czemu ja się urodziłem Niem­ cem, bił głową o ścianę. W 1956 r. wypuszczono z wię­ zienia Gomułkę. Wiec przed Pałacem Kultury zgroma­ dził setki tysięcy ludzi. Wierzyli, że uchroni kraj przed komunizmem. Zimmerer też uwierzył. Przyjechał na­ tychmiast, nie znając języka, jako korespondent „Die Welt” i trzynastu rozgłośni radiowych. Zostawił nie­ miecką żonę i syna, wkrótce w Krakowie poznał, poko­ chał, poślubił Joannę Olczak. Wprowadziła go w krąg krakowskiej cyganerii, Piwnicę pod Baranami, której by­ ła jedną z inicjatorek. Lepiej nie mógł trafić. Język po­ znawał szybko, zręcznie się nim posługując, często z dowcipem. Twierdził, iż jeszcze wtedy miał jasną wizję Polski. Ale tracił ją szybko, zdany na prasowe konferen­ cje w Interpressie i MSZ. Jaki był naprawdę ten kraj? Jak przeżył okupację? Przypadek sprawił, że zobaczył w Ce­ pelii rzeźbę Pożegnanie z żoną przed pójściem do gazu. Po­ jechał do autora, Wacława Czerwińskiego. Odtąd wie­ dział, że od ludzi, rzeźbiarzy, artystów ludowych więcej się dowie o Polsce niż na konferencjach. Zaczął do nich jeździć. Wtedy go poznałem. Słuchał z niezwykłą uwagą, zapatrzony w rozmówcę. Czułeś, że jesteś dla niego naj­ ważniejszy. To był dar wielkiego reportera, powiedziałeś mu wszystko, więcej, niżbyś chciał. Rozwinęła się wów­ czas moda na rzeźby ludowe, kupowali zwłaszcza Niem­ cy, jako pamiątki. Ale jego interesowali ludzie, artyści. Jeździł do nich po kraju, a wkrótce oni przyjeżdżali do niego. Kolekcja powstawała szybko, płacił dobrze, wszak otrzymywał pensję w dolarach, a te wymieniał na czar­ nym rynku. Początkowo ja jemu pomagałem, ale wkrót­ ce on mnie informował o ciekawych artystach. Kolekcja po kilku latach liczyła 13 tys., zajęła cały dom, trzynaście pokoi i garaż. Obrazy wisiały na suficie, na podłodze, pod folią, na skrzydłach drzwi, w ubikacji. Umieszczał je z fantazją Marcin Brykczyński, późniejszy autor książek dla dzieci. W kolekcji pracowali etnograf, dwóch asy­ stentów... Dzięki niesamowitemu zbiorowi dom Zimmerera stał się znany. N a piątkowe koktajle zapraszał prze­ różnych ludzi, od wicepremiera poczynając, filmowców, artystów, po nieznanego nikomu pana znakomicie opo­ wiadającego o bitwie pod Saragossą, właściciela stoiska na bazarze Różyckiego. 151 �21_Jackowski.ps - 4/25/2007 2:15 PM Aleksander Jackowski • N A SKRÓTY. POSŁOWIE O Polsce wiedział oczywiście więcej niż inni dzien­ nikarze, angażował się w dyskusje polityczne, walkę 0 uznanie granicy na Odrze i Nysie. Pisał koresponden­ cje dla rozgłośni radiowych, zawsze krótkie, kilkuminu­ towe. Celne, czasem trafiające w sedno problemu dow­ cipem. Pamiętam jedną, w czasie napięć między Państwem a Kościołem, prymasem Wyszyńskim a Go­ mułką. Dwa wściekłe psy biegną po obu stronach siat­ ki, gotowe się rozszarpać. Nagle widzą w siatce dziurę, chwila namysłu i znów wściekle ujadając biegną z po­ wrotem. Kolekcja stawała się pomnikiem do chwały. Gdyby nie ona, Ludwig nie poznałby elity kulturalnej kraju, nie stałby się postacią legendarną. Ale kolekcja stawała się też kotwicą. Jak wyjechać do innego kraju? Przecież kolekcja należy (to zawsze podkreślał) do Pola­ ków. Otrzymywał ciekawe propozycje - Meksyk, Para­ gwaj. Nic z tego, kolekcja wiązała go z Polską. Nastąpi­ ły lata trudne. Niepokoje, stresy, spowodowane zarówno tym, co się działo w Polsce (stan wojenny), jak 1 w życiu osobistym. Joanna odeszła, nie wytrzymała stresów, które przeżywał, zawiedziony tym, co widział dokoła. Karina, którą poślubił, była ładna, efektowna, ale po kilku latach stało się dla niego oczywiste, że nic ich dobrego nie łączy. Postanowił przenieść kolekcję, ofiarować - ale nikt w Warszawie nie chciał jej przyjąć. Wyprowadził się z domu i zamieszkał pod Warszawą. Tęsknił do Joanny, widywał się z nią coraz częściej. Per­ traktował z Muzeum Etnograficznym w Krakowie, któ­ re zapewniło, że da mu kamienicę na ul. Kanonicznej, będzie rozwijało kolekcję, a on zostanie jej kustoszem. Ale te projekty przerwała moja wizyta w Krakowie. Pro­ fesor Włodzimierz Hodys, spotkany na Rynku, powie­ dział, że byli u niego smutni panowie, pytali o Zimmerera, powiedzieli, że chce za ileś tam dziesiątków tysięcy dolarów sprzedać swe zbiory... Zapytany przeze mnie dyrektor Muzeum Edward Waligóra zmieszał się, przy­ znał, że kazano mu kolekcję przyjąć, a Niemca wyrzu­ cą... W czasie stanu wojennego Kasię, córkę Ludwiga, aresztowano. N a domiar złego miał przyjechać wydaw­ ca, któremu Zimmerer obiecał książkę o Polsce. Oczy­ wiście jej nie miał, ciągle pisał kilkuminutowe teksty i większa forma sprawiała mu ogromne trudności. W nocy nastąpił udar. Leżał bez pomocy wiele go­ dzin, mieszkał bowiem z dala od żony, pod Warszawą, u dr. Stankiewicza. Zabrano go do Niemiec, a gdy wrócił po wielu miesiącach - to już odmieniony. Siwy patriarcha o płomiennych oczach, skazany na pomoc rehabilitantów. Zabrała go do siebie, tak jak chciał, Joanna. Miał w sobie powagę śmierci, wyzbyty z wszel­ kiej próżności, wdzięku, kokieterii. Mądry. Przestała go interesować kolekcja, bliscy mu z niej byli tylko Ro­ man Śledź i Józef Lurka. Poprosił Karinę o kilka ich rzeźb. Odmówiła! Nieprawdopodobne! Stał mi się wtedy jeszcze bliższy. Przyjechałem do niego, wychudł, nogę miał bezwładną, z trudem mówił jeden, dwa wy­ razy. Pokazywał ikony w rozłożonych księgach, rysu­ nek postaci, różnice. Były tam też anioły średniowiecz­ ne i z kręgu kultury buddyjskiej. Zestawiał ilustracje ze sobą, wierząc, że zrozumiem, o co mu chodzi. Unosił palec do góry - widzisz? Byłem wstrząśnięty. Ktoś po­ wiedział - jego należałoby ubezwłasnowolnić... Jego? Który już był w wyższym kręgu wtajemniczenia. Umarł. Pogrzeb miał się odbyć w Krakowie. W ko­ ściele zebrał się tłum ludzi, przyjaciele, znajomi, my z Warszawy i oto dowiedzieliśmy się, że Karina przysła­ ła w nocy samochód po ciało z nakazem prokurator­ skim wydania go prawowitej żonie. Kazała zedrzeć ubranie (bo od Joanny) i założyć na trupa nowe, od niej. Krakowski grób został pusty. Po kilku dniach po­ chowano Ludwiga w Warszawie. Zaczęły się targi 0 dom, o kolekcję. Dziś dostępu do niej nie ma. N a­ wet nie wiem gdzie i... co z niej zostało. Kolekcja początkowo była tylko zbiorem rzeźb zwa­ nych ludowymi, później wzbogaciła się o obrazy naiw­ ne. Rosła nieprawdopodobnie szybko, przybywały rze­ czy świetne, muzealnej wartości, ale i takie, które świadczyły nie o sztuce, lecz o człowieku. Nieudolne, chociaż przejmujące, kicze ludowe, jarmarczne, obra­ zy perwersyjne, także obrzydliwe. Nigdy bym tego ob­ razu nie chciał mieć w domu, śmiał się Ludwig, ale w kolekcji jest potrzebny. Kryteria estetyczne przesta­ ły obowiązywać, kolekcja stała się muzeum człowieka, świadectwem tego, czym bywa twórczość dla człowie­ ka. Podkreślam - twórczość, więc swoisty znak tożsa­ mości, świadectwo przeżywanych koszmarów, wyzwa­ lania się ze strachu, przezwyciężanie kalectwa. W „normalnym” muzeum słaby artystycznie obraz nie­ widomej kobiety nie miałby racji istnienia, ale tu sta­ wał się niezwykle ważny. Wiedzieliśmy o tym obaj, dlatego w rozmowach często pojawiało się pytanie co dalej. Te tysiące obrazów i rzeźb stało się ważnym dokumentem człowieczeństwa, tego, kim człowiek jest 1jak twórczość go zmienia, kształtuje. Jak oswaja z bó­ lem, cierpieniem; jak uwalnia z lęku, jak uspokaja, czyni los znośnym. Każdy może stać się artystą, prze­ kroczyć próg swych możliwości. Bywa, że malując, rzeźbiąc, czyni to podświadomie, angażując siły, o ist­ nieniu których nie wiemy, nie myślimy. Wspaniałe w twórczości bywa przekraczanie możliwości, przez trud, wysiłek, pracę. Zaufanie intuicji. W twórczości amatorów widzę dwa kryteria, jedno estetyczne - wzór, do którego się dąży, i drugie psy­ chologiczne - przekraczanie progu swych dotychcza­ sowych osiągnięć, możliwości. Dlatego buntuję się przeciw tylko „artystycznym” ocenom dzieł, przeciw konkursom i nagrodom dla amatorów. Ludwig więcej wiedział o ludziach niż ja, lepiej umiał ich słuchać. Poświęcał wiele czasu na rozmowy, pamięć miał znakomitą, więc oczywiste było, że ja na­ piszę książkę o sztuce, a on o ludziach. Kiedy jednak odszedł, musiałem także tę jego część wziąć na siebie. I tak powstała książka Sztuka zwana naiwną (1995), 152 �21_Jackowski.ps - 4/25/2007 2:15 PM Aleksander Jackowski • NA SKRÓTY. POSŁOWIE naprawdę ważna, coś dająca czytelnikowi. Powstała z setek moich zapisków, rozmów, wspomnień. Nieste­ ty, drukowano ją w Hongkongu, tam zostały klisze, a wydawnictwo upadło. O niektórych twórcach, a także problemach sztuki piszę w obecnie wydawanej książce Talent, pasja, intuicja. Ale nie jest to już opo­ wieść o ludzkich losach, jak w Sztuce..., o tajemnicy życia, klęskach i wyzwoleniu, o sztuce, która przekra­ cza bariery niemożności, kalectwa. Piszę w niej o po­ trzebie sztuki, o tym, co może dać „zwykłemu” czło­ wiekowi, zwłaszcza temu wciąż sprawnemu, którego los skazuje na emeryturę, a więc na samotność. Sa­ motność, do której nie jest przygotowany. Kiedy zosta­ je pustka. Coś więcej niż tylko brak środków do życia. Zostaje pytanie - co robić? Jak zagospodarować czas, energię. Odwołam się do bliskich mi przykładów. Mój ojciec zmarł pół roku po zwolnieniu go z pracy. Miał jeszcze wiele sił. A wuj? Władysław Kapon, dobry, szlachetny i fajtłapowaty. Był potomkiem Garybaldczyków, którzy znaleźli w Polsce nową ojczyznę. Jedy­ ny, który w 40. rocznicę małżeństwa mych rodziców ofiarował mojej mamie podarek. Z ciotką Emilią łatweg życia nie miał. Miał pasję, która jej nie cieszyła prenumerował gazety, do których dodawano zbroszurowane powieści, ale... nie czytał ani ich, ani gazet, ale je miał. Zwały numerów, zakurzonych, podpierały ściany. Kiedy we wrześniu bomba zniszczyła mieszka­ nie, pieczołowicie przenosił je do drugiej ciotki - Ma­ rysieńki - na ul. Śniadeckich. Po wojnie pracował ja­ ko księgowy, ale kiedy się zestarzał, podziękowano mu. Nie umiał sobie poradzić z nową sytuacją, gazety mu zabrano, nowych nie mógł zbierać. Najpierw chodził do swojej firmy, ale przeszkadzał w pracy, więc brał z domu stołek i siadał na nim pod oknem swego biura, na chodniku. Zmarł po pół roku. To ważne mieć cel, coś, o czym się myśli. Cokol­ wiek, malowanie, rzeźbienie, hodowanie gołębi, kwia­ tów, uprawianie działki, zbieranie kart pocztowych, znaczków. Taki cel życia wtedy, gdy przychodzi stres odejścia z pracy. Z racji swych zainteresowań stykałem się często z amatorami, widziałem, ile im może dać sa­ tysfakcji to, co robią. Jaka to radość ulepić dzbanuszek i dać sąsiadowi, namalować obrazek „jak żywy”. Cza­ sem obraz bądź rzeźba dają poczucie spełnienia. Myślę, tu przede wszystkim o nieprawdopodobnych osiągnię­ ciach ludzi niepełnosprawnych, obrazach malowanych pędzelkiem w ustach czy palcach stopy, rzeźbach le­ pionych przez ludzi niewidzących i niesłyszących. Każ­ dy zdaje się przekraczać próg swoich możliwości. I wtedy jest wielki. Jak trudno oceniać prace osób, których nie znamy, a więc nie wiemy, z jakim wysiłkiem są stworzone, jak wątpliwe wydają się w tej sytuacji nagrody, kryteria tyl­ ko estetyczne. Jak mogą być bolesne dla pominiętych... Przed laty odrzuciłem z konkursu niewielką rzeźbkę w drewnie przedstawiającą gen. Świerczewskiego. Było to precyzyjnie rzeźbione, lakierowane, brzydkie. Zade­ cydowaliśmy - żadna sztuka! Rzemiosło. A po kilku la­ tach spotkałem za Gibami głuchoniemego we wsi nad­ granicznej, w zupełnej głuszy. Miał niezwykłe ręce, rzeźbił ptaki, zwłaszcza wróble, stawiał je na podwórzu i śmiał się, szczęśliwy, kiedy się na nie kot rzucał. To był jego triumf. Domyśliłem się, że to on był autorem odrzuconej przeze mnie z konkursu pracy. Zrobiło mi się wstyd. Wspomnę też pierwszą moją przygodę z wy­ stawy amatorów, kiedy to z pogardą oceniłem obraz namalowany przez kalekę. Jak to ważne - wiedzieć, kto i dlaczego maluje i dopiero wtedy oceniać obrazy nie­ widomej pani Budzyn-Nowakowej, czy oceniać malar­ ski dorobek Alfreda Długosza, który umierając, ucało­ wał mnie i powiedział: „Panie, ja miałem szczęśliwe życie. Byłem artystą!”. Miał wtedy 97 lat. Ważna była lekcja Długosza, uświadomiła, jak wie­ le czynników składa się na emocjonalny odbiór sztuki. Nauczyłem się cenić, podziwiać dzieła stworzone jak­ by na przekór dyspozycjom. Ale gdy patrzę na dzieła sztuki, w muzeach, galeriach poruszają mnie doznania estetyczne, interesują swą materią obrazy, a nie to, ko­ go przedstawiają, kim jest pan po lewej czy prawej stronie, z jakiego rodu pochodzi księżniczka. Nie lubi­ łem komentarzy w muzeach, przeszkadzały mi, tworzy­ łem na własny użytek hierarchię wartości, swoje mu­ zeum wyobraźni. Ale zajmując się twórczością nieprofesjonalną, natrafiłem na zjawisko fascynujące sztukę surową, nieokrzesaną, spontaniczną. Art Brut. N a sztukę, którą poznałem w paryskiej kolekcji Jeana Dubuffeta. Działającej swą formą, a przy tym związaną z osobowością twórcy. Miałem szczęście, poznałem w resorcie kultury Zofię Bisiak, która zajmowała się animacją sztuki, ruchem amatorskim. Do dziś jest dla mnie kimś bliskim, przyjacielem, kimś, kto czuje i my­ śli podobnie. Współpracuję z nią od lat. Zosia ma wiel­ ką wadę, nie oszczędza się, spala w pracy, robi to, co zdawałoby się - skazane jest na przegraną. Wymyśliła, stworzyła Łucznicę, ośrodek niezwykły, w którym set­ ki ludzi poznało warsztat ceramiczny, witraż, wikliniarstwo, zabawkę. Ale to, co było tak ważne, zostało przed paru laty zniszczone. Bezmyślnie? Nie, to by by­ ło za proste. Celowo, w imię nowoczesności, ale tak naprawdę z zawiści. Z tej okropnej polskiej choroby. Sam nie zrobię, więc zniszczę, co jest, co było. Tak więc nowa pani dyrektor w resorcie kultury wyrzuciła wszystkich pracowników Centrum Animacji Kultury, w Węgorzewie pozbyto się dyrektor Barbary Chludzińskiej, która stworzyła regionalne muzeum o międzyna­ rodowej renomie, w Myślenicach - Jana Koczwary. Ludzi, którym powinno się pomnik postawić. Wyrzu­ cono Trelińskiego, twórcę wielkich przedstawień, któ­ ry podobnie jak przed laty Bohdan Wodiczko nadał operze warszawskiej światową rangę. Niech działa wszędzie, byle nie tu. Wodiczkę zresztą też wyrzucono, miernoty nie tolerują talentów. A dzieje się to w kra­ 153 �21_Jackowski.ps - 4/25/2007 2:15 PM Aleksander Jackowski • N A SKRÓTY. POSŁOWIE ju, w którym od lat niszczona jest inteligencja (Katyń, okupacja niemiecka, Powstanie, sowietyzacja). Ale wróćmy do współpracy z Zosią. Pomagałem jej w organizacji Triennale Plastyki Nieprofesjonalnej, gi­ gantycznej imprezie, możliwej dzięki zaangażowaniu wielu wspaniałych ludzi, instruktorów plastycznych. Obejrzeliśmy przy każdej edycji Triennale ok. 20-25 ty­ sięcy prac. To był prawdziwy, solidny przegląd, a fina­ łowe wystawy mogły zadziwić najbardziej kompetent­ nych znawców sztuki. Dyrektorka galerii „Awangarda” we Wrocławiu przypłaciła to dymisją. Środowisko pro­ fesjonalistów poczuło się zagrożone! Ale artyści przy­ chodzili w nocy oglądać podświetloną od środka wysta­ wę, ponieważ w dzień się krępowali. Taki to nasz świat. Triennale było wydarzeniem. Zwracało uwagę na ludzi, dawało im szansę, satysfakcję. Po nim zrobiłem jeszcze kilka wystaw, ważona była jeszcze jedna w Rou­ en, we Francji. Organizatorzy zwrócili się do mnie pro­ sząc o przywiezienie ekspozycji twórców nieprofesjo­ nalnych. Miasto co rok przygotowuje wystawy, pokazy, imprezy teatralne, na które przyjeżdża z Francji (ale też i innych krajów) kilka tysięcy niepełnosprawnych. Uję­ ło mnie to, że jest to naprawdę impreza społeczna, or­ ganizowana przez miejscową inteligencję. Ordynator szpitala był na przykład kierowcą ciężarówki, którą przysłali po eksponaty, a kiedy w ciągu jednej nocy montowałem wystawę, pomagali mi, przygotowując ra­ my do obrazów czy ustawiając rzeźby - lekarze, adwo­ kaci. Polska była honorowym gościem festiwalu, a więc nasza wystawa odbyła się w najważniejszej sali, z której okien widziałem słynną katedrę, tak często malowaną przez Claude’a Moneta. Wszyscy w Polsce, gdy mówi­ łem o wystawie, wypożyczali chętnie najlepsze dzieła. Leszek Macak, świetny człowiek, kolekcjoner i propa­ gator sztuki naiwnej, sam przywiózł eksponaty z Krako­ wa. Przyjechał dosłownie przywalony eksponatami, które upchnął w samochodzie. A przecież taka jazda to spory koszt... W niby-socjalistycznym kraju inicjatywa obywatelska wydała mi się czymś pięknym, wyjątko­ wym. Rozumiało to wielu ludzi, tylko dyrektor war­ szawskiego muzeum etnograficznego p. Suliga zapytał a co ja będę z tego miał, wprowadzając w konsternację organizatorów. Jednak go zaprosili. Zaimponowali mi, miasto (prześliczne) żyło imprezami. Wózki z niepełno­ sprawnymi jeździły po chodnikach, ludzie się serdecz­ nie opiekowali gośćmi. Z szacunkiem, ciepłem. Zosia miała ciekawe pomysły: zafundowała grupie instruktorów plastycznych tygodniowe zajęcia z psy­ choterapeutami, a więc poszerzenie wiedzy nie tylko o świecie, ale i sobie samych. Prowadzili je Wojciech Eichelberger i Jacek Santorski, sami ucząc się wiele w kontakcie z ludźmi szczególnie uwrażliwionymi na sztukę. Ja też brałem udział w zajęciach i chyba nigdy nie dowiedziałem się tylu rzeczy o sobie jak wówczas. Przeżywałem w tym czasie gorzko starzenie się: nicze­ go nie zrobiłem, jestem na aucie, nikt mnie nie kocha, siły już nie te itp. Od razu znalazłem w zespole prze­ ciwwagę - nauczyciel tańca z Akademii Teatralnej. Pyszałkowaty, zarozumiały. Nie znosił mnie, więc sprowokował do tego, że boksowaliśmy się, stojąc na jednej nodze na belce podniesionej nad podłogę. No i trzy razy go z tej belki zwaliłem, przy ogólnej radości. Wszyscy mi kibicowali. Zresztą nie tylko wtedy okazy­ wali mi swą sympatię. Zbliżyliśmy się na zajęciach do siebie, nawet po latach spotkana na lotnisku koleżan­ ka podbiegła, ucałowaliśmy się serdecznie, jakby złą­ czeni długą przyjaźnią. W programie zajęć ważna była dla mnie, ale też dla dziewczyny po ciężkich zabiegach leczniczych, walka. Leżeliśmy na podłodze, sześć osób miało cię przytrzy­ mywać (ale nie za przeguby), a ty miałeś się oswobo­ dzić. Każdy, komu się wyrwałeś, odpadał. Kobieta, która nie wiedziała, co jej jest, co grozi, bo nie umia­ no tego ustalić, walczyła nadzwyczajnie, na końcu z asystentką, wysportowaną, silną. Po półgodzinie Eichelberger przerwał walkę, uznał remis. Dla niej to było zwycięstwo. Nigdy by nie przypuszczała, że ma ta­ ką siłę, taką moc. Ja też bym nie sądził, że się wyrwę, pięć dziewczyn szybko zwaliłem, została asystentka, dżudoczka. Nie wiem jak, raczej siłą woli niż mięśni wstałem razem z nią, wczepioną we mnie, i rzuciłem ją na podłogę. To była dla mnie lekcja tego, co można, kiedy się myśli, że już nic nie można. Ciekawe było krążenie po sali - idziesz, jak chcesz, na gwizdek masz zatrzymać się w ułamku sekundy, za­ mrzeć w geście. A wtedy ciebie oceniano z zewnątrz i sam analizowałeś swój wygląd, pozę, gest. Jak to, dzi­ wiłem się, to ja mam zawsze nerwowo zaciśnięte palce, jeśli nie rąk, to nóg? Artyści studiują pozę modela, wy­ bierają u osoby portretowanej taką, a nie inną, by był „sobą”, a tu się okazuje, że każdy gest jest twój, każdy ciebie charakteryzuje! To ćwiczenie też mnie czegoś nauczyło. Patrzenia. Widzenia. Zresztą inne też temu służyły, pomagały zobaczyć czy usłyszeć to, czego się za­ zwyczaj nie widzi i nie słyszy. Leżysz w trawie, oczy za­ mknięte, cisza. Powoli zaczynasz w niej słyszeć szelest trwa, szurania, ruchy, ujawnia się cały utajony świat łą­ ki. Z dala dochodzą dźwięki jadącego wozu, szczekanie psów. Z każdą minutą słyszysz więcej, dalej... Różne ćwiczenia były ważne, także krążenie po sali z zamkniętymi oczami, kiedy chcesz zetknąć się z kimś, kto cię zafrapował, kogo polubiłeś. Maria... pomyśla­ łem, i już po chwili czułem jej ręce, ciepło ciała. Maria, cudowna, mądra, dobra. To też dar, który dostałem. Teraz ma męża, nazywa się Grażyńska, ma z nim dwie urocze córki. Z Zosią zrobiliśmy ważną, piękną wystawę w Rado­ miu Talent, pasja, intuicja. Prace z niej znalazły się we wspomnianej już przeze mnie książce Sztuka zwana na­ iwną. Po 20 latach muzeum w Radomiu wraz z war­ szawskim Muzeum Etnograficznym urządziło powtór­ kę wystawy z dodatkiem prac artystów odkrytych 154 �21_Jackowski.ps - 4/25/2007 2:15 PM Aleksander Jackowski • NA SKRÓTY. POSŁOWIE później. Słowem jednak nie wspomniano kto, kiedy „odkrywał” tę sztukę. N a szczęście powiedział o tym, już po oficjalnym otwarciu, dyrektor radomskiego mu­ zeum Janusz Pulnar. Ważna postać w naszej kulturze, człowiek, dzięki któremu w Radomiu pokazano kilka fantastycznych wystaw ze zbiorów lwowskich. W Instytucie Sztuki czuję się coraz bardziej obco. Emeryt. Portier, kiedy przyszedłem, zapytał: a pan do kogo? Do siebie, mruknąłem, ale to już nie było moje miejsce. Coraz to nowi byli pracownicy, jeden nie znał drugiego. Dawniej ideę Akademii Sztuk, związku dys­ cyplin, realizował w praktyce bufet. Tam, przy kawie rozmawialiśmy ze sobą, ci od dawnej sztuki i ci z te­ atru, muzyki. Wiedziałem więc, co i gdzie robią. Ale dyrekcja bufet zlikwidowała i w ten sposób idea A ka­ demii Sztuk - zakończyła swój żywot. Wspólny jest tylko budynek. Po kilku latach dyrekcja postanowiła, że wyrzuci archiwa z poddasza, no i dyrektor zlecił to wicedyrektorowi, ten kierownikowi administracyjne­ mu, ten podwładnemu. Co tam papierki! - pomyślał, wszystko co było w szafach, na stołach, wrzucono na śmieciarkę, wywieziono na zwałkę. Przepadło całe ar­ chiwum Janusza Boguckiego, dokumentacja ważnego epizodu powojennej kultury poszła do śmietnika. Biedna Nina Smolarz, partnerka Janusza, przez wiele dni grzęzła w śmieciach papierni w Jeziornie, wy­ patrując skrzyń, które nieopatrznie powierzyła Insty­ tutowi. Mnie ta akcja „uwolniła” od zbieranego przez miesiące stosu dokumentów, wypisów, kserokopii, przygotowywanych do książki Epizod zakopiański w sztuce polskiej końca XIX i początku XX wieku. Cie­ szyłem się, że jak będę miał czas, napiszę o tym epizo­ dzie, sięgając do związanych z nim mitów. Właśnie one mnie frapowały, to jak tworzono obraz górala greckiego herosa, i jak idealizacja góralszczyzny wiodła do sytuacji znanych z podboju Indian przez Ameryka­ nów. Pióropusze i wódka. Ale już nie napiszę, wszyst­ ko zniszczono! Dobrze, że chociaż prof. Jacek Woźnia­ kowski, choć w części, to uczynił. A dlaczego ja przez lata tego nie zrobiłem? Najłatwiej powiedzieć, nie czu­ łem się na siłach, inne sprawy wydawały się pilniejsze. To prawda, ale zaważyła też na tym decyzja prof. Sta­ rzyńskiego, który podobny temat (tyle, że ograniczony do architektury) dał Andrzejowi Olszewskiemu. No i on to napisał, zresztą świetnie. Powtarzać? Straciłam ochotę, a kiedy już ją odzyskałem materiału nie było... Skandal? Pewnie... Sporo czasu zajmowała mi redakcja. Przygotowywa­ łem numery przy dużej pomocy Zbyszka Benedyktowicza i ze świadomością tego, że powinienem mu pismo przekazać. Wiedząc, że będzie inne. To było dotąd na­ prawdę moje pismo, takie, z którego mogłem być zado­ wolony, ale teraz kiedy po 48 latach mojego redagowa­ nia, Zbyszek je przejmuje, stało się wyrazem jego ekspresji, jego upodobań. Ja chciałem mieć pismo żywe, nieco publicystyczne, sygnalizujące nowe zjawiska, na­ tomiast Zbyszek tworzy pismo naukowe, w którym każ­ dy numer ma wyraźną tematykę. Są to w istocie książ­ ki, precyzyjnie zbudowane. Mądre, ciekawe. Jeśli łatwo się rozstałem z redagowaniem to dzięki postawie Zbysz­ ka, redaktora i przyjaciela, człowieka wielkiej prawości, lojalnego i serdecznego. Przemiany w kraju następowały szybko, ale sam po sobie widziałem, jak trudno jest wyzwolić się z pęt my­ ślenia, ukształtowanego przez propagandę. Byłem pewny, że się jej nie dałem, tymczasem już rozmowy z Janką Ludawską w Sztokholmie pokazały, że jednak oddziałały na moje oceny. Bliskie mi się stało środowi­ sko KOR-u. Dzięki Ewie Korulskiej, mojej najserdecz­ niejszej współpracowniczce, poznałem Anielę Steinsbergową, osobę absolutnie niezwykłą, adwokatkę, ledwie już chodzącą, która jeździła do Radomia na procesy robotników. Starałem się pomóc Stefanowi Starczewskiemu, którego znałem z resortu kultury. Powierzył mi jakieś zadanie, sprawy edukacji plastycz­ nej, później, gdy powstał rząd Tadeusza Mazowieckie­ go, a on został wiceministrem kultury funkcję dorad­ cy. Stefan jest mi bardzo bliski i drogi, nie zmienia się, uczciwy, mądry, bezkompromisowy. Ale to, co w nim cenię, nie ułatwia życia. Zwłaszcza politycznego. Ideal­ ny minister edukacji, kultury..., ale tego koledzy z Unii Wolności nie zauważyli. W ministerstwie rządziła piękna i dumna caryca Izabella Cywińska. Waliły się dawne struktury, łatwiej było niszczyć, niż budować. Cywińska lansowała kon­ cepcję pomagania tym, którzy coś robili, a odebraniu środków instytucjom zajmującym się kulturą z urzędu. Reforma uderzyła w placówki kulturalne, nawet te, które prowadziły także sensowne działania. Kultura wymaga wsparcia, a tego zabrakło. Nie umiałem bro­ nić sieci doradztwa i animacji. Zniknęły domy kultury w pasie polsko-niemieckim, pozbawione zostały wsparcia placówki wiejskie, rozproszono znakomite zespoły ludzi, fachowców. Kiedy Cywińska przestała być ministrem stworzyła Fundację Kultury. Środki po­ chodziły z budżetu państwa. Fundacja miała szansę działania dzięki pomocy kompetentnych ludzi. Z rado­ ścią przyjąłem propozycję współpracy. Fundacja ogło­ siła ogólnopolski konkurs na „Małe Ojczyzny”. Powo­ łano mnie do grona jurorów i odtąd przez jedenaście lat (do 2005 r.) jeździliśmy po Polsce, oceniając nade­ słane projekty. Nazwę, „Małe Ojczyzny”, wylansowała Cywińska, nie przypuszczając nawet jaką karierę zrobi to pojęcie. Była wspaniała, z pomysłami, ideami. Ale zrobiła błąd, sprawy finansowe powierzyła, zdawałoby się najbardziej kompetentnym osobom. Ale okazało się, że inwestycje są chybione, kapitał zakładowy top­ nieje. Katastrofa. Byłem członkiem Rady Fundacji i wielbiąc Cywińską głosowałem wraz z kolegami prze­ ciw niej. Prezes ponosi bowiem konsekwencje podej­ mowanych decyzji. Jednak po jej odejściu nie była to już ta sama Fundacja. Wycofałem się więc z niej. Ste­ 155 �21_Jackowski.ps - 4/25/2007 2:15 PM Aleksander Jackowski • N A SKRÓTY. POSŁOWIE fan Starczewski wprawdzie pozostał, ale prowadzone przez niego projekty coraz bardziej ograniczono. Ostał się jednak konkurs „Małych Ojczyzn”. Dla mnie zna­ komita szansa zobaczenia kraju. Co dwa lata jeździli­ śmy do różnych miejsc. Lubiłem te podróże, godziny spędzone z ciekawymi, wybitnymi ludźmi. Każdy pre­ zentował inne stanowisko, jedni zwracali uwagę na projekty ważne dla środowiska, inni na oryginalne, śmiałe koncepcje. Wojciech Nocuń zachwycał mnie sprawnością działania, Andrzej Kaleta konsekwencją w ocenach. Artur Kostarczyk - wiedzą o „wszystkim”, wyobraźnią, Michał Bogusławski, autor dokumentacji filmowej konkursu i wielu filmów. Rzetelne były oce­ ny socjologa Barbary Weber. Ale szczególnie bliski i drogi stał się dla mnie Ireneusz Szymczak, wysoki, schorowany, chudy mężczyzna o promiennej twarzy i oczach dziecka. Od razu się czuło, że to człowiek do­ bry, serdeczny, gotów pomagać innym. W kręgu jego oddziaływania uformował się Marek Kotański. Konkurs pozwolił mi poznać ciekawe miejsca, zna­ komitych ludzi. Polskę, do której wciąż przyjeżdżają młodzi z całego świata. Miejsca, w których coś się dzie­ je, powstają cudowne rzeczy. Zaprzeczenie obrazu, w którym nudzi nas telewizja. Już tworzą inne, normal­ ne. Nie te z telewizyjnych dzienników, napięte nienawi­ ścią, patologiczną złością. Dwie Polski, dwa światy. Mo­ je szczęście, że dzięki konkursowi mogłem zobaczyć to, co jest w naszym kraju piękne. Dziwnych i cudownych ludzi - jak pani Zofia Langowska z Rzepczyna, która sa­ ma (mówi, że z pomocą Matki Boskiej) odbudowała pa­ łac, stworzyła w nim szkołę artystyczną dla młodzieży; jak fizyk (z wykształcenia) Tomasz Pietrusiewicz, który z zespołem teatru N N zajął się w Lublinie pamięcią umarłego miasta żydowskiego. Odbudował Bramę Grodzką, a w niej urządził nowoczesne muzeum z ma­ kietą żydowskiej dzielnicy (40 proc. miasta), z tysiącem fotografii, z nagraniami wspomnień ludzi, którzy ocale­ li. A Krzysztof Czyżewski, fantasta, który - jak go znam - rzeczywiście wskrzesi w Krasnymstawie nad granicą li­ tewską dwór Miłosza. Czyżewski jest ważną postacią Pogranicza, znany w Europie, zwłaszcza tej środkowej i wschodniej. Dwór na Wysokiej - piękne miejsce, nie­ opodal Rabki. XVI-XVII-wieczny budynek odbudowali państwo Pilchowie. On jest lutnistą, muzykiem. Stwo­ rzył ośrodek kultury dworskiej, muzyka renesansu, po­ wołał zespół lutnistów, chorału gregoriańskiego. W cu­ downym krajobrazie, z widokiem na Tatry powstało miejsce niezwykłe, do którego przyjeżdżają zespoły z za­ granicy, muzykolodzy, młodzież. Ale wieś ma swoją kul­ turę, w strażackiej remizie. Dwa są tylko w Polsce miej­ sca styku kultury wysokiej i niskiej - dzieci, które Pilch uczy muzyki, kościół, w którym czasem śpiewa młodzież uczona w sztuce chorału. Kiedyś na Wysokiej (w latach rabacji) chłopi rżnęli pana, teraz jest tylko dystans kul­ turowy, dwór ma swoją kulturę, a wieś swoją, popular­ ną, serialową. Ale w Nadrzeczu k. Biłgoraja aktor Stefan Szmidt stworzył ośrodek łączący w mądry sposób kulturę wy­ soką z niską. N a przedstawienia teatralne przychodzi ludność z okolicznych wsi, w pawilonie wystawowym można zobaczyć obrazy „czytelne” a zarazem piękne. Występują wielcy aktorzy, z Norwidem - Teresa Budzisz-Krzyżanowska (wielki sukces), entuzjastycznie przyjęty Wiesław Ochman. Szmidt, gdy przyjechał, za­ czął od zbudowania przy wlocie do wsi dużej, pięknej kapliczki. Stał się swoim. Wieś czuje się związana z je­ go działalnością i tylko tam można to zauważyć tak wyraziście. Dla mnie Nadrzecze to także najpiękniej­ sze, jakie znam, stroje ludowe - biłgorajskie. „Małe Ojczyzny” to zastrzyk optymizmu, kontakt ze wspaniałymi ludźmi, zobaczenie Polski od podszew­ ki. Wszędzie chciałem być dłużej, żegnałem się jak z przyjaciółmi i kiedy mogę, wracam do nich. Oni zmieniają kraj, tworzą enklawy, gdzie dzieje się wiele dobrego. Ratują małe, wiejskie szkoły, tworzą lokalne elity. Te elity przechowują tradycje, krzewią dobro, są solą naszej ziemi. W nich widzę szansę rozwoju kultu­ ralnego kraju. O Ojczyznach napisałem książkę, o programach, które mi się wydały najciekawsze, ale też o nieuda­ nych, niespełnionych. Książka Miejsca i ludzie ukazała się dzięki pomocy Macieja Formanowicza, z którym wiele razy rozmawialiśmy o potrzebie prywatnego me­ cenatu. Nie tylko sponsoringu, czyli umowy „coś za coś”, ale świadomego wspierania ważnych przedsię­ wzięć, tak jak to czyni choćby pan Janusz Palikot, or­ ganizator Roku Gombrowiczowskiego, opiekujący się fundacją Kresy 2000. Promocję książki zorganizowali­ śmy więc w Klubie Biznesu. „Bogaczy” było sporo. Pa­ likot, Formanowicz mówili mądrze, wskazywali na możliwości mecenatu. Ale odzewu nie było. To jeszcze nie Stany Zjednoczone, gdzie wielkie szpitale, muzea, opery istnieją dzięki mecenasowi. Formanowicz należy do wyjątków, chciałbym więc powiedzieć, jak go po­ znałem, jak stał się moim przyjacielem. On i jego żona Anna. Miałem właśnie promocję książki Polska sztuka lu­ dowa. Do Pałacu Ujazdowskiego przyszło wiele osób, ponad 300, zabrakło krzeseł. Z Wiednia przyjechała Oleńka z Anią, która biegała dokoła sali, nie bardzo wiedząc, co się dzieje. Popatrz, powiedziała Ola, jak lubią twojego dziadka. Mała zastanowiła się - a co ty robisz? Piszę książki. Drukujesz? Nie... Piszesz na kom­ puterze? Nie... Wymyślasz? Nie... Straciła zaintereso­ wanie, więc dodałem, że piszę to, czego uczę studen­ tów. Och! - ucieszyła się, to jesteś nauczycielem! Odzyskałem odrobinę szacunku. Zabraliśmy do domu część kwiatów, resztę przywieziono nazajutrz. Zaraz potem znów zadźwięczał dzwonek. Zapomnieli czegoś, pomyślałem, ale za drzwiami stała dama. Nie dziew­ czyna, nie kobieta - dama. Z pudłem w ręku. Dama uśmiechnęła się jak gwiazda filmowa, tyle że natural­ 156 �21_Jackowski.ps - 4/25/2007 2:15 PM Aleksander Jackowski • NA SKRÓTY. POSŁOWIE nie. Byłem speszony. Postawiła pudło na stole, otwo­ rzyła - trzy rzeźby Śledzia! Jedynego żyjącego rzeźbia­ rza, którego lubię. Niech Pan jedną wybierze, powie­ działa, to zamiast kwiatów... O rzeźbach Śledzia marzyłem, spoglądałem na nie, brałem do rąk, każda była piękna... Dama opowiadała, że mają z mężem fundację. Chcieliby wybudować koło skansenu, który już postawili, dom spokojnej starości dla twórców lu­ dowych. Liczy, że im pomogę. Szlachetna istota, jak z pozytywistycznej powieści... A ja patrzę na rzeźby Śledzia - która najładniejsza? Wszystkie piękne. Tłu­ maczę, że na wsi, gdzie rodziny są trójpokoleniowe, lu­ dowi artyści przeważnie nie są sami, i szczęścia im nie dadzą nawet komfortowe warunki z dala od ich środo­ wiska, krajobrazu. Skończyła się rozmowa. Dama wi­ dząc moją rozterkę, roześmiała się i zostawiła mi dwie rzeźby. Tak się zaczęła przyjaźń, potem poznałem mę­ ża, dużego, zwalistego, pełnego uroku mężczyznę przedsiębiorcę. Pomyślałem - fabrykant, czyli wyzyskiwacz. Czło­ wiek był ciekawy, wrażliwy, na moje naiwne i głupawe pytania rozsądnie odpowiadał, wyjaśniając różnicę między kimś, kto zdobywa miliony, korzystając z infor­ macji na styku biznesu i polityki, a przedsiębiorcą, któ­ ry tworzy, zdany tylko na siebie i ponoszący ryzyko swych decyzji. Pan Maciej Formanowicz, technolog drewna w fa­ bryce mebli, gdy fabryka zaczęła upadać, wykupił ją... no i teraz ma fabryki w Polsce, na Ukrainie, w Rosji. W domu, co mnie do końca zjednało, Formanowiczowie mają z ludowych rzeźb tylko Śledzia, obok obrazy Boznańskiej, Ruszczyca, Fałata, Tetmajera, Beksiń­ skiego. Wybrane z kulturą, smakiem. No i piękny ogród. A w miejscu rodzinnym Pani Domu, w Budlewie nieopodal Brańska, obok parterowej rezydencji zbudowali prywatny skansen. Wzruszająca była jego inauguracja, pamiętam ją - wicher rwał płachty wiel­ kiego namiotu, zapachy z grilla wirowały w powietrzu, balowały przynajmniej trzy setki gości z Warszawy, Ostrowi, Białegostoku, wielu w ludowych kostiumach (wypożyczonych z teatrów), bądź w ich fragmentach, kotylionach z kolorowymi wstążkami. Tylko miejsco­ wi gospodarze mieli na sobie czarne garnitury. Wzru­ szyło mnie, gdy ksiądz poświęcił stodołę, w której pa­ ni A nna zorganizowała wystawę lnu. Wstęgę przecinała starowinka w chuście na głowie, matka Pa­ ni Domu, a obok stał ojciec gospodarza, Wielkopo­ lanin. Taki to był wyraz szacunku dla rodziców, dla rodzinnych korzeni. Trafili mi się na stare lata przyja­ ciele. Rodzina, oni, córki, Magda i szczególnie mi bli­ ska Marysia, jeszcze dziewczynka, jak Marynia. Pani Anna jest lekarzem. To taki anioł opiekuńczy. Mają z mężem fundację, zajmują się w Ostrowi Mazowiec­ kiej młodzieżą, powołali grupę kilkudziesięciu stypen­ dystów, wspomaganych finansowo, uczestniczących w spotkaniach z wybitnymi ludźmi, zwłaszcza z księż­ mi. Nigdy w życiu nie słyszałem tak mądrych homilii jak księdza Romana Tkacza, tak pięknie powiedzia­ nych. Przed dwoma laty stypendyści w ramach progra­ mu Śladami Leonarda pojechali do Włoch. Papieżowi zawieźli album z osobistymi zwierzeniami - jak się każ­ dy z nich podnosił z upadku. Teraz przygotowują się do pielgrzymki w Santiago de Compostella. Sto sie­ demdziesiąt kilometrów samotnej wędrówki w cudow­ nym pejzażu, który, tak jak widoki z gór, wprowadza w stan medytacyjny. Modlitwa, pejzaż, muzyka - two­ rzą to doświadczenie metafizyczne, które tak silnie od­ czuwamy w gotyckich katedrach. Formanowicz jest mądry i szlachetny. N a jego przy­ kładzie widzę, jak ważne jest silne zaplecze wiary. Jak chroni osobowość człowieka, trzyma ją w ryzach, ratu­ je przed upadkami. Wiara... Dzieci wierzą ufnie, dorośli tę ufność za­ tracili. Mamy wątpliwości, to naturalne, zdumiewa mnie, kiedy ktoś mówi, że ich nie ma. Zapytany mó­ wię, że nie wierzę, ale w trudnych życiowych chwilach, zwłaszcza lęku o najbliższych, chciałbym, żeby ten Bóg był. Ktoś, coś, nierozpoznawalne, w innym wymiarze. Ksiądz Janusz Pasierb, którego bardzo lubiłem, żarto­ wał, że mam wrażliwość religijną. Naprawdę, nie wie­ rzysz? - dziwił się. Naprawdę. Ale chciałbym, by Pan Bóg (jeśli jest) wierzył we mnie. To go trochę uspoko­ iło. Miał oczywiście rację, jestem przecież zakorzenio­ ny w duchowości chrześcijańskiej, zachowuję się jak człowiek, któremu niedana jest łaska wiary. Zresztą, tak jak wielu ludzi w relacjach z Niepojętym nie chcę pośrednictwa księży, obrzędów. Ale gdyby mnie zno­ wu mieli wysłać na Syberię, i to z jedną książką, pew­ nie wziąłbym Ewangelię. Ważne są dla mnie stany skupienia, modlitewne, w mroku kościoła, w górach, wieczornych pejzażach, przy muzyce Bacha, Haydna, Mozarta. Jeśli jest Bóg, to w fugach Bacha... także w muzyce, w Mozarcie. Zakorzeniony jestem w naszym języku, kulturze, krajobrazie. Gdybym żył w Azji, Meksyku czy Indii, nawet moja niewiara byłaby inna. Moja mama była ateistką, ale przy trumnie mego ojca prosiła, bym jej pomógł odmówić Ojcze Nasz. Bo­ ga wzywamy bowiem zwłaszcza w obliczu śmierci. W naszej religii ważne jest przeświadczenie o opie­ kuńczości. Taka jest Matka Boska, takie modlitwy. Bóg, nawet jeśli jest to tylko konstrukcja człowieka, daje wiarę w życie pozagrobowe. Godzi z losem. Poma­ ga żyć. Ja, nie wierząc, ulegam jednak utajonej wierze, nie­ raz toczę dialog z Bogiem. Podejrzewam, że mi pomaga. Jak bowiem objaśnić odnalezienie w czasie wojny Gusti? Telepatia... fale? Być może, ale dziwne to było i piękne. A strach, który miałem, widząc trzy katastro­ fy samolotów. Można zapewne znaleźć przesłanki tych katastrof, ale po trzeciej bałem się patrzeć na samolot, aby nie spadł. 157 �21_Jackowski.ps - 4/25/2007 2:15 PM Aleksander Jackowski • N A SKRÓTY. POSŁOWIE Pierwszy zestrzeliła artyleria we wrześniu 39 roku, drugi rozbił się w czasie wojny, trzeci w Karolinie. Latał nad drzewami, w niedzielne popołudnie. Pilot chciał za­ imponować swej dziewczynie w „Mazowszu”. Hałaso­ wał. Coś pomyślałem źle. No i spadł. Czułem też swoją winę kilka lat temu. Wracałem z Budapesztu. Do tecz­ ki włożyłem butelkę wody. Obok leżały dokumenty. No i woda zmoczyła dowód osobisty, paszport. Katastrofa. N a granicy miałem kłopoty. Przepuścili, ale trzeba było wyrobić nowy dokument. Urzędniczka zażądała wpisu z parafii, a tam okazało się, że był błąd. Kościelny wpi­ sał Bronisław zamiast Bolesław, a ja zawsze używałem właśnie tego imienia. W domu mówiono - Bolek, jako że ojciec też był Aleksandrem i nazywano go Olek. We wszystkich dokumentach szkolnych, wojskowych, cy­ wilnych, stempel w książkach był Aleksander Bolesław, ale urzędniczki to nie przekonało. Odesłała mnie do pa­ ni dyrektor w urzędzie miasta. Kilka razy z nią rozma­ wiałem, tłumaczyłem, że to błąd kościelnego, ale była nieugięta. Mówiłem, że te imiona to wola Bolesława Prusa... Wzruszyła ramionami. Wreszcie zgodziła się, bym miał tylko jedno, pierwsze imię. Musiał to zatwier­ dzić prezydent Warszawy. Wściekły, umęczony, wes­ tchnąłem: Boże, że też na takie... nie ma kary. Po tygo­ dniu wróciłem po nowy dokument. Wchodzę do gabinetu, a ona skulona, postarzała, biedna, do rany przyłóż. Co się stało? Spojrzała na mnie ze smutkiem, kiedy wróciła po naszej rozmowie do domu, okazało się, że telewizor wybuchł, cały pokój zniszczony, osmalony dymem. Zrobiło mi się jej żal. Boże - pomyślałem, chy­ ba tym razem przesadziłeś... Sumuję teraz moje życie. Wspominam ludzi, ilu ich przewinęło się w tym czasie, ile zdarzeń. Jak silne są wczesne doznania. Wielkie, dramatyczne - zamordo­ wano prezydenta Narutowicza. To był dla dziecka wstrząs. Jeśli dziś nienawidzę Giertycha, endecji - to zapewne nie tylko w wyniku przemyśleń. Kiedyś sie­ działem w kawiarni Ujazdowska, kręcono film o Naru­ towiczu, Śmierć Prezydenta. Usłyszałem werble, aleja­ mi posuwał się kondukt. Wybiegłem, wsunąłem się w tłum statystów, wzruszony, ze łzami w oczach, tak jakby to była trumna z moim ojcem. Przeżycia z dzie­ ciństwa wróciły. Są we mnie ciągle i pewnie w moich wyborach. A więc niechęć do prawicy, w efekcie wstąpienia do partii, PPR-u. A widok zrzucanej ze schodów skrwawio­ nej asystentki profesora Czarnowskiego, czy nie zaważył na tym, że zdawałem maturę na ławkach „żydowskich”? Bicie Żydów... Tłum studentów w „bratniackich” czap­ kach walący kijami w szyby żydowskich sklepów, przej­ mujące aj-waj! Płacz kobiet - czy to nie miało wpływu na wybory emocjonalne, nawet na to, że wyprowadzi­ łem się z domu, by zamieszkać na Śliskiej, w dzielnicy żydowskiej. Utożsamianie się z bitymi, krzywdzonymi, „innymi” zaważyło na poglądach, wyborach, także inte­ lektualnych. Dochodzenie do „prawdy” , rewizje wyjściowych, emocjonalnych postaw to już etapy późniejszych do­ świadczeń życiowych wyborów. Także w ocenie naj­ bliższych, najdroższych mi ludzi, matki, ojca. Mama... Od początku czułem jej ból, krzywdę. Była inna, Fran­ cuzka początkowo w ogóle niemówiąca po polsku, wy­ chowana w kulcie Oświecenia. Encyklopedystów, w środowisku naukowym - jakże innym od tradycyj­ nej, szlacheckiej rodziny mego ojca. Do tego tracąca wzrok, bezradna, nieszczęsna, zdana tylko na czułą troskę ojca. Obca w rodzinie... obca. A więc i ta rodzi­ na była dla mnie obca. I ojciec mniej od niej kocha­ ny... To mnie teraz najmocniej boli, gdy myślę o cza­ sie minionym, nie dałem mu bowiem tego uczucia, tej miłości, na jaką czekał. Był cudowny, naprawdę wspa­ niały, ale ja tego nie umiałem dostrzec; widząc krzyw­ dę matki, jej poświęcałem całą uwagę. Lekceważyłem jego dobroć, śmiałem się z tego, że jest tak przez wszystkich lubiany, że każdy, kto go spotyka, rozkłada ręce, uśmiecha się - kochany Oleś! Kpiłem - głupia dobroć! Do wszystkich. A teraz mi gorzko, tak bym chciał mu dać to, czego nie dałem. Odkryłem go za późno... Bożenka Dudko, moja droga przyjaciółka, przywio­ zła mi z Ermitażu pocztówkę - Rembrandta Powrót sy­ na marnotrawnego. Postawiłem ją na biurku, obok zdjęcia Oleńki, patrzę na tego Rembrandta i jest dla mnie coraz bardziej ważny. Konieczny. Zawsze sądzi­ łem, że jest to obraz niezwykły, najważniejszy, jak w muzyce IX Symfonia Beethovena, ale teraz patrzę na niego jak na mój los. To ja wracam, syn marno­ trawny, ale już moich pleców nie obejmą dłonie ojca. Stu rzeczy nie załatwiłem w życiu jak należy, ale ta cią­ ży mi szczególnie. Nie dałem ojcu miłości, na jaką za­ sługiwał, na którą czekał... Jemu, do którego - jak to teraz widzę - staję się podobny... Jak to powiedział ksiądz Twardowski? „Spieszmy się kochać ludzi, tak szybko odchodzą...” A ja nie zdążyłem... już nie po­ wiem ojcu, jak mi się stał bliski. „Poczciwa dobroć” jakże głupi byłem, jak naiwny. A teraz już za późno... Gorzko myśleć. Oceniać, co źle, nie tak. Pisanie jest autoterapią. Spowiedzią niewierzącego. Spowie­ dzią, w której jestem słuchany, i to z uwagą. I pouczo­ ny - nie zawracaj głowy, twoje bóle, kłopoty, wspo­ mnienia nie mogą przesłonić prawdy najważniejszej jesteś w istocie człowiekiem szczęśliwym. Mogą mi za­ zdrościć. Przeżyć Syberię, wojnę, front - robić tylko to, co sprawia przyjemność, z ludźmi, których lubię, ce­ nię, którzy wciąż są obok mnie. Szczęście... To pogod­ ny smuteczek. Szczęście to coś innego niż chwilowy wybuch radości, w nim jest jakaś rozwaga, poczucie czasu. A radość to chwila. Cudowna, ogarniająca zmy­ sły. Moje szczęście to brak nieszczęść. Wszyscy bliscy zdrowi, Leszek ma dobrą pracę, Ola czuwa nad do­ mem, Marynia zajęta filmem, Ania - rośnie, dorośle­ je, wciąż pełna uroku. Ja jeżdżę, jak do pracy, do mo­ 158 �21_Jackowski.ps - 4/25/2007 2:15 PM Aleksander Jackowski • NA SKRÓTY. POSŁOWIE jej kawiarenki Astra w Domu Polonii na Krakowskim Przedmieściu. Piszę „mojej”, ponieważ jest to w istocie też mój dom, miejsce moich spotkań z ludźmi. Wiele lat pracuję, piszę, redaguję w kawiarniach. Ile już ich było? Ali Baba, U Literatów, Na Rozdrożu, Ujazdow­ ska, Bombonierka, Czarownica, teraz Astra. Najładniejsza, najsympatyczniejsza. Są w niej ślicz­ ne dziewczyny i co najważniejsze Grażyna, którą jakby na przekór jej delikatności nazwano Śmiałek. Rezer­ wuje mi stolik, muszę więc być punktualny. A na sto­ liku, gdy się pojawiam, leży już gazeta, a po chwili ca­ fé latte. Tak się dzień zaczyna. Przeglądam pocztę, czytam - i piszę. Jest mi dobrze, to także małe szczę­ ście. N a 87. urodziny. Źle się czuję. Tyle podłości, tyle obrzydliwych lu­ dzi. Już same twarze mówią o nich. Conrad miał rację - po pięćdziesiątce odpowiadamy za swoją twarz. Ale dlaczego „ludzie” tego nie widzą? Dlaczego wstrętnych wybierają w czasie wyborów? Żartowałem kiedyś, że należałoby zacząć wybory od selekcji fotografii kandy­ datów. Mądrzy, doświadczeni psychologowie od razu by mogli ocenić - ten tak, drugi nie - zboczeniec, trze­ ci - nie, ile w nim zawiści itd. A tych, którzy by się ostali, poprosiłbym do psychiatry. Znów część by od­ padła. A na pozostałych - proszę - głosujcie! Może by­ łoby lepiej... Czy na pewno? Pierwszy sejm, który wirtualnie chciałem wysadzić w powietrze, działał na początku lat 50. Wielu posłów znałem. Sukinsyn, bydlę, zbrodniarz, łotr. No dobrze, myślałem, wysadzamy gmach w powietrze. Ale na miejsce ministra przyjdzie wiceminister, dyrektor, nie mniejszy skurwysyn... Zmartwiło mnie to. A jak jest dzisiaj? Czy drań nie wybiera drania na zastępcę? Właśnie są wybory, do samorządów? Po raz pierwszy w życiu nie głosowałem. Nie mogłem wyjść z domu, no­ gi bolą, starość to i bezradność. Martwi, że jestem tylko obserwatorem. Widzę, jak kraj staje się ciemnogrodem. Wraca pamięć lat przedwojennych, ONR-u, kultu siły. Nie chcę takiego kraju, nie chcę. Gdybym był młody, pewnie wyjechałbym z niego. Tyle tu zła. A patriotyzm? Taki, że zło więcej boli w sobie, że to, co się dzieje, za­ wstydza mnie. A jestem bezradny. Co robić? Aleksander Jackowski, W kawiarni „Astra”, Warszawa 2007. Fot. Tomasz Szerszeń 159 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/920e919823b0e2ff8587ba1a0758194b.pdf a917c1d37c3fe6f2b7be0adc8fecca0c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pre-teksty. Teksty nieopublikowane Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5119 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource film etnograficzny antropologia wizualna film antropologiczny film antropologia filmu technika filmowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4749 Title A name given to the resource Na tropie człowieka. Kulisy powstawania filmu i zapisu antropologicznego / SAID Description An account of the resource Teksty instruktażowe SAID PIA Creator An entity primarily responsible for making the resource Wicher, Adam Romanowski, Piotr Language A language of the resource pol Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Spotkania z Antropologią - Interdyscyplinarne Dyskusje (SAID) Projekt realizowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego Piotr Romanowski, Adam Wicher Na tropie człowieka. Kulisy powstawania filmu i zapisu antropologicznego Filmowanie w terenie wcale nie musi być trudne. Etnograf powinien jednak dobrze poznać wyposażenie, z jakim udaje się w teren, mieć pojęcie na temat tego, jak opowiedzieć o zdarzeniu, które ma zamiar uwiecznić, a przede wszystkim zaangażować się w interesujący go temat. Skromny warsztat - niezbędne minimum. Wyposażenie filmowca-etnografa: 1. Kamera filmowa, najlepiej mająca możliwość ręcznego ustawiania przysłony obiektywu, czasu naświetlania klatki filmowej, poziomu dźwięku. 2. Zewnętrzny rejestrator dźwięku, dający możliwość nagrywania przy pomocy mikrofonu pojemnościowego lub kierunkowego. 3. Statyw do kamery. 4. Oświetlenie (np. prosta lampa nakamerowa) 5. Zapasowe zasilanie do kamery, dyktafonu etc. 6. Zapasowe nośniki zapisu (karty pamięci, kasety DV, etc.) Jak przygotować się do filmowania w terenie? Przygotowania dalsze (zanim udamy się w teren): - sprawdzić stan kamery (przetrzeć obiektyw, zobaczyć czy przypadkowo nie jest włączona jakaś niepożądana funkcja); - sprawdzić poziom naładowania baterii; - zastanowić się nad doborem formatu obrazu (np. 4:3 lub 16:9) oraz poziomem jakości filmu (np. DV, HD, full HD); - przyszykować cały sprzęt (kamera, statyw, rejestrator dźwięku, oświetlenie); - przygotować nośniki (np. kaseta, karta pamięci) Przygotowania bliższe (na miejscu akcji): - rozstawić sprzęt (np. w przypadku filmowania statycznego podłączyć kamerę do stałego źródła zasilania); - skontrolować nastawy w kamerze (balans bieli, poziom dźwięku, przysłona, filtr szary-ND, ostrość, czas naświetlania klatki - standardowo 1^50 sek.) oraz w rejestratorze dźwięku (dobór głośności, właściwe podłączenie mikrofonu); - upewnić się, czy stopka od statywu jest solidnie przymocowana do kamery; - zatroszczyć się o właściwe oświetlenie miejsca akcji; - być gotowym na nieprzewidziane sytuacje (brak prądu, zepsuty nośnik, nagła zmiana miejsca akcji). Jak zachowywać się w terenie z kamerą? Poczuć się pewnie w terenie (co przychodzi wraz z upływającym czasem). Pomoże w tym dobra znajomość swojego wyposażenia. Jeśli uporamy się ze wstępnym ustawieniem wszystkich parametrów zapisu zadbajmy o to, co znajduje się w kadrze. Dobierzmy interesujący nas sposób ujęcia sytuacji. Nie wykonujmy zbyt pochopnych, nerwowych ruchów. Idealną sytuacją jest, kiedy „stapiamy się w jedno" z kamerą, stanowi ona przedłużenie naszych oczu, kiedy nagrywa ona w �Spotkania z Antropologią - Interdyscyplinarne Dyskusje (SAID) Projekt realizowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego sposób chcemy. Warto znać elementarne zasady rzemiosła filmowego Etnograf-filmowiec powinien znać prawidła sztuki operatorskiej i reżyserskiej na tyle, by swobodnie wykorzystywać je na potrzeby realizacji założeń swojej pracy. Dobrą szkołą reportażu filmowego może być dla niego oglądanie filmów innych autorów. Zapoznanie się z filmami kręconymi przez środowisko antropologiczne może być bezcennym źródłem inspiracji i pomysłów na potrzeby własnych projektów. Warto też posługiwać się terminologią filmową: - ujęcie, scena, sekwencja, przebitka, mastershot; - rodzaje kątów widzenia: obiektywny kąt widzenia, subiektywny kąt widzenia (kamera w oku widza, kamera w oku bohatera, kamera jako niewidoczna publiczność), kamera jako punkt widzenia; - rodzaje planów filmowych: plan totalny, plan ogólny, plan amerykański, plan średni, plan podwójny, półzbliżenie, zbliżenie, mocne zbliżenie, detal; - rodzaje ujęć: standardowe, panorama, jazda, perspektywa żabia, perspektywa ptasia, kontrplan (przeciwujęcie), przebitka; - kąt filmowania obiektów: na wprost (od frontu), pod kątem (np. 3/4); - zasada nieprzekraczalności osi akcji (oraz możliwości jej łamania); - technika trzech ujęć (np. od ogółu do szczegółu); - filmowanie na zakładkę; - ciągłość kierunków: kierunki dynamiczne, kierunki kontrastujące, kierunki neutralne; - kompozycja obrazu: linie równoległe, akcja „po przekątnej", wpisanie w trójkąt; - równowaga wizualna: formalna (symetryczna), nieformalna (niesymetryczna). Przydatne, darmowe programy do montażu filmowego i dźwięku Film: http://www.dobreprogramy.pl/Windows-Movie-Maker,Program,Windows,11546.html Portal, gdzie opisane są także inne programy: http://www.dobreprogramy.pl/Tworzenie-i-edycja-filmow,Kategoria,Windows,46.html Dźwięk: http://www.dobreprogramy.pl/Audacity,Program,Windows,11826.html Portal, gdzie opisane są także inne programy: http://www.dobreprogramy.pl/Tworzenie-i-edycja-muzyki,Kategoria,Windows,47.html Literatura: Block B., Opowiadanie obrazem. Tworzenie wizualnej struktury w filmie, telewizji i mediach cyfrowych, Warszawa 2010. Konrad K., Światło w filmie, Warszawa 2010. Łukowski M., Polski film etnograficzny. Wybrane eseje, Warszawa 1987. Mascelli J.V., 5 tajników warsztatu filmowego, Warszawa 2008. �Spotkania z Antropologią - Interdyscyplinarne Dyskusje (SAID) Projekt realizowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego Murch W., W mgnieniu oka. Sztuka montażu filmowego, Warszawa 2006. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6dfce6df8a0d7304f687853fdf189c29.jpg 7c635c44d281efe8e6f0f2797fdfbc58 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Na zakręcie / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Jegliniec (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource osadnictwo wiejskie ; formy osadnicze ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia drogę wiejską do Jeglińca Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.11.XIV_B.3.17.3_01 formy osadnicze Jegliniec okolice Sejn osadnictwo osadnictwo wiejskie wieś https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9cfe1a5e68c3a9caa7e608885f439b84.jpg 62b90a5db27e2a5881470ea8251dfd37 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Naczynia gliniane (dzbany) / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Futoma (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource garncarstwo ; naczynia gliniane ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia dwa naczynia gliniane (dzbany z uszkiem) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.35.XV_H.1.15.4_01 dzbanek Futoma garncarstwo naczynia gliniane okolice Rzeszowa pożywienie https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8fbda0c8b90220da6881cf3013c374f8.jpg 6bc8cc57b98e523510b93bdbe7728ccf https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/af8b63caee1ef84b2bbee6adb6688ca7.jpg c326e8794948662c6429e9ece9a928b3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Naczynie do dojenia owiec (gieleta) / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi Górne / Berehy Górne (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource hodowla zwierząt ; mleczarstwo ; bednarstwo ; naczynia drewniane ; Bieszczady Description An account of the resource fotografie przedstawiają klepkowe naczynie drewniane (gieleta) służące do udoju owiec Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.39.X_R.1.E.3_01 PAE_FNK_34.39.X_R.1.E.2_01 bednarstwo Bieszczady Brzegi Górne dawniej Berehy Górne gieleta hodowla zwierząt mleczarstwo naczynia naczynia drewniane okolice Ustrzyk Dolnych udój wyroby z drewna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/03ecb62b58302d3da89fd272a7396c9d.jpg 7ddcd7926e666bb3f58aa50264961cdc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Naczynie klepkowe / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Murzasichle (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource rzemiosło ; bednarstwo ; naczynia drewniane ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia naczynie klepkowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIII_F.3.5.1_01 bednarstwo Murzasichle naczynia drewniane naczynia klepkowe narzędzia okolice Nowego Targu Podhale rzemiosło transport lądowy transport ludzki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9ba1ef4c8eb5ebaad91d349db9394adb.jpg 3750eef4903c7652114c93d35bb067b3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Nad jeziorem Jegliniec / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Jegliniec (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia widok na jezioro Jegliniec; w głębi widać zagrodę Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.11.XIV_B.3.12.6_01 Jegliniec jezioro okolice Sejn Podlasie transport śródlądowy transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/839458442cb6cd13c01886597c3540ab.jpg 12a84b80be8573cf085893da5986f78c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Nad jeziorem Jegliniec / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Jegliniec (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia jezioro Jegliniec Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.11.XIV_B.3.18.5_01 Jegliniec jezioro okolice Sejn Podlasie transport śródlądowy transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/730c4842fa9b70d71097f363f1badb51.jpg f999527a65609f6f9577fa3744b8a824 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2ec09863b2fe1fb38e009cb97eae1e82.jpg 121a824b6827021d0433334ad9244e05 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Nagrobek na cmentarzu/ Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Pobiedziska (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; cmentarz ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografie przedstawiają dwa ujęcia grobu na cmentarzu, na pierwszym planie widoczna ozdobna metaloplastyka ogrodzenia Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_15.20.XVI_K.3.13.4_01 PAE_FNK_15.20.XVI_K.3.13.6_01 cmentarz grób metaloplastyka okolice Poznania Pobiedziska religijność ludowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/817adeffacd24e5ceaba90360571cf47.pdf e963e7afab6077d65e05296b57665377 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4342 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource Nagrody im.Oskara Kolberga Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4041 Title A name given to the resource Nagrody im Oskara Kolberga "Za zasługi dla folkloru i sztuki ludowej" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32,z.2; s.80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski N A G R O D Y IM. OSKARA KOLBERGA „ZA ZASŁUGI DLA F O L K L O R U I SZTUKI L U D O W E J " Ufundowanie dze, jaką się nagród w k o l b e r g o w s k i c h świadczy naszym kraju przywiązuje o wa­ do żywej 4 wykonawczynie dywanów dwuosnowowych w i c z , O. J a r o s z e w i c z , F. R y b k o , (S. K r u p o - S. M a s e ł b a s ) ; twórczości l u d o w e j i d o l u d o w y c h t r a d y c j i a r t y s t y c z n y c h . 5 w y k o n a w c z y ń t k a n i n , haftów, czepców i t d . ( J . Chaładaj, Co A. prawda wybitni twórcy o t r z y m y w a l i już n a g r o d y Państwowe, ale i badacze kultury Ministra Kultury znakomitych twórców ludowej i S z t u k i oraz ludowych w i e l u i to w różnych d z i e d z i n a c h , toteż n i e l i c z n e musiały mieć z Trudno zresztą konieczności znaleźć charakter wspólną twórców l u d o w y c h , działających wiejskim i zawodowych ny jest n a ogół Nagrody cjatywy nimi symboliczny. płaszczyznę głównie ocen w dla środowisku a r t y s t ó w , których d o r o b e k szeroko, nawet poza zna­ granicami kraju. i m . K o l b e r g a , które powstały w 1974 r. z i n i ­ miesięcznika najwyższych „Barwy", czynników od początku mają tetu Honorowego wysoką dzięki zainteresowaniu partyjnych i państwowych rangę. P r z e w o d n i c t w o Nagród s p r a w u j e v - p r e m i e r chma. Pięć razy p r z y z n a w a n o nagrody w Warszawie, w czasie F e s t i w a l u . 4 razy n a dziedzińcu Komi­ filigrany: wrę­ „Cepelii" Muzeum Płockiego H . Bernasowska, Z. (spinki: A. Wojnowa, Kuchta, 3 twórców w regulaminie nagrody jest t o , że Stopka-Król, ( M . S t a r t e k , J . Gąsior); ceramiki figuralnej (J. W i t e k , W. K i t o w s k i , St. S e w e r y ń s k i ) ; 2 m a l a r z y n a s z k l e (E. P ę k s o w a , W . 2 budowniczych szopek Walczak); krakowskich (S. Paczyński, 1 stolarz i snycerz 2 budowniczych znakomity wa — (J. T y l k a ) ; instrumentów m u z y k , bajarz, ludowych propagator (J. Kawulok, folkloru i T. Śli­ muzyk). W g r u p i e 28 osób zajmujących się twórczością i folklorem fussa, znajdujemy J . Burszty, K. nazwiska etnografów: Zawistowicz-Adamskiej, skiej, M . Z n a m i e r o w s k i e j - P r u f f e r o w e j , zbieraczy A. W . Gębika, J . O r y n ż y n y , T . W i ę c k o w s k i e g o , K . i twórcze organizatorskiej nież działaczy waniu oraz ludzi zasłużonych w działalności i popularyzatorskiej. Nagradza się i zespoły p o l o n i j n e , zasłużone w folklorystycznych tradycji. rzędzie bardziej honorują, przeważają ludzie w i zasłużeni. Jest t o zrozumiałe. Fundując naj­ nagrodę r e d a k c j a „ B a r w " zdawała sobie d o s k o n a l e s p r a w ę z tego, że n i e m a l równorzędnych kandydatów jest wielu i że t r z e b a się spieszyć, a b y dać satysfakcję ' l u d z i o m , którzy od kilkudziesięciu już lat znani są i działalności. Jednocześnie o c z y w i s t e ze swego kunsztu j e s t , że nagród n i e może być za w i e l e , a b y n i e obniżać i c h r a n g i . T r u d n a t o sytuacja, zmuszająca Umarła Felicja Komisji. Nie doczekał prof. K s a w e r y Trzeba ny" do k o m p r o m i s u . N i e r a z Curyłowa — dosłownie nagrody w bolesnego dniu znakomity naukowiec a zwłaszcza „naczel­ sytuacji, gdy K o m i t e t s u g e r u j e w m i a r ę możności (powiększenie ' l i c z b y gów", zawsze stytucji, obrad P i w o c k i . M i a ł o t r z y m a ć ją za r o k , d w a . . j e d n a k dodać, że R e d a k c j a , Henryk Gaworski w realizuje w której Nagród „Kolber­ te w n i o s k i . N i e znr.m i n n e j i n ­ chciano by i u m i a n o tyle wystaw sługa w który wymyślił trafną W i popularyzację t y m duża również zarówno M . J . i Z. C w i r z e w i c z ó w , nagrodzonych red. Juliusza osób. Z a ­ Głowackiego, nagrodę, j a k i j e j Ponadto wyjątkowo nazwę. nagrody otrzymał 28-,lecie swej łów f o l k l o r y s t y c z n y c h oraz listów. ( P o m i j a nie nagrody zespół objęto 65 t w ó r c ó w , etno­ malarek z Zalipia, redak­ 11 r e g i o n a l n y c h zespo­ 6 muzyków — instrumenta­ i m . J . Pocka). terytorialny nagrodzonych i 6 twórców; z Podlasia: 2 zespoły twórców pochodzą 2 zespoły jest sto­ regionalne 1 zespół i 4 t w ó r c ó w ; z W i e l k o ­ i 3 twórców; z kieleckiego: 4 osoby; z r z e s z o w s k i e g o i K u r p i po 1 zespole i 2 t w ó r c ó w ; z M a ­ zowsza, K r a k o w a , a G. Śląska, l u b e l s k i e g o po 2 twórców; po j e d n y m i z D . Sląsika, Śląska Cieszyńskiego, kiego, Pomorza wosądeckiego, browskiego sieradzkiego, (zespół Nagrody łowic­ Zach., r e j o n u rawsko-opoczyńskiego, n o ­ opolskiego, z Powiśla Dą­ malarek). na pewno nie wyróżniły jeszcze wszystkich w y b i t n y c h t w ó r c ó w . A l e cóż począć, g d y n p . t y l k o wśród tkaczek kilka dywanów podwójnych osób zasługujących kolbergowskie — z A. w jest jeszcze co najmniej równym stopniu n a Jaroszewiczem, wą, F. i H . M a l e w i c k i m i , M . D z i e s z k o ciągu pięciu l a t nagrodą — się l i t e r a t u r ę l u d o w ą ze w z g l ę d n a i s t n i e ­ s u n k o w o duży. Z P o d h a l a polski: Tela- działalności, zespół „Polskiej S z t u k i L u d o w e j " , Rozrzut W. choreografa Kwaśniccwej. „Cepelia" — w cyjny Pietkie­ Styprekow- k s . E. N i t k i , kowskiej, K. Prillowej, J . Mierzejewskiej, zrobić, za­ p e w n i ć środki n a n a g r o d y , u r o c z y s t e i c h wręczenie, urzą­ dzenie skiej, pierw­ starzy twórczości: w i c z a , J . Bzdęgi, Z. i S. Chrząstowskich, K . p e d a g o g a Z. Wśród twórców l u d o w y c h , których n a g r o d y szym rów­ propago­ Sobie- Oleszczuka; s t e i n a ; organizatorów, działaczy i a n i m a t o r ó w styczne Rein­ J. folkloru: J . Taciny, J . Lubomirskiego, W. K i r - ką — t w ó r c ó w , z b i e r a c z y , folklory­ ludową R. L. Malickiego, ks. o b e j m u j e o n a w s z y s t k i c h , którzy zajmują się l u d o w ą s z t u ­ n a u k o w c ó w , zespoły S. Grabarski); B . S y c h t y , F. K o t u l i , J . P. D e k o w s k i e g o , i ciekawe S. K u b i k ) ; J. F. H o r a k ) ; 2 garncarzy Józef T e j - i uroczyście c z a n o — r a z w czasie m i ę d z y n a r o d o w y c h o b r a d Ważne jest nagrody Czelusta, 3 metaloplastyków F. medale Jaroszewiczo- n a czele; p o d o b n i e j e s t w ś r ó d w y c i n a n k a r z y n a K u r p i a c h ( H . Fąk, S. O l e n - g r a f ó w , działaczy o r a z 44 zespoły. P o m i ń m y t u 10 nagród d e r , A . Kuliś, P. P u ł a w s k i ) , z Ł o w i c z a (Z. W i e c h n o ) , czy polonijnych, z itd. i ze przyjrzyjmy Znajdują względu na ich się n a n i e j n a z w i s k a prezentujących szczególny się liście d o t y c h c z a s o w y c h różne d y s c y p l i n y charakter laureatów. m . i n . 34 t w ó r c ó w r e ­ sztuki, w t y m : 6 rzeźbiarzy ( W . K r a j e w s k i , W . C h a j e c , J . L u r k a , A. Ze- gadło, E. K o ł a c z , J . Z g a n i a c z ) ; 4 w y c i n a n k a r k i , zajmujące innymi rzeźbiarzy z n a k o m i c i są b r a c i a jeszcze k o w a l i , s n y c e r z y , malarzy czy p t a s z k a r z y (M. Zgutko) Susko wie, z Paszyna A. i inni, lutników, h a f c i a r e k , Wydra, a iluż garncarzy, zasługuje n a z a s z c z y t n e wyróż­ nienie. dziedzi­ Dobrze, wybitnych J. Oskara 80 również kołbielsko-garwolińskiego B . Chojęta, M . B r u d e k , zespół n a m i twórczości (S. Bakułowa, C. K o n o p k a , ,1. G r z e g o r y , Siwek); się Z rejonu że t a k jest. twórców. Kolberga. Dobrze, Dobrze, że że mamy istnieje jeszcze tylu nagroda im. �II. Ieresa Amb 1. K r a m z pieczywem na odpuście, Studzianna, woj. skierniewickie, 1972 r. rozewicz PIECZYWO O D P U S T O W E (OZDOBNE PIECZYWO LUDOWE - cz. II) Jedną z na potrzeby stępowało znacznie dziedzin małomiasteczkowej w s i jest p i e c z y w o powszechnie, mniejszym wytwórczości odpustowe. D a w n i e j w y ­ obecnie wyborze występuje rzadziej i w kalnego (serwety, stroju ozdoby m a k a t y , gipsowe (korale, chu­ wnętrza miesz­ figury), zabawki dla spo­ żywcze. wy­ pieczywem. suwa Rola znaczną rolę w życiu w s i . t a była oczywiście n i e p o r ó w n a n i e większa w międzywojennym, a zwłaszcza tową. N a u r o c z y s t e nabożeństwa okolicznych Kalendarz nale trudno dekoracyjne dewocjonalia, sobie i t e r a z w y o b r a z i ć o d p u s t bez k r a m ó w z o z d o b n y m sie Niemniej pierścionki), d z i e c i , „ p a m i ą t k i " z o d p u s t u , w t y m też i artykuły O d p u s t y wciąż o d g r y w a j ą form. na odpustach elementy stki, wiosek. wędrowni kramarze, przed I wojną przybywała odpustowy oferując znali rękodzieła stępnych tkackie ludowego, surowców itp. Obok przygotowywanego jak drewno, przedmiotów n y c h do gospodarstwa znaczny glina, z łów styczny był przypadkach do­ wyroby okazję wano do dla plan kramów piekarze nawet drobne i obwieszo­ sporządzano p r o c e n t t o w a r u stanowiły Jednymi różańce piernikarze, w i byli a kształcie z ciekawszych w odpusty piesków, a z okrągłych korale odpustu i są mało­ niektórych w s i , wykorzystujący zarobku. N a kaczek, f i g u r e k ludzkich, charaktery­ wiejskiego pieczywa mieszkańcy ciastka piernikami każdego owego dodatkowego zakupowa- użytkowych Widok kolorowymi prawie 1, 2). W y t w ó r c a m i różne wyroby ostatnich na pierwszy pieczywo. rozłożonymi miasteczkowi ogólnie skóra, (il. z dosko­ przybyłym t o w a r y . Jeszcze n a początku X X w . d o m i n o w a ł y się o z d o b n e świa­ z tych n y c h p ę k a m i okrągłych c i a s t e k n a n i z a n y c h n a n i t k i , s t o ­ okre­ ludność Spośród do kogutków, krążków zawieszania tę wykony­ ciasta na są f i g u r a l n e w y p i e k i szyi. zwane 81 T �П. 2. K r a m z p i e r n i k a m i , Leżajsk, 1975 г.; i l . 3. Koza proslyńska; i l . 4. Pies, w y k . Józef R o g o w s k i , B r z o z ó w , w o j . krośnieńskie, 1967 г.; i l . 5. Gwiazdki, w y k . A g n i e s z k a L a s o t a , Sangródź, w o j . p i o t r k o w s k i e ; i l . 6—9. Mikołaj, Pan, w y k . J. Rogowski. 82 �7 в „kozami prostyńskimi", przygotowywane Prostym kolo MazowieckiejUroczystość Ostrowi 9 8 na odpust w ta drobne, figuralne oziębianego o d b y w a się w d n i u T r ó j c y Ś w i ę t e j , co stało się powodem stacie powstania sprzedaż nacinane owych miejscowej opowieści figurek. Bowiem, wyjaśniającej w czasie p o ­ w o d z i , gdy wylała rzeka B u g , na rogach kozy uratowany został obraz jak opowiadano, przedstawiający Świętą Trójcę. Legenda kaczek, piesków, rozetki, względu kozy, kształt s p i c z a s t e j formowane z ciasta postacie były zdobione, w l a t a c h c z t e r d z i e s t y c h kóz zaczęto nie pokrywać j e n i e r e g u l a r n y m i p a s a m i l u b p l a m a m i z ciermiobrązowej polewy { i l . 3). W y r o b e m „kóz" zajmowali się n i e mieszkańcy O s t r o w i i najbliższych w s i . W pięćdziesiątych leżały Ewa do bardziej Zalewska i znanych Franciszka z mąki figurek we i wody. wrzątku Następnie k o z y cukru — d u k t był gotowy wykonaną z jajkami. ta okres piekarnie warsztat prosperity Przede codziennego piecu. palonego Polewę na­ pędzelka, p o j e j wyschnięciu Rogowskiego z Brzozowa, nia gotowanie dostarczające działały n a t e r e n i e całego k r a j u , przykładowo wojennym. było chlebowym pro­ d o sprzedaży. Małomiasteczkowe my polewą na­ miesz­ z ciasta sporządzo­ w zmieszanego z kładano p r z y p o m o c y wykonawczyń etapem pieczenie zdobiono karmelu odpustowego Dalszym i końcu l a t Brzezińska, k a n k i m i a s t a . F i g u r k i kóz f o r m o w a ł y nego głów­ mistrza w przeżywała piekarskiego w okresie zajmowała d l a mieszkańców się Józefa Piekar­ między­ wypiekiem miasta, równo­ cześnie j e d n a k w y p e ł n i a ł a z a m ó w i e n i a b o g a t s z y c h gospo­ darzy z okolicznych w s i n a w y p i e k i okazyjne, na wesela, Znaczną zgodnie j e d n a k część wykonywane jarmarki, m.in. Obok w z ludowymi tradycjami wytwórczości na doroczne które odbywały Bliznem, wypieku odpusty się Hoczewie, „korali" i w najczęściej zdobniczymi. stanowiły i okresowe, produkty większe pobliskich wsiach Domaradzu „różańców" i aby Starej — Wsi. przygotowywano jeźdźców parzonego należały na koniach i weselne posiadania jeden z wystających główki, wycięty pasek prosto w y k o n y w a n o nego wałka szyją i ogonek powstawały ilości a drugi tuszem umieszczano dłużając głową oraz tułów zawinięty nogi cieście zaznaczano Figurki koni, kilku podkreś­ na których podobnie, w y ­ wykonywano rozcięcie także jego d o l n e j Delikatnymi nos i usta, Nacięty ciasta z w i j a n o oczy się odpusty przygotowywano okrągła malowano wzdłuż były sobą ciastecz­ jednego wałeczków w tuszem. z spiralnie lub jedynie ze z części zagłębieniami t e n sposób o t w ó r osłaniano p r z e z krzyżujących lub a jeśli — t o o ł ó w k i e m Jeźdźców postać. jed­ zwierzęcia ciasta. R z a d k o N a j m n i e j kłopotliwe w w y k o n a w s t w i e Powstały w z wydatną k u górze i -uszy jeźdźców f o r m o w a n o o kształcie r o z e t e k . g ó w pasek z n o g i . R ę c e „ o d c i n a n o " o d boków, a wieńczyła ka parokrotnie, Zazwyczaj prosty „szczypanie" i szyję. głowa na Równie jednego paska ciasta. Przez powstawały nacinano piesków. zaznaczano oczy. nogi w modelowano umiesz­ postacie postacie uproszczony. c i a s t a stanowiący skrzydła. l a n o i n n e szczegóły a n a t o m i c z n e , lub Ze tych Na wierzchu wypieku ( i l . 4). K r ó t k i e przez okrągłe szyszki. większej końców ciasta f o r m o w a n o trójkątną nacięty i po­ przez zawiązanie wałka ciasta przypominał ogonek. czano t u omów­ w o j . krośnieńskim. wszystkim pieczywa pieczywa pszennego, p r o d u k t ó w sposób i c h w y k o n a n i a był b a r d z o Kaczuszki powstawały pętelkę, b o h a t e r k i wydarzeń. z przypominające n a konieczność m a k i l k a w e r s j i , które n i e o d m i e n n i e łączą się z postacią Pierwotnie ciasteczka ciasta. D o u l u b i o n y c h wzorów brze­ łączono. nałożenie ciasta. Na też w y p i e k i w kształcie p o s t a c i l u d z k i c h — podobne do M i k o l a i pieczonych na 6 g r u d n i a . Nazywano racyjnością taki j e „ p a n a m i " , a odznaczały niż ozdabiano umieszczonym ciasta drobne ciasteczka. wydatnym się większą Najczęściej kapeluszem, szamerunkiem n a tułowiu, p o w s t a ł y m z pasków i g u z ó w l u b nałożoną na tułów „gałązką" z ciasta 6—9). D o k ł a d n i e j podkreślano r y s y t w a r z y , a oczy czano deko­ wypiek (il. zazna­ ziarnkami grochu l u b pieprzu. Do dekoracji tego 83 7 �П. typu wypieków karniczych stosowano Najbardziej terenie dzina sprzedaje jednak i w wiadomości Polsce niewątpliwie znaną również wypieku związany w należy Frankfurt Pracownie handlu Warszawa) Odrodzenia bardziej znanych zaliczyć XIX pie­ odpustowym które do d n i a d z i ­ i jarmarkach na osiągnęła ta i n a pocz. dzie­ XX piernikami już w rozwijał przeżywały w w., Toruniu już rozkwit wytwórczością innych krajach europejskich. Do m i a s t , w których w y t w a r z a n o Norymbergę, są miastach, znaczny b y l z tego t y p u zanoto­ 1405 г., się w U l m , Offenbach, n.Menem, Salzburg, a w Czechach XVIII—XIX my naj­ pierniki Bazyleję, Ploućnice . 3 p i e r n i k ó w istniały też w w i e l u p o l s k i c h m i a ­ (il. w., odznaczały matyka cukier. pierników pierników 3 dobie o (Poznań, wzmianki o w końcu Śląska, pracowniach pieczywem rozwoju ze się z p i e r n i k a r s t w a c e c h o w e g o . X I V w . . Wyrób które innych na odpustach Pełnię wytwórczości Pierwsze w piernikarskie pierniki, się Małopolski. w w dekoracyjnym k o l o r o w e a wywodzi wano Formy także m a k t g r u b o z i a r n i s t y są j e d n a k siejszego 10—12. w się kunsztowną desce. ornamentyką, wiązała się z życiem mieszczańskim 10). S z c z e g ó l n i e dam żłobione i p o p u l a r n e były kawalerów, karoc, żołnierzy prząśniczek, ich te­ wizerunki strojnych pieszych niemowląt a i dworskim w bądź konnych, powijakach, herbów m i a s t i o z d o b n y c h serc. Z t e m a t ó w r e l i g i j n y c h p o p u l a r n e były przedstawienia Madonny wania, Trzech Króli, A d a m a kołaja. też cych, Znane były np. koguta, Wytwarzane przedstawienia bociana, z tych form dekoracyjną, aby zachować p o u p i e c z e n i u być bardzo trudności w rzaniem ciasta do jelenia, pierniki rolę siało gdyż z Dzieciątkiem, używane twarde, co postaci psa, zwierzę­ niedźwiedzia. spełniały przeważnie do i c h w y r o b u przysparzało wykonywano środki spulchniające, z wytwa­ pierniki nie historyczne potwierdzają istnienie z używając i c h p r o d u k c j i rzeźbionych f o r m . N a t e r e n i e źródła ciasto, oczywiście też r ó w n o l e g l e twardych zawierającego i św. M i ­ w i e r n y kształt f o r m y , m u ­ spożyciu. D l a t e g o pierników Ukrzyżo­ i E w y , Aniołów Niemiec osobnych ce­ p i e r n i k a m i toruńskimi n a czele. chów piernikarskich dla wytwórców O b o k T o r u n i a z n a j d o w a ł y się n a P o m o r z u W s c h . (Gdańsk, nych pierników M a l b o r k , Elbląg, P a s ł ę k ) , Śląsku ( W r o c l a w , w y ł ą c z n i e do k o n s u m p c j i . Przypuszczać należy, że 1 wśród s t a c h , z najsłynniejszymi Gliwice, cibórz, B r z e g , N y s a ) i w Małopolsce ( K r a k ó w , Tarnów). Szczyt r o z w o j u piernikarskiego pada w Polsce na X V I I — X V I I I przez z miejskich drewnianych wykonywaniem ladnicy cechowych form trudnili piekarscy, miały królewskiego l u b w y s o k o 84 zdobionych zawodowi przy­ wytwarzane odciskane snycerką. się u z d o l n i e n i a r t y s t y c z n i e a także ficy — gdy p i e r n i k i mistrzów bogato Wadowice, kunsztu w. Pierniki Ra­ snycerze o s t a t n i c h rozwijały wykorzystywane W Ich stopniowo cze­ stają lub gra­ p o s t a w i o n y c h osobistości . F o r - w się pierników pewne późniejszym przeznaczonych rodzaje okresie zdobnictwa przez ludowe piernikarstwo. były być p r z e z n a c z o n e d l a d w o r u 4 tych i wytwórców twardych, figural­ XIX klasyczne przez Hamburgu odznaczające stycznym, aby piernikarstwo z n a c z e n i e . Ręczne, zastąpione rymberdze, nie w. swe się fabryczne, i już innych miastach z nich w Europy, poziomem pierniki traci formy produkowane tak wysokim uzyskiwane cechowe drewniane zo­ No­ lecz arty­ stanowiły �I I . 13, 14. N i e m o w l ę w b e c i k u , d a w n a f o r m a p i e r n i k a r s k a z C i e s z y n a (wys. i współczesny p i e r n i k J a n a B i l e w i c z a z Ż y w c a ( w y s . 24 c m ) , 1960 r . dzieła s z t u k i p o d z i w i a n e p r z e z w a r s t w y e l i t a r n e . F o r m y ręczne zaczynają w y r a b i a ć r ó w n i e ż niekształceni s n y c e ­ rze, w z o r y ulegają u p r o s z c z e n i u — p i e r n i k a r s t w o n a b i e r a cech l u d o w y c h , w y r a b i a n e p r z e d e w s z y s t k i m d l a uboższej ludności m i a s t i d l a w s i . 5 Zaczynają się pojawiać zastępuje nałożona staje kolorowy. się władnie w pierniki, lub rysowana W XX odpustowych w których panuje on użycie kształt, foremki, rysunek. nadające jedynie k o n t u r y takiego są o b w i e d z i o n e paskie-m b l a c h y u s t a w i o n y m do p o w i e r z c h n i k l o c k a . P i e r n i k wytłoczony my z zachowuje zewnętrzny rysunku odtworzonego k o n t u r ; szczegóły piernikarz rysunku z takiej wizerunku tylko zaznaczone p r z y powtarza następnie for­ jego pomocy kolorowym l u ­ k r e m n a g ł a d k i e j p o w i e r z c h n i p i e r n i k a " . Stąd już e jeden k r o k do przejęcia p r z e z m a l e w a r s z t a t y p i e r n i k a r s k i e t a k niegdyś ekskluzywnej wytwórczości pierników figural­ nych. w t e j sprzyjał małych także f a k t o ż y w i e n i a miastach po reformach gospodar­ uwłaszczenio­ w y c h , które p r z y c z y n i ł y się do wciągnięcia w k r ą g miany W handlowej celu szerokich zaspokojenia wytwórczość jej warstw potrzeb małomiasteczkowych i ludności gustów warsztatów wy­ wiejskiej. rozwija się piernikar- się sposób w y t w a r z a n i a pierników farmami brzegów, zdobienia, w szczegóły. C i a s t o z t u b przez uzyskanie różnej sprymitywizowanej for­ cieście z którego cynfolii, główek barwnych postaci podkreślone zdobi się końcówki zo­ kolorowym wyciskanym co p o z w a l a Upowszechnia oleodrukowych wzoru. procesowi d e k o r a c j i . Czynność piernikarze szprycowaniem. wzo­ blaszaną wycinanie na tą zwą się także zdo­ b i e n i e p i e r n i k ó w p o p r z e z n a k l e j a n i e błyszczącej kolorowej nalepek, l u d z k i c h , okolicznościowych najczęściej napisów, a powiązane z o s t a t n i o l u s t e r e k i f o t o g r a f i i <iil. 20). Piernikarstwo typu niektórzy scy a małopolskie wytwórczością właściciele — uczyli nawet w się na samym w tach silnie — Czech Wadowicach, I wojną piekar­ światową pierniki Jeszcze w wykonywano Krakowie, Słowacji, wytwórniach, wytwarzających miastach n a t y m terenie. 6 0 - t y c h naszego w i e k u i mistrzowie tamtejszych Wiedniu. Przed istniała gęsta sieć z a k ł a d ó w znaczniejszych było terenie warsztatów zawodu R z e s z o w i e , Jarosławiu w trakcie piernikowe dość różnorodnej kiego lecz ułatwiającą wielkości Kętach, — w l u k r e m n a k ł a d a n y m za pomocą pędzla o r a z s k i c h , k t ó r e kontynuują wcześniejsze doświadczenia w i e l ­ piernikarstwa poszczególnych przez odciskanie drewnianymi lub metalowymi wokół ręcznego stają na Miko­ t a k obecnie c h a r a k t e r y ­ D o p i e r o p o u p i e c z e n i u p i e r n i k zostaje p o d d a n y tego Sytuacji czego Upowszechnia rów prostopadle zachowały j a k n p . jeźdźców kształty s e r c ('u. 20). wszech­ określony przez te w a r s z t a t y wyrobów ( i l . 16) i s p o p u l a r y z o w a ł y styczne obwódką ciastu „Zewnętrzne łajów egzemplarzy kramach. dawnych k o n i a c h , n i e m o w l ą t w p o w i j a k a c h ( i l . 14), p o s t a c i rzeźbę Z a m i a s t d a w n y c h f o r m rzeźbionych w desce wchodzą w wzorów Piernik ornamentyka. wieku mie. P i e r n i k i wytwarzane wiele 28 c m ) je w Tarnowie, i Kańczudze. Obecnie w la­ Żywcu, Zakliczynie, do najbar- 85 �dziej znanych Żywca i oraz należą bracia Zygmunt Bilewicz Słowikowie (syn Jana) pracujący w z zielony z żółtego i n i e b i e s k i e g o Przemyślu żowego i żółtego. U z y s k i w a n o Kańczudze . Pracochłonny proces p r o d u k c j i pierników trwał przez dni, a mistrzów tajniki uczniom i zawodu były strzeżone przekazywane przed przez konkurencją, silną W zależności do żółtej — nakładano o składniki i sposób w y k o n y w a n i a c i a s t a udzielają cynfolię bardzo Można dzano powiedzieć, że ciasto sporzą­ j a j e k , mąki ziemniaczanej, d u , który w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m zastąpiono ze słodu z i e m n i a c z a n e g o , esencji zapachowych oraz a m o n i a k u l u b p r o s z k u d o p i e c z e n i a . sto „ o d p o c z y w a ł o " p r z e z później mami wycinano czono je na egzemplarze które pod było określoną rozwałkowywane, poszczególne blachach na rozkładano wstawiano kształty jasno-złoty do d n i . Wysuszone zaczynając syropu przez dodanie kolor. wym i niebieskim. Przez Upieczone na deskach, trwało po­ z białek j a j , ziemniaczanej. barwiono dostępnych k o l o r a c h : żółtym, i c h łączenie się przez n a całą uzyskiwano datkowe k o l o r y n p . fioletowy z czerwonego i 86 i lukrem-glazurą, mąki barwników podstawowych w Krakowie bądź N o r y m b e r g i . wędrowni w różo­ do­ niebieskiego, i oraz były kupcy, oleodrukowe w też glazurą błyszczącą specjalnych spoza Dostarczali można było granic je pier- kupić p r z e d wojną w w i e l u żydowskich s k l e p i k a c h . Obecnie tego t y p u d o d a t k ó w zuboża ilość w y t w a r z a n y c h rowano miast powierzchnię masę, wzory, w sposobami jącymi wypieku z której usztywniano tubkach mąką Nie­ G l a z u r a , którą sma­ była dość rzadka, nakładane ziemniaczaną metalowymi otrzymania wszel­ je z wykonywano zakończonych możliwość n p . sprowadzając je brak wzorów, choć pracujący p i e r n i k a r z e starają się pozyskać j e dostępnymi do malinowy, pokryty l u b sprowadzane mieckiej Republiki Demokratycznej. warstwy i napisów pie­ zdobiono ziemniaczanego nikarzom do wytwarzane pierników suszenie cienkiej spożywczych cia­ (3—4 g o ­ podkłady z Wiednia dodawano papierki kimi O t r z y m a n ą białą masę w zależności o d p o t r z e b handlu, o trzech korzeni kraju, itp. Na piernik glansowane ostatnie drukarniach czasami for­ w i e r z c h n i ę w y p i e k u . Glazurę w y k o n y w a n o żelatyny, i „ t r a g a r z e " znajdujące pierniki o d nałożenia syropem cytrynowy Te glazury a następnie wyschnięcia n a specjalne mio­ Wyrobione ilość czasu sufitem pracowni. Zazwyczaj 2—3 barw odcienie n p . do r ó ż o w e j — s m a k kolorowe jako główki. j e d n a k ogólnie z mąki pszennej, dziny), odpo­ niechętnie. od b a r w y niej walory smakowe aż d o l a t o s t a t n i e j w o j n y . Jeszcze dziś p i e r n i k a r z e p y t a n i wiedzi z ró­ różne p r z e z słabsze l u b s i l n i e j s z e n a s y c e n i e g l a z u r y b a r w n i k a m i . 7 kilka l u b pomarańczowy też i nato­ ozdobne umieszczano końcówkami, żłobkowanej da­ obwódki, o różnej grubości, w zależności o d r o d z a j u k o ń c ó w k i . W z o r y zdobnicze przejmowali uczniowie od swych mistrzów, c z a s a m i z własnej i n w e n c j i t w ó r c z e j d o d a w a l i n o w e wiązania. J a k o rzystywano elementy motywy Przygotowany dekoracyjne kwiatowe towar bądź odbierany najczęściej roz­ wyko­ geometryczne. był od wytwórców p r z e z h a n d l a r z y — kupców, którzy r o z w o z i l i go p o oko­ licznych brali odpustach i jarmarkach. Ludzie c i często �I I . 15, 16. Mikołaj, f o r m a d a w n a i współczesna; i l . 17, 18. Diabeł, p i e r n i k J . B i l e w i c z a ( w y s . 29 c m ) i d a w n a f o r m a z M a ł o p o l s k i ( w y s . 22 c m ) ; i l . 19, 20. S e r c e , d a w n a f o r m a z W a d o w i c i p i e r n i k T a d e u s z a S ł o w i k a z K a ń c z u g i , woj. przemyskie. ]9 20 �Produkcja piórników byia sezonowa, uzależniona świąt d o r o c z n y c h . N a W i e l k a n o c baranków stojących wykonywano l u b leżących, pisanek, kurek, ko­ g u t k ó w . N a dzień 6 g r u d n i a p i e c z o n o g ł ó w n i e natomiast n a Boże gotowywano Narodzenie postacie ozdób c h o i n k o w y c h oprócz aniołów, n p . gwiazdek, Mikołaje, Mikołajów diabłów i wielkości, -kukiełki oraz koniki, dużą jeźdźców ilość o k r ą g ł y c h ilość koszyczków z k w i a t a m i , k u r e k , k o n i k ó w , aniołków, l a l e c z e k , 0 różnej przy­ znaczną domków, i t p . Poza s e z o n e m n a o d p u s t y i j a r m a r k i bucików pieczono serca na koniach, lalki- ciasteczek, barwio­ n y c h n a żółto l u b c z e r w o n o i n a w l e k a n y c h n a n i t k i korale bądź zajęły poczesne m i e j s c e szczególnie dotyczącej w okresu par. Według obowiązujących były przez chłopców kach tych umieszczano ludowej kojarzenia zwyczajów d l a dziewcząt, napisy się „Kocham Cię", „ Z swych serca" wybranków przedstawiające młodych serca dlatego imion kupowane na jeźdźców na natomiast najczęściej koniach. beciku, laleczki, k o n i k i rodzice pierniki Chrzestni, { i l . 24). N a Boże przeważnie k u p o w a l i d l a dzieci — uczuć — n p . u p o m i n k i z o d p u s t u n a b y w a l i d l a chrześniaków w wypie­ dziewczęcych: ( i l . 20). D z i e w c z ę t a kupowały wiej­ zwyczajowości, „Mani", „Hani", „Zosi" l u b proste w y z n a n i e dla jako różańce. P i e r n i k i k u p o w a n e n a o d p u s t a c h p r z e z ludność ską od najwięcej jako kukiełki Narodzenie Mikołaje, diabły 1 aniołki, zaś n a W i e l k a n o c b a r a n k i (id. 22). P o z a Małopolską Wielkopolsce. Jako w y r ó b pierników ostatni działał do 1970 r . K a z i m i e r z И. 2 1 . Т. S ł o w i k przy nikarskiej w t o w a r n a k r e d y t , oddając p i e r n i k a r z o m należność po ich sprzedaniu rodzin wówczas, przekazać całości. S a m i zajmowali gdy się wytworzonego mistrzowie sprzedażą towaru kupcom. I I . 22. Baranek wyk. Kazimierz dopiero l u b członkowie rzadko nie byli i dopiero w stanie b y ł też tym w terenie mieszkający się ze s t a r e j j e g o M i c h a ł uczył się Gnieźnie, g d z i e w k o ń c o w y c h w pier- zawodu l a t a c h ubiegłego wieku otrzymał d y p l o m p i e k a r z a i głównie t e n zawód uprawiał. Nauka syn jednak obejmowała jego Stefan też wyrób Szczepan P i j a n o w s k i , pierników, po nauce u gdyż ojca, o t r z y m a ł także w Gnieźnie w 1901 r . d y p l o m m i s t r z o w s k i zajmując wielkanocny, Pijanowski, rodziny. Dziad na Pijanowski Mieścisku koło W ą g r o w c a . W y w o d z i ł pracy. znany piernikarz się przede wszystkim wypiekiem pierników w y s . 14 c m , w y k . Z y g m u n t B i l e w i c z , Ż y w i e c ; i l . 23. Kura, w y s . 11 c m , Mieścisko, w o j . p i l s k i e , 1965 г.; i l . 24. Koń, w y k . A n t o n i Zajączek, K ę t y , woj. bielskie. �przeznaczonych się do umiłowaniem wiedzy. M.in czarny piernik sprzedaży zawodu uzyskał i na od cechu toruński, odpustach. chęcią Odznacza! zdobywania toruńskiego a synowi nowej przepis Kazimierzowi 1905 г., n a j b a r d z i e j garnącemu się do p o m o c y na ur. w ojcu, prze­ kazał zasadę, że n i e należy w y ł ą c z n i e k o p i o w a ć wyuczo­ n y c h w z o r ó w l e c z starać się t w o r z y ć własne rozwiązania. W 1935 г., p o śmierci S t e f a n a Szczepana Pijanowskiego, pracownię piekarską przejął s y n K a z i m i e r z , który mał w wem w 1928 r . p a t e n t n a w y t w a r z a n i e sprzedaży pracy Wyroby kach na terenie pomagała swoje w sprzedawał Janowcu, Wągrowcu Rogoźnie, Sokolnikach, sobie Kłodzku Pi janowski i konia i wykonywał dwa (w pszennej proporcji Ciasto zawierało podstawowe garnuszków czarne, miód, musiał 5 obok być kakao, a ugotowanego cukru — godzin. Po pierniki rozwałkowaniu z figuralne: koniki, postacie ludzkie zwane jeźdźców „małe produktów, i „dużymi osiągały dzenie Zagniecione kształcie przez kilka formami koniach, serca centymetrów. Wyroby I I . 25. Jeździec, w y k . K . P i j a n o w s k i . w s z y s t k i m serca i p o s t a c i e l u d z k i e , z w a ­ pamprami", wycinane wysokość pieczone lukier p a m p r y " . Wielkość i c h nie przekraczała d w u d z i e s t u k i l k u większe, p r z e d e bądź cukru wycinał na wo­ garnek prawdziwy karmelowy. Pijanowski tłusz­ w 1 wymienionych korzenne, przygotowany zrumieniony na ciasto o d p o c z y w a ł o w z i m n y m p o m i e s z c z e n i u ne Aby furmankę. mąki, j a j , n i e w i e l k i e j ilości jeszcze p r z y p r a w y sztuczny i i Górze, Panigrodzie. nawet czu, a m o n i a k u i l u k r u , c z y l i c u k r u wody). jarmar­ Margoninie c i a s t a — białe i c z a r n e . D o w y r o b u ciasta b i a ­ łego u ż y w a ł dzie Stefania. okolicznych Ryczywole, t r a n s p o r t nabył Kazimierz rodzaje Piernikarzowi od 1955 r . żona sam na z pra­ oraz n a o d p u s t a c h w Ujściu, S r e b r n e j Czeszewie, uiatwić Poznańskiego. siostra, a otrzy­ pierników od były gwiazdek, Oprócz wymienionych ciastka — 50 d o drobne listków, wypieków które ręcznie ciasteczka ptaszków, „brukowce", były 80 c m . N a I I . 26, 27. Pamper, Naro­ choinkowe bucików wykonywał powstawały nożem Boże w pociętych ciasta umieszczanych w okrągłej, metalowej foremce. Każdy itp. piernikarz z wałeczków kim, piernik bezbarwnym czonego cuikru przed upieczeniem lukrem, i białek składającym jaj. Do w y s . 55 c m i 22 c m , w y k . K . P i j a n o w s k i , 1965 r. smarowano się zdobienia z lek­ rozpusz­ upieczonych �twie piernikowej formy w y p r a c o w a ł najpełniej przy t w o r z e n i u dużych „ p a m p r ó w " . P r o s t a , a jednocześnie z w a l i s t a postać chłopka z d o b i o n a była delikatną, n i e m a l koronkową siateczką l u k r o w y c h wężyków, doskonale uwydatniającą c h a r a k t e r p o s t a c i . Czyniło t o z t y c h p i e r ­ n i k ó w cenne dzieła l u d o w e g o k u n s z t u • i(il. 26). 28 29 I ) . 28, 29. S e r c a , w y s . 32 i 32 c m , w y k . K . II. 30. Serce, w y s . 10 c m , w y k . K . Pijanowski. Pijanowski, 1965 r . już p i e r n i k ó w sporządzano l u k i e r gęsty. S z t y w n o ś ć uzyskiwał Do piernikarz zdobienia nymi, pierników spożywczymi pach przez Gniezna i dosypanie lukier był barwiony Najchętniej czerwonego, zielonego i żółtego oraz mąki. fabrycz­ barwnikami, kupowanymi Poznania. masy pszennej w używano skle­ koloru naturalnego — bia­ łego. L u k i e r wyciskał p i e r n i k a r z z p e r g a m i n o w y c h t u b e k , a w zależności uzyskiwano Do ozdób cukier o d wielkości grubszy wyciętego l u b cieńszy wykorzystywano i paski kolorowej otworu w wężyk także lukru mak, gruboziarnisty cynfolii. Te ostatnie wyłącznie n a p o s t a c i e dużych tubce ( i l . 21). naklejano „pamprów". Szczególny c h a r a k t e r p i e r n i k ó w K a z i m i e r z a nych sunku rysy powierzchnię drukowanych postaci, twarzy wypieku. nalepek, zdobiąc Nie Pijanow- wykorzystując poprzestawał paseczkami i Omówione powyżej bogate t r a d y c j e związane z róż­ n y m i r o d z a j a m i o z d o b n e g o l u d o w e g o p i e c z y w a świadczą o j e g o z n a c z n e j niegdyś r o l i w życiu mieszkańców w s i . O b e c n i e r o l a t a b a r d z o się zmniejszyła,-pierniki znalazły konkurencję w w y r o b a c h p r z e m y s ł o w y c h , w i n n e g o r o ­ dzaju „pamiątkach". N a t o m i a s t w ostatnich p a r u l a t a c h p i e r n i k i zaczęły się p o j a w i a ć n a różnych f e s t y n a c h i C e p e l i a d a c h , można j e też od czasu do czasu kupić w s k l e p a c h C e p e l i i . Znajdują z a w s z e chętnych n a b y w c ó w wśród publiczności m i e j s k i e j , szczególnie serca ze s t o ­ s o w n y m i d e d y k a c j a m i (np. „Kochaj mnie") i i m i o n a m i solenizantów. Na pewno istnienie warto kolorowych istniejących jeszcze dołożyć wysiłków, pierników, warsztatów, alby przedłużyć podtrzymać produkcję zapewnić ciągłość tra­ d y c j i , przyuczając m ł o d y c h a d e p t ó w — k t ó r y m t r z e b a b y s k i e g o polegał n a i c h l u k r o w e j d e k o r a c j i , nakładanej n a gładką Obecnie wytwórczość pierników znacznie zmalała, s t a r s i normalną koleją r z e c z y odchodzą, młodzi n i e p o ­ dejmują z a w o d u , woląc inną, lżejszą i l e p i e j płatną pracę. Z a w ó d p i e r n i k a r z a w y m a g a b o w i e m znacznego wysiłku f i z y c z n e g o , a n a d t o drobiazgowości i p o c z u c i a e s t e t y k i . P r a c u j ą c y jeszcze s t a r z y p i e r n i k a r z e najczęściej n i e posiadają już uczniów, d l a t e g o też t r z e b a się liczyć z f a k t e m z a n i k u t e g o r o d z a j u p i e c z y w a w b l i s k i e j już przyszłości. tylko wężykami i szczegóły u b i o r u . M i s t r z o s t w o w żad­ na r y ­ lukru zdobnic­ jednak dać odpowiednie zarobki i gwarancje dalszej egzystencji. Wydaje stosunek do świadomości praktykach się również, chleba, społecznej nowej, że wielowiekowy, istniejący mógłby rodzącej się po symboliczny dzień zostać dzisiejszy w wykorzystany w obrzędowości świeckiej. P R Z Y P I S Y P o r . : J . Olędzki, D o r o c z n e pieczywo obrzędowe północno-wschodniej Polski, „ P o l . Szt. L u d . R. X V , 1961 n r 1, s. 3 — 2 3 ; o r a z Konkursowe noworoczne pieczywo kurpiowskie, „ P o l . Szt. L u d . " R. X V I , 1962 n r 4, s. 237—244; a także Sztuka Kurpiów, W r o c ł a w 1971, s. 3 8 — —40. J a n i n a K r u s z e l n i c k a , Pierniki toruńskie i inne w zbiorach Muzeum w Toruniu, T o r u ń 1956, s. 14 i 20. op. c i t . , s. 29. op. c i t . , s. 19. 1 2 3 4 M a r i a Ż y w i r s k a , Rzeźbione formy piernikarskie, „ P o l . Szt. L u d . " R. X I , 1957 n r 2, s. 102—106. J . K r u s z e l n i c k a , op. c i t . , s. 38. H a l i n a W ó j c i k , Pierniki odpustowe w pld-wsch,. Małopolsce, „ P o l . Szt. L u d . " , R. X X , 1966 n r 3/4. D a n e o K a z i m i e r z u P i j a n o w s k i m uzyskałam od w d o w y po p i e r n i k a r z u S t e f a n i i P i j a n o w s k i e j . Warsztat S ł o w i k ó w szczegółowo został o p i s a n y w czasie p r a c d o k u m e n t a c y j n y c h p r o w a d z o n y c h w Pań­ stwowym Muzeum Etnograficznym. 5 s 7 8 F o t . : K . C h o j n a c k i — i l . 1, 2, 21; S t . D e p t u s z e w s k i — i l . 10-ч14, 17; J . Olędzki — i l . 3; L . P e r z i F . M a ć k o w i a k — i l . 23, 25, 27—30; W. Fot. Szulc — ze zbiorów: i l . 8; J . S w i d e r s k i Muzeum Narodowego w — i l . 5, 15, 16, 18—20 , 22, 26; L . Poznaniu T r o j a n o w s k i — i l . 4, 6; H . Wójcik — i l . 24. — i l . 23, 25, 27—30; P a ń s t w o w e g o M u z e u m i l . 2, 4, 7, 9, Zl. Etnograficznego w Warszawie — � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f74c802bb9c497a2e94a95c4e9c47f9f.pdf 44b22ca07ff410b29158be3a03e80ab6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3232 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3029 Title A name given to the resource Nagrody jubileuszowe "Polskiej Sztuki Ludowej" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.236 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N A G R O D Y JUBILEUSZOWE „POLSKIEJ SZTUKI L U D O W E J " W 40 locie istnienia pisma R e d a k c j a p o s t a n o w i ł a p r z y z n a ć n a g r o d y za s z c z e g ó l n e z a s ł u g i w badaniach nad k u l t u r ą a r t y s t y c z n ą wsi i p o d t r z y m y w a n i e ż y w e j t r a d y c j i s z t u k i l u d o w e j . I n i c j a t y w a nasza s p o t k a ł a się z ż y c z l i w y m poparciem Centralnego Z w i ą z k u Spół­ dzielni Rękodzieła Ludowego i Artystycznogo „ C e p e l i a " , oraz D y r e k c j i Instytutu Sztuki PAN i Departamontu K u l t u r y i D z i a ł a l n o ś c i S p o ł e c z n o - K u l t u r a l n e j w Ministerstwio K u l t u r y i S z t u k i , k t ó r e w s p a r ł y nasze propozycje s w y m i Domów nagrodami. N a g r o d y honorowe R e d a k c j i p r z y z n a ł Z e s p ó ł w s k ł a d z i e : Zbigniew B e n e d y k t o w i c z , E w a F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Aleksander Jac­ kowski, Ewa Korulska, Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Krzysztof Makulski. Otrzymali je: Prof, dr h a b . R o m a n R e i n f u s s za c a ł o k s z t a ł t d z i a ł a l n o ś c i n a u k o w e j i organizacyjne j , a z w ł a s z c z a za monografie z dziedziny s z t u k i l u d o w e j , s t a n o w i ą c e f u n d a m e n t naszej w i e d z y o c h ł o p s k i e j k u l t u r z e a r t y s t y c z n e j . D r J a c e k O l ę d z k i za w y b i t n e o s i ą g n i ę c i a n a u k o w e , t w ó r c z e m y ś l e n i e , k t ó r e g o ś w i a d e c t w e m s ą a r t y k u ł y zamieszczane na ł a m a c h na­ szego pisma, k s i ą ż k a „ K u l t u r a a r t y s t y c z n a l u d n o ś c i k u r p i o w s k i e j " oraz p o w s t a ł a ostatnio monografia M u r z y n o w a . D o c . d r hab. J e r z y B a r t m i ń s k i za w y b i t n e o s i ą g n i ę c i a n a u k o w e i organizacyjne, stworzenie w L u b l i n i e n a Uniwersytecie i m . M a r i i Curie-Sklodowskiej nowoczesnego i p r ę ż n e g o o ś r o d k a badania f o l k l o r u Jan Ś w i d e r s k i , za w a ż k i w k ł a d w u t r w a l e n i e d o r o b k u k u l t u r y a r t y s t y c z n e j l u d u , w y r a ż a j ą c y się w p o n a d 55.000 z d j ę c i a c h w y k o n a ­ n y c h w c i ą g u 33 l a t uczestniczenia w badaniach terenowych i pracach d o k u m e n t a c y j n y c h p r o w a d z o n y c h w I n s t y t u c i e S z t u k i P A N . Jan K o c z w a r a, w i e l o l e t n i d y r e k t o r Miejskiego i Gminnego D o m u K u l t u r y w M y ś l e n i c a c h , za i n t e r e s u j ą c o i skuteczne f o r m j ' propa­ gowania oraz a n i m o w a n i a t w ó r c z o ś c i ludowej oraz r u c h u k u l t u r a l n e g o , inspirowanego r e g i o n a l n y m i t r a d y c j a m i . M y ś l ą c o nagrodach n a s u w a ł a się n a m jeszczo j e d n a k a n d y d a t u r a — - L u d w i g a Z i m m e r o r a, N i o m c a , k t ó r y z w i ą z a ł s w ó j los z P o l s k ą , t u p r z o b y w a l j a k o korespondont ś r o d k ó w masowego p r z e k a z u i wiolo d o k o n a ł dla n o r m a l i z a c j i s t o s u n k ó w m i ę d z y obu n a r o d a m i . P o z n a ł j a k m a ł o k t o w s p ó ł c z e s n ą t w ó r c z o ś ć naszego l u d u i s t w o r z y ł l e g e n d a r n ą j u ż k o l e k c j ę dziel t w ó r c ó w l u d o w y c h i na­ i w n y c h . N i o s t o t y z m a r ł , n i m idea n a g r o d y p r z y b r a ł a r o a l n y k s z t a ł t . Chcemy u c z c i ć Jego p a m i ę ć h o n o r o w ą n a g r o d ą , p r z y z n a n ą po­ ś m i e r t n i e . Zostanie ona przekazana córce — K a t a r z y n i e J o d n o c z o ś n i o R o d a k c j a ustanawia 2 n a g r o d y n a najlepszo prace magistorskie z zakresu k u l t u r y a r t y s t y c z n e j l u d u . N a g r o d y to — d z i ę k i p o p a r c i u M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i S z t u k i — p r z y z n a w a n o b ę d ą ze Ś r o d k ó w Centralnego F u n d u s z u R o z w o j u K u l t u r y . W y s o k o ś ć k a ż d o j n a g r o d y w y n o s i w r o k u 1987/1988 — 30.000 zł. Praco, p o w s t a ł e w o s t a t n i c h d w ó c h latach z g ł a s z a ć m o g ą K a t o d r y W y ż s z y c h Uczelni, P r o m o t o r z y oraz sami zaintorosowani. T e r m i n z g ł a s z a n i a prac u p ł y w a 15 m a r c a . N a d e s ł a n y egzemplarz zostanie z w r ó c o n y w torminio 2 m i e s i ę c y . Posiedzenie J u r y o d b ę d z i e się w k w i e t n i u 1988 г. a decyzjo wraz z m o t y w a c j ą b ę d ą o g ł o s z o n o na l a m a c h pisina. Najciekawsze praco b ą d ź ich f r a g m e n t y chcemy p u b l i k o w a ć na ł a m a c h pisma. S ą d z i m y , że n a g r o d y przyznawane k a ż d o g o r o k u b ę d ą s p r z y j a ł y w z r o s t o w i zainteresowania m ł o d y c h e t n o g r a f ó w k u l t u r ą a r t y s t y c z ­ n ą polskiej w s i , p r o b l o m a m i t w ó r c z o ś c i l u d o w e j i nieprofesjonalnej. 236 1 �PODZIĘKOWANIE O d 1956 г. pismo nasze drukowane b y ł o w Z a k ł a d a c h Graficznych „ T a m k a " Z-2 p r z y u l . P o d c h o r ą ż y c h 39. P r z y w i ą z a l i ś m y się do „ n a s z e j " D r u k a r n i , do l u d z i , z k t ó r y m i dane n a m b y ł o p r a c o w a ć . W d z i ę c z n i i m j e s t e ś m y za d o b r ą wolę, ż y c z l i w o ś ć i t r u d . Chcemy to o k a z a ć szczególnie teraz, w j u b i l e u s z o w y m r o k u naszego pisma. P o d z i ę k o w a n i a s k ł a d a m y na ręce K i e r o w n i k a p . Zawadzkiego i — t a k dla nas życzliwej — p . A l i n y S t r z a ł k o w s k i e j . Nie m o ż e m y t e ż p o m i n ą ć osoby zocera p . Jorzego S o k o ł a , k t ó r y z d u ż ą i n t u i o j ą i r o z s ą d k i e m p r z e d z i e r a ł się przez rafy z n a k ó w k o r e k t o r s k i c h i znakomicio w y c z u w a ł nasze intencje, b y w a ł o nawet — p o p r a w i a j ą c nasze p o t k n i ę c i a . �SPROSTOWANIE Pani W a n d a J o s t o w a, z n a k o m i t a z n a w c z y n i k u l t u r y l u d o w e j Podhala n a d e s ł a ł a list do R e d a k c j i , w k t ó r y m gani nas za podanie o niej niesprawdzonej i n f o r m a c j i w a r t y k u l e A . Jackowskiogo Pożegnanie.. Jest n a m bardzo p r z y k r o , że p o l e g a j ą c na niesprawdzonej informacji w y r z ą d z i l i ś m y w i e l k ą p r z y k r o ś ć p a n i J o s t o w e j , „ u ś m i e r c a j ą c " j ą w t y m a r t y k u l e . Przepraszamy j ą za to z c a ł e g o serca. J e d n o c z e ś n i e i n f o r m u j e m y , iż P a n i W a n d a J o s t o w a p r z y g o t o w u j e obecnie t o m prac z b i o r o w y c h p o ś w i ę c o n y p r z e m i a n o m w spo­ sobie o d ż y w i a n i a się l u d n o ś c i wiejskiej. P u b l i k a c j a m a charakter m i ę d z y n a r o d o w y . Zawiera a r t y k u ł p . Jostowej Feierliche nnhrung und litre V erwandlungen an polniseher Orawa. skiego, p r z e k a z u j ą c je do d r u k u w n r 5 Bocznika J o s t o w e j : Zwyczaje w ekspozycji doroczne w naddiinajskich Orawskiego Parku Etnograficznego, Br&uchen- Ponadto p. Jostowa o p r a c o w a ł a i o p a t r z y ł a w s t ę p e m m a t e r i a ł y Jana P l u c i ń ­ Podhalańskiego. W w y d a n y m numerze 4 t e g o ż R o c z n i k a z n a j d u j ą się 3 a r t y k u ł y p . wsiach północno-wschodniego Podhala, Jan Pluciński — Wspomnienie Problematyka kultury regionalnej Polskiej Orawy pośmiertne. T a k ż e u k a z a ł się p r z y g o t o w a n y przez zna­ k o m i t ą m u z e a l n i c z k ę , t w ó r c z y n i ę orawskiego P a r k u Etnograficznego t o m z b i o r o w y p t . Zagadnienia z kultury Podhala, Spiszą i Orawy) w y d a w c y : P o d h a l a ń s k i e T o w a r z y s t w o P r z y j a c i ó ł N a u k w N o w y m T a r g u oraz M u z o u m T a t r z a ń s k i e w Z a k o p a n e m ) . ,.Jak na ducha w y s t a r c z y . . . " k o m e n t u j e n a s z ą gaffę p a n i .Testowa. Raz jeszcze serdecznie przepraszamy P a n i ą oraz C z y t e l n i k ó w . Redakcja t �Z a k l ; . d N a r o d o w y i m i e n i a O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o W r o c l a w , O d d z i a ł w W a r s z a w i e 193<!. Nakład 1800 egz. O b j ę t o ś ć 36.20 a r k . w y d . 30 a r k . d r u k . Papier w k l ę s ł o d r u k o w y kl. V 10 g. Cl X 86. O d d a n o do s k ł a d u 30.1.1987 r. P o d p i s a n o do d r u k u w s t y c z n i u 1988 r. W y ­ d r u k o w a n o w s t y c z n i u 1988 r. w Z a k ł . G r a f . „ T a m k a " . Z . 2. Z a m . 2034. K-2:s. C e n a 680.— zł. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c70757cccb62c3817a149f5c8fe6b96f.pdf f92e95022e19d1b5b8b4a20f1ad50436 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5901 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5494 Title A name given to the resource Najczęstsze nazwy osób kojarzących pary/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 11). Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 11. Najczęstsze nazwy osób kojarzących pary Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Zasięg występowania nazwy: 1 - swat, swatka, swatowa, swach, swacha, 2 - raj, rajek, rajca, rajko, 3 - faktor, faktur, 4 - granica występowania nazwy swat, swatka, swatowa, swach, swacha, 5 - granica występowania nazwy raj, rajek, rajca, rajko, 6 - granica występowania nazwy faktor, faktur. Uwagi: 1. Mapa dotyczy stanu zjawiska od potowy XIX wieku do lat 70. XX wieku. 2. Przy wyznaczaniu zasięgów pominięto informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich I osadnicy z różnych stron Polski), skupiając się na terenach autochtonicznych. Uwzględniono natomiast dane z literaturyXIX-wiecznej (zaznaczonej kolorem szarym), gdyż w wielu miejscach uzupełnlają one obraz na mapie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4b91ad59426a61a2661bdfe61f3e0df9.pdf 084f7fca7534357a940b0c03be203360 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5919 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5512 Title A name given to the resource Najdalsze granice występowania poszczególnych ról pełnonych przez swata podczas kojarzenia małżeństw/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 29). Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 29. Najdalsze granice występowania poszczególnych ról pełnionych przez swata podczas kojarzenia małżeństw Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków Najdalsze granice i zasięgi w y s t ę p o w a n i a p o s z c z e g ó l n y c h ról p e ł n i o n y c h przez swata: 1 - najdalsza zachodnia i p ó ł n o c n a granica w y s t ę p o w a n i a roli swata w informowaniu r o d z i c ó w panny o planach m a ł ż e ń s k i c h kandydata, 2 - najdalsza zachodnia i p ó ł n o c n a granica w y s t ę p o w a n i a roli swata w symbolicznym rozpoczynaniu spotkania (np. wypowiadaniu oracji), 3 - najdalsza zachodnia i p ó ł n o c n a granica w y s t ę p o w a n i a roli swata w przedstawianiu najlepszych cech kandydata, 4 - najdalsza zachodnia i p ó ł n o c n a granica w y s t ę p o w a n i a roli swata w uzyskiwaniu w s t ę p n e j zgody r o d z i c ó w panny m a ł ż e ń s t w o , 5 - granica w y s t ę p o w a n i a roli swata w uczestniczeniu w pertraktacjach m a j ą t k o w y c h , 6 - rozproszone zasięgi w y s t ę p o w a n i a roli swata w zawieraniu prawomocnej umowy p o m i ę d z y stronami, 7 - najdalsza zachodnia i p ó ł n o c n a granica w y s t ę p o w a n i a roli swata w przewodniczeniu z a r ę c z y n o m , 8 - rozproszone zasięgi w y s t ę p o w a n i a roli swata w w y g ł a s z a n i u oracji do m ł o d y c h podczas zaręczyn, 9 - rozproszone zasięgi w y s t ę p o w a n i a roli swata w nakazywaniu m ł o d y m p o ł o ż e n i a związanych rąk na chlebie podczas zaręczyn, 10 - rozproszone zasięgi w y s t ę p o w a n i a roli swata we w r ę c z a n i u m ł o d y m p i e r ś c i o n k a , 11 - granica w y s t ę p o w a n i a roli swata polegającej na p e ł n i e n i u roli ś w i a d k a i ł a g o d z e n i u s p o r ó w w y n i k ł y c h z zerwania umowy m a j ą t k o w e j . Uwagi: 1 M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska od p o ł o w y XIX wieku do 70. XX wieku. 3. Przy opracowaniu z a s i ę g ó w p o m i n i ę t o dane p o c h o d z ą c e ze wsi zamieszkanych przez l u d n o ś ć n a p ł y w o w ą . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d88a072abf8e2745b35698436b46a8d0.pdf f8aac6d9fb4862d663a0e98946da26ba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2618 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2433 Title A name given to the resource Najświętsze Serce Jezusowe - sceny z życia symbolu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.55-66 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klekot, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Najświętsze Serce Jezusowe - sceny z życia symbolu Ewa Klekot W roku 1981 Enrique Naya i Juan Carrero, znani pod wspólnym pseudonimem Los Costus hiszpańscy malarze związani z tak zwaną madrycką movida lat osiemdziesiątych namalowali obraz zatytułowany Gffzerafa Franco Afa/jWefJZgfMw бегси VezMJowemw. Los Costus, jak wszyscy artyści tworzący krąg mowdy, wykorzystywali w ar­ tystycznych działaniach swoje żywe i bardzo niejednoznaczne doświadczenie kiczu. Dla większości z nich, jak zresztą dla każdego, kto w odbiorze świata kieruje się w dużym stopniu wrażliwością estetyczną, doświadczenie kiczu było de ./acfo doświadczeniem totalu. Historycznie wytłumaczenie tego faktu nie jest trudne: w ikonosferze frankistowskiej Hiszpanii, w której wszyscy artyści mowdy wyrośli, kicz był wszechobe­ cny i współtworzył ją podobnie, jak kształtował wizualne środowisko innych systemów totalitarnych.' Prowokacyjne posługiwanie się kiczem jako świadomie przyjętą konwencją przez uczestników movídy (Los Costus, Pedro Almodóvar, czy piosenkarka Alaska) odbierało mu jego totalizm. W tym duchu namalowany został obraz sie Generak Franco Na/j\w'cfjzemw VezMJowgrnw; па sklejce, ak­ rylowymi farbami w jaskrawych kolorach, zgodnie z konwen­ cją realizmu uproszczonego i nie do końca sprawnego warsztatowo. Prowokująca jest oczywiście nie tylko estetyka tego dzieła: obraz przedstawia bowiem postać dyktatora na białym koniu, z dłonią uniesioną w geście faszystowskiego pozdrowienia, która wyłania się z bijącej od niej łuny światła przed oczyma ukazanego od tyłu Chrystusa. Już z samej kompozycji obrazu jasno wynika, kto z dwóch jego bohaterów jest w przedstawionej scenie ważniejszy; i bynajmniej nie jest to Jezus. Zarówno układ postaci Jezusa, jak i tytuł określają w sposób nie budzący wątpliwości, że nie chodzi tutaj o osobę Chrystusa w ogóle, ale o specyficzny rodzaj przedstawienia: Najświętsze Serce Jezusowe. Prowokacja Los Costus wymie­ rzona jest więc nie tylko w określoną estetykę, ale w całe uniwersum symboliczne, którego ta estetyka jest częścią. Karnawałowe, drwiące odwrócenie hierarchii ważności boha­ terów obrazu jest grą wizualnymi symbolami tego samego totalu, którego estetyką jest kicz. O ile jasne jest, dlaczego wśród wizualnych stereotypów totalitarnego ustroju znalazła się postać Wodza-Dyktatora, to dla wielu widzów mniej czytelne jest znaczenie drugiej z osób dramatu. Kiedy pokazy­ wałam reprodukcję obrazu, kilkakrotnie zadano mi pytanie: no dobrze, ale gdzie jest Serce Jezusowe? Odwrócona tyłem postać nie była w sposób oczywisty kojarzona z ikonografią Jezusa o takiej właśnie nazwie. Dlaczego to właśnie przed­ stawienie Chrystusa znalazło się na prześmiewczym obrazie Los Costus w kontekście drwiny z estetyki kiczu i z wizual­ nego języka ideologicznej przemocy totalitarnego reżimu Franco? Jak to się stało, że symboliczne przedstawienie o treści religijnej uwikłane zostało w podwójnie totalitarny kontekst polityki i estetyki? Konstrukcja znaczeń symbolu wizualnego Parafrazując twierdzenie Charlesa Pierce'a o znaczeniu pojęcia, które tworzy suma jego „praktycznych konsekwen­ cji" i podstawiając słowo symbol w miejsce „pojęcia" można powiedzieć, że znaczenie symbolu tworzy suma jego „prak­ tycznych konsekwencji". „Praktyczne konsekwencje", w ba­ daniu których kompetentna jest antropologia, to ludzkie zachowania werbalne i niewerbalne oraz stojące za nimi motywacje - czyli to, co określa i jest określane przez społeczne życie symbolu. Znaczenie symbolu ma postać pola, którego zasięg jest stale konstruowany i rekonstruowany Los Costus, Objawienie się Generała Franco Najświętszemu Sercu Jezusowemu 55 �w oparciu o „praktyczne konsekwencje". Posługiwanie się symbolami jest bardziej klasyfikacją w oparciu o system kategorii otwartych/ niż dyskursem budowanym na jedno­ znacznych pojęciach. W przypadku symbolu wizualnego nośnikiem znaczenia jest zarówno jego forma plastyczna, jak i towarzyszące jej mówione, pisane oraz niewerbalne formy komunikowania i ekspresji. Znaczenie wizerunku Najświęt­ szego Serca Jezusowego ze względu na jego status symbolu religijnego, a zarazem wytworu artystycznego, uwarunkowa­ ne było zatem na kilku poziomach. W zarysowaniu pola znaczeniowego tych przedstawień pomóc więc może prze­ śledzenie „praktycznych konsekwencji" (1) użycia pojęć „serce Boga", „serce człowieka" i „serce Jezusa" w obrębie dyskursu chrześcijańskiej teologii, przede wszystkim w kon­ tekście historii kultu Najświętszego Serca Jezusa; (2) zmian w opracowaniu plastycznym oraz redakcji wizerunków Naj­ świętszego Serca i ich powiązań z innymi wątkami ikono­ graficznymi; (3) historii politycznego uwikłania symbolu i jego znaczenia w czasie tworzenia uniwersum symbolicz­ nego hiszpańskiej dyktatury - czyli podczas wojny domowej i w latach bezpośrednio po niej następujących. Teologiczny dyskurs o sercu Boga i sercu człowieka Zgodnie z nauką Kościoła rzymskokatolickiego, Najświęt­ sze Serce Jezusowe stanowi część fizycznego ciała wcielone­ go Boga, Drugiej Osoby Trójcy, jedynej posiadającej ciało ludzkie. Jest to „serce z ciała, które bije w boskiej piersi" [DfcfiofifKZfre de S/?mfW:re, t. I I , s. 1023]. Choć sam kult Serca Jezusowego sięga korzeniami co najmniej późnego średniowiecza to oficjalnie zatwierdzony został przez Kościół dopiero w roku 1765, a papieski dokument ustalający w pełni doktrynalne znaczenie Najświętszego Serca sformułowano w dwieście lat później; jest to encyklika Piusa X I I Яднп'ек» Agzww wydana w roku 1956. Archeologia znaczeń odkrywa więc nakładające się na siebie różne sposoby rozumienia tego, czym jest Serce Jezusa i prowadzi do wniosku, że znaczenie Najświętszego Serca sformułowane w Ясшлекм Ддш» i obo­ wiązujące w doktrynie współczesnego Kościoła pojawia się w chrześcijańskiej teologii stosunkowo późno i w zasadzie ogranicza się jedynie do teologii katolickiej. W Biblii serce wzmiankowane jest przede wszystkim jako „serce człowieka". Słowa „serce" używa się zarówno w sensie dosłownym, jak i przenośnym. Jest ono wewnętrzną, duchową częścią człowieka; miejscem, w które Bóg patrzy i które przenika; w sercu człowieka mieszka bojaźń Pańska, a przez głupotę serca człowiek gubi swoją duszę; to serce jest miejscem gdzie rodzą się myśli oraz pragnienia. Niektórzy teologowie uważają, że serce w Biblii oznacza również „tajemnicze źródło życia człowieka, jego przeznaczenie i los" [Bauer, s. 361]. „Serce Boga" jest metaforą używaną w Biblii wielokrotnie na określenie boskiego planu lub woli Boga i miejscem, gdzie boskie zamysły się rodzą. Metafora, w której sercu Boga przypisuje się zdolności i funkcje podobne do właściwych ludzkiemu sercu, pojawia się zarów­ no w Septuagincie, a potem w Wulgacie, jak i w tekstach z Qumran. W przekładach pojawiają się jednak różnice znaczeniowe wskazujące na nieco odmienne rozumienie serca w tradycji semickiej i greckiej. W Septuagincie hebrajskie słowo k¿? tłumaczone jest dwojako: w większości przypad­ 36 ków odpowiada mu greckie &ardw, niemniej czasami przeło­ żone zostało na słowo лома. Podstawowa różnica między dwoma greckimi terminami polega na tym, że no;« kładzie nacisk na zawartą w nim ideę wiedzy, podczas gdy tardía podkreśla raczej intencję lub uczucia [Bauer, s. 362]. W Psal­ mach mówi się o „sercu Mesjasza", które zgodnie z typo­ logiczną interpretacją Biblii uznawane jest za typ Serca Jezusa [Margene, s. 3] ]. Nigdzie jednak w tekstach biblijnych serce Mesjasza nie symbolizuje jego miłości do Izraela czy ludzko­ ści. Także Nowy Testament, interpretując znaczenie serca zgodnie z tradycją biblijną, nie wspomina o sercu Jezusa jako o symbolu jego miłości [Margene, s. 39]; de /acfo Serce Jezusa wzmiankowane jest jedynie w Ewangelii Św. Mateu­ sza, gdzie Jezus określa się sam jako „pokorny sercem" [Mt 11,29]. Dla św. Jana serce oznacza sumienie człowieka, Św. Piotr mówi natomiast o „ukrytym w sercu człowieku nie­ skazitelnym" [IP 3,4], przeciwstawiając go człowiekowi zewnętrznemu, który żyje wedle praw świata, nie prze­ strzegając praw bożych. Także tradycja patrystyczna nie mówi praktycznie nic na temat serca Jezusa, a Ojcowie Kościoła używają sformułowa­ nia „serce Boga" zgodnie z tradycyjną metaforyką biblijną w znaczeniu woli Boga i planu, jaki Bóg ma względem człowieka. Święty Bernard z Clairvaux w swych pismach przeciwstawia serce ciału, podkreślając, że mądrość serca stoi o wiele wyżej niż mądrość ciała. Jednak jego opinie co do ciała ulegają zmianie, gdy mówi on o ciele Chrystusa. To święty Bernard jako pierwszy wskazał na związek łączący serce Jezusa z resztą jego umęczonego ciała, gdy w kazaniu O PWm mad Л е Ы д Щ połączył ranę w boku Jezusa z jego sercem. Kult rany w boku Chrystusa istniał od I I w. i od tego też czasu formułowane były jego teologiczne wyjaśnienia. Jego popularność wzrosła jednak widocznie w Średniowie­ czu, najpierw w środowiskach klasztornych, by następnie zyskać ogromną popularność wśród świeckich w postaci nabożeństwa do Pięciu Ran/ W pismach świętej Katarzyny ze Sieny pojawia się także stwierdzenie, że oznaką miłości Jezusa do ludzi jest jego zranione serce, któremu chrześcijanin zawdzięcza „chrzest z krwi zjednoczony z ogniem mej [Jezusa] miłości" [Dialog, kwestia L X X V , s. 130]. Aż do końca wieku XVI kult Serca Jezusowego ograniczał się jednak praktycznie do środowisk klasztornych i związany był przede wszystkim z prywatnymi objawieniami i dewocją mistyków, a przede wszystkim mistyczek", podczas gdy wersja popularna funkcjonowała w obrębie jednego z najpowszechniejszych kultów masowych Średniowiecza, jakim był przesiąknięty treściami eucharystycznymi kult Pięciu Ran; w liturgii kult Serca Jezusa włączony był w nabożeństwa o tematyce pasyjnej. W związku z kontrreformacyjną systematyzacją prawd wiary katolickiej oraz rozwojem filozoficznego racjonalizmu serce ludzkie oraz Serce Jezusa stało się tematem dyskusji teologicznych w wieku XVII, zwłaszcza tych dotyczących miłości Boga oraz wolnej woli i łaski. Współcześni historycy religii często nazywają wieki X V I I i XVIIII „czasem religii serca'" i upatrują przyczyn tego stanu przede wszystkim w reakcji wiernych na coraz bardziej abstrakcyjną koncepcję Boga dominującą w skłaniającej się ku racjonalizmowi teologii. Odnosi się to nie tylko do rozwoju doktryny katolickiej, ale także do duchowego klimatu we wszystkich �obrządkach chrześcijańskich (na przykład ruchy pietystyczne wśród kalwinistów czy kwakrów). Symptomatyczny wydaje się fakt, że Thomas Goodwin, autor traktatu 7Vie of С/ггш m Ясоуем Toward fAe J'iwteM o» Earf/t opub­ likowanego w roku 1651^ był anglikaninem. Katolicki kult Serca Jezusowego, który skrystalizował się w ciągu XVII stulecia był więc wyrazem tendencji o szerszym zasięgu7 W roku 1616 święty Franciszek Salezy opublikował swój Tmtfaf o mifafc! До#д, w którym skonstruował swoją teologię miłości przede wszystkim w oparciu o świętego Augustyna. Jednak święty Franciszek w swej koncepcji miłości pozostaje wyraźnie nie tylko pod wpływem idei augustiańskich, ale opiera się także na koncepcjach florentyń­ skich neoplatoników. W potocznej jednak recepcji jego dzieła, miłość skojarzona z sercem jako namiętność (i jako namiętność przeciwstawiona rozumowi) została utożsamiona z cnotą Caritas na wzór świętego Augustyna. Dało to mniej dociekliwym czytelnikom świętego Franciszka możliwość przeciwstawienia najważniejszej z cnót teologicznych racjo­ nalnemu rozumowi, co miało kluczowe znaczenie dla kształ­ towania się teologicznego dyskursu o sercu Boga-Człowieka. Kult Najświętszego Serca Jezusa, już nie jako element nabożeństwa do Pięciu Ran, lecz samodzielnie lub w połącze­ niu z kultem Niepokalanego Serca Marii, propagowany był od początku wieku XVII przez jezuitów i eudystów, którzy szybko dostrzegli w nim szansę ożywienia popularnej poboż­ ności, mocno nadwerężonej przez reformację. Na płaszczyź­ nie teologicznej Najświętsze Serce jako symbol udzielonej człowiekowi niezasłużenie miłości Boga włączone zostało w ożywiony przez reformację spór dotyczący woli i łaski w dziele zbawienia, jednak w potocznym rozumieniu „gorącą religię serca", której wyrazem był kult Serca Jezusowego, przeciwstawiono „chłodnej religii rozumu", jak określano jansenizm, wobec którego jezuici nastawieni byli szczególnie wrogo. Choć jednak kult miał zwolenników i zagorzałych orędowników wśród najbardziej wpływowego zakonu katoli­ ckiego doby nowożytnej, to oficjalnie został odrzucony przez władze kościelne i dopuszczony jedynie w kilku klasztorach wizytek i Eudystów. Więcej: w roku 1704 na indeksie znalazła się książka francuskiego jezuity Jeana Croisset* opisująca objawienia Najświętszego Serca, których dostąpiła Małgorza­ ta Maria Alacoque, zakonnica ze zgromadzenia wizytek. Stało się to zaledwie w kilka lat po jej opublikowaniu i w trzydzieści od pierwszych objawień w Paray-le-Monial, które miały decydujący wpływ na liturgiczny kształt nabożeństwa do Najświętszego Serca oraz na teologiczne ujęcie samego przedmiotu kultu. Nabożeństwo oparte na wizjach Małgorzaty Marii kładzie nacisk na „wynagrodzenie Najświętszemu Sercu za jego cierpienia", które Chrystus zgodził się znosić za grzechy ludzkości. Pomimo coraz większej popularności kultu, która wzrastała w dużej mierze dzięki zakładanym przy kościołach Bractwom Serca Jezusowego'' Święta Kongregacja Obrzędów odrzuciła w roku 1729 petycję o zatwierdzenie kultu, uznając, że jest on oparty jedynie na prywatnych objawieniach francuskiej wizytki; negatywna decyzja spowo­ dowana była również faktem, że problem zależności uczuć ludzkich od serca uznano za nie wyjaśniony. Przeciwnicy kultu Najświętszego Serca zdawali sobie sprawę z niebez­ pieczeństwa subiektywizmu płynącego z „doktryny serca", która kładąc nacisk na aintelektualnc doświadczenie religijne Obraz .Jezu, ufam Tobie" jako najwyższą wartość i autorytet zarazem mogła doprowa­ dzić do konfuzji wyroków Boga z wyrokami duszy [Pelikan s. 163; 170-1711. Mimo braku akceptacji ze strony Kurii Rzymskiej kult Najświętszego Serca zyskiwał coraz większą popularność, także dzięki kolejnym objawieniom oraz pub­ likacjom. Nabożeństwo zaaprobował dopiero papież Klemens ХШ w roku 1765, a i wówczas budziło ono wiele kontrowersji w samym Kościele i napotykało opór ze strony hierarchii'" i niektórych władców." Przeciwnicy kultu przede wszystkim nic akceptowali faktu oddawania czci fizycznemu sercu Jezusa, zaś serce rozumiane wyłącznie jako metafora oczywi­ ście nie mogło być przedmiotem kultu. Nie wzbudzał także ich zaufania antyintelektualizm kultu podkreślającego opozy­ cję między rozumem i sercem na korzyść tego ostatniego. Wśród polemik są tak pisma teologiczne, jak i pamflety w rodzaju Łerfrg дкх /Uacocwúff j Сопйсдкл (ksiądz Магс-Antoine Reynaud, kilka wydań w latach 1781-82), którego autor nazywa nabożeństwo do Najświętszego Serca „une theologie musculaire" i twierdzi, że zamiast serca równie dobrze czcić można mózg Jezusa czy jego szyszynkę. Nadanie kultowi formy zinstytucjonalizowanej i zaapro­ bowanej przez Kościół niemal zbiegło się z kasatą propagu­ jącego go zakonu jezuitów'-, w związku z czym pod koniec wieku XVIII i na początku XIX teologia niewiele poświęcała uwagi Sercu Jezusowemu, a znaczenie symbolu kształtowało się raczej na gruncie polityki oraz pobożności popularnej. W roku 1844 w jezuickim kolegium w Vals założone zostało 57 �Apostolstwo Modlitwy - pobożne stowarzyszenie, które przyczyniło się walnie do wzrostu popularności kultu Naj­ świętszego Serca i ukształtowania jego współczesnej wersji zarówno przez propagowane formy religijności, które zasa­ dzały się na traktowaniu wszystkich powszednich czynności i drobnych wyrzeczeń jako ofiary składanej Sercu Jezusowe­ mu, jak i przez liczne publikacje. W wyniku działalności Apostolstwa, zakonu jezuitów oraz kilku zgromadzeń pod wezwaniem Najświętszego Serca, które powstały w pierw­ szej połowie XIX wieku, kult nasilił się bardzo i zdominował masową pobożność chrystologiczną. Do jego upowszech­ nienia niewątpliwie przyczyniło się także obdarzenie odpus­ tami wizerunków Najświętszego Serca wykonanych według wzoru propagowanego przez wizytki (1872). Podkreśleniem wagi, także teologicznej, kultu Najświętszego Serca było podniesienie w roku 1889 święta Serca Jezusowego do godności święta pierwszej klasy z oktawą - wyróżnienie, którego nie nadano ani razu od czasu ustanowienia święta Bożego Ciała (1317). Wyrazem najwyższego uznania kultu była encyklika Leona XIII Лллыт Sacrwrn wydana w roku 1899 i połączony z nią akt oddania całej ludzkości Najświęt­ szemu Sercu Jezusa; wówczas to także Leon X I I I nazwał wizerunek Serca Jezusowego „nowym labarum współczes­ nego katolicyzmu" [Bainvel, s. 514] i porównał go do krzyża, który ukazał się cesarzowi Konstantynowi. [Annum Sacrum, punkt 6]. W wieku X X podjęto dzieło skodyfikowania i podsumowania teologii i kultu Najświętszego Serca, które zaowocowały encykliką МмегелггЫмыд /k^empfor Bazylika Sacré-Ooeur w Paryżu. Mozaika Luc-Oliviera Mersona 5Д Piusa IX dotyczącą wynagrodzenia Najświętszemu Sercu za grzechy świata, która jednocześnie łączy kult Serca Jezuso­ wego z ustanowionym przez tego samego papieża świętem Chrystusa Króla oraz wspomnianą wcześniej encykliką Няылекм Лдидз Piusa X I I . Ten ostatni dokument papieski precyzuje między innymi związek serca Jezusa z uczuciami przypisywanymi Bogu-Człowiekowi [Haurietas Aquas, rozdz. I I , p. 2j" zgodnie z neotomistyczną antropologią. W pierwszej połowie X X wieku kanonizowano i beatyfiko­ wano także kilka osób związanych z kultem Najświętszego Serca, łącznie z Małgorzatą Marią Alacoque, która została ogłoszona świętą w roku 1920. W tym samym czasie poszczególne kraje świata katolickiego powtarzały na mniej­ szą, narodową skalę akt oddania się Najświętszemu Sercu.''* Wizerunek Serca Boga-Człowieka 1. Serce Jezusa jako znak jego męki Najstarsze przedstawienia Serca Jezusa pochodzą z wieku XV i są to głównie ilustracje manuskryptów oraz inkunabu­ łów; rzadziej luźne druki lub polichromie. Wyobrażone na nich serce ma wyraźnie zaznaczoną ranę i często nie stanowi samodzielnego przedstawienia, ale stanowi wizerunek jednej z Pięciu Ran lub umieszczone jest wśród narzędzi męki [Arma Christi]. Wizerunek Pięciu Ran obejmował mniej lub bardziej realistycznie przedstawione przebite kończyny oraz zranione serce Zbawiciela i w takiej postaci rozpowszechniony byt co najmniej do końca XVIII wieku w dewocyjnych miedziory­ tach. Rana w Boku przedstawiana samodzielnie, a nie pod postacią wizerunku zranionego serca pojawia się także jako jeden z atrybutów Chrystusa związanych z męką na obrazie Jacopo del Séllalo", gdzie artysta umieścił ją w formie aplikacji po prawej stronie płaszcza siedzącego Jezusa. Podobny zabieg zastosował twórca o wiele późniejszego obrazka dewocyjnego, na którym Chrystus ukazuje swą ranę (na płaszczu!) klęczącej zakonnicy."* Twórcy późnoosiemnasto-, a przede wszystkim dziewiętnastowiecznych wizerun­ ków Najświętszego Serca przedstawiając je na płaszczu lub sukni Zbawiciela poszli tym samym tropem. Warto tutaj zwrócić uwagę na pewną nieścisłość fizjologiczną: otóż Ewangelie nie wspominają, który bok Jezusa został przebity i tradycja, zgodnie z symboliką stron (pozytywna waloryzacja prawej strony ciała - stąd np. Dobry Łotr krzyżowany był przez artystów po prawicy Jezusa) przyjęła, że był to bok prawy. Tak też przedstawiano i przedstawia się Jezusa na krzyżu, jako Męża Boleści czy po Zmartwychwstaniu. Nie przeszkadzało to jednak wiernym i mistykom, a potem teologom w łączeniu rany w boku z raną serca, a artystom w przedstawianiu serca Jezusa razem z wizerunkiem postaci Ukrzyżowanego oraz narzędziami męki. Zresztą także pozy­ cja gorejącego serca Jezusa na jego piersi czasami zupełnie nie odpowiadała jego anatomicznemu położeniu. Z narzędziami męki oraz postacią Ukrzyżowanego łączo­ no serce naznaczone ukośną raną na wzór norymberskiej „prawdziwej rany od prawdziwej włóczni" umieszczając je u podstawy krzyża; we wnętrzu rany ukazana była postać pobożnego chrześcijanina, przeważnie mnicha. Ikonografia ta inspirowana była ustępem z Pieśni nad Pieśniami, w któ­ rym mowa o Oblubienicy ukrytej jak gołąbka w skalnej rozpadlinie [PnP 2,14], a do siedemnastowiecznej grafiki �dewocyjnej trafiła prawdopodobnie poprze/ wizje św. Mechtyldy. Oprócz Ukrzyżowanego, drugim sposobem ukazywania postaci Jezusa w połączeniu z przedstawieniami Arma Christi z wizerunkiem serca, była postać Dzieciątka. Tradycja tego rodzaju wizerunków sięga także XV wieku i po połowie tego stulecia staje się w Niemczech bardzo popularna. Kontrreformacyjna ikonografia, która bardzo powszechnie posługuje się wizerunkiem Dzieciątka Jezus, także w kontekście męki Chrystusa powraca do tej redakcji wizerunku Serca Jezusa, łącząc przedstawienia narzędzi męki i serca z wątkiem dotyczącym snu Dzieciątka Jezus na krzyżu często zaopat­ rywanego w biblijne motto д mq/f aeree czwwa [PnP 5,2] chętnie używane także w alegorycznych przedstawieniach ludzkiego serca. Także z tradycji łączenia wizerunków Serca Jezusa z Дгтлд CArüff i Pięcioma Ranami wywodzi się coraz bardziej rozpowszechniająca się w wieku XVII redakcja temaiu, według której samodzielnie przedstawione serce naznaczone jest nie jedną, lecz czterema ranami, z których wystają gwoździe i ostrze włóczni; warto zauważyć, że w związku z wprowadzeniem gwoździ, których ilość była jednym z punktów spornych między chrześcijaństwem wschodnim a zachodnim, trzeba było „zredukować" przed­ stawienie o jeden element w stosunku do przedstawień związanych bezpośrednio z kultem Pięciu Ran. W ciągu XVII wieku przedstawienia tego rodzaju bywają jeszcze bardzo zróżnicowane pod względem kompozycyjnym, niemniej wy­ raźnie wykształca się i upowszechnia samodzielne przed­ stawienie zranionego serca z trzema gwoździami, ze wzglę­ dów estetycznych chętnie układanymi symetrycznie w górnej partii wizerunku; często serce dodatkowo oplecione było koroną z cierni. Prawdopodobnie tego rodzaju przedstawienia znane były św. Małgorzacie Marii Al acoque i na ich pod­ stawie wizjonerka sporządziła pierwszy wizerunek Najświęt­ szego Serca po objawieniach. 2. Sfó// Serce Jfzz/fowg jejf zf Obrazek sporządzony przez Małgorzatę Marię został wy­ stawiony po raz pierwszy do publicznej adoracji w kaplicy klasztoru w Paray-le-Monial w roku 1685. Przedstawiał on schematycznie narysowane serce zwieńczone krzyżem z za­ znaczoną centralnie poziomą raną od włóczni otoczoną przez trzy symetrycznie rozmieszczone rany, z których wystawały gwoździe. Wokół serca umownie zaznaczono bijące od niego płomienie, a u dolnej krawędzi dużej rany dość szczegółowo wyrysowane zostały krople krwi. Wokół przedstawienia wyrysowano wieniec z cierni. Po pierwszych objawieniach i wobec szybko wzrastającej popularności nabożeństwa prze­ łożone poszczególnych klasztorów Nawiedzenia Najśw. Ma­ rii Panny zaczęły zamawiać obrazy przeznaczone do publicz­ nego kultu wśród swoich sióstr oraz rozpowszechniać papie­ rowe obrazki do dewocji prywatnej [Bainvel, s. 481-485]. Przedstawione na nich Gorejące Serce Jezusa miało za­ znaczoną ranę, z której ciekła krew. trzy gwoździe oraz koronę cierniową. Według objawień z roku 1685 liczne łaski obiecane zostały tym, którzy wykonają podobny obrazek, będą go przy sobie nosić oraz domom, w których obraz zostanie umieszczony i czczony. Pomimo braku oficjalnej zgody Stolicy Apostolskiej, wizytki szerzyły kult Najświęt­ szego Serca, a wraz z nim propagowały wizerunek wykonany według wzoru świętej wizjonerki. W ćwierć wieku po śmierci Małgorzaty Marii przedstawienie to rozpoczęło swoją zawrot­ ną karierę nie do końca związaną z przekazywanymi przezeń treściami religijnymi. Otóż w roku 1720 Marsylię nawiedziła epidemia dżumy; miasto zamknięto, a zaraza zaczęła zbierać okrutne żniwo wśród mieszkańców. W tej tragicznej sytuacji jedna z zakonnic tamtejszego domu wizytek, siostra Anna Magdalena Remuzal zaczęła rozpowszechniać wśród wier­ nych obrazek Najświętszego Serca wykonany według wzoru ustalonego przez Małgorzatę Marię, zaopatrzony dodatkowo w napis Дл-gfe - к Coewr & Jeawa earЩ który okazał się doskonałym apotropeionem. Obrazki otrzymały francuską nazwę fowvggor&f i uznane zostały za skuteczną ochronę nie tylko w przypadku dżumy; po ustaniu zarazy w roku 1722 władze miasta złożyły uroczysty ślub obchodzenia co roku uroczystości Najświętszego Serca z uroczystą procesją. W przededniu zatwierdzenia kultu podobny obrazek gorejące­ go serca w koronie cierniowej zaczęto we Włoszech kolpor­ tować jako „ręcznie wykonany przez pewną mniszkę pustclniczkę" dla biskupa Padwy Carlo Razzonico z okazji jego wyboru na papieża; właśnie Klemens XIII (bo o niego chodzi) zaaprobował oficjalnie nabożeństwo do Najświętszego Serca. Podczas Rewolucji Francuskiej przedstawienia Najświętsze­ go Serca stały się z jednej strony symbolem wierności królowi, a za ich rozpowszechnianie można było w czasach terroru zapłacić głową; z drugiej haftowane w formie małych szkaplerzy lub wyszywane bezpośrednio na lewej piersi munduru używane były przez powstańców wandejskich nie Zranione Serce Jezusa, miedzioryt dewocyjny z X V I T - X V I U w. �tylko jako znak rozpoznawczy, ale także jako chroniący przed Zbawiciela zaowocowało to coraz wyraźniejszym podkreś­ niebezpieczeństwem jawvegarde. To ich ostatnie znaczenie laniem anatomicznych cech organu, z których przedstawie­ przewędrowało na drugą stronę Pirenejów, gdzie w czasach niami artyści mieli czas oswoić się dzięki ilustrowanym wojen karlistowskich (1833-37; 1872-76) konserwatyści atlasom anatomicznym, które zaczęły wchodzić w użycie (nazywani karlistami od imienia pretendenta do tronu) po­ w XVII w. Pamiętać też trzeba, że ekspresja oparta na sługiwali się nimi w podobny sposób, nadając przedstawie­ odwoływaniu się do przerysowanej fizjologii cierpienia i bólu niom Najświętszego Serca hiszpańską nazwę дегелг&г /ыб ma w sztuce religijnej bardzo bogatą tradycję sięgającą дегаигеод/алЛ Równocześnie obrazek nadal uchodził za późnego Średniowiecza, a potem rozwijaną z powodzeniem skuteczną obronę przed epidemial, a jego popularność przez cały wiek XVII. Zarówno więc w malarstwie i rzeźbie, wzrosła jeszcze po tym, jak Pius IX obdarzył go odpustami gdzie wątek Najświętszego Serca pojawia się właśnie w wieku w roku 1872. W pierwszym dziesięcioleciu XX wieku, XVII, jak i w drobnej grafice dewocyjnej oraz na haftowanych a zwłaszcza w czasie pierwszej wojny świa­ przedstawieniach, o których była mowa towej zaczęto umieszczać wizerunek Naj­ powyżej, widać dążenie do zaznaczenia lub świętszego Serca (bez motta, lecz według wprowadzenia elementów sugeru­ rozpowszechnionego przez jawvggar&j jących wizualną prawdziwość anatomicz­ wzoru) w białym polu francuskich trójkolo­ nej formy serca. Sam kształt serca staje się rowych sztandarów, powołując się na zalece­ mniej regularny, często sugeruje się trój­ nie zawarte w jednym z objawień świętej wymiarowość bryły za pomocą światło­ Małgorzaty Marii, zgodnie z którym Jezus cieniowego modelunku; zaznacza się na domagał się poświęcenia swemu Sercu fran­ powierzchni serca żyły, czasem nawet rezy­ cuskich sztandarów. Dyskusja wokół połą­ gnuje z tradycyjnie przyjętej formy poje­ czenia rewolucyjnej fnco/ory z rojalistowsdynczego, lejkowatego „wylotu" zwieńczo­ kim emblematem, którym stał się wizerunek nego krzyżem na rzecz dwóch otwartych Najświętszego Serca trwała niemal do dru­ ujść głównych naczyń krwionośnych; naj­ giej wojny światowej. Ostatnim mocnym bardziej skonwencjonalizowany pozostaje akcentem historii wizerunku Najświętszego kolor - żywa czerwień, której przy wszyst­ Serca w redakcji przedstawienia rozpropago­ kich swoich naturalistycznych zapędach ani wanej przez wizytki stała się hiszpańska malarze, ani twórcy barwnych litografii nie wojna domowa, podczas której karlistowszdecydowali się jednak zmienić. Oczywiś­ kie^" formacje z Kraju Basków używały cie tego rodzaju stylistyka łatwiejsza jest do &fe»feW¿» podobnie jak powstańcy wanosiągnięcia w malarstwie czy rzeźbie, a na dejscy: jako znaku rozpoznawczego oraz niewielkich przedstawieniach dewocyjnych jako apotropeionu; w niektórych wypadkach upraszcza się ją do kilku podstawowych Pięć Ran Chrystusa. noszone przez frankistowskich żołnierzy wy­ zabiegów, takich jak zaznaczenie naczyń Miedzioryt dewocyjny z X V H - X V H I w szywane defenfej były tymi samymi szkapkrwionośnych i podkreślenie bryłowatości lerzami, które nosili ich dziadkowie podczas serca; podobnie przedstawiano Najświętsze II wojny karlistowskiej. DcfenfeWaf z wizerunkiem Naj­ Serce na malowanych ludowych obrazkach odpustowych.-' świętszego Serca do tego stopnia stał się nieodłączną częścią Przedstawienia na haftowanych Mzwvegwara&f czy aefenfej wizerunku żołnierza-karlisty, że autor cyklu obrazów po­ z podobnych powodów były także uproszczone: przeważnie święconych Hiszpańskiej Krucjacie (jak w języku propagandy serce było na nich lekko nieregularne (podobnie jak na frankistowskiej nazywano wojnę domową 1936-39), Carlos większości srebrnych wotów w kształcie serca), zwieńczone Saenz de Tejada zaznaczył bardzo wyraźnie naszywki w for­ krzyżem i płomieniem „buchającym" z lejkowatego ujścia, mie zwieńczonego krzyżem serca na przedstawieniach baskij­ otoczone koroną cierniową, poniżej której po lewej (!) skich legionistów. stronie^ zaznaczano ranę; czasami szkaplerzyki wykonywano z drukowanych obrazków naszytych na sukno i ozdobionych Na papierowych obrazkach rozpowszechnianych jako ko­ pasmanterią. pie wizerunku sporządzonego przez Małgorzatę Marię serce przedstawione było w sposób schematyczny, i mimo że spływająca z rany krew podkreślała jego cielesność, to zdecydowanie nie można uznać tych przedstawień zanaturalistyczne; informacja o cielesności Serca Jezusa przekazywana jest tutaj, podobnie jak na wcześniejszych drzeworytach i miedziorytach w sposób konwencjonalny, przy czym kon­ wencją nie jest wizualny naturalizm. Osiemnastowieczne przedstawienia natomiast, zarówno jeśli chodzi o malarstwo, jak i o grafikę, oscylowały coraz bardziej w stronę naturalizmu - przede wszystkim dlatego, że wizualny realizm był już wówczas konwencją przedstawiania dobrze ugruntowaną na wszystkich poziomach odbioru sztuki i wygląd rzeczy po­ wszechnie uznawano za jej prawdziwy wizerunek. Wobec nacisku, jaki propagatorzy kultu kładli na fizyczność Serca 60 3. Serce Jezusa jako przedmiot adoracji Wariant ikonograficzny, który był prawdopodobnie in­ spiracją dla przedstawienia propagowanego przez wizytki jako wizerunku pochodzącego od samej Małgorzaty Marii Alacoque kształtował się przez XVII wiek równolegle do rozwijającej się „doktryny serca" i związanych z nią kultów serc Jezusa i Marii. Motyw gorejącego serca w połączeniu z inicjałami IHS występował w jezuickiej architekturze od początku XVII w., a jako dekoracja późnobarokowych ołtarzy i paramentów oraz publikacji o tematyce religijnej pojawia się w drugiej połowie X V I I stulecia. Przez cały wiek X V I I nie istnieje jednak ustalona wersja przedstawiania Serca Jezusa - jej dookreślenie i ustalenie jako gorejącego, zranionego �co el Grande w Meksyku, których głównym bohaterem jest nie serca zwieńczonego krzyżem i otoczonego koroną cierniową Jezus-Cziowiek, ale Jezus-Serce. Na obrazie podpisanym związane jest z rozpowszechnieniem się kultu oraz obrazka Ecce Homo artysta przedstawił więc siedzącego w fotelu w wersji świętej Małgorzaty Marii i następuje dopiero Piłata, który stojącym pod balkonem Żydom wydaje ubrane w pierwszej połowie X V I I I w. Zresztą pomimo ustalenia w purpurowy płaszcz Serce oplecione cierniową koroną, za ikonografii wyobrażenia serca w sztuce religijnej, a zwłaszcza którą zatknięto trzcinę; w Zoparcfw Piofra dialog świętego w drobnej sztuce dewocyjnej przeznaczonej do kultu prywat­ ze służącą odbywa się na dziedzińcu budynku, w którego nego łączono i łączy się nadal w różne konfiguracje z innymi wnętrzu ukazano „pojmane" Serce itd. symbolami. Niemniej „wariant Małgorzaty Marii" pojawia się także w malarstwie w pierwszej połowie XVII w. w przed­ Przedstawienia Najświętszego Serca jako organu oddzielo­ stawieniu Etffazy Уодллу de УдЫг autorstwa Jeana Bouchenego od postaci Jezusa, zwłaszcza w obrazach o charakterze ra, pochodzącym z roku 1626Я Na obrazie klęczącej świętej narracyjnym (do których zaliczyć trzeba także przedstawienia wyłaniająca się z chmur Maria wskazuje adoracji) miało w sztuce religijnej długi dłonią gorejące, zwieńczone krzyżem serce żywot, podobnie jak wizerunki wywodzą­ w koronie cierniowej, które adoruje św. ce się z tradycji emblematycznej. Choć Józef; nad Sercem Jezusa - postać Boga zatem w uregulowaniach z roku 1891 nie Ojca. Adoracja Najświętszego Serca jest dopuszczono do kultu publicznego wize­ najbardziej rozpowszechnionym warian­ runków Najświętszego Serca jako samo­ tem ikonograficznym Serca Jezusowego, dzielnych przedstawień bez postaci Jezu­ jeśli chodzi o malarstwo XVII i pierwszej sa, to w kulcie prywatnym, a co za tym połowy XVIII w. Zmieniają się postaci idzie, w grafice dewocyjnej, motyw Serca adorujących świętych, choć przeważnie są Jezusa pojawia się do dziś. W wieku XIX to (ze zrozumiałych względów) Franciszek twórcy dewocyjnej galanterii i obrazków Salczy, Joanna Franciszka de Chantal, Ma­ z paryskiej Saint-Sulpice wzbogacili bar­ łgorzata Maria Alacoque, a obrazy znaj­ dzo ikonografię Najświętszego Serca, dują się często w klasztorach i kościołach tworząc całe serie nowych przedstawień należących do wizytek lub jezuitów. Na o treści alegorycznej, służących trium­ wszystkich Serce Jezusa stanowiące przed­ fującemu kultowi. Przedstawienia te, któ­ miot adoracji znajduje się poza ciałem rych produkcja wyraźnie nasiliła się w la­ swego „właściciela", nawet jeżeli Jezus tach czterdziestych i pięćdziesiątych mia­ został przedstawiony na obrazie. Chmury ły klasyczną strukturę emblematów: mot­ i puttajako element podkreślający objawie­ to, alegoryczny wizerunek oraz w porów­ niowy charakter przedstawień Najświęt­ naniu z pomysłowością twórców tekst. szego Serca pojawiają się w XVIII wieku Serce Jezusa najczęściej miało tradycyjny zarówno na obrazach przedstawiających umowny kształt, bez specjalnej dbałości scenę adoracji, jak i samodzielnych wize­ Pięć Ran Chrystusa, o naturalizm przedstawienia, wyraźnie runkach serca. Często także adorujące Naj­ Miedzioryt dewocyj ny z X V I I - X V I H w zaznaczoną ranę, z której płynęła krew, świętsze Serce putta lub aniołki stanowiły krzyż w zwieńczeniu, płomień i cierniową dekorację zwieńczenia ołtarza. Przedstawienia adoracji, koronę. Co prawda przedstawień stanowiących podzwonne w których nadnaturalnej wielkości serce nie miało żadnego emblematycznej tradycji nie można uznać za wyłączną związku z postacią Jezusa, samo stanowiąc element przed­ specyfikę francuskiej produkcji, jednak łatwo rozpoznawalna stawienia Trójcy Świętej, miały wpływ także na osiemnasto­ estetyka wspomnianych wyżej obrazków oraz charakterys­ wieczne obrazki dewocyjne. Ciekawe, że w benedyktyńskiej tyczny sposób kształtowania wizualnego przekazu złożyły się kolegiacie pod wezwaniem Serca Jezusa w Ehingen, pomimo na tak zwany jfyf Samf-Wpicg, który w dużym stopniu iż kościół erygowano pod wezwaniem Serca Jezusa, w ołtarzu zdominował katolicka sztukę dewocyjną drugiej połowy XIX głównym nie znalazło się przedstawienie o tej tematyce, ale wieku i przejmowany był przez warsztaty hiszpańskie i włos­ scena Ukrzyżowania*; młody kult nie wypracował jeszcze kie; w mniejszym stopniu przez niemieckie, które pozostały ikonografii godnej ołtarzy... Oczywiście przedstawienia plas­ wieme bardziej klasycyzującej formie wziętej od nazarej­ tyczne są na tyle otwartą formą przekazu, że zawarta jest czyków. w nich zarówno możliwość alegorycznej, jak i dosłownej interpretacji przedstawienia serca - chodzi jednak o pewne W związku najpierw z zaleceniami ustnymi, a potem przesunięcie ciężaru w jedną lub drugą stronę: podkreślenie z ostatecznym wyjaśnieniem pisemnym Świętej Kongregacji fizycznej dosłowności serca jako „zbawczego organu" BogaObrzędów dotyczącym ikonografii Najświętszego Serca* -Czło wieka (wówczas serce pojawia się często wraz z postacią dopuszczonej do kultu publicznego, Serce Jezusa w warian­ Jezusa, choć przez cały wiek XVII i pierwszą połowę XVIII tach, w których ukazane jest ono poza postacią Zbawiciela, pozostaje od niej oddzielone) lub bardziej umowne trak­ jako temat przedstawień malarskich straciło rację bytu. towanie formy serca rozumianego jako rodzaj figury retorycz­ Pozostało jednak jednym z popularniejszych przedstawień nej opisującej Zbawiciela. Z tym drugim sposobem rozumie­ sztuki dewocyjnej przeznaczonej do nabożeństwa prywatnego nia przedstawień serca mamy do czynienia w serii unikalnych oraz wątkiem chętnie stosowanym w dekoracji rzeźbiarskiej przedstawień stacji Drogi Krzyżowej pędzla Francisco Baez ołtarzy, do ozdoby paramentów i szat liturgicznych oraz wręcz z kościoła pod wezwaniem Jezusa Nazarejskiego w Atotonilnadużywanym w produkcji religijnej galanterii. 67 �Najświętsze Serce Jezusowe; wizerunek dewocyjny według obrazu Batoniego 4. Serce na dłoni czy na piersi - od Batoniego do siostry Faustyny Wobec stawianych kultowi Najświętszego Serca zarzutów o oddawanie czci „kawałkowi mięsa", a nie osobie Zbawicie­ la, które nasiliły się w wieku XVIII, pojawiła się potrzeba stworzenia ikonografii na miarę rozszerzającego się kultu, która podkreślałaby cielesność Serca Jezusa nie tyle przez naturalizm wizerunku samego organu, co przez związek Serca z osobą Chrystusa. W roku 1765, bezpośrednio po zatwier­ dzeniu kultu, Pompeo Batoni maluje przedstawienie Naj­ świętszego Serca do rzymskiego kościoła II Gesu. Wizerunek przedstawiający Jezusa w półpostaci, który w lewej dłoni trzyma swoje serce, wystawiony został w czerwcu 1767 podczas uroczystości ku czci Najświętszego Serca, a w paź­ dzierniku tego samego roku przeniesiony do kaplicy Krzyża Świętego*. Batoni przedstawiając postać z sercem w dłoni wykorzystał zadomowiony w chrześcijańskiej sztuce schemat wizualny: serce trzymane w ręce stanowiło atrybut wielu świętych oraz cnoty Caritas. Także sam Jezus na niektórych wizerunkach świętej Katarzyny Sieneńskiej czy świętej Lud­ gardy trzyma w dłoni gorejące serce; podobnie w przed­ stawieniach świętych, którzy dostąpili wizji czy objawień związanych z Sercem Jezusa pojawia się Chrystus trzymający serce w dłoni. Wykorzystując istniejący schemat Batoni wprowadził do niego zmiany zgodne z wywodzącą się od Małgorzaty Marii tradycją przedstawiania samego serca Jezusa. Na obrazie zИ Gesu trzymane przez Jezusa gorejące serce ma zaznaczone cechy anatomiczne, takie jak układ głównych naczyń krwionośnych i zwieńczone jest krzyżem oraz oplecione cierniową koroną, poniżej której znajduje się krwawiąca rana. Chrystus trzyma swoje Serce na dłoni wyciągniętej w stronę widza i wskazuje na nie drugą ręką, na której widać ślad po gwoździu. Niemal równolegle z obrazem dla II Gesu Batoni namalował jeszcze jedno przedstawienie Najświętszego Serca, także w formie owalnego tonda na miedzianej blasze, przeznaczone prawdopodobnie dla rodziny 62 Alfieri. Na tym obrazie Serce Jezusa ukazane w sposób bardzo przypominający wersję z I I Gesu „unosi się" na środku piersi ubranego Chrystusa, którego lewa dłoń leży na piersi wskazu­ jąc miejsce, gdzie fizjologicznie znajdować powinno się serce człowieka, prawa zaś wskazuje na Najświętsze Serce „unoszą­ ce się" przed postacią Jezusa.^ Wizerunek z I I Gesu od razu zyskał popularność, nie tylko ze względu na swoje walory artystyczne i znane nazwisko artysty, ale przede wszystkim ze względu na eksponowane miejsce, w jakim został umiesz­ czony: kościół stanowiący jezuickie селГгшн fwia&z. Naj­ świętsze Serce z II Gesu stało się najczęściej reprodukowa­ nym obrazem o tej ikonografii, najpierw w postaci miedziory­ tów, później w litografii i chromolitografiP*; w latach dwu­ dziestych naszego stulecia znalazło się ono także na masowo tłoczonych blaszanych medalikach, najczęściej łączone z umieszczonym na rewersie przedstawieniem Matki Boskiej Szkaplerznej. Obraz Batoniego z jednej strony mieści się w nurcie najlepszej tradycji włoskiego malarstwa religijnego, sięgając korzeniami dewocyjnych przedstawień Guida Reni; z drugiej zaś przez swój nieco dydaktyczny sentymentalizm doskonale wpasowuje się w dziewiętnastowieczną pobozMofc о/еЫгиЫ. Jeszcze bardziej w tym duchu utrzymany jest pochodzący z roku 1766 obraz Маоомма Mz/jWe#zego Serca /ezwja", którego kopii w samym Rzymie znanych jest aż sześć, nie licząc popularnych wersji przedstawienia, które stanowiło jeden z żelaznych artykułów w sklepikach z dewo­ cją przy Via dei Coronari i Via del Babuino. Przedstawia on Marię, która podtrzymuje małego Jezusa stojącego na podusz­ ce leżącej na jej kolanach. Dzieciątko lewą ręką przyciska do piersi płomieniste serce w cierniowej koronie. Pomimo że w końcu XVIII wieku to ostatni z opisanych obrazów Przedstawienie Najświętszego Serca Pana Jezusa. Druk dewocyjny z Hiszpanii �Batoniego cieszył się największą popularnością wśród wier­ nych, przedstawienie z II Gesu zostało o wiele bardziej rozpropagowane przez jedyny istniejący wówczas masowy środek przekazu obrazu, jaki stanowiła grafika. Równocześ­ nie jednak w związku z tendencją do ograniczenia dosłowno­ ści w wizerunkach Najświętszego Serca, wynikającą w dużej mierze z potrzeby stworzenia wizerunku na miarę uniwersalizującego się kultu, wzrosła popularność przedstawień w typie drugiego obrazu Batoniego: Serca Jezusa na tle jego piersi. Wariant ten zdobywał sobie coraz większą popularność w drugiej połowie X I X i ostatecznie został w 1891 roku uznany za obowiązującą i jedyną dopuszczalną w publicznym kulcie ikonografię Najświętszego Serca. Niezliczona ilość obrazów oraz grafiki dewocyjnej rozpowszechniła go na terenie całego katolickiego świata do tego stopnia, że stał się on symbolem katolickiej sztuki dewocyjnej. Wizerunek uka­ zuje Jezusa w półpostaci wskazującego jedną dłonią na swoje serce, które goreje na środku jego piersi; druga ręka najczęś­ ciej uniesiona jest w geście błogosławieństwa. Zranione, gorejące serce zwieńczone jest krzyżem i oplecione cierniową koroną; zanika tendencja do naturalizmu: kształt staje się umowny i nic zaznacza się naczyń krwionośnych, ajedynym elementem odwołujących się do sensualizmu widza jest krew kapiąca z rany - warto zresztą zauważyć, że na późniejszych, pochodzących z dwudziestego wieku obrazkach przedstawie­ nie rany często także znika. Przedstawienia różnią się w szcze­ gółach, niemniej ikonografia jest bardzo zestandaryzowana. Odpowiedzią sztuki dewocyjnej na rosnącą popularność kultu, a tym samym na wzrost zapotrzebowania na wizerunki Najświętszego Serca był także zabieg polegający na „uzdat­ nianiu" istniejących, uznanych przedstawień Jezusa przez dodanie na nich wyobrażenia serca^; stało się to niemal konieczne zwłaszcza po roku 1878, kiedy to Święta Kon­ gregacja do Spraw Odpustów wyjaśniła, że odpusty związane z kultem Najświętszego Serca uzyskać można jedynie wobec wizerunku, na którym Serce Jezusa zostało ukazane na zewnątrz postaci Zbawiciela. Wspomniana regulacja jest odzwierciedleniem, a zarazem poparciem pewnej tendencji w ikonografii Chrystusa, która zaznacza się od drugiej połowy XVIII w.: chodzi o traktowanie serca gorejącego (lub Naj­ świętszego Serca według wzoru świętej Małgorzaty Marii) jako nieodłącznego atrybutu Jezusa - niezależnie od histo­ rycznego momentu jego biografii - i włączanie go w wize­ runki o wcześniej ustalonej ikonografii, jak na przykład przedstawienia Dobrego Pasterza czy sceny objawień. Warto podkreślić, że w przedstawieniach tego ostatniego rodzaju postać Jezusa wskazującego na swoje serce stopniowo wypiera samodzielne przedstawienia Najświętszego Serca w formie charakterystycznej dla wieku X V I I i XVIII. I chociaż w dewocyjnej grafice oba sposoby przedstawiania trwają aż do pierwszej połowy X X wieku, to w malarstwie sztalugowym, które częściej przeznaczone było z racji techniki i wielkości do kultu publicznego, w scenach objawień bohaterem jest Jezus, a nie samodzielne przed­ stawienie jego serca.^ Obok wizerunków Jezusa wskazującego na gorejące na piersi serce w drugiej połowie XIX i pierwszej XX wieku najbardziej rozpowszechnionym wariantem ikonograficznym Serca Jezusowego stało się przedstawienie Najświętszego Serca w wersji Иеяйе aJme [Mt 11,28]. Jezus ukazany jest na nim w postawie stojącej, z szeroko rozłożonymi ramionami jak w kopiowanym nieskończoną ilość razy przedstawieniu Chrystusa Miłosiernego Thorwaldsena z kościoła Najświęt­ szej Panny Marii w Kopenhadze.^ Popularny w protestanckiej sztuce X I X wieku Jezus Miłosierny znalazł swój katolicki odpowiednik w przedstawieniach Najświętszego Serca nie tylko dzięki podobieństwom formalnym, ale także pod wzglę­ dem treści: Jezus-Najświętsze Serce z rozłożonymi ramiona­ mi, to Chrystus miłosiernie przygarniający ludzi do swego Serca. Ikonografia Уел;# me rozpowszechniła się zarówno w drobnej grafice i galanterii dewocyjnej, jak i w monumen­ talnej rzeźbie oraz malarstwie. Swój rozkwit przeżywa ona od lat siedemdziesiątych XIX wieku, na co niewątpliwie wpływ miała budowa kościoła Sacré-Coeur na paryskim Montmartre [1876-1910], gdzie na sklepieniu absydy na osi ołtarza umieszczono mozaikę przedstawiającą Jezusa-Najświętsze Serce z szeroko rozłożonymi dłońmi. Na przełomie wieków i w pierwszych dziesięcioleciach wieku XX bazyliki i kościo­ ły pod wezwaniem Najświętszego Serca powstawały wzorem francuskim we wszystkich większych miastach katolickiego świata, a w program ikonograficzny ich wystroju włączano wizerunek Jezusa z rozłożonymi ramionami. Niemniej postać Zbawiciela często nic do końca odpowiadała pietystycznym z ducha przedstawieniom Chrystusa Miłosiernego - Jezus z Bazyliki na Montmartre jest przede wszystkim przed­ stawieniem triumfu Najświętszego Serca. Podobnie triumfalistyczny wydźwięk mają w większości wolno stojące posągi Najświętszego Serca wznoszone w tym samym czasie dla upamiętnienia wydarzeń religijnych (np. poświęcenia miasta czy kraju Sercu Jezusowemu)^ lub jako wizerunki patronalne katolickich instytucji pod wezwaniem Najświęt­ szego Serca. Potwierdzeniem tej triumfalistycznej tendencji w ikonografii Najświętszego Serca są instrukcje dla artystów zezwalające na przedstawianie Jezusa-Najświętszego Serca z insygniami Króla Wszechświata, czyli de facto dopusz­ czające łączenie ikonografii Serca Jezusowego z ikonografią Chrystusa-Króla. Jeżeli chodzi o dewocyjną grafikę i galanterię, warto wspomnieć, że oprócz obrazków powielających przedstawie­ nie jako jeden z wariantów Najświętszego Serca wizerunek wykorzystano także w kartce z życzeniami okolicznościowy­ mi z okazji początku nowego wieku. W drobnej rzeźbie dewocyjnej wizerunek Jezusa-Najświętszego Serca z roz­ łożonymi rękoma walczył o prymat z figurkami przed­ stawiającymi stojącego Chrystusa wskazującego dłonią na swoje gorejące serce. Tego rodzaju przedstawienie pojawiło się z jednej strony jako rozwinięcie wizerunku Chrystusa w półpostaci wskazującego na widoczne na piersi serce, z drugiej zaś zakorzenione jest ono w przedstawieniach objawień opisanych powyżej. Powiązanie przedstawień Jezu­ sa-Najświętszego Serca z ideą Bożego Miłosierdzia ma więc kilka przyczyn: po pierwsze jej ikonograficzne pokrewieńst­ wo z Miłosiernym Chrystusem Thordwaldsena; po drugie przesunięcie ciężaru znaczeniowego w rozumieniu Miłości Bożej ku współczuciu Boga dla ludzi i miłosierdziu, które Jezus pragnie okazać grzesznikom, jeżeli tylko wynagrodzi się cierpienia jego Serca. Ustalenie się takich związków treści i obrazu doprowadziło do powstania nowej ikonografii Miło­ sierdzia Bożego, która bezpośrednio wzorowana jest na przedstawieniach Jezusa-Najświętszego Serca. Jest to obraz 63 �Vfzw Гоб/е namalowany w roku 1943 przez Adolfa Hyłę zainspirowanego objawieniami siostry Marii Faustyny Kowal­ skiej. Wizerunek cieszący się obecnie wielką popularnością wśród polskich katolików w związku z beatyfikacją siostry Faustyny oraz rosnącym kultem Miłosierdzia Bożego w wersji opartej na jej objawieniach, powstał jako trzecie przed­ stawienie tej treści, w pięć lat po śmierci wizjonerki. Obraz, którego mniej lub bardziej udane kopie i repliki znaleźć można obecnie w większości polskich kościołów, przedstawia stojącego Jezusa w jasnej szacie, który lewą dłonią dotyka własnej piersi w miejscu, w którym anatomicznie znajduje się serce człowieka, a spod jego palców bije światłość. Dwie wiązki promieni biegną ukośnie ku dolnym narożnikom obrazu; lewa z nich ma barwę białą, a druga czerwoną. Prawa ręka Jezusa uniesiona w jest geście błogosławieństwa, a na wstędze pod jego stopami umieszczony został napis Уеты ы/дтм 7o6íe.* Nie jest to więc stricte przedstawienie Najświętszego Serca, ponieważ samo serce nie zostało ukazane, jednak gest i postawa Jezusa pozostają identyczne jak na wizerunku, którym posłużyli się Los Costus w swoim pastiszu. Swoją wielką popularność przedstawienie Hyły zawdzięcza w dużej mierze temu, że od początku i bez przerwy znajdowało się w posiadaniu sióstr Zgromadzenia Matki Bożej Miłosierdzia, które były i są propagatorkami kultu. Obecnie reprodukcje obrazu Adolfa Hyły lub jego kopii, bardzo często zaopatrzone w tekst Koron&f до Mi Werdzm Bożego należą do najpopular­ niejszych przedstawień dewocyjnych wśród Polaków zarów­ no w Polsce, jak i na emigracji. Niewątpliwie przyczynia się do tego także patriotyczna wymowa obrazu, na którym wychodzące z Serca Jezusa promienie mają barwy polskiej flagi. Najświętsze Serce Jezusowe i polityka Wspomniałam już, że wizerunki Najświętszego Serca były apotropeionem, a zarazem symbolem noszonym przez po­ wstańców wandejskich, podczas gdy przez jakobinów uważa­ ne za symbol antyrewolucyjny, za którego rozpowszechnianie można było trafić na gilotynę. Wrogi stosunek, jaki mieli zwolennicy Rewolucji Francuskiej do symbolu Najświętszego Serca, wynikał nie tylko z jego rojalistycznych konotacji, ale sięgał korzeniami XVIII-wiecznych kontrowersji dotyczą­ cych samego kultu oraz jego związku z działalnością jezui­ tów. Wrogami kultu Najświętszego Serca byli przeważnie oświeceniowo zorientowani wyznawcy racjonalizmu, którzy w naturalny sposób znaleźli się wśród zwolenników rewo­ lucji, przez co równie naturalnie u przebywających na wygnaniu jezuitów zasłużyli sobie na miano „spisku jansenistów i masonów" [Sande van de, s. 213]; zaś o roli kultu Najświętszego Serca w zwalczaniu jansenizmu była wyżej mowa. Spiskowa teoria dziejów, u której początków leży dzieło ojca Barruel Memoirea powr jerwr o /'Aüfoíre ды ) д с о № » т е (1796-97), uprawiana była z równym powodze­ niem po obu stronach barykady; zwłaszcza kiedy po Kon­ gresie Wiedeńskim rewolucyjne idee znalazły się w opozycji do nowej „dawnej władzy". Jak silna była wiara w spisek jezuicki oraz do jakiego stopnia symbol Najświętszego Serca został w jego historię uwikłany, świadczy obraz Ary Scheffera (1795-1858) przedstawiający otrucie Klemensa XIV (papie­ ża, który rozwiązał Towarzystwo Jezusowe), gdzie na piersi Objawienie się Serca Jezusowego Małgorzacie Marii Alacoque, obrazek dewocyjny, 2 poł. X I X w. mordercy wyraźnie widoczny jest symbol Najświętszego Serca. Najświętsze Serce było więc dla zwolenników rewo­ lucji i jej idei nie tylko symbolem monarchii, ale także starego porządku wartości i struktur myślowych. Oczywiście w czasie wojny wandejskiej wierność królowi, który po uwięzieniu w Tempie ofiarował Francję Najświętszemu Sercu, wysunęła się na pierwszy plan, niemniej symbol oznaczał nie tylko przywiązanie do osoby monarchy, ale także wrogość wobec republiki i jej laickich wartości. Tym właśnie konotacjom zawdzięczał symbol Serca Jezusowego swoja karierę za Pirenejami, zarówno wśród karlistów z wieku XIX, jak i tych, którzy poparli generała Franco. Z drugiej strony kult Serca Bożego w wieku XIX nałożył się na europejski romantyzm i postromantyzm, wyrastające zre­ sztą z tych samych siedemnastowiecznych źródeł „religii serca", która w krajach protestanckich dała początek nurtom pietystycznym leżącym u źródeł sentymentalizmu [Campbell С ] . Pokrewieństwom rodzaju religijności propagowanej przez kult Najświętszego Serca z romantyczną modą na uczuciowość zawdzięcza on swoje powodzenie i rozwój w pierwszej połowie XIX wieku; do chwili, kiedy oficjalnie został uznany przez Kurię Rzymską za bardzo ważny, a potem najważniejszy kult chrystologiczny doby nowożytnej, o czym świadczy ranga nadana świętu oraz obchody jubileuszu końca wieku. Przedstawienia Najświętszego Serca, które na prze­ strzeni wieków odbyły długą ewolucję od pasyjnych wizerun­ ków Pięciu Ran do samodzielnej, triumfującej postaci Chrys­ tusa z gorejącym sercem na piersi, odpowiadały zapotrzebo­ waniu na uniwersalny kult i symbol jednoczący Kościół katolicki, scentralizowany po Soborze Watykańskim I . Zgod­ nie ze słowami Leona XIII Serce Jezusowe stać się miało nowym /дбдгыт, pod którym Kościół przystępował do walki o rząd i zbawienie dusz. Takie znaczenie miał wizerunek Najświętszego Serca w czasie hiszpańskiej wojny domowej, podczas której stał się �labarum Narodowego Katolicyzmu, który obok faszystows­ kiej Falangi był najważniejszym ze stronnictw politycznych, które udzieliły poparcia generałowi Franco. To jego iden­ tyfikacyjne znaczenie, które ukształtowało się już w czasie wojen karlistowskich, o których była mowa, zaakceptowane było przez obie strony. Świadczy o tym fakt, który miał miejsce na początku wojny domowej, w sierpniu 1936 roku. Jak wspomniano wyżej, Hiszpania poświęcona została Naj­ świętszemu Sercu Jezusa w roku 1919, a cała uroczystość odbyła się niedaleko Madrytu, gdzie w miejscowości Getafe na wzgórzu Cerro de los Angeles wzniesiono ogromną statuę Najświętszego Serca. Od tego czasu w propagandzie reli­ gijnej Cerro de los Angeles nazywano Sercem Hiszpanii, a miejsce stało się pielgrzymkowym centrum Kultu Naj­ świętszego Serca. Tuż po wybuchu wojny domowej repub­ likańskie wojska wysadziły w powietrze figurę Jezusa, dokonując uprzednio jej symbolicznego rozstrzelania. Frankistowskie środki masowego przekazu zareagowały natych­ miast publikując zdjęcia figury Najświętszego Serca przed plutonem egzekucyjnym^, fotografie zrujnowanego pomnika oraz opis wydarzeń, który bardzo szybko przyjął postać opowieści hagiografieznej. Zgodnie z nim rzecz stać się miała 6 sierpnia, czyli w święto Przemienienia Pańskiego, który to dzień dodatkowo miał być pierwszym piątkiem miesiąca - dniem tradycyjnie poświęconym Sercu Jezusa. Oprócz rozstrzelania figury wojska republikańskie dopuściły się także zbrodni na pielgrzymach, którzy wówczas przybyli na Cerro de los Angeles, wśród których znajdowała się spora grupa dzieci. W miarę zdobywania poszczególnych miast i miasteczek przez wojska Franco jedną z pierwszych czynności o wymia­ rze symbolicznym była intronizacja Najświętszego Serca w siedzibie władz gminy czy miasta oraz wystawienie figury Jezusa - Najświętszego Serca w eksponowanym miejscu publicznym*; nieraz symbol Najświętszego Serca włączano w projekt Pomnika Poległych, którego wystawienie także należało do czynności potwierdzających uniwersum sym­ boliczne obowiązujące po wojnie domowej. Najbardziej monumentalnym przedsięwzięciem podjętym w tym duchu, acz nie zrealizowanym do końca była rozpoczęta tuż po zakończeniu wojny domowej budowa Narodowego Sank­ tuarium Wielkiej Obietnicy w Valladolid. Miasto wybrano ze względu na objawienia Najświętszego Serca w pierwszej połowie XVIII wieku, podczas których młody jezuita Bernard de Hoyos usłyszał obietnicę, że Najświętsze Serce zapanuje w Hiszpanii i czczone tam będzie bardziej niż gdziekolwiek indziej. W roku 1948 plany sanktuarium rozrosły się do monumentalnego założenia ЛЫигдтты CAryjfwja Jfrd&z - Poтш&д Нигрдлм ¿ Swuo&z [anachronicznie brzmiące określenie jest do dziś używane dla określenia wszystkich byłych kolonii] wzniesionego Sercu Jezusa i Sercu Marii. Realizacja ambitnych planów ograniczyła się jednak do wzniesienia i dekoracji bazyliki, gdzie w ołtarzu głównym znalazła się oczywiście figura Najświętszego Serca z roz­ łożonymi ramionami; ta sama ikonografia znalazła się na freskach sklepienia. Równocześnie z intronizacjami Najświętszego Serca w urzędach i zakładach pracy upowszechnił się zwyczaj poświęcania Sercu Jezusa domów i mieszkań, który miał zresztą tradycję sięgającą początku wieku. Na mieszkańców nakładał on obowiązek wypełniania określonych praktyk religijnych oraz umieszczenia wizerunku Najświętszego Ser­ ca na eksponowanym miejscu w domu; zwykle oprócz tego umieszczano na drzwiach niewielką metalową plakietkę z takim samym przedstawieniem, która w potocznym od­ biorze była legitymacją prawomyślności gospodarzy. Naj­ świętsze Serce stało się w ten sposób jednym z nieodłącznych elementów symbolicznego uniwersum frankistowskiej Hisz­ panii, a jego wizerunki konstytutywnym składnikiem jego ikonosfery. Objawienie Serca Jezusowego Bernardowi de Hoyos, obrazek dewocyjny, pocz. XX w. Sposób, w jaki symbol przeżywa czas Wielopoziomowe konstruowanie znaczeń symbolu wizual­ nego oraz przesunięcia w jego polu znaczeniowym są w is­ tocie sposobem, w jaki symbol przeżywa czas. W porównaniu ze słowem symbol wizualny jest bardziej uniwersalny; trzeba jednak pamiętać, że dzieje się tak kosztem znacznie większej otwartości interpretacyjnej. Konsekwencją tego jest bądź przesuwanie się znaczeń jednego symbolu, które czasem prowadzi do zmiany całego pola (Najświętsze Serce zmienio­ ne w Miłosierdzie Boże lub religijny symbol Serca Jezusa jako wizualny znak orientacji politycznej), bądź sytuacja, w której retoryczne figury, za pomocą których przekazywane jest znaczenie symbolu, tracą czytelność - w przypadku symbolu wizualnego owocuje to zmianą ikonografii, za­ nikiem pewnych typów i pojawieniem się nowych rodzajów przedstawień. Przedstawiony tyłem Jezus z obrazu Los Costus, z jednej strony odwołuje się do politycznego znacze­ nia symbolu, z drugiej należy do blasfemicznego nurtu współczesnej sztuki, która w większości wyrasta z protestu przeciwko totalizmem: ideologicznym, estetycznym i oby­ czajowym. 65 �PRZYPISY ' Wiele uwagi poświęcił związkom kiczu i totalizmu Mitán Kundera w Żarcie, 7üi{dzg AnircAw i Züpomnif лш oraz Мегломе/ kttofci ¿ryfw; por. także Broch H., Z/o w гудклыг wamwci jzmti, [w:] Wo6«cj4uzyzm«, Warszawa 1987, s. 83-120 ] Rodney Needham [1975] tworzy pojęcie „kategorii otwartych" odwołując się do Wittgensteinowskich rodzin znaczeniowych. Kategoria otwarta jest dynamiczna przez to, że jej charakterystykę określają cechy wszystkich elementów zaklasyfikowanych do niej. Potencjalnie można więc założyć sytuację, że w obrębie tej samej kategorii otwartej znajdą się dwa elementy nie posiadające żadnej cechy wspólnej, ponieważ ich charakterystyki jako „cząstkowe" mieścić się będą w ogólnym zbiorze wszystkich cech charakteryzujących kategorię. Włączenie nowego ele­ mentu, które najczęściej odbywa się na zasadzie asocjacji, automatycznie zmienia charakterystykę kategorii wzbogacając ją o nowe cechy. ^ Święto i oficjum o Pięciu Ranach wprowadzone zostało w X I V w.; msza połączona była z odpustami nadanymi przez Jana XXII i Innocentego VI. * Por. na przykład objawienia bł. Joanny de Valois czy św. Marii Magdaleny de'Pazzi oraz modlitwy zalecane przez kartuza Gerechta z Landsbergu [Bainvel, s. 279 i nn. oraz 266 i 300]. ' Por. np. Pelikan 1989 czy Campbell T. 1991 ' Łacińskie wydanie jest o kilka lat późniejsze; Cor CArúü in сое/и ergo peccaiore.r /л ferru, Heidelberg 1658 ^ Jaroslav Pelikan pisze: „Rzymskokatolicka doktryna Najświętszego Serca Jezusa znalazła swój protestancki odpowiednik w napomnieniach Gerharda Tersteegena: №uz« serce w cwMci рожмло jiac л { м г с г т Усгы.тд, 6y móg/ ол postawie' лд nim awqpiecze/ / rzec.- <r7o j « ( mo_/e .,erce»" [Pelikan s. 128] * Pozostała na nim do roku 1887 " Często erygowanie bractwa było bezpośrednim następstwem prowa­ dzonych przez jezuitów lub eudystów misji; powstanie pierwszego Bractwa Serc Jezusa i Marii (w Morlaix, z inspiracji samego św. Jana Eudesa) papież Aleksander VII zatwierdził w roku 1666; w 1693 Innocenty XII zatwierdził i obdarzył odpustami Bractwa Najświętszego Serca zakładane przy klasztorach wizytek. Np. opór biskupów włoskich z biskupem Scypionem Ricci na czele podczas synodu w Pistoi w 1786 г.: synod odrzucił kult Najświętszego Serca jako fałszywy dogmat, uznając go za nową, niebezpieczną i błędną doktrynę. Papież Pius VI w roku 1794 wyklął te określenia bullą Л к с т г е т Fide,. " Przeciwnikiem kultu był przede wszystkim cesarz Józef II, który wydal zarządzenia, by profesorowie uniwersytetów przeciwstawiali się „niedorzecznemu i fantastycznemu nabożeństwu" oraz wprowadził za rozprowadzanie książek dotyczących kultu Najświętszego Serca karę grzywny lub aresztu. W drugiej połowie XVIII w., już po oficjalnym zatwierdzeniu kultu, w modlitwie Лл/лм C/insii otwierającej Ćwiczen/a DwcAowg św. Ignacego (czyli jeden z najpopularniejszych podręczników życia duchowego) umieszczono dodatkowe wezwanie: Cor C/in.ui /лДотлю me/ " Warto pamiętać, że właśnie nieustalone relacje serca i uczuć były jedną z przyczyn odrzucenia kultu przez Świętą Kongregację Obrzędów w roku 1729 " Np. Francja w 1915, Hiszpania w 1919, Polska w 1920 " W Birmingham Museum of Art. MN w W-wie, sygn. 11982 " Nabożeństwo do Serca Jezusa było bardzo popularne wśród wizytek od chwili powstania zgromadzenia, przede wszystkim za przyczyną św. Franciszka Salezego, który zalecał je św. Joannie Franciszce de Chantal; zalecenia te zaowocowały prywatnymi wizjami oraz aktami pobożności wielu sióstr, które poprzedziły objawienia św. Małgorzaty Marii. [por. Bainvel, s. 357-370] '* Nazwa derenie jest jednocześnie pierwszym słowem motta Derenie - e/ Сопкол de Jejws « и conmigo, które odpowiada francuskiemu ЛггеГе..., natomiast nazwa defenfeWa.?, której pierwszy człon stanowi znane z motta słowo „stój!" [derenie/] w całości znaczy „stop-pociski" i dokładnie określa apotropeiczne funkcje obrazka. " Np. w Amiens w roku 1866 [Bainvel, s. 522]. " Termin „karlista" po wspomnianych wyżej wojnach stał się w Hisz­ panii zwyczajową nazwą konserwatystów. ^' To znaczy takich, które były przedstawieniami obdarzonymi odpus­ tami; nie „odpustowymi" w znaczeniu „kupionymi na odpuście", choć oczywiście to ostatnie pierwszego nie wyklucza. и Por. wyżej o symbolice stron ciała Jezusa i ranie w boku. * Muzeum Miejskie w Bourges. " Choć w związku z symboliką planu kościoła, który odzwierciedlać miał postać samego Jezusa, ołtarz umieszczono nie tradycyjnie po wschodniej stronie kościoła, lecz po północnej, czyli tam, gdzie znajdować się miało przebite serce Zbawiciela. " Z roku 1891 * Obecnie obraz znajduje się w kaplicy po prawej stronie ołtarza, która w 17 października 1920 (pierwsze wspomnienie Małgorzaty Marii po jej kanonizacji) poświęcona została Najświętszemu Sercu. " Aktualne miejsce przechowywania obrazu nieznane. ™ Na obrazkach dewocyjnych obraz Batoniego bywa reprodukowany do dziś, choć jego popularność spadła w porównaniu z wizerunkami, których redakcja uznana została za bardziej kanoniczną, czyli takimi, gdzie serce ukazane jest nie w ręce, lecz na piersi (na szacie) Jezusa. " Kościół San Francesco a Ripa w Rzymie. ™ Por. np. druk ulotny z katalońskimi tekstami modlitw na czerwiec - miesiąc Serca Jezusowego, na którym półpostaci Jezusa wykadro­ wanej z Обпдгепш z szat E l Greca dorobiono na piersi świetliste serce lub obrazek dewocyjny podpisany Najświętsze Serce Jezusa, na któ­ rym przedstawienie Chrystusa inspirowane jest niewątpliwie któ­ rymś z wizerunków powtarzających Grosz Сгуллглуу Tycjana; i w tym wypadku na piersi dodano promieniejące serce, [oba obrazki w zb. aut.] " Por. np. obraz pędzla św. Brata Alberta (Adama Chmielowskiego) przedstawiający scenę objawienia się Najświętszego Serca Małgorzacie Marii. [1880; Kraków, klasztor ss. Albertynek]. " 1829 " Por. np. posąg na Cerro de los Angeles (1919, Aniceto Marinas i Carlos Maura y Nadal) upamiętniający poświęcenie Hiszpanii Najświęt­ szemu Sercu, który odegrał bardzo ważną rolę w symbolicznym uniwersum wojny domowej. " Opis widzenia oraz polecenie wymalowania obrazu z podpisem por. Dzienniczek... s. 22. [22 lutego 1931] " Niektórzy historycy twierdzą, że zdjęcia prawdopodobnie były fotomontażem [inf. ustna od prof. A. Pizarroso Quintero z Madrytu]. ^ Największą i najbardziej znaną realizacją w tym duchu jest Najświęt­ sze Serce z San Sebastian. B I B L I O G R A F I A Bainvel J. V., Serca Bożego. Teorio i rozW/, Kraków 1934 Bauer G, Encyc/opedia о / B,6/ica/ Г/ieo/ogy, London 1970, t. I, s. 360-363 Campbell C , 77ie Aomoniic- Ef/wc and fne Spini о/Modern Conjwmenfm. Oxford 1987 Campbell T. A., 77ie /(e/ig/on о/ i/ie Яеам. Л Sfudy о / Ewropeon /fe/igiowj Li/e in i/ie Seventeen;/; ond&g/iíeenf/i Cenfwnej, Columbia 1991 D/ciionna/re de fpinfiWifg, Paris 1953, t II, s. 1023-1050 Dzignniczft S/ugi goze/ & M. fowsryny /CowaWe/, Kraków 1981 Katarzyna ze Sieny Św., Dio/og, Poznań 1987 Lannon F., Modern Ą%«n. fne Pro/ecf o/o M z ń o W CurWiciwM, [w:] Лг&д/ол and АГдйола/Аклнгу, Oxford 1982, s. 567-590 66 Leon XIII, Ллпкт Sacrwm, [w:] Zaw/erzy/»my MiWci, Kraków 1972, t. II, s. 143-151 Margene de В., ЯиГо/ге jocfrmak dw cw/fe ow Socre-Coeur de / « i w , París 1992 Pelikan J., 77ie C/irui/an Trad/fion. Л ЯиГогу о / ine Deve/opmenf о / Doctrine, Chicago 1989, t. V, s. 118-173 Pius X I I . Яаыпет.? Лоиа.г, [w:] ZmwerzyWAny Mifafci. Kraków 1972, t. II, s. 167-203 Sande van de A., /"Г«глкыоллЛ#д1ЛЛ f/ie Pope. 77ie Ло/е о/ЛлЛ-Малолгу in i/ie Mfromoniane Propaganda in Долю, У 790-У 900, [w:] 77ie Power o/Vmagery, Rome 1992, s. 212-230 WWecjbjzyzmw, [wyd.] Orłowski H., Warszawa 1987 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6742d3edbf8ef6256d63828b587a5b29.pdf c83958028b08de7ff3c9f3b4d54d225d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5993 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5585 Title A name given to the resource Nakaz udzielania sobie wzajemnej pomocy przez 'kumów' i rodziców dziecka/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 13. Potrawy słodkie podawane na przyjęciu z okazji narodzin dziecka Opracowała Edyta Diakowska-Kohut Objaśnienia znaków: Na przyjęciu organizowanym z okazji narodzin dziecka podawano: 1 — miód, 2 — babkę, 3 — kołacz, sernik, placek, 5 — ciasto, 6 — ciastka, 7 — cukierki, 8 — słodycze, 9 — tort, 10 — rogale z marmoladą, 11 — pączk co przynieśli goście", 13 — "czym chata bogata", 14 — inne odpowiedzi (zob. mapa 12 i komentarz), 15 — br tradycji podawania słodkich potraw, 16 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta — małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? g) Czy odbywa się "poczęstne". Jeśłi tak — co daje się do jedzenia i picia? Ważne zagadnienie potraw obrzędowych! � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e95dc2aa609ff4d849a63e3ce8b0a341.pdf 46f6d4cadfca0797412e80bad25371fc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5787 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5384 Title A name given to the resource Nakrycie głowy zmarłego, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.87 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 21. Nakrycie głowy zmarłego, I . Objaśnienia znaków: Kapelusz lub czapkę noszoną za życia przez zmarłego kładziono: 1 — tuż przy głowie, 2 — pod pachą, 3 — na piersi lub na ciele poniżej złożonych rąk. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d8b2aeb9c9e152415f1dc07f2638c97.pdf b02ffa8ede7ad83194ea7155c0e23d0f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5788 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5385 Title A name given to the resource Nakrycie głowy zmarłego, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.88 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 12. Wróżby o urodzinach z zachowania się sowy. Objaśnienia znaków: Wierzenie, że urodziny wróży: 1 — krzyk sowy. Słowa słyszane w głosie sowy: 2 — „powij", „powi", „po­ wił", „powit", „puwi", „powiu", 3 — „kołys", „kołysz". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/07c4bcffece3e15bf7a42e1647f8b44f.pdf 4cc313a2f647b0cb445c6773ec40cd90 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5789 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5386 Title A name given to the resource Nakrycie głowy zmarłego, III/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.90 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 23. Nakrycie głowy zmarłego, I I I . Objaśnienia znaków: 1 — specjalne nakrycie, biała płócienna czapeczka wkładana na głowę, tzw. „duchenka", 2 — płócienna czapeczka wkładana „za pazuchę". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b16e349ffb1f60b5c5fd5628eb3408ea.pdf abfce95ae3e320832ea49b166f7c29e1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1545 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1429 Title A name given to the resource Naliboki i Puszcza Nalibocka - zarys dziejów i problematyki / ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38, s.51-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVIII: 1994, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSLAW DEMSKI (Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa) NALIBOKI I PUSZCZA NALIBOCKA — ZARYS DZIEJÓW I PROBLEMATYKI 1 U W A G I WSTĘPNE Jeszcze na mapie przedwojennej Polski widać kilka wielkich kompleksów leśnych, pozostałości po odwiecznych borach i puszczach dawnej Rzeczy­ pospolitej - wśród nich puszcze: Białowieska, Rudnicka, Nalibocka, Nadniemeńska, żeby wymienić tylko największe z nich. Wszystkie leżały w środ­ kowej lub wschodniej części ówczesnego państwa. Dzisiaj tylko jedna z nich - Puszcza Białowieska - leży w obrębie państwa polskiego. Pozostałe nazwy są nam mało znane lub wręcz obce, a przyczyną tego zapewne jest to, że nie znalazły się po wojnie w granicach naszego państwa i pamięć o nich zanikła. Dawne puszcze i bory były przez wiele lat miejscem łowów na grubego zwierza. W polowaniach brali udział królowie, książęta i inni wielmoże, właściciele puszczy. Później wykorzystywano również w większym stopniu cenne produkty leśne, rozwijało się bartnictwo, wreszcie eksploatowano i przetwarzano różne gatunki drewna. Znaczną część puszcz Wielkiego Księstwa Litewskiego stanowiły dobra królewskie, jednak istniała też równie rozległa własność prywatna. Z roku 1641 pochodzi dokument wydany przez Zygmunta Augusta „Ordynacja puszcz królewskich", w którym po raz pierwszy regulowano prawo do korzystania z puszcz i lasów przez ludność miejscową. Świadczy to o dużym znaczeniu zasobów leśnych w owym czasie. W jednym z ustępów czytamy: „wolność do puszczy naszej poddani wszędzie nie głęboko mają mieć po drwa, chróst na ogrodzenie, po' drzewo na budowanie, na łyka, na swoją 1 Artykuł napisany został na podstawie materiałów terenowych zebranych w latach 1992-1994 w Nalibokach i innych wsiach południowej części Puszczy Nalibockiej. Badania prowadzono przy współpracy z Instytutem Isskustvovedenia, Etnografii i Folklora Białoruskiej Akademii Nauk w Mińsku. Część materiałów pochodzi z Archiwum Historycznego Litwy w Wilnie. Studia nad leżącą na pograniczu dawnej Wileńszczyzny i ziemi Mińskiej starą enklawą katolicyzmu i polskości są kontynuowane. �52 DAGNOSŁAW DEMSKI tylko potrzebę, a nie na sprzedaż, a do ostępów zabronić im wchodu [...]" (Hedemann 1934, s. 23). Zakres i możliwości wykorzystywania puszczańs­ kich lasów w dobrach magnackich był bardziej ograniczony, a właściwie całkowicie zależny od dobrej woli ich właściciela. Puszcza Nalibocka jako jedna z dawnych wielkich „rubieżnych" puszcz nadniemeńskich od wieków miała charakter graniczny, była miejscem zet­ knięcia się żywiołu słowiańskiego (ruskiego) z bałtyckim (litewskim), na który nałożył się później także żywioł polski. Puszcza Nalibocka to najdalej na południowy wschód wysunięta część zarówno dawnej Litwy Giedymina, jak i późniejszej Wileńszczyzny (powiat oszmiański). A jak wygląda Puszcza Nalibocka dzisiaj? Kto w niej mieszka? Czy są to ludzie miejscowi, zasiedziali, czy napływowi? Jakie było w przeszłości i jakie jest obecnie miejsce ludności polskiej na tym obszarze? Te pytania nasunęły się na wstępie prac terenowych. Ale już pierwsze badania ukazały aktualny obraz świadomości etnicznej współczesnych mieszkańców i ist­ nienie pewnej liczby kategorii etnicznych, kulturowych, wyznaniowych. Świadczą one o zachowaniu śladów po nakładających się na siebie starych różnego rodzaju podziałach administracyjnych, ekonomicznych, wyznanio­ wych. Ich pierwotne znaczenie uległo często zmianie, jednak istnienie i pod­ trzymywanie ich służy dzisiaj podkreślaniu własnej lokalnej odmienności. Świadczy to również o potrzebie określenia własnej tożsamości współ­ czesnych jej mieszkańców. Odszukanie w przeszłości Nalibok, Derewna i ich okolic źródeł tych podziałów, a co za tym idzie odkrycie granic przestrzennych tego obszaru jest celem tego artykułu. Zanim do tego przejdę, wymieńmy te kategorie: Litowiec, Litwin, Polak, Żygun, Ruski, Białorusin, Centralak, Kresy (Kre­ sowiak), Zaniemońce, Zapadniki. Pierwsze z nich mają charakter etniczny, pozostałe regionalny. Zwraca uwagę rozróżnienie między „Litowcem" a „Litwinem". „Lito­ wiec" oznacza etnicznego Litwina, czyli człowieka narodowości litewskiej, mieszkającego lub nie na terytorium Litwy. Natomiast określenie „Litwin" według miejscowych oznacza człowieka mieszkającego na terytorium historycznej Litwy , bez względu na wyznanie, pochodzenie etniczne, czy poczucie tożsamości. Polak to według lokalnych kategorii, człowiek wyznania rzymskokato­ lickiego, ale także mieszkaniec Polski. Inna kategoria etniczna - „Ruski" występuje jako synonim ludzi wyznania prawosławnego. W odróżnieniu od niego Białorusin to także człowiek wyznania prawosławnego, ale również mieszkaniec państwa Białorusi, dawniej Białoruskiej Republiki Radzieckiej. 2 2 Litwa historyczna składała się z Litwy etnicznej (Żmudź), Litwy środkowej (Wileńszczyzna) oraz Litwy południowej (terytoria przyłączone do państwa litewskiego przez Giedy­ mina i jego synów). �NALIBOKI I PUSZCZA NALIBOCKA 53 Rye. 1. Mapa powiatu oszmańskiego z 1896 r. wg: Jankowski 1896,1.1 �54 DAGNOSŁAW DEMSKI Kilkakrotnie pojawiła się również nieznana szerzej kategoria „Żygun" określenie to według mieszkańców okolic Nalibok oznacza „człowieka z Bakszt" lub „ludzi mieszkających w północnej części puszczy". Miał to być człowiek mówiący jeszcze niedawno językiem lub gwarą języka litewskiego . Dalsze kategorie mają charakter regionalny, np. kategoria „zaniemońce" lub „durnyje zaniemońce" to dla mieszkańców Derewna, Nalibok i okolic ludzie mieszkający po drugiej stronie Niemna, czyli ludność Nowogródczyzny i Mirszczyzny . „Centralak" to także kategoria regionalna, która oznacza Polaka - mie­ szkańca Polski Centralnej, czyli obecnie obywatela współczesnego państwa polskiego. Natomiast termin „Kresy" (Kresowiacy) oznacza mieszkańców wschodnich krańców dawnej Rzeczypospolitej. Ostatnią wymienianą kategorią jest „Zapadnik", czyli mieszkaniec za­ chodniej części dzisiejszego państwa Białorusi, a więc Grodzieńszczyzny i Brestczyzny. Ziemie te leżały w granicach państwa polskiego w okresie 20-lecia międzywojennego, co miało liczne konsekwencje, chociażby funkqonowanie w ramach innego systemu prawnego. Podstawowym kryterium współcześnie postrzeganego podziału jest z pewno­ ścią wyznanie, najczęściej wymienianie przy porównywaniu z sąsiadami. Na zróżnicowanie kulturowe mogły mieć także jakiś wpływ różnice geograficzne i pośrednio związany z tym rodzaj gospodarowania. W przeszłości różnice między wsiami puszczańskimi a sąsiednimi mogły być większe. Mieszkaniec puszczy oprócz pracy na roli, zajmował się wyrębem lasu lub spławianiem drewna, wytapianiem rudy czy wykorzystywaniem innych bogactw leśnych. Tym różnił się od innych, np. mieszkańców wiosek położonych nad Niemnem, którzy parali sięflisactwemz czego słynęli w całej Litwie. Bardziej wyraźna wydaje się zachodnia granica Puszczy, którą tworzy rzeka Niemen. Podział na naszych i „Zaniemońców" jeszcze żyje. „Durnyje Zaniemońce" to bardziej skrajne określenie sąsiadów zza Niemna. Pod tym określeniem kryją się mieszkańcy wchodniej części Nowogródczyzny, głów­ nie okolic miast Nowogródka, Lubcza, Korelicz oraz Mirszczyzny, czyli okolice miasteczek Mir i Turiec. Mieszkańcy obu brzegów Niemna różnili się przede wszystkim wyznaniem, poza tym ludność ziem położonych na zachód od niego była zamożniejsza. Obecnie w Puszczy ponad 90% miesz­ kańców przyznaje się do katolicyzmu, jak się podkreśla jedyni prawosławni to ludzie obcy, „przyjezdni". Nie tylko wyznanie miało znaczenie. Na dzisiejszy stan świadomości mieszkańców Puszczy wpłynęły inne fakty i wydarzenia historyczne. Za 3 4 3 Tę kategorię etniczną znali i wymieniali informatorzy: mężczyzna 74 lata, Terebejna; kobieta 64 lata, Derewna; mężczyzna 86 lat, Derewna; kobieta 68 lat, Deraźno; mężczyzna 88 lat, Pilnica. Informację dotyczącą Żygunów otrzymałem również od pana J . Prokopczyka z Mińska. Dodać należy, że mieszkańcy Nowogródczyzny i Mirszczyzny na określenie swoich sąsiadów z przeciwległego brzegu Niemna, również używają kategorii „Zaniemońce". 4 �NALIBOKI I PUSZCZA NALIBOCKA 55 najważniejsze z nich uważam kolejne fale migracji i osadnictwa Puszczy, kolejne zmiany właścicieli dóbr, szerszej sytuacji politycznej składające się na dzieje dawnego miasteczka Naliboki i okolic, swój udział w kształtowaniu tego stanu miał rozwój „przemysłów leśnych" i hutnictwa. Wszystkie te czynniki omawiam dalej, łącznie z lokalną historią zmagań kościoła katoli­ ckiego z kościołem prawosławnym. Stare puszcze były obszarem intensywnego osadnictwa od najdawniej­ szych czasów. Osadnictwo miało początkowo charakter bardziej swobod­ nego, później stopniowo ograniczano, a przynajmniej poddawano kontroli właścicieli dóbr. Jego formy i nasilenie zależało najczęściej od polityki go­ spodarczej uprawianej przez właściciela w zależności od tego, czy były one częścią królewszczyzn czy dóbr magnackich. Na wschodzie dawnej Rzeczypospolitej osadzanie przybyszów z Mazow­ sza szło w parze z rozwojem przemysłów leśnych. Przyczyną migracji Mazu­ rów na wschód było duże nasycenie nimi w puszczach i lasach Korony, co doprowadziło do nadwyżki tego rodzaju siły roboczej. Migrowali począt­ kowo na wschód na Polesie i Wołyń, potem dalej, docierając do wszystkich niemal zakątków Litwy, Białorusi, Ukrainy. Późniejszy niż w Koronie roz­ wój przemysłów leśnych zwiększył popyt na znających ten fach pracow­ ników, nazywanych także „majstrami potažnými" lub budnikami. Ta druga nazwa powstała od słowa „buda", które oznaczało sklecony w lesie prymi­ tywny szałas służący za chatę dla niego i jego rodziny. Budnik zajmował się wytwarzaniem potażu, popiołu, węgla drzewnego, smoły, wyrabiał także klepki i dranice. Takie nazwy miejscowości jak Budy, Budniki, Rudnia, Potasznia, Smolarnia, Smolewicze występują nie tylko na Mazowszu, ale i na Podlasiu, Wileńszczyźnie, Białorusi, Polesiu i Ukrainie (Hedemann 1934, s. 48-49). Spotykamy je również w Puszczy Nalibockiej. Rejon Nalibok i Derewna tworzy specyficzny obszar nieco inny od pozostałych części Nowogródczyzny czy Mińszczyzny. Ze względu na roz­ ległe zwarte połacie puszczańskie odcięte rzekami Niemnem, Sułą czy Berezyną, można było mówić o swoistej izolacji, niedostępności ostępów leśnych, dzikości i oddaleniu od głównych szlaków komunikacyjnych tego rejonu, co w naturalny sposób sprzyjało zachowaniu odrębnego charakteru tej ziemi i jej mieszkańców. Niektóre ze stosowanych kategorii regionalnych odnoszą się do tak wyodrębnionego obszaru. Dwie strefy miały największe znaczenie. Z jednej strony sposób gospo­ darowania, na którego ewolucję wpłynął fakt należenia przez 200 lat do ordynacji Radziwiłłów, a następnie do ich sukcesorów, co oznaczało okre­ ślony typ gospodarowania, wzajemnych powiązań i zależności regionalnych w jej obrębie, rodzaj obowiązujących zasad prawno-administracyjnych oraz polityki rozwijania określonych rodzajów przemysłu, osadzania i zatrud­ niania mieszkańców. Z drugiej strony fakt funkcjonowania od 300-400 lat parafii rzymsko­ katolickich, na tyle silnych, że wyeliminowały słaby raczej w tym rejonie �56 DAGNOSŁAW DEMSKI element prawosławny, nieobecny w centrum tego rejonu, a zanikający nawet na obrzeżach tych parafii (przypadki Chotowa, Fermy Terebejna i częścio­ wo Słobodki). Kilkusetletnia zdecydowana dominacja wyznania rzymsko-katolickiego przyczyniła się do wytworzenia poczucia innej niż na obsza­ rach położonych na południe od Suły, na zachód od Niemna i na północ od Berezyny, wspólnoty wszystkich mieszkańców, wzmacniając równocześnie ostrość postrzegania granic o charakterze wyznaniowym. Na te granice administracyjne, ekonomiczne i wyznaniowe nałożyły się inne, także późniejsze podziały. Daje się zaobserwować podział na „swoich", czyli mieszkańców Puszczy mocniej związanych z lasem i „obcych", czyli ludności mieszkającej poza Puszczą, w związku z czym trudniącej lub speqalizujacej się w innych zajęciach. Dawna historia ordynacji nieświeskiej jest także historią mieszkańców Nalibok, Derewna i okolic, stąd też nie wolno tego faktu pominąć. Uświadamiana pierwotnie przede wszystkim odrębność wyznaniowa i terytorialna (przynależność do klucza nieświeskiego) przekształcić się mogła w X V I I I w., po rozkładzie „państwa Radziwiłłów" w poczucie pewnej lokalnej odrębności regionalnej i kulturowej. Zmiany polityczne na wschodzie Rzeczypospolitej, uwłaszczenie chłopów, ale przede wszystkim polityka restrykcji i rusyfikacji wobec Polaków i katolików prowadzona przez rządy carskie, a także ożywienie tendencji narodowościowych w X I X w., doprowadziły do wykształcenia się w obliczu nowej sytuacji do jeszcze głębszej identyfikacji nie tylko z wyznaniem, ale również z na­ rodowością polską. Można mówić także o identyfikacji z pewnym systemem wartości utożsamianym z dawną Rzeczypospolitą, który wyraża się np. większą gospodarnością. Także konfrontacja dawnego systemu wartości, w którym kluczową sprawą dla jednostki były prawo własności do ziemi oraz związany z tym etos pracy, z ideami radzieckiego kolektywizmu i praktyką skrajnej za­ leżności od lokalnych urzędników i przedstawicieli władzy, umocniło się w świadomości ludzi poczucie polskości, ale również poczucie przynależ­ ności do nowej kategorii - „Zapadników", mieszkańców późniejszej Za­ chodniej Białorusi. Polityka usuwania i piętnowania wszystkiego co wiązało się z polskością nie naruszała podziału mieszkańców Białorusi na „Zapad­ ników" i „Wostoczników". Odpowiedź na pytania o genezę miejscowej ludności katolickiej, ani dlaczego przetrwała ta „wyspa" lub enklawa ludności katolickiej, czy pol­ skiej ze wszystkich stron przecież otoczona przez terytoria z przewagą ludności prawosławnej, białoruskiej nie jest prosta. Na tak sformułowane pytania nie jestem w stanie dać pełnej odpowiedzi, wymaga to dalszych badań. Ten artykuł powinien być wstępem do rozwinięcia tego zagadnienia. „Tutaj wszyscy Polacy, katolicy, dopiero 15 kilometrów przed Stołpcami mieszkają prawosławni" . Z takim stwierdzeniem można się zetknąć w każdej przypadkowej wsi pomiędzy Kleciszczem na północy, a Szaszkami 5 �NALIBOKI I PUSZCZA NALIBOCKA 57 na południu oraz pomiędzy Niemnem na zachodzie, a Iwieńcem, i Rubieżewiczami na wschodzie. Zachowały się liczne materiały archiwalne dotyczące Nalibok, Derewna i okolic, ich dokładniejsze opracowanie przyniesie w najbliższym czasie więcej danych. W tym opracowaniu wykorzystuję je jedynie w niewielkim stopniu. Natomiast główne uwagi tego artykułu zostały sformułowane na podstawie własnych badań terenowych. W przeszłości Wielkiego Księstwa Litewskiego wymienić można więcej takich enklaw polskości i katolicyzmu, np. Wilno i powiat wileński, rejon Kiejdan na Kowieńszczyznie, czy też niektóre okręgi na środkowym Polesiu oraz Puszcza Nalibocka. Za wyjątkiem powiatu wileńskiego były to niewiel­ kie wyspy. Dzisiaj ludność niewielkich rejonów Kowieńszczyzny i Polesia uległa już znacznej asymilacji, a mieszkańcy Puszczy Nalibockiej przetrwali w zgodzie ze swą tradycją do dzisiaj . 6 POŁOŻENIE G E O G R A F I C Z N E P U S Z C Z Y N A B O L I C K I E J Puszcza Nalibocka zajmuje dzisiaj obszar 240 000 hektarów powierzchni. Jej zachodnia część stanowi ścisły rezerwat leżący wokół jeziora Kromań, a żyje w nim wiele cennych gatunków ssaków. Przez wiele lat Puszcza była częścią powiatu oszmiańskiego, a więc najdalej na południowy wschód wy­ suniętą częścią Wileńszczyzny. Zachodnią naturalną granicę tego kompleksu leśnego wyznacza środkowy bieg rzeki Niemen. Południowa część Puszczy w przeszłości sięgała niemal po rzekę Sułę - prawy dopływ Niemna (dokład­ nie wsie Szaszki i Zasulie). Od południowego-wschodu Puszcza sąsiadowała z Kojdanowszczyzną, wchodzącą już w skład Ziemi Mińskiej. Granica po­ między Kojdanowszczyzną a Puszczą biegła prawdopodobnie wzdłuż rzeki Suły i Perekleń w okolicach miejscowości Rubieżewicze, co potwierdzać może jej nazwa . Dalej na północnym wschodzie granica ta biegnie w rejonie miast: Iwieniec, Kamień, Pierszaje i Wołożyn. Od północy granica Puszczy 7 8 5 Kobieta, 75 lat, Zabrodzie. Uwagi na temat okręgu Kiejdan i Polesia zawdzięczam prof. W. Wereniczowi z Mińska. Kojdanowszczyzną - rejon miasta Kojdanowa, obecnie Dzierżynsk, oddalonego od Miń­ ska o około 40 kilometrów. Stara osada wspominana już we XIII-wiecznych kronikach. Przez wiele lat należała do dóbr Radziwiłów, podobnie zresztą jak pozostałe sąsiednie ziemie. Od X V I - X V I I w. wokół Kojdanowa istniała duża liczba zaścianków zamieszkałych przez szlachtę zagrodową. Właśnie ta specyfika tego terenu wpłynęła na znaczny poziom świadomości miesz­ kańców tej ziemi. W okresie międzywojennym Kojdanowszczyzną znalazła się na terytorium Białoruskiej Republiki Radzieckiej, ale jeszcze w latach 1922-1926 rejon ten posiadał pewien zakres autonomii jako tzw. „polski obwód autonomiczny", zwany także „Dzierżyńszczyzną". Do I I połowy X I I I w. była w Rubieżewiczach granica starej Litwy i stał w tym miejscu mały pograniczny gródek. Tego rodzaju litewskie pograniczne grody obronne nosiły nazwę Bakszty. Wraz z przyłączeniem Mińska i Kojdanowa do Litwy dotychczasowa granica straciła na dawnym znaczeniu (Słownik 1880, t. I X , s. 877). 6 7 8 �58 DAGNOSŁAW DEMSKI leżała przed takimi miejscowościami jak Wiszniew, Bohdanów i Bakszty. Kojdanowszczyzna, Iwieniec, Kamień, Rubieżewicze, ale również Nowogródczyzna zaliczane były już do Ziemi Mińskiej. Puszcza kurczyła się z upływem lat. Dzisiaj południowa granica Puszczy przesunęła się od rzeki Suły czy Rubieżewicz bardziej na północ i północny zachód i obejmuje praktycznie już tylko parafię nalibocką . Ziemie Litwy historycznej podzielone zostały ze względu na wyznanie, a parafie zgodnie z funkcjonowaniem w danej okolicy centrów kościelnych czy cerkiewnych. Pod względem formy własności dzieliła się na dobra królewskie, biskupie, starościńskie i magnackie. W zależności od rodzaju własności występowały różne formy gospodarowania. Szczególnie w Wiel­ kim Księstwie Litewskim wsie i mieszkańcy ordynacji magnackich uzależ­ nione były bardziej od woli panów. Były to niemal państwa w państwie, ponieważ kontrola państwa na tak rozległym terenie nie mogła być wy­ starczająca. Jak podaje Bystroń, obok większych i mniejszych ośrodków administracji państwowej Wielkiego Księstwa takich jak Wilno, czy Grod­ no, Nowogródek, Oszmiana, większego znaczenia nabrały miasta, rozwija­ jące się w oparciu o rezydencje magnatów, np. Nieśwież, Słuck czy Słonim (Bystroń 1932, s. 38). Z tego rodzaju ośrodkiem związana była przez długie lata historia Nalibok. Do ordynacji radziwiłłowskiej z centrum na zamku w Nieświeżu należały dobra kojdanowskie z Rubieże wieżami, nadniemeńskie, nalibockie, Mikołajewszczyzna, Mirszczyzna, dobra smolewickie, zamek w Lubczu. Sąsiadu­ jące z Nalibokami od wschodu miasteczka Kamień, Iwieniec, Pierszaje były własnością Tyszkiewiczów. Niehniewicze nad Niemnem należały do Chreptowiczów. Leżące na północ od Nalibok Bakszty były starą wsią nadaną już w roku 1387 biskupstwu wileńskiemu przez Władysława Jagiełłę. Od tej pory stały się one dobrami stołowymi. Jak pisze Jankowski, dobra baksztańskie z powodu wyjątkowej nieprzebytności i zapadłości w ostępach leśnych i bagnach, służyły jako miejsce, w które zsyłano , jakby na więzienną rekluzję różnych ze wszystkich stron Litwy przestępców, ludzi opornych a niespokojnych, złodziei i w ogóle złoczyńców, ze stanu włościańskiego i mieszczańskiego (Jankowski 1896, s. 10). Po upadku Rzeczpospolitej Bakszty jako dobra kościelne przeszły na własność rządu rosyjskiego. Rząd ten uznal wcześniejszą dzierżawę tych dóbr przez Chreptowiczów, którzy dzięki temu zarządzali Baksztami do roku 1843. Jeszcze w 1838 roku 11 wsi odrabiało tam pańszczyznę, jednak 0 9 Wsie zamieszkałe przez Polaków w rejonie Nalibok - Naliboki, Niestierowicze, Szemioty, Tielechowszczyzna, Terebejno, Prudy, Nowosiółki, Kleciszcze, Kamieńska Słoboda (częścio­ wo), Rudnia Nalibocka (pozostała tylko jedna rodzina), Jankowicze, Rudnia Pilnianska, Pilnica, Kreczety, Ussa. Wsie w rejonie Derewna - Derewno, Niwna, Bielica, Deraźno, Skroszczyzna, Ogrodniki, Zarzecze, Balewicze, Chotowa, Mieszycze, Lubień, Litwa, Chotówko, Borek, Zabrodzie, Bruchacze, Podlaskowo, Nowiki, Grań, Humienowszczyzna, Bryniczewo, Ostrowie, Suporośna Słoboda, Starzyna, Białomosze. �NALIBOKI I PUSZCZA NALIBOCKA 59 obok nich było tam kilkanaście zaścianków (Jankowski 1896 s. 11). Podob­ no wsie i zaścianki tego rejonu zamieszkiwała wówczas w dużej mierze ludność pochodzenia litewskiego, posługująca się językiem litewskim. Nie znalazłem jednak na to potwierdzenia, dalsze badania prowadzone we wsiach położonych na północ od Nalibok powinny przynieść więcej mate­ riału dla rozstrzygnięcia tej kwestii. Zaprzeczałaby jednak temu informacja, że na przełomie X I X i X X w. Bakszty zamieszkane były już wyłącznie przez ludność prawosławną (pounicką), ponieważ obrządek wschodni przyjmowała ludność pochodzenia sło­ wiańskiego, a nie litewskiego. Było to przeciwieństwem ludności Nalibok i okolic. Na granicy między dawnymi lasami rządowymi baksztańskimi a nalibockimi znajduje się wieś Słoboda Kamieńska. W przeszłości należała ona do dóbr Tyszkiewiczów - Kamień, a do 1842 roku do Judyckich, po czym przechodziła z rąk do rąk aż do parcelacji. Wieś ta wyznacza północną granicę dóbr nalibockich (Jankowski 1896, s. 12). Rzeka Niemen oddzielała Puszczę od Nowogródczyzny. W Lubczu nad Niemnem stał zamek wybudowany przez Radziwiłłów, tętnił on życiem także za czasów ich kolejnych właścicieli - Wittgensteinów, Falz-Feinów, czy Mirskich aż do wybuchu I I wojny światowej. Położone dalej na południe znane nadniemeńskie Szczorse i Niehniewicze należały do Chreptowiczów. Szczorse zasłynęły z założonej przez Chreptowiczów biblioteki, jednej z najbogatszych w woluminy w całym Wielkim Księstwie Litewskim. Odwiedzane były przez króla Stanisława Augusta, wiele znanych później postaci kultury i nauki, Lelewela, Śniadeckich, Mickiewicza (Słownik 1880, t. XI). W Niehniewiczach Jan Chreptowicz założył pierwszą na kresach szkołę dla włościan, w której oprócz umiejętności czytania i pisania nauczano również nowych metod uprawy roli (Słownik 1880, t. VII). Obszar nazywany tutaj przeze mnie południową częścią Puszczy Nalibockiej, odpowiada mniej więcej obszarowi dwóch parafii: nalibockiej i derewieńskiej. MIGRACJE I F A L E OSADNICTWA NA WSCHODNICH T E R E N A C H DAWNEJ RZECZYPOSPOLITEJ W X I I I w. obszar Litwy historycznej i Białorusi zamieszkiwały ludy bałtyckie i ruskie, np. księstwo Krywiczów miało za swą stolicę Turów, dzisiaj niewielkie miasteczko na środkowym Polesiu w pobliżu Pińska. Jak pisze Henryk Łowmiański, „[...] rzeka Niemen była od wieków rzeką gra­ niczną oddzielającą ludność ruską pochodzenia słowiańskiego od ludności pochodzenia bałtyckiego. Zasięg osadnictwa ruskiego w X I I I w. sięgał Niemna od południa. Pomiędzy osadnictwem słowiańskim a litewskim ist­ niał szeroki pas pokryty dzikimi puszczami, tzw. „pustka rubieżna" bieg­ nąca wzdłuż rzeki (Łowmiański 1935, s. 8). Obszar ten był kolonizowany od �60 DAGNOSŁAW DEMSKI czasów Mendoga, w czasach silnego państwa litewskiego. Bardziej szcze­ gółowo próbował wyznaczyć tę granicę Ochmański, za pomocą ustalenia zasięgu występowania litewskich nazw miejscowości i wsi. Z grubsza linia ta przebiegałaby od Brześcia, przez Kobryń, Nieśwież, Słuck, Iwieniec, Radoszkowicze, Wilejka, Brasław (Ochmański 1981, s. 20). Obszar „pustki rubieżnej" był kolonizowany od czasów Mendoga, „w półtora wieku od założenia państwa litewskiego przez Mendoga została skolonizowana i pokryła się mnóstwem wsi, dworów i zamków, w których władzę sprawowali urzędnicy książęcy (Łowmiański 1935, s. 8). Burszta dodaje, że w owym czasie osadnictwo słowiańskie skupiało się na terenach bezleśnych (Burszta 1958, s. 19). Nie był to jednak spokojny rozwój, przeciwnie ziemie były kilkakrotnie pustoszone, już podczas wojen Litwinów z książętami halicko-wołyńskimi w I I połowie X I I I w., na skutek najazdów Tatarów (pierwszy z nich w r. 1258, ostanie w 1482 i 1506), czy też krzyżackich rejz XIV i pocz. XV w. Od czasów Giedymina nabierało znaczenia państwo litewskie, poszerza­ jące swoje ziemie kosztem księstw ruskich (np. w 1341 o Mińsk i Ziemię Mińską). Pomimo powstania nowego ośrodka litewskiej władzy państwowej na linii Nowogródek-Wilno, zaobserwować można było w tym samym czasie stopniowe cofanie się żywiołu litewskiego pod naporem ludności pochodzenia ruskiego. Do tych dwóch miejscowych żywiołów dołączył już w XIV w. żywioł polski. Wcześniej dawni jeńcy uprowadzeni z ziem polskich osadzani byli przez Litwinów, ale nie zachowali odrębności. Już w końcu XIV w. rycer­ stwo polskie zaczęło zaciągać się do wojska Litewskiego, otrzymując czasem nadania za swe zasługi. Przybyło wtedy wiele rodzin szlacheckich z Polski (Łowmiański 1935, s. 36). Powstanie wielkiej własności ziemskiej doprowadziło do dużych zmian w procesie osiedlania, uporządkowując strukturę gospodarstw stworzyło bardziej jednolite terytoria. Wilno stało się nowym ośrodkiem władzy już za czasów Giedymina, nabrało jeszcze większego znaczenia po przyjęciu chrześcijaństwa i zacie­ śnieniu kontaktów z Koroną Polską. Momentem przełomowym był pobyt Zygmunta Augusta w tym mieście. Częściowe przenosiny dworu królew­ skiego z Krakowa przyniosły gwałtowny rozwój miasta, za królewiczem przybyli pierwsi przybysze, najczęściej rzemieślnicy, artyści niezbędni przy wznoszeniu nowych kościołów i budowli. Byli wśród nich obcokrajowcy z Niemiec, Włoch, Francji, Holandii, Czech oraz z Polski. Były też wymie­ niane wyżej szlacheckie rody z Polski. Czasy panowania Zygmunta Augusta przyniosły więc wielką falę migracji z Polski do Wilna. Dzięki temu Wilno szybko polonizowało się, w krótkim czasie stało się największym centrum kultury europejskiej we wschodniej jej części. Równocześnie stało się głów­ nym bastionem polskości na wschodzie Rzeczypospolitej i największym ośrodkiem polonizacji i latynizacji na wschodzie Europy. �NALIBOKI I PUSZC2A NALIBOCKA 61 Być może większe znaczenie dla przenoszenia polskich treści kulturo­ wych miała wielka migracja i osadzanie specjalnej kategorii ludzi leśnych, sprowadzanych do wypalania i eksploataqi lasów - budników, potaszników i innych drobnych rzemieślników oraz osadzanie drobnej szlachty zagrodo­ wej. Pod względem etnicznym byli to Mazurzy z Mazowsza. Wykazywali oni wyjątkową aktywność osadniczą. Byli też osadnicy z Małopolski i innych dzielnic. Jak pisze Bystroń, zajęli oni najpierw dawne puszcze oddzielające ich od ludów bałtyckich, a później rozeszli się dalej. W ten właśnie sposób nastąpiło polonizacja znacznych obszarów Litwy historycznej i powstanie całego pasa zwartej ludności polskiej od Suwalszczyzny aż po Inflanty (Bystroń 1936, s. 88). Szlachta zagrodowa osadzana była w dobrach królew­ skich, ale także w wielkich dobrach prywatnych w celu zagospodarowywa­ nia ziem podpuszczańskich. Była to ludność wolna, płacąca stały podatek „podymny", a nie „pogłowne" jak inni. Radziwiłłowie nie byli wyjątkiem, sprowadzali szlachtę i osadzali ją w zaściankach, chociaż na nie najlepszych puszczańskich ziemiach. Właściciele wielkich ordynacji uprawiali różną po­ litykę osadniczą. Szczególnie dużą ilość szlachty zagrodowej osadził wokół Kojdanowa jeden z Radziwiłłów, kiedy dobra te należały jeszcze do klucza birżańskiego. „Pomiara włóczna" z 1557 r. spowodowała gruntowne przemiany na wsi, a w skutek komasacji ziemi zniwelowane zostały różnice między daw­ nymi, powstałymi samorzutnie wsiami białorusko-litewskimi, a wsiami na prawie niemieckim. Ten typ wsi przetrwał na wschodzie do X X w. (Burszta 1958, s. 102). W X V I I w. na peryferiach starego osadnictwa „na prawie niemieckim" na tzw. karczunkach pojawiło się także osadnictwo tzw. Olędrów, których zasadzano szczególnie na ziemiach podmokłych i bagnistych, co potwier­ dzają nazwy miejscowości na wschodzie. Od X V I I - X V I I I w. pojawia się jeszcze osadnictwo folwarczne, czyli osadzanie robotników folwarcznych z małymi nadziałami ziemi. Już w XVI w. wśród osadników są Rusini i Polacy, a nazwy niektórych wsi mają charakter rodowy, np. Szemioty, Nieścierowicze, Jankowicze, Tielechowszczyzna. Od XVI w. zaobserwować można proces polonizowania się bogatszej szlachty i wyższych sfer Litwy historycznej, ale również zjawisko ruszczenia się Mazurów. Z upływem czasu wtapiali się oni w lokalną kulturę. Upadek Powstania Listopadowego, a przede wszystkim Styczniowego za­ ostrzył politykę przeciw wszelkim przejawom polskości na Litwie i Białorusi, wywołując nowy etap migracji. Masowe konfiskaty majątków uczestnikom powstań, wywózki Polaków na wschód osłabiły bardzo żywioł polski na tych terenach. Przypomnieć należy również o przeprowadzonym pod koniec XIX w. przesiedleniu przez władze carskie dużych mas ludności na nowe tereny wschodnich guberni Samary, Ufy, Orenburga, Tobolska, czy Tomska . 10 Polityka ta objęła głównie mieszkańców guberni rosyjskich. �62 DAGNOSŁAW DEMSKI Wywożono w owym czasie nie tylko katolików, ale także prawosławnych chłopów z Białorusi. Tylko część z nich wróciła później do swoich wsi. Rozpad imperium cara i odrodzenie państwa polskiego spowodo­ wał powrót tych ziem. Po zwycięskiej wojnie polsko-bolszewickiej jej uczestników, ochotników armii polskiej nagrodzono przyznaniem im ziemi na kresach. Był to ostatni etap osadnictwa przed wybuchem I I wojny światowej. Zajęcie tych ziem we wrześniu 1939 roku przyniosło wywózkę na Syberię w pierwszej kolejności osadników wojskowych, „Piłsudczyków", urzędni­ ków administracji polskiej, ziemian i właścicieli ziemi. W południowej części Puszczy osadzono wojskowych właściwie tylko w Balewiczach. Ich większe skupiska były poza Puszczą, np. w Niehniewiczach na zachodnim brzegu Niemna (koło Lubcza), lub w Żołnierkiewiczach nad Sułą niedaleko od Stołpiec, ale nie oszczędziło to ludności puszczańskiej. Okupaqa niemiecka przyniosła również wielkie zmiany w życiu miesz­ kańców Puszczy. Od 1941 roku oddolnie powstał polski oddział partyzan­ cki, nazywany tutaj potocznie „polskim lehijonem". Obok Polaków działała w Puszczy także dobrze zorganizowana partyzantka radziecka, złożona z Rosjan przerzuconych na ten teren oraz 2 oddziały złożone ze zbiegłych z gett Żydów. Warunki leśne zapewniały schronienie i sprzyjały działaniom militarnym, stąd też ruch partyzancki w tym rejonie był wyjątkowo silny. Stało się to główną przyczyną przystąpienia przez Niemców w 1943 roku do likwidacji wszystkich wsi puszczańskich. Spalono ogółem 26 wsi, w tym same Naliboki, a pozostałą ludność w dużej mierze wywieziono do obozów do Niemiec . Po wyzwoleniu Niemiec przez aliantów, tylko nieliczna grupa wróciła do swoich wsi. W większości przypadków o powrocie zade­ cydował los. Ta część mieszkańców wyzwolona przez Amerykanów lub Anglików w większości pozostała na zachodzie, głównie w Anglii, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Australii i Nowej Zelandii. Pozostali, wyzwo­ leni w Niemczech przez wojska rosyjskie, osiedli na ziemiach zachodnich w Polsce, a niewielka część dała się skusić obietnicami otrzymania ziemi w rodzinnej wsi i wróciła. W pierwszej połowie lat pięćdziesiątych przymusowa kolektywizacja zie­ mi i kołchoz jako jedyna alternatywa pracy na wsi doprowadziła do ucieczki młodych ze wsi do miast i szkół Mińska, Stołpiec itd. Ziemię odebrano i utworzono wielkie kołchozy w Derewnie, Nalibokach. Do kołchozów, szczególnie w Derewnie, zaczęli sprowadzać się ludzie z innych terenów. Współcześnie ostatnimi osadnikami są przesiedleńcy z obszarów skażonych po awarii elektrowni w Czarnobylu. 11 1 1 Mieszkańców Prud odległych od Nalibok tylko 5 kilometrów, a także ludność wsi leżących w kierunku Iwieńca, wywieziono do pracy w okolice Mińska. �63 NALIBOKI I PUSZCZA NALIBOCKA D Z I E J E NALIBOKÓW Nie ma zbyt wielu źródeł do dziejów puszczy i Naliboków z XIV w. Ciągłe walki państwa litewskiego z książętami Rusi halicko-wołyńskiej w X I I I w., doprowadziły do wielkiego spustoszenia kraju. Szczególnie dotkliwie dali się we znaki ludności Tatarzy. Pierwszy najazd tatarski miał miejsce w 1258 r. Litwini pokonali ostatecznie siły książąt ruskich i przyłą­ czyli nowe ziemie do swego terytorium. Politykę osadzania na zdobytych ruskich grodach swoich synów prowadził Giedymin . Nowe ziemie były zbiorowiskiem różnych „okręgów grodowych", a ludność miejscowa składała się z warstwy bojarów, zobowiązanych do służby wojskowej oraz warstwy chłopskiej, płacącej podatki i wykonującej posługi (Łowmiański 1935, s. 11). Bardziej znana i udokumentowana historia zaczyna się właściwie od roku 1387, kiedy to Władysław Jagiełło zrównał lokalnych panów - bojarów litewskich z panami polskimi, tym sposobem dotychczasowe dzierżawy wiel­ możów zostały nadane im na własność . Od tej chwili ziemia staje się własnością i przechodzi w dziedziczne użytkowanie lokalnych możnych ro­ dów. Jeszcze raz na przełomie XV i XVI w. powtórzyły się kilkakrotnie zabójcze tatarskie wyprawy rabunkowe na Litwę . Od X V I w. cała niemal południowa część Puszczy Nalibockiej znalazła się w rękach Radziwiłłów, wchodząc w skład ordynacji nieświeskiej . Fakt ten miał z pewnością znaczny wpływ na późniejsze dzieje jej mieszkańców. Mikołaj Czarny Radziwiłł kupił dobra nalibockie 17 marca 1555 roku od Szemiotów i Zawiszów. Sprawa ta nie była jednak od razu przesądzona i wywiązał się długotrwały proces sądowy, zakończony dopiero w 1597 roku orzeczeniem ostatecznego przyznania tych dóbr Radziwiłłom (Jankowski 1896, s. 4-15). Pierwotnie w skład dóbr nalibockich weszły oprócz folwarku 12 13 14 15 16 1 2 W 1341 r. przyłączył ruskie grody Słonim, Wołkowysk, Nowogródek i Kłeck. Później usunął Rurykowiczów z Mińska i przyłączył do państwa litewskiego. Pierwsze majątki na Litwie istniały już za czasów panowania księcia Olgierda. Był to majątek Dubrowna w okolicy Lidy. Rozkwit własności ziemskiej nastąpił jednak później za panowania Witolda (Łowmiański 1935, s. 19). W 1503r. Tatarzy spalili Kłeck i podeszli pod Nowogródek. W 1506r. doszli aż pod Lidę. Pierwsze majątki nadano już za panowania Olgierda, ale dopiero od X V w. za Witolda nastąpił rozkwit nadań. W 1524 r. król Polski Zygmunt podarował księstwo kleckie Bonie. Wygasła wówczas lokalna linia książąt ruskich. Odziedziczył je potem jej syn Zygmunt August, a ten z kolei nadał księstwo Radziwiłłom. W 1533 r. Anna Kiszczanka wniosła do rodu Radziwiłłów Nieśwież. Ponadto przejęli oni Mir i okolice po llliniczach. W 1586 r. Radziwiłłowie założyli swoją ordynację nieświeską i kiecką. Później powięk­ szyli ordynację nieświeską o dobra Sołtanów (1587) i Paców (1589). Do Radziwiłłów należały sąsiadujące ze sobą dobra Kojdanowszczyzna, Nadniemonie z Derewnem i Swierzeniem oraz Naliboki. Należał do nich również Lubcz nad Niemnem i Mir. Leżące na wschód od Nalibok dobra Kamień, Iwieniec oraz dalsze Pierszaje i Wołożyn należały już do Tyszkiewiczów. Od północy dobra nalibockie graniczyły z późniejszymi dobrami biskupów wileńskich Bakszty. 1 3 1 4 1 5 1 6 �64 DAGNOSŁAW DEMSKI Naliboki następujące wsie: Szemiotowszczyzna, Tielechy (lub Tielechowszczyzna), Ogrodniki, Prudy, Jankowicze, Niwno, Nieścierowicze, Bojna, Trościance, Holendernia, Pasieka, Rudnia, Budy i Śmiejna. W dobrach tych przeprowadzono prawdopodobnie komasację i mierzenie gruntów w latach 1562-1564 . Dobra te przechodziły w posiadanie kolejnych Radziwiłłów z linii nieświeskiej - Albrychta Stanisława (syna Mikołaja Krzysztofa) aż po ostat­ niego z nich Dominika. Dobra derewieńskie zostały nabyte przez Mikołaja Krzysztofa w roku 1594 częściowo od Mikołaja Rusieckiego, a w części otrzymał on w darze od swej żony Halszki z Wiśniowieckich. Obejmowały one pierwotnie następujące miejscowości: miasteczko Derewno, folwarki Derewno, Bryniczew, Balewicze, Ostrowie oraz wsie: Dzieraźno, Zarzecze, Zabrodzie, Bruchacze, Starzyna, Słoboda Sucharzewska, Siemiakowo, Slo­ boda Nadniemeńska, Białomosze, Humienowszczyzna, Zuborowiec, Żukowszczyzna, Bielica, Skroszczyzna. Później dobra derewieńskie przyłączone zostały do Nalibok. Przyłączono także inną posiadłość - Chotowo z folwar­ kami Chotowo i Nowiki oraz wsie: Rusaki, Nowiki Wielkie i Małe, Borki, Kamienny Łoh i Charytonów. Od roku 1727 dobra Naliboki i Derewno stanowiły jedną całość licząc wówczas łącznie 267 dymów. Oddzielono je ponownie na początku X I X w. Grunta puszczańskie były piaszczyste, nie sprzyjały intensywnej uprawie roli. Miejscowi chłopi należeli więc w okresie 20-lecia międzywojennego do najuboższych. Praktycznie jedynym miejscem zarobkowania mieszkańców Puszczy był w owym czasie las. Niektóre nazwy miejscowości puszczańskich świadczą o dawniejszym osadzaniu na tej ziemi osadników z zewnątrz. Na przykład jeszcze w spisie podatkowym ludności z 1795 roku widnieją miesz­ kańcy ówczesnego zaścianka Holendernia, leżącego w pobliżu jeziora Kromań i Niemna. Świadczyło by to o istnieniu tam stawów, podmokłych łąk lub bagien. Niedaleko nad jeziorem Kromań istniała osada Budy, do wybu­ chu ostatniej wojny siedziba leśniczego. Nazwa jej świadczy o osadzaniu ludzi trudniących się przemysłami leśnymi. Powstałe dopiero w końcu XIX w. Rudnia Nalibocka i Pilniańska oraz jeszcze późniejsze Kleciszcze rozwinęły się wokół hut i zakładów przetwórstwa drzewa. Druga połowa X V I I w. to okres niszczących wschodnią część Rzecz­ pospolitej wojen z Moskwą i Szwecją. Po Szwedach pozostały tzw. „kopce szwedzkie" - ostatni świadkowie bitew rozgrywanych kiedyś w Puszczy oraz opowieści rodzinne o odległych przodkach walczących ze Szwedami. Stopniowo Radziwiłłowie odprzedawali lub przekazywali w posagu czę­ ści swoich dóbr. Zachował się dokument z roku 1706 „acta listu Przywileju" króla Augusta I I nadający w „administrację" urodzonemu Aleksandrowi 17 1 7 Pomiar włóczny rozpoczęto przeprowadzać w dobrach magnackich w 1558 r. Dla Miko­ łaja Czarnego Radziwiłła pomiary włócznej dokonał Maciej Kawieczyński, znany protestant, namiestnik w Nieświeżu (Łowmiański 1935, s. 62). �65 NALIBOKI I PUSZCZA NALIBOCKA Podbereskiemu Marszałkowi Upitskiemu, Pułkownikowi Wojska, dobra Nalibockie księcia Radziwiłła (AHL, F. 4721. ap. 1. d. 318/319). Inny dokument informuje, że w 1795 roku od Dóbr Nalibockich od­ łączono wieś Prudowo (dzisiaj Prudy), którą wraz z poddanymi chłopami kupił Jan Bukaty. Zachował się rejestr wywiezionego dobytku z Nalibok na skutek najazdu z 1776 roku. Kto najechał na Naliboki nie wiadomo. Przykładowe dane z 1795 roku o liczbie mieszkańców „rocznego stanu y oboiey płci w Parafii Nalibodzkiej znayduiących się, Osad у Dymów..." mówią nam o skali wielkości tej parafii - duchowieństwo Rzymsko-katolickie - szlachta - w okolicach, żeńskie męskie - takich, który niemaiąc własności naymuje się na partykulamey służbie, żeńskie męskie - kupcy - mieszczanie - Żydzi, żeńskie męskie - cechowych - Karaimów - Cyganów - ludzi Rosseyskich na obywatelskich ziemiach osiadłych - liczba osad ludzi wolnych i ziemian, żeńskie męskie - ekonomicznych - starościńskich - poieznickich - klasztornych i innego tutyłu Duchownych żeńskich męskich - obywatelskich, żeńskich męskich ( A H L F . 515 Ap. 15 d. 95). dusz 2 6 5 dymów i osad 3 7 20 20 112 102 720 726 dymów osad dymów osad 30 3 249 7 Większość wsi odrabiała pańszczyznę. Więcej światła na ewolucję go­ spodarowania rzucają różne zachowane dokumenty. Z 1846 roku pochodzi dokument o przepisaniu chłopów pańszczyźnianych ze wsi Terebejna na czynsz. Wcześniejsze spisy ludności wymieniają chłopów poddanych dziedzi­ cznie, m.in. folwarku Terebejna, Naliboki, Jankowicze, Derewno. Produkty rolne folwarku, ziarno, zboża, wódka z gorzelni, mięso i skóry zwierzęce z lasu dostarczano na zamki Radziwiłłów przede wszystkim w Nieświeżu, ale także w Lubczu. Dobra nalibockie pozostawały w rękach Radziwiłłów do połowy X I X w. W 1849 roku przeszły one (razem z nadniemeńskim Lubczem), jako wiano księżniczki Stefanii, do Wittgensteinów. Jej mąż książę Piotr Wittgenstein był generałem armii carskiej. Ich córka wychodząc za mąż wniosła Naliboki �66 DAGNOSŁAW DEMSKI i Lubcz do rodu swego męża księcia Hohenlohe. Książę Hohenlohe sprzedał Naliboki braciom Falz-Feinom (Jankowski 1896, s. 101), którzy byli zna­ nymi posiadaczami wielkich owczarni na południu Rosji oraz „obszernej kolonii" w Afryce u stóp góry Kilimandżaro z hodowlą strusi (Rouba 1934, s. 128). Rouba uważa braci Falz-Feinów za dobrych gospodarzy, ponieważ jak pisze, w pierwszej kolejności zajęli się osuszaniem puszczańskich łąk i błot. Zamierzali uporządkować lasy po masowej trzebieży puszczy w po­ przednich latach. W tym czasie „założono na dużą skalę prasy hydrauliczne do prasowania siana oraz wykopano mnóstwo rowów i całą sieć kanałów, które z jednej strony osuszają błota, a z drugiej są doskonałą i niemal stałą drogą komunikacyjną (Rouba 1934, s. 128). Dawne zasoby rudy żelaza w puszczy wyczerpały się już, więc prosperująca jeszcze w końcu X I X w. huta zaczęła podupadać. Dobra nalibockie słynęły także jako miejsce corocznych polowań Radzi­ wiłłów, którzy wznieśli tam drewniany pałacyk myśliwski. Pałacyk ten prze­ trwał pożar Nalibok w 1943 roku, wysadzono go w powietrze w roku 1948 . Ponieważ stał on w centrum wsi w pobliżu kościoła, spłonął równo­ cześnie z nim. Nowszy, ale mniejszy pałacyk stał nad jeziorem Kromań w zachodniej części Puszczy niedaleko Niemna. Pałacyk ten wzniosła jeszcze księżna Hohenlohe, a nazywany był potocznie Budą (Rouba 1934, s. 128). On również nie przetrwał działań I I wojny światowej. Puszczę Nalibocka, jako miejsce odwiecznych polowań oraz sporu między Rejtanem a zna­ nym awanturnikiem księciem Denassowem (de Nassau), wspomina Adam Mickiewicz w V księdze Pana Tadeusza. Na łowach bywali tu królowie, książęta i inni znamienici goście Radziwiłłów. Miejscowe podanie głosi , że pierwszą w tej okolicy kaplicę kazał wznieść polujący tu królewicz Zygmunt August, kiedy to pewnego dnia cudem uszedł z życiem. Małą kaplicę wzniesiono na niewielkim wzgórzu Zwieryny, na którym wcześniej stała świątynka poświęcona pogańskiej bo­ gini. W tym samym miejscu później wzniesiono kościół, a w nim królewicz kazał zawiesić w swoim imieniu wota złożone za ocalenie mu życia. Królew­ skie wota miały podobno wisieć w starym kościele. Jednak zachowany inwentarz kościelny z 1796 roku nie potwierdza tego faktu. Najstarsze zachowane księgi metrykalne parafii nalibockiej pochodzą z X V I I I w., a najstarsze, pisane po łacinie zapisy chrztów w parafii z lat 1720-1796 roku, zapisy ślubów z 1765-1796, zapisy zgonów z 1765-1796. Inwentarz kościoła i plebanii Nalibockiej z 1796 roku rzuca więcej świa­ tła na dawne stosunki własnościowe (Ryc. 2). Oddalona o 2 kilometry w kierunku Bakszt wieś Terebejno razem z mniejszą Nowosielce i uroczy­ skiem Ussa, należała w końcu XVIII w. do folwarku. Folwark nadany był 18 19 20 1 8 1 9 2 0 W 1899 wszystkie dobra po-wittgensteinowskie zostały przymusowo sprzedane. Informacja ustna, Wacław Nowicki. Informacja ustna, Wacław Nowicki. �67 NALIBOKI I PUSZCZA NALIBOCKA / ''Г'-*-» &> л ¿* *^ > . > > Í 4 > 'а***-*** ' ФУ£* СУ) C' У , Л ^ ^ . ~" ' , .1... . ^ t-TfJ^tcSt, ;< >/*>'• » * . ' У ^ > ^ , _ ^ V L ^ л. У£кп£ 1 ' ~\ ~ ~^*У~~ *~У<Л< СУ ^ ¿ &г&«^ Rye. 2. Fragment inwentarza kościoła i plebanii nalibockiej z 1796 r. Źródło: A H L , F . 525 ap. 8 �68 DAGNOSŁAW DEMSKI plebanii nalibockiej w roku 1636 na mocy funduszu księcia Albrychta Stani­ sława Radziwiłła, kanclerza Wielkiego Księstwa Litwy. Chłopi z Terebejna i Nowosielc służyli więc w folwarku na zasadzie pańszczyzny. Niektóre wymieniane w najstarszych dokumentach i spisach miejscowo­ ści już nie istnieją. Najstarszą osadą były zapewne Naliboki. Rozrastały się one w czterech kierunkach - wsie Niestierowicze, Terebejna, Jankowicze, Prudy i Niwna. Dalej w lesie na obrzeżach tych wsi powstały dawniejsze zaścianki Szemioty, Tielechowszczyzna, Holendernia, Trościance, Nowosió­ łki, Śmiejno. Jeszcze głębiej w lesie leżały już tylko małe osady służące ludności trudniącej się przemysłami leśnymi Budy, Bojna, Pasieka, Balewicze oraz nowsze osady powstałe wokół ośrodków przerobu produktów leśnych Rudnia Nalibocka i Pilniańska, Kleciszcze. Część z nich, np. Holendernia, Pasieka, Trościance, Śmiejno, Budy, Bojna i Balewicze zniknęła już z mapy tego terenu na skutek działań wojen­ nych pod koniec ostatniej wojny. Po włączeniu do Imperium Rosyjskiego ziem litewskich i białoruskich rozpoczął się proces ich rusyfikacji. W 1840 roku car Mikołaj wydał ukaz, w którym zabroniono używania nazw Litwy i Białorusi. Rok wcześniej w Połocku sobór episkopatu unickiego włączył kościół unicki do cerkwi prawosławnej. PRZEMYSŁY LEŚNE I I N N E Drzewo i produkty leśne były w Koronie już w XV w. stosunkowo liczącym się przedmiotem handlu i eksploatacji, przeznaczonych szczególnie na wyrób wańczosu, klepek czy masztów okrętowych. Niemen jako szlak handlowy zaczął rywalizować z wiślanym dopiero od pierwszej połowy X V I w., zdobywając przewagę w X V I I w. (Hedemann 1934, s. 38). Obok transportu drewna już wcześnie rozwinęło się jego przetwórstwo, wytapianie rud żelaza w potaszniach itd. Otto Hedemann już w 1641 r. podaje fakt istnienia kilku rudni w puszczach królewskich, m.in. w Sałatach, Sokółce, oraz na rzekach Niemierzy i Narewce (Hedemann 1934, s. 31). Na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego rudy wydobywano z boga­ tych w żelazo, podmokłych łąk śródpuszczańskicb. Były to tzw. „kwaśne łąki", [...] „wśród których pełno jest kałuż i zabagnionych strumyków, jakby pociągniętych tłustemi plamami o mieniących się barwach i torfiastem dnie koloru rdzy. Jest to właśnie ruda błotna, którą przerabiano w rudniach, zbudowanych zawsze na stawach i rzekach obok młynów wod­ nych" (Hedemann 1934, s. 30). Jak się wydaje, król Zygmunt August dbał szczególnie o zakładanie nowych rudni na Litwie [...] „włączając do obowią­ zków starostów osadzanie kowali i rudników, obdzielanie ich ziemią, ściąga­ nie „mistrzów" z Mazowsza i Polski", [...] ponieważ tamtejsze puszczańskie błota zawierały więcej niż inne żelaza" (Hedemann 1934 s. 30). �NALIBOKI I PUSZCZA NALIBOCKA 69 Potaż czyli popiół lub inaczej szmelcuga według Hedemanna zajmował w handlu pierwszoplanowe miejsce, dopiero w dalszej kolejności liczył się eksport grubych i cienkich kłód dębowych i szpilkowych. Potaż stoso­ wano do bielenia płócien, przy produkcji farb, mydeł, także porcelany, stąd też w X V I w. był na nie nieograniczony popyt za granicą (Hedemann 1934 s. 49). Dopiero za panowania ostatniego króla Stanisława Augusta górnictwo rud żelaza nabrało większego znaczenia, dlatego też eksploatacja rud puszczańskich przestała się opłacać i stare rudnie zamykano. Również Radziwiłłowie czerpali znaczne dochody z tzw. „przemysłów" w swoich dobrach leśnych. W drugiej połowie X V I I I w. rozpoczęto wydoby­ wanie rudy żelaza w okolicach Nalibok. W tym samym okresie Chreptowicz otwiera piece hutnicze w leżącym na północnym krańcu puszczy Wiszniewie. Przemysły leśne, wytapianie żelaza, wyrób potaszu rozwinęły się najszybciej korzystając z możliwości jakie dawało sąsiedztwo wielkiej puszczy. Doku­ menty z lat 1795 i 1820 potwierdzają istnienie fabryki potażu w Nalibokach. Zachował się dokument wystawiony przez „szlachcica Wincentego Fiederkiewicza, superintendenta fabryk w dobrach Nalibockich dziedzicznych książąt Radziwiłłów ,,[...] o liczbie znaiduiących się przy zawodzie czyli Hucie oraz potaszni fabrycznych ludzi, Dymów i Dusz Menskiej i Żeńskiej płci [...]". Na liście pracowników znaleźli się „poddani własne dziedziczne" oraz „ludzie ziemianie w parafii teiże na usługi fabryczne dodane" (AHL, F. 515 Ap. 15 d. 95). W 1849 roku nowy właściciel tych dóbr książę Piotr Wittgenstein po­ szerzył produkcję i postawił piece hutnicze w Kleciszczu i Rudni Nalibockiej, powiększając jeszcze dotychczasową tradycyjną produkcję w tej części puszczy. Do pracy w hutach sprowadził majstrów niemieckich z Wielkiego Księstwa Hesji. Pochodząca z Sanguszków księżna Karolowa Radziwiłłowa, żona kan­ clerza litewskiego i babka księcia „Panie Kochanku" założyła fabrykę szkła w Nalibokach. Jej wyroby zdobyły rozgłos nie tylko na Litwie, ale także w Rzeczypospolitej i poza jej granicami. Szkło nalibockie znajduje się w zbio­ rach muzealnych. Huta szkła działała prawie 200 lat. W 1727 roku oddana została w dzierżawę Anglikowi Frazerowi, a 1766 roku Donatowi. Fabryka istniała do 1820 roku, po czym zaczęła upadać (Jankowski 1896, s. 16-17). W połowie X I X w. ówczesna właścicielka tych dóbr księżna Hohenlohe kazała wykopać kanał wodny od Rudni Nalibockiej przez Kleciszcze aż do Lubcza nad Niemnem. Kanał poprawił możliwości spławiania wyrobów hutniczych i drewna, do czego wykorzystywano uprzednio potoki Ussa i Sul. W 30 lat później zaniedbany już nieco kanał odkupiła spółka z Polski należąca do Zygmunta Wojewódzkiego. Nowy właściciel miał dobre kon­ takty z jakąś amerykańską kolonią, dzięki czemu prosperował nieźle. Dzia­ łalność nowej spółki ożywiła okolicę. Fabryka w Rudni spaliła się w 1892 roku, jednak postawiono tam nowy piec przetapiający rudę na surowe żelazo. W okresie Polski międzywojennej �70 DAGNOSŁAW DEMSKI cenne gatunki drewna z Puszczy eksploatowała spółka z Warszawy i spła­ wiała Niemnem do portów Bałtyku. Opis lasów z okolic Terebejna z 1912 roku wymienia rodzaje wywożonego stąd drewna: sosnowe, jełowe i olchowe długości 6 lub 10 metrów, o średnicy od 25 do 30 centyme­ trów. Drewno spławiano kanałem bądź wcześniej także rzekami Ussa i Sul. Drewno spławiano Niemnem na większe niemieckie rynki Kłajpedy, Tylży, Królewca lub będącego wtedy częścią rosyjskiego rynku - Kowna. PRAWOSŁAWIE C Z Y K A T O L I C Y Z M Najstarsze wzmianki o ziemi oszmiańskiej pochodzą z czasów po­ gańskiego władcy Nowogródka Mendoga zmagającego się z najazdami Krzyżaków. Podczas jednego z największych w 1385 roku Krzyżacy pode­ szli aż pod Oszmianę niszcząc i łupiąc wszystko po drodze. Wobec tego zagrożenia sprawa przyjęcia chrześcijaństwa przez władców Litwy stała się koniecznością. Po upadku Rusi Kijowskiej w połowie X I I I w. próbowano w jej miejsce stworzyć dwie nowe metropolie prawosławne - halicką i litewsko-nowogródzką. W owym czasie Nowogródek miał aspiracje do przyjęcia roli centrum politycznego i kulturowego. Był to kres państwa pogańskiego w dziejach Litwy, a książęta litewscy zainteresowani byli ustanowieniem prawosławnej metropolii w Nowogródku, co wzmocniłoby rangę ich stolicy. Patriarcha Konstantynopola dał nawet błogosławieństwo starającym się o to władcom w Nowogródku, jednak ostatecznie przeciwny temu okazał się prawosławny metropolita Moskwy, zapobiegając próbie założenia nowego centrum religijnego . Książę litewski Mendog umiera pozostając jeszcze poganinem, ale jego synowie przyjęli już prawdopodobnie prawosławie . Potwierdzeniem tego wydaje się być fakt założenia przez Wojsiełka w po­ bliżu Nowogródka nad brzegiem Niemna prawosławnej Ławry . Klasztor ten leżał na prawym brzegu Niemna, czyli na skraju Puszczy Nalibockiej. Historia przyniosła inne rozwiązanie i książęta litewscy przyjęli ostatecznie chrześcijaństwo w zachodnim obrządku katolickim, a było to w roku 1387. Dokonał tego Władysław Jagiełło. Oczywiście przyjęcie nowego wyznania 21 22 23 24 2 1 Nowogródek miał założyć książę kijowski Jarosław Mądry w 1044 r. (Łowmiański 1935, s.6). 2 2 W 1922 roku miała miejsce nieudana próba utworzenia białoruskiej prawosławnej me­ tropolii w Mińsku, zakończona tym, że metropolita miński Melchizedech znalazł się w łagrach. W dwa lata później w 1924 roku sobór w Mohylewie zatwierdził autonomię białoruskiej cerkwi prawosławnej. Największym orędownikiem prawosławia był jeden z jego synów o imieniu Wojsiełk lub inaczej Wasylko. Ławra to w kościele prawosławnym klasztor lub zespół klasztorów. Wspomina o tym Łowmiański (Łowmiański 1935, s. 6). 2 3 2 4 �71 NALIBOKI I PUSZC2A NALIBOCKA przez Wielkie Księstwo było początkowo tylko formalnością, nie wpłynęło w istotny sposób na zmianę rytuałów i wierzeń jego mieszkańców. Jednak w ślad za tym poszło założenie pierwszego biskupstwa w Wilnie oraz liczne fundacje kościołów na Litwie i Białorusi. Niestety ten stosunkowo krótki epizod prawosławnej ławry na zachod­ nim krańcu Puszczy Nalibockiej nie miał później dalszego ciągu i prawo­ sławie nie objęło jej mieszkańców. O pojedynczych próbach osadzania lud­ ności prawosłanej w puszczy będzie jeszcze mowa. Na dzisiejszej mapie tych ziem widnieje wioska Ławryszewo - na lewym brzegu Niemna, ostatni ślad po XIV wiecznym klasztorze. Tego kiedy puszczańscy mieszkańcy Nalibok przyjęli katolicyzm do­ kładnie nie wiadomo. Chyba jednak wcześniej niż jej późniejsi właściciele - Radziwiłłowie. Jako datę przyjęcia nowego wyznania uznać można rok pierwszych fundacji kościelnych na tym terenie. Jednak Rouba podaje, że postawiono wcześniej w 1440 r. kaplicę (Rouba 1934, s. 44). Nie wiadomo o niej nic ponadto. Lokalna wieść głosi, że kaplica stojąca na miejscu pierwszego kościoła w Nalibokach stała już w końcu XIV w. Brak źródeł nie pozwala nam na przytoczenie dokładniejszych danych. Daty fundacji najstarszych kościołów i parafii świadczą o wzrastającej roli katolicyzmu na wschodnich kresach Rzeczpospolitej . Właściwy rozwój 25 2 5 Wiszniew - jeden z najstarszych kościołów na wschodzie, ufundowany w roku 1424 przez Siemiona Giedyłgowicza, później w 1629 roku odbudowany przez Jerzego Chreptowicza. Parafia w Wiszniewie otrzymała status dekanatu. W mieście obok parafii katolickiej istniała od dawna parana prawosławna. Kamień - kościół pod wezwaniem św. Piotra i Pawła, ufundowany w roku 1522 przez Zabrzezińskich, później w roku 1679 ponownie zbudowany dzięki fundacji Elżbiety z Isajkowskich Białłozorowej. Derewno - kościół pod wezwaniem Zwiastowania Najświętszej Marii Panny ufundowany w roku 1590 przez Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła. Przez pierwsze kilka lat funkcjonował jako zbór kalwiński, później przerobiony na kościół katolicki. Iwieniec - pierwszy kościół ufundowany w roku 1606. W latach 1702 osadzeni w nim byli Franciszkanie sprowadzeni tu przez stolnika mińskiego Wańkowicza, usunięci później po upadku powstania styczniowego w 1861 roku. Raków - położony dalej na wschód w kierunku Mińska. Kościół pod wezwaniem św. Ducha ufundowany w 1742 roku. Do 1835 roku trzymali go Dominikanie. W mieście tym stoi także cerkiew, a w latach 1702-1839 istniał klasztor Bazylianów. Pozostałe kościoły lub parafie leżące w bliskim sąsiedztwie z Nalibokami ufundowane były znacznie później, np. fundowany także przez Radziwiłłów w Rubieżewiczach w X I X w. (w 1866 przerobiony na cerkiew), w Chotowie fundowany przez Niezabitowskiego kościół pod wezwaniem Serca Jezusowego w latach 30-tych X X w. W Słobodce na wschód od Chotowa istniała do 1939 roku cerkiew. Po jej zniszczeniu ludność przeszła w większości na katolicyzm. Obecnie (1994 r.) cerkiew jest odbudowywana, a na niedzielę przyjeżdża batiuszka. We wszystkich wymienionych tu miejscowości tylko Raków leżał praktycznie poza ob­ szarem puszczy. Wszystkie wymienione parafie i kościoły funkcjonują obecnie. Jak z tego wynika najstarszy kościół w Wiszniewie pochodził z początków X V w., ostatnie fundowane były w okresie międzywojennym. �72 DAGNOSŁAW DEMSKI kościoła wyznania rzymsko-katolickiego rozpoczął się praktycznie w 1387 r. z chwilą utworzenia biskupstwa wileńskiego . Początkowo kościół katolicki zdobywał swe wpływy głównie w północnej części powiatu lidzkiego, zamie­ szkałego przez ludność litewską. Na katolicy2m przechodzili dotychczasowi poganie, ludność ruska pozostawała zwykle przy swej starej wierze (Łow­ miański 1935, s. 100). Obie parafie Naliboki i Derewna ufundowali Radziwiłłowie. Nalibocki kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny ufundo­ wany został w roku 1636 przez innego z Radziwiłłów znanego z pamięt­ ników - Albrychta Stanisława. Z tego roku zachował się fundusz i najstarszy inwentarz kościelny. Później w latach 1699-1704 kościół ten został przebu­ dowany wykorzystując w tym celu drewno sosnowe, oszalowany został także tarcicami (AHL, F. 525 ap. 8). Kościół konsekrowany został dnia 24 sierp­ nia 1704 roku przez księdza Konstantyna Brzostowskiego, biskupa wileń­ skiego. Rocznicę konsekracji obchodziło się w pierwszą niedzielę po dniu św. Bartłomieja. Kościół ten przetrwał długie lata aż do czasów wojny, kiedy to w 1943 roku został podpalony i spłonął doszczętnie. Najnowszy kościół wybudowany został w latach 1992-1993 i poświęcony w lipcu 1994 roku. Ponieważ stary kościół nalibocki nie istnieje już od 50 lat przytaczam niżej jego opis zewnętrzny i wewnętrzny, odnotowany w roku 1796 w jed­ nym z najstarszych inwentarzy tego kościoła. Opis ten dotyczy więc drugie­ go z kolei kościoła, tego wzniesionego w 1699 roku. Tak oto opisany w inwentarzu został ówczesny drewniany kościół od zewnątrz: Po środku obszernego cmentarza stoi kościół drewniany w formie krzyża budowany nie nowy, ale dosyć dobry, w koło tarcicami obity, na podmurowa­ niu gruntowym, pod dachem gontowym reparacji potrzebującym, z dwoma a fronte wieżami, które i kopułki deskami są pokryte, i czerwono malowane z krzyżykami żelaznemi, między wieżami znaydzie się facyata, malowaniem różnie, iak sama wieża akkomodowana, podobne są inne dwie bokowe facyatkL Opis wnętrza zanotowano w następujący sposób: Wchodząc do kościoła są drzwi wielkie podwoyne, dębowe na zawiasach i krukach żelaznych z zamkiem wnętrznym, tuż znaydzie się kruchta maiąca po obu stronach drzwi poiedyncze na zawiasach żelaznych z zaszczepkami do komůrek, przez które weyście..., do samego zaś kościoła z kruchty są drzwi wielkie, dębowe, podwóynie malowane, na zawiasach i krukach z klamką i zamkiem wnętrznym. Ściany kościelne, oraz sufit in presbyteriu i we dwuch bokowych kaplicach są różnym malowaniem akkomodowane, w samych kościele sufit ordynaryjny z desek na belkach układanych, podłoga wszędzie z desek. (AHL, F. 525 ap. 8) Dalej następuje opis zakrystii, kolejnych ołtarzy i sprzętów kościelnych. Główny ołtarz składa się z dwóch kondygnacji. Na pierwszej - obraz Wnie­ bowzięcia NMP i dwie małe rzeźby drewniane przedstawiające św. Mikołaja 26 2 6 Prapoczątki katolicyzmu na tych ziemiach wiąże się z zakończoną tragicznie misją świętego Brunona w 1009 r. �NALIBOKI I PUSZCZA NALIBOCKA 73 i św. Kazimierza. Na drugiej kondygnacji znajduje się obraz św. Trójcy z dwoma rzeźbami po bokach św. Katarzyny i św. Barbary. Na ołtarzu znajduje się cymboryum drewniane. Po lewej stronie znajduje się obok ambony drugi mniejszy ołtarz malo­ wany na dwóch kondygnacjach, w pierwszej kondygnacji jest obraz malowa­ ny na płótnie św. Anny, w drugiej obraz św. Wojciecha. Po prawej stronie głównego ołtarza stoi podobny ołtarz z obrazem Pana Jezusa Ukrzyżowanego, nad nim obraz przedstawiający świętych Aniołów Stróżów także malowane na płótnie. Czwarty ołtarz znajdował się w kaplicy po prawej stronie, a w nim obraz Najświętszej Panny malowany na płótnie. (AHL, F. 525 ap. 8). Ksiądz Sokołowski w liście do Ruszczyców z Bohdanowa pisze w 1838 roku, że przybył do parafii Naliboki do nowej pracy „parafia jest mała, bo składa się tylko z 1500 Dusz..." (AHL, F. 1282 ap. 1). Kościół parafialny w Derewnie, który był nieco starszy, miał więcej szczęścia i przetrwał różne koleje losu aż do dzisiaj. Starą plebanię zbudo­ wano w 1785 г., jeszcze w latach 30-tych X X w. trzymała się bardzo dobrze (Rouba 1934, s. 44). Kościół funkcjonował praktycznie prawie przez cały okres 50 lat po wojnie. Dobra kościelne w Derewnie były dobrze wyposażo­ ne, należało do parafii kilka wsi i 80 włók ziemi. Później rząd przejął pod swoją władzę wszystkie dobra. Ludność miejscową opisuje latach trzydzie­ stych Rouba w taki oto sposób: „lud wyłącznie katolicki, pobożny, modli się z polskiej książki i po polsku odmawia pacierze" (Rouba 1934, s. 45). O okolicznej szlachcie zaściankowej pisze, że w niczym nie różniła się od chłopów. Równie interesująca wydaje się inna uwaga tego autora - „typów prawdziwie ludowych, włościańskich nie spotyka się, wszyscy ubrani są modnie, a choć spotka się samodział, to będzie skrojony na marynarkę" (Rouba 1934, s. 45). Na terenie parafii nalibockiej i derewieńskiej, czyli na obszarze od Kleciszcza po rzekę Sułę oraz od Niemna po Rubieżewicze, nie było cerkwi prawosławnych ani unickich . Najbliższe cerkwie znajdują się za Niemnem i Sułą w Stołpcach, Mirze, Turcu, Koreliczach, Lubczu, za Berezyną na północy w Baksztach, Wiszniewie, Pierszajach, czy od wschodu w Iwieńcu, Rubieżewiczach, Słobodce, Wołmie, Rakowie czy Kojdanowie (Dzierży ńsku). Na obrzeżach tego obszaru w Rubieżewiczach, Iwieńcu w latach sześć­ dziesiątych X I X w. zamieniono kościoły na cerkwie, a ludzi nawrócono na prawosławie. Informatorzy współcześnie żyjący wymieniają przypadki odwrotne , przechodzenia na katolicyzm, np. przodkowie mieszkańców 27 28 2 7 W sąsiedniej Nowogródczyźnie i Mirszczyźnie ludność prawosławna stanowiła połowę ogólnej liczby mieszkańców, jednak w 1790 r. prawosławie zostało tam niemal całkowicie zlikwidowane, ponieważ wszyscy przeszli na wyznanie unickie. „Jakie to Polaki, to samozwance" - powiedziała jedna z informátorek. 2 8 �74 DAGNOSŁAW DEM SK I pobliskiej wsi Chotowa byli wyznania prawosławnego. Za podobny przy­ kład służą mieszkańcy wsi Słobodka, w której stała cerkiew do 1939 roku, jednak po jej spaleniu większość ludności także przeszła na katolicyzm. Dzisiaj cerkiew jest odbudowywana i w niedzielę odprawiana jest msza. Innym przykładem jest historia Fermy Terebejna. W ostatnich latach XIX w. rząd carski sprzedawał ziemię w pobliżu wsi Terebejna. Ziemię sprzedano nie miejscowym chłopom, lecz osadnikom z okolic Bakszt, ponieważ istniał zakaz sprzedawania ziemi i osiedlania się obywatelom wyznania katolickiego. Przybyli osadnicy osiedlili się na tzw. Fermie Terebejna. Potomkowie tych rodzin gospodarowali tam także w okresie 20-lecia międzywojennego, powoli jednak mieszając się z otoczeniem, biorąc żony lub mężów z sąsiedniej wsi. Po zakończeniu I I wojny świato­ wej, kiedy ziemie te weszły w skład Białoruskiej Republiki Radzieckiej, wszyscy mieszkańcy dawnej Fermy przeszli na katolicyzm asymilując się w ten sposób z otoczeniem. 29 ZAKOŃCZENIE Zanotowane w latach dziewięćdziesiątych X X w. kategorie są odbi­ ciem nałożonych na siebie tradycyjnych i współczesnych podziałów, wyzna­ niowych, administracyjnych, językowych, etnicznych i regionalnych. Bada­ nia terenowe potwierdzają ich ślady. Nie mają już one dzisiaj tego samego znaczenia i intensywności co dawniej. Pozostały raczej jako swoistego ro­ dzaju znaki w świadomości głównie starszych mieszkańców, porządkując granice podziału na „swoich" i „obcych". W przeszłości, ale także i dzisiaj w sytuacji izolacji, ograniczonego dostępu, niedorozwoju komunikacji, niektóre elementy środowiska geogra­ ficznego wyznaczały często granice zwartego osadnictwa. Ludność Puszczy będąc od kilku wieków na pograniczu dwóch, a właściwie trzech żywio­ łów, doświadczając na własnej skórze wszystkich zmian politycznych była wielokrotnie zmuszana do ponownego określenia się wobec wszystkiego co stare i nowe. Zmiany polityczne lub gospodarcze stanowiły zawsze punkty zwrotne w dziejach lokalnej społeczności, przyczyniając się do powstawania nowych kategorii. Współcześnie w południowej części Puszczy Nalibockiej istnieją 3 poziomy tych kategorii: - etniczne (najczęściej tożsame z kategoriami wyznaniowymi), będące odzwierciedleniem kontaktu tych trzech żywiołów, - regionalne (związane z podziałami politycznymi i przynależnością do państwa), np. Centralak/Kresowiak i Zapadnik/Wostocznik, 2 9 Musiało to nastąpić jeszcze przed rokiem 1905 г., w którym następca cara Aleksandra Mikołaj wydał ukaz o tolerancji religijnej. �NALIBOKI I PUSZCZA NALIBOCKA 75 - lokalne regionalne, będące odzwierciedleniem stosunków lokalnych, powstałych w wyniku dawnych podziałów wielkiej własności ziemskiej. Wszystkie te kategorie powstały jako odbicie określonego podziału. Pier­ wotnie były wynikiem wyboru w konkretnej sytuacji historycznej na ob­ szarze zmagań kilku żywiołów kulturowych. Każdy wybór jest reakcją jednostek lub grup na istniejący konflikt zewnętrzny. Kolejne wybory kształ­ tują grupę jako całość, sprzyjając zachowaniom konserwatywnym lub powstawamiu form pośrednich, a zmieniające się znaki i symbole przemawiające aktualnie do tej grupy służyły zawsze tylko jednemu wyborowi. Kolejne zmiany zewnętrzne zmuszą grupę do nowych, aktualnych deklaracji manife­ stujących to czy inne oblicze grupy. W zależności od poziomu zagrożenia zewnętrznego, siły wyzwania i stron manifestare te będą miały charakter bądź etniczny, bądź regionalny. Puszcza Nalibocka to ziemia wyjątkowa w zachodniej części Białorusi. Chociaż dzisiaj region ten jest raczej niedoinwestowany, zacofany, rolny bez znaczących ośrodków przemysłowych i kulturowych, jakby nieco zapomniany, to ziemia ta miała interesującą przeszłość. Lata wspaniałego rozkwitu przypadły na okres władania Radziwiłłów, szczególnie na czas gospodarowania Anny z Sanguszków Radzi willowej. Założona przez nią huta szkła najbardzej przyczyniła się do nadania rozgłosu tej ziemi, ponieważ nabolickie szkło znalazło się na najlepszych stołach Rzeczypospolitej. Również rozwijane przez nią przetwórstwo drewna stworzyło podstawy gospodarcze mieszkańców. Geneza najstarszego osadnictwa z czasów przedchrześcijańskich, głów­ ne fale migracji i osadnictwa, początki i rozwój przemysłów leśnych, dzieje huty szkła, rywalizacja katolicyzmu i prawosławia, graniczne położenie Puszczy od czasów najdawniejszych do współczesnych, i związane z tym kwestie istnienia kategorii służących do określenia tożsamości jej mieszkań­ ców, to - moim zdaniem - najbardziej interesujące problemy, wymagające odrębnego, pełniejszego opracowania. LITERATURA Bardach J. 1988 O dawnej i niedawnej Litwie, Poznań. 1988 O świadomości narodowej Polaków na Litwie i Białorusi w XIX-XX w., Wrocław. Bartoszewicz K. 1928 Radziwiłłowie. Początek i dzieje rodu, Warszawa. B u r s z t a J. 1958 Od osady słowiańskiej do wsi współczesnej. O tworzeniu się krajobrazu osadniczego ziem polskich i rozplanowań wsi, Wrocław. B y s t r o ń J . S. 1932 Dzieje obyczajów w dawnej polsce. Wiek XVI-XVIII, Warszawa, t. I - I I 1936 Kultura ludowa, Warszawa, D o b a c z e w s k a W. 1934 Wilno i Wileńszczyzna w latach 1914-1920, Wilno. 1938 Wilno i Wileńszczyzna w latach 1863-1914, Wilno. �76 DAGNOSŁAW DEMSKI 1938 Wileńszczyzna i Nowogródczyzna w latach 1920-1937, Wilno. H e d e m a n n O. 1934 Dawne puszcze i wody, Wilno. H o r o s z k i e w i c z R. 1935 Tradycje ziemi pińskiej, Warszawa 1936 Szlachta zaściankowa na ziemiach wschodnich, Warszawa. H r y s z k i e w i c z W. 1935 Rola ziem białoruskich w unjach polsko-litewskich, Lwów. I n g l o t S. 1931 Organizacja folwarku na Białorusi. Według instruktarza dla Dąbrowieńszczyzny z końca XVIII wieku, Warszawa. J a n k o w s k i C. 1896-1900 Powiat oszmiański, I - I V , Petersburg. K a s p e r c z a k S. 1965 Rozwój gospodarki folwarcznej na Litwie i Białorusi do połowy XVI wieku, Poznań. K i e n i e w i c z S. 1953 Sprawa włościańska w powstaniu styczniowym, Wrocław. K o p e ć B. 1938 Wychodź two sezonowe z ziemi wileńskiej do Łotwy, Wilno. Kurczewski J. 1912 Biskupstwo wileńskie. Od jego założenia aż do dni obecnych, zawierające dzieje i prace biskupów i duchowieństwa dyecezji wileńskiej, oraz wykaz kościołów, klasz­ torów, szkół zakładów dobroczynnych i społecznych, Wilno. Litwin H. 1982 Katolicyzacja szlachty ruskiej a procesy asymilacyjne na Ukrainie w latach 1569-1648, [w:] Tryumfy i porażki. Z dziejów kultury polskiej XVI-XVIIIw., M . Bugucka (red.), Warszawa, L o p a l e w s k i T. 1938 Między Niemnem a Dzisną: Ziemia Wileńska i Nowogródzka, Warszawa. Ł o w m i a ń s k i H. 1935 Rys historyczny województwa nowogródzkiego w jego dzisiejszych granicach (do 1795 г.), Wilno. 1951 Studia nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego, 1.1, Warszawa. 1961 Popisy wojska W. Ks. Litewskiego w XVI w. jako źródło dziejów zaludnienia [w:] Medievalia w 50 rocznicę pracy naukowej Jana Dąbrowskiego, Warszawa. Maliszewski E . 1914 Polacy i polskość na Litwie i Rusi, Warszawa. 1918 Białoruś w cyfrach i faktach, Piotrków. M e ł e ń A. 1929 Ordynacje w dawnej Polsce, Lwów. M i ł o s z C. 1993 Nacjonalizm i Bałtowie, „Rzeczpospolita" (Dodatek Tygodniowy, nr 44), (20-21 .XI), s. 7-10 M o r z y J. 1965 Kryzys demograficzny na Litwie i Białorusi w II połowie XVII wieku, Poznań. Moszyński K. 1918 Stosunki narodowościowe w Wileńskiem, „Warszawska Myśl Polska", z. I - I I . 1925 Nowogródzkie pod względem etnograficznym, Warszawa. O c h m a ń s k i J. 1963 Powstanie i rozwój latyfundium biskupstwa wileńskiego (1387—1550). Ze studiów nad rozwojem wielkiej własności, Poznań. �NALIBOKI I PUSZCZA NALIBOCKA 77 1965 Renta feudalna i gospodarstwo dworskie w dobrach biskupstwa wileńskiego od końca XIV do połowy XVI w., Zeszyty Naukowe U A M , Historia, z. 5, Poznań. 1981 Litewska granica etniczna na wschodzie. Od epoki plemiennej do XVI wieku, Poznań. R a d z i w i ł ł A.S. 1980 Pamiętnik o dziejach w Polsce, t. I - I I I , Warszawa. R o u b a N. 1934 Przewodnik po Litwie i Białejrusi, Wilno. Słownik... 1896 Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, t. I - X I I , Warszawa. T o p o l s k a M.B. 1969 Dobra szklowskie na Białorusi Wschodniej w XVII i XVIII wieku, Warszawa. T u r s k a H. 1930 Język polski na Wileńszczyźnie, Wilno. 1939 O powstaniu polskiego obszaru językowego na Wileńszczyźnie, Wilno. V e r e š č a g i n P.D. 1978 Krestjanskije pereselenije iz Belorussi. Vtoraja polovina XIX v., Minsk. V r u b l e v s k i j A., P r o f к о Т. 1992 Iz istorii repressij protiv belorusskogo krestjanstva 1929-1934, Minsk. W a ż y ń s k i A. 1872 Litwa pod względem prześladowania w niej rzymsko-katolickiego kościoła, szcze­ gólniej w dyecezji wileńskiej, od roku 1863 do 1872, Poznań. W e r e n i c z W. 1973 Polskija peryfeinyja govorki na V schode, [w:] Polskie govory v SSSR, J . Martyn ov (red.), Mińsk, s. 5-20. 1973 Sostojanie i perspektivy issledovanija „Polszczizny kresovoj", [w:] Polskie govory v SSSR, J. Martynov (red.), Mińsk, s. 183-212. W r ó b e l P. 1990 Kształtowanie się białoruskiej świadomości narodowej a Polska, Warszawa. W y s ł o u c h S. 1932 Ziemia oszmiańska na rubieży dwu kultur, Wilno. Zasztowt L. 1991 Koniec przywilejów. Polityka władz carskich wobec szlachty zagrodowej na kresach wschodnich, „Przegląd Wschodni. Historia i Współczesność Polaków na Wscho­ dzie", 1.1, z. 3, s. 615-640. Ż y c k a L . , Ł ą c k a I. 1939 Dzieje Ziemi Mińskiej, Warszawa. DAGNOSŁAW DEMSKI NALIBOKI AND T H E FOREST OF NALIBOKI. OUTLINE OF HISTORY AND PROBLEMS Summary The author studies ethno-historical problems of a rural community: two parishes: Naliboki and Derewna. Formerly eastern borderland of Poland, since the World War II the territory had belonged to the USSR, for some years now to the independent Byelorussian republic. The majority of the inhabitants of that small territory is of Polish nationality. The starting point of the study were the native classifications of the local, ethnically mixed population. The local names refer to their Polish, Russian, Lithuanian, Byelorussian and other �78 DAGNOSŁAW DEMSKI ethnic and regional identities. Each of those names is associated with more or less remote historical events taking place there. Local identities had to be explained in terms of historical processes which had led to complex ethnic structure of the province as a whole. Surges of migrants had been coming there since the 13th century. At first primaeval forests along the river Niemen were settled by the population of Lithuanian and Russian descent. Since the 14th century Polish settlers began to arrive. The territory in question belonged at first to vast estates owned by aristocratic family Radziwiłł, later inherited by the Wittgensteins, then the Hohenlohe family and eventually sold to the family Falc-Foin. Most of the peasants from Naliboki and its neighbourhood had the status of villeins oblidged to villein service which was later changed to rent. At the end of the 19th century they were enfranchised. At present their descendants work in collective farms - kolkhoz. Due to vast forest areas the economy of that region has always been of particular character with well-developed "forest industries": potash manufactures, iron works producing cast iron, as well as glass works famous all over Europe. Timber was floated along smaller rivers and the Niemen to the harbours on the Baltic sea. What is remarkable about the territory studied by the author, there are no Russian orthodox churches (although it is surrounded by the areas inhabited by the population of Russian orthodox faith). They have never been there, as a matter of fact. Roman Catholic churches were founded by the landowners' family Radziwiłł at the end of the 16th. century and the beginning of the 17th. century. There was a Roman Catholic chapel in Naliboki recorded as early as in 1440. Religious homogeneity had contributed to community ties within the small region. There were even cases of Russian orthodox inhabitants passing to Catholic faith. The most remarkable fact is, that the population of that small territory has preserved Polish ethnic identity till now, in spite of a considerable distance from other ethnically Polish areas (for example the surrounding of the town Wilno). Enclave of Polish tradition and language has survived surrounded by alien population. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8c04d6271344766fe9c33c12bfc8334b.pdf 8ba45661f93eabec37bfade0778f008f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2267 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2103 Title A name given to the resource Napisy na murach i etnografia współczesnego miasta / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2, s.33-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciarka, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryszard Ciarka NAPISY NA MURACH I ETNOGRAFIA WSPÓŁCZESNEGO MIASTA Na p e w n o bezpośrednią inspiracją d o napisania t e g o tekstu nie b y ł y k o l o r o w e napisy na m u r a c h : „ P i e r w s z a K r a j o w a Wojna w y b r a n y c h p r z e j a w ó w a k t y w n o ś c i , jakiegoś w s p ó ł c z e s n e g o zja­ w i s k a , zaskakuje nas r ó ż n o r o d n o ś c i ą f o r m i treści, nie p o z w a l a S p r a y o w a " , jak a n o n s o w a ł t o o d b i t y farbą szablon na murze n a w e t na z d a w a ł o b y się prostą, klasyfikację - na m o ż l i w i e pełny warszawskiej ulicy. Z w y k l e przecież t o , c o staje się natrętną zbiór, Corpus c o d z i e n n o ś c i ą l e d w i e zwraca na siebie u w a g ę , l e d w i e i n t r y g u j e obecnością. n y c h na m u r a c h , p o j a w i ą się r ó w n i e ż na czarnych p u n k o w y c h D l a t e g o też p r a w d z i w ą i ś w i a d o m ą inspiracją był raczej tekst J a n a S. Bystronia Napisy, Stommy, Tematy, inscriptionum. O t o n i e k t ó r e z t y c h b a r w n y c h z n a k ó w , s y m b o l i , haseł, m a l o w a ­ które ten z książki p o d redakcją L u d w i k a mi odradzane? i kostka kamiennego k u r t k a c h - m a l o w a n e , w postaci naszywek lub przyczepianych metalowych znaczków. Podobne, w treści i formie, napisy o d n a j d z i e m y także - j a k o charakterystyczną szatę graficzną, styl b r u k u , j e d n a z kilku tysięcy, k t ó r y m i w y b i t y jest Plac Z a m k o w y . - w niskonakładowych, kserokopicznych pismach typu „ f a n z i n " . Ta, z g ł ę b o k o w y r y t y m napisem, być może n a z w i s k i e m , „ R e d a n " . Więcej n a w e t , napisy i znaki p o j a w i a j ą c e się na k u r t k a c h - nie Napis, który t o g u b i ę , t o o d n a j d u j ę na r u c h l i w y m p l a c u , k a m i e ń , t y l k o t y c h „ k o n t e s t u j ą c y c h " - o d n a j d u j e m y także na k u p o w a n e j w sklepach odzieży (dresy, bluzy, koszule, płaszcze, s w e t r y i t p . ) ; k t ó r e g o zawsze p o d ś w i a d o m i e szukam. Napisy na m u r a c h : hasła, inicjały, autografy, znaki, s y m b o l e , t o z pozoru t y l k o jakiś całkiem o d r ę b n y p r o b l e m . malowideł, Napisy, k t ó r y m i raczymy się sami, i te, które po sobie pozos­ W istocie t a w i a m y : taka m o d a na znaki i s ł o w a . M o d a na m a n i f e s t o w a n i e postrzegamy je wszędzie jako pospolicie o b e c n e - bo są. Te, jakiejś przynależności, niekoniecznie p o l i t y c z n e j , m o d a na „ r e ­ obrazy. W s p ó ł c z e s n e graffiti 2 - sztuka ulicznych w y k o n y w a n y c h najczęściej farbą w aerozolu (spray). w y k o r z y s t u j ą c e p r z y g o t o w a n y uprzednio szablon, i te m a l o w a n e k l a m ó w k i " , k t ó r y m i w rzeczywistości są z w y k ł e p l a s t i k o w e t o r b y odręcznie, o z r ó ż n i c o w a n e j f o r m i e stylistycznej i treści. już bez n a p i s ó w . M o d a na u n i f o r m y , f i r m o w e znaki i e w i d e n c y j n e Przyciągają naszą u w a g ę s w ą b a r w n o ś c i ą , p o m y s ł e m f o r m a l ­ numery. M o d a , sztuka, kontestacja. W s p ó ł c z e s n e m a l o w i d ł a uliczne, n y m , niekiedy w y s z u k a n y m r o z w i ą z a n i e m estetycznym, czasem oburzają, o b r a ź l i w ą treścią, obscenią rysunku lub p o prostu p o z o s t a w i o n e na m u r a c h znaki, autografy, hasła, rysunki, stają się irytują, f a k t e m z w y k ł e g o niszczenia fasad b u d y n k ó w . Napisy na nagle p r z e d m i o t e m specjalnie d o t e g o celu m u r a c h i etnografia w s p ó ł c z e s n e g o miasta. w y s t a w i kolekcji. Stają się t e m a t e m obszernych Sex - Drugs and Rock'n'roll, Jedzta katalogów, Punk s p o r ó w o artystyczną w a r t o ś ć . Ta w s p ó ł c z e s n a m o d a na k o n t e s ­ Oi!..., znaki tującą sztukę a w a n g a r d o w ą , utożsamianie niemal w s z y s t k i e g o ze grzyby psylocypidy. is not dead, Amor X, The Cure, Skin Out, Szanujglany, organizowanych sztuką, nie p o z w a l a już na proste oddzielenie g r u b ą linią, t e g o , c o graficzne, rysunki. A b y je n a p r a w d ę dostrzec najlepiej i n a j p e w n i e j zacząć o d „ w y s o k i e " , o d t e g o , c o „ n i s k i e " , t e g o c o na ulicy, o d t e g o , c o zbierania, g r o m a d z e n i a , p o t e m p r ó b y klasyfikacji - c h o ć b y takiej, w jak p r o p o n o w a n a przez Bystronia - „ w s w o i s t e Corpus i oryginał, u d a w a n i e o d p r a w d y . Etnograf, badając tę post- inscrip- galerii. Pomieszane są źródła i wtórne inspiracje, kopia Pierwszy, etnograficzny, p e w n y krok w stronę w y ­ - i n d u s t r i a l n ą ulicę w s p ó ł c z e s n e g o miasta o p o s t - i n d u s t r i a l n y m branego p r o b l e m u . Ale w o b e c t e g o p o j a w i ć się musi także i p r ó b a artystycznym smaku wielkiej galerii, z a d a w a ć p o w i n i e n jednak interpretacji, o p i s u , propozycja u o g ó l n i e n i a l u b , zawsze oceniana dalej s w o j e proste pytania. tionum". 2 nieufnie, próba p o r ó w n a n i a , wskazująca c h o ć b y na ludową Czy można zaliczyć d o tej samej kategorii ( m o d a , sztuka, tradycję, g ł ę b o k ą strukturę czy społeczną funkcję. Próba najbar­ kontestacja) także i te napisy na m u r a c h , które istnieją t a m dziej t r u d n a , naznaczona zawsze p y t a n i e m o cel i sens p o d e j ­ zawsze? Napisy n i e u d o l n e i śmieszne, proste i g ł u p i e , dziecięce m o w a n i a c z y n n o ś c i interpretacyjnych zjawisk życia c o d z i e n n e g o rysunki, m a l o w a n e farbą, kredą, cegłą. A c h o ć b y hasła polityczne, ( t r a k t o w a n i a ich j a k o p r o b l e m ó w b a d a w c z y c h e t n o g r a f i i ) , p y t a ­ inicjały niem o cel i sens f o r m u ł o w a n e j w ten s p o s ó b etnografii w s p ó ł ­ i emblematy klubów sportowych, rockowych zespołów. czesnego miasta. Czy istnieje c h o ć b y m o ż l i w o ś ć , na przykład, nie legalnych i nielegalnych partii i organizacji, nazwy P.P.S., P.S.V., T.S.A., K.S.U., G.B.H., P.Z.P.R., Legia, Antrax, t y l k o o d c z y t a n i a treści i sensu g r o m a d z o n y c h n a p i s ó w , ale i treści AC/DS, i sensu w s p ó ł c z e s n e j kultury? zdania - d r a p y w a n e na m u r a c h , m a l o w a n e farbą olejną, farbą Iron M a i d e n , Solidarność, W i d z e w . . . Znaki, wyrazy, Znaki, s y m b o l e , zdarzenia w s p ó ł c z e s n e g o miasta - nad k t ó r y m i w aerozolu, bezpośrednio lub za p o m o c ą s z a b l o n u . W y t w o r y p r ó b u j e p o c h y l i ć się etnograf, by d o t k n ą ć w s z y s t k i e g o s w o i m stale obecnej i n w e n c j i plastycznej, dostrzegane na m u r a c h ulic, szkiełkiem i miarą jakiegoś o p t y m i z m u w zrozumienie - o c z y w i ś ­ niekoniecznie kojarzone j e d y n i e z artystycznie u z n a n y m graffiti. cie n i e ł a t w o o d k r y w a j ą s w o j e głębsze znaczenie. Po prostu są, Dlatego też m o ż l i w y będzie, o b o k opierającego się na w s p ó ł ­ z a t o p i o n e w s k o m p l i k o w a n e j c o d z i e n n o ś c i . Być może p o d e j ­ czesności, zupełnie inny s p o s ó b g r o m a d z e n i a materiału, inna m o w a n i e t a k i c h p r ó b interpretacyjnych w o b e c zjawisk p o w s z e ­ klasyfikacja, a w i ę c i zupełnie o d m i e n n a próba c h n i e z n a n y c h i d o s t r z e g a n y c h w kontekście etnografii, badanie P o s z u k i w a n i e p o d o b n y c h zjawisk w przeszłości, p o s z u k i w a n i e interpretacji. i p o s z u k i w a n i e „ o b c y c h " w t y m ś w i e c i e w y d a w a ł o b y się najbar­ p o d o b n e j , t w ó r c z e j a k t y w n o ś c i . W y n i k a j ą c e z p e w n e j tradycji, dziej „ o s w o j o n y m " , jest także jakimś znakiem zawsze o b e c n e „ n a p i s y ż y w e - jak p o w i a d a Bystroń - pozostające wymagającym głębszego zrozumienia. Być może jest miarą jakiegoś w y o b ­ w bliskim z w i ą z k u z c z ł o w i e k i e m , kładzione przezeń w c o w a n i a , znakiem k o n d y c j i w s p ó ł c z e s n e g o ś w i a t a . To w s z y s t k o , afektu, nastroju p o d n i o s ł y m , p o d o c h o c o n y m , n a m i ę t n y m , n a p i ­ chwili co w y d a j e się inne: napisy na m u r a c h , zdarzenia uliczne, m o d a , sy, które są życzeniem, zaklęciem, pamiątką, żartem, agitacją, sztuka, p o l i t y k a , o b e c n o ś ć znaku, s y m b o l u , sacrum i p r o f a n u m , p a s z k w i l e m . Im dalej się c o f a m y w przeszłość, t y m w i ę c e j takich s w o j ą na c h w i l ę c h o ć b y dostrzeżoną „ o b c o ś ć " stale przecież n a p i s ó w ; są o n e o d w i e c z n ą literaturą, t r a d y c y j n i e przekazywaną d o p e ł n i a , nie dającą się uładzić ani j e d n o z n a c z n i e zinterpreto­ w pokolenia." w a ć , dobrze znaną w s p ó ł c z e s n ą c o d z i e n n o ś c i ą . Czasami przecież b y w a i tak, że już sam fakt gromadzenia jakichś 4 A napis, który ratuje życie - t u nie m u s i m y stale o d w o ł y w a ć się d o przeszłości - napis zaznaczający czyjąś o b e c n o ś ć , j e d y n i e j a k o 33 �znak potwierdzenia? Znaki życia, na przykład te na ściętych jak fluxus, uliczna akcja, rzeźba lub obraz, k t ó r y m może być t y l k o w łagrze d r z e w a c h , z f i l m u Tengiza A b u ł a d z e przez c h w i l ę z a a n e k t o w a n a przestrzeń lub rzecz. „Trzeba choć chłopcom dać znać Pokuta. - wspomina Władimir 9 Sztuka u l i c z n y c h m a l o w i d e ł , w t o p i o n a w c o d z i e n n o ś ć miasta B u k o w s k i - ale jak? Przejściówka na s a m y m k o ń c u , nade m n ą nie nawet ma n i k o g o , klozetu nie ma, kubka nie m a m - d o d i a b ł a ! Napisałem s k o m p l i k o w a n ą i nie zawsze dostrzeganą g m a t w a n i n ą oficjal­ nie broni swej artystycznej o d r ę b n o ś c i . Tożsama ze grafitem na murze, p o angielsku ' W y s ł a n y na etap w n i e z n a n y m n y c h z n a k ó w i n f o r m a c y j n y c h i o s t r z e g a w c z y c h , nakazu i zakazu, k i e r u n k u ' , n a z w i s k o i data. A l e t o za mało - kiedyż to zauważą. p o l i t y c z n y c h haseł, p l a k a t ó w i reklam. W y w o d z ą c a się z t r a d y c y j ­ Trzeba jeszcze jakoś krzyknąć. M o ż e przed e t a p e m z a p r o w a d z ą nej, a f e k t y w n e j i n w e n c j i plastycznej. T o także jakiś, w y k o n a n y d o łaźni? A l e o t o już d r z w i się uchylają - jak prędko? (...) N o tak, w p o ś p i e c h u , spis gigantycznej celi, gdzie znak życia, p o z o s ­ ostatnia okazja. Piętnasta cela jest akurat nade mną. Wrzasnąłem t a w i o n y na ścianie, uaktualnia p o prostu stale czyjąś o b e c n o ś ć . c o sił w p ł u c a c h . . " It's Spraytime 5 , , l , w y d a w a ć by się m o g ł o - wyjaśnia dalej B u k o w s k i - s p o s ó b Folks - taki p o d t y t u ł zawiera książka niemiec­ kiego e t n o l o g a , Petera Kreuzera, Das Graffiti - Lexikon' , 10 która najbardziej p r y m i t y w n y - z o s t a w i a n i e n a p i s ó w na m u r a c h . Ale jest w y n i k i e m ż m u d n e j , d o k u m e n t a c y j n e j pracy w m o n a c h i j s k i m i o n był w i e l c e e f e k t y w n y . Bardzo d r o b n y m p i s m e m , wszędzie muzeum „Alltag gdzie cię z a p r o w a d z ą : w łaźni, na spacerze, w celach e t a p o w y c h i samo m u z e u m „ Ż y c i a c o d z i e n n e g o i kultury l u d o w e j " , które - p o z o s t a w i a się autograf lub spis celi, albo wręcz krótki napis. g r o m a d z i , rejestruje i zajmuje się d o k u m e n t a c j ą zjawisk z w i ą z a ­ Praktyka wykazała, że w przeciągu t y g o d n i a napisy te z p e w n o ś ­ n y c h ze w s p ó ł c z e s n ą , industrialną kulturą l u d o w ą . cią w p a d n ą w o k o k o m u t r z e b a . " und Volkskultur". N i e z w y k ł a jest i książka, Książka Kreuzera, o d A d o Z, o d z n a k u - s y m b o l u anarchii d o 6 Napis ryty w k a m i e n i u , w y c i n a n y na drzewie, pisany g r a f i t e m znaku Zorro, o d m a l o w i d e ł w grocie Lascaux d o sprayizmu na ścianie, m a l o w a n y na murze... A może j e d n y m z cenniejszych Rainera S u c h e g o , p r ó b u j e zakreślić m o ż l i w i e najszerszy krąg s p o s o b ó w klasyfikacji n a g r o m a d z o n e g o materiału, n a p i s ó w , p o ­ p r a w d o p o d o b n y c h inspiracji i w s p ó l n y c h korzeni, r o z m a i t y c h z w a l a j ą c y m na jeszcze inną p r ó b ę interpretacji, m o g ł a b y być ich p r z e j a w ó w i a s p e k t ó w tej r ó ż n o r o d n i e m a n i f e s t o w a n e j a k t y w n o ­ trwałość? P o r ó w n a n a następnie z czasem p o t r z e b n y m na ich ści t w ó r c z e j . I zestawienie takie jest m o ż l i w e , o ile z a c h o w u j e wykonanie. nadal f o r m ę Corpus Inscriptionum, Rozmaity jest przecież sens działania, intencja, w z w y m i e n i o n y c h sytuacji, w k a ż d y m materiale, w każdej odmiennej technice. Znak ryty w k a m i e n i u , przynajmniej w zamierzeniu, p o w i n i e n być t r w a ł y i n i e z m i e n n y . W y c i n a n y w d r z e w i e „ r o ś n i e " 7 wraz z n i m , p o w i ę k s z a się, żyje. rysowany kultury, które mijamy w p o ś p i e c h u życia, f a s c y n o w a n i jego nietrwałością i t r u d n o ś c i ą w z r o z u m i e n i u . Jeżeli kultura w s p ó ł c z e s n a ma sens, t o musi istnieć m o ż l i w o ś ć lub o d c z y t y w a n i a t e g o sensu w specyficznej m o w i e p o j a w i a j ą c y c h drapany na murze, w p o r ó w n a n i u d o p o z o s t a ł y c h , posiadając się w jej obrębie z n a k ó w i s y m b o l i . W c o d z i e n n y c h zdarzeniach, najmniejszą trwałość, ma jednak największe m o ż l i w o ś c i infor­ w p o t o c z n e j a k t y w n o ś c i . W interpretacji, jaką p r ó b u j e nadać 8 Malowany, zbioru, na który - parafrazując Bystronia - składają się d r o b n e szczątki przeszłej i w s p ó ł c z e s n e j macyjne. Stał się też charakterystycznym przejawem w s p ó ł c z e s ­ kulturze współczesnej sztuka i działalność r u c h ó w nej, miejskiej kultury m a s o w e j i współczesnej sztuki. Jest jak turowych. Etnografia, e t o l o g i a , a n t r o p o l o g i a kontrkul- współczesnego w s z y s t k o t o , c o w kulturze m a s o w e j c h w i l o w e i nietrwałe, jak miasta, t o także próba odczytania z tej ciągle tajemnej m o w y charakterystyczna dla sztuki w s p ó ł c z e s n e j u l o t n o ś ć h a p p e n i n g u , c h o ć b y j e d n e g o zdania, kilku w y r a z ó w . PRZYPISY J a n S t a n i s ł a w Bystroń, Tematy, które mi odradzano. Pisma etnograficzne rozproszone, w y b r a ł i o p r a c o w a ł L. S t o m m a , Warszawa 1980. Wyraz graffiti p o c h o d z i o d w ł o s k i e g o graffiare i znaczy: drapać, skrobać, ryć, żłobić..., p i e r w o t n i e o d n o s i ł się t y l k o d o w y k o n y w a n y c h n a p i s ó w w tej technice, d l a t e g o s t o s o w a n i e s ł o w a graffiti o d n o ś n i e m a l o w i d ł o nie jest tak j e d n o z n a c z n i e poprawne. Bystroń, op. cit., s. 109. Tamże, s. 109. W ł a d i m i r B u k o w s k i , Ipowraca wiatr..., przekład A. M i e t k o w ski, Polonia B o o k Fund LTD. 1 9 8 3 , przedruk A n t y k , s. 7. Tamże, s. 3 5 - 3 6 . 1 2 3 4 5 6 F r g m . Das 34 O kamieniu patrz np. Mircea Eliade, Sacrum, mit, historia, przekład A. Tatarkiewicz, w y d . I I , W a r s z a w a 1 9 7 4 , s. 1 5 5 . O d r z e w a c h patrz np. J a m e s Frazer, rozdział Kult drzew, ( w : ) Złota Gałąź, przekład H. Krzeczkowski, Warszawa 1 9 7 8 s. 1 2 0 - 1 2 7 . C i e k a w i e i inspirująco na t e m a t m o c y magicznej d r z e w pisze S t a n i s ł a w Czernik, Polska poezja magiczna, ( w : ) Sny i Widma, Warszawa 1 9 7 1 . Na t e n temat: M i c h e l R a g o n , Czyste sumienie awangardy, przekład A. Taborska, „Literatura na ś w i e c i e " , nr 8 - 9 ( 2 0 5 - 2 0 6 ) 1 9 8 8 . P o r ó w n a j też. Postmodernizm - kultura wyczerpania?, w y b ó r t e k s t ó w M . Giżycki, A k a d e m i a R u c h u , W a r s z a w a 1 9 8 8 . Peter Kreuzer, Das Graffiti - Lexikon, Wand - Kunst von A bis Z, W i l h e l m Heyne Verlag, M u n c h e n 1 9 8 6 . 7 8 9 1 0 Graffiti-Lexikon � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f6406ece7b4cd4d9cd9a2fa2a90ff6a0.jpg 350bf075a16d01dbf263256191339252 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Naprawa wózka dwukolnego / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Blachówka (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport ludzki ; pojazdy ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyznę naprawiającego wózek dwukolny przed drewnianym budynkiem gospodarczym Uwaga: Blachówka jest obecnie częścią wsi Kościelisko Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.XV_K.4.15.4_01 Blachówka okolice Zakopanego transport ludzki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/89ab1a27098818bfa5b00b45eb83725c.pdf 8bf158f8ac94e02f537f72d132e8ddc0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5519 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource obywatelstwo - aspekt antropologiczny Sudan Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5134 Title A name given to the resource Naród i obywatelstwo w podzielonym Sudanie / Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe Description An account of the resource Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe, pod red.Macieja Ząbka, s.187-198 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ząbek, Maciej Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Biuro Krajowe UHCR Miedzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 13 MACIEJ ZĄBEK Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski NARÓD I OBYWATELSTWO W PODZIELONYM SUDANIE W styczniu 2011 r., po przeszło 20 latach wojny domowej i 6-letnim rozejmie, doszło w Sudanie do referendum, w wyniku którego ponad 98% głosujących oficjalnie opowiedziało się za oddzieleniem i niepodległością południowej części tego kraju. Sześć miesięcy później, 9 lipca 2011 r., ogłoszono oficjalnie powstanie Republiki Południowego Sudanu (RPS). Nowe państwo zamieszkałe jest przez ponad osiem milionów ludzi należących do ponad 60 grup etnicznych. Liczba ludności tego kraju obecnie szybko się zwiększa w wyniku możliwego powrotu (jak się szacuje) blisko dwóch milionów tzw. uchodźców wewnętrznych z północy Sudanu oraz tysięcy uchodźców z innych państw (Kenii, Etiopii, Konga, a nawet Europy i Stanów Zjednoczonych), będących schronieniem dla Sudańczyków w czasie wojny domowej. Powroty te uznawane są za jeden z największych ruchów ludnościowych od czasów drugiej wojny światowej. W ich kontekście w obu państwach sudańskich natychmiast pojawił się problem z obywatelstwem powracających, który w dzisiejszym świecie państw narodowych rozumiany jest nie tylko jako kwestia formalno-prawna, ale też jako wyraz lojalności i przynależności do narodu-państwa, którego obywatelstwo się przyjmuje. Pytanie – kogo uznać za przedstawiciela narodu sudańskiego, a kogo południowosudańskiego – stało się dla władz tych państw jednym z ważniejszych do rozstrzygnięcia. Problem nie dotyczy tylko Sudańczyków. W sumie około piętnastu milionów ludzi na całym świecie jest pozbawionych obywatelstwa, a około dwu milionom nigdy go nie nadano. Znany jest współcześnie choćby z byłej Jugosławii czy ZSRR, gdzie doszło do rozpadu dotychczasowego państwa lub secesji różnych terytoriów. Ściśle też jest związany z problematyką uchodźstwa, kiedy to dochodzi często w praktyce do podwójnego wykluczenia – z obywatelstwa zarówno kraju pochodzenia, jak i kraju przyjmującego, a w przypadku �Maciej Ząbek 188 secesji i uchodźców wewnętrznych – pozbawienia obywatelstwa zarówno państwa-poprzednika, jak i państwa-sukcesora. W świecie podzielonym na państwa wywołuje to wiele problemów. Bez obywatelstwa ludzie często nie tylko nie mają możliwości głosowania, ale pozbawieni są skutecznej ochrony prawnej. Bezpaństwowość osłabia ich zdolność do funkcjonowania w ramach danego społeczeństwa. Mają ograniczony dostęp do możliwości podpisywania umów, prawa do edukacji, własności, zatrudnienia, korzystania z publicznych placówek zdrowia, opieki społecznej, możliwości małżeństwa oraz rejestracji urodzeń i zgonów. Zgromadzenie Ogólne ONZ w Paryżu w 1948 r., wychodząc naprzeciw tym problemom, przyjęło w artykule 15 w punkcie pierwszym Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, że „każdy człowiek ma prawo do posiadania obywatelstwa” i w punkcie drugim, że „nie wolno nikogo pozbawiać samowolnie obywatelstwa ani nikomu odmawiać prawa do zmiany obywatelstwa”. Nie podaje jednak w jakich sytuacjach i okolicznościach państwa powinny go udzielać. Poniekąd lukę tę wypełnia Konwencja Genewska dotycząca statusu uchodźców z 28 lipca 1951 r., zobowiązująca państwa do ochrony nie-obywateli przebywających w ramach ich granic i później przyjęte: Konwencja o statusie bezpaństwowców z 1954 r. oraz Konwencja o ograniczaniu bezpaństwowości z 1961 roku. Dokumenty te dają dobre podstawy prawne do ograniczenia bezpaństwowości i rozstrzygania przypadków spornego obywatelstwa na zasadzie indywidualnej. Nie wszystkie państwa są jednak ich stronami, szczególnie w przypadku tych dwóch ostatnich konwencji. Dotyczy to także Republiki Sudanu. Kraj ten nie podpisał też Konwencji Unii Afrykańskiej z 23 października 2000 r. z Kampali w sprawie ochrony i pomocy uchodźcom wewnętrznym w Afryce. * * * Rada Bezpieczeństwa ONZ wydała rezolucję1 zobowiązującą oba rządy państw sudańskich do dokładania starań, aby chronić obywateli obu krajów w zakresie tzw. czterech swobód, tj. prawa do przemieszczania się, pobytu, własności i zatrudnienia. Władze Republiki Sudanu powinny według niej zapewnić wszystkim Południowcom prawo do swobodnego określenia się, na podstawie indywidualnego przesłuchania i wyboru państwa swego obywatelstwa. Natomiast rząd Republiki Południowego Sudanu powinien po pierwsze uznawać dokumenty podróży wydane przez swe przedstawicielstwa za granicą, a po drugie zwiększyć swą zdolność do identyfikacji obywateli poprzez 1 Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 2046 (z 2 maja 2012 r.). �Naród i obywatelstwo w podzielonym Sudanie 189 zwiększenie zatrudnienia przeszkolonych funkcjonariuszy państwowych upoważnionych do sprawdzenia i zatwierdzenia świadectwa obywatelstwa i wydawania dowodów osobistych. Władze Republiki Sudanu formalnie zaakceptowały ustalenia Rady Bezpieczeństwa. Prezydent Omar al-Baszir jeszcze w styczniu 2011 r. zapewniał uczestników referendum, że ich prawa do „czterech swobód” będą chronione. W praktyce jednak już w sierpniu 2011 r. zwolnił z pracy wszystkich urzędników pochodzących z Południa i zmienił ustawę o obywatelstwie w taki sposób, aby wykluczyć możliwość zachowania podwójnego obywatelstwa przez osoby przyjmujące obywatelstwo Sudanu Południowego. Poprawka wprowadzona do ustawy z 1994 r. zakłada, że każda osoba, która de iure lub de facto nabywa obywatelstwo Południa, automatycznie je traci na Północy. Poprawka ta jest niezgodna z Tymczasową Konstytucją Sudanu z 2005 r., przyznającą prawo do obywatelstwa każdemu, kto urodził się w Sudanie i kogo chociaż jeden z rodziców był Sudańczykiem. Jest też dyskryminująca, gdyż wyklucza z podwójnego obywatelstwa tylko obywateli Sudanu Południowego, a nie innych państw2. Zakwestionowane zostało w ten sposób prawo wszystkich obywateli Sudanu Południowego, którzy mieszkają na Północy, do obywatelstwa Republiki Sudanu. Osobom tym dano zaledwie 9 miesięcy, do dnia 8 kwietnia 2012 r., na uregulowanie statusu pod groźbą deportacji. Po upływie tej daty mieli być traktowani jak wszyscy inni cudzoziemcy przebywający w Sudanie nielegalnie. Termin ten już minął. Do tego czasu zdążyło wrócić na Południe zaledwie ok. 350 tys. ludzi, a tymczasem, jak się szacuje, co najmniej 500–700 tysięcy osób chcących uzyskać obywatelstwo Sudanu Południowego nadal zamieszkuje Republikę Sudanu, będąc de facto już bez jego obywatelstwa. Zostały go pozbawione bez prawa kwestionowania tej decyzji. Wśród najbardziej narażonych na dyskryminację jest 127 tysięcy mieszkańców Chartumu i okolicy, którzy zarejestrowali swój zamiar powrotu na Południe. Zostali oni wysiedleni z dotychczas zajmowanych domostw i wywiezieni na obrzeża Chartumu, gdzie oczekują na transport w tymczasowych obozach (way-station), w których panują wyjątkowo trudne warunki. Ludzie ci mieszkają nieraz miesiące przez długie w byle jak skleconych namiotach wykonanych z plandek i worków, wraz ze swoim skromnych dobytkiem, który chcą zabrać na Południe. 2 Ustawa z 1994 r. usuwała zakaz podwójnego obywatelstwa i obniżała w przypadku naturalizacji obowiązek zamieszkiwania w Sudanie z 10 do 5 lat. Przepisy te zostały wprowadzone przez ówczesnego Przewodniczącego Parlamentu dra Hassana at-Turabiego, zachęcającego wielu zagranicznych działaczy organizacji islamskich do osiedlania się w Sudanie i prowadzenia w nim działalności gospodarczej. �Maciej Ząbek 190 Mimo dodatkowych porozumień zawartych w lutym i marcu 2012 r.3 między oboma państwami w kwestii „dobrowolnych powrotów” i szanowania zasad dotyczących „czterech wolności”, ustalenia te nie weszły w życie z uwagi na konsekwentny brak woli politycznej władz w Chartumie, aby rozwiązać problem statusu osób mających związki zarówno z Sudanem, jak i Sudanem Południowym. Ludzie ci narażeni są na ryzyko aresztowań, kar finansowych i wydalenia z kraju jako nielegalni imigranci. Tymczasem jest wielce prawdopodobne, że wielu z nich nie znajdzie uznania swego obywatelstwa w żadnym państwie, pozostając bezpaństwowcami. Wielu z nich nie jest bowiem w stanie udowodnić swego urodzenia ani w Sudanie Północnym, ani Południowym czy też powiązań rodzinnych z tymi krajami. * * * W Republice Południowego Sudanu w kwestii przyznawania i uznawania obywatelstwa jest tylko pozornie lepiej. Do lipca 2011 r. z ponad ośmiu milionów mieszkańców tego kraju jedynie ok. 40 tys. miało wydane certyfikaty potwierdzające ich obywatelstwo, a ok. 12 tys. dysponowało „dokumentami podróży”, wydanymi przez przedstawicielstwa władz tego kraju za granicą. Te ostatnie nie są jednak traktowane jako dowód ostateczny, gdyż były wydane na podstawie uproszczonej procedury. Przyjęta ustawa o obywatelstwie Republiki Południowego Sudanu4 teoretycznie spełnia podstawowe standardy. Nawiązuje do kryteriów przyjętych w referendum i wymaga jedynie, aby osoba ubiegająca się o nadanie obywatelstwa przedstawiła świadectwo urodzenia lub ocenę wieku oraz zaświadczenie ze swego „plemienia”, które może być dowodem pochodzenia aplikanta. Definicja „obywatela południowosudańskiego” znajdująca się w tym akcie prawnym zawiera jednak stwierdzenie, że jest nim osoba wywodząca się z „rdzennych społeczności” Sudanu Południowego, której przynajmniej jeden z rodziców, dziadków lub pradziadków urodził się w Południowym Sudanie, lub też ta, której rodzice lub dziadkowie byli mieszkańcami Sudanu Południowego od 1956 roku5. To oczywiście wyklucza wielu z tych, którzy nie są w stanie udowodnić swego pochodzenia od tzw. rdzennych etnosów południowosudańskich ani wykazać, że ich przodkowie mieszkali 12 lutego 2012 r. rządy Republiki Sudanu i Republiki Południowego Sudanu podpisały Memorandum w sprawie powrotu obywateli Południowego Sudanu, w którym zgodzono się na tzw. Kartę dobrowolnego powrotu pod warunkiem, że powrót Południowców zamieszkałych na terytorium Republiki Sudanu będzie odbywać się z własnej woli i w oparciu o odpowiednią wiedzę na temat okoliczności i warunków panujących w miejscu, do którego wracają. 4 South Sudan Nationality Act wszedł w życie 9 lipca 2011 r. 5 Data ogłoszenia niepodległości Sudanu. 3 �Naród i obywatelstwo w podzielonym Sudanie 191 w tym kraju od 1956 roku. Poza tym sam termin „rdzenne społeczności” jest co najmniej dyskusyjny. Prawo to zezwala jednak na podwójne obywatelstwo, w tym Sudanu (Północnego). Zapewnia równe prawa dla kobiet i mężczyzn, jeśli chodzi o możliwość przekazywania swego obywatelstwa dzieciom lub współmałżonkom. Zawiera też prawo zaskarżenia decyzji wydanej przez Urząd Imigracyjny6 do sądu. Innymi słowy formalnie jest dość elastyczne i teoretycznie powinno skutkować wysokimi wskaźnikami poświadczania obywatelstwa i skutecznie służyć zapobieganiu bezpaństwowości. Niestety, na skutek praktyk dyskryminacyjnych urzędników i podejmowanych przez nich arbitralnych decyzji tak się nie dzieje, a ryzyko masowego zagrożenia bezpaństwowością w Południowym Sudanie stale wzrasta. Pomijając fakt konieczności stania ubiegających się o potwierdzenie swego obywatelstwa w długich, całodziennych kolejkach, wielu z nich nie jest w stanie udowodnić, że są Południowosudańczykami. Dotyczy to zwłaszcza osób nieznanego rodzicielstwa, ludzi oddzielonych przez wojnę od swoich rodzin, kobiet i dzieci, które zostały uprowadzone. Czasem jednak pomimo dostarczenia zaświadczeń od lokalnych władz i przyprowadzenia świadków, którzy wcześniej nabyli świadectwo obywatelstwa, niektórzy urzędnicy żądają dodatkowych dowodów. Wymagają np. dostarczenia wyników badania krwi, choć nie jest ona wykazywana w dowodach osobistych. Dzieje się tak zwłaszcza wtedy, gdy kolor skóry aplikanta nie jest dostatecznie czarny. Urzędnicy zakładają wówczas, że pochodzi on spoza Południowego Sudanu, nawet jeśli wszystkie inne wymogi są spełnione. Jest to postępowanie arbitralne, gdyż były jednocześnie przypadki nadania obywatelstwa nawet bez konieczności przedstawienia świadectwa urodzenia. Nie ma ono oczywiście żadnego umocowania w prawie, opierając się wyłącznie na indywidualnej percepcji danego urzędnika działającego jak widać bez jakiegokolwiek nadzoru i odpowiedzialności. Wszystko to sprawia, że procedura nadawania obywatelstwa w Południowym Sudanie jest wyjątkowo uciążliwa i czasochłonna i zniechęca tysiące ludzi do dalszego ubiegania się o nie. Tym bardziej, że prawo do odwołania do sądu jest nieskuteczne, gdyż wnioski tych nielicznych, którzy się na to decydują, są często odrzucane. Decyzja negatywna wystawiona przez Urząd stanowi więc de facto ostateczną odmowę, bez prawa do odwołania. * * * Szacuje się, że problem bezpaństwowości w obu Sudanach może dotknąć de iure lub de facto nawet do dwóch milionów uchodźców wewnętrznych i imi6 Directorate of Nationality, Passports and Immigration. �192 Maciej Ząbek grantów, a poza tym wielu innych jeszcze przedstawicieli transgranicznych populacji7, koczowniczych pasterzy, uchodźców powracających z Czadu i osób z mieszanych małżeństw. Przykładem mogą być członkowie pasterskich plemion arabskich, jak Rufa’a, od dawna zamieszkujących prowincję Górnego Nilu należącą do Republiki Południowego Sudanu. Ich prawo do udziału w referendum zostało odrzucone, tym samym nie mają oni zapewne szans na obywatelstwo Republiki Południowego Sudanu. Niewyjaśniona jest też w dalszym ciągu sytuacja mieszkańców spornej strefy Abyei, zamieszkałej przez Dinka Ngok i Arabów Misseriya. Gdyby strefa miała należeć do Północy, to tamtejsi Dinka jako przedstawiciele dominującej grupy etnicznej Południa zapewne utraciliby obywatelstwo Republiki Sudanu. W przeciwnym przypadku spotkałoby to zapewne członków plemienia Misseriya. Podział Sudanu i nowe prawo o obywatelstwie stwarza także niebezpieczeństwo jego utraty nawet dla grup dawnych imigrantów przybyłych do Sudanu przed stu laty i więcej. Przykładem mogą tu być imigranci z Afryki Zachodniej, określani w Sudanie zbiorowo jako Fellata, w tym szczególnie nomadyczni pasterze Mbororo (znani też jako Fulbe), przybyli do Sudanu Południowego z terenów Republiki Środkowoafrykańskiej lub Czadu. Mimo że wiele ich grup od dawna zamieszkuje południowosudańską prowincję Bahr al-Ghazal, są traktowani przez tamtejsze władze jako „obcy” lub co więcej jako muzułmanie i sprzymierzeńcy władz w Chartumie. Dla tych ostatnich jednak też nie są oni Sudańczykami, co stwarza klasyczną sytuację spornego obywatelstwa grożącą bezpaństwowością. * * * Należy tu zaznaczyć, że problemy związane z obywatelstwem i bezpaństwowością mają także państwa zachodnie, z których historii i kultury koncepcja obywatelstwa się wywodzi. Biorąc pod uwagę słabość państw afrykańskich i fakt, że samo pojęcie i cała filozofia związana z rozumieniem obywatelskości jest na gruncie ich kultury dość nowa, powinniśmy patrzeć na ich problemy z nieco większą wyrozumiałością. W świecie islamu słowo „obywatel” zostało po raz pierwszy użyte w Imperium Osmańskim dopiero w 1839 roku8. Warto dodać, że w języku arab7 Na pograniczu Sudanu i Sudanu Południowego istnieją grupy etniczne mieszkające po obu stronach granicy, np. Kresh, Kara, Yulu, Frogai i Bigna. 8 H. O b e i d a t, Obywatelskość w myśli islamskiej, w: Nowoczesność, Europa, islam. Religia a dylematy obywatelstwa i wykluczenia, red. S. Czazbijewicz, M. Turowski, K. Skarbek, Wrocław 2012, s. 160. �Naród i obywatelstwo w podzielonym Sudanie 193 skim brzmi ono muwatin i wywodzi się od ojczyzny (watan). Implikuje to jego rozumienie w sensie przynależności do kraju i wspólnoty, zakorzenienia w pewnej tradycji i podzielanych wspólnie wartości, co nawiązuje do pojęcia tradycyjnej ummy (wspólnoty muzułmańskiej)9. Stąd niechęć tamtejszych elit do objęcia tym pojęciem tych, którzy do takiej wspólnoty się nie poczuwają. Na Południu sytuacja jest jeszcze bardziej skomplikowana, gdyż wśród tamtejszych 60 grup etnicznych brak jakichkolwiek wspólnych tradycji państwowych i tym samym wspólnej tożsamości. Oznacza to brak głębiej zakorzenionej idei obywatelstwa. Dla tamtejszych przedstawicieli tradycyjnych wspólnot państwo w postaci wojska, policji i urzędników, z którymi mają coraz częściej do czynienia, jest raczej symbolem prześladowań, niż czymś, z czym chcieliby się utożsamiać. Szczególnie jest to widoczne wśród tamtejszych transgranicznych społeczności. Przypisanie przymusowo np. koczowników plemienia Ateker (z grupy etnicznej Turkana), przemieszczających się ciągle swobodnie na pograniczu Sudanu Południowego, Etiopii, Kenii i Ugandy, do jednego z czterech wymienionych państw byłoby z ich perspektywy zamachem na ich wolność i tożsamość. Stąd wolą, póki co, jak pisze ich wykształcony przedstawiciel Ekuru Aukot, być bezpaństwowcami10. Dlatego w rozważaniach nad bezpaństwowością trzeba uwzględniać również punkt widzenia tych, którzy obywatelami być nie chcą, unikając przypisania im tego statusu jak ognia, którzy słowo to prędzej skojarzą z poddaństwem państwowym niż z egalitarystycznymi ideami oświecenia. Władze Republiki Sudanu Południowego pod wpływem organizacji międzynarodowych przystąpiły obecnie do projektu budowy narodu obywatelskiego, traktując to zadanie priorytetowo. Trzeba zauważyć, że nawet dla państw mających ku temu lepsze warunki byłoby ono wyjątkowo trudne. Tym trudniejsze jest dla państwa z nieuregulowaną do końca kwestią granic zewnętrznych i niemocą władz w zagwarantowaniu bezpieczeństwa na terytorium całego kraju oraz społeczeństwem, które poza pewną dozą nienawiści do Arabów niewiele tak naprawdę łączy. Nic więc dziwnego, że tzw. rdzenne pochodzenie i mający o tym świadczyć kolor skóry jest dla jego urzędników imigracyjnych często jedynym (choć pozaprawnym) przekonującym ich dowodem południowosudańskości aplikantów ubiegających się o obywatelstwo. 9 Pojawiło się już wprawdzie w krajach arabskich także pojęcie społeczeństwa obywatelskiego – mudżtama’ madani (od miasta madiny), które w tym kontekście nawiązuje do zachodniego citizen (od city). Niemniej zachodnie liberalne wizje obywatelstwa, jako ogółu wolnych i autonomicznych jednostek zaangażowanych w sprawy publiczne, są tu prawie nieobecne. 10 E. A u k o t, Am I stateless because I am nomad, „Forced Migration Review”, 2009, nr 32, s. 18. �194 Maciej Ząbek * * * Kończąc, podsumujmy powyższe rozważania uwagą, że obecnie istnienie państwa i należących doń obywateli jest traktowane jako pewna uniwersalna „normalność”. Tymczasem ludzkość przez większość swojej historii tego typu form przynależności nie znała. Niekoniecznie musiało być wówczas lepiej, ale trzeba pamiętać także, że to właśnie tzw. państwo narodowe w pewien sposób produkuje uchodźców i bezpaństwowców. Dlatego do zachodniej idei obywatelstwa trzeba podchodzić bardziej ostrożnie. Trzeba brać pod uwagę możliwość wypracowania innych jej form. W szczególności zasada jednego obywatelstwa nie musi być normą. Pamiętajmy jednak, że nie tylko kraje afrykańskie mają z tym kłopot11. Imigranci, uchodźcy, przymusowo wysiedleni, koczownicy czy transgraniczne społeczności są często problemem dla konwencjonalnych definicji obywatelstwa, grupy te walcząc jednak o swe prawa, mogą wpłynąć na ich zmianę12. 11 Podwójne obywatelstwo jest także poważnym problemem politycznym w Wielkiej Brytanii czy Niemczech. 12 L. M e h t a, R. N a p i e r- M o o r e, Citizenship and Displacement, „Working Paper”, vol. 2010, nr 354. �CZĘŚĆ III OBYWATELSTWO A STATUS UCHODŹCY �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a7a79d7b5fe058b1c59c521e85b8bbcc.pdf 55fff17c44ca70cc67cf341bc4688cec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1732 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1603 Title A name given to the resource Narodziny czy odrodzenie? Polska tożsamość w Mołdawii / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.171-184 Creator An entity primarily responsible for making the resource Derlicki, Jarosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVII: 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JAROSŁAW DERLICKI Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa NARODZINY CZY ODRODZENIE? POLSKA TOŻSAMOŚĆ W MOŁDAWII 1 Na gruncie nauk społecznych w Polsce istnieje już dosyć długa tradycja ba­ dań polonijnych. Obejmują one praktycznie wszystkie kontynenty i ciągną się nieprzerwanie od chwili powstania pierwszych polskich diaspor, aż po dzień dzi­ siejszy W przypadku Syberii, pierwsze, niepotwierdzone wzmianki o Polakach, sporządzone przez Polaków, pochodzą z X V I wieku. W wieku X V I I natomiast powstało już sporo dzienników, zawierających oprócz opisu zesłania, także in­ formacje na temat kraju i zamieszkujących go ludów. Należy dodać, że pierw­ szymi badaczami Polonii syberyjskiej byli z reguły sami skazańcy, tacy jak np. Adam Kamieński-Dłużyk, Karol Lubicz Chojecki czy Józef Kopeć (Kuczyński 1972, s. 394-395; 1998, s. 15-30). Ważnym fragmentem wspomnianych badań są te przeprowadzane po rozpadzie ZSRR na terenie jego byłych republik i w Rosji. Polacy znajdujący się na tym obszarze, podobnie jak kilkanaście innych „niewygodnych" narodowości, takich jak Niemcy powołżańscy, Czeczeńcy, Tatarzy i wiele innych, byli poddani restryk­ cyjnej polityce narodowościowej ZSRR. Istniały oczywiście pewne wyjątki od reguły, takie jak tworzenie polskich okręgów narodowościowych (tzw. Marchlewszczyzna i Dzierżyńszczyzna), miały one jednak charakter ideologiczny i propa­ gandowy. Polskie okręgi narodowościowe w ZSRR były wydarzeniem epizodycz­ nym i praktycznie do roku 1938 zostały zlikwidowane. Ludność polska została poddana nasilonej sowietyzacji i różnego rodzaju represjom. Dzieje Polaków w ZSRR od końca I I wojny światowej do roku 1991 przez wiele lat pozostawały „białą plamą". Dopiero ostatnie lata przyniosły polskim badaczom możliwość pro­ wadzenia szerszych i bardziej otwartych badań polonijnych na terenie byłego ZSRR (Iwanow 1991; Kabzińska 1999; Nowicka 2000; Szynkiewicz 1996). Znaczna część badań polonijnych, podobnie jak większości współczesnych badań etnicznych na terenach byłego ZSRR, dotyczy przetrwania i odradzania tożsamości etnicznej. Nie chcę tu mówić o tożsamości „narodowej" z kilku względów. Po pierwsze, dlatego, że do dzisiaj nie udało się wypracować precy­ zyjnej definicji narodu. Po drugie, Polaków z ZSRR wygodniej jest opisywać w kategoriach etniczności, ponieważ częstokroć nie posiadają oni nawet jednego 1 Niniejszy artykuł jest częściową analizą materiałów zbieranych przez grupę laboratoryjną „Polacy w Mołdawii" prowadzoną przez autora w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Na ich podstawie powstaje rozprawa doktorska autora oraz prace laboratoryjne studentów �172 JAROSŁAW DERLICKI z obiektywnych wyznaczników tożsamości narodowej, takich jak np. znajomość języka polskiego. Po trzecie wreszcie, „naród, narodowy" jest określeniem bar­ dziej politycznym niż etnologicznym . Nawiązując do koncepcji A.D. Smitha można założyć, że większość narodów jest nowoczesna (nacjonalizmy także). Po drugie, ethnie istniały w każdym okresie historycznym i większość z nich była trwała. Po trzecie, wiele narodów powstało z wcześniej istniejących grup etnicznych, natomiast tworzące się narody, nie posiadające dominującej bazy etnicznej, częstokroć mają problemy z wytworzeniem świadomości i spójności narodowej (Smith 1996a, s. 447). Jak wspomniałem, współczesne przemiany Polonii post-radzieckiej często opisuje się używając określenia „odrodzenie". Sądzę jednak, że jest to bardziej tworzenie nowej tożsamości i wynalezienie tradycji, niż odbudowywanie cze­ goś, co istniało. Podobna kwestia, tyle że w odniesieniu do ludności tubylczej na Syberii, poruszona została w pracy pod redakcją Ewy Nowickiej Wielka Syberia małych narodów (2000). Ponadto należy tu dodać, że znaczna część opracowań traktuje Polonię z terenów ZSRR w sposób martyrologiczny, przedstawiając prze­ trwanie i odradzanie polskości jako „heroiczną" walkę z polityką narodowościo­ wą i ustrojem ZSRR. Częstokroć pomija się zupełnie kwestię Polaków, którzy współtworzyli nomenklaturę komunistyczną, począwszy od rad wiejskich, a koń­ cząc na władzach wojewódzkich czy wręcz krajowych. Badaczowi z Polski, zajmującemu się Polonią w krajach post-radzieckich, ciężko uciec od pewnej mitologizacji dziejów i obecnej sytuacji rodaków na obczyźnie. Dosyć często autorzy zawyżają liczbę polskiej ludności, opierając się jedynie na opinii przed­ stawicieli miejscowej Polonii, np. w Mołdawii (P.B. 1993; Eberhardt 1998). Często bywa i tak, że w wielu krajach nie przeprowadzono spisu powszechnego od roku 1989. Praktyka pokazała, że zawodzą również dane Kościoła katolic­ kiego. W związku z tym, dla wielu krajów byłego ZSRR nie ma wiarygodnych danych dotyczących liczby polskiej ludności. Wszystkie te kwestie tworzą swe­ go rodzaju kontekst badań polonijnych na obszarze dawnego ZSRR. 2 WPROWADZENIE W PROBLEMATYKĘ W roku 1991 na terenie ZSRR powstało kilkanaście nowych państw. Niektóre z nich posiadały już tradycje państwowości, pozostałe zaś po raz pierwszy stały się krajami niepodległymi. Jednym z takich krajów jest Republika Mołdowy (Mołdawia), granicząca z Ukrainą i Rumunią. Nie chcę tu opisywać konfliktu z Naddniestrzem i Gagauzją, ruchów popierających zjednoczenie z Rumunią lub Rosją czy też niezwykle niekorzystnej sytuacji geopolitycznej Mołdawii (więcej w: K K 1993; Strachota 2002; www.osw.waw.pl). Nie należy jednak zapominać, 2 Jest to zgodne z koncepcją Anthony D. Smitha, który definiuje naród jako „nazwaną grupą ludzi, posiadającą historyczne terytorium, wspólne mity i pamięć historyczną oraz masową, publiczną kulturę, wspólną ekonomię i prawa i obowiązki". Nacjonalizm w takim ujęciu jest ruchem ideologicznym (Smith 1996a, s. 447). �NARODZINY CZY ODRODZENIE? POLSKA TOŻSAMOŚĆ W MOŁDAWII 173 że stanowią one tło większości przemian dokonujących się w republice, w tym także procesów etnicznych. Polacy w Mołdawii są niezwykle skąpo opisani w pracach naukowych. Poza dwoma pracami zbiorowymi: Polacy w Mołdawii (1995a) i Polacy w Mołdowie mówią o sobie (1995b) oraz pracy magisterskiej Andrzeja Mellera (2002), prak­ tycznie brak jakichkolwiek opracowań naukowych. Wzmianki o działalności Po­ lonii mołdawskiej można natomiast znaleźć w Biuletynie Stowarzyszenia Wspól­ nota Polska oraz wydawanej w Mołdawii Jutrzence. Wiele nowych informacji przyniosły badania terenowe, prowadzone w Mołdawii bezpośrednio przeze mnie i grupę studentów Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW w latach 2002-2003. Warto dodać, że informacje zdobyte od rozmówców (blisko 250 wy­ wiadów), znajdowały swoje potwierdzenie i dopełnienie także w trakcie obser­ wacji uczestniczącej (w kościele, domach kultury, gospodarstwach wiejskich itd.) Struktura etniczna Mołdawii jest specyficzna, przypomina nieco Polskę z okresu XX-lecia międzywojennego. Według spisu powszechnego z roku 1989, w Mołdawii żyje blisko 4,4 min mieszkańców. Z tego około 65% stanowią Mołdawianie, 14% Ukraińcy, 13% Rosjanie, 3,5% Gagauzi, 2% Bułgarzy i 2,5% pozostałe mniejszości etniczne. W tej ostatniej grupie, obok praktycznie wszyst­ kich mniejszości występujących w ZSRR, znajdują się także Polacy. Jak już wspomniałem, nie wiadomo ilu Polaków mieszka obecnie w Mołdawii. W arty­ kułach publikowanych przez Stowarzyszenie „Wspólnota Polska" oraz innych autorów przedmiotu, wspomina się o 20 tys. Na podstawie własnych badań uwa­ żam, że jest to liczba znacznie zawyżona i odnosi się bardziej do szerszego grona osób polskiego pochodzenia, niż osób deklarujących się jako Polacy. Dokład­ nymi danymi nie dysponują ani miejscowe środowiska polonijne, ani placówki dyplomatyczne. Nawet „Wspólnota Polska", pisząc o oficjalnych danych ze spisu z roku 1989, w jednym z artykułów określa liczbę Polaków na 10 tys., w kolej­ nym natomiast na 4,7 tys. (PB. 1993; Z.D. 1996; Eberhardt 1998). Ta ostatnia liczba jest zgodna z oficjalnym spisem ludności Mołdawskiej SSR, przeprowadzo­ nym w 1989 roku. Około 64% Polaków mieszka w dużych miastach: Kiszyniowie (1070 osób), Bielcach (1008), Rybnicy (500), Tyraspolu (261) i Benderach (209). Pozostali są mieszkańcami mniejszych miejscowości i wiosek w kilku rejo­ nach: Camenca (500 osób), Dubossary (55), Ocnita (65), Orhei (42), Riscani (63), Singerei (62), Slobozia (61) Soroca (42), Edinet (20) i Floresti (57). Są to najwięk­ sze skupiska Polaków w Mołdawii, ale mniejsze grupy zamieszkują także inne rejony republiki (Eberhardt 1998). Obecnie najbardziej znaczącymi i największy­ mi ośrodkami polonijnymi są Bielce i stołeczny Kiszyniów. Według zapewnień miejscowych działaczy, w obu tych miastach mieszka po 3-4 tys. Polaków. Jednak, jak już wspomniałem, dane te należy traktować ostrożnie. Silną polską tożsamość spotyka się również w dwóch wioskach, położonej niedaleko od Biele - Styrczy i Słobodzie Raszkowskiej, znajdującej się w pobliżu Rybnicy w Naddniestrzu. W pozostałych wspomnianych wyżej punktach ludność uważana za polską przez autorów przedmiotu, takich jak P. Eberhardt czy A. Grzeszczuk, dyplomatów i działaczy polonijnych, określa się przeważająco jako ukraińska, �174 JAROSŁAW DERLICKI mając jednak w pamięci swoje polskie pochodzenie. Tego typu błędna interpre­ tacja może wynikać z bezkrytycznego traktowania wszystkich katolików jako Polaków. Należy również dodać, że w większości miejscowości, w których wystę­ puje tzw. „polska ludność" nie przeprowadzono dotychczas wyczerpujących badań etnograficznych dotyczących tożsamości i świadomości etnicznej mieszkańców. TŁO HISTORYCZNE Historia stosunków polsko-mołdawskich jest niewątpliwie długa i swoimi korzeniami sięga czasów Kazimierza Wielkiego, kiedy z Mołdawii do Polski prowadził ważny szlak handlowy. Nasze kontakty kształtowały się bardzo różnie w zależności od układów politycznych. Kilkakrotnie Mołdawia stawała się polskim lennem i równie często występowała przeciw Polsce zbrojnie. Klęska zadana polskiemu wojsku pod Koźminem, na stałe wpisała się w tradycję powie­ dzeniem: „Za króla Olbrachta wyginęła szlachta". W zasadzie od początku naszych kontaktów w kolegiach jezuickich i na Uniwersytecie Jagiellońskim stu­ diowała mołdawska młodzież. Z kolei Polacy, szczególnie w X V I i X V I I wieku, byli pisarzami, administratorami czy żołnierzami na dworze hospodara i boja­ rów. Na podstawie dostępnej literatury można przypuszczać, że była to emigracja tymczasowa, a w Mołdawii nie tworzyły się wówczas większe skupiska Polaków (Demel 1986; Meller 2002, s. 6-22). Dopiero w wieku X V I I I do Mołdawii docierają pierwsze fale polskiej emi­ gracji. Z jednej strony jest to tzw. „emigracja benderska" (od miasta Bendery), zwolenników Stanisława Leszczyńskiego, z drugiej strony - zbiegli pańszczyź­ niani chłopi. Pod koniec wieku, po nieudanej insurekcji, do Mołdawii trafia część „kościuszkowców", którzy formują nawet legion Joachima Deniski. Polacy emigrują także po kolejnych rozbiorach Polski i konfederacji barskiej. W roku 1812 Rosja zajęła Mołdawię i utworzyła na jej terenie Gubernię Besarabską, gdzie po wysiedleniu Tatarów rozpoczęto energiczną akcję osiedleńczą. W okresie czterdziestu lat ludność Mołdawii zwiększyła się z 240 tys. niemal pięciokrotnie. Było to możliwe dzięki szeroko rozbudowanemu systemowi ulg, zwolnień i przywilejów dla nowych osiedleńców. Polityka ta przyciągnęła wielu Polaków z terenów zaboru rosyjskiego, gdzie nie mogli oni nabywać ziemi. Poza chłopami i mieszczanami na wyjazd decydowało się także wielu przedstawicieli szlachty, którzy jako warstwa wykształcona byli szczególnie przydatni dla carskiej administracji. Dlatego też, aż do powstania listopadowego, byli oni traktowani ulgowo i z reguły nie wymagano od nich dokumentacji szlachectwa. Osoby, które nie przeprowadziły nostryfikacji zostały zaliczone po roku 1835 do kategorii mieszczan lub wolnych chłopów - jeśli mieszkały na wsi. Kolejna fala emigracji napłynęła w latach 40-ych, kiedy nieco osłabły antypolskie represje. W roku 1844 w Guberni mieszkało około 3 tys. Polaków, z tego połowa w Chocimiu i jego okolicach (obecnie Ukraina). Drugim największym polskim ośrodkiem był stołecz­ ny Kiszyniów. Polacy tworzyli środowisko aktywne politycznie, a przez to trakto­ wane podejrzliwie przez władze carskie. Po powstaniu styczniowym opracowano �NARODZINY CZY ODRODZENIE? POLSKA TOŻSAMOŚĆ W MOŁDAWII 175 nawet imienny spis besarabskich Polaków, zawierający ich rozmieszczenie, zatrud­ nienie i pochodzenie. Było ich wówczas 913 rodzin, czyli około 4 tys. osób, przy­ byłych głównie z Podola, Wołynia, Grodzieńszczyzny, Wileńszczyzny i Królestwa Polskiego. Ponad połowę stanowiła szlachta, zarówno mieszkająca w miastach, jak i na wsi. 10% Polaków było zatrudnionych w administracji, a 6% zajmowało się handlem i rzemiosłem (Grzeszczuk 1999; Meller 2002, s. 5-22). Dosyć duży napływ Polaków do Besarabii wywołały antypolskie represje po powstaniu styczniowym. W ciągu 35 lat liczba ludności polskiej wzrosła z 4 tys. do prawie 12 tys. Tym razem jednak przybyło do Mołdawii znacznie więcej chło­ pów, powstały nawet całe polskie wsie. Szczególnie chętnie osiedlano się wów­ czas w okolicach Biele. W samym mieście do roku 1897 liczba Polaków zwięk­ szyła się do 4 tys. Oprócz chłopów przyjeżdżała także zubożała szlachta oraz różnego rodzaju wykształceni specjaliści. Polacy różnili się od sąsiadów języ­ kiem, a także religią. W roku 1914 w guberni istniało 6 parafii rzymskokatolic­ kich, skupiających ponad 12 tys. wiernych. Największe z nich znajdowały się w Chocimiu, Bielcach i Kiszyniowie. Trudno jednak określić, jaką część z tego stanowili Polacy, a jaką inne narodowości wyznania katolickiego, np. Niemcy czy Litwini (Grzeszczuk 1999; Meller 2002, s. 6-22). Pod koniec wieku X I X i na początku X X przy parafiach zaczęły powstawać pierwsze polskie organizacje. W 1898 powstało w Kiszyniowie Towarzystwo Dobroczynności, w którym po trzech latach otworzono polską szkółkę. Po rewo­ lucji w Rosji w 1905 r. możliwe stało się tworzenie Domów Polskich. W krótkim czasie wybudowano taki Dom w Kiszyniowie. Po I wojnie światowej, kiedy odrodziło się państwo polskie, a Besarabia we­ szła w skład Rumunii, opuściło j ą blisko 2 tys. Polaków - tych najzamożniejszych i najlepiej wykształconych. W tym okresie dosyć dobrze wyglądała sytuacja pol­ skiego szkolnictwa. W roku 1922 istniało tam 12 prywatnych szkół, które jednak wkrótce upaństwowiono, aby reaktywować zaledwie dwie z nich (w Kiszynio­ wie i Bielcach) w roku 1926. Rozwijały się także różnego rodzaju towarzystwa kulturalno-sportowe w Kiszyniowie, Bielcach, Chocimiu, Sorokach, Benderach i Białogrodzie. Ze spisu z roku 1930 wynika, że osoby deklarujące polską naro­ dowość słabo znały język polski. W dużych miastach posługiwanie się językiem polskim deklarowało 60-70% Polaków, ale na wsi już tylko 25%. Ogółem Pola­ ków w Besarabii było wówczas 8104 osoby (Grzeszczuk 1999). Pogorszenie sytuacji Polaków w Rumunii nastąpiło w drugiej połowie lat 30-ych wraz z nasileniem się rumuńskiego nacjonalizmu. Większość moich in­ formatorów, niezależnie od narodowości, wspomina XX-lecie międzywojenne jako okres rumuńskiej okupacji w Mołdawii. Zajęcie tych terenów przez ZSRR w okresie I I wojny światowej upłynęło pod znakiem wywózek, przemieszczenia ludności i zawieszenia działalności polskich stowarzyszeń. Większość anima­ torów polskiego życia kulturalno-społecznego wyjechała przed lub po wojnie do Polski albo za granicę. Znaczna część została poddana represjom, a życie polonijne całkowicie zamarło. Zawieszeniu uległa także działalność Kościoła katolickiego (Grzeszczuk 1999; Meller 2002, s. 6-22). �176 JAROSŁAW DERLICKI W nowoutworzonej Mołdawskiej SSR Polacy zostali poddani restrykcyjnej polityce narodowościowej. W wyniku głodu, zsyłek do Kazachstanu i na Sybe­ rię oraz przymusowej kolektywizacji, znacznie zmniejszyła się liczba Polaków w Mołdawii. Ogromny wpływ na taki rozwój sytuacji miały również małżeń­ stwa mieszane oraz zmiana narodowości w paszporcie. Należy pamiętać, że narodowość rosyjska, ukraińska czy mołdawska była niezbędnym warunkiem kariery zawodowej w komsomole, administracji, partii, szkolnictwie itd. Auto­ rzy przedmiotu często podkreślają, że Polacy byli zmuszani do zmiany naro­ dowości. Z moich badań wynika, że znacznie częściej był to dobrowolny wy­ bór dokonywany dla osiągnięcia jakiejś pozycji lub dóbr. Brak organizacji kościelnej, przymusowa ateizacja i nasilona sowietyzacja doprowadziły także do ogromnych zmian w religijności miejscowych Polaków. Sakramenty udzie­ lane w cerkwi, domowe obrzędy, a także wieloetniczność rodzin przyczyniły się do wytworzenia specyficznych lokalnych form religijności. W praktyce wszystkie wspomniane wyżej przemiany doprowadziły do sytuacji, w której Polacy utracili wiele istotnych dla własnej tożsamości wyróżników kulturo­ wych, takich jak język, religia czy mono-etniczność (niezależnie od tego, czy rzeczywista czy wyobrażona). Jak już wspomniałem, większość ludności pol­ skiego pochodzenia uważa siebie dzisiaj za Ukraińców - katolików o polskich korzeniach. Wyjątek stanowią tu Polacy z Biele i Kiszyniowa oraz dwóch wio­ sek, w których stanowili oni i nadal stanowią większość - Styrczy i Słobody Raszkowskiej (Meller 2002, s. 6-22). PRZEMIANY PO ROKU 1989 Dopiero demokratyzacja życia społecznego i politycznego w Republice Mołdowy umożliwiła poszczególnym narodowościom bardziej swobodny rozwój. Przemiany te nie ominęły także polskiej diaspory. W roku 1990, z inicjatywy prof. Tadeusza Malinowskiego - zasłużonego członka Mołdawskiej Akademii Nauk, założono w Kiszyniowie Polskie Stowarzyszenie Kulturalne. Jego podsta­ wowym celem było zachowanie polskości wśród Polaków poprzez naukę języka polskiego. Realizacja tego zadania napotkała od samego początku na problemy w postaci braku lokalu, podręczników i nauczycieli (RB. 1993). Wkrótce ze Stowarzyszenia powstały konkurencyjne: Związek Polaków w Mołdawii oraz Towarzystwo Polaków „Odrodzenie". Ponadto, w Kiszyniowie działa Liga Kobiet Polskich w Mołdowie oraz Polskie Towarzystwo Medycz­ ne, z kilkoma oddziałami, m.in. w Bielcach i stolicy. Biorąc pod uwagę ilość kiszyniowskich Polaków, to liczba polskich organizacji oraz towarzyszących im skandali, wydaje się być nadspodziewanie wysoka. W roku 1997 otwarto Dom Polski wydzierżawiony przez Związek Polaków (Chodkiewicz 1998; Z.D. 1996), w praktyce jednak nie prowadzi on dzisiaj żadnej działalności. Podobnie kształtowała się działalność polskich środowisk w Bielcach. W ro­ ku 1992 zwróciły się one do polskiego ambasadora z prośbą o przysłanie nau­ czyciela języka polskiego. Rok później rozpoczęły się kursy, a w roku 1994 zare- �NARODZINY CZY ODRODZENIE? POLSKA TOŻSAMOŚĆ W MOŁDAWII 177 jestrowano Stowarzyszenie Dom Polski. Zaczynało ono swoją działalność od po­ szukiwania osób pochodzenia polskiego i małego, dwu-pokojowego mieszkania, w którym odbywały się kursy i spotkania. Dzięki energicznej działalności pre­ zesa - Walerego Bizuta i dyrektor Eleonory Kimakowskiej, liczba członków Stowarzyszenia wyniosła w 1996 roku 400 osób. Obecnie, w zajęciach organi­ zowanych przez Dom Polski uczestniczy około 700 osób. W 1996 roku „Wspól­ nota Polska" zakupiła budynek dla stowarzyszenia i sfinansowała jego remont; do użytku został oddany w roku 1999. Należy jednak pamiętać, że niewiele osób próbuje sformułować szerszy projekt działalności polskich środowisk. Większość jest raczej zainteresowana wysłaniem swoich dzieci do Polski na studia, kolonie letnie lub wyjazdy okolicznościowe (Z.D. 1996). Polacy żyjący w miastach są głównie rosyjskojęzyczni, mieszkańcy wsi po­ sługują się w większości ukraińskim, znajomość języka rumuńskiego jest prak­ tycznie zerowa. Już na początku lat 90-ych rozpoczęto w Mołdawii organizować naukę języka polskiego. W Kiszyniowie, w roku 1999, w szkole nr 37 istniało 8 polskich klas, w których zajęcia prowadziły 4 nauczycielki z Polski i 2 z Moł­ dawii. W klasach I - I V nauka była prowadzona po polsku, natomiast w klasach V - V I I po rosyjsku i rumuńsku. Ogółem, polskiego uczyło się kilkadziesiąt dzieci. Na lekcjach zorganizowanych przez Dom Polski w Bielcach uczy się obecnie około 140 osób. Ponadto nauka języka polskiego odbywa się w Styrczy, Słobodzie Raszkowskiej i Rybnicy. We wszystkich tych ośrodkach lekcje polskiego są przeznaczone dla osób polskiego pochodzenia lub tych, które zamierzają wyjechać do Polski (Cechowska 1999). W ten sposób członkami stowarzyszeń i słuchaczami lekcji polskiego staje się wiele osób o co najmniej wątpliwym polskim pochodzeniu. Zjawisko to można zapewne tłumaczyć faktem, że Polska jest postrzegana w Mołdawii jako kraj Unii Europejskiej {strana Jewrosojuza). Znajomość języka polskiego i działalność w polskich stowarzyszeniach znacznie ułatwiają wyjazd do Polski, np. na studia. Równolegle z rozwojem polskich organizacji w Mołdawii rozszerza swoje wpływy Kościół katolicki. W samych Bielcach liczba parafian zwiększyła się z 60 osób w roku 1990 do ponad 1100 w roku 2001. W roku 1997 w Mołdawii istniało 9 parafii rzymskokatolickich, w Bielcach, Benderach (Tigina), Grigorówce, Kiszyniowie, Krecoai (Kryckoje), Raszkowie, Rybnicy, Słobodzie Rasz­ kowskiej i Styrczy. Ponadto, msze katolickie były odprawiane w 6 parafialnych filiach, w Pierwomajsku, Tyraspolu, Pietropawłówce, Steuczenach, Iwanowce i Ryszkanach. W sumie, w Mołdawii, w roku 1997, było około 4 tys. katolików. Liczba ta pokrywa się w przybliżeniu z liczbą Polaków ze spisu z roku 1989 (Jutrzenka... 2001). Należy jednak pamiętać, że oficjalnie Kościół katolicki nie ma charakteru narodowego, a jego parafianami stają się przedstawiciele wszyst­ kich narodowości w Mołdawii. Zbitka pojęć 'Polak-katolik' nie funkcjonuje w Mołdawii tak silnie, jak np. na Ukrainie; według mieszkańców badanych wsi można być np. Ukraińcem - katolikiem. Trudno ocenić, jaką rolę w zdobywaniu wiernych pełni prowadzona przy koś­ ciołach działalność charytatywna Caritasu, Kolpingu i innych. Z pewnością jest �178 JAROSŁAW DERLICKI ona czynnikiem przyciągającym ludzi do Kościoła, podobnie jak organizowane w parafiach wyjazdy zagraniczne i pielgrzymki. Polacy w Mołdawii, tak jak w całym byłym ZSRR, czują dosyć duże przy­ wiązanie do religii katolickiej, chociaż ich religijność znajduje się pod olbrzy­ mim wpływem prawosławia. Tego typu synkretyzm religijny jest szczególnie widoczny podczas pogrzebów, gdy na cmentarzach urządza się tzw. obiady , a później pominki . Mimo, że parafianie nie znają języka polskiego, domagają się mszy i modlitw po polsku. Ogromnym autorytetem są wśród nich księża z Polski; księża Rumuni lub Polacy z Bukowiny są natomiast przedmiotem lokalnych animozji i sporów (np. w Styrczy). Oskarża się ich zazwyczaj o próby rumunizacji ludności obrządku katolickiego. Niechęć do Rumunów może wyni­ kać ze wspomnień „okupacji rumuńskiej" w XX-leciu międzywojennym oraz współczesnych prób przyłączenia Mołdawii do Rumunii. 3 4 „ODRODZENIE" CZY NARODZINY? Powyższy kontekst historyczny miał przedstawić proces formowania się pol­ skiej diaspory w Mołdawii oraz przemian, przez które przeszła. Polonia mołdaw­ ska, w dawnym swym kształcie i z dawnymi przywódcami oraz sposobami dzia­ łalności przestała funkcjonować wraz z nadejściem władzy radzieckiej. Uważam więc, że obecna działalność środowisk polonijnych jest bardziej tworzeniem nowego typu polskości, niż odradzaniem starego. Tym bardziej, że jest ona budo­ wana w niezwykle dynamicznym świecie przemian, nie opierającym się już na ciągłości kultur czy tożsamości, przy użyciu nowych mediów i symboli (Clifford 2000, s. 5-31). Organizacje polonijne mają obecnie dostęp do internetu, własnej prasy, rozwijają stacje radiowe czy też prowadzą audycje telewizyjne. Uważam, że okres władzy radzieckiej przerwał ciągłość i kontakt z polską kulturą i tożsamością. Zasymilowani Polacy stali się w dużej mierze Ukraińcami lub Rosjanami, znacznie rzadziej Mołdawianami. W ZSRR, nieprzychylnie na­ stawionym do Polaków, trudno było manifestować swoją polskość, szczególnie kiedy ojciec był Rosjaninem, dziadek też, drugi dziadek Mołdawianinem, babcia Polką, druga Ukrainką, a matka Mołdawianką. Paradoksalnie, wiele osób o tego typu pochodzeniu manifestuje dzisiaj w Mołdawii swoją polskość, chodząc na zajęcia z języka polskiego, biorąc udział w działalności stowarzyszeń czy stara­ jąc się o wyjazd do Polski (dotyczy to głównie mieszkańców miast). Nie chcę tu dowodzić, że polskość w Mołdawii skończyła się całkowicie wraz z nadejś­ ciem władzy radzieckiej. Bardziej jestem skłonny przychylić się do słów Jamesa Clifforda, że trwanie pośród ruin niesłusznie bywa postrzegane jako upadek. Twierdzi on, że każda asymilowana grupa daje początek czemuś nowemu (Clifford 2000, s. 299-370). A.D. Smith dowodzi z kolei, że grupa może przetrwać zacho3 Po pogrzebie, przy grobie zmarłego odbywa się obiad; także zmarłemu kładzie się symbo­ licznie pewną ilość jedzenia i alkoholu. Na 9, 40 dzień i rocznicę pogrzebu urządza się modlitwy za zmarłego połączone z obiadem. 4 �NARODZINY CZY ODRODZENIE? POLSKA TOŻSAMOŚĆ W MOŁDAWII 179 wując swoje formy i tradycje, nawet jeśli przejmuje je od obcych. Kończy się nie egzystencja danej grupy, ale jej wyróżników kulturowych (Smith 1996b, s. 96-97). Sądzę, że oba podejścia mogą być słuszne i wcale się nie wykluczają. Zresztą, jak pisze Zygmunt Bauman, obecnie wspólnoty nie muszą się niczym legitymo­ wać, aby być wspólnotą. Wspólnoty można więc poszukiwać na wiele sposobów i w wielu miejscach, a jej tożsamość jest sprawą wolnego przetargu, twórczości i inicjatywy politycznej (Bauman 2000, s. 347-366). Sądzę więc że w warun­ kach nieuregulowanego konfliktu w Naddniestrzu, który zaostrzył stosunki po­ między ludnością rosyjskojęzyczną i Mołdawianami, wiele osób zaczyna poszu­ kiwać polskiej tożsamości i z nią się identyfikować jako z tą najbardziej neutralną i bezpieczną. Zresztą, dystans kulturowy w stosunku do Mołdawian, ze względu na język czy religię, jest zbyt duży. Z tożsamości słowiańskich - polska wydaje się być najbardziej atrakcyjną, dzięki transformacji gospodarczej, łatwości prze­ kraczania granic zachodniej Europy oraz integracji z nią. Szczególnie młodzi ludzie widzą w Polsce szanse na przyszłość i z nią chcą się utożsamiać. A.D. Smith twierdzi, że do tej pory nie udało się określić wyróżników, dzięki którym trwają grupy etniczne. Nie wskazuje ich konkretnie i precyzyjne, ale pod­ kreśla istotną rolę ciągłości demograficznej i kulturowej. W jego koncepcji, gru­ pa, aby przetrwać, musi zachować „specyficzne elementy etniczne" i ich zawar­ tość (Smith 1996b, s. 96). Autor nie precyzuje ich jednak, sądzę więc, że w dużej mierze mają one charakter intuicyjny. Z pozoru wydawać się może, że Polacy w Mołdawii tych warunków nie spełniają; są przecież mocno zukrainizowani lub zrusyfikowani. Być może jednak wspomniane „specyficzne elementy etniczne" przetrwały - w mniejszym lub większym stopniu w konkretnych, synkretycz­ nych kulturach lokalnych. Nie potrafię precyzyjnie określić tych „elementów" i ich zawartości, jednak intuicyjnie dostrzegam je lub przynajmniej ich część . Stopień ich zachowania sprawia, że podejmuję się próby stopniowania polskiej tożsamości w Mołdawii. Wyróżniam jej dwa bieguny - tożsamość historyczną (związaną z pochodzeniem) i instrumentalną (związaną ze świadomym wybo­ rem). Pierwszy z tych biegunów występuje np. w dwóch polskich wioskach: w Styrczy i Słobodzie Raszkowskiej, drugi zaś - w Kiszyniowie i Bielcach. Wszystkie pozostałe skupiska Polaków mieszczą się, według mnie, bliżej jed­ nego lub drugiego końca osi. Styrcza i Słoboda Raszkowska zawsze były spo­ łecznościami zamkniętymi, w których Polacy stanowili większość. Mimo, że ich mieszkańcy mówią głównie po ukraińsku, to posiadają oni silną świadomość swe­ go pochodzenia, pamiętają o przybyciu swoich przodków na te tereny. W okresie sowieckim posiadali oni liderów, którzy byli jednocześnie bardzo silnymi osobo­ wościami i przywódcami religijnymi. Ten typ tożsamości uważam za tradycyjny i ulegający obecnie modernizacji na rzecz drugiego. Z kolei Polacy z Kiszyniowa i Biele mieszkali w społeczeństwie mniej ortodok­ syjnym, bardziej otwartym na zmiany i mieszanym etnicznie; byli mniejszością. 5 5 Są to według mnie „elementy" typu: funkcjonowanie pewnych polskich powiedzeń, przy­ wiązanie do ziemi, pamięć przybycia przodków do Mołdawii itd. �180 JAROSŁAW DERLICKI W mieście ciężej było zbierać się na modły czy po kryjomu kultywować swoją polskość. To właśnie głównie oni świadomie dokonywali zmian narodowości, aby zapewnić sobie dostęp do edukacji czy kariery zawodowej - w związku z tym wybory tożsamościowe nie są dla nich niczym nowym. Dzięki mieszanemu po­ chodzeniu mogą wybrać dowolną tożsamość występującą w republice. Sądzę, że w najbliższym czasie w Mołdawii zacznie dominować ten typ tożsamości. Warto jeszcze spróbować określić, jakiego rodzaju wspólnotę tworzą współ­ cześnie Polacy w Mołdawii, jeśli nie można ich opisać przy pomocy tradycyj­ nych definicji narodu. Sądzę, że dosyć dobrze przystaje do nich termin „zbioro­ wości etnicznej o kulturze cząstkowej", stworzony przez Antoninę Kłoskowską. Zbiorowość taka wyodrębnia się w opozycji do dominującej kultury i cechuje j ą brak zwartości terytorialnej. W takiej grupie brak jednolitej kultury, ponieważ nie można jej opierać na kontaktach bezpośrednich z powodu rozproszenia przed­ stawicieli. Jeśli nie asymilują się oni całkowicie, to muszą oprzeć swoje poczu­ cie etnicznej odrębności na świadomie uznawanych elementach więzi ideowej oraz szerokiej kategorii symboli grupowych (Kłoskowską 1996, s. 21-32). Taki właśnie charakter wydają się mieć działania środowisk polonijnych w Mołdawii. Ich liderzy tworzą więź ideową z Ojczyzną, ale także z lokalnymi ojczyznami, organizują „imprezy" integrujące polskie środowisko, odwołują się do wspólne­ go pochodzenia, eksponują szereg symboli narodowych i religijnych, takich jak: godło, flaga czy krzyż, wreszcie tworzą tradycje. Wszystkie te czynności mają służyć stworzeniu pewnego uniwersum kulturo­ wego, na którym będzie się opierać identyfikacja etniczna. Polacy w Mołdawii z grupy niejednorodnej będą z czasem stawać się grupą zintegrowaną. W ich przypadku, tak jak w przypadku społeczeństw o kulturze narodowej, formowa­ nie się wspólnoty rozpoczęło się od niewielkiego „jądra społecznego", które swo­ im zasięgiem obejmowało coraz szersze kręgi - jak starałem się to przedstawić w części „Przemiany po roku 1989". Od tego jądra zależy, co wybierze z szeroko rozumianej kultury polskiej i rozpowszechni wśród Polaków w Mołdawii. Treści syntetyzowane przez inteligencję są rozpowszechniane poprzez edukację (język polski, historia Polski, pieśni, tańce ludowe itp.), media (prasa, radio, czasem telewizja), podczas różnego rodzaju świąt, obchodów i imprez okolicznościo­ wych (Kłoskowską 1996, s. 21-44; Znaniecki 1990, s. 44-164). WYNALEZIENIE TRADYCJI Grupy etniczne (ethnie) są wspólnotami historycznymi, ich podstawą są wspólne wspomnienia i doświadczenia. Dla danej grupy autentyczność jej historii nie jest najważniejsza, przede wszystkim liczą się jej cele poetyckie, dydaktycz­ ne i integrujące. Poczucie wspólnej historii łączy pokolenia, każde z nich dodaje własny zestaw doświadczeń, tłumaczy ona także podobieństwa między człon­ kami i przynależność do danej grupy. Jej zadaniem jest pogłębianie poczucia tożsamości. Działacze narodowi wykorzystują przeszłość bardzo selektywnie do swoich celów. Odpowiednio zinterpretowane i udramatyzowane dzieje stają się �NARODZINY CZY ODRODZENIE? POLSKA TOŻSAMOŚĆ W MOŁDAWII 18 1 wyróżnikiem grupy. Tworzą także romantyczny obraz życia przodków, do którego można się odwołać z poczuciem dumy (Smith 1996b, s. 25). W podobny sposób wykorzystuje się tradycję, z którą kojarzy się powszech­ nie coś starego, wynikającego z zamierzchłej historii. Nie należy jednak zapomi­ nać, że korzenie tradycji są kwestią dyskusyjną, często zostaje ona po prostu wynaleziona - wymyślona i zinstytucjonalizowana. Inteligencja przypisuje jej dawność lub starożytność, aby była akceptowana przez społeczeństwo. Chodzi tu o stworzenie iluzji ciągłości z odpowiednią przeszłością historyczną. Tradycje są dostosowane do nowych sytuacji i wytwarzają własną przeszłość przez swoją powtarzalność. Wynalezione tradycje stają się zestawem praktyk o charakterze symbolicznym lub rytualnym. Ich zadaniem jest wprowadzenie do kultury narodowej określonych wartości i norm zachowania, zakładają więc pewną standaryzację - tworzenie kanonu. Wpisują się zatem w tożsamościową twór­ czość elit (Hobsbawm 1984, s. 1-15). Uważam, że praktycznie cała działalność środowisk polonijnych w Mołdawii ma charakter tworzenia czegoś nowego - nowej historii, tradycji i tożsamości. Z pewnością, współczesne Domy Polskie (w Bielcach i Kiszyniowie) nawiązują do tradycji z początku X X wieku. Ich istnienie i działalność uzasadnia się jako coś starego i odwiecznego. W ten sposób stają się one oparciem dla tożsamości - tworzą wspomnianą wyżej iluzję ciągłości historycznej. Podobny zresztą charakter mają wszystkie polskie stowarzyszenia i organizacje, nawiązujące do tradycji XIX-wiecznych towarzystw. Powoływanie instytucji, które są od­ powiednikami istniejących w przeszłości, doskonale wpisuje się w paradygmat „odrodzenia" czyli powrotu do „dawnego" stanu. Tradycję wynajduje się także poprzez inne formy działalności, takie jak: organizacja lekcji polskiego, zakładanie bibliotek, tworzenie zespołów tańca i pieśni, coroczne pielgrzymki i kolonie w Polsce oraz różnego rodzaju święta okolicznościowe, takie jak obchody rocznic założenia parafii, stowarzyszeń czy święta Konstytucji (3 maja) lub Niepodległości (11 listopada). W okresie sowieckim w Mołdawii zabrakło elit, które mogłyby podtrzymywać tego typu działalność. Zresztą takie inicjatywy, nie spotykały się ze zrozumieniem ze stro­ ny władz, ponieważ podważały koncepcję stapiania się kultur w jedyną „właści­ wą" - sowiecką. Tak więc, dzisiejsze „wskrzeszanie" tradycji przedwojennych, a tak przynajmniej rozumieją to środowiska polonijne w Mołdawii, jest po prostu ich tworzeniem od nowa. Jedną z ciekawszych form działalności Domu Polskiego w Bielcach jest wydawanie Jutrzenki. Pisma Polaków w Mołdawii, które także w specyficzny sposób współtworzy tradycje i polską tożsamość w republice. Można tu nawet mówić o tworzeniu szerszej, w zasadzie światowej tradycji i tożsamości polonij­ nej, sterowanej poniekąd z Polski. W czasopiśmie publikuje się informacje o przebiegu i wynikach tzw. „Poloniad", czyli polonijnych konkursów wiedzy o Polsce. Przy okazji, warto przytoczyć ich oficjalnie sformułowane cele: „Poloniady integrują młodzież polską zza granicy z Macierzą i krajem zamieszka­ nia, zwiększają aktywność kulturalną i społeczną środowisk Młodej Polonii, �182 JAROSŁAW DERLICKI rozbudzają dumę z osiągnięć naukowych, kulturalnych i społecznych Polaków w świecie", a więc kształtują tożsamość młodego pokolenia (Jutrzenka... 1998, s. 9). Pismo publikuje ponadto sprawozdania z realizacji imprez okolicznościo­ wych, takich jak np. wieczorki chopinowskie, oraz szerszych projektów - np. roku mickiewiczowskiego (Jutrzenka... 1999, s. 3). Jutrzenka jest pismem, które „odzwierciedla życie stowarzyszenia [Domu Polskiego w Bielcach - przyp. J.D.] i działalność, codzienne problemy i radości" (Jutrzenka... 1999a). Wydawane jest co miesiąc po polsku i rosyjsku, w liczbie 150 egzemplarzy, od roku 1996. Oprócz treści ogólno-polonijnych przekazuje także te bardziej lokalne, związane np. z obchodami nocy świętojańskiej, wizyty pod pomnikiem hetmana Żółkiewskiego we wsi Bieriozowka czy obchodów 100-lecia Styrczy. Oprócz stałych rubryk, takich jak „Sylwetki władców Polski" czy „Poradnik domowy", znaleźć można w Jutrzence artykuły o historii Pola­ ków w Mołdawii, ich stowarzyszeń czy parafii rzymskokatolickich. Praktycznie każdy taki artykuł zaczyna się od zdania typu: „Bielce to miasto, w którym od kilku wieków żyją Polacy..." lub nawiązującego do erygowania parafii w Biel­ cach w roku 1828 (Jutrzenka... 1998; 1999a; 1999b; 2000; 2001). W ten sposób, poprzez treści przekazywane środowisku polskiemu, tworzy się wspomnianą już iluzję ciągłości historycznej i kulturowej oraz uzasadnia trwanie polskości i jej rozwój. Gdyby w tej chwili zabrakło wszystkich opisa­ nych powyżej form działalności, mniejszość polska odczułaby ogromną pustkę i zostałaby zmuszona do poszukiwania nowej lub nowych tożsamości, tym bardziej, że znajdują się one w zasięgu ręki (ukraińska, rosyjska lub mołdawska). PODSUMOWANIE W pierwszej części artykułu starałem się przedstawić historię kształtowania się Polonii w Mołdawii oraz przemian, jakie przechodziła ona w okresie radziec­ kim i po nim. W czasach ZSRR utraciła ona znaczną część ciągłości kulturowej z Polonią przedwojenną, w znaczny sposób uległa także asymilacji (głównie ukrainizacji lub rusyfikacji) i wynarodowieniu. Dlatego też uważam, że obecnie w Mołdawii tworzony jest nowy typ polskości, a nie „odradzany" stary. Polacy zaczynają tworzyć nowy rodzaj wspólnoty. Współcześni badacze przedmiotu wskazują na istnienie wspólnot symbolicznych lub wyobrażonych, których od­ rębność sprowadza się do samoidentyfikacji i subiektywnego wyróżnienia na podstawie niekiedy kilku symbolicznych cech lub wartości (Babiński 1998, s. 58). Taki właśnie charakter wydaje się mieć polska wspólnota w Mołdawii. Kultura i tożsamość nie muszą sięgać „korzeniami poletka przodków; żyją dzięki zapyleniu, dzięki przeszczepieniu". Stąd, członkowie społeczeństwa mie­ szanego etnicznie mogą utożsamiać się z dowolnymi kulturami, znajdującymi się na danym obszarze. Zdają sobie z tego sprawę, także autorzy piszący o Polo­ nii, wspominając, że „pozostali [Polacy w Mołdawii - przyp. J.D.] w dalszym ciągu czekają na wynik walki o „rząd dusz" (Grzeszczuk 1999, s. 18). Słowa te �NARODZINY CZY ODRODZENIE? POLSKA TOŻSAMOŚĆ W MOŁDAWII 183 sugerują, że odnalezienie 'polskiej tożsamości' jest postrzegane w kategoriach: „zbawienia - potępienia". W takim ujęciu jest działaniem zaplanowanym i skie­ rowanym na poszukiwanie tożsamości, a nie posiadanie jej niejako naturalnie. Jednocześnie budowanie tożsamości to proces niezwykle twórczy, poszcze­ gólne treści są wybierane selektywnie i układane w całość. Lokalne grupy przed­ stawiają swoją kulturę ze zgromadzonych na nowo przeszłości (nowej interpre­ tacji historii), używając obcych (nie tradycyjnych) mediów, symboli i języków (Clifford 2000, 22-23). Wszystkie te zabiegi mają na celu zapewnienie kultu­ rowej odrębności grupy, jej zachowanie w odmiennym kształcie, a więc mo­ dernizację. Powyżej starałem się przedstawić i zinterpretować pewne elementy i sposoby tworzenia nowego typu polskości w Mołdawii. LITERATURA Administratura... 1997, Administratura Apostolica de Moldova. Anuar, Kiszyniów, Sic! B a b i ń s k i G. 1998, Metodologiczne problemy badań etnicznych, Kraków, Nomos. B a u m a n Z. 2000, Ponowoczesność jako źródło cierpień, Warszawa, Sic! C e c h o w s k a D. 1999, Szkoła polska w Kiszyniowie, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Pol­ ska, nr 6, s. 20. C h o d k i e w i c z A. 1998, Otwarcie Domu Polskiego w Kiszyniowie, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 2, s. 9-10. C l i f f o r d J. 2000, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, War­ szawa, Wydawnictwo KR. D e m e 1 J. 1986, Historia Rumunii, Wrocław, Ossolineum. E b e r h a r d t P. 1998, Liczebność i rozmieszczenie ludności polskiej w republice mołdawskiej, Czasopismo Geograficzne, nr 3-4, s. 249-259. G r z e s z c z u k A. 1999, Polacy w Mołdawii, cz. I I , Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Pol­ ska, nr 6, s. 16-18. H o b s b a w m E. 1984, Introduction: Inventing Traditions, [w:] The Invention of Tradition, E. Hobsbawm, T. Ranger (red.), Cambridge, Cambridge University Press, s. 1-15. I w a n o w M . 1991, Pierwszy naród ukarany. Polacy w Związku Radzieckim 1921-1939, War­ szawa-Wrocław, PWN. Jutrzenka...1998, Jutrzenka. Pismo Polaków w Mołdawii, nr 11. - 1999a, Jutrzenka. Pismo Polaków w Mołdawii, nr 19. - 1999b, Jutrzenka. Pismo Polaków w Mołdawii, nr 20. - 2000, Jutrzenka. Pismo Polaków w Mołdawii, nr 5 (27). - 2001, Jutrzenka. Pismo Polaków w Mołdawii, nr 5 (38). K a b z i ń s k a I . 1999, Wśród „ kościelnych " Polaków. Wyznaczniki tożsamości etnicznej {naro­ dowej) Polaków na Białorusi, Warszawa, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 54. K K 1993, Informacja o Naddniestrzu i Mołdawii, Sprawy Narodowościowe, Seria Nowa, t. I I , z. 2(3), s. 217-222. K ł o s k o w s k a A. 1996, Kultury narodowe u korzeni, Warszawa, Wydawnistwo Naukowe PWN. K u c z y ń s k i A. 1972, Syberyjskie szlaki, Wrocław, Ossolineum. - 1998, Syberia. 400 lat polskiej diaspory, Wrocław, Atla 2. M e l l e r A. 2002, Tożsamość etniczna Polaków besarabskich, praca magisterska złożona w Archi­ wum Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Warszawa. N o w i c k a E. 2000, Polacy czy cudzoziemcy? Polacy za wschodnią granicą, Kraków, Nomos. RB. 1993, Polacy w Mołdawii, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 22, s. 2-3. �184 JAROSŁAW DERLICKI Polacy... 1995a, Polacy w Mołdawii, E. Walewander (red.), Lublin, Oddział Lubelski Stowarzy­ szenia „Wspólnota Polska". - 1995b, Polacy w Moldowie mówią o sobie, E. Walewander (red.), Lublin, Oddział Lubel­ ski Stowarzyszenia „Wspólnota Polska". S m i t h A . D . 1996a, Culture, Community and Territory: the Politics of Ethnicity and Nationa­ lism, International Affairs, t. 72, z. 3, s. 445-458. - 1996b, The Ethnic Origins of Nations, Oxford, Oxford University Press. S t r a c h o t a K . 2002, Mołdawia, Raport Ośrodka Studiów Wschodnich 2001, Warszawa. S z y n k i e w i c z S. 1996, Polacy w Kazachstanie. Świadomość etniczna i stosunki z obcymi, Etnografia Polska, t. 40, z. 1-2, s. 237- 252. Wielka... 2000, Wielka Syberia małych narodów, E. Nowicka (red.), Warszawa, Nomos. Z.D. 1996, Organizacje polonijne w Mołdawii, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 5 (47), s. 12-13. Z n a n i e c k i F. 1990, Współczesne narody, Warszawa, PWN. JAROSŁAW DERLICKI A BIRTH OR REVIVAL? POLISH IDENTITY I N MOLDOVA Summary In the USSR Polish minority in Moldova has lost much of its cultural continuity due to the assimilation. After 1991 Polish intellectuals in Moldova have started so-called process of national revival, but author believes that a new type of Polish identity is being created. Poles in Moldova become a new type of community, as authors point out the existence of symbolic or imagined communities, whose separateness comes down to self identification and subjective differentiation on the basis of sometimes just a few symbolic features. In contemporary concepts, culture and identity don't have to be carried out from one generation to another. They live owing to pollination and transplantation. That's why members of multi-ethnic society can link to and create cultures and identities which ever they want. This is the case of Poles in Moldova, who are mainly of the mixed ethnic descent (Ukrainian, Russian and Moldovan). They choose Polish identity in order to go to Poland to study, to work, for summer vacations, etc. The whole culture and identity of Polish minority in Moldova are created by organizing Polish societies, schools, folk groups, press, radio and also by Catholic Church. Contents of wider Polish national culture are being selectively picked and synthesized by leaders and then distributed by various kinds of medias. J.D. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b1c6f0abec8b47f9699630eb825942e6.pdf 9f2c8c0786a8ab6e591d644ab94611c3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2011 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource narodziny Kurumba - narodziny Afryka - kultura społeczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1866 Title A name given to the resource Narodziny u Kurumbów / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.223-238 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchalik, Lucjan Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85, 2001 LUCJAN BUCHALlK Cieszyn, Żory NARODZINY U KURUMBÓW Informacja o terenie badań Kraj zamieszkany przez Kurumbów leży na północy Burkiny Faso, w prowincji Soum; południowa część leży w prowincji Bam. Najważniejszymi miejscowościami są: Titao, Pobe-Mengao, Aribinda i Belehede. Dominuje tu równina zbudowana z ubogich skał laterytowych i prekambryjskich skał krystalicznych. Tylko z rzadka wznoszą się niewielkie, silnie zerodowane pagórki. Społeczeństwo Kurumbów możemy podzielić na trzy grupy: Pela (zwani też "skalni" - na zachodzie), Karo (znaczy "mający żniwa w październiku" - na wschodzie) i Lurumi (zamieszkujący centrum kraju)l. Ten ostatni region będzie głównym tematem badań w dalszej części pracy. Nazywać go będziemy Krajem Lurum2• Westerman i Bryan zaliczają Kurumbów do grupy Grusi. Liczebność tych pierwszych szacowana jest na 60-80 tys. osób. Badania prowadzono w ramach programu "Lurum 2000", realizowanego w latach 1995-2000. W 1997 roku rozpocząłem badania wśród Kurumbów, wśród których przebywałem do 2000 roku czterokrotnie. Głównym miejscem prowadzenia badań było Pobe-Mengao oraz Bougue, Sisse, Oure, Namsiguya, Zana, Bourzanga, Hite, Ouindiguy, Lessam, Boulleni. I Kurumba Pela zajmują tereny na wschód od Tulfe, Ouendoupoli, Yoro. Kurumba Karo mieszkają wokół Aribinda, Belehede, nazwa ich wywodzi się od przyspieszonych - w stosunku do innych części kraju - żniw odbywających się w październiku. Kurumba Lurumi zamieszkują środkową część kraju, główną miejscowością, a zarazem siedzibą króla, jest Pobe-Mengao. 2 Znajduje się tutaj wiele przemieszanych etnicznie wiosek, np.: Petegoli (Kurumba, Rimaibe, Bella, Peule), Baraboule (Kurumba, Rimaibe, Peule), Doudoubangou (Dogon, Kurumba), Digel (Kurumba, Dogon), Lessam (Kurumba, Dogon, Rimabe, Peule), Dinagourou (Dogon, Kurumba), Hombori (Dogon, Songhay, Kurumba), Guiri (Dogon, Kurumba), Yoro (Kurumba zwani tu Tellem, Dogonowie). �224 1. Narodziny fIzyczne Małżeństwa zawierają najczęściej osoby bardzo młode (16-18 lat)3. Dziewczęta rodzą swoje pierwsze dziecko w wieku 17 lat, ostatnie zaś nierzadko po ukończeniu 40. roku życia. Wśród rodzących są więc duże różnice wiekowe. Niemniej przygotowania i zachowania dotyczące porodu zawsze są takie same. Występujące różnice dotyczą w zasadzie pierworództwa czy też płci dziecka, a nie wieku matki. Akuszerka Narodziny dziecka są wielkim wydarzeniem w rodzinie. Dzieci rodzą się w domu rodzinnym. Kobieta, czując nadchodzące rozwiązanie, prosi o przybycie akuszerki. Rolę akuszerki pełnią starsze, doświadczone kobiety. Zdarza się, że we wsi nie ma akuszerki, wtedy prosi się akuszerkę z sąsiedniej miejscowości. Za wykonaną pracę płaci się jej koszem prosa. Po przybyciu akuszerki, kobieta siada na podłodze i opiera się o ścianę. Położna na przemian masuje brzuch rodzącej i opukuje ją z dwóch stron krzyża, powtarzając to trzykrotnie co godzinę. Między masażami dotyka obiema rękoma podłogi znajdującej się pomiędzy rozkraczonymi nogami rodzącej. Poród W czasie porodu kilkakrotnie następuje rytualne picie wody, kobieta wielokrotnie zmienia pozycję. Przynosi się jej "białą wodę''4 i sos gombo, z czego wolno jej zjeść tylko trzy kęsy, każdy po trzykrotnym wprowadzeniu do ust. Jeśli rodząca pochodzi z rodziny muzułmańskiej, przynosi się jej w naczyniu wodę, którą wcześniej wylewano na papier zapisany wersetami Koranu. Podobnie jak w przypadku "białej wody" i sosu gambo, zanim rodząca napije się, trzykrotnie dotyka ustami brzegu naczynia. Część ostatniego łyka wypluwa na ciało, pozwala wodzie spłynąć, po czym wiedzie naczynie wzdłuż ciała aż do nóg. Tam stawia naczynie na podłodze, skąd akuszerka przesuwa je ku stopom. Wszystkie te gesty powinny przyspieszyć poród. Kiedy jednak poród się opóźnia, po raz kolejny przynosi się małą kalebasę z wodą oraz - jeśli rodząca jest muzułmanką - pewne suszone zioła przywożone przez pielgrzymów z Mekki. Przed rozpoczęciem porodu kobieta przyklęka z rozkraczonymi nogami i przysiada na stopach, akuszerka od tyłu przysuwa jej niski stołeczek, aby się mogła oprzeć. Podczas porodu akuszerka co godzinę masuje brzuch rodzącej w kierunku pępka. W tym czasie opukuje wielokrotnie rodzącą z dwóch stron J Współcześnie zdarzają się małżeństwa zawierane w póżniejszym wieku (30 lat i więcej), jest to spowodowane najczęściej migracjami. Młodzi ludzie wyjeżdżają w poszukiwaniu pracy do dużych miast, kiedy się dorobią, wracają i dopiero wtedy zawierają związek małżeński. 4 Woda zmieszana z mąką z prosa. �225 krzyża i kręgosłup, każdorazowo powtarzając to trzykrotnie. Położna przyjmuje dziecko, kładzie je między nogami matki i czeka, aż nie zostanie wydalone łożysko. Po czym matka wstaje, zostaje podchwycona pod pachy przez starszą, stojącą za nią kobietę, trzykrotnie podniesiona i potrząśnięta. Następne czynności wykonywane przez akuszerkę mają charakter czysto higieniczny - obmywa się dziecko, masuje, smaruje5• Szczególnie dokładnie czyści się twarz, szyję, uszy, pachy. Tak przygotowane dziecko przekazuje akuszerka innej kobiecie. Rodzącą odwiedzają różne kobiety6, w czasie swoich wizyt rozmawiają z rodzącą lub tylko przyglądają się, czasem czuwają drzemiąc. W porodzie nie mogą uczestniczyć kobiety, które jeszcze nie rodziły, oraz teściowa. Łożysko Po przygotowaniu dziecka i przekazaniu go którejś z towarzyszących kobiet, akuszerka zajmuje się łożyskiem znajdującym się dotąd w kącie izby. Wkłada się je i wyjmuje sześciokrotnie do starego zniszczonego naczynia, zanim tam ostatecznie - za siódmym razem włożone - nie pozostanie. Około 10 cm powyżej końca pępowiny robi supeł, który wystaje z naczynia. Po czym bierze do ręki ziarna prosa, sorga i innych roślin uprawianych przez kobiety, trzykrotnie wkłada do naczynia, za czwartym razem wrzucając je do środka (dotyczy łożyska chłopca). Tak przygotowane naczynie zamyka się za pomocą zwilżonej ziemi laterytowej i zakopuje w obrębie podwórza. Czynność ta przypomina raczej pogrzeb. Dół, do którego wkłada się naczynie z łożyskiem, nie mo±e być wykopany przez ojca dziecka, może to uczynić któryś z braci ojca. Preferuje się jednak, aby ten dół-grób wykopał ktoś spoza wsi. Zanim naczynie z łożyskiem zostanie wyniesione z domu, podaje się matce kalebasę napełnioną "białą wodą". Kobieta może ją wypić dopiero po trzykrotnym przyłożeniu do ust. Resztę płynu rozlewa w miejscu porodu. Dwie zgięte w pół kobiety niosą naczynie z łożyskiem i kalebasę z oślim łajnem. Naczynie wkłada się do dołu-grobu i przysypuje oślim łajnem, dopiero później to wszystko zakrywa się ziemią. Po zakopaniu naczynia kobiety pośpiesznie udają się do domu. Po zakończeniu tych zabiegów matka opuszcza dom i myje się za parawanem znajdującym się ponad pochowanym łożyskiem, tam też będzie załatwiała swoje potrzeby fizjologiczne. Sytuacja taka będzie trwała przez siedem dni. W czasie kiedy matka się myje, przygotowują dla niej matę, na której kładzie się spódnice. Jedna z kobiet bierze dziecko i trzykrotnie trzyma noworodka nad matą, zanim go na niej położy i przykryje spódnicą (dotyczy chłopca). Po umyciu się matka kładzie się obok swojego dziecka. Kobiety towarzyszące porodowi udają się do domów, ostatnia odchodzi akuszerka. s Masłem karite i ziemią laterytową (bardzo drobną, delikatną). 6 Zdarza się, że może ich być nawet do dziesięciu. �226 Matki z dziećmi, rodzina Sawadogo z Boulleni (marzec 1999 r.). Fot. L. Buchalik Matka z dzieckiem na targu w Bougue (kwiecień 1998 r.). Fol. L. Buchalik �227 Zachowania magiczne Wszystkie zachowania podczas porodu, nie mające natury ginekologicznej, lecz symboliczną, mają przyspieszyć poród. Do zachowań tych należą wspomniane już dotykanie rękoma podłogi, wszelkie ruchy skierowane ku dołowi, zlewanie wody po ciele rodzącej. Ustawienie naczyń z napojami na ziemi i przeciąganie ich pomiędzy nogami kobiety. Akuszerka postępuje w swych zabiegach ginekologicznych zgodnie z symbolicznym znaczeniem wydostawania się dziecka z ciała matki, to znaczy wyjściem w kierunku ziemi. Uwidacznia się w ten sposób bliski związek elementów realistycznych z symbolicznymi. Dopiero to połączenie tworzy doskonałość. Magiczno-symboliczne działanie ma taką samą wartość co działanie realistyczne. Czterokrotne powtarzanie wszystkich czynności jest oczywiste, bo chodzi tutaj o sprawy kobiece. Bardziej skomplikowane wydają się działania symboliczne, związane z czynnościami poporodowymi. Podstawowy problem polega na uznaniu jedności między dzieckiem a łożyskiem. Łożysko jest integralną częścią dziecka, posiada jego płeć. Dlatego łożysko chłopca jest grzebane po lewej, to jest męskiej stronie domostwa, a dziewczynki po prawej. Łożysko chłopca jest sześciokrotnie na przemian wkładane i wyjmowane z naczynia (2 x 3), zanim ostatecznie w nim pozostanie. Naczynie z łożyskiem chłopca jest również zamykane za pomocą trzech grudek ziemi. W przypadku łożyska dziewczynki wszystkie czynności powtarza się czterokrotnie. Powyższy opis pochodzi z monografii poświęconej Kurumbom, dotyczącej lat sześćdziesiątych (Schweeger-Hefel, Staude, 1970, s. 267-272). Współcześnie niewiele się zmieniło. Kobiety nie chcą rodzić w szpitalu znajdującym się w niezbyt odległym Djibo. Tradycja wyraźnie określa, że dziecko powinno przyjść na świat w domu rodzinnym. Kontakt dziecka ze współczesną medycyną - jeśli poważnie nie choruje - zaczyna się wraz ze szczepieniami, które są obowiązkowe. 2. Narodziny duchowe Aby nowo narodzone dziecko mogło być uważane w pełni za istotę ludzką, musi mu zostać nadane imię, musi też posiadać duszę - a birigu, siłę życiową - afele panga, ducha opiekuńczego, totem, może też być wcieleniem - a hute. Nadanie imienia Tradycyjne imiona związane były z kolejnością narodzin ("pierwszy", "drugi", a nawet "ostatni"), dniem tygodnia, w którym dziecko się narodziło ("czwartek", "poniedziałek"). Wpływ na imię miały też cechy indywidualne noworodka. �228 Imię nadaje się na siódmy dzień po urodzeniu (inf. Sino Sawadogo), rodzina, a także znajomi składają nowo narodzonemu prezenty: ubranka, kosmetyki dziecięce, a także pieniądze. Rodzice natomiast składają ofiary, aby zapewnić dziecku pomyślność. Zdarza się, że ojcami zostają mężczyźni po siedemdziesiątce7• Współcześnie nadaje się imiona8 tradycyjne, muzułmańskie, a nawet chrześcijańskie. Dominują jednak imiona muzułmańskie; imiona chrześcijańskie nadawane są najczęściej w starszym wieku. Związane jest to z przejściem na chrześcijaństwo, otoczenie jednak nadal używa w takich sytuacjach pierwotnego imienia muzułmańskiego9• Zdarzają się sytuacje odwrotne, kiedy to pierwotnym imieniem jest imię tradycyjne, zainteresowany dodaje sobie imię muzułmańskielO• Otoczenie używa wtedy obu imion. Dodawanie sobie imion, stosowanie ich zamiennie wprowadza pewne zamieszanie, społeczność lokalna potrafi jednak bezbłędnie określić, o kogo chodzi. UDogonów - zamieszkujących Falezy Bandiagary, znajdujące się około 100 km na północ od kraju Lurum - spotykamy podobny mechanizm; pierwszym imieniem nadawanym przez rodzinę jest imię tradycyjne, natomiast oficjalnie zapisane jest imię muzułmańskie. Otoczenie w takiej sytuacji używa również imienia pierwotnego". Wraz z wiekiem dodają do imienia pewne określenia podkreślające prestiż np. El Hadj (pielgrzym), czy też terminy zawodowel2• Dusza Wszystkie dusze określane są mianem a birigu. Według Kurumbów "Każde żyjące stworzenie ma duszę, zatem również zwierzę" (Schweeger-Hefel, Staude, 1970, s. 116). Także rośliny mają duszę, szczególne znaczenie mają dusze roślin uprawnych. Tylko kamienie nie posiadają duszy. Dusza nie jest umiejscowiona w jakiejś konkretnej części, zajmuje całe ciało, znajduje się w nim już od urodzenia dziecka. Dusza jest synonimem życia ludzkiego (inf. Almisi Sawadogo)l3. Czy człowiek może mieć kilka dusz? Trudno tutaj o precyzyjną odpowiedź na pytanie - ile dusz ma człowiek? W latach sześćdziesiątych austriaccy 7 Sino Sawadogo (ur. 1923 r.), animista, szef ziemi, został po raz kolejny ojcem w lutym 2000 roku. R Imiona żeńskie: Ranata, Aoua, Yabiri. Imiona męskie: Daogo, Barke, Masogo, Boulia, Bonseba, Manaa, Kirsyamba, Noga. 9 Mousa Samuel Sawadogo (ur. 1968 r.) z Mengao pochodzi z rodziny szefów ziemi, zostal chrześcijaninem, kiedy prowadził pijalnię piwa, póżniej przestał prowadzić pijalnię, został muzułmaninem i wziął sobie drugą żonę. Bourema - Emanuel Bourema (ur. 1945 r.) z Sabce, prowadzi bar, przeszedł na chrześcijaństwo ze względu na uprawiany zawód. lO Palogoba Oumaru Sawadogo (ur. 1930 r.) z Kourpele, obecnie muzułmanin, pełni funkcje szefa ziemi, właściwe dla animistów. II Mousa Amdaga Saye (ur. 1965 r.) z Tireli jest animistą, prowadzi mały "hotelik". 12 Ouremi Harouma mistrz krawiecki [list do autora]. 13 Almisi Sawadogo (ur. 1926 r.), animista, z jego rodziny wywodzą się szefowie ziemi. �229 Chłopcy najczęściej marzą o rowerze (listopad 1999 r.). Fot. L. Buchalik Dzieci z Mengao (styczeń 2000 r.). Fot. L. Buchalik �230 etnolodzy, Annemarie Schweeger-Hefel i Wilhelm Staude - prowadzący badania w kraju Lurum - nie potrafili dociec, ile w rzeczywistości - według Kurumbów - człowiek ma dusz. Odpowiedzi oscylowały między jedną a czterema duszami. Wcześniejsze badania przeprowadzone z kolei przez francuskich etnologów - Marcela Griaule'a i Gennaine Dieterlen - w latach trzydziestych udowadniały, że człowiek ma jedną duszę (Griaule, Dieterlen, 1942). Wcielenie W Lurum nazywa się a hute, zaś w okolicy Aribinda aligam (Griaule, Dieterlen, 1942, s. 10). Podstawowa różnica między duszą a wcieleniem polega na tym, że każdy człowiek ma duszę, lecz nie każdy człowiek jest wcieleniem inneg? człowieka, najczęściej przodka. Sila życiowa Zwana w języku moorel4 zili, a w języku kurunfe a dubay (Griaule, 1941, s. 9) lub a budey (Griaule, Dieterlen, 1942), zaś w samym Lurum afele panga (a panga - siła; a fele - życie) zdaje się nie odgrywać ważniejszej roli w życiu metafizycznym człowieka - dlatego też nie będę się tym problemem szerzej zajmował. Bez niej - oczywiście - nie można żyć. Posiadanie siły życiowej oznacza po prostu, że osoba żyje, umarli jej nie posiadają (AIrnisi Sawadogo). Duchy opiekuńcze Zwane są w języku moore kinkirsi (l.p. kinkirga) (Aleksandre, 1935), w języku kurumfe a kirenkanga (l. mn. a kirenne) (inf. Almisi Sawadogo). Posiadaje każdy człowiek i każde zwierzę, mogą być dobre albo złe (Griaule, 1941, s. 8). Często w buszu można znaleźć ślady działalności a kirenkangal5, kiedy coś ich zadziwi lub przeszkadza w podróży, mówią, że to ich sprawka. Żartobliwie mówią też na dzieci, że są a kirenkanga, szczególnie kiedy coś spsocą (Adama Sawadogo)'6. Totem Każdy człowiek posiada swój totem dziedziczony w linii męskiej - jest to totem rodowy przechodzący z pokolenia na pokolenie. Znaczniejsze rodziny Język otaczającego i dominującego na północy Burkiny Faso plemienia Mossi. Na temat duchów opiekuńczych patrz też: Dim Delobsom, Les secrets des sorciers noirs, Paris, 1934, s. 48n oraz Louis Tauxier, Le noire du Yatenga, Paris, 1917, księga VIII. 16 Adama Sawadogo (ur. 1964), pochodzi z rodziny szefów ziemi, muzułmanin. 14 15 �231 mogą mieć więcej totemów, chodzi tu głównie o ród królewski Konfe (lew, krokodyl)l7. Są także totemy dziedziczone w linii matki, nie przechodzą one jednak z pokolenie na pokolenie, co jest podstawową różnicą między tymi totemami (inf. Almisi, Sino, Adama Sawadogo). Totemy takie związane są z jakimś wydarzeniem, które miało miejsce w czasie, kiedy matka była w ciąży. Urodzone wtedy dziecko oraz każde następne noszą taki totem, odnoszą się do niego z takim samym szacunkiem i bojaźnią jak do totemu dziedziczonego w linii ojca. Totemem rodziny Sawadogo dziedziczonym w linii męskiej jest hiena. Adama Sawadogo ma dwa totemy: ojcowski - hienę i matczyny - węża boa; jest myśliwym, lecz nigdy nie poluje na te zwierzęta. Kiedy w buszu spotka hienę - "popatrzymy na siebie i każdy idzie w swoją stronę", nigdy żadna hiena nie zaatakowała członka rodziny Sawadogo, zaś żaden Sawadogo nie skrzywdził hieny (Adama Sawadogo). 3. Dusza - a hirigu Liczebność dusz W latach sześćdziesiątych poważnym problem było określenie ilości dusz posiadanych przez człowieka. Najczęściej mówiono o dwóch duszach bytujących w każdym człowieku. "Jedna przebywa w grobie i płacze, w końcu idzie do Boga (do/ere). Druga zostaje na ziemi, zmienia miejsce pobytu i powraca od czasu do czasu do chaty z ołtarzem rodzinnym (akarai-dan). Duszę taką widuje się czasem na szlaku" (Schweeger-Hefel, Staude, 1970, s. 116). W trzydzieści lat później problem wielu dusz już nie istnieje. Obecnie Kurumbowie wyraźnie określają, że człowiek posiada jedną duszę (inf. Almisi Sawadogo) - jest to niewątpliwie wpływ islamu na ich kulturę duchową. Dusza ma płeć i imię takie, jakie nosi człowiek, jest jego wiernym odwzorowaniem - fotografią· Choroba Choroba człowieka spowodowana jest wcześniejszą chorobą jego duszywystępuje zgodność między duszą i ciałem. Zdarza się, że dusza ucieka w busz, dzieje się tak w czasie snu, kiedy sama wychodzi z ciała "na spacer" i dobro- 17 Zakazy dotyczące totemów królewskich dotyczą całego ludu. Nie wolno na te zwierzęta polować, co prawda lwów już tutaj nie ma, ale krokodyle żyjące w wysychających stawach cieszą się szacunkiem. Jeśli w ciągu dnia niczego nie upolują, nocą przychodzą do wsi i mogą wyrządzić szkody. Mieszkańcy jednak nie polują na nie, ograniczają się tylko do zamykania zwierząt domowych w zagrodach. �232 wolnie doń wraca. Gorsza sprawa, kiedy człowiek jest chory i leży w domu, dusza wychodzi do buszu i musi zostać sprowadzona. Gdyby ktoś wtedy zobaczył duszę, to "chory nie wyzdrowieje i nie wstanie z łóżka". Dusze często płaczą. Informatorzy twierdzą, że "kiedy jesteś umierający, dusza może opuścić ciało i wtedy płacze. Może nawet kogoś przestraszyć". W takich sytuacjach najlepiej udać się do specjalisty, który może sprowadzić duszę do cierpiącego (inf. Almisi Sawadogo). Szczególne zdolności w sprowadzaniu dusz z buszu mają przedstawiciele rodziny Sawadogo'8. Chory, aby wyzdrowieć, udaje się do Sawadogo, zabiera z sobą parę kurcząt i nową kalebasę z pokrywką. Jeśli choroba jest już poważnie zaawansowana i chory nie może iść o własnych siłach, robi to ktoś z jego rodziny. Sawadogo udaje się do buszu, szuka płaczącej duszy, zamyka ją w kalebasie i przynosi choremu, który dzięki temu zdrowieje. Bardziej skomplikowana sprawa występuje wtedy, kiedy dusza wejdzie w termitierę. Wtedy nie ma już ratunku, chory musi umrzeć. Jeżeli jednak Sawadogo spotka duszę, zanim ona wejdzie do termitiery, prowadzi się tam osła, który umiera w zastępstwie człowieka. Zamiast osła można też ofiarować duszę konia. Chory może żyć jeszcze nawet do trzech lat (Schweeger-Hefel, Staude, 1970, s. 115). Dusza po śmierci W latach sześćdziesiątych Kurumbowie uważali, że po śmierci jedna dusza - nie precyzowali która - idzie w odległe od Mengao miejsce, leżące gdzieś na zachodzie. Tam też podążają wszystkie dusze, tak ludzi, jak i zwierząt. Podobne wyobrażenia na ten temat mają sąsiadujący z nimi Mossi (Schweeger-Hefel, Staude, 1970, s. 117). Obecnie ich poglądy niewiele się zmieniły. Uważają, że po śmierci dusza "znika", nie widzi się jej, odchodzi do Pilimpikul9, w języku moore Kienkulugu, co oznacza "dusza odeszła". Jest to ich odpowiednik raju, zbudowany jak ziemski świat ludzi. Mieszkają w domach, mają tam nawet swój targ. Tam osoby będące jasnowidzami mogą rozmawiać z duszami (inf. Almisi i Sino Sawadogo). "Można tam spotkać dusze, które przechadzają się obok żywych". Zwykli ludzie mogą oglądać dusze przodków we śnie (inf. Almisi Sawadogo). Nie potrafią sprecyzować, w której części ciała mieszka dusza. Uważają, że "dusza jest w życiu mentalnym człowieka" (inf. Almisi i Sino Sawadogo). IR Sawadogo według mitologii byli pierwszymi ludźmi na ziemi, tworzą naj starszą warstwę społeczności - Nioniosi, czyli autochtoni. Uznawani są za władców-szefów ziemi, mają zdolności jasnowidzenia i sprowadzania deszczu. Według Kurumbów z Aribindy "wszyscy Nioniosi nazywają się Sebogo (wiatr) lub Sawadogo (chmura)" (Dieterlen, 1939, s. 183). 19 Pilimpiku jest nazwą w języku Kurumba. Znajduje się ok. 130 km od Mengao w okolicy Yako (na trasie Ouahigouya - Ouagadougou). �233 Dusza dziecka Tak scharakteryzowaną duszę posiada jeszcze nie narodzone dziecko; nie wiadomo, w którym momencie płód otrzymuje duszę, niemniej posiada ją już przed narodzeniem. Wynika to ze stwierdzenia, że dusza nie narodzonego dziecka jest nieszkodliwa, w przeciwieństwie do duszy matki (Schweeger-Hefel, Staude, 1970, s. 116). Z badań przeprowadzonych przez Griaule'a i Dieterlen wynikało, że gdy rodzi się dziecko, to prawdopodobnie cień, czyli dusza zmarłego, wnika w nie. Dusza ta uwalnia się z ciała dziadka, pradziadka lub brata dziadka dopiero po trzech latach od momentu śmierci. Chodzi tu jednak nie tyle o duszę, co o wcielenie. Zresztą sami Francuzi mówili, że dusza ta nazywa się a hute - wcielenie (Griaule, Dieterlen, 1942, s. 10). Współcześnie uważają, że ,Jeśli tylko ktoś pojawi się na ziemi, ma swoją duszę już w pierwszych sekundach i minutach" (inf. Almisi Sawadogo). Śmierć ciężarnej Poważnym problemem dla społeczności jest śmierć kobiety będącej w ciąży. Wywołuje to ogromne wrażenie, rodzi skojarzenie potępienia i przekleństwa. Aby zażegnać niebezpieczeństwo, które może dotknąć całą społeczność, należy wykonać szereg obrzędów. Sytuacja jest tak poważna, że nawet kobiety muszą złożyć ofiarę z "białej wody", sezamu czy też prosa20 (inf. Almisi Sawadogo). Kobiety zmarłej przed rozwiązaniem nie można grzebać w ziemi z dzieckiem w łonie. Legendy mówią o pewnej starej kobiecie, której córka zmarła, będąc w ciąży; prosiła ludzi z wioski o pomoc, nikt jej jednak nie udzielił. Wtedy stara kobieta przeklęła mieszkańców wioski, mówiąc, że kto pochowa zwłoki ciężarnej kobiety w ziemi, sprowadzi na siebie i swoją rodzinę nieszczęście, a ziemia przestanie rodzić. Sama pochowała zmarłą córkę w szczelinie baobabu. Dlatego Kurumbowie nie grzebią nigdy kobiety z płodem w łonie. Przed jej pogrzebem płód musi zostać wyjęty, w latach sześćdziesiątych zajmował się tym Sidibe Deba Boena z Mengao. Gdyby jednak pochowano kobietę bez oddzielenia dziecka21 , Asendesa22 musiałby złożyć ofiarę ciałopalną - co jest ewenementem w ich kulturze (Schweeger-Hefel, Staude, 1970, s. 92). Problem z oddzieleniem dziecka od ciała matki związany jest ze złożeniem ofiary. Inną ofiarę składa się za kobietę, inną za mężczyznę. Grzebiąc dziecko w ciele matki, nie wiedzą, czy to chłopczyk, czy dziewczynka, tym samym nie Kobiety nie składają ofiar ze zwierząt. Trędowatych również nie można grzebać w ziemi, lecz w baobabie. Nieprzestrzeganie tej zasady byłoby obrazą dla ziemi i Asendesa musiałby złożyć ofiarę. 22 Asendesa potocznie określany jako szef ziemi lub pan ziemi (j. kurumba: a sende- ziemia; sa - właściciel), pochodzi z rodziny Sawadogo. 20 21 �234 wiedzą, jaką złożyć ofiarę. Operacja oddzielenia matki od dziecka ma głównie na celu ustalenie płci i rodzaju ofiary, jaką trzeba złożyć za zmarłe dziecko. Śmierć kobiety ciężarnej niesie z sobą jeszcze jedno zagrożenie. Dusza takiej kobiety poruszająca się w trąbie powietrznej może wniknąć do brzucha innej ciężarnej kobiety i spowodować jej śmierć, może również szkodzić mężczyźnie, gdy wejdzie w jego ciało. Zabieg Sidibe Deba Boena odgrywał w Mengao i jego okolicach23 wyjątkową rolę w pochówku kobiety zmarłej z płodem w ciele. Uważał, że potrafi wydobyć dziecko w całości, nie uszkadzając ciała matki. Austriaccy etnolodzy badający to zjawisko na początku lat sześćdziesiątych nie dawali wiary temu, że możliwe jest wyjęcie dziecka z ciała matki bez uszkodzenia jednego z nich. W 1962 roku mogli zaobserwować taką operację wykonywaną przez wspomnianego Boena. Przychodząc do zagrody zmarłej, zażądał on przyniesienia psa i nowej kalebasy, do której włożył przyniesione z sobą "lekarstwo"; następnie zabito psa i jego krew wlano do kalebasy. Tak powstałą ciecz wylano wokół chaty, gdzie znajdowały się zwłoki. Wszedł do środka i nagie zwłoki znowu polał cieczą; powtarzał tę czynność czterokrotnie24, po czym kobieta "urodziła" dziecko. Współczesna medycyna uznaje takie wydarzenie za niewiarygodne. Trudno też stwierdzić, czy całość operacji mogli etnolodzy obserwować, czy Boena pozwolił im wejść do chaty. Niewykluczone, że miały miejsca jakieś zdarzenia, których etnolodzy nie mogli obserwować. Zasadnicze składniki owego tajemniczego lekarstwa są znane25 - trudno jednak wypowiadać się na temat samej operacji. Pogrzeb Po "urodzeniu" dziecka kładzie się go na brzuchu zmarłej matki i przykrywa chustą. Wtedy przychodzą zwołani ludzie, aby zobaczyć, czy operacja się powiodła. Zdejmuje się słomę ze strzechy chaty i dzieli się ją na cztery części. Przynosi się zabitego wcześniej psa. Za pomocą czterech wiązek słomy opala się sierść psu. Odcina się mu cztery nogi, ogon i głowę, którą kładzie się na piersi zmarłej. Ogon pod głowę, a łapy wokół głowy. Tak przygotowane ciało przynosi się do grobu. Po ceremonii chata i jej zawartość staje się własnością Boena, rodzina nie dziedziczy niczego. Boena oczywiście przekazuje coś ze Na pozostałych obszarach Lurum inni przedstawiciele rodziny Boena pełnili takie funkcje. Czwórka jest symbolem kobiecości. 25 Boena sprzedał etnologom produkty niezbędne do produkcji .,lekarstwa", lecz zostały one później skradzione i nie poddano ich analizie chemicznej. 2.1 24 �235 spadku dzieciom, bo tylko one mogąjeść to, co należało do ich matki26. Pozostawione rzeczy uważa się za prezent Boena, a nie spadek po matce (Schweeger-Hefel, Staude, 1970, s. 122-123). Współcześnie trudno spotkać się z tego typu operacjami, nawet potomkowie rodziny Boena nie chcą na ten temat rozmawiać (inf. Boena Barke)27. Nie udało się stwierdzić, czy współcześnie wykonują takie zabiegi, czy nie, a jeśli ich nie wykonują28, to jakie składają ofiary, aby nie dopuścić do skalania ziemi. Nadal jednak funkcjonuje specjalny cmentarz29 dla osób tragicznie zmar30 łych i kobiet w ciąży. Miejsce to budzi strach u mieszkańców i kategorycznie odmawiają tam wejścia. Usytuowany jest daleko poza wsią, w przeciwieństwie do "normalnych" cmentarzy znajdujących się na terenie wsi nieopodal domostw (inf. Hamado Sawadogo)31. Śmierć ciężarnej uDogonów Z podobnymi wierzeniami spotkać się można także u - spokrewnionych z Kurumbami - Dogonów. Również oni interpretują tę śmierć jako potępienie czy przekleństwo32. Dla zamieszkujących urwiska skalne miejscem pochówku są groty skalne, natomiast Dogonowie mieszkający na równinach umieszczają ciała w wydrążonym pniu baobabu. Pochówkiem i tutaj zajmują się specjalnie do tego celu wyznaczone osoby, składa się w ofierze kozę i kurczaka. Ciało owija się białymi bawełnianymi pasami - w przypadku normalnego pogrzebu do tego celu używa się specjalnych koców pogrzebowych - i kondukt pogrzebowy udaje się na cmentarz. Tak jak u Kurumbów, tak i tutaj dla kobiet zmarłych w ciąży wydzielony jest specjalny cmentarz. Po przybyciu na miejsce pochówku ciało składa się w ziemi. Następnie za pomocą ostrego noża lub brzytwy wykonuje się rozległe nacięcie na brzuchu zmarłej, wyjmuje się dziecko i stwierdza jego płeć. Matka zostaje pogrzebana, a obok niej dziecko. Zamyka się wejście do grobu i znowu składa się ofiarę z kozy i kurczaka. W sumie składa się ofiarę z czterech zwierząt. Wdowiec nie może opuścić swojego domu przez okres trzydziestu dni, jeśli dziecko było chłopcem, i czterdziestu dni, jeśli dziewczynką (Ortoli, 1941, s. 1-3). W spadku są najczęściej produkty żywnościowe oraz rzeczy osobiste (stroje, ozdoby). Boena Barke (1925-1998) pełnił funkcje kapłana Kesu, uważany za autorytet rodziny Boena. 2' Przeszkodą mogą być zakazy administracyjne, jak i islam zakazujący bezczeszczenia ciała ludzkiego. 29 Asanpogbawhuboy - 2 km na zachód od Mengao. 30 Za tragicznie zmarłe uznaje się osoby zmarłe w trakcie podróży, wskutek wypadków (np. upadek z baobabu). 31 Hamado Sawadogo (1958-1997), pochodził z rodziny szefa ziemi, dobrze zorientowany w kulturze i tradycji Kurumbów. 32 Podobne odczucia wywołuje śmierć trędowatych. 26 27 �236 Zwyczaj oddzielania dziecka od ciała matki był trudny do zaakceptowania dla muzułmanów. W kwietniu 1940 roku miał miejsce konflikt na tym tle. W wiosce Belma zmarła, będąca w ciąży, żona Dogona - muzułmanina. Została pochowana na cmentarzu muzułmańskim w sposób właściwy dla muzułmanów, a nie w sposób wyżej opisany - właściwy dla animistów. Natychmiast podniosła się wrzawa w całym regionie, który poczuł się zagrożony w wyniku pogwałcenia zwyczaju. Zbezczeszczona w ten sposób ziemia mogła stać się bezpłodna, czego obawiali się animiści. Szefowie wiosek nie byli w stanie zażegnać konfliktu, bowiem wdowiec był muzułmaninem i nie można mu było narzucić tradycyjnych zwyczajów. Po awanturach obie zwaśnione strony, to jest animiści i muzułmanie, doszły do porozumienia. Animiści, aby nie uznano ich za tych, którzy zawinili w tym zajściu, i tym samym ich ziemia nie stała się bezpłodna - mieli złożyć stosowną ofiarę. W mniemaniu animistów winni byli muzułmanie i oni powinni być ukarani bezpłodnością ziemi (Ortoli, 1941, s. 72). Muzułmanie natomiast obawiali się zbezczeszczenia zwłok, co mogło pociągnąć za sobą gniew boży. Uniknięcie tradycyjnego zabiegu uchroniło ich od kary. 4. Wcielenie - a hule Zupełnie innym niż dusza a birigu jest pojęcie wcielenia a hute. O ile każda istota żywa musi mieć duszę, o tyle nie każda musi być czyimś a hute. Możemy dostrzec dość duże różnice pomiędzy a hute ludzi i zwierząt oraz roślin. I jedne, i drugie związane są z odradzaniem się życia. Rośliny odradzają się co roku i w zasadzie nie mają cech indywidualnych, dlatego częściej mówi się o a hute roślin niż zwierząt, które nie odradzają się tak często, a mają wiele cech indywidualnych, oraz ludzi. Rozpoznawanie Wcielenie rozpoznaje się bardzo prosto, "na przykład: jeśli ktoś żył bez palca, ręki, ucha, oka. Kiedy umiera, po jego śmierci pojawia się w tejże rodzinie dziecko, któremu również brakuje tej samej części ciała. Rozpoznaje się, że to a mana a hute (inf. Almisi Sawadogo). Takie dziecko jest a hute swojego przodka, który mógł umrzeć nawet 20-30 lat wcześniej. Dusza nie może wrócić w ciele nowo narodzonego dziecka; może to zrobić tylko a hute. Kiedy człowiek umiera i jest mu dana szansa powrotu na ziemię w ciele dziecka - to jest a hute. Zjawisko to występuje bardzo rzadko, jeden na tysiąc, może też się zdarzyć, że w wiosce nie będzie ani jednego a hute. Nie potrafią powiedzieć, czy ziemia ma duszę, wiedzą natomiast, że na pewno nie ma a hute. Bowiem nie ma drugiej ziemi, jest tylko ta jedna konkretna, na której żyjemy. �237 U Dogonów spotykamy podobne przekonania. Człowiek może mieć swoje wcielenie, niezależnie od posiadanej duszy. Zdarza się to stosunkowo rzadko, wówczas w ciało nowo narodzonego dziecka może wcielić się dawno zmarły przodek. Tak na przykład uważa się, że Gadioula 001033 jest wcieleniem jednego z przodków, który pełnił ważne funkcje społeczne. Sądzono, że kiedy dorośnie, obejmie funkcje piastowane przez przodka, ten jednak został muzułmaninem i jak dotychczas nie pełni żadnych istotnych funkcji (inf. Jacek Łapott). Wcielenia roślin Inna sytuacja jest z roślinami posiadają duszę i a hu/e. "Na przykład jeśli w tym roku zbierasz plony, w naDziewczęta z Pobe-Debere, w czasie inicjacji, ze stępnym je sadzisz - to jest a hu/e świeżymi jeszcze śladami skaryfikacji (marzec 1997 r.). Fot. L. Buchalik (inf. Almisi, Sino Sawadogo). To ostatnie zdanie może nam przybliżyć to pojęcie. A hute nie jest wędrówką (w rozumieniu wędrówki dusz), lecz odradzaniem się życia. Rolnikowi łatwo to rozpoznać, wszak co roku na polu wyrasta takie samo proso. Bydło posiada już wiele cech indywidualnych i nie tak łatwo można spotkać dwa identyczne osobniki. Pojęcia tego nie należy mylić z hinduskimi wcieleniami czy też reinkarnacją. Jest pojęciem właściwym dla danej kultury. Możemy je raczej łączyć z obserwacją przyrody, Kurumbowie są przecież rolnikami i znają cykl corocznego odradzania się życia. Wymaga to jednak prowadzenia dalszych badań, w aktualnej literaturze oprócz błędnej wzmianki u Griaule'a i Dieterlen (1942) nie ma żadnych wiadomości na temat a hu/e. JJ Urodzony w 1958 roku, zamieszkały w Sanga. �238 BIBLIOGRAFIA Aleksandre R. P. 1935 Dictionnaire moore-fran~ais, Paris. Dieterlen Germaine 1939 Note sur fes Kouroumba du Yatenga Septentrional, "Journal de la Societe des Africanistes", t. 9, ss. 18-189. Griaule Marcel 1941 Le Donfe des Kouroumba, "Journal de la Societe des Africanistes", t. II, ss.7-20. Griaule Marcel, Dieterlen Germaine 1942 La Mort chez les Kouroumba, "Journal de la Societe des Africanistes", t. 12, ss.9-24. Ratajski Lech 1966 Afryka, Warszawa. Schwegeer-Hefel Annemarie, Staude Wilhelm 1970 Die Kurumba von Lurum, Wien. Ortoli Henri 1941 Le deces d 'une femme enceinte chez les Dogon de Bandiagara, "Bulletin de I'Institut Fran9ais d' Afrique Noire", t. 3-4, ss. 64-73. Westermann D, & Bryan D. W. 1970 The languages of West Africa, t. 2, London. Lucjan Buchalik THE BIRTH OF A KURUMBA (Summary) The article discusses field research conducted by the author in Burkina Faso among the Kurumba. The material has been grouped into four sections: I. Physical birth; 2. Spiritual birth; 3. Soul- a birigu; 4. Embodiment - a hute. Writing about physical birth the author presents the role of midwife, the birth itself, treatment of the placenta and magic rituals during birth. Spiritual birth comprises name giving, recognition of guardian spirits and acceptance of totems. The section on soul carries information on the number of souls that a person has, their connections with illness, the soul's fate after death, the soul of a child and the death of a pregnant woman. Embodiment can be experienced by both people, animals and plants. People relatively rarely are embodiments of their dead ancestors. Plants, on the other hand, which have fewer individual features, are more often treated as embodiment of previously existing plants. Embodiment - a hute among the Kurumba is not transmigration as transmigration of souls but a rebirth. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab589661740a313b2798cd9a35b9bd6f.pdf 546d81f4370a6136a5bba53cc1f8f0ec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5235 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource czas - wartościowanie antropologia komunikacji antropologia współczesności mass media Jan Paweł II, papież ( 1923-2005) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4859 Title A name given to the resource Narracja prasowa czasu niezwykłego / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.73-99 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Zakład Etnologii I A E PAN, Warszawa NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO. POŻEGNANIE Z JANEM PAWŁEM I I W RELACJACH „GAZETY WYBORCZEJ" WSTĘP Wczesna wiosna 2005 roku. Świat - nie tylko chrześcijański - wchodzi w traumatyczny okres żegnania się z papieżem Janem Pawłem I I . Wydarzenia kilkunastu dni z tego czasu będą przedmiotem mojej refleksji dotyczącej narracji prasowej. Podstawę jej stanowią - mające walor jednorodnego źródła oraz jednej (liberalno-demokratycznej) orientacji ideowej - materiały autorskie i infor­ macyjne publikowane od 24 marca do 14 kwietnia w „Gazecie Wyborczej" (GW) i „Gazecie Wyborczej Stołecznej" (GWS). Obejmują one relacje o Ojcu Świętym oraz zachowaniach społeczeństwa polskiego, których (w części nieza¬ mierzonym) tłem i scenerią był najważniejszy dla katolików czas Wielkiej Nocy. Ich bohaterami są więc „Papież Polak" oraz społeczeństwo , zarówno w szer¬ szym, jak i węższym tego słowa znaczeniu, rozumiane jako ludzie, naród, Polacy, także tłum , wierni, ale i wyodrębnione grupy społeczne lub zawodowe. Głów¬ nym narratorem jest tu prasa, ściślej „Gazeta Wyborcza", legitymizowana stwier¬ dzeniem Rolanda Barthesa, że wśród współczesnych wypowiedzi (discours) występują obok siebie „wielkie narracje" literackie typu powieści (w tym też popularnej) i „drobne wiadomości" zamieszczane w prasie codziennej (Barthes 1970, s. 270). Narratorką jest także autorka tego tekstu, która już przez sam dobór materiału wpłynęła na ukazany tu obraz wydarzeń. Dziennikarze „Gazety" relacjonowali wydarzenia, opinie biernych i czyn¬ nych uczestników dramatu, jakim była agonia, śmierć Jana Pawła I I oraz okres żałoby po Nim. „Gazeta" informowała o tym, co się zdarzyło z przynajmniej 1 2 3 4 1 „Gazeta Wyborcza" jest dziennikiem o największym w kraju nakładzie, mającym wydania we wszystkich miastach wojewódzkich. Jej odbiorcami są w przeważającym stopniu czytelnicy posiadający wykształcenie powyżej szkoły zawodowej, w tym przede wszystkim mieszkańcy miast. W rozumieniu heglowskiego, mnogiego podmiotu społecznego (Hegel 1965, s. 13,50). W pozytywnej konotacji zgromadzenia agoralnego (Biela 2005, s. 355) z jego specyficzną dynamiką i walorami psychoterapeutycznymi dla uczestników. Przy tym ich możliwości oddziaływania na czytelników były odmienne od tych, jakie mieli reporterzy telewizyjni, przekazujący obraz i komentarz dotyczący bezpośrednio tego, co się aku¬ rat działo. 2 3 4 �74 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA jednodniowym opóźnieniem, ale z reguły stosowała czas teraźniejszy, co wydat­ nie podnosiło dramaturgię narracji. W tym samym celu teksty jej reporterów mają tytuły przyciągające uwagę i pod tym kątem dobrany serwis fotograficzny. Uzupełniane są one pełnymi ekspresji wywiadami i wypowiedziami tzw. zwyk­ łych ludzi. Często występują w nich określenia „żałoba narodowa", „osierocony naród", i pytania: „Jak teraz mamy żyć?". Towarzyszące im opracowania autor¬ skie są natomiast obszerne, refleksyjne, zdystansowane. Omawiając poszczególne zagadnienia przyjęłam merytoryczno-chronologiczny podział na trzy wiodące wątki narracyjne: • Ostatnie dni życia Jana Pawła I I ; • Okres od śmierci Papieża - 2 kwietnia (sobota) wieczorem do pogrzebu, 8 kwietnia (piątek), godz. 10.00 rano; • Od pogrzebu do końca pierwszego tygodnia żałoby. Z uwagi na wskazane tu walory artykułów i doniesień prasowych, a także niebezpieczeństwo urażenia uczuć religijnych praktykujących Polaków oraz nie¬ długi okres, jaki upłynął od śmierci Ojca Świętego, własne komentarze ograni¬ czę do niezbędnego minimum. Równocześnie uważam, że poszczególne wątki dotyczące Ojca Świętego poruszone w mediach stanowią znakomity materiał do odrębnej analizy strukturalno-morfologicznej. Podobne znaczenie mają zamiesz¬ czane w prasie fotografie. W tym miejscu winna jestem kilka zdań wyjaśnień dotyczących samej nar¬ racji. Narracja należy do świata ludzkich wypowiedzi - dyskursu. Kategoria ta jest pojęciem o rozmaitych znaczeniach i zastosowaniach, zarówno w literatu¬ roznawstwie, jak i teoretycznej refleksji historiograficznej oraz współczesnych badaniach społecznych. Osadzona jest też w różnych systemach filozoficznych i szkołach socjologicznych. Nie będę tu przywoływać stanu badań nad narracją, ani też jej schematów, zasad organizujących, elementów strukturyzujących ją i konstytuujących, ade¬ kwatnych do poszczególnych kierunków poznawczych . Dla potrzeb tego tekstu niezbędne są jednak pewne odniesienia do wybra¬ nych lektur. Roland Barthes pisał: „[...] mowa jest przekazem [...] Przekazem nie tylko ustnym; może składać się on z pism i przedstawień, wypowiedzi pisanej, ale także fotografii, filmu, reportażu, widowiska, sportu, reklamy [...]" (Barthes 1970, s. 26). I dalej „[...] przez język, wypowiedź, mowę, itp. rozumieć będzie¬ my każdą jednostkę czy całość znaczącą, tak słowną, jak wzrokową: fotografia będzie dla nas słowem w tym samym stopniu, co artykuł w gazecie [podkr. M.D.-P.]; same przedmioty staną się słowem, jeśli tylko będą coś znaczyć" (Barthes 1970, s. 27). 5 5 Kwestie te są podejmowane w artykułach opublikowanych w tym tomie „Etnografii Polskiej". Zainteresowanym polecam też artykuł Anny Malewskiej-Szałygin (2004). Autorka, w sposób kompetentny i klarowny, kreśli historię stosowania i rozumienia dyskursu w naukach społecz¬ nych i filozofii. �NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO 75 Dyskursem, od strony postępowania analitycznego, zajął się szczegółowo Michel Foucault . Dyskurs, dla Foucaulta, jak podsumował Jerzy Topolski, to: „[...] zbiór wszyst¬ kich rzeczywistych wypowiedzi (zarówno mówionych, jak pisanych) w ich zdarzeniowym rozproszeniu i we właściwym im jednostkowym zjawianiu się [...]" (Topolski 1977, s. 22). Analiza powinna obejmować same wypowiedzi, ale także intencję mówiącego i elementy nieuświadomione, które uwidoczniły się wbrew jego woli w tym, co powiedział, lub czego nie dopowiedział (Topolski 1977, s. 22). Jest ona bowiem skierowana na uchwycenie wypowiedzi w wąskim, jednostko¬ wym zdarzeniu, i dalej na określenie warunków i granic jej istnienia, ustalenie współzależności wobec innych wypowiedzi oraz wskazanie form, które wyklucza. Powodowany takimi przesłankami Foucault dokładnie rozpisuje kolejne kroki postępowania analitycznego, niezbędne do poznania badanego dyskurs (Foucault 1977, s. 77-79). Pierwszym zadaniem jest odpowiedź na pytanie: kto mówi? (s. 77). Następne to opisanie miejsca instytucjonalnego skąd „[... ] wygłasza swój dyskurs [... ] (np. katedra uniwersytecka, parlament)" (s. 78). Wreszcie, ukazanie pozycji podmiotu określonej „przez sytuację, w jakiej może się on znaleźć" (s. 79). Od czasu Barthesa i Foucoulta narracje stały się przedmiotem licznych opra¬ cowań naukowych , podejść badawczych, sposobów analizy, a nawet form eks¬ pozycji muzealnych . Dla psychologów, jak pisze Jerzy Trzebiński, „narracja oznacza opowiada¬ nie komuś o czymś, jest więc szczególnym rodzajem komunikacji między ludźmi. 6 7 8 6 Por. Archeologia wiedzy, gdzie Foucault szczegółowo definiuje i opisuje dyskurs, formacje dyskursywne, wypowiedzi („enonse") - podstawowe pojęcia proponowanej przez siebie proce¬ dury badawczej. Jak pisze Anna Malewska-Szałygin, w badaniach dyskursu prowadzonych na początku lat 80-tych w miasteczku Wanet w pn.-zach. Anglii przez Nila Rapporta (1993) uczynił on „[... ] narrację pojęciem organizującym interpretację danych [...]. Narracja to historia, którą ludzie opo­ wiadają o sobie i swoim świecie, która z przypadkowego strumienia zdarzeń tworzy całość celo¬ w ą i sensowną [...]. Badacz analizując opowieści wyróżnia kolejne tematy (themes), śledzi ich współwystępowanie, [...] zależność od miejsca i czasu, w jakim są opowiadane. W ten sposób próbuje odkryć strategie, za pomocą których tworzy się narracje" (Malewska-Szałygin 2004, s. 92). Narracja jest obecna we współczesnych rozwiązaniach ekspozycji muzealnych zmierza¬ jących do kontekstualizacji kolekcji oraz używania przedmiotów do iluminacji i interpretacji szerszej historii. Przykładem tego jest Muzeum Opowiadaczy Historii, w którym idea kolekcji i wystawy opiera się na nowym myśleniu „[... ] o muzealiach i sposobie ich wystawienia. Kon¬ tekst nie jest tu dodatkiem lecz jednym z integralnych elementów kolekcji" (Malinowski 2005, s. 26). Punktem wyjścia organizującym całość jest, jak pisze Michał Malinowski, „narracja przeka¬ zywana w kontekście społecznym. Ważny staje się tu nie tylko sam tekst przekazu, lecz przekaz sam w sobie. Forma opowiadania nabiera jednego z centralnych znaczeń i poddana jest szczegóło¬ wej analizie, tak, aby móc znaleźć się jako niezbędny element konstruowanej wystawy. Ten sam tekst narracji ubrany w odmienne formy nabiera wielorakich zabarwień emocjonalnych i może wywołać u zwiedzającego nawet przeciwstawne reakcje. Istotna więc, w momencie gromadzenia kolekcji, jest rejestracja owych wariantów formalnych i uczynienie ich dostępnymi dla później¬ szego odbiorcy. Dopiero gdy oglądamy panoramę różnorodności sposobów opowiadania jesteś¬ my w stanie zdać sobie sprawę z istoty różnic tradycji ustnych i niezbędności ich kompleksowej rejestracji" (Malinowski 2005, s. 26). 7 8 �76 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Stanowi także wytwór tej komunikacji: tekst, za pomocą którego wyrażamy od¬ powiednie treści. Narracja ma też inne znaczenie: jest szczególną formą poznaw¬ czego reprezentowania rzeczywistości [...]sposobem rozumienia rzeczywistości" (Trzebiński 2002 c., s. 13; podobnie uważa Carr 1986, s. 41). Zdaniem Trzebińskiego: „Narracja jest sposobem rozumienia świata [...] (s. 17), [a sam] proces rozumienia ma formę interpretowania danych napływających z zewnątrz i generowanych przez nasz umysł" (s. 18). Nauki społeczne (psy¬ chologia, socjologia, antropologia) dążą do wykrycia reguł „interpretowania rzeczywistości". Widzą je w tzw. schematach narracyjnych. Według nich, jak uważa Trzebiński, jednostka rozumie i zapamiętuje rzeczywistość (Trzebiński 2002b, s. 22) . „Schemat narracyjny jest [...] poznawczą procedurą «czytania» biegu zdarzeń w taki sposób, że rozumiane są one jako skończone w czasie historie [...], w których występują określeni bohaterowie z określonymi intencjami, napotyka¬ jący określone rodzaje przeszkód i posiadający określone możliwości i szansę radzenia sobie z nimi" (Trzebiński 2002b, s. 23). Na tej podstawie można powie¬ dzieć, „że zaktywizowany schemat powoduje narracyjne konstruowanie rzeczy¬ wistości przez umysł ludzki" (tamże, s. 23). Jak twierdzi Katarzyna Stęplewska-Żakowicz, obecne analizy narracji utrzy¬ mane są w obrębie dwu stanowisk metodycznych, inaczej definiujących „sam przedmiot analizy. Wedle pierwszego z nich, wywodzącego się z lingwistycznych prac Laboga [...], narracja to pewna relacja pomiędzy zdaniami. Wedle drugiego, dyskursywnego stanowiska, narracja to raczej relacja między uczestnikami spo¬ łecznej interakcji" [...] (Stęplewska-Żakowicz 2002, s. 86) . Prezentowany przeze mnie tekst osadzony jest w tej drugiej konwencji meto¬ dycznej. Istotna jest jeszcze jedna kwestia dotycząca narracji, ściśle związana z „war¬ sztatem etnologa". Andrzej Piotrowski pisze, iż: wywiad narracyjny, w odróżnieniu od trady¬ cyjnych form wywiadu socjologicznego, opartych na uzyskiwaniu odpowiedzi na opracowany przed badaniami zestaw pytań, „[... ] polega na stymulacji opo¬ wiadania o przeżyciach związanych z uczestnictwem osoby badanej w jakimś wydarzeniu lub ciągu wydarzeń" (Piotrowski 1995, s. 5). Według tego autora, „początek takiemu podejściu dały badania L. Schatzmana i A. Straussa (1995), a rozwinięta koncepcja wywiadu narracyjnego jest dziełem F. Schutzego (1977), który opracował tę technikę dla potrzeb badań biograficznych" . 9 10 11 9 „Schemat narracyjny modeluje": 1. Bohaterów dziejących się historii; 2. Ich wartości, główne intencje i towarzyszące im plany realizacji; 3. Komplikacje napotykane przez bohate­ rów podczas realizacji intencji i planów, a także 4. Uwarunkowania i szanse przezwyciężenia trudności w realizacji intencji (Trzebiński 2002b, s. 23; podkr. M.D.-P.) Podobnie, współcześni analitycy dyskursu (T.A. van Dijk, J. Kurcz) interesują się narra­ cjami jako jedną z form dyskursu. W wykazie literatury Piotrowski przywołuje pełne notki bibliograficzne tych publikacji (kolejno 1977, 1983, 1987, 1989). 1 0 11 �77 NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO Podstawową zasadą prowadzenia takiego wywiadu jest ścisłe oddzielenie „[... ] niezakłóconej [przez badacza M.D.-P.] wypowiedzi autobiograficznej dotyczą¬ cej przebiegu życia narratora w całości lub w części interesującej badacza" (Piotrowski 1995, s. 5) od innych składowych jego wypowiedzi, ich okolicz¬ ności, komentarzy, tła etc. (tamże, s. 5n) . W tej interpretacji narracja jest głównym źródłem i narzędziem badawczym. Pozyskane tą drogą informacje, i ich struktury, poddane są ścisłym, drobiazgo¬ wym oraz szczegółowo opisanym regułom analizy, czyli metodyce badań. Mogą one dobrze służyć wnioskom w obrębie kilku dyscyplin naukowych - poza etno¬ logią - takich jak historia, socjologia i psychologia. W tym miejscu chciałabym podkreślić, że uważam narrację za podstawowe, wywołane źródło poznania etnologicznego, którym posługiwałam się od zarania mojej przygody z etnografią/etnologią. Nosiło ono wówczas miano etnograficznego wywiadu terenowego, a określenie narracja przyjmowało z racji ulepszenia styli¬ styki redagowanego tekstu. Wszystkie rozmowy z informatorami - w moim przy¬ padku nieomal zawsze nagrywane na taśmę magnetofonową, a następnie przepi¬ sywane na maszynie - podlegały gruntownej analizie, tak od strony danych 0 samym rozmówcy (jego statusie społecznym, kulturowym, narodowościowym, wyznaniowym), jak i poszczególnych kwestii wypowiedzi uzyskanych na intere¬ sujący mnie temat, ich czasu i okoliczności. Dopiero wszechstronna konfrontacja wyników tych analiz cząstkowych prowadziła do stwierdzeń uogólniających . Podobnie postępowali, i postępują nadal, moi koledzy zainteresowani proble¬ mami systemów pokrewieństwa, łemkowskich i bojkowskich przesiedleńców w ramach Akcji „W" na teren PGR-ów koszalińskiego, Polakami poza granicami kraju, wybranymi aspektami kultury nomadów, funkcjonowaniem współdziałania oraz pomocy wzajemnej na wsi czy miejscem i rolą ludzi starych we współczes¬ nym życiu rodzin góralskich. Badacze z Pracowni Etnologicznej IAE PAN w Krakowie, koncentrując prace na etnologicznym poznaniu mieszkańców rejonu Karpat, uznali wręcz ich relacje za podstawę i specyfikę własnego podejścia metodycznego, służącego im do szerokich interpretacji kulturowych . Nie powinno to specjalnie dziwić, do tego rodzaju źródeł odwoływali się już bowiem klasycy naszej dyscypliny: Florian Znaniecki, Bronisław Malinowski, Kazimierz Moszyński, Józef Chałasiński. Piszę o tym, aby uzmysłowić (zwłasz¬ cza najmłodszym badaczom), iż narracja od dziesiątków lat jest znanym i uzna¬ nym źródłem etnologicznym, a jej analiza stanowi podstawę warsztatu etnologa, chociaż przyznaję, że umiejętność posługiwania się nią, wyciągania wniosków 1 interpretacji, nie jest mocną stroną wszystkich uprawiających tę dyscyplinę, ale to już odrębne zagadnienie. 12 13 14 1 2 O autobiograficznej metodzie badań szerzej patrz: Kabzińska 2003. Por. moje prace dotyczące chociażby konfliktów o ziemię lub poczucia estetycznego lud¬ ności wiejskiej (Piasecka 1982, 1986, 1991). Przykładem jest chociażby zbiorowa monografia Podhale (2000). 1 3 1 4 �78 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA OSTATNIE DNI ŻYCIA JANA PAWŁA I I 1 5 Papież Relacjonując i komentując bieg wydarzeń „Gazeta Wyborcza" poświęciła dużo miejsca szczególnemu wątkowi, jakim było zachowanie samego Papieża w kolejnych dniach jego śmiertelnej choroby. 24 marca (czwartek). Pełen ekspresji tytuł i zdjęcie w czołówce: Papież pła­ kał? I dalej: Na twarzy Jana Pawła I I malowało się cierpienie, gdy po odwołaniu audiencji generalnej pokazał się wczoraj, tylko na chwilę, w oknie swej rezy­ dencji [...] nie przemówił do wiernych czekających na niego wytrwale na placu św. Piotra (s. 1). W tekście informacja, że na placu w porze audiencji zebrało się ponad 1000 osób, które skandowały „Kochamy Ciebie". Papież był w oknie niepełną minutę, pobłogosławił wiernych, ale nic nie powiedział. Następ­ nie mamy powołanie się na „Le Figaro" które, od anonimowego informatora z Watykanu, dowiedziało się o pogarszającym się stanie zdrowia Papieża odkąd opuścił On szpital: coraz gorzej znosi czyszczenie rurki tracheotomijnej, przez którą oddycha. Mało je, co powoduje anemię.. Dostaje więc żelazo, ale to wywo­ łuje bóle głowy i nudności. A wszystko męczy serce chorego (s. 1). Dalej, jak podaje GW, „Le Figaro" pisze w związku z nieobecnością rzecznika praso¬ wego Watykanu, Joaquina Navarro Vallsa, na wtorkowej konferencji, iż: Brak oficjalnych informacji podsyca niepokoje (s. 1). Kolejna wiadomość pochodzi z „Il Messaggero". Według niej, Stanisław Dziwisz miał powiedzieć jednemu z polskich księży: Módl się za Papieża, jego stan się pogarsza (s. 1). Dzien¬ nikarz „Gazety", Jarosław Mikołajewski, postanowił więc zasięgnąć opinii od 1 5 Tytułem wprowadzenia przytoczę, za GW, krótką kronikę wydarzeń związanych z życiem i działalnością Papieża w pierwszych miesiącach 2005 roku: 18 stycznia 2005. Odbyła się, bezprecedensowa, jak określono, audiencja papieska dla 160 rabi­ nów i kantorów reprezentujących wszystkie nurty judaizmu. Jan Paweł I I zaapelował na niej o wzmożenie wysiłków na rzecz wzajemnego zrozumienia i współpracy [...] nawiązał do przypa­ dającej w tym roku 40 rocznicy ogłoszenia przez Sobór Watykański I I deklaracji „Nostra aetate", stanowiącej przełom w dialogu Kościoła z judaizmem. Zakończył pozdrowieniem „Szalom alejchem". Wówczas trzej rabini zbliżyli się do Papieża i słowami specjalnej modlitwy podziękowali mu za wszystko, co uczynił na rzecz zbliżenia wyznawców obu religii [judaizmu i chrześcijaństwa - M . D-P.]. Wręczono Papieżowi jarmułkę w kolorach watykańskich - białym i żółtym, nazywając Go „wielkim cudotwórcą w stosunkach między katolikami i żydami". 1 lutego 2005. O godz. 22.50 Papież został nagle przewieziony do kliniki Gemelli. Joaquin Navarro Valls oświadczył, że cierpi on od niedzieli na grypę. Teraz nastąpiły komplikacje: ostre zapalenie krtani i spazmatyczny kaszel. Wiadomość o chorobie wywołała liczne spekulacje 0 abdykacji oraz kolejne słowa samego Jana Pawła I I interpretowane jako zanegowanie owych plotek. W rozważaniu niedzielnym (6 lutego) przed modlitwą „Anioł Pański" powiedział miano­ wicie: Tu w szpitalu, pośród innych chorych, o których myślę z miłością, nadal służę Kościołowi 1 całej ludzkości. Po kilku dniach pobytu w klinice Jan Paweł I I wraca do Watykanu. 24 lutego 2005. Papież zostaje ponownie przewieziony do kliniki. Komunikat watykański brzmi: Cofające się epizody ostrej niewydolności układu oddechowego. Operacja tchawicy zwa­ na tracheotomią. Towarzyszy mu komentarz: Cały świat w niepokoju. �NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO 79 osób posiadających dostęp do źródeł watykańskich. Ich wypowiedzi były zupeł¬ nie inne. Marco Politi z dziennika „La Republica" powiedział, iż Papież pokazał się i udzielił błogosławieństwa, ale płakał. Jego płacz może świadczyć o złym stanie emocjonalnym (s. 1). I dalej, jak twierdzi, według GW, Politi: Nic nie wiemy, żeby choroba postępowała. Wiemy jednak, że jest osłabiony. Więcej będzie można wnioskować po tym, czy w piątek weźmie udział, i w jakiej formie, w Drodze Krzyżowej (s. 1). Zdaniem Luigi Acatolli z „Corriere della Sera", wszystko jest w porządku: Nic nowego się nie dzieje [... ] Nie zabiera głosu publicznie, bo wciąż się obawia, że jego słowa nie będą wyraźne. Od osób, które są blisko Ojca Świętego wiem, że prywatnie rozmawia sprawnie (s. 1). Dzienni¬ karz ten stosuje też wyjątkowo obrzydliwą socjotechnikę pisząc: Ale na pewno wiemy tylko to, co widzimy. Na pytanie czy widział, że Papież płakał - odpowie¬ dział: To zła interpretacja jego gestów. Spodziewamy się udziału Ojca Świętego w Drodze Krzyżowej. Gdyby miał uczestniczyć też w uroczystościach w Wielki Czwartek, byłoby to zaskakujące (s. 1). 26-28 marca 2005. GW pisze: Rano schorowany Jan Paweł II musiał zrezyg­ nować ze spowiadania wiernych i po południu z poprowadzenia liturgii Męki Pańskiej (s. 7). Wewnątrz numeru natomiast, w GWS, duży tytuł donosi: Mój krzyż doniosę do końca. Ja także ofiarowuję me cierpienia, aby wypełnił się plan Boży (s. 1). I dalej w tekście: Ze swej strony jestem bliski tym wszystkim, którzy w tej chwili doświadczają cierpienia. Modlę się za każdego z nich (s. 1). To sło¬ wa Papieża, jakie przekazał listem odczytanym przez zastępującego go w czasie procesji kardynała Camillo Ruini, przewodniczącego episkopatu Włoch, uczest¬ nikom rzymskiej Drogi Krzyżowej, w której - po raz pierwszy w czasie swojego 27 lutego 2005. Tekst papieski - Modlitwę niedzielną na „Anioł Pański" na placu św. Piotra - przeczytał zastępca sekretarza stanu abp Leonardo Sandri. JPII pokazał się w oknie kliniki Gemelli, błogosławiąc i wskazując wymownie na swoją szyję. 13 marca 2005. Papież wraca do Watykanu, błogosławiąc z samochodu setki pozdrawiają­ cych go pielgrzymów. 25 marca 2005. Pierwsza Droga Krzyżowa w rzymskim Koloseum bez JPII; następuje czas kolejnych takich dramatycznych absencji. 27 marca 2005 [niedziela M.D-P]. Wielkanoc w nastroju wielkopiątkowym [... ] Papież ukazuje się w oknie watykańskim, ale nie może mówić. Wiadomo, że na skutek trudności z odżywianiem bardzo schudł i osłabł. 31 marca 2005. Alarmujące wiadomości: zapalenie dróg moczowych, wysoka gorączka, „kry­ zys kardiologiczny", sakrament chorych - zawarte są one w tytułach i podtytułach artykułów prasowych . 2 kwietnia 2005 [sobota M.D.-P.]. L ' Observatore Romano nazywa Niespodziewanym Dniem Młodzieży obecność tysięcy młodych ludzi modlących się za Papieża na placu św. Piotra: I wszyst­ kie kroki skierowały się tutaj. Od popołudnia 1 kwietnia plac s. Piotra okazał się za mały, by pomieścić całą tę rzekę młodzieży - podkreśla dziennik watykański. Dodaje, bez głębszej reflek¬ sji i kontroli nad sensem pisanego tekstu, że w tej tragicznej chwili młodzi stali się oceanem wyciągniętych, lecz pogodnych twarzy: twarzy pokolenia, które od 1978 roku uważa JPII za swo¬ jego Papieża. Dla tych chłopców i dziewcząt Karol Wojtyła jest jedynym Papieżem z krwi i kości. Tego samego dnia o godzinie 21.37 Jan Paweł I I zmarł (GW. Dodatek nadzwyczajny, poniedzia­ łek 4 kwietnia 2005, s. 19). �80 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA pontyfikatu - nie mógł osobiście wziąć udziału. Jak podaje GW, oglądał j ą w telewizorze umieszczonym obok ołtarza kaplicy. Cały obraz natomiast, wnę¬ trze wraz z modlącym się Papieżem, pokazywały kamery. Wierni liczyli na to, że Ojciec Święty pobłogosławi ich choćby za pośrednictwem ekranu. Telewizja (później także fotografie prasowe) ukazała na wielkim telebimie w Koloseum Jana Pawła I I . Siedział w fotelu przed ołtarzem prywatnej kaplicy, samotny, odwrócony tyłem, niepewnie trzymający duży krzyż. Ten wstrząsający obraz z telebimu w Koloseum mieli zapamiętać uczestnicy Drogi Krzyżowej i miliony telewidzów. „Gazeta" komentuje: Nie pobłogosławił wiernych, nic nie powie¬ dział, nie zobaczyli nawet jego twarzy. Ale dał znak, że jest z nimi, pełen determi¬ nacji i na przekór fizycznej słabości (s. 1). Cytowany dalej kardynał Ratzinger miał powiedzieć krzepiąco: Papież działa z absolutną jasnością umysłu i jest to dar od Boga, zważywszy na to, jak wielu cierpień cielesnych doświadczył. Zdaniem kardynała: Papież ograniczył swój roz¬ kład zajęć, ale wciąż koncentruje się na „kwestiach najistotniejszych w kościele, podejmując nieliczne, ale zasadnicze decyzje" (GW, s. 7). 29 marca 2005. GW donosi: W niedzielę wielkanocną Papież ukazał się w oknie swojego apartamentu punktualnie w południe. Najpierw wysłuchał własnego orę¬ dzia dla miasta i świata („Urbi et orbi") odczytanego przez kard. Angelo Sodano. Potem ogłoszono, że Papież udzieli specjalnego błogosławieństwa [... ] Ktoś podsunął mu mikrofon, ale mimo wielu prób Papież nie był w stanie wydać głosu. Oddychał ciężko i jakby zirytowany własną niemocą uderzał ręką w po¬ ręcz fotela. Po długiej chwili odsunął mikrofon i w milczeniu błogosławił wier¬ nym [... ] (s. 1). Kamery telewizyjne pokazały wtedy setki szlochających ludzi. [...] W poniedziałek wielkanocny walczący z niemocą JPII nie pokazał się wier¬ nym [... ] zrezygnował z udziału w modlitwie maryjnej, ale tysiące wiernych i tak zgromadziło się na placu św. Piotra. Nawet Radio Watykańskie nie nadało dzien¬ nika o godz.12, licząc na pojawienie się Papieża. Tym razem na próżno (GW, s. 1-2, za: Reuters, PAP, K A I ) . W tym samym numerze „Gazeta" zamieszcza wywiad Tomasza Bieleckiego (TB) z Luigi Accattoli (LA), watykanistą dziennika „Corriere della Sera". Polski dziennikarz zadaje kuriozalne pytania. Odpowiadający jest również zdumiewa¬ jący. TB pyta, jakby nie widział na własne oczy, co się dzieje, czy milczenie Papieża podczas wielkanocnego błogosławieństwa oznacza, że rehabilitacja prze¬ biega gorzej, niż się spodziewano? L A odpowiada: Nie, to nie był znak żadnych nowych problemów ze zdrowiem. Leczenie Papieża przebiega w takim tempie, jakiego spodziewali się lekarze. Kłopot w tym że, zdaniem lekarzy z kliniki Gemelli, Papież nadal powinien leżeć w szpitalu, ćwiczyć tam mówienie i jeszcze przez kilka tygodni nie występować publicznie. TB: Papież już przecież mówił. Dlaczego w niedzielę się nie udało? LA: Papież odzyskał mowę po operacji. Słyszeliśmy go już po wyjściu ze szpitala. Wiadomo też, że rozmawia ze swoimi 16 1 6 „Gazeta" od wydania 2-3 kwietnia 2005 r. przytacza fragmenty homilii i przemówień Jana Pawła I I skierowanych do chorych (Jan Paweł I I , 1997). �NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO 81 współpracownikami. Ale mówienie wciąż jest ogromnym wysiłkiem i dlatego ogranicza je do minimum. Ponadto [...] mówi raz bardziej, raz mniej wyraźnie. Dlatego papiescy lekarze odradzają mu publiczne przemawianie, dopóki nie będzie pewny swego aparatu mowy. A to może zająć nawet trzy miesiące. TB: Dlaczego więc próbował mówić w niedzielę? LA: Przez własną niecierpliwość. Tak jak wbrew lekarzom wyszedł ze szpitala, aby podczas Wielkiego Tygodnia być w Watykanie, tak też wbrew ich radom polecił w niedzielę postawić przed sobą mikrofon. Wynik od początku był niepewny: rozmawianie z najbliższymi do­ radcami to nie to samo, co występowanie przed tłumem. Oczekiwania wiernych zgromadzonych na placu św. Piotra oraz świadomość, że miliony ludzi jest cieka­ wych, czy Papież potrafi mówić, wzmogły u Papieża stres - i się nie udało. Zoba­ czyliśmy też jego chorobę - atak kaszlu, który jest skutkiem choroby Parkinsona utrudniającej koordynacje oddechu. TB: Czy po tym dramatycznym zdarzeniu Papież posłucha lekarzy i przestanie się forsować? LA: W niedzielę po raz pierw¬ szy zobaczyliśmy zniecierpliwienie Papieża z powodu słabości, która mu prze¬ szkadza w posłudze. Papież chce mówić, chce się spotykać z pielgrzymami i dla¬ tego chyba nadal nie będzie słuchać swych lekarzy (GW, s. 2). Tego samego dnia, 29 marca 2005, GW zamieściła komentarz Jana Turnaua pt. Wielki piątek trwa, w którym autor pisze m.in: Byliśmy w niedzielę widzami wydarzenia dramatycznego. Papież chciał się odezwać choćby paroma słowami do „miasta i świata" („urbi et orbi") - i nie był w stanie. Zamiast słów słychać było charczenie. Nawet podniesienie ręki do błogosławieństwa przyszło mu z najwyższym trudem. Papież jest przeraźliwie słaby. Strasznie cierpi. Ból fizyczny jest tu chyba fraszką wobec psychicznego (s. 2). Dalsze uzasadnienie łączy chaotycznie wątki groteskowe z głęboko etycz¬ nymi, egzystencjalnymi, krytycznymi wobec wysokich hierarchów Kościoła. Turnau uważa, że dla każdego taka sytuacja jest ciężka, ale dla Karola Wojtyły to tragedia, bowiem jest to człowiek sceny! Urodzony aktor, któremu całe życie zeszło na przemawianiu - a musi milczeć. Stąd ten odruch złości na samego siebie, ten gest uderzenia w pulpit. Niedzielny „reality show" na ekranie był [...] makabryczny. Słychać głosy, że „na to się nie da patrzeć" (s. 2). Autor zadaje retoryczne pytania: Czy trzeba pokazywać światu tak straszną niemoc? Czy nie cierpi na tym autorytet Kościoła, chrześcijaństwa? Czy nie podważa to wiary? Wkrótce jednoznacznie na nie odpowiada: Dziś granica przyzwoitości przebiega gdzie indziej. I przebiega tam, gdzie należy. Powtarzano już wiele razy: obraz cierpiącego Papieża jest dla wielu pocieszeniem: dla tych, którzy sami cierpią, odchodzą. A młodzi? Niech się sposobią do cierpienia, niech się uczą, że życie ma swój kres, niech widzą, jak duch zmaga się z ciałem (s. 2). 17 Na ten sam temat ks. Tomasz Halik, pytany przez dziennikarza Tomasza Grabiń­ skiego o sens publicznego charakteru papieskiego cierpienia: Jaką lekcję stanowi 1 7 Jak zauważył ks. Adam Boniecki: Poprzedni papieże, jak wszyscy śmiertelnicy, też od¬ chodzili z tego świata w boleściach, ale sam widok papieża w łóżku był nie do pomyślenia (GW, 29 marca, wtorek, s. 2). �82 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA ono dla chrześcijan? - odpowiada: W czasie, kiedy śmierć jest ukrywana za szpi¬ talnymi parawanami albo też bagatelizowana w horrorach, niemy gest znaku krzyża wykonany przez cierpiącego Papieża, łączący słabość starości z siłą ducha, stanowił być może Jego najbardziej wymowną wypowiedź (GW, 2-3 kwietnia, sobota-niedziela, s. 2). W numerze z 2-3 kwietnia „Gazeta" relacjonuje dość dokładnie, co działo się na placu św. Piotra, podając: Piątek, godz. 19, komunikat Watykanu: - Stan zdrowia OŚ znów się pogorszył. Wystąpiła niewydolność sercowo-naczyniowa, spadło ciśnienie krwi, oddech stał się płytki, a nerki funkcjonują gorzej. Chwilę potem telewizja SKY Italia podała, że Papież stracił przytomność. Było to już trzecie oświadczenie tego dnia, a każde kolejne okazywało się coraz bardziej dramatyczne [...] Ten dzień musiał kiedyś nadejść [...] Tłum pod Bazyliką zagęsz­ cza się, jest już kilkadziesiąt tysięcy osób. Niektóre zapalają świeczki [...] Niewie¬ le osób wyraża nadzieję, że to kolejny krótkotrwały kryzys, że i tym razem, za dwa albo trzy dni JPII stanie w oknie Pałacu Apostolskiego, by podjąć próbę rozmowy ze zgromadzonymi na placu św. Piotra ludźmi (s. 1). Zwykli ludzie twierdzą, że została już tylko modlitwa. Są zdania, że tym razem już Mu się nie uda. Dalej wiadomość: Około ósmej wieczorem we włoskich mediach pojawiła się informacja, że Papież umarł. Za chwilę zdementował ją Watykan, choć waty¬ kańscy dostojnicy przyznawali, że JPII jest w agonii - Gaśnie pogodnie - mówił rano kardynał Andrzej Maria Deskur, przyjaciel Papieża (s. 1). „Gazeta" pisze, że z całego świata przybywają kardynałowie, podaje kolejne komunikaty i spe¬ kulacje dotyczące stanu zdrowia Papieża. Jest w nich więcej, niż dotąd, wypowie¬ dzi medycznych , konkretniejszych wyjaśnień rzecznika prasowego Watykanu dotyczących czynności wykonanych przez Papieża w ostatnich dniach, jego stanu psycho-fizycznego, który charakteryzuje spokój. 18 Nie ustawały doniesienia „Gazety" o modlitwach za Papieża na wszystkich kontynentach w różnych krajach , nawet tych dotkniętych kataklizmami i trage¬ diami (tsunami, wojny domowe) oraz z bardzo małymi skupiskami katolików. Cechą charakterystyczną przytoczonych medialnych relacji jest, osadzone w scenerii Wielkiego Tygodnia, ukazanie ziemskiego wymiaru ludzkiej egzysten¬ cji, cierpienia i walki o życie. Jest też oddanie niepokoju oraz eskalacja napięcia psychicznego społeczeństwa wokół tej walki Papieża - głównego ich bohatera. Przekazywane wiadomości z reguły stosują zwrot „mieli", czy „miał powiedzieć". 19 1 8 „Gazeta" zamieszcza wywiad ze specjalistą od choroby Parkinsona, i innymi lekarzami ze Szpitala Bródnowskiego, którzy relacjonują fachowo różne stadia choroby Papieża na podstawie komunikatów udzielanych przez Watykan. Ich diagnoza nie jest optymistyczna (GW, 2-3 kwiet¬ nia, sobota-niedziela, s. 6). Na pytanie Tomasza Grabińskiego, zadane ks. Tomaszowi Halikowi: Polskie kościoły są pełne ludzi modlących się o zdrowie Papieża. Czy tak samo jest w Czechach? - odpowiedź brzmia­ ła: Czeska pobożność jest, jak często podkreślam, „płochliwa", wstydliwa, ukryta, nieokazała. Wielkie zgromadzenia religijne oraz wylewy uczuć nie są w naszym stylu. To nie oznacza jednak, że Czesi nie modlą się za Papieża i że nie myślą o Nim z szacunkiem i miłością. Także wielu tych, którzy nie chodzą do kościoła. Myśmy także Go kochali i był to też „nasz Papież" (GW, 2-3 kwietnia, sobota-niedziela, s. 7). 1 9 �NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO 83 Gwarantuje on osłonę źródła informacji przed zarzutami ujawniania tajemnic, a jednocześnie podsyca ciekawość, uwiarygodnia dostarczane dane, potęgując zarazem plotki i domniemania. Dywagacje i pogłoski, zachowanie lekarzy oraz kleru wnoszą element tajemnicy, stymulowany przez media. Spekulacje o stanie zdrowia Ojca Świętego bardzo często są wręcz „ludyczne". W relacjach następują ciągłe zwroty akcji, często brak poczucia dobrego smaku, taktu. Utrzymują one emocje wiernych w stanie nieustannego, bardzo wysokiego, wahającego się na¬ pięcia: od euforii do skrajnego pesymizmu. Społeczeństwo Doniesienia prasowe dotyczące innych sfer życia społeczeństwa polskiego były bardzo ograniczone. Dominowały informacje o zachowaniach „zwykłych", „przeciętnych" ludzi, połączonych niepokojem i troską o życie „Największego Polaka" oraz doniesienia o modlitwach i mszach . Modlono się w kościołach różnych wyznań. W katedrze polowej Wojska Polskiego mszę w intencji Ojca Świętego odprawił biskup Tadeusz Płoski. Wzięli w niej udział: prezydent Aleksander Kwaśniewski, premier Marek Belka, mini¬ strowie, żołnierze i wielu warszawiaków. Modlili się prawosławni (w cerkwi na Pradze), żydzi w Synagodze Nożyków przy Twardej, muzułmanie (w meczecie przy Wiertniczej). Polecali Papieża opie¬ ce Boga. Wszyscy podkreślali zasługi Jana Pawła I I dla pojednania i dialogu różnych religii. W oknach domów pojawiły się świece. Część z nich zapalono po odebraniu SMS-a: Zapalcie świeczkę w swoim oknie w intencji Papieża. Przekaż tego SMS-a swoim znajomym (GWS, 2-3 kwietnia, sobota/ niedziela, s. 3). Przed zdjęciami Papieża układano kwiaty, w kawiarniach i restauracjach odwoływano imprezy. W Wadowicach, miejscu urodzin Jana Pawła I I , zwalniano się z pracy, nauczy¬ ciele zawieszali część zajęć w szkołach. Od świtu w kościołach błagano o zdrowie dla Papieża. Ludzie liczyli na cud. Wielu nie chciało się pogodzić z myślą, że może on umrzeć. Jaka śmierć? Nie dopuszczam takiej myśli. W nim jest chęć życia i siła [...] wierzę, że życie zwycięży (GW, 2-3 kwietnia, sobota-niedziela, s. 1). „Gazeta" relacjonowała także, co działo się na placu św. Piotra w Rzymie. W piątek, m.in. odnotowała rosnący, liczący kilkadziesiąt tysięcy tłum pod 20 2 0 21 Pacjenci w szpitalach, śledząc wiadomości o stanie zdrowia JPII, modlili się głównie o to, by Ojciec Święty nie cierpiał - Chyba nikt inny nie jest dziś w stanie lepiej zrozumieć Papieża niż my, chorzy - mówili (GWS, 2-3 kwietnia, sobota-niedziela, s. 2). GWS, 2-3 kwietnia, sobota/niedziela, Duży tytuł: „Warszawa z Papieżem", i dalej: Tysiące ludzi modliło się wczoraj w intencji Ojca Świętego w kościele św. Anny, który stał się duchowym centrum Warszawy. Nikt nie wstydził się płakać. Jedni trwali w milczeniu, inni cicho odmawiali różaniec. Na mszę, którą o godz. 21 odprawiał tu ks. Franciszek Longchamps de Berier, ściągnę­ ło ponad 3 tys. ludzi. - Chcemy prosić o łaskę zdrowia dla Ojca Świętego - powiedział kapłan. Kazania słuchano z ogromnym skupieniem, w całkowitej ciszy. Do komunii przystąpił niemal cały kościół. Po mszy wierni nie opuścili świątyni. Nie odeszli też ci, którzy nie zmieścili się w środku i modlili się na ulicy. Zaczęło się nocne czuwanie (s. 1). 2 1 �84 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Bazyliką. Niektórzy zapalali świeczki [...] Niewiele osób wyraża nadzieję, że to kolejny krótkotrwały kryzys, że i tym razem za dwa albo trzy dni JPII stanie w oknie Pałacu Apostolskiego, by podjąć próbę rozmowy ze zgromadzonymi na placu św. Piotra ludźmi. Turyści kupują pamiątki, robią zdjęcia. Reporterzy kierują obiektywy na wszystkim znane okno. Gdy odchodzą z placu - piją kawę, jedzą tosty. Nie ma rozpaczy, jest oczekiwanie rychłego, od dawna spodziewane¬ go, sieroctwa [...] Rzym żyje swoim życiem. Ale po raz pierwszy tak intensywnie żyje też dogasającym życiem swojego pierwszego obywatela (GW, 2-3 kwietnia, sobota-niedziela, s. 1). Ten fragment relacji jest właściwie opisem zachowań typowych dla „wścibskiego", ale biernego, gnuśnego tłumu gromadzącego się na placu, na którym być może „coś się zdarzy". Kolejny akapit dynamizuje już zarysowany obraz. Wnosi do niego element nadziei: Pół godziny po północy na placu św. Piotra, pod dwoma rozświetlonymi i trzema lekko rozjaśnionymi oknami Pałacu Apo¬ stolskiego, młodzież zaczyna śpiewać pieśni wyzdrowienia. Takie same, jakie śpie¬ wano 3 tygodnie temu pod polikliniką Gemelli. Po raz pierwszy od 24 godzin ludzie na placu św. Piotra dali znak, że nie czekają na śmierć, ale na ozdrowienie OŚ. Nawet świeczki, które przynoszą ze sobą, pozbawione są muślinów i abażu¬ rów. Płoną żywym światłem (tamże, s. 1). „Gazeta" publikowała też czaty internetowe. Ich autorzy koncentrowali się na własnych stanach emocjonalnych, podkreślali smutek i żal związany ze stanem zdrowia Jana Pawła I I . Pisali m.in.: [... ] Smutno mi. Odchodzi od nas człowiek, który tak wiele zrobił dla ekumenizmu, którego mądrość łączyła ludzi różnych światopoglądów; [...] Od rana oglądam telewizję albo sprawdzam wiadomości w necie. Nie jestem w stanie na niczym się skupić. Ryczę cały czas. O imprezach nawet nie jestem w stanie myśleć. Nawet nie sądziłam, że to mnie aż tak przybije. [...] Nie mogę pracować. Wszyscy siedzimy i płaczemy, modląc się. A ja już nie mam łez; [...] Wiem, jak ta choroba [Parkinsona - M.D.-P.] wygląda na co dzień, ile wymaga siły, aby stawić jej czoło. Jak zobaczyłam Papieża po wyjściu z kliniki, wychudzonego i zmęczonego, wiedziałam, że nie ma wiele czasu. Jest mi smutno. Będę o Nim myślała (GWS, 2-3 kwietnia, sobota-niedziela, s. 2). Nie chciał iść do szpitala, zatem oznacza to, że przygotowuje się na śmierć - uważali wierni. To był „historyczny moment" jego wyboru na papieża, ale też i „kawał mojego życia" - mówili. Wspominali różne chwile z życia Jana Pawła I I , spotkania z Nim ( GW, 2-3 kwietnia, sobota-niedziela, s. 4). Byli też tacy, którzy nie za bardzo wiedzieli jak się zachować wobec zbioro¬ wych postaw współobywateli: [...] dziś mieli robić imprezę. Zastanawiają się, czy nie odwołać jej w związku ze stanem zdrowia Papieża (GWS, 2-3 kwietnia, sobota-niedziela, s. 2) Zdarzały się również wypowiedzi krytykujące media, ich sposoby realizacji oraz interpretacji toczących się wydarzeń: [... ] Dziś udałem się do kościoła św. Anny, ale po chwili uciekłem. Chyba każda stacja telewizyjna za punkt honoru postawiła sobie zrobić z tego miejsca newsa [... ] Jak w takim miejscu, w takim momencie się skupić? Jak pogodzić apele o modlitwę płynące z ekranów stacji �NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO 85 telewizyjnych w czasie, kiedy te same stacje skutecznie taką modlitwę uniemożli¬ wiają? Ja osobiście mam dziś zamiar spotkać się ze znajomymi. Choć plan spot¬ kania zapewne ulegnie zmianie, to jednak sądzę, że my, spotykając się i oddając nawet chwilę refleksji, uczynimy więcej niż wszystkie stacje telewizyjne czy radio¬ we razem wzięte. Bo nasza refleksja będzie wynikać z naszej wewnętrznej potrzeby [... ] Jestem zażenowany tą medialną wyżerką. Fakt, odchodzi człowiek wielki i powinno to zostać zauważone. Przede wszystkim jednak stosownie do Jego wiel¬ kości powinno się uszanować Jego godność i pozwolić na odejście w spokoju, z poszanowaniem intymności śmierci (GWS, 2-3 kwietnia, sobota-niedziela, s. 2). Podobne stanowisko akcentują przedstawiciele Kościoła katolickiego. Kościół W obliczu, skutecznie stymulowanej przez mass media, wręcz zbiorowej „narodowej histerii" związanej ze złym stanem zdrowia „Papieża Polaka", na uwagę zasługują zamieszczane w prasie (także w radio, rzadko w TV) wyważone wypowiedzi wysokich rangą przedstawicieli Kościoła. Często są one polemiczne wobec relacji środków masowego przekazu i obrazu w nich kreowanego. Biskup Tadeusz Pieronek, wobec przeważających wśród rodaków oczekiwań na cudowne ozdrowienie Jana Pawła I I , próbował tonować te nastroje w radiu RMF FM. Prosił, by pamiętać, że Papież jest człowiekiem i wcześniej czy póź¬ niej musi odejść. Wierni (wśród nich także liczne zakonnice) jednak oponowali twierdząc, że to nie jest zwykły człowiek. Niech zostanie z nami jeszcze trochę. Niech nie odchodzi (GW, 2-3 kwietnia, sobota-niedziela, s. 2). Emocje parafian uspokajał także proboszcz Gil z Wadowic, mówiąc: To co czyni Pan Bóg jest zawsze najlepsze. Papież jest gotowy na śmierć. Musimy wziąć pod uwagę to, że to może być kres. Jeżeli wyzdrowieje - podziękujemy Bogu. Jeżeli odejdzie - podziękujemy za wspaniały pontyfikat, za to, że rozsławił nasze miasto i zrobił dużo dobrego dla świata (GW, 2-3 kwietnia, sobota-niedziela, s. 4). Arcybiskup Alfons Nossol, ordynariusz opolski, w nawiązaniu do wypowiedzi biskupa Tadeusza Pieronka powiedział m.in.: zapominamy o tym, że Papież jest człowie¬ kiem i tak jak każdy podlega ludzkim prawom. A my eksploatujemy go na gwałt, na siłę, zmuszamy go wręcz do tego, by pokazał się w swoim cierpieniu. Trzeba bronić jego ludzkiej godności, człowiek ma prawo do intymności cierpienia. Śmierć jest bramą przejścia ze świata do Zmartwychwstałego. Być może Papież jest teraz w najważniejszej i najdłuższej podróży swego życia - w podróży do Wieczności - i to, że przeżywa ją w okresie Wielkiej Nocy, na pewno odtragizowuje te wydarzenia (GW, 2-3 kwietnia, sobota-niedziela, s. 14). Stanowisko arcybiskupa Nossola różni się zdecydowanie od przytoczonego już, pełnego emocji felietonu Jana Turnaua z 29 marca. Arcybiskup z całą mocą przeciwsta¬ wia się „ludycznym" formom medialnego przekazu, apeluje o zachowanie god¬ ności człowieka w ostatnich chwilach jego ziemskiego bytu: [...] Lud żąda, chce go zobaczyć, a on czyni temu zadość. Powinniśmy mieć godność człowieka na uwadze i nie zmuszać go do pokazywania się [...] To trudny pacjent, ale realista, �86 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA więc trudno mi uwierzyć, że postępuje wbrew zakazowi lekarzy. Oni są przeciwni eksploatowaniu Papieża, a Papież jest w pewnym stopniu pod presją ludzi zgro¬ madzonych na placu św. Piotra [... ] a każde życie, zwłaszcza znaczone cierpie¬ niem, ma prawo do tajemnicy. Cierpienie nie jest fotogeniczne [...] Wiem, że chcą mu pomóc w niesieniu krzyża, że cierpią z nim [...] Żal mi go, że jest tak wysta­ wiony na widok publiczny. Że nie ma intymności bólu, cierpienia [...], i to w momencie, kiedy to przygotowanie do najważniejszej podróży życia jest realne [...] Nam, chrześcijanom, nie wolno tracić nadziei - przecież JPII to największy mistrz w głoszeniu nadziei, nie możemy teraz w sytuacji granicznej zniweczyć jego przesłania [...] Musimy szturmować niebo, by ulżyło jego cierpieniom, ale też mamy prawo błagać o cud (GW, 2-3 kwietnia, sobota-niedziela, s. 14). ŻAŁOBA. OD ŚMIERCI PAPIEŻA 2 K W I E T N I A (SOBOTA) WIECZOREM DO POGRZEBU, 8 K W I E T N I A (PIĄTEK), GODZ. 10.00 RANO Na wieść o śmierci Jana Pawła I I (2 kwietnia, sobota, godz. 21.37) wszystkie krajowe (także większość zagranicznych) stacje telewizyjne przerwały progra­ my, wyły syreny, biły dzwony (na Wawelu przez 25 minut słychać było dzwon Zygmunta). Wierni płakali, modlili się w kościołach, na ulicach, w domach. W Warszawie w oknach zapłonęły świece. W kościele św. Anny złożono hołd zmarłemu, chwytając się za ręce i tworząc łańcuch „Z życia do życia". Uczestni­ czący w nabożeństwie śpiewali „Barkę" - ulubioną pieśń Papieża. Na Plac Piłsudskiego na mszę przybyło około 100 000 osób, które modliły się, paliły znicze, pozostawały w zadumie do późnych godzin nocnych, składały wpisy w księdze kondolencyjnej. Godzina 21.37, dnia 2 kwietnia, jest momen¬ tem kulminacyjnym dramatu rozstawania się z żywymi, jego bohatera - „Papieża Polaka". Wyznacza ona też granicę, od której rozpoczyna się żałoba po zmarłym. Jej treści, intensywność i „wystrój" są zmienne. Inni są też aktorzy wydarzeń. O Papieżu Serce Nieomal w chwili zgonu Jana Pawła I I rozpoczęły się spekulacje dotyczące miejsca Jego pochówku. Przywoływano pogłoski, pojawiające się w mediach, o wielkim, świętym Papieżu (GW, poniedziałek, 4 kwietnia, s. 4), a także czy możliwe jest, że Papież zostanie pochowany w kryptach, w bliskim sąsiedztwie św. Piotra, lecz Jego serce spocznie w Krakowie (tamże). Tematem podjętym przez GW były rozmowy prowadzone przez dostojników krakowskich z sekre¬ tarzem Papieża, arcybiskupem Stanisławem Dziwiszem, dotyczące pogrzebu Ojca Świętego w Katedrze Wawelskiej. Polscy duchowni powoływali się na to, że Papież sam kiedyś mówił, że chce spocząć na Wawelu. Wreszcie ks. Janusz �NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO 87 Bieliński - infułat, proboszcz Katedry Wawelskiej, w rozmowach z dziennika¬ rzami wyznał: Złożenie serca JPII w katedrze na Wawelu byłoby jednym z naj¬ wspanialszych darów i skarbów, jakie posiada ta świątynia (GW, 4 kwietnia, poniedziałek, s. 3). Dodawał jednak, że od niego to nie zależy. Prośba o serce Papieża miała wyjść do Watykanu z Krakowa. Kardynał Franciszek Macharski powiedział, że wszystko będzie zależało od woli Jana Pawła I I wyrażonej w Jego testamencie, stąd niezręcznie teraz na ten temat rozmawiać (tamże). W dalszych rozmowach kardynał nie wypowiadał się jednoznacznie. Odnoszę wrażenie, że pomysł niezbyt mu się podobał. Jacek Majchrowski, prezydent Krakowa, powie¬ dział natomiast dziennikarzom: Chcemy, żeby serce największego krakowianina i Polaka spoczęło na Wawelu [...] - jednak tu reguły wyznacza Kościół i my będziemy te zasady szanować (tamże). I dalej: reguły miał wyznaczyć sam Papież, jednak o wykonaniu jego testamentu zdecyduje - zdaniem krakowskich duchow¬ nych - abp Stanisław Dziwisz, a być może i całe kolegium kardynalskie (tamże). Jeszcze dalej zamieszczono egzaltowane wypowiedzi rozmarzonych czytelników, że wtedy do Krakowa przyjechaliby pielgrzymi, dostojnicy kościelni, państwo¬ wi, byłaby transmisja w mediach i na telebimach, a wszystko to działoby się na Błoniach, gdzie Jan Paweł I I wielokrotnie odprawiał msze św. Prasa donosiła, że trwają, według mnie kuriozalne w X X I wieku, starania polskich dostojników kościelnych, aby serce Papieża przywieźć do Polski i po¬ chować na Wawelu. Rzym wciąż jednak zastanawia się, czy papieskie serce może spocząć na Wawelu. Taka możliwość nie budzi tu kontrowersji, bo do początku XX wieku częstą praktyką było składanie serc papieży poza Bazyliką św. Piotra w rzymskim kościele św. Wincentego i Atanazego w pobliżu fontanny Di Trevi. Jeden z najbardziej poinformowanych watykanistów Marco Politi twierdzi, że na wawelski pochówek papieskiego serca naciskają ludzie polskiego Kościoła. Świat Zachodu odwykł od kultu relikwii, ale Kościół nadal jest mu wierny. Dlatego może poważnie rozważyć te propozycje - tłumaczy Filippo Ceccarelli z dziennika „La Repubblica". Politi mówi jednak, że nawiązujący do romantycznej tradycji pochówków serc Chopina czy Mickiewicza pomysł nie znajdzie zrozumienia w rzymskim Kościele (GW, 5 kwietnia, wtorek, s. 3). Testament Odrębny wątek prasowy stanowiły dywagacje wokół tego, czy Ojciec Święty zostawił testament. Rozważane są one zwłaszcza w kontekście miejsca pochów¬ ku Papieża oraz wyznaczenia następcy (in pectore). Oświadczenie rzecznika Watykanu ucięło wszelkie domysły, według których Jan Paweł I I miał prosić w (testamencie) o pochowanie go na Wawelu. Papież nie pozostawił żadnego oświadczenia, czy też wskazówek w tej sprawie. Dlatego będziemy postępować zgodnie z tradycją Kościoła (GW, 5 kwietnia, wtorek, s. 3). Nie przekazał też instrukcji dotyczących swego pogrzebu. Spocznie więc obok wielu poprzedników w podziemiach Bazyliki św. Piotra. Pogrzeb rozpocznie się w piątek o godz. 10.00, brzmiał oficjalny komunikat Stolicy Apostolskiej. �88 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Dyskusje wokół testamentu papieskiego narastały. Wreszcie w środę (6 kwiet¬ nia) rzecznik watykański ogłosił, że Jan Paweł I I zostawił taki dokument. Do chwili jego upublicznienia spekulacje sięgały przysłowiowego zenitu. Informa¬ cje z Watykanu były skąpe i lakoniczne. Testament miał być po polsku, liczył 15 stron i nie stanowił formalnego dokumentu prawnego, ale duchowe przesła¬ nie pisane latami. Pierwszy fragment powstał w 1979 r. Kolejne części Papież redagował aż do śmierci Na różnych etapach swego pontyfikatu (GW, 7 kwiet¬ nia, czwartek, s. 1). Czasem te zapisy miały kilka linijek, czasem zajmowały większą część strony. JPII powierzył tekst najpewniej osobistemu sekretarzowi abp. Stanisławowi Dziwiszowi. Nie jest jednak jasne, czy 15 stron testamentu powstało z prostego połączenia dawnych zapisów, czy też na każdej stronie jest jeden fragment i w związku z tym na reszcie strony jest puste miejsce. Co zawiera dokument? (GW, 7 kwietnia, czwartek, s. 1). Dziennikarz „Gazety", Jarosław Mikołajewski, w sposób egzaltowany przedstawił własne myśli na temat okolicz¬ ności powstawania i formy papieskiego tekstu. Dominują w nim udręki Papieża, jakich miał doświadczać przy jego pisaniu (tamże). Według kardynałów, którym dokument udostępniono wcześniej, jak przypusz¬ czano nie na piśmie ale odczytując robocze włoskie tłumaczenie, zawiera on przemyślenia nad życiem, śmiercią, wiarą, aktualnością Ewangelii na przestrzeni wieków; Duchowe świadectwo człowieka, który żył z Panem [...] w testamencie - „duchowymprzesłaniu" nie ma - co potwierdził rzecznik Watykanu - mowy 0 kardynale, którego Papież w 2003r. mianował „in pectore" (czyli w tajemnicy). JPII nie ujawnił nazwiska kardynała przed swą śmiercią. - Sprawa kardynała „in pectore" nie będzie już podnoszona - głosił oficjalny komunikat Watykanu. Oznacza to, że ta kardynalska nominacja umarła wraz z Papieżem. Wczorajsza kongregacja kardynałów postanowiła też, że konklawe, które wybiera nowego papieża, zawiąże się 18 kwietnia (GW, 7 kwietnia, czwartek, s. 1). „Gazeta" zastanawiała się też, czy Papież pozostawił jakieś rękopisy. Wiado¬ mo, że prywatne zapiski zostały spalone, brak jest również encykliki. Mówi się wprawdzie, że Jan Paweł I I pisał encyklikę O cnocie Miłości, ale zdania watykanistów na ten temat są różne. Nie wiadomo także, czy pozostały wiersze 1 rozważania. W prasie włoskiej były też pogłoski i relacje o siostrach oraz współpracowni¬ kach opiekujących się chorym do ostatniego momentu. Donosiły one, że źle ich potraktowano, nikt z funkcjonariuszy watykańskich, ani duchowieństwa polskiego im nie podziękował. Włoskie gazety spekulowały również na temat przyszłego losu arcybiskupa Dziwisza oraz posiadanego przez niego ogromnego świadectwa życia Jana Pawła I I , które miał spisywać każdego dnia. Czy je ujawni? Czy rzeczywiście Papież nie wyraził swej woli, co do miejsca wiecznego spoczynku? A dalej dywagacje dotyczące nazwiska kardynała in pectore, mającego zająć Jego miejsce. Chińczyk? - z racji tego, że tak wielki obszar nie powinien zostać bez kardynała, czy może arcybiskup Dziwisz? (GW, 11 kwietnia, poniedziałek, s. 5). Tymczasem Kościół już przygotowywał się do konklawe. Relacje prasowe opisują sposoby zabezpieczenia tajności obrad, ich odizolowania, czyli zaplecza �NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO 89 kulturowo-logistycznego. Podają charakterystyki frakcji wysokich duchownych i potencjalnych kandydatów na nowego papieża. Coraz więcej miejsca zajmują w nich wypowiedzi dotyczące kardynała Ratzingera („pancernego kardynała"). Podnoszone są jego konserwatyzm i zachowawczość poglądów (GW, 14 kwiet¬ nia, czwartek, s. 10). Społeczeństwo Kraj „Gazeta" donosiła, że w kraju ludność w miastach spontanicznie wywiesza flagi polskie i papieskie. W oknach mieszkań, witrynach sklepów i lokali poja¬ wiły się wśród kwiatów portrety Papieża. Autobusy, tramwaje, metro, uczelnie i gmachy publiczne, przyozdobiono flagami przewiązanymi kirem. Na uczel¬ niach studenci budowali ołtarze (np. SGH). W środę (6 kwietnia) odbyło się specjalne uroczyste zgromadzenie Parlamen¬ tu RP, na które przybyli: prezydent, premier, ambasadorowie, przedstawiciele Kościołów różnych wyznań, innych organizacji, wojska, związków zawodowych. Okolicznościowo przemawiał marszałek Sejmu Włodzimierz Cimoszewicz. Na telebimach przedstawiono przemówienie Papieża z czerwca 1999, kiedy gościł w Sejmie. Następnie przyjęto, przez aklamację, tekst: Akt oddania hołdu pamięci Ojca Świętego Jana Pawła II, po którym posłanka LPR zaczęła modlitwę „Ojcze nasz"; większość się do niej głośno dołączyła, dodając trzy razy „Wieczny odpoczynek". Kilkudziesięciu parlamentarzystów poszło potem na mszę do koś¬ cioła św. Aleksandra (Plac Trzech Krzyży) (GW, 7 kwietnia, czwartek, s. 4). „Gazeta" podkreślała też postawy miejskich władz, organów samorządowych, spółek, przedsiębiorstw i zakładów prywatnych. Z ich inicjatywy na znak żałoby odwołano wszelkie imprezy kulturalne i rozrywkowe, zamknięto kina i teatry. W czasie wtorkowej mszy narodowej i piątkowej mszy żałobnej nieczynne były hipermarkety, sklepy, mniejsze zakłady pracy. Nie odbywały się zajęcia w szko¬ łach i na uczelniach. We wtorek (5 kwietnia) na Placu Piłsudskiego w Warszawie odprawiono ko¬ lejną, jak określano narodową, mszę za Papieża, której przewodniczył prymas Polski kardynał Józef Glemp. Wziął w niej udział korpus dyplomatyczny, przed¬ stawiciele innych kościołów, prezydenci miast. Na telebimach przez całą dobę wyświetlano filmy z pielgrzymek Jana Pawła I I . „Pojawił się duch wolontaryzmu". Spontanicznie sprzątano zwiędłe kwiaty oraz wypalone znicze, aby zrobić miejsce dla wiernych i na nowe krzyże z kwia¬ tów. Dekorowano place oraz miejsca przed piątkową mszą na warszawskim Placu Piłsudskiego. Przy pomnikach Papieża, w miejscach, które odwiedził, od¬ prawiano modły, znoszono kwiaty, palono świece. Spektakularnym przykładem takiego działania jest Aleja Jana Pawła I I w Warszawie. Obok tych relacji były też doniesienia o charakterze ludowego „wyrzeczyska". Otóż, ponad 25 tysięcy kibiców Cracovii, Wisły i innych klubów oraz piłkarze i trenerzy spotkali się w poniedziałek 4 kwietnia na stadionie Cracovii �90 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA na mszy świętej, aby przekazać sobie znak pokoju: To efekt pierwszej decyzji Ojca Świętego z drugiego świata - mówią kibice (GW, wtorek, 5 kwietnia, s. 7). Zapowiedź wspólnej mszy [...] wywołała olbrzymi odzew w środowisku kibiców. Strony konfliktu zadeklarowały zawieszenie broni [...] „Koniec świętej wojny! Jesteśmy Mu to winni, po prostu dosyć nienawiści [...] Zrobię wszystko, żeby kibice w Krakowie zaczęli się szanować. Dla Niego to zrobię" - napisał na forum internetowym „Pasów" kibic, Wisły. „Jeżeli nie teraz to kiedy? - pytał inny. Tuż po śmierci Papieża pod krakowską kurią obok kwiatów i zniczy pojawiły się flagi zwaśnionej Wisły i Cracovii. Wieczorem stadion „Pasów" wypełnił się po brzegi [...] Większość przekazała sobie znak pokoju. Nie wszyscy. Nieliczni bowiem mówili: Przyszliśmy tu dla Papieża, a nie dla pojednania. Jednak pod koniec mszy cały stadion już razem skandował: „Pojednanie, Pojednanie"! Fakt, że tysiące fanów Wisły i Cracovii przebywało na jednym stadionie bez oddzielają­ cych ich kordonów policji, to najwyraźniej efekt pierwszej decyzji Papieża z drugiego świata - mówił Piotr Wawro, prezes Stowarzyszenia Kibiców Wisły Kraków. Również prezes Stowarzyszenia Cracovia Grupa 100, Dariusz Mróz, ma nadzieję, że na osiedlach i ulicach nie będzie już przelewu krwi z powodu źle pojętej „świętej wojny" - Dajmy ludziom trochę czasu, a nauki Papieża na pewno będą owocować (tamże, s. 7). Ale już na sąsiedniej stronie (GW, 7 kwietnia, czwartek, s. 8) dziennikarz zastanawiał się: Ile potrwa „cud nad Wisłą". Pojednanie to cud. Ale czy rzeczy­ wiście uda się wyrzucić ze stadionów chamstwo, nienawiść, noże? Czy ten cud będzie trwał? Czy w ogóle cud tego, co teraz wszyscy przeżywamy, będzie trwał? „Gazeta" cały czas publikowała wspomnienia z wizyt Jana Pawła I I w Polsce. Ogłosiła przyjmowanie nowych. Drukowała fragmenty homilii i przemówień Papieża z jego pielgrzymek po świecie. Podawała też refleksje znanych po¬ staci życia społecznego, m.in. Timothy Gartona Asha, Leszka Kołakowskiego, Adama Michnika, Kazimierza Kutza oraz te pojawiające się w Rzymie, a doty¬ czące dokonań Papieża i przeszkód, na jakie natrafiał przy ich realizacji. Za¬ mieszczała wywiady z osobistościami państwowymi (Wałęsą, Kwaśniewskim), o ich spotkaniach z Papieżem, i refleksje z Nim związane przedstawicieli Kościoła (Bp. Tadeusz Pieronek). Wierni, indywidualnie, z rodzinami, duszpasterzami, kolegami, wybierali się na uroczystości pogrzebowe do Rzymu. Brakowało miejsc w samolotach. Urucha¬ miano dodatkowe rejsy lotnicze, kolejowe, autobusowe. Jechali też prywatnymi samochodami, chociaż wiedzieli, że warunki będą spartańskie, a nawet bez gwa¬ rancji dostania się choćby na ulice prowadzące na plac św. Piotra. Swoje zacho¬ wanie motywowali tym, że gdyby nie pojechali, żałowaliby tego do końca życia. „Gazeta" nieustannie podawała praktyczne wskazówki dotyczące dojazdu do Rzymu, parkingów, noclegów itd. w samym mieście. Potem donosiła, że na par¬ kingach, w hotelach nie ma miejsc, że centrum oraz najbliższe okolice Rzymu są zablokowane i pielgrzymi nie mają już szansy na bezpośrednie uczestnictwo w pogrzebowej celebrze. Wreszcie, że kolejka do Bazyliki św. Piotra, gdzie ciało Papieża spoczywało na katafalku, została „zamknięta" już w środę o godz. 22, �NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO 91 a nie - jak wcześniej zapowiadano - w nocy z czwartku na piątek. Było w niej ok. 1,2 mln. osób. Władze Rzymu uważały, że więcej ludzi nie zdąży dotrzeć do Bazyliki przed czwartkową nocą. Reporterzy zastanawiali się dlaczego miliony spieszą do Jana Pawła I I , aby złożyć mu hołd i uczestniczyć w pogrzebie. Na uroczystości do Rzymu pojechała także oficjalna delegacja państwowa w skła­ dzie: prezydent A. Kwaśniewski, premier M . Belka, były prezydent - L. Wałęsa, były premier - T. Mazowiecki, marszałek Senatu - L. Pastusiak, marszałek Sejmu - W. Cimoszewicz, były marszałek Sejmu - W. Chrzanowski. Na miejscu była już ambasador RP w Watykanie - H. Suchocka. Prezydent Kwaśniewski powie­ dział w TVN: Ten skład łączy historię i teraźniejszość ludzi, którzy w ostatnim 20-leciu uczestniczyli w najważniejszych wydarzeniach. Od zawsze z szacunkiem odnoszę się do prezydenta Wałęsy. Jego obecność wśród nas jest dobrym zna­ kiem, że Polska jest w tej sytuacji razem (GW, 7 kwietnia, czwartek, s. 4). Zagranica (Rzym) „Gazeta" relacjonowała rzymskie wydarzenia, także te z sobotniego wieczoru, dotyczące ostatnich chwil życia Papieża. Jego zachowania między coraz dłuż¬ szymi i częstszymi stanami śpiączki, reakcje tłumu zgromadzonego na Placu św. Piotra, który modlił się o zdrowie Jana Pawła I I , a kiedy dowiedział się o śmierci Ojca Świętego, zareagował - włoskim zwyczajem - oklaskami. Przed samym ogłoszeniem zgonu zebrani zachowywali się stosownie do swoich tradycji kulturowych. Hiszpanie - grali na gitarze i śpiewali skoczne piosenki, Latynosi wzywali go do okna - chcieli żeby wiedział, że są z nim, Polacy klęczeli w milcze¬ niu. Jak dywaguje jeden z reporterów, Papież pewnie nie słyszał tych śpiewów, był zbyt chory, zmęczony i oddalony od Placu, ale może mówili mu o tym opiekunowie. Modlono się o to, aby jak najmniej cierpiał. „Gazeta" przytoczyła też słowa Papieża z piątku, które przekazał Navarro Valls. Kiedy doniesiono mu o tysiącach młodych ludzi czuwających na placu św. Piotra, miał powiedzieć: Szukałem was, terazprzy¬ byliście do mnie i za to wam dziękuję (GWS, 4 kwietnia, poniedziałek, s. 2). Podawała też, za włoskimi mediami, że wobec Jana Pawła I I dopełniono trady¬ cyjnych rytuałów przewidzianych w takich momentach w watykańskiej celebrze. Opisywała przykłady zachowań z tym związanych. Prasa oraz inne media, zwłaszcza TV, relacjonowały przebieg uroczystości wielkanocnych w Rzymie, w czasie których odczytano przesłanie Ojca Święte¬ go, moment wystawienia ciała w Sali Klementyńskiej, hołd oddawany zmarłemu przez najwyższych dostojników kościelnych i państwowych. Informowała też o zachowaniach przybyłych. Ludzie zapalali znicze wokół latarni, składali przy nich karteczki z podziękowaniami dla Jana Pawła I I , odmawiali różaniec. Rzym, według GW, czekał jednak głównie na poniedziałek, kiedy ciało zostało wysta¬ wione w Bazylice św. Piotra, by wierni mogli się z Nim pożegnać. Kościołem rządziło teraz Kolegium Kardynałów, którego najważniejszym zadaniem było przygotowanie konklawe. Mieli na nie przyjechać kardynałowie z całego świata, aby po 15 dniach od śmierci Papieża wybrać Jego następcę. �92 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Na sprawozdanie z wydarzeń żałobnych w Rzymie media skierowały wszyst¬ kie swoje siły. Dla nich była to prawdopodobnie największa operacja techniczno-logistyczna w historii. Gazety przygotowywały specjalne dodatki informacyjne. Od dnia śmierci do pogrzebu rezygnowały z reklam lub przesuwały je na dalszy plan, nie zamieszczały ich na stronach poświęconych Papieżowi. Pisano, że do Rzymu zjeżdża młodzież z całych Włoch (pociągami, samolotami, samochoda¬ mi), że zawieszono rozgrywki sportowe, wstrzymano kampanię przed wyborami do władz regionalnych i municypalnych, zamknięto dyskoteki. Informowano o reakcjach i opiniach obywateli oraz polityków całego świata na wiadomość o śmierci Papieża: George'a Busha, Fidela Castro, Ariela Szarona, przywódców Kościołów prawosławnych i innych wyznań. Cytowano także prze¬ druki z prasy światowej dotyczące Jana Pawła I I : Od zachwytu do krytyki - świa­ towa prasa obficie komentuje dokonania i postać JPII - głoszą tytuły. Drukowano poruszające opowieści ludzi będących przy konającym Ojcu Świętym o Jego ostat¬ nich chwilach, a także związane z Janem Pawłem I I i wydarzeniami, w których uczestniczyli. Te ostatnie były z reguły entuzjastyczne, mieszały wiarę z emocja¬ mi. Często były to łzawe wypowiedzi o drugorzędnych treściach, ale zawierające ogromny ładunek osobistego zaangażowania i interpretacji piszących (por. np. GW, 7 kwietnia, czwartek, s. 7). Media zagraniczne podejmowały na coraz większą skalę, od początku znacz¬ nie szersze, niż w kraju, spekulacje, kto zostanie papieżem. Który z kardynałów? OD POGRZEBU DO KOŃCA PIERWSZEGO TYGODNIA ŻAŁOBY Społeczeństwo Relacje „Gazety" z tego okresu to głównie peany na cześć społeczeństwa pol¬ skiego. Jego niezwykłego zachowania w tych trudnych chwilach. „Gazeta" donosiła, że 13 kwietnia, w środę, otwarto groty Bazyliki św. Piotra. Tysiące pielgrzymów polskich oddało hołd Papieżowi. W tydzień po pogrzebie, Polacy na placu św. Piotra w Rzymie, o godz. 21.37, jeszcze raz żegnali Papieża, odmawiali Apel jasnogórski i różaniec, śpiewali „Góralu, czy ci nie żal". A dalej pisze, że na pogrzebie „głowy państwa" siedziały blisko siebie. Politycy polscy: L. Wałęsa, A. Kwaśniewski, za namową T. Mazowieckiego , na godzinę przed rozpoczęciem mszy żałobnej za Jana Pawła I I , podali sobie ręce. Rozmawiali ze sobą oraz wymienili uściski dłoni: prezydent Iranu Mohammed Chatami i prezy¬ dent Izraela Mosze Kacwan oraz przywódca perski Baszara al Asada. Również prezydent Izraela uściskał dłoń prezydenta Syrii . 22 23 2 2 Który nawet przywołał na tę okoliczność przykład pojednania między klubami sportowy¬ mi Cracowii i Wisły. Po ich powrocie do macierzystych krajów mass media dementowały informacje o tych zachowaniach. 2 3 �93 NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO „Zwykli ludzie", jeszcze kilka dni po pogrzebie, palili znicze na warszaw¬ skiej Alei Jana Pawła I I , przy kościołach i w innych miejscach pobytu Papieża. Zostawiali tu też swoje listy i petycje. Podobno robili to spontanicznie, bez niczyjego przywódstwa. Czasem wykorzystując telefony komórkowe, aby się umówić w konkretnym miejscu na określoną akcję. „Gazeta" pisała, że to „cud papieski". W czynach tych uczestniczą „szarzy" obywatele, zwaśnieni kibice , studenci i młodzież. W Warszawie i innych miastach wierni masowo spowiadali się i przyjmowali komunię, gromadnie też twierdzili, że chcą zmienić swoje życie. Czy tylko pod wpływem emocji, czy z chęci autentycznego nawrócenia? - zadawał retoryczne pytanie dziennikarz. Ksiądz z Pragi Północ utrzymywał, że to odnowa moralna społeczeństwa, a ksiądz - duszpasterz z kościoła św. Anny wyraził nadzieję, że może to właśnie od nas zacznie się uzdrawianie ludzkich serc na całym świecie. Roman Giertych (LPR) powiedział: W Polsce coś się stało. I to należy łączyć z nauczaniem Jana Pawła II. On nauczał nas, że Bóg istnieje. I, że istnieje zba¬ wienie, czyli droga, jaką człowiek ma podążać, aby dostąpić zbawienia. Emocje przeminą, natomiast pozostanie przesłanie i zmieni Polskę, być może również zmieni świat, a życie publiczne w naszym kraju będzie po prostu bardziej zgodne z zasadami Ewangelii (GW, 11 kwietnia, poniedziałek, s. 10) . Społeczeństwo jest chwalone za umiejętności organizacyjne , wymagające współdziałania wielu różnych ośrodków (kościelnych, miejskich, samorządowych, inicjatyw indywidualnych), jak to miało miejsce m.in. na Pl. Piłsudskiego w War¬ szawie. Poczucie wspólnoty, jaką stworzył Papież, zaowocowało. Teraz ta wszech¬ obecna dobroć ma się stać regułą życia codziennego rodaków i innych nacji. Dostrzegają to władze kościelne i państwowe . Dobrego samopoczucia społeczeństwa polskiego nie były w stanie zachwiać doniesienia o tym, że na pogrzeb Papieża pojechali na koszt szczecinian miejscy rajcy i prezydent Marian Jurczyk. W sumie 8-osobowa delegacja (GW, 14 kwietnia, 24 25 26 27 2 4 Kibic Wisły napisał w internecie: obiecuję, że już nigdy nie dam się sprowokować i nie odpowiem na żadną prowokację, nie wypowiem ani jednego złego słowa na Legię, ani żadną inną drużynę albo jej kibica. Kibice w Ostrowcu Świętokrzyskim nie wytrzymali jednak długo i zła¬ mali przysięgę. Trzeba dać im trochę czasu na uwierzenie we własną przemianę - skomentował reporter (GWS, 11 kwietnia, poniedziałek). Dwa miesiące później prasę i inne media epatowała sprawa Bractwa Strzeleckiego z Rawi¬ cza, które urządziło sobie strzelanie do portretu papieża. Na tle jego wizerunku znajdowała się tarcza, poniżej napis „Nie lękajcie się" [...] Zawody współorganizował burmistrz Rawicza. Radni prawicowi uznali ten incydent za profanację („Metropol",15 czerwca , s. 1). O zorganizowaniu i pomysłowości społeczeństwa świadczy też możliwość zakupu magne¬ sów na lodówkę, trójwymiarowych pocztówek, czy wybicia medalu z wizerunkiem Jana Pawła I I , 0 czym donoszą ogłoszenia typowo komercyjne. Sprzedawane są też znicze o zapachu papieskiej kremówki. Klienci są zachwyceni. Rośnie zapotrzebowanie na pamiątki i gadżety papieskie. Ksiądz Wiesław Niewęgłowski, duszpasterz środowisk twórczych, podczas mszy w inten¬ cji Ojca Świętego, podobnie jak Prymas Glemp, chwalił dziennikarzy za wszystkie relacje z ostatnich dni Papieża i obchodów pogrzebowych. Prezydent Kwaśniewski dziękował rodakom 1 pielgrzymom za spokojną oraz godną postawę. 2 5 2 6 2 7 �94 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA czwartek, s. 8), ani też to, że Prezes Zarządu Wałbrzyskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji, powołując się na nauki Papieża, chciał, aby załoga zrezygnowała z trzynastek, nagród i 30 dni płatnych urlopów. „Solidarność" i załoga odmówili. Prezes przeprosił, powołując się znów na papieskie nauki (GW, 7 kwietnia, czwartek, s. 7). Nie mąciły też tego idyllicznego autoobrazu społeczeństwa informacje, że przebrani za celników złodzieje ukradli z magazy¬ nów chełmskiej izby celnej ponad milion paczek papierosów wartych 4,5 mln. złotych (GW, 14 kwietnia, czwartek, s. 8). Nie wywoływały dezaprobaty - mimo publicznej zapowiedzi poprawy - takie zachowania, jak te w Łodzi, gdzie, jak określano, bandyci zaatakowali piłkarza ŁKS, bo uznali, że wraz z kolegami z zespołu sprzedał mecz. Ani klub, ani zawodnik nie zawiadomili policji. To sprawa „między nami i kibicami", stwierdził jeden z działaczy, zakazując publi¬ kowania swojego nazwiska. Także w innych przypadkach, gdy podpalano bu¬ dynki klubu, chłostano publicznie prezesów, nie donoszono o tym policji. W tle najważniejszych wydarzeń związanych z Ojcem Świętym znalazł się tekst „Gazety", mówiący o tym, że Komisja do spraw Orlenu rozwija swoje nie zawsze uzasadnione zarzuty wobec coraz to innych osób z kręgu elit rzą¬ dzących. Daje bardzo zły przykład społeczny. Każdego może wezwać i zgnoić. Oglądamy rywalizację, kto lepiej wypadnie jako myśliwy i skuteczniej zniszczy przeciwnika, i uczymy się tego - mówiła socjolog Hanna Świda-Zięba (GW, 29 marca, wtorek, s. 17). Po pogrzebie Ojca Świętego „Gazeta" zamieszczała również przedruki prasy zachodniej zawierające komentarze oraz wywiady z przedstawicielami Kościo¬ łów innych krajów na temat Papieża i jego nauki. Były wśród nich także teksty krytyczne. Dotyczyły one przede wszystkim nominacji kardynalskich oraz wy¬ tworzonej w Watykanie „polachinite" - mafii polskiej, za której nieformalnego szefa uważany był kardynał Dziwisz, a także zachowawczej postawy „Papieża Polaka" w zakresie doktryny o nieomylności Papieża (pokłosia Soboru Waty¬ kańskiego I z 1870 r.), aborcji, stosowania prezerwatyw (GW, 14 kwietnia, czwar¬ tek, s. 19), kontroli urodzeń, AIDS, rozwodów, homoseksualistów, kapłaństwa kobiet, eutanazji i innych kontrowersji (GW, 11 kwietnia, poniedziałek, s. 13). Wierni są oburzeni takim postrzeganiem Jana Pawła I I . Władze Warszawy Tymczasem władze stolicy dyskutowały o pomniku Papieża, jego usytuowa¬ niu i formie. Z Ratusza rozchodziły się pogłoski, że miasto może wystawić Ojcu Świętemu ogromny pomnik, poza Placem Piłsudskiego, przewyższający figurę Jezusa Chrystusa górującego nad Rio de Janeiro. W tych dniach rozważano roz¬ pisanie konkursu powiązanego z dużym założeniem urbanistycznym . 28 2 8 W kolejnych numerach GW drukowane są pomysły na temat Placu Piłsudskiego i jego przeznaczenia. Rozważa się umieszczenie tu np. hospicjum, szpitala, uczelni, krzyża, pomnika ze skarbonką. Zdaniem wiernych, Plac ten jest jak świątynia, tu bowiem odprawiał swoje msze �95 NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO W tej euforii odosobniony pozostał głos rozsądku Dariusza Bartoszewicza, który stwierdził, że Papież ma już najlepszy i najcenniejszy pomnik. Jest on w sercach ludzi, modlących się na placach i ulicach, obiecujących poprawę i zmianę w swoim życiu, życzliwie patrzących na innych. Bartoszewicz pod¬ kreśla fakt, iż Papież w testamencie napisał, że nie chce mieć pomnika, tylko zwyczajny ziemski grób, bez sarkofagu. Należy uszanować Jego wolę także w kraju, zamiast bić rekordy w Księdze Ginnesa, co do wielkości poświęconego Mu obiektu. Ujął On wszystkich, gdy zszedł z piedestału i stał się pielgrzymem głoszącym na całym świecie Dobrą Nowinę. Taki trafił do serc i pod strzechy. I trzeba to uszanować (GWS, 11 kwietnia, poniedziałek, s. 1). Kościół Władze kościelne nawoływały do wypełniania duchowego testamentu, jaki „przekazał naszemu pokoleniu Jan Paweł I I , do wierności papieskiemu stylowi, do języka miłości i nadziei. Zdaniem arcybiskupa Józefa Życińskiego: trzeba obecnie rozwijać to wielkie dziedzictwo, wyzwalając się z polskich konfliktów, po¬ działów, rozczarowań. Nie wolno pozwolić, by opanowały nas nastroje w których realne jest tylko zło i grzech, brzydota i prymitywizm [...] Mimo ogromu wielkich wyzwań współczesności w papieskim przesłaniu nie znajdowaliśmy nigdy poczu­ cia grozy, lęku straszenia bliską katastrofą czy narodową zdradą (GW, 11 kwiet¬ nia, poniedziałek s. 2). Metropolita lubelski, Józef Życiński, ostrzegał, że szacunku dla Ojca Świętego nie wolno sprowadzać do rozwiązań najłatwiejszych: budowy pomników i no¬ wych nazw ulic. W Polsce jest już 250 pomników Papieża. Życiński wzywa do opamiętania: Zrezygnujmy z chorych ambicji, które sugerują wybudowanie kolej­ nego pomnika szybciej niż uczyni to sąsiednie miasteczko [...]. Arcybiskup ape¬ luje, by pamięć Papieża czcić, podejmując działalność społeczną i charytatywną na rzecz tych, o których Jan Paweł I I zawsze się upominał: biednych, chorych, starych, a także dla dzieci i młodzieży, którą Papież tak kochał [...] . W podobnym duchu wypowiedział się wiceprzewodniczący Episkopatu arcy¬ biskup Stanisław Gądecki, komentując pomysł ustanowienia święta narodowego 16 października: Święto narodowe większość pojmuje jako czas wolny od pracy, 29 Papież, tu sami zbierali się na modlitwę za Niego, przynosili kwiaty i znicze. Nikt im nie wskazy¬ wał tego miejsca. Tu też po ogłoszeniu śmierci Papieża przybyli na mszę, a celebrujący j ą ks. biskup Piotr Jarecki stwierdził w trakcie jej trwania, że „Warszawa znów zdała egzamin" (GWS, 11 kwietnia, poniedziałek, s. 1). Już na wiadomość o śmierci Ojca Świętego, władze War¬ szawy, jej radni i prezydent miasta, Lech Kaczyński, zadecydowali o postawieniu Papieżowi nowego pomnika (na Placu Piłsudskiego), powołaniu, przy współpracy Uniwersytetu im. Kardy¬ nała Stefana Wyszyńskiego, Instytutu Myśli Papieskiej propagującego dorobek Jana Pawła I I , utworzeniu funduszu stypendialnego im. Jana Pawła I I , który ma pomagać studentom z nieza¬ możnych rodzin (GWS, 11 kwietnia, poniedziałek, s. 1). Mimo stanowiska abp. Życińskiego, toruńscy rajcy nie zamierzali wycofać się z decyzji o budowie, za 500 tysięcy, drugiego w centrum miasta, pomnika Ojca Świętego (GW, 14 kwiet¬ nia, czwartek, s. 8). 2 9 �96 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA a tutaj powinno być coś odwrotnego - czas pracy dla człowieka, a nie czas, w którym się będziemy zatrzymywać, medytować przez trzy minuty i potem wszyst­ ko poleci własną drogą [...] Dzień papieski do tej pory przynosił piękne owoce w postaci 1300 stypendiów dla ubogich uczniów z terenów wiejskich [...]. Należy skupić się na takiej działalności (GW, 13 kwietnia, środa, s. 1). Tymczasem włoskie media żyły już konklawe. Podkreślano szanse niemieckie¬ go kardynała Josepha Ratzingera. Jak donosiła prasa, wśród duchownych zebra¬ nych na konklawe toczą się rozmowy o przyspieszeniu beatyfikacji Jana Pawła I I . Beatyfikacja „Gazeta" pisała o tym że w Watykanie coraz bardziej otwarcie mówi się o blis¬ kiej beatyfikacji Jana Pawła I I . Kościelni dostojnicy podkreślali wagę słów kar¬ dynała Angela Sodano, który podczas niedzielnej homilii na placu św. Piotra nazwał Jana Pawła I I „Wielkim". Taki przydomek nosili dotychczas tylko trzej papieże. Nadanie go oznaczać ma bliskie wyniesienie na ołtarze (GW, 5 kwiet¬ nia, wtorek, s. 3). Te wiadomości powodują, że mnożą się doniesienia o cudach, które dokonywał Papież na różnych kontynentach w czasie swoich pielgrzymek. W piątek na pogrzebie tłum krzyczał „Santo Subito" („Święty zaraz"). Do tych głosów, za jak najszybszą beatyfikacją, dołączyli katoliccy hierarchowie. W sobotę włoski kardynał Francesco Marschisano opowiedział podczas homilii w Bazylice św. Piotra o swym uzdrowieniu, które przed pięcioma laty miało się dokonać za sprawą Papieża. Kardynał przeszedł wtedy operację tętnicy szyjnej, która [...] zakończyła się paraliżem prawej struny głosowej. - Z tej przyczyny mówiłem w sposób prawie niesłyszalny - opowiadał kardynał podczas sobotniej homilii. Według relacji Marchisano, JPII dotknął jego szyi i powiedział, że będzie się modlić do Pana o uzdrowienie - Po jakimś czasie zacząłem normalnie mówić - powiedział kardynał [...] Kardynał jest w pełni wiarygodny dla kurii rzymskiej, która będzie się zajmować beatyfikacją JPII. A cud, najlepiej właśnie uzdrowienie, zdziałany za pośrednictwem kandydata na ołtarze jest warunkiem beatyfikacji, czyli ogłoszenia Go błogosławionym [...] Innym, wiarogodnym dla kurii świadectwem cudu dokonanego za pośrednictwem JPII może się okazać sam abp Stanisław Dziwisz [...], który w czerwcu 2002 r. miał [...] opowiedzieć historię uzdrowienia Amerykanina ciężko chorego na raka mózgu. Umierający Amerykanin miał już tylko trzy życzenia: spotkać Papieża, odbyć pielgrzymkę do Rzymu i wrócić do USA, by tam umrzeć. Najprawdopodobniej latem 1998 r. Ame­ rykanin został zaproszony do Castel Gandolfo, gdzie uczestniczył w mszy odpra­ wianej przez Papieża. Choć Żyd, nieświadomy kościelnych zakazów, przyjął ko¬ munię świętą i krótko rozmawiał z Papieżem. Wkrótce potem otrzymałem telefon z wiadomością, że rak zupełnie zniknął - miał powiedzieć Dziwisz dziennikarzom [...] Poświęcone cudom JPII archiwum watykańskiego Sekretariatu Stanu liczy ponoć tysiące wpisów. Wierni donoszą o uzdrowieniach podczas środowych audiencji Papieża, w czasie jego pielgrzymek, a nawet podczas telewizyjnych transmisji Jego mszy. Niewidoma dziewczynka odzyskała wzrok, sparaliżowana �NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO 97 kobieta zaczęła chodzić - wymieniają włoscy dziennikarze. Watykan za życia JPII trzymał w tajemnicy te świadectwa [...] będą one sprawdzane przez komisję leka­ rzy różnych wyznań, którzy orzekną, czy rzeczywiście tych uzdrowień nie da się wytłumaczyć wiedzą lekarską (GW, 11 kwietnia, poniedziałek, s. 1). Kościół obawia się błędu. Podobną moc uzdrawiającą tłumy przyznawały cho¬ ciażby Harrisowi, Kaszpirowskiemu i Nowakowi, osobom dalekim od świętości, w żadnym wypadku nie zasługującym na to miano. Rzymskie doświadczenia Ostatnie relacje, jakie chcę tu uwzględnić związane są z doświadczeniami rodaków powracających z rzymskiego pogrzebu. „Gazeta" opisywała przeżycia ludzi, którzy wrócili z Rzymu. Mimo fizycznego wyczerpania, są one euforyczne i mistyczne. Opowiadali oni m.in., że słońce schowało się za chmurami dokładnie w momencie złożenia Papieża do grobu. Ta śmierć naprawdę zjednoczyła Polaków, wydobyła z nich to, co najlepsze, twier¬ dzili warszawianie. Wspominali, że stali w upale, noc spędzili pod gołym nie¬ bem, nie spali, bo nie mieli na czym. Do Rzymu dotarli niewierzący, kibice Legii, dresiarze i hiphopowcy. Powiewały różne flagi, w tym tęczowe - symbol ruchu gejów, lesbijek, transseksualistów, którzy przyjechali oddać Papieżowi ostatni hołd. Każdy przypadek znalezienia się bliżej grobu i pokłonienia się zmarłemu, określany był jako „cud". Modlili się w ogromnym ścisku i płakali obok siebie ludzie młodzi ze starszymi paniami w moherowych beretach. Nie chodzili do toalety, żeby nie stracić miejsca w kolejce. Mieli żal do Rzymian, że nie czuli żałoby, nie wywiesili flag, czarnych wstążek na samochodach. Równocześnie jednak bardzo się cieszyli, że Włosi dobrze i serdecznie na nich reagują. W pią¬ tek wieczorem po pogrzebie duchowy wymiar pielgrzymki prysł. Zapełniły się kawiarnie i pizzerie. Lał deszcz, sprzedawcy wciskali tandetne figurki Papieża (GWS, 11 kwietnia, poniedziałek, s. 4). ZAKOŃCZENIE Przywołane przeze mnie publikacje „Gazety" mają charakter autonarracji. Ich autorami są w równej mierze dziennikarze relacjonujący wydarzenia, jak i bez¬ pośredni, aktywni uczestnicy kolejnych etapów akcji tego narodowego miste¬ rium. Mieszczą się one w tym, o czym pisze Jerzy Trzebiński: Emocje i uczucia przeżywane przez jednostkę są [...] osadzone w kontekście zdarzeń i własnych działań. Są one doświadczane jako bezpośrednia reakcja na nie bądź jako bez­ pośrednia przesłanka motywu do działania (Trzebiński 2002a, s. 51). Ich rozumienie jest równoważne z doświadczaniem tych zdarzeń [...] Stoimy [...] wobec sytuacji „twarzą w twarz" i „tu i teraz", bierzemy w niej udział [...]. Doświadczamy wydarzeń [...] jako obserwator lub ich uczestnik [...] (Trzebiński 2002a, s.28). Zdaniem Trzebińskiego, refleksja nad historią nie jest [...] na pewno �98 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA odkrywaniem reguł interpretacji zawartych w schemacie narracyjnym, choć może się zdarzyć, że w wyniku pogłębionej autorefleksji zbliżamy się do pewnych nieuświadamianych, swoistych dla nas (lub dla innej osoby przez nas analizowanej) sposobów doświadczania pewnych sytuacji (Trzebiński 2002b, s. 30). Analiza danych w takich kategoriach, jak: aktor, intencja, sposoby jej realiza¬ cji, przeszkody, a także czas i miejsce zdarzenia, według wyników badań, świad¬ czy o uniwersalności takiego sposobu rozumienia rzeczywistości i wskazuje na wiele ważnych jego właściwości (Trzebiński 2002b, 31). Przytoczone autonarracje są znakomitym źródłem badań z zakresu etnologii/ antropologii kulturowej, socjologii i psychologii społecznej. Według mnie, sta¬ nowią one również istotny przyczynek do poznania współczesnego systemu war¬ tości społeczeństwa polskiego. Na podstawie relacji „Gazety" można stwierdzić, że ma ono takie walory jak: dobroć, wielkoduszność, solidarność, zaradność, pojednawczość i mistycyzm, czyli głównie o charakterze etycznym i społecz¬ nym. Jest wspaniałe i godne podziwu z racji właśnie tych wartości. Nie sposób tu oprzeć się sugestii, że są to wartości postulowane, a nie realizowane przez znaczną część społeczeństwa polskiego. W chwilach tak znaczących, wręcz trau¬ matycznych, jaką była agonia, śmierć i żałoba po odejściu Jana Pawła I I , wy¬ suwano je na plan pierwszy. „Zwykli ludzie" starali się sprostać wymogom opinii współobywateli, oczekujących od nich właśnie takich zachowań. Przy tym dodatkową ekspresję wywoływały (poza normami społecznymi) autentyczne przeżycia poszczególnych osób i środowisk wynikające z ich bezpośredniego zaangażowania emocjonalnego. Atut ten wykorzystała też „Gazeta", która mając ograniczone - w porównaniu z TV - możliwości środków wyrazu, zaktywizo¬ wała ekspresję słowną swoich relacji. W przypadku Papieża eksponowała ludzki wymiar Jego cierpienia, walkę o życie, ale jednocześnie nadała im wymiar boski - Chrystusowy, szczególnie symboliczny z racji dni, w jakich rozgrywał się dramat Jana Pawła I I . Ojciec Święty, wbrew nadziejom wiernych, „przegrał" walkę o swoje życie, nie poko¬ nał choroby, ale zmienił świat, dokonał jego moralnej odnowy, uczynił społe¬ czeństwo polskie lepszym, czego przykłady „Gazeta„ skrupulatnie przytaczała. Na zakończenie dodam jeszcze, że opisane przez „Gazetę" wydarzenia i posta¬ wy społeczne można z powodzeniem analizować w obrębie teorii figuratywnej Norberta Eliasa, w której modelem teoretycznym jest gra. Jej przebieg, będący wynikiem splatania się działań wielu uczestników, obiera kierunek niezaplano¬ wany i nieprzewidziany przez żadnego z nich. I to właśnie on wpływa nieustannie na posunięcia każdego z graczy (Bauman 1998, s. 161). 30 3 0 Figuracja definiowana jako „zmienny układ tworzony przez ogół aktorów" (Bauman 1998, s. 161), czyli całokształt tego, co czynią we wzajemnych relacjach jest układem napięć. �NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO 99 LITERATURA B a r t h e s R o l a n d 1970, Mit i znak, PIW, Warszawa. B a u m a n Z y g m u n t 1998, Działanie społeczne, [w:] Encyklopedia Socjologii, t. 1, Oficyna Wydawnicza, Warszawa, s. 158-164. B i e l a A d a m 2005, Tłum, [w:] Encyklopedia Socjologii - Suplement, Oficyna Wydawnicza, Warszawa, s. 353-357. B ł o ń s k i J a n 1970, Słowo wstępne, [w:] Roland Barthes, Mit i znak, PIW, Warszawa, s. 5-21. C a r r D a v i d 1986, Time, Narrative and History, Indiana University Press, Bloomington,. D r o z d - P i a s e c k a M i r o s ł a w a 1982, Postawy mieszkańców wsi w sytuacji konfliktowej zaistniałej na tle komasacji, Etnografia Polska, t. 26, z. 1, s. 115-141. - 1986, Społeczne funkcje sztuki ludowej. Sztuka ludowa w ocenie współczesnej mło­ dzieży wiejskiej, Etnografia Polska, t. 30, z. 1, s. 51-82. - 1991, Ziemia w społeczności wiejskiej. Studium wsi południowo-wschodniego Mazow­ sza (koniec XIX i XX wiek), I H K M PAN, Warszawa. E l i a s N o r b e r t 1978, What is Sociology?, London. F o u c a u l t M i c h e l 1977, Archeologia wiedzy, PIW, Warszawa. H e g e l G e o r g W. 1965, Wprowadzenie do fenomenologii ducha, t. I I , PWN, Warszawa. J a n P a w e ł I I 1997, Ewangelia cierpienia, Znak, Kraków. K a b z i ń s k a I w o n a 2003, Metoda biograficzna i jej zastosowanie w badaniach etnologicznych, [w:] Czas zmiany, czas trwania. Studia etnologiczne, Jolanta Kowalska i in. (red.), IAE PAN, Warszawa, s. 39-63. M a l e w s k a - S z a ł y g i n A n n a 2004, Tradycja stosowania pojęcia dyskurs i jego przydat­ ność w antropologii współczesności, Etnografia Polska, t. 48, z. 1-2, s. 81-97. M a l i n o w s k i M i c h a ł 2005, Muzeum Kontekstu - nieuchwytne dziedzictwo na wystawie muzealnej, [w:] Muzealnictwo Regionalne u progu XXI wieku. Materiały VI Ogólnopolskiego Sympozjum Muzealnictwa Regionalnego zorganizowanego z okazji jubileuszu trzydziestolecia Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce; Ostrołęka-Myszyniec 27-28 sierpnia 2005 roku, Maria Samsel (red.), Muzeum Kultury Kurpiowskiej, Ostrołęka, s. 19-30. Narracja... 2002, Narracja jako sposób rozumienia świata, Jerzy Trzebiński (red.), Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk. P i o t r o w s k i A n d r z e j 1995, Wprowadzenie do projektu „Biografia a tożsamość narodo­ wa", Kultura i Społeczeństwo, październik-grudzień, nr 4, s. 3-10. Podhale... 2000, Podhale. Tradycja we współczesnej kulturze wsi, Jolanta Kowalska, Danuta Tylkowa (red.), IAE PAN, Kraków. R o s n e r K a t a r z y n a 2004, Dwie odmiany konstruktywizmu - spór o status poznawczy histo­ riografii, Przegląd Filozoficzny - Nowa Seria, R. 13, s. 113-125. S t ę p l e w s k a - Ż a k o w i c z K a t a r z y n a 2002, Koncepcje narracyjnej tożsamości, [w:] Narracja jako sposób rozumienia świata, Jerzy Trzebiński (red.), Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk, s. 81-113. T o p o l s k i J e r z y 1977, Wstęp, [w:] Michel Foucault, Archeologia wiedzy, PIW, Warszawa s. 5-26. T r z e b i ń s k i J e r z y 2002a, Autonarracje nadają kształt życiu człowieka, [w:] Narracja jako sposób rozumienia świata, Jerzy Trzebiński (red.), Gdańskie Wydawnictwo Psychologicz¬ ne, Gdańsk, s. 43-80. - 2002b, Narracyjne konstruowanie rzeczywistości, [w:] Narracja jako sposób rozumie¬ nia świata, Jerzy Trzebiński (red.), Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk, s. 17-42. - 2002c, Wstęp, [w:] Narracja jako sposób rozumienia świata, Jerzy Trzebiński (red.), Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk, s. 13-16. W h i t e H e n r y 2000, Poetyka pisarstwa historycznego, Ewa Domańska, Edward Wilczyński (red.), Universitas, Kraków. �100 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA PRESS NARRATIVE OF A N UNUSUAL TIME. PRESS COVERAGE OF THE FAREWELL TO JOHN PAUL I I . THE CASE OF "GAZETA WYBORCZA" Summary The article deals with the press commentary of the last days of Pope John Paul's I I life as well as all other events which followed his death. It is based on articles and information published between March 24 and April 14, 2005 in "Gazeta Wyborcza". "Gazeta Wyborcza" is the biggest daily newspaper in Poland. It has branches in the capitals of all provinces of the country and represents the democratic-liberal option. Main characters of the narrative are: "the Polish Pope" and the society referred to as people, nation, the Poles, crowd, the believers but also particular social or professional groups. The main narrator is the daily paper itself. According to Roland Barthes contemporary discourse includes "grand-narratives", i.e. litera­ ture, novels (also popular), etc. as well as "small information" in the daily press. The author of this text is also a narrator. The publications in the newspaper can be defined as a set of auto-narratives. Their authors are both the journalists and the active participants of successive stages of the national mystery. Three narrative threads have been presented in the article: (1)The last days of John Paul's I I life; (2) From the moment of his death on Saturday April 2 to the funeral ceremony on Friday, April 8; (3) From the funeral to the end of the first week of the mourning period. The auto-narratives presented in the article make very valuable source for the studies in ethno­ logy/anthropology as well as in sociology and social psychology. They are a very important contribution to the knowledge of the value system of contemporary Polish society. According to the texts from the newspaper under consideration, following qualities can be attributed to the mentioned society: kindness, generosity, solidarity, resourcefulness, conciliatory spirit and mysti¬ cism. Poles are said to be splendid and worthy of admiration. It's indisputable that this is just a statement of desired values attributed to Poles, but not put into practice by the majority. Never¬ theless, in the meaningful, traumatic days, the days of the Pope's dying, his death and mourning, they came to the fore. "Wyborcza" emphasized the human dimension of the Pope's sufferings and his struggle for life. A t the same time those events were invested with divine Christ-like dimension since the drama of the Pope's life and death took place in very special time - Holy Week and Easter. Against all the hopes of the faithful the Holy Father "lost" the battle for his life. He didn't manage to overcome his illness, but he has changed the world, he has started its moral revival and bonded and improved Polish society. The daily "Wyborcza" was painstaking about mentioning examples of such improvement. Translated by Anna Adres Autorki: Prof. dr hab. Mirosława Drozd-Piasecka Instytut Archeologii i Etnologii PAN Zakład Etnologii al. Solidarności 105, 00-140 Warszawa e-mail: Miroslawa.Piasecka@aster.pl Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c523d673304c29267c93eb08336d4104.jpg 12740294fc2c029dfbca10c5823c67f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Narzędzia haczykowate do połowu ryb (pęczki) / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lgiń (woj. lubuskie) Subject The topic of the resource rybołówstwo ; narzędzia i urządzenia rybackie ; Lubuskie Description An account of the resource fotografia przedstawia narzędzia haczykowate (pęczki) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_12.24.I_G.1.10.4_01 Lgiń narzędzia haczykowate narzędzia i urządzenia rybackie okolice Wschowy pęczki rybołówstwo samołówka samołówki węda węda pływająca https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4edf4b463f86c34cb85016fb88c7b1be.jpg c57d872935f6b04b5d89a4885c69c2ab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Narzędzie do połowu ryb / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Zarzęcin Kolonia / Zarzęcin (woj. łodzkie) Subject The topic of the resource rybołówstwo ; narzędzia i urządzenia rybackie Description An account of the resource fotografia przedstawia kłonię pałąkowatą usztywnioną kabłąkiem Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.27.VIII_F.5.9.6_01 kłonia narzędzia i urządzenia rybackie narzędzia rybackie okolice Opoczna rybołówstwo Zarzęcin Zarzęcin Kolonia https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7534dd58ad1ad232131c001e5dc2c280.jpg 60d888dbdc8a59347a02b4fadacca0f3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Narzędzie do robienia dziur w ziemi / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska [Rówień za Wodą] (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource narzędzia drewniane ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia kół do robienia dziur w ziemi (do krzaseł - przenośnych elementów zagrody dla owiec - koszaru). Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.I_O.3.13.6_01 Dolina Starobociańska elementy zagrody narzędzia drewniane ogrodzenie Podhale Rówień za Wodą https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4234e6289fc6889fee951caea2f3c2fe.jpg 6b58e67e360c00087aae66db7a60ad46 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Narzędzie rybackie / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Łęg (woj. kujawsko-pomorskie) Subject The topic of the resource rybołówstwo ; narzędzia i urządzenia rybackie ; Pomorze Description An account of the resource fotografia przedstawia pomocnicze narzędzie rybackie Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_20.15.XIV_K.5.16.2_01 Łąg narzędzia i urządzenia pomocnicze narzędzia i urządzenia rybackie okolice Czerska rybołówstwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/055db50ebb79dcdd7690ceee3839cf79.pdf b324876e9b408d12e61a34de577c503c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5611 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5217 Title A name given to the resource Natknięcia /Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14), s.96 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 96 natknięcia Koza trafiła do kozy Dezorganizacja zakupów W styczniu, w nigeryjskim mieście Ilorin, po udaremnie­ niu kradzieży samochodu, nocny patrol straży obywatelskiej zlapal tylko jednego złodzieja. Kozę. Rankiem, pod naci­ skiem tłumu, podejrzaną o napad z bronią przejęła policja. Zwierzę znalazło się w areszcie, ponieważ stwierdzono, ze jest to jeden z kryminalistów przemieniony dzięki czar­ nej magii. Transformacja miała nastąpić podczas ucieczki, kiedy przestępca został zapędzony w (nomen omen) kozi róg. Wiadomość stała się w Nigerii hitem prasowym. Wokół więzienia koczowały uzbrojone w kamery grupki gapiów wśród których znaleźli się również przyjezdni z innych krajów Afryki. Nawet po zdystansowanym oświadczeniu rzecznika prasowego policji, ze jest to problem, który należy wyjaśnić naukowo, sluzbiści nie stracili rezonu. Tymczasem koza od­ mawiała jedzenia trawy, pijąc jedynie wodę. Po paru dniach sprawa zakończyła się wystawieniem aresztantki na sprzedaż - zgodnie z prawem umożliwiającym opłacenie w ten sposób policyjnych procedur. Tam, gdzie rzadko łapią winnego, kozły ofiarne to co­ dzienność. W Polsce panuje obecnie osobliwa fobia, która co pewien czas ujawnia się na różnych szerokościach geograficznych, i to juz od kilkudziesięciu lat . Jest to lęk matek przed czyhającymi na ich dzieci handlarzami organów i kidnapingiem w super­ marketach. Portale internetowe i prasa, m.in. „Polska. Dziennik Bał­ tycki", doniosły o przypadkach porwań, do jakich dochodzi w sklepowych alejkach, wśród rzędów zapełnionych półek. Z wiadomości wynika, ze nie wszyscy przychodzą do hipermar­ ketów, by kupować lub kraść. Według podawanych z ust do ust plotek uprowadzone ze sklepów dzieci są poddawane dziwnym zabiegom, które w najlepszym wypadku polegają na uśpieniu i przebraniu (po czym ofiara zostaje uratowana), a w najgor­ szym - na pozbawieniu jednej z nerek. Odzywa w ten sposób powszechnie znany i wykorzystywany w mrocznych opowie­ ściach wątek handlu organami. Wersja pozbawiona happy endu kończy się znalezieniem przed domem zaginionego dziecka z dobrą radą w załączniku- Jedźcie do szpitala dziecko nie ma jednej nerki". Na wiele kobiet padl strach, strach, który zaowocował dramatycznymi ostrzeżeniami i doniesieniami na forach dla rodziców, np. netmama.pl, e-dziecko.pl. Wszystkie doniesie­ nia są dementowane przez policję i prasę, ale historie krążą na nowo, zyskując kolejne życie w coraz to innych miejsco­ wościach. Gdynia, Warszawa, Poznań, Głogów, Racibórz, Rybnik, Bielsko-Biała, Katowice, Kraków... Paradoksalnie, powtarzalność zdarzenia utwierdza niektórych w przekonaniu o jego realności. Milczenie telewizji i radia skutkuje natomiast powstawaniem teorii spiskowych przedstawiających w takim stanie rzeczy rękę mafii. Miejsca zorganizowanej konsumpcji wszelkiego rodzaju są przesuwane w obszar grozy i podyk­ towanej zyskiem przemocy. Po ciemnej stronie mocy zna dą się wszystkie sieci hipermarketów Tesco Carrefour Auchan a także IKEA. Promenada w Warszawie.'Galeria Krakowska! Zwraca uwagę fakt że sceneria całej historii pozostaje ta sama zmieniają się jedynie nazwy identyfikujące zdarzenie w prze strzeni bliskiej dla rozmówców. Dr Filip Graliński z Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu ocenia, ze jest to aktualnie „najpopularniejsza polska legenda miejska". Warto zapoznać się z jego stroną: atrapa.net. Źródło: www.vanguardngr.com Zła pierś? Wśród internautów prawdziwą dysputę wywołały w ostatnich miesiącach kontrowersje wokół matek publicz­ nie karmiących piersią. Na tle innych popularnych tematów - o z pewnością istotniejszych reperkusjach - ten raczej za­ skakuje swą popularnością. Akcja użytkowników największego portalu społecznościowego „Hej Facebooku, karmienie piersią nie jest obsce­ niczne" stała się odpowiedzią na usunięcie przez admini­ stratorów serwisu kilku zdjęć umieszczonych przez dumne mamy. Internauci wskazują w niej, że w przeciwieństwie do wielu innych tematów obecnych na portalu karmienie piersią dziecka nie jest czynnością wulgarną. Aktualnie pod petycją krytykującą decyzję adminów podpisało się ponad 200 tysięcy użytkowników Rzecznik prasowy Facebooka odwołuje się natomiast do regulaminu w którym fotografie ukazujące całą pierś nie są tolerowane. Uzasadnieniem jest dobro użytkowników, a szczególnie dzieci (!). Źródło: k o p a l n i a w i e d z y . p l , facebook.com 1 Źródło: w i a d o m o s c i . g a z e t a . p l Pierwszy na świecie przeszczep nerki mial miejsce w 1954 r. jeśli wierzyć portalowi pl.wikipedia.org. W Polsce - w 1966 r , na dodatek pobranej uprzednio ze zwłok. 1 W i a d o m o ś c i z e b r a t i o p r a c o w a ł Michał N a ł ę c z - N i e n i e w s k i GARBARZVNCA 1 (14) P009 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3c076919c43b292020c6f28708d78213.pdf 8c6307aa08eed7b58fe662a33cc39eab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5581 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5190 Title A name given to the resource Natknięcia/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne;s. 107 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 108 6TMOW\65C\ TRANS-AKCJA W styczniu przed sądem stanęła czarodziejka, która w Przegini zdejmowała klątwę z małżeństwa. W wyniku magicznych zabiegów Romki z Częstochowy, podającej się za „jasnowidzkę" z Chorwacji, zniknęło ponad 8 tys. złotych. W kwietniu 2007 podjechała samochodem pod dom Bronisława i Danu­ ty S., pytając, czy mają do sprzedania stare garnki, koce lub opony. Do transakcji nie doszło, ponieważ przerażona kobieta dostrzegła urok, który miał grozić śmiercią mieszkańcom domu. Bronisław S. po­ myślał, że klątwę mogła rzucić teściowa, z którą się pokłócił. Zaproszona do środka czarodziejka rozbiła przyniesione jej jajko w celu wypędzenia z domu kołtuna - oznaki klątwy, która objawiła się obecnym w postaci czarnych włosów pośród skorupek. Wyniesionej z kurnika kurze dała się napić święconej wody ze swojej butelki. Zabieg się udał, pacjent zmarł - ptak zdechł w gwałtowny sposób. Miał zostać później zakopany za stodołą. Ostatnią czynnością było schowanie wszystkich pieniędzy gospodarzy w jednym miejscu. Wieszczka nakazała małżeństwu modlić się na klęczkach twarzami do ściany, kiedy ona będzie chować zawiniątko z ośmioma tysiącami złotych pod wersalką. Następnie zabroniła tam zaglądać przez trzy dni. Za zdjęcie klątwy chciała tylko jedzenie; dostała więc królika, kolejną kurę i jajka. Gospodarze mieli jednak chwilę zwątpienia: Bronisław S. zapisał numery rejestracyjne samochodu, którym Romka odjechała, a Dorota S. uparła się, żeby od razu zajrzeć pod wersalkę, w wyniku czego zdecydowali się po­ wiadomić policję o przestępstwie. Bronisław S. rozpoznał poszukiwaną osobę, notowaną za wielokrotne oszustwa, jednak już w sali sądowej zarówno pokrzywdzeni, jak i podejrzana zaprzeczyli, by przebywała ona kiedyś w Przegini. W czasie trwania śledztwa małżeństwo odwiedził wójt gminy romskiej, którego córka była przez chwilę w kręgu podejrzanych, i dla uniknięcia kolejnego „konfliktu z Polakami" dał im taką sumę, jaką stracili. Przed sądem Bronisław S. stwierdził, że „nie rozróżnia Cyganów i nic do nich nie ma" i poprosił o uniewinnienie oskarżonej. Jednak proces trwa. [źródło: gazeta.pl] DUCHOWA OBSTRUKCJA Klątwa nałożona na kenijskich złodziei zmusiła ich do oddania skradzionego mienia. Wszystko zaczęło się od zamieszek po ogłoszeniu 27 grudnia 2007 wyników wyborów prezydenckich, których wiarygodność podważyła opozycja i obserwatorzy zewnętrzni. Nic dziwnego, skoro w jednym z okrę­ gów frekwencja podobno wyniosła 115%. Rozruchom, w których zginęło około 350 osób, towarzyszyła fala kradzieży w całej Kenii. Jeden z okradzionych, pewien handlarz drewnem z Mombasy, zwrócił się z prośbą do członka starszyzny o obłożenie złodziei klątwą. Podobno dał im dziesięć dni czasu na zwró­ cenie skradzionych przedmiotów. Na efekty nie trzeba było długo czekać: plotka o przekleństwie szybko się rozniosła. A szabrownikom zaczęła podobno dokuczać choroba uniemożliwiająca wypróżnianie. Złodzieje obawiali się wręcz o swoje życie, zagrożone działaniami duchów wezwanych przez czarowni­ ka. Już 8 stycznia w kenijskich stacjach telewizyjnych pojawiły się zdjęcia złodziei zwracających różne przedmioty, m.in. drewno, łóżka i kanapy. Dla uniknięcia większego upokorzenia przynoszono je także pod osłoną nocy. Z działania duchów najbardziej zadowolona jest miejscowa policja. Ma nadzieję, że pomogą stróżom prawa nie tylko w Mombasie. My także... [źródło: fakty.interia.pl, BARBARZYŃCA wprost.pl] E(1E) ? D 0 8 �109 PASTERZ Z DYPLOMEM Zazwyczaj zarówno umiejętności, jak i obowiązki związane z hodowlą owiec przechodzą z ojca na syna. Wprawdzie hodowla owiec jest ważnym elementem gospodarki Karpat Południowych (Rumu­ nia), jednak nigdy nie organizowano tam kursów pasterskich, a profesja bacowska nie była zawodem dyplomowanym... Aż do tej pory. Pomysł wprowadza w życie rumuńska Izba Przemysłowo-Handlowa, zainspirowana prawdopodobnie prowansalskimi kursami pasterskimi, bo to na nich będą wzorowane szkolenia. Zostaną zrealizowane w lipcu, w miejscowości Fogarasz (rum. Fdgdrac) w centrum Rumu­ nii. Uczestnictwo ma być darmowe, a pomysłodawcy starają się o dofinansowanie ze środków unijnych. Kurs trwał będzie 720 godzin, z czego 240 godzin zajmą wykłady prowadzone przez wykładowców z uczelni rolniczych, natomiast zajęcia praktyczne poprowadzą pierwszorzędni bacowie z okolicy. Kur­ sanci dowiedzą się, jak wytresować psa pasterskiego, jak zareagować na atak niedźwiedzia, a także jak zgodnie z prawem europejskim wyrabiać i sprzedawać przetwory mleczarskie. Szkolenie jest dostępne dla wszystkich, niezależnie od płci, wieku i dotychczasowego doświadczenia w hodowli owiec. Dyplom bacy, który otrzymają absolwenci kursu, będzie respektowany we wszystkich krajach Unii Europejskiej. Ciekawe, co na to polscy juhasi? [źródło: onet.pl] DAROWANEMU SŁONIOWI... Opublikowane w kwietniu podsumowanie wykopalisk potwierdza legendę, według której słonie kar­ łowate mogą zawdzięczać swoje przetrwanie na Borneo pewnemu sułtanowi. Najmniejsze z istniejących słoni zostały zidentyfikowane w 2003 roku jako podgatunek słonia azjatyckiego. Według jednej z teorii na budowę tych zwierząt wpłynęła izolacja z powodu odłączeniu się wyspy od lądu 18 000 lat temu. Jednak część badaczy uważa, że zostały sprowadzone z Jawy pomiędzy XVI a XVIII wiekiem. Oznaczałoby to, że uznane za dawno wymarłe słonie jawajskie przetrwały na Borneo. Za drugą hipotezą przemawia za­ równo brak wykopalisk świadczących o ich długotrwałej obecności na wyspie, jak i fakt, że nie zasiedliły jej w całości. Należałoby uznać za prawdziwe miejscowe przekazy opowiadające o sprowadzeniu słoni przez jednego z władców sułtanatu Sulu, muzułmańskiego państwa istniejącego w latach 1450-1899 (dziś Filipiny). Zwierzęta mogły wówczas stanowić rodzaj dyplomatycznych upominków przesyłanych statkami. Oprócz małych rozmiarów borneańskie słonie cechuje wyjątkowa uległość i pasywność, co może wskazywać, że pochodzą z udomowionej kolekcji sułtana. Dziś populacja liczy nie więcej niż tysiąc osobników i znów jest zagrożona, gdyż zamieszkiwany przez nią las równikowy kurczy się w bły­ skawicznym tempie. [źródło: sciencedaily.com, en.wikipedia.org] PROJEKTOWANIE DUSZY 12 kwietnia ruszyły prace nad sztucznymi osobowościami finansowane przez Unię Europejską. Inży­ nierowie reprezentują dziesięć uczelni z siedmiu krajów. Na realizację czteroletniego projektu Lirec (od ang. Living with Robots and Interactive Companions) przewidziano 6,6 miliona funtów. Prace skoncen­ trują się na długotrwałym kontakcie robotów z ludźmi w różnych sytuacjach życiowych. Każdy ochot­ nik może zamieszkać z maszynami w wybudowanych w tym celu pomieszczeniach w Hatfield. Jednym z głównych celów projektu jest wyodrębnienie takich cech maszyny, które powodują przywiązywanie się do niej ludzi. Funkcjami przyszłych automatów (czy jeszcze automatów?) będzie pomoc w pracach domowych, dostarczanie towarzystwa, zakupy on-line, opieka nad starszymi osobami. Ostatnią z tych W) PD08 BARBARZYŃCA �110 funkcji już teraz pełnią japońskie roboty. W planach naukowców jest stworzenie „duszy domu", która będzie mogła kontrolować stan zdrowia podopiecznego, sprawdzając, czy zażył leki i czy nic mu się nie stało. Dzięki zdolności do przyswajania cech właściciela będzie mogła nawiązać z nim bardziej „osobistą" relację. Innym pomysłem jest wykorzystanie nowej generacji maszyn w procesie rozwojowym niepeł­ nosprawnych dzieci. Przykładem takiego robota jest humanoidalny KASPAR o wyglądzie dwuletniego chłopca, skonstruowany przez naukowców z uniwersytetu w Hertfordshire. Projekt zdaje się odpowiadać na rosnące zapotrzebowanie na to, by w przedmiotach już kiedyś mecha­ nicznie ożywionych znajdować obdarzonych inteligencją i charakterem towarzyszy. Ich wszechobecność w naszym życiu i czas, jaki im poświęcamy, mogą powodować, że nie wystarcza już samo personifikowanie ich, nadawanie im imion czy przypisywanie cech charakteru. Tak u Tima Danta (patrz s. 1 0 1 ) . m [źródło: kopalniawiedzy.pl] CURRE-MECUM'. 13 kwietnia, jak co roku, odbył się Maraton Londyński. Dzięki pomocy brytyjskiej organizacji chary­ tatywnej Greenforce wśród ponad 35 tysięcy biegaczy znalazło się sześciu masajskich wojowników z pół­ nocnej Tanzanii. Wzięli udział w biegu, by kwestować na rzecz rodzinnej wioski Eluai, która nie ma dostępu do czystej wody. Najbliższe i niestety zanieczyszczone źródło jest oddalone dziesięć kilometrów od osady, a ponieważ w kulturze Masajów zaopatrywanie domu w wodę nie jest obowiązkiem mężczyzn, dystans ten codziennie pokonują kobiety wraz z dziećmi. W londyńskim maratonie wojownicy pobiegli w swoich codziennych strojach, w kraciastych tunikach ozdobionych biżuterią, trzymając kije i podłużne tarcze oraz śpiewaj ąc masaj skie pieśni. Na nogi włożyli sandały zrobione z opon samochodowych. Jeszcze przed przyjazdem do Wielkiej Brytanii otrzymali specjalny czterostronicowy poradnik napisany przez wolontariuszy z Greenforce. Wśród różnych ostrzeżeń i rad w tekście pojawiły się następujące punkty: - nie trzeba przejmować się nadąsanymi minami przechodniów, którzy mogą wyrażać w ten sposób niechęć do swojej pracy w biurze, a nie do cudzoziemców, i choć uśmiechają się mniej, niż powinni, to są bardzo przyjaźni; - lepiej polegać na zegarku niż na słońcu, które wschodzi i zachodzi o różnych porach; - w Anglii nie można pluć na ulicach, lepiej zrobić to dyskretnie lub do umywalki; - w nagłej potrzebie powinno się znaleźć toaletę publiczną, a nie korzystać z krzaków i drzew; -Anglicy są serdeczni, ale nie należy im zabierać przedmiotów, które nam się spodobały; - jeżeli przy łapaniu złodzieja zrobi mu się krzywdę, odpowiada się za to przed sądem; -warto pamiętać, że wszystkie zwierzęta gospodarcze mają swoich właścicieli; - trzeba uznać krótkie spodenki za rzecz normalną i nieobraźliwą, a pod ubraniem należy nosić bie­ liznę; - kiedy Anglicy piją alkohol, zachowują się głupio i dziwnie, a przykładem tego może być już znane Masajom zachowanie wolontariuszy w Tanzanii... Pozostaje tylko mieć nadzieję, że również Europejczycy będą w stanie dostosować się do tych zasad podczas zagranicznych wizyt. [źródło: onet.pl] Wiadomości zebrali i zredagowali Michał Nieniewski i Agnieszka Bukowczan 1 W odróżnieniu od vademecum („idź ze m n ą " ) , znanego określenia na poradnik, ta nowa zbitka słowna ma oznaczać „biegnij-ze-mną"... BARBARZYŃCA E(1E) ? D 0 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9700aacedaf337641bce1139f1e5f4b2.pdf e751791d2757b40340aa1eebf1c4fb29 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5599 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5206 Title A name given to the resource Natknięcia/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.87 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 87 natknięcia Ekwador w Krakowie Na początku września na ulicach Krakowa pojawiły się jaskrawożółte plakaty zapowiadające kolejną wystawę czasową w Muzeum Etnograficznym im. Udzieli. Wydrukowane na nich zoomorficzne rysunki przywodziły na myśl coś egzotycznego. Do tego jeszcze tytuł, „Ekwador", działał tak, że z perspektywy deszczowego środkowoeuropejskiego miasta ta wystawa wydawała się nierealna. Bo czym właściwie jest dla nas Ekwador? Co o nim wiemy poza tym, że to oj czyzna bananów, oddalona od naszej strefy wpływów i zainteresowań niczym egzotyczna wyspa? Niewiele. Może więc dlatego przyciąga nas nie tyle świetnie zaprojektowany plakat, co wizja Całkiem Innego Życia. Wystawa w MEK-u trochę ten mit podtrzymuje, ale robi to tak jak każda narracja: odpowiadając na zadane przez nas pytania, powoduje, że rodzą się następne. W naszej wyobraźni powstaje zamorska kraina, tworzą się nowe obrazy - dużo bardziej już sprecyzowane i bogatsze w szczegóły. Budzi się też ciekawość. Można przez chwilę poczuć bliskość tamtej kultury, a właściwie kultur, bo Ekwador jest bardzo zróżnicowany. Eksponaty, na pierwszy rzut oka zagadkowe, szybko ujawniają swoją funkcję i kontekst dzięki bardzo czytelnej strukturze wystawy. Stosunkowo niewielka liczba pokazanych przedmiotów jest wbrew pozorom zaletą, ponieważ tworzy bardzo kameralną i łatwą do objęcia przestrzeń. Poruszamy się od prehistorii, gdzie kilka ciekawie wystawionych figur uświadamia nam głębokie korzenie tego kraju, przez salę podzieloną na rejony geograficzne, dalej przez pomieszczenie ze współ­ czesnymi eksponatami, po salę poświęconą wybitnemu badaczowi rdzennych Ekwadorczyków Boryso­ wi Malkinowi (z którym wywiad zamieściliśmy w poprzednim numerze „Barbarzyńcy"). Z projektora, wśród zdjęć i indiańskich eksponatów, wyświetlane są dwa filmy dokumentalne, które bardzo trudno jest gdziekolwiek indziej zobaczyć. Jest to kawałek czystej, surowej etnografii, interesującej nawet dla ludzi, którzy nie są specjalistami w dziedzinie kultury materialnej Indian południowoamerykańskich. Ale tego, jakie myśli przywołuje, trzeba doświadczyć samemu. Artur Karwat n ^ t k n i ę c i a Archeologia niejedno ma imię Choć zdarzyło się to w maju, nie możemy pominąć tak znaczącego faktu: z uwagi na swoje osiągnięcia na polu pro­ mowania archeologii Harnson Ford został wybrany do zarzą­ du Amerykańskiego Instytutu Archeologicznego. Bostoński instytut zajmuje się prowadzeniem prac wykopaliskowych, badaniami i edukacją na całym świecie. 66-letm dziś aktor urzekł członków organizacji swoją najsłynniejszą kreacją ak­ torską. Mozę była niegdyś dla nich inspiracją, by zająć się ar­ cheologią? Tym bardziej w ostatnim czasie, skoro Ford wcielił się z powodzeniem po raz czwarty w postać Indiany Jonesa. Komentując nominację, prof. Jones... pardon, Harnson Ford 3 (13) 3DD8 BARBARZVNCA stwierdził, ze dzięki zrozumieniu przeszłości można sprostać zarówno teraźniejszości, jak i przyszłości... Źródło: naukawpolsce.pap.pl Odejdą do krainy wiecznych meczów... Jak donosił w lipcu „The Guardian", w Niemczech powstał cmentarz kibiców klubu Bundesligi, HSV Hamburg. Inspira­ cją dla tego niecodziennego projektu było zapotrzebowanie ze strony fanów zespołu, pragnących, by ich doczesne szczątki �natknięcia 88 mogły spocząć w obrębie boiska drużyny. Prośby o rozrzucenie prochów nad murawą lub pogrzebanie pod polem karnym były wcześniej odrzucane m.in. ze względu na przepisy prawne. Jako ze w Niemczech nie można rozrzucać prochów, a rozko­ pywanie boiska nie wchodzi w grę, za dobre wyjście uznano stworzenie specjalnego cmentarza tylko dla kibiców klubu w pobliżu stadionu Nordbank. Budowa kosztowała kibiców i sponsorów zaangażowanych w przedsięwzięcie 100 tys. euro. Pokryty murawą cmentarz ma kształt trybun, bramkę piłkarską zamiast wej ścia 1500 miejsc, z czego każde kosztuje 2,5 tys. euro i może być spłacane przez 25 lat. Dodatkowo w ofercie są trum­ ny i urny w barwach klubowych, pomalowane na mebieskobialo, kosztujące, odpowiednio, 23331350 euro. Parę zakładów pogrzebowych ma juz licencję klubu i organizuje ceremonie zgodne z potrzebami kibiców - z odśpiewaniem hymnu klubo­ wego i postawieniem nietypowego nagrobka włącznie. Kolejny dobry interes zbity na zaślepiającej miłości do piłki czy konsekwencja religijnego traktowania sportu? Pewnie jedno i drugie. Bo juz są pierwsi chętni... Źródło: w i a d o m o s c i . g a z e t a . p l Wakacje pod paragrafem Wioska prasa zwróciła uwagę na przekraczającą normę ilość absurdalnych zakazów, utrudniających wakacyjny od­ poczynek. Jeśli mają być one odzwierciedleniem walki rządu Berluscomego ze wzrostem przestępczości, to jest to odbicie w krzywym zwierciadle. Oto niektóre z zarządzeń nadgor­ liwych burmistrzów, którym dano wolną rękę w stanowieniu lokalnych przepisów: § Za noszenie bikim na Capn poza plażą grozi grzywna; § Zabronione jest koszenie trawy w weekend w Forte dei Marmi; § W Olbii za palenie na plaży płaci się 360 euro kary; § Do 500 euro może wynosić mandat za publiczne okazy­ wanie sobie uczucia w miej scowości Eboli; § W Eraclei obowiązuje zakaz budowania zamków z pia­ sku, ponieważ stanowią przeszkodę w swobodnym chodzeniu po plaży; § Na terenie parków Novary po godzinie 23 przebywać mogą najwyżej dwuosobowe grupy; § Grzywną 50 euro ukarano mężczyznę za leżenie i czy­ tanie książki na trawie w parku w Yicenza... Źródło: p l a z e . o n e t . p l , wiadomosci.wp.pl Małpi bóg dyrektorem uczelni W Lucknow (północne Indie) uczestnicy odbywającej się w czerwcu narady w Wyższej Szkole Handlu i Technologii im. Sardara Bhagata Singha zdecydowali, ze na stanowisko pre­ zesa najlepiej będzie mianować małpiego boga - Hanumana. Wiceprzewodniczący nowej uczelni oświadczył telewizji FOX News, ze wybór padl po rozpatrzeniu wielu znanych w branży nazwisk. Wśród tych osobistości bóg okazał się bezkonkuren­ cyjny. Wszakże jest jednym z najpopularniejszych bóstw w hin­ duskim panteonie - każdy Hindus wie, ze Hanuman potrafi przenosić góry i przeskakiwać oceany. Jest uosobieniem odwagi, nadziei, mądrości i poświęcenia. Ramayana opisuje, jak dowo­ dząc armią małp, zwyciężył króla demonów i uratował porwaną księżniczkę, narzeczoną Ramy. .Wierzymy, ze każde przedsię­ wzięcie pobłogosławione przez boga Hanumana skazane jest na sukces", powiedział wiceprezes. Z drugiej jednak strony, bóg jako dziecko bywał niesforny, wykorzystywał swoje moce do zadręczania innych, a przed pożarciem słońca powstrzymał go dopiero Indra, który nadwerężył mu szczękę piorunem. Na stronie internetowej uczelni ten najważniejszy urząd nazwany jest „symbolicznym". Jednak z nowym stanowiskiem wiąże się dysponowanie własnym biurem, wraz z laptopem i sekretarką. Należy pamiętać, by przed wejściem do biura Hanumana zdjąć buty, a następnie pokłonić się prezesowi. Nazwa szkoły odwołuje się do jednego z bohaterów naro­ dowych, patrioty i bojownika o wolność Indii, skazanego przez brytyjskiego okupanta za ekstremizm na powieszenie. Praw­ dziwą ironią losu jest wyjątkowa niezgodność poglądów panu­ jąca pomiędzy patronem szkoły a jej nowym dyrektorem. Tak się bowiem składa, ze Sardar Bhagat Singh (1907-1931), jak każdy zafascynowany komunizmem i anarchizmem szanujący się rewolucjonista, był tez zagorzałym ateistą. Podejrzewamy, ze w tej kwestii Hanuman może mieć inne zdanie... Źródło: e d i t i o n . c n n . c o m , sbsctm.com, kamat.com, r r t d . n i c . i n , en.wikipedia.org Jak Obama Hanumanowi, tak Hanuman Obamie O wpływach, jakie ma dziś Hanuman, niech świadczy fakt, ze wybory w USA wygrał Barack Obama. W pewnym momencie kampanii nadmieniono o talizmanach przyno­ szących szczęście kandydatowi Demokratów: wśród nich nie zabrakło również małej podobizny świętej małpy. Ujęci tym faktem Hindusi postanowili pomóc mu w zwycięstwie. Jak pod koniec czerwca podała Informacyjna Agencja Radiowa, w Del­ hi odbyły się specjalne modlitwy dwunastu hinduistycznych kapłanów przed pozłacanym wizerunkiem Hanumana, który następnie został przesłany Obamie w prezencie. Wedle indyjskich mediów, kandydat Demokratów mógł mieć kontakt z hinduistami w czasie, kiedy wychowywał się w Indonezji. Wprawdzie Hindusi nie stanowią nawet jednego procenta mieszkańców Stanów Zjednoczonych, jednak hindu­ skie korzenie, do których przyznaje się 10 procent amerykań­ skich milionerów, mają duze znaczenie dla tamtejszych elit. Źródło: p o l s k i e r a d i o . p l W i a d o m o ś c i zebrat i o p r a c o w a ł Michał Nieniewski BARBARZVÑCA 3 (13) 3DD8 �Władysław N a j s t a r s z y działkowicz (zmarł w l u t y m 2 0 0 8 r., mając 9 2 lata) To j e s t grzeczne m i e j s c e i są t u d o b r z y ludzie Jako dziecko część wakacji spędzałam na działce moich dziadków. Wydarzenia nabierają tam jakiegoś magicznego i nieco absurdalnego wymiaru, który zaczął mnie niesamowicie fascynować, kiedy uświadomiłam sobie, że jest to teren ogrodzony wielką siatką. To małe miasteczko: są tam alejki mające nazwy, są władze gospodarz i prezes, co jakiś czas działkowicze zwołują zebranie, na którym omawiają bieżące sprawy. Ogródki najczęściej uprawiają emeryci mieszkający w blokowiskach, którzy nie mieli możliwości wybudowania własnego domu z ogrodem czy sadem. Na typowej działce stoi prowizorycznie zaaranżowany domek, zazwyczaj pomalowany na fantazyjne kolory, oraz mała szklarnia zwana foliakiem, gdzie uprawia się pomidory, paprykę, ogórki. W każdym ogródku jest także miejsce na kwiaty i różne rośliny stanowiące dumę działkowiczów. Sezon rozpoczyna się wczesną wiosną porządkowaniem działek, a kończy późną jesienią, kiedy pogoda nie sprzyja już pracy. Wśród działkowiczów są jednak i tacy, którzy czuwają nad ogródkiem także zimą. Każda działka jest inna, różni są także właściciele. Mają swoje małe radości i smutki związane z działkowymi sprawami. Wszyscy zgodnie przyznają, że nie wyobrażają sobie nie mieć takiego miejsca. Oszaleliby. Ogródki działkowe na fotografiach są własnością zakładów metalowych im. Szadkowskiego. Mieszczą się na krakowskiej Nowej Hucie. Uważa, że w całym wszechświecie chodzi tylko o świadomość wszystkiego, co się robi. „Jem dużo szpinaku, serów i nałogowo słucham muzyki". �Anto Uważa, że jeśli się lubi pracować i dbać o rośliny, działka n i g d y się nie z n u d z i . „Hodują kury, ponieważ zawsze j e s t jakieś świeże j a j e c z k o , a p o t e m nawóz do kwiatków". �, V A BHttM nisła Dziesięć lat t e m u przejął działką po s w o i m teściu „Wszystko zmieniłem na t e j działce. Kiedyś był odgórny nakaz u p r a w i a n i a w a r z y w kach działkowych, t e r a z j e s t pełna dowolność. U m n i e dominują k w i a t y i rośliny ozdobne". Terenia Jej d o m e k t o s t a r y kiosk Ruchu d o s t o s o w a n y do p o t r z e b działkowego życia. „Byłabym psychicznie c h o r a , g d y b y m nie miała działki i nie mogła na nią chodzić". ��„Ze względu na pomieszanie działkowych logik praca staje się tu zabawą; zabawa - czynieniem użytecznego; powtarzalne i typowe odbierane jest jako jedyne, istniejące wyłącznie tu i teraz. Ozdoba staje się czymś użytecznie funkcjonalnym, stare narzędzie staje się ozdobą". „Bricoleur nie ogranicza się do działań i dokonań; rozmawia on nie tylko z rzeczami (...), lecz i przy pomocy rzeczy: mówi o swym charakterze i życiu poprzez wybór wśród ograniczonych możliwości. Nigdy nie spełniając swych zamierzeń, bricoleur wkłada w nie zawsze coś z siebie". Roch Sulima, Antropologia codzienności Claude Lévi-Strauss, Myśl nieoswojona �nina Jako j e d n i z nielicznych mają m u r o w a n y d o m e k z b a l k o n i k i e m . „Lubimy szczepić d r z e w a o w o c o w e , m a m y jabłonie, g r u s z e , śliwy i b r z o s k w i n i e - t a k i mały sad . Mana i Krzysztof I c h d o m e k spłonął 14 l u t e g o 2 0 0 7 r., obecnie budują nowy. ,Lubiliśmy t u przychodzić przed pożarem, t e r a z rzadko b y w a m y , p i l n u j e m y naszych wnuków" �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9af96b3d7bdcd55a52f1c14fb8050882.pdf 0e280511505f39e2aa7beec34913918b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5629 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5233 Title A name given to the resource Natknięcia/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.151 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text natknięcia 151 n a tknięcia GOŚCIE, GOŚCIE... NIEPROSZENI EUROPEJSCY LUDOŻERCY Istnieje grupa włamywaczy w Małopolsce, którzy wcale me są zainteresowana biżuterią, srebrnymi sztućcami czy sprzętem RTV Jej przedstawiciel szybko zlokalizuje kuchnię i przyrządzi sobie ucztę zakrapianą znalezionym alkoholem, napuści gorącej wody do wanny, a po ciężkim dniu pracy utnie sobie drzemkę w sypialni właścicieli. Z mieszkania oprócz konserw i przetworów zabierze co najwyżej papierosy i wszystkie znalezione lekarstwa. Nie ruszy natomiast cennych przedmiotów - laptopów, naszyjników, wieży hi-fi - które z jego punktu widzenia są bezużyteczne, gdyz me ma kontak­ tu z paserami. Takich włamywaczy kuszą domki letniskowe poza sezonem i nowe, jeszcze słabo zabezpieczone budynki, w których mogą się spodziewać wygodnej łazienki i pełnej lo­ dówki. Prawdziwi koneserzy szukają jacuzzi i zaopatrzonego w drogie trunki barku. Jedno jest pewne: mieszkania studenc­ kie nigdy nie będą ich celem. W kręgu naszej cywilizacji trudno o bardziej szokujące wiadomości, niz morderstwo połączone z kanibalizmem, cho­ ciaż wegetarianie od stuleci wskazują na podobne traktowanie przez homo sapiens innych gatunków. Z zasady me zjadamy się nawzajem, jeśli me jesteśmy do tego zmuszeni desperacją w walce o przetrwanie. Dawna moda na opowieść o kaniba­ lach me ustaje: newsy na ten temat ukazują się częściej niz „Barbarzyńca" w Empiku. W październiku niemiecki inżynier przegrał apelację od wyroku dożywocia za zabicie informatyka i stopniowe zjadanie jego zamrożonych szczątków. Rok wcze­ śniej na 30 lat skazano w Anglii kucharza, który przyrządził w ziołach pieczeń ze swojego kochanka. W tym samym czasie zwycięzca pierwszego konkursu na najpiękniejszego geja w Wielkiej Brytanii zadźgal i poćwiartował swojego partnera. Rok 2009 wypełniły wieści z Rosji: w Petersburgu kwiaciarz wraz z rzeźnikiem zabili w lutym nastolatkę, w listopadzie bezdomni z Permu sprzedali ludzkie mięso na kebab, a od marca bezskutecznie szukano pewnego ludojada w Izewsku. Środki przekazu w informowaniu o kolejnych przypadkach ludozerstwa starają się o dokładny opis zbrodni ze szczególnym uwzględnieniem momentu przyrządzania zwłok. Budzącymi grozę obrazami są w nich m. in.: rozczlonkowywanie nożem, skalpowanie, czaszka w garnku, mózg smażony na patelni, widelec wbity w ludzkie mięso, włosy ofiar wokół ogniska... Co ciekawe, z doniesień nie wynika jasno, która z czynno­ ści - zabicie czy zjedzenie człowieka - jest bardziej godna potępienia... Źródło: g a z e t a . p l SAVE THE PLANET (ANG.) - SIKAJ POD PRYSZNICEM Do europejskich mediów dotarła akcja społeczna... sikania pod prysznicem. Obyczaj ten promuje od pól roku brazylijska organizacja SOS Mata Atlantica poprzez animowane spo­ ty, w której dobry przykład dają autorytety wyjęte z historii i popkultury: od Gandhiego przez Statuę Wolności i King Konga po Hitchcocka. Trick musiał zadziałać, bo do takie­ go panteonu z chęcią dołączyły gwiazdy: Madonna i Kelly Clarkson. Komentatorzy i forowicze w sieci zaczynają się prześcigać w osobistych deklaracjach - „tez sikam", „w cudzym się krępuję, ale pewnie niesłusznie", „Polacy nieświadomymi ekologami". Co ciekawe, jednym z argumentów są dane statystyczne, obrazujące powszechność takiego zachowania - okazuje się, ze juz działamy na rzecz lasów tropikalnych. Czy okaże się rewolucją coś, co juz od dawna ma być normą dla większości ludzi? Źródło: x i x i n o b a n h o . o r g . b r , n a t u r a l n a s p r a w a . blox.pl, t i e r r a l a t i n a . b l o x . p l , femia.pl 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA Źródło: „Dziennik" BYĆ JAK KAZIMIERZ NOWAK Na początku listopada ruszyła wyprawa śladami podróżnika i reportera Kazimierza Nowaka, który w latach 1931-1936 pierwszy na świecie samotnie przemierzył Afrykę z północy na południe i z powrotem. 40 tysięcy kilometrów pokonał w różny sposób: głównie rowerem, ale tez pieszo, konno, czółnem. Przedmiotem jego zainteresowania była mentalność mieszkańców, problemy i stosunki społeczne. Na bieżąco publikował w prasie polskiej i zagranicznej re­ portaże opisujące pięcioletnią podróż. Kapuściński stawiał go w tym samym rzędzie, co Livingstone'a i Stanleya. �natknięcia 152 Celem naśladowców raczej zapomnianego podróżnika jest przede wszystkim popularyzacja jego osoby i dokonań. Ponadto wzorem obu wymienionych reporterów chcą kon­ tynuować gromadzenie, aktualizowanie i porównywanie informacji o kontynencie, na którym można dziś podobno znaleźć alternatywę dla globalizacji i komercjalizacji świata. Dlatego zależy im na wspieraniu lokalnych społeczności. Zamierzają m.in. skompletować i opublikować przysłowia „pralądu". Nie porywają się na powtórzenie wyczynu N o ­ waka, podróż ma bowiem charakter sztafety, w której każdy zespół zrealizuje jeden etap - a weźmie w mej udział łącznie dziewięćdziesiąt osób! Oddając hołd Nowakowi, korzystają z tej samej trasy i środków transportu, co on. Nawet rowery są tej samej niemieckiej firmy. Specjalnie na tą okazję skon­ struowała ona nowy model, Casimiro Bike, o wzmocnionej konstrukcji i drutowanych oponach. Oby działały dzięki temu dłużej niz model z lat 30., który po kilku tysiącach kilometrów zupełnie się zepsuł. Szczególnie, ze uczestnicy wozą na nich cały swój sprzęt i zapasy. Wyruszyli z Boruszyna, rodzinnej miejscowości re­ portera, do Poznania, gdzie uroczyście ich zegnano. Przy tej okazji wiceprezydent miasta wyraził radość, ze przy­ pomina się o wielkim poznaniaku, promując jednocześnie miasto i zdrowy, sportowy tryb życia. Nawiasem mówiąc, Kazimierz Nowak 10 miesiący po powrocie z Afryki zmarł na zapalenie płuc, osłabiony licznymi chorobami tropikal­ nymi. Jak widać, pamięć bywa wybiórcza. Po wylądowaniu w Trypohs rowerzyści udali się asfal­ tową drogą do Ghadames, by przesiąść się na wielbłądy, zdolne przemierzyć 650 km pustynnych terenów aż do Ghat. Na granicy Ugandy z Demokratyczną Republiką Konga - w górach Rwenzon - wędrowcy zamierzają uży­ wać własnych nóg, aby z kolei na łodziach pokonać rzeki Kongo i Kasai. Namibię przejadą konno. Po osiągnięciu punktu najbardziej wysuniętego na południe (Przylądka Igielnego) rozpocznie się droga powrotna - az do Algieru, gdzie dopiero zakończy się afrykańska wycieczka. Na całe przedsięwzięcie przeznaczono dwa lata. Wieści z trasy pojawiają się regularnie na stronie podróżników. Źródło: a f r y k a n o w a k a . p l , mmpoznan.pl, t v p . i n f o , naukawpolsce.pap.pl ZMIERZCH JUTRZENKI Rosyjskie Ministerstwo Obrony bierze pod uwagę możli­ wość przekształcenia ważnego dla historii Rosjan krążownika w muzeum. Ostatni raz brał udział w walkach ponad sto lat temu, a mimo to słowa „rozbrojenie" używają niektóre źró­ dła tej wiadomości. Większość z nas nie zna dziejów słynnej Aurory po tym, jak wystrzał z jej działa dziobowego odegrał rolę symbolu w propagandzie bolszewickiej w 1917 roku. Podobnie jak mało kto pamięta o opublikowanym wówczas w Prawdzie sprostowaniu załogi, której celem miało być postawienie w gotowości pozostałych okrętów, a nie wezwa­ nie do szturmu na Pałac Zimowy. Od tamtego wydarzenia krążownik był używany w celach szkoleniowych i tylko raz zmierzył się z pociskami - podczas ataku Niemców na port w 1941 roku. Dwukrotnie restaurowany, wystrojem zbliżył się do pierwotnego wyglądu. Burzliwa historia związana z kontrowersyjną rewolucją, została wzbogacona o epizody co najmniej wstydliwe. Do decyzji ministerstwa miał bowiem przyczynić się czerwcowy bankiet wydany na 150 osób przez pismo „Russian Pioneer". Wśród zaproszonych VIP-ów znaleźli się: pani minister rozwoju gospodarczego, pani prezydent Petersburga, pełnomocnik prezydenta w Północno-Zachodmm Okręgu Federalnym. Towarzyszyli im właściciele takich firm, jak Tinkoff, Odnoklassniki.ru, czy Russian Standard. Dolny pokład służył jako restauracja, górny jako miejsce występów aktor­ skich i baletu. W czasie koncertu Leningradu kilku gości - czy to z powodu oburzenia tekstami piosenek, czy odurzenia alko­ holem - zdecydowało się wskoczyć do wody. Był to oczywisty sygnał, ze należy zakończyć bankiet. Impreza na Aurorze złamała jednocześnie regulacje woj­ skowe (pod które okręt wciąż podlega) i prawo ochrony zabytków. Nic dziwnego, ze śledztwo w sprawie wykazało, ze pozwolenie na bankiet wydano nielegalnie. Odpowiedzialni oficerowie (wraz z kapitanem statku i Dowódcą Floty Bałtyc­ kiej) zostali pociągnięci dyscyplinarnie do odpowiedzialności i dostali reprymendę. To me pierwszy raz krążownik został wykorzystany w nie­ typowy sposób. Parę lat temu nakręcono na nim film pornogra­ ficzny, którego leitmotivem był wystrzał z armaty. Choć przyszłość Aurory jest wciąż niepewna, to wydaje się, ze jej służba dobiega końca w niechlubny sposób. Źródło: w y b o r c z a . p l , rusnavy.com Zebrali i opracowali: M i c h a ł N a t ę c z - N i e n i e w s k i i Antonina Lisiecka BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/92e6bd99f171c9828426dc4ace786549.pdf d8d7cdca72ce4af4098b981a84cad564 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5644 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5247 Title A name given to the resource Natknięcia/ Barbarzyńca 2012 nr1(18) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.113 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 113 POD TĄ MASKĄ KRYJE SIĘ IDEA, A I D E E SĄ KULOODPORNE Ostatnie wydarzenia związane z ustawą ACTA to świetna okazja, by zaobserwować niezwykłe życie symboli, ich funkcjonowanie w pol­ skim dyskursie publicznym. Najważniejszy z nich nawiązuje do motywu pochodzącego z mającego już trzydzieści lat komiksu „V jak Vendetta". Jednak maska kojarzona dziś z grupą Anonymous ma bardziej skomplikowaną historię niż losy typowego artefaktu herosa popkultury. I znacznie dłuższą: wszystko zaczęło się 5 listopada 1605 roku, kiedy w piwnicach brytyjskiego parlamentu pojmano Guya Fawkesa, gotowego, by wysadzić budynek. Torturowany, wydał wspól­ ników spisku, odtąd zwanego prochowym, zrodzonego w umysłach fanatycznych katolików, chcących po zamachu stanu zmienić panującą religię. Fawkes, skazany wraz z innymi pojmanymi spiskowcami na karę śmierci przez powieszenie i ćwiartowanie, skręcił kark, skacząc w ostatniej chwili z szafotu. W dniu udaremnienia zamachu zachę­ cono poddanych do palenia ognisk i sztucznych ogni wyrażających radosne świętowanie, które szybko przekształciło się w doroczny zwy­ czaj. Z czasem do ognia zaczęto wrzucać kukłę przebraną za Fawkesa, wyposażoną w maskę z papier-mäche. Dając upust antykatolickim nastrojom zastępowano ją wizerunkiem papieża. Dla biedoty święto 5 listopada stało się okazją do żebrania (penny for the Guy) i wyrażania społecznego sprzeciwu. Postać zamachowca już wtedy musiała być inspirująca, jednak pełna rehabilitacja jego wizerunku dokonała się dopiero w komiksie Alana Moore'a i Davida Lloyda. Główny bohater, bezwzględny anarchista szukający zemsty na rządzących, kryje się za strojem i maską katolickiego fanatyka. Motyw został spopularyzowany przez ekranizację opowieści w 2005 roku - równo 400 lat po śmierci Fawkesa - jako symbol oporu wobec znienawidzonej władzy. Szybko stał się też znakiem rozpoznawczym „haktywistów" z grupy Anony­ mous, sprzeciwiających się w ostatnich latach m.in. regulacjom sieci internetowej. Za wizerunkiem Fawkesa ukryli się również „Oburzeni" okupujący Wall Street. Kiedy w Polsce wybuchł protest wobec nowej ustawy ACTA, charakterystyczne maski zdominowały większość demonstracji. Internet wyszedł na ulice. A wraz z nim - podobnie jak wcześniej w innych krajach - maska Guya Fawkesa, wracając w znany sobie kontekst przestrzeni publicznej i kodów społecznych, ale już przewartościowana, jako symbol szlachetnego buntu przeciw władzy. „Remember, remember, the fifth of November, Gunpowder Treason and Plot". Źródła: p a r l i a m e n t . u k , uk.wikipedia.org, polsJcatimes.pl UFOLODZY ATAKUJĄ! Choć naukowcy wielokrotnie wskazywali, że należy rozróżniać kwestie życia pozaziemskiego od UFO (unidentified flying objęci), zainteresowanie latającymi talerzami wcale nie zmalało. Przynajmniej tak można sądzić, zestawiając fakty z ostatnich lat. Pod koniec 2009 roku brytyjski resort obrony zamknął funkcjo­ nującą od ponad pół wieku komórkę zajmującą się niezidentyfikowa­ nymi obiektami latającymi. Ze wszystkich doniesień, jakie przez ten czas odebrano od świadków UFO, żadne nie zostało potwierdzone. Nie znaleziono dowodów na zagrożenie, jakie miałyby stanowić dla Wielkiej Brytanii ani dowodów na istnienie istot pozaziemskich. Do podobnego oświadczenia zmusiła Biały Dom petycja, którą w listopa­ dzie ubiegłego roku poparto wystarczająco dużą ilością podpisów. Co bardziej natarczywi obywatele domagali się potwierdzenia, że doszło do kontaktu kosmitów z ludźmi. Odpowiedź nie mogła być dla nich satysfakcjonująca: rząd USA takich dowodów nie posiada. Nie ma też podstaw, by sądzić, że takie informacje są ukrywane. Na pocieszenie została statystycznie duża szansa na istnienie życia poza Ziemią i eks­ tremalnie mała na możliwość kontaktu z nim. W czasie, gdy anglosaskie rządy starają się rozwiać złudzenia swoich obywateli, zainteresowanie UFO wzrasta na Ukrainie. Organi­ zacja UFODOS (Ufologiczieskoje Dosje) uruchomiła linię telefoniczną odbierającą wszelkie doniesienia o niezidentyfikowanych obiektach latających. W analizie zebranego materiału może liczyć na wsparcie naukowców z kijowskiego Centrum Badań Anomalii. Jak jednak przy­ znają ufolodzy, duża część z zaobserwowanych zjawisk to w rzeczywi­ stości np. puszczane w niebo chińskie lampiony. Nic dziwnego: każdy nieznany obiekt w powietrzu podpada pod definicję UFO, dopóki nie zostanie rozpoznany (IFO - identifiedflying objęci). Jak podobno mawiał Einstein, jedynym dowodem na istnienie inteligencji pozaziemskiej jest fakt, że się z nami nie kontaktuje... Źródła: n e w s w e e k . p l , onet.pl, gazetakrakowska.pl, rp.pl �O radiofoniaim SPOtECZNO KULTUROWY pis™ fo ko w e z G a d k i ^ Chatki �HTTP://BARBARZVNCA.CDM archipelagi kultury � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ba717919166ffa86ba72d143025bba65.pdf 64e428d5e92aad62fc9eb05fcea1e6c9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1926 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource kultura strukturalizm Lévi-Strauss, Claude, (1908- ) natura Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1787 Title A name given to the resource Natura - myśl symboliczna - kultura / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.39-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 1987 WOJCIECH BURSZT A UAM Poznań "Nature is preculture it is also subculture" C. Levi-Strauss, Anthropology NATURA - MYŚL SYMBOLICZNA - and Structural Vol. II. KULTURA Powyższy tytuł, wyrażony w jakże modnej swego czasu manierze "triadycznej", oddaje - jak sądzę - w maksymalnie skondensowanej formie zakres zainteresowań niniejszego szkicu. Będzie to przede w:szystkim próba rozważenia wzajemnych relacji między naturą a kulturą oraz - "operującym" na tych dwóch odmiennych porządkach i scalającym je - ludzkim umysłem w jego wymiarze symbolicznym. Interesować nas będzie to, jak owe relacje rysują się na gruncie strukturalizmu Claude Levi-Straussa; mam tutaj na myśli zarówno płaszczyznę przedmiotową (natura i kultura jako dwie odrębne rzeczywistości obiektywizowane w myśleniu ludzkim), jak i teoretyczno-metodologiczną (sposoby badania relacji organizujących te dwie rzeczywrstości bądź też wiążących je ze sobą). Jak okaże się przy okazji dalszych wywodów, powyższe ujęcia wcale nie wyczerpują skali możliwych sensów terminów "natura" i "kultura", które ujawniają się w toku analizowania dzieł Levi-Straussa. Właśnie zarysowanie pełnego ich zestawu oraz wykazanie rozmaitych konsekwencji przyjęcia któregoś z nich, to także cel podjętych tutaj prób odczytania i skomentowania strukturalizmu francuskiego etnologa w nieco innej perspektywie, niźli czyni się to zwykle, by nie rzec - rutynowo. Uprzedzając tok dalszego wywodu powiedzmy od razu, iż na opozycję: natura-kultura spojrzeć można jako na główną oś interpretacji dotyczącej podstawowych wątków całokształtu myśli teoretycznej Levi-Straussa. Uwzględnienie tego poziomu pozwala autorowi Myśli nieoswojonej ukazać to, o co ostatecznie w strukturaliźmie chodzi: funkcjonowanie ludzkiego umysłu i jego niezmiennych struktur. Wyrażając się nieco inaczej: w "tle" każdej analizy Levi-S traussa, czy przedmiotem jej będą stosunki pokrewieństwa, reguły kulinarne, systemy totemiczne, kastowe czy mito-Iogika wreszcie - rysuje się zawsze, mniej lub bardziej �40 Wojciech Burszta przysłonięty, zespół wyjściowych założeń (przesłanek) odnoszących się do pojmowania, konceptualizowania wzajemnego stosunku natury do kultury. Zrekonstruowanie tych założeń jest o tyle utrudnione, że ulegały one daleko idącym modyfikacjom, co wymaga uwzglGdnienia kolejnych przemian (i jednoczesnych kontynuacji) koncepcji L(;vi-8traussa pod rozważanym tu względem. I Podjęcie rozważań nad zagadnieniem "natury", a szczególnie stosunku jej do opozycyjnego jakościowo pojęcia "kultury", przypomina pchnięcie z góry śniegowej kuli. Od razu więc przyjmijmy, że kulę tę musimy w pewnym momencie zatrzymać, by nie urosła do monstrualnych rozmiarów i nie przygniotła nas swą ciągle zwięk,szającą .się masą. Zacznijmy zatem od pewnych ustaleń porządkujących. Rzecz jasna, iż tak szerokie pojęcie, jak natura, obciążone jest wieloma różnymi znaczeniami, które nieustannie ewoluują, krzyżują się i nakładają (jednocześnie istnieje tutaj godna uwagi ciągłość podstawowych intuicji). W swej pracy Esquisse d'une histoire de l'idće de Nature, R Lenoble kreśli 'Szeroką panoramę poglądów i rozumienia natury, poczynając od Arystotelesa i jego Metafizyki, gdzie mamy już szczegółowy wykaz sensów tego pojęcia 1. Reasumując powiedzieć można, iż część znaczell tego terminu odnosi się do natury jakiegoś bytu, część do natury rOZ'lmianej jako pewna całość. Podstawowe jego znaczenie można byłoby oddać jako: to, co istnieje, wzrasta, ma miejsce niezależnie od wpływu człowieka. W tym sensie natura odnosić się może albo do całego kosmosu (jako istniejącego niezależnie od człowieka), albo - bardziej szczegółowo do natury świata przyrody (np. historia naturae Linneusza). Nieco inny ,sens określenia "natura" pojawia się wówczas, gdy bardziej abstrakcyjnie rozważamy wspólny aspekt wszystkich bytów materialnych, naturalnych lub sztucznych leżących poza możliwościami oddziaływania człowieka 2. Ma się wtedy na myśli albo "prawo natury", albo naukę badającą naturę. Istnieje ponadto pojęcie "natura ludzka", które niezupełnie zgadza się z naturą jako pojęciem odnoszonym do świata materialnego. Chodzi tutaj wówczas o wrodzone, biologiczne wyposażenie człowieka, decydujące o tym, że jest on tym, czym właśnie jest. Wiadomo powszechnie, że 1 R. Lenoble, Esquisse d'une histoire de l'idee de Nature, Paris 1969, zob. także A. Lalande, Vocabulaire technique de la Philosophie, wyd. 7, Paris 1956. 2 Por. A. G. Van Melsen, Nauka i technologia a kultura, Warszawa 1969. ss. 317 - 318. �NATURA - MYSL SYMBOLICZNA - KULTURA 41 w odniesieniu do pojęcia natury ludzkiej wy;stępują we współczesnej myśli filozoficznej i naukowej co najmniej dwa przeciwstawne poglądy. Zgodnie z jednym z nich człowiek wprawdzie posiada wyposażenie dane mu z natury, ale nie ono decyduje o specyfice ludzkiego bytowania w świecie i nie ono wyjaśnia jego wyjątkową, nieporównywalną z niczym innym pozycję. Określa ją fakt, że człowiek jest istotą wyposażoną w intencjonalnie ukierunkowaną świadomość; w jej ramach przy tym poznaje samego siebie i to właśnie nieustanne samopoznawanie stanowi o jego podmiotowości. Człowiek jest bytem unikalnym, jedynym, który istnieje dla siebie, ponieważ poznaje siebie 3. Przedstawiciele drugiego poglądu na naturę człowieka uważają za oczywistą i jednoznacznie udowodnioną ciągłość rozwoju ewolucyjnego, którego końcowym ogniwem jest człowiek. W tym ujęciu podkreśla się zakorzenienie człowieka w biologii i uważa za uzasadnione i intrygujące poznawczo szukanie analogii pomiędzy zachowaniami zwierzęcymi a specyficznie ludzkimi 4. Skrajnym przypadkiem takiej postawy jest przyjęcie tezy naturalizmu, i to w obu znaczeniach - ontologicznym i metodologicznym. Charakterystyczne jest jednak to, że zarówno adherenci pierwszego, jak i drugiego poglądu zakładają istnienie owego przełomowego momentu w rozwoju, który spowodował jakościowy skok od zwierzęcości do człowieczeństwa - rzecz tylko w tym, jakimi czynnikami wyjaśnia się ów skok oraz czy w ogóle wyjaśnia się. Levi-Strauss w stosunku do omawianych dwóch .stanowisk zajmuje postawę jak gdyby ambiwalentną - raz podkreśla niezależność kultury od ludzkiego dziedzictwa biologicznego, raz zdecydowanie ustala identyczność natury i kultury; ta druga jest częścią pierwszej, nadbudowując się na świecie naturalnym. Przejście od natury do kultury dokonało się w ramach "paradoksu neolitycznego". Dodatkowo można wyodrębnić jeden jeszcze sens terminu "natura"; podkreśla on relatywny charakter różnicy .pomiędzy tym, co "naturalne" i "sztuczne" (kulturowe) za pomocą innego typu argumentów. Natura nie oznacza tu już tego, co jest niezależne od człowieka, lecz obejmuje 3 Takie właśnie uJęcie prezentują przedstawiciele neokantyzmu, jak choćby E. Cassirer, dla którego człowiek do "animal symboli cum". Także fenomenologia abstr~:huje od zajmowania się naturą ludzką w omawianym sensie. M. Merleau-Panty powiada WI'ęCZ, że nawet ciało człowieka to ciało-podmiot, przeniknięte subiektywnością. Zob. M. MerIeau-Ponty, Proza świata. Eseje o mowie, Warszawa 1976, szczególnie rozdział "Słowo i ciało jako ekspresja", ss. 80 - 115. ,I Tym samym neguje się zasadność opozycji natury i kultury, przy czym argumentacja może być wieloraka. W przypadku Lorenza, Marina czy Chomsky'ego wchodzą w grę argumenty typu genetycznego. �42 Wojciech Burszta także działania kulturowe (pracę), które mieszczą się w granicach porządku naturalnego, pozostając w zgodzie ze stanem pierwotnym. To, co obecnie potocznie uważa się za naturę, np. holenderskie poldery czy zabłoconą drogę wiejską, jest - hi1storycznie rzecz biorąc - dziełem kultury, ale odczuwane jest jako "naturalne", np. w przeciwieństwie do rojnej i zadymionej autostrady. Wokół tej opozycji "swojskości" i "obcości" ogniskuje się także wartościowanie przestrzeni. Również i ten sens "natury" znajdziemy u Levi-Sraussa, a jest on szeroko eksplorowany przez etnologię współczesną 5. • Trzy wymienione powyżej rozróżnienia między pojęciami natury można rozpatrywać z historycznego punktu widzenia i śledzić, w jaki sposób zmieniał się stosunek człowieka do natury, związku człowieka z naturą oraz samej natury z kulturą (warto zauważyć, że pierwotne człony opozycji stanowiły natura i społeczeństwo, a nie kultura). W swoim niezwykle sugestywnym szkicu Natura, M. Janion powiada, że istnieje różnica w świadomości natury między "człowiekiem średni'owiecznym", "człowiekiem pierwotnym" i człowiekiem XVIII-wiecznym w wersji Kanta i Schillera 6. Dodajmy wiek XIX i XX, kiedy to w pojmowanie natury wkracza nowożytna nauka ze swoim aparatem pojęciowym. Antynomię pomiędzy naturą a kulturą znajdujemy także oglądaną oczyma pisarzy i poetów, którzy szczególnie wrażliwi są na wyodrębnienie natura naturans (stającej się, takiej właśnie natury) i natura naturata (danej gotowej, jaka jawi się martwej pseudonauce). Takie poetycko-ideologiczne podejście do natury najlepiej chyba oddają cytowane przez Janion słowa Hamanna: "Świat i natura mówią do człowieka, do niego zaś należy nauczyć się słuchać". To "mówienie" i podsuwanie płynące z natury jest, zdaniem Levi-Straussa, szczególnie czytelne w przypadku umysłu pierwotnego. Ale zatrzymajmy rosnącą śniegową kulę i uporządkujmy dotychczasowe stwierdzenia. Widać zatem, że termin "natura" jest wielowymiarowo rozumiany zarówno jako (1) "operacyjne" pojęcie filozofii i nauk szczegółowych oraz (2) pewna wartość światopoglądowa, instancja ;służąca propagowaniu danej wizji świata - jak choćby w poezji romantycznej czy u D. Diderota i J. J. Rousseau. Pojęcie to występuje w twórczości Lćvi-Straussa również w wielu znaczeniach z (1) i (2) zakresu podanego wyżej jego rozumienia. Ważne jest także i to, iż autor Antropologii strukturalnej nie zmiennie i konsekwentnie rozpatruje naturę (obojętnie jak rozumianą) 5 Por. A. G. Van Melsen, op. cit., s. 323 oraz tegoż Nauki fizykalne a etyka, Warszawa 1970. 6 M. Janion, Romantyzm, rewolucja, marksizm, Gdańsk 1972. Cb się tyczy średniow;ecznej wizji świata przyrody zob. A. Guriewicz, Kategorie kultury średniowiecznej, Warszawa 1976. �NATURA - MYSL SYMBOLICZNA - KULTURA 43 w relacji opozycji lub/i dopełniania się z pojęciem kultury. Tylko w tym ujęciu stwarza ona swoisty układ odniesienia dla symbolicznej działalności umysłowej człowieka. Natura traktowana jako byt" autonomiczny (lub jego pojęcie), jest poznawczo nieinteresująca i Levi-Strauss nie poświęca jej uwagi; nie jest to zresztą zadaniem etnologa. Z drugiej strony biologia stanowi jednak dla francuskiego etnologa jedną z nauk wzorcowych, chciałby on wręcz per analogiam uprawiać rodzaj "kulturowej taksonomii", wzorując się na taksonomiach biologicznych (w tym więc sensie natura jako taka interesuje go pośrednio, jako modelowy przedmiot nauk ją badających). II L(~vi-Strauss sam wielokrotnie przyznawał, że jego ujęcie relacji natura-kultura ulegało przeobrażeniu. Pierwotnie skłonny był zakładać, że opozycja ta należy do porządku zjawisk, implikowana przez cechy rzeczywistości - w tym \Sensie istnieje obiektywnie. Dopiero w Myśli nieoswojonej powie, że "opozycja natury i kultury, do której dawniej przywiązywaliśmy wielką wagę, dziś wydaje nam się posiadać głównie metodologiczne znaczenie" 7. W .swej chyba do dzisiaj najbardziej kontrowersyjnej pracy, Elementarne st1'uktury pokrewieństwa, Levi-Strauss szeroko ustosunkowuje się do zagadnienia początków kultury, a tym samym do momentu przejścia cd etapu natury do etapu człowieka myślącego symbolicznie. Jako wyjściowe założenie przyjmuje, iż żadna analiza empiryczna nie jest w stanie wyznaczyć punktu, w którym dokonuje \Się przekroczenie granicy między sferą faktów należących do porządku natury oraz sferą ukonstytuowaną faktami klasyfikowanymi jako kulturowe. Tym samym - uważa - niemożliwe jest także ustalenie rodzaju istniejących między nimi powiązań 8. Badania zmierzające w tym kierunku (np. nad zachowaniami małp człekokształtnych czy nad tzw. "dzikimi dziećmi") pozwalają jednak przynajmniej ustalić kryteria odróżniania faktów naturalnych od faktów kulturowych i - tym samym - przybliżają nas do określenia charakteru opozycji między naturą a kulturą jako dwoma odmiennymi porządkami rzeczywistości. Opozycja taka zawiera się w trzech dopełniających się wzajemnie przeciwstawieniach: (1) uniwersalność versus partykularność, (2) !spontaniczność versus normatywność oraz (3) bezwzględność versus względność. To, co naturalne jest zawsze i wszędzie, występuje spontanicznie i stanowi całość samowY'starczalną, zrozumiałą bez potrzeby od7 8 C. Levi-Strauss, C. Levi-Strauss, Myśl The nieoswojona, Elementary Warszawa Structures 1969, s. 370 (przypis 4). of Kinship. Boston 1969, s. 8. �44 Wojciech Burszta woływania się do kultury (samowyjaśnialną). To, co kulturowe - przeciwnie - zdarza się tylko niekiedy i nie we wszystkich miejscach, regulowane jest za pomocą różnorodnych norm i pozostaje niezrozumiałe bez odniesienia do natury 9. Dychotomia ta na pierwszy rzut oka wydaje się całkowicie oczywi'sta, prawomocna i jej zasadność można poprzeć dziesiątkami dowodów empirycznych. Szczególnie nieobecność reguł to niezawodne kryterium odróżniania procesu biologiczno-naturalnego od kulturowo-społecznego. Wprawdzie istnieje wiele regularności zachowall wśród rodziny naczelnych (np. unikanie seksualne), które wydają się być paralelne z zachowaniami ludzkimi, ale nie są one rządzone regułami. Przystosowanie się do reguły wymaga przynajmniej minimum świadomości tego, co jest wymagane, minimalnego sensu społecznego obowiązywania. Jednostkowe podporządkowanie się obowiązującym regułom implikuje indywidualną świadomość przynależności do społeczeństwa. Levi-Strauss nie poprzestaje jednak na dokonanym przez siebie podziale i stara się go jak gdyby podważyć ujawniając zakres zjawisk, które sprawiają, że dychotomia ta ulega zatarciu. Chodzi oczywiście o zakaz kazirodztwa i jego strukturalną inwersję, egzogamię. Zacytujmy dłuższy fragment: "Zakaz kazirodztwa nie jest ani czysto kulturowego, ani czystro natu;:alnego pochodzenia; nie jest także zbitką elementów wziętych zarówno z natury, jak kultury. Ustanawia on fundamentalny krok, dzięki któremu, przez który i przede wszystkim w którym dokonuje się przejście od natury do kultury. W pewnym sensie przynależy do natury, gdyż jest ogólnym warunkiem kultury; nie dziwmy się więc, że bierze od natury jej cechę formalną, tzn. uniwersalność. Ale w pewnym sensie jest już kulturą, działającą i narzucającą swą regułę zjawiskom, które pierwotnie wcale do niej nie należą" 10. Zakaz kazirodztwa ma więc status paradoksalny, jest zarówno Ul1lwersalny, jak i normatywny; z jednej strony zakazuje w oparciu o uniwersalne "prawa natury", z drugiej - i to jest istotniejsze - uruchamia wymianę matrymonialną w ramach kultury. Jako taki stanowi więc ten moment, który wiąże biologiczne i specyficznie kulturowe istnienie człowieka 11. Następnie Levi-Strauss szczegółowo argumentuje tę tezę, aby 9 Ibidem. s. 24. Wprawdzie zakaz kazirodztwa traktowany był jako wyraz przeJSCla od natury do kultury m.in. przez Tylora, Frazera czy Malinowskiego, ale w ujęciu Levi-Straussa koncepcja ta pociąga za sobą zupełnie odmienne implikacje. W The Elementary Structures of Kinship autor szczegółowo analizuje i odrzuca dotychczasowe ujęcia tego problemu. Z braku miejsca pomijam tę kwestię. Została ona skrótowo omówiona w opracowanym przez K. Pomiana słowniku-suplemencie do Antropologii strukturalnej, Warszawa 1970, ss. 524 - 526; Rozmaite kon10 11 Ibidem, �NATURA - MYŚL SYMBOLICZNA - KULTURA 45 ostatecznie orzec, że zakaz incestu utwierdza wyższość tego, co społeczne, zbiorowe i zorganizowane, nad tym, co indywidualne i przypadkowe. Swoistym novum tej koncepcji jest podkreślanie pozytywnego aspektu tabu kazirodczego w postaci wspomnianej zasady egzogamii, która stanowiąc strukturalną inwersję tego pierwszego, gwarantuje wymianę społeczną w formie uruchomienia wymiany matrymonialnej. W tym momencie musimy jednak zapytać: co właściwie umożliwia takie funkcjonowanie świadczeń matrymonialnych? Tutaj niezbędne dla Levi-Straussa staje się odwołanie do podstawowego założenia, stanowiącego rodzaj "partytury" umożliwiającej zachodzenie działań społecznych, których celem n<.:.drzędnymjest stała wymiana kobiet między jednostkami, jednostkami i grupami oraz grupami między sobą. Jest to założenie o przejawianiu się w świadczeniach matrymonialnych trzech podstawowych Gtruktur ludzkiego umysłu. W kolejności są to: (a) wymóg Normy jako Normy (chodzi o tendencję umysłu do wprowadzania określonego porządku w chaos - jednak! - natury, czego efektem jest rzeczony zakaz kazirodztwa i zasada egzogamii), (b) zasada wzajemności (każdemu świadczeniu odpowiada przeciwświadczenie, co pozwala rozwinąć się różnorakim formom wymiany) oraz (c) syntetyzujący charakter Daru (dobrowolne przekazanie jakiejś wartości, np. kobiety, przez jednostkę drugiej jednostce zmienia je w partnerów dodając nową jakość do przekazywanej wartości) 12. Levi-Strauss opowiada się więc za prymatem struktury (trzech superstruktur) nad praxis, a więc nad celową działalnością w ramach wymiany. Można zatem powiedzieć, że wzajemność (jej zasada) jest pierwotna względem zakazu kazirodztwa w tym sensie, że ten drugi jest jej zastosowaniem do stosunków pokrewieństwa (ustanowienie normy). Ostatecznie więc: zakaz kazirodztwa artykułuje się w egzogamii, tkwi już w kulturze, ale przez swą uniwersalność sięga także uniwersalnie rozumianej natury. Równoległym z egzogamią wyrazem przekroczenia progu natury przez człowieka jest ukonstytuowanie się języka: w oparciu także o istnienie wymienionych trzech podstawowych superstruktur. Również w języku obowiązują normy (porządek w sferze dźwięków, wybór i utrwalenie tych z nich, które uznane zostają za nośniki znaczenia), dokonuje się proces komunikacji, w ramach której realizowana jest wzajemność i nawiązuje się społeczna więź. Tak więc egzogamia i język pełnią analogiczne funkcje; do nich dołączy Levi-Strauss trzeci element wymiany i komunikacji kulturowej w postaci świadczeń ekonomicznych warunkujących krążenie dóbr materialnych między jednostkami i grupami. Pozycja języka jest cepcje dotyczące powstania kultury omawia w swej ostatniej przed śmiercią ce M. Mortes, Rilles and the Emergence of Society, London 1983. 12 C. Levi-Strauss, The Elementary ...• s. 84. książ- �Wojciech BUTszta 46 jednak zaw:sze uprzywilejowana, gdyż uczestniczy on we wszystkich poziomach wymiany i jest podstawowym środkiem komunikowania. Tym samym konstytuuje się kultura jako trój poziomowy (przynajmniej) system komunikacji, "całość znacząca", która jest czymś jakościowo różnym od natury, gdyż rządzi się własnymi prawami. Ale wróćmy jeszcze do problemu myślenia symbolicznego. Wiemy już, że przejawia się ono w zakazie kazirodztwa i w języku, w których z kolei odzwierciedlają się elementarne struktury umysłu ludzkiego [rzeczone superstruktury (a)-(c)]. Ale skąd biorą się te struktury, skoro warunkując istnier.ie (czy raczej: zaistnienie) języka są względem niego pierwotne? Czy zatem myśl symboliczna miałaby istnieć genetycznie lub/i logicznie p r z e d językiem? Zdaniem Levi-Straussa te podstawowe struktury właściwe są wszystkim myślom i wszelkim kulturom. Zakładając jednak fakt ich uniwersalnego istnienia należałoby wyjaśnić ich genezę i status. Francuski strukturalista sugeruje jedynie, że myślenie symboliczne jest genetycznie zjawiskiem naturalnym (a więc tworem ludzkiego mózgu), zaś "prawa myślenia" są tożsame z tymi, które wyrażają się w rzeczywi:stości fizycznej oraz w rzeczywistości społecznej, stanowiącej jedynie jeden z aspektów tej pierwszej 13. Mielibyśmy zatem tutaj do czynienia z wyraźnie zadeklarowanym naturalizmem ontologicznym: (1) kultura nadbudowuje się na naturze i jest tylko innym sposobem organizacji elementów wspólnych obu tym rzeczywistościom oraz (2) prawa myślenia (a więc i "podstawowe struktury umysłu ludzkiego") dają się sprowadzić do prawidłowości funkcjonowania mózgu. Nie jest to jednak jeszcze ostateczne rozwiązanie pytania o stosunek myśli symbolicznej do języka; wydaje się, że Levi-Strauss skłania się raczej do przyjęcia tezy o równoczesnym powstaniu symbolizmu i języka w ramach "paradoksu neolitycznego" (sądzę ponadto, że w grę wchodzą wyłącznie argumenty natury logicznej). Znamienne, że w swoich późniejszych pracach nie podnosi on już problemu struktur podstawowych (gdyż np. elementarna struktura pokrewieństwa jest czymś odmiennym, genetycznie późniejszym), a linię demarkacyjną między naturą i kulturą przeprowadza jednoznacznie ze względu na obecność języka artykułowanego. "To tam rzeczywiście dokonuje się skok" - powie w rozmowie z G. Charbonnierem 14. Etnologia jako taka niewiele ma jednak do powiedzenia jeśli chodzi o ustalenie momentu i przyczyn powstania języka - to problem psychologii, anatomii i fizjologii, które powinny z czasem ostatecznie wyświetlić tajemnice struktury ludzkiego mózgu oraz 'sposób 13 Ibidem, ss. 84 - 97. u G. Charbonnier, Rozmowy z ClaucIe V~vi-StTaussem, Warszawa 1968, s. 141. �NATURA - MYŚL SYMBOLICZNA - KULTURA 47 jego funkcjonowania. Chodzi tutaj także o wykazanie, w jaki sposób funkcja symboliczna myśli ludzkiej łączy się z artykulacją językową· Etnolog wie jedynie i potrafi to pokazać, że język stanowi bardzo istotny składnik kultury, jest środkiem transmisji w procesie onto- i filogenetycznego rozwoju człowieka oraz naj doskonalszym przykładem porządku kulturowego, wzorcowym dla innych dziedzin. Dodatkowy argument na rzecz tezy o powiązaniu języka z nar{)dzinami kultury stanowi fakt, że nie odnaleziono żadnego ludu czy plemienia, nawet najbardziej pierwotnego, które nie posiadałyby języka artykułowanego. Stąd uzasadniony jest sąd, że "wyłonienie się języka pokrywa się w pełni z wyłonieniem się kultury (... ). Dla nas - kończy Levi-Strauss - język jest faktem dokonanym" 15. III W późniejszych swoich pracach, przede wszystkim w Mythologiques, francuski etnolog nie powraca już właściwie do zagadnienia demarkacji między naturą a kulturą na płaszczyźnie przedmiotowej, opozycji między nimi nie traktuje jako sytuacji pierwotnej - {)dbija ona jedynie odp<lwiednią antynomię ludzkiego umysłu. To ludzie odczuwają potrzebę formułowania odstępu między naturą a kulturą i w różny sposób przenoszą stosunki panujące w przyrodzie na stosunki społeczne. Nim przyjrzymy się bardziej szczegółowo temu stanowisku, poczyńmy jeszcze kilka ustaleń w kwestii tego, co właściwie Levi-Strauss ma na myśli mówiąc zamiennie o "naturze", "świecie naturalnym", "przyrodzie", "świecie gatunków przyrodniczych" itp. Odrzucenie przekonania o pierwotności przedmiotowej (a raczej eliminacja kwestii owej pierwotności poza zakres badań) wcale bowiem nie oznacza, że pojęcie natury w sensie metodologiczno-"operacyjnym" zyskało dla r,ozważanego tu badacza sens całkiem jednoznaczny i ściśle określony. Z różnych, mniej lub bardziej okolicznościowych wypowiedzi autora Totemizmu trudno jest wywnioskować, jak pojmuje on ostatecznie opozycję natury i kultury; być może jedynie dokładne prześledzenie praktyki jego postępowania badawczego pozwoli nam przybliżyć się do rozwiązania tego problemu (wchodzą tutaj w grę głównie następujące prace: Elementarne struktury pokrewieństwa, Totemizm i Myśl nieoswojona, pierwszy i czwarty tom Mythologiques oraz ostatnio wydane w Polsce Drogi masek) 16. 15 s. 145. Krótko ujmuje Ibidem, Levi-Strauss swój stosunek do relacji natura-kultura New York 1979 (jest to zapis wykładów radiowych czonych dla masowego odbiorcy). 16 Myth and Meaning, w pracy przezna- �48 Wojciech Burszta Jak ustaliliśmy, Levi-Strauss przemieszcza nieco akcenty; wprawdzie nadal uważa naturę za przedmiotowy fundament kultury (tzn. kultura da się sprowadzić do natury wówcza,s, kiedy pod porządkiem naturalnym rozumieć całość przejawów życia), ale na planie metodologicznym dociekań ustawia obie te kategorie opozycyjnie względem siebie. Obrazowo można byłoby powiedzieć, że umysł ludzki "obserwuje" świat przyrodniczy z jego gatunkową i osobniczą różnorodnością, aby stworzyć sobie jego swoisty model, wykorzystywany w sferze rozwiązań sytuujących się na poziomie życia społecznego. Umysł ten "widzi" zarówno ciągłość, jak i opozycyjność tego, co dzieje się w przyrodzie i tego, co podsuwa kultura. Natura i kultura są sobie zarówno przeciwstawne, jak jednocześnie dopełniają się. Uznać należy, że system gatunków przyrodniczych i system obiektów kulturowych to "dwa zespoły pośredniczące, którymi człowiek się posługuje, by pokonać opozycję między naturą a kulturą i ująć je obie jako całość" 17. Opozycyjność obu porządków jawi się umysłowi ludzkiemu różnorodnie i można tutaj ustalić wiele możliwych relacji. Mały s~ownik terminów i pojęć filozoficznych podaje zestaw takich relacji, który jest zresztą powieleniem ustaleń J. Courtesa 18: (1) natura jest stanem charakteryzującym się chaotycznym niezróżnicowaniem, kultura daje się artykułować i ogarnąć myślowo czyniąc rzeczywistość zrozumiałą; (2) natura jest tym, co pierwotne i bezpośrednie, kultura to przede wszystkim organizacja społeczna; .(3) natura jest ciągła, kultura nieciągła; (4) w naturze istnieje "wolność", kultura to domena prawa; (5) natura to zwierzęcość, kultura to człowieczeństwo; (o) zjawiska biologiczne wobec zjawisk mentalnych; (7) świat nieprzetworzony wobec przetworzonego (konkretyzacją tej opozycji może być stosunek między ,,<surowym" i "przyrządzonym"). Nie wszystkie z wymienionych relacji mają rzeczywiste znaczenie w analizach. Wydaje się, że pojęcia natury i kultury występują teraz u Levi-Straussa przede wszystkim w przypadku dwóch rodzajów dociekań: nad klasyfikacjami prymitywnymi oraz w dziedzinie mito-logiki. 17 C. Levi-Strauss, Myśl nieoswojona, s. 193. terminów i pojęć filozoficznych, opracowali A. Podsiad i Z. Więckowski, Warszawa 1983, hasło "natura", s. 233. Analogiczny zestaw znajduje się w pracy J. Courtesa Recherches semiotiques sur les "Mythologiques" de Claude Levi-Strauss le vraisemblable de la demonstration (Ecole Pratique Des Hautes Etudes, 1971); zob. S. Zaprzaluk-Kruszyńska, Metoda, model, struktura oraz relacje między naturą a kulturą w strukturalizmie Levi-Straussa, "Studia Filozoficzne" nr 4/1985, s. 136. 18 Mały słownik �NATURA - MYŚL SYMBOLICZNA - KULTURA 49 W obu tych przypadkach pojęcia te spełniają odmienną rolę. Warto więc - jak sądzę - prześledzić przykładowo tok rozumowania autora Myśli nieoswojonej, wydobywając na pierwszym miejscu te elementy, które nas tutaj bezpośrednio interesują. I tak w jednej ze swych analiz usiłuje on wykazać, że wbrew zdaniu większości etnologów, istnieją dające siG wykazać analogie pomiędzy społeczeństwami totemicznymi a ustrojem kastowym 1!l. Tym, co łączy oba te diametralnie odmienne typy organizacji społecznej, to specjalizacja nieodzowna dla całej zbiorowości i wzajemnie się uzupełniająca w stosunku do funkcji przypadającej innym grupom (o charakterze tych specjalizacji powiemy później kilka słów). Kasty endogamiczne i egzogamiczne grupy totemistyczne (typu australijskiego) stanowią dwa krańcowe typy zorganizowania społeczności w grupy; pomiędzy nimi istnieją formy pośrednie, co wskazywałoby na jakąś łączność między tymi typami. W Totemizmie istotę tego zjawiska sprowadził Levi-Strauss do odwoływania się przez instytucje totemiczne do homologii zachodzących między różnicami, które ujawniają się z jednej strony w płaszczyźnie grup, z drugiej zaś w płaszczyżnie gatunków. Innymi słowy jest to homologia pomiędzy systemem różnic w naturze i kul'turze 20. W omawianym tutaj rozdziale Myśli nieoswojonej wypracowana uprzednio tzw. czysta struktura totemiczna ulega przekształceniu w taki sposób, że cały układ homologii wprawdzie pozostaje, ale przenosi się ze stosunków na odpowiadające sobie człony (relacja między gatunkiem x i grupą x, gatunkiem y i grupą y, itd.). W takim rodzaju konceptualizacji dany klan (np. orła) jest rzeczywiście «jak» jego eponim, stosunek formalnej odpowiedniości między klanami i gatunkami zwierząt lub roślin zastępuje analogia rozważająca osobno naturę poszczególnych klanów 21. Konsekwencje tego stanu rzeczy 'są następujące: kiedy natura i kultura (upraszczając nieco) pojmowane :są jako analogiczne formalnie (jak w klasycznym totemizmie australijskim), ujawnia się wówczas s y s t e m a t y c z n ość obu tych dziedzin i każdej z osobna; natomiast grupy społeczne rozpatrywane w izolacji od (także izolowanych) zjawisk natury, ujawniają swą 19 Analiza ta zawarta jest w rozdziale pt. "Totem i kasta" Myśli nieoswojonej, szczególnie strony 171 - 196. Zwykle totemizm kojarzony jest ze społecznościami prymitywnymi i wiązany z formami egzogamii, natomiast kasty głównie ze społeczeństwami wyżej rozwiniętymi, praktykującymi endogamię. 20 C. Levi-Strauss, Totemizm, Warszawa 1968. Nie wydaje się potrzebne szczegółowe przypominanie Levi-Straussowskiej teorii totemizmu, jako że była ona wielokrotnie prezentowana i komentowana w literaturze etnologicznej; zob. choćby artykuł G. KIoski, Egzegeza "totemizmu" Claude Levi-Straussa, "Lud" t. 54/1970. 2l Levi-Strauss podkreśla z naciskiem, że nie jest to powrót do "analogicznej" teorii totemizmu, gdyż chodzi tutaj o instytucje, które powszechnie uważa się za nietotemiczne, Myśl nieoswojona, s. 177 (przypis 16). ł "LUd" - t. 71 �Wojciech Burszta 50 róż n o r o d n ość, a tym samym odmienność "gatunkową". W drugim przypadku każda grupa zmierza do utworzenia systemu nie z innymi grupami, lecz wychodząc "z pewnych wyróżniających właściwości pojmowanych jako dziedziczne" (np. członkowie klanu żurawia zawsze będą mieli krzykliwy głos). Istnieje ponadto zależność tego typu, iż im większa dążność do identyfikowania się z "modelem naturalnym", tym większe trudności z więzią z innymi grupami (każda grupa stanowi jakby odrębny "gatunek"). Model organizacji typu totemistycznego zostaje zastąpiony przez rozczłonkowany model socjo-nc;turalny, który jest funkcją sposobu, w jaki zmieniają się stosunki społeczne. Tak więc stosunek między naturą a kulturą (1) może ulegać zmianom oraz (2) nie stanowi autonomicznejsfery spekulatywnej, ale wiąże się z życiom społecznym (z praxis społeczną). Przykładem społeczeństw "przejściowych" pomiędzy klasycznie totemistycznymi (Australia) i prawdziwie kastowymi (Indie), są takie zbiorowości, które złożone są z kast "naturalnych", których kultura pojmowana jest jako projekcja bądż odbicie natury - funkcjonują one jeszcze zgodnie z modelem grup totemicznych, ale przypominają jednocześnie kasty. A jak ma się rzecz w przypadku klasycznie kastowych Indii? Zgodnie z teorią postępowania strukturalistycznego musi tutaj następować jakieś przekształcenie totemizmu. Jest ono zdaniem Levi-Straussa - symetryczne i odwrotne względem omawianego wyżej przypadku organizacji "przejściowych": w miejsce "kast" pojmowanych w duchu modelu wziętego z różnorodności natury, mamy tutaj grupy totemiczne pojmowane teraz według modelu kulturowego 22. Należy teraz wyjaśnić, dlaczego nazwy klanowe w Indiach S£i nazwami przedmiotów wytworzonych (a Witie kulturowych). Mówiliśmy już a tym, że zarówno w ramach klasycznego totemizmu, jak i w przypadku ol'ganizacji kastowej isLnieją specjalizacje; w tych drugich rzeczywiste, w pierwszych jedynie imaginacyjne, np. "opieka" nad danym gatunkiem zwierZ(iCia. Ponadto spoglądając na organizację społeczną z pewnej peJ:'spektywy, możemy zauważyć, że austrialijskie klasy matrymonialne stanowią rodzaj "kasty" - każda z nich "produkuje" kobiety dla innych "kast", tak jak jedna klasyczna kasta zawodowa wytwarza lub służy usługami innym kast'op.l. Lei-Strauss to, formalne w gruncie rzeczy podobieilstwo, określa mianem nastawienia "egzo-praktycznego". Oczywiście, czym innym jest wymiana kobiet, czym innym wymiana dóbr i usług - jest to różnica między porządkiem naturalno-biologicznym i kulturowo-społecznym. Ona właśnie wyraża owo poszukiwane, !symetryczne odwrócenie. Na terenie praktyki społecznej 22 Cudzysłów sensu stricto. przy wyrazie "kasta" podkreśla, że nie jest to jeszcze kasta �NATURA - MYŚL SYMBOLICZNA - KULTURA 51 symetria ta nie jest jednak spełniana - garncarz różni się od cyrulika, wszystkie kobiety są gatunkowo tożsame, mimo iż należą do różnych sekcji i podsekcji. Bierze się to stąd, że wymiana małżeńska ma zawsze dwuznaczny charakter - jak pamiętamy Z Eler.:eni'lrnych struktur pokrewiei,slwa - sytuuje się jakby "między" kulturą a naturą. Tylko te dwa porządki mają chi:lrakter rzeczywistej różnorodności: różnorodność gatunków i różnorodność funkcji. Mając to na względzie, system kastowy, modclovv'any na różnorodności funkcji, traktuje kobiety za podobne tylko w granicach społecznych - stąd wynika endogamiczność tej organizacji. Kasty sytuują kobiety jako różnorodne z natury, a grupy totemiczne jako różnorodne kulturowo, przy czym kasty rzeczywiście wykorzystują różnorodność kulturową (odmienne i dopełniające się funkcje poszczególnych kasL), zaś grupy totemiczne tylko wyobrażają sobie, że eksploatują naturalną różnorodność (domniemana opieka nad poszczególnymi gatunkami). Ostatecznie więc: CI KASTA SEKCJA TOTEMICZNA l. model kulturowy 2. rzc:czywi'sta wymiana obiektów kulturowych 3. kobiety zróżnicowane wg modelu gatunków naturalnych (zakAZ wymiany =, krzyżowania gatunków) 1. model naturalny 2. wymiana obiektów naturalnych (kobiet) 3. kobiety różnorodne kulturowo, gatunki naturalne jednorodne kulturowo C e c h y w s p ó l n e: symetria odwrócona 1. kasty różnorodne co do funkcji, jednorodne co do struktury; 2. grupy totemiczne jednorodne co do funkcji, niejednor,odne co do struktury. Z intere:;ującego nas punktu widzenia istotne jest także i to, że obie (ortny organizacji zachowują symetrię ogólną między naturą i kulturą i właśnie ta (nieuświadamiana w istocie) dążność do symetrii powoduje logiczne przekształcenia między systemami; w przypadku organizacji totemicznej cmalogia między naturą a kulturą jest f o r m a l n a, w przypadku systemu kastowego - s u b s t a n c j a l n a. Gatunki przyrodnicze i system przedmiotów wytworzonych, to nieodmiennie modele podstawiane dla pośrednictwa wykorzystywanego do zniesienia opozycji między naturą a kulturą. Efekt - koherenty system. Inaczej nieco ma się rzecz w odniesieniu do społeczności nietotemicznych i niekastowych, chociaż podstawowa zasada "mediacyjności" pomiędzy oboma porządkami pozostaje i tutaj niezmienna. Rolę owego me- •• �52 Wojciech Burszta diatora przejmuje wówczas wymiana małżeńska, która (l) ukazuje pośredniość kobiet między systemem :ustot naturalnych (biologicznych, "gatunkowych") a systemem przedmiotów wytworzonych oraz (2) potwierdza, że każdy system jest uświadamiany jako forma przekształcenia w ramach danej grupy 23. Daje się zauważyć, że posługiwanie się przez autora Mytlwlogiques pojęciami "natura" i "kultura" przybiera coraz częściej charakter operacyjno-formalny. W procedurze strukturalistycznej, w strukturalistycznym typie wyjaśniania, są one niezbędne dla zagwarantowania osiągniqcia ostatecznego wyniku każdej analizy - wykazania, że badany przez etnologa świat kultury ma charakter funkcjonalnych struktur, między którymi zachodzą przekształcenia, ale zawsze w kierunku ostnteczncgo zachowania stanu globalnego tego ustrukturyzowanego systemu. Struktury te są teleologiczne dlatego, że umysł ludzki ciągle porządkuje stosunki zachodzące między światem naturalnym a kulturą; struktury "dążą" do koherencji, gdyż umysł ma tendencję do niwelowania różnic i wprowadzania logiki wiążącej naturę i kulturę. Nie jest przy tym ważne, czy opozycja dwóch porządków jest żródłowo pierwotna (jak w Elementarnych strukturach pokrewieństwa), czy czysto .myślowa. Stosunek do natury odnajdowany w ramach różnych kultur (na jej nieuświadamianym poziomie) określa także to, czy są one statyczne (kultury totemiczne), czy historyczne (wielkie cywilizacje Europy i Azji). I tak homologia ustalająca raz na zawsze odpowiedniość między szeregami natury i kultury powodować ma, że diachroniczny rozwój możliwy jest tylko do pomyślenia w jednym z nich - połączone bytują jakby poza czasem w stałym odtwarzaniu tego, co jest. Możliwa jest wówczas tylko historia mityczna 24. Ten fakt - podstawowej odmienności stosunku do natury - tłumaczy też zastój cywilizacyjny wielu społeczności prymitywnych; pojęcie natury ma tutaj zawsze dwuznaczny charakter: zawiera komponent "nadnaturalny" (umożliwia kontakt z przodkami, duchami i bogami) i jako taka "supernatura" jest ponad kulturą, tak jak pojmowana zwyczajnie natura jest poniżej niej 2',. Myśl pierwotna, zainteresowana związkiem człowieka ze światem nadnaturalnym, nie interesuje się jednocześnie zdobyczami techniki, wręcz potrafi je deprecjonować. Ogólnie rzecz biorąc, kultura pierwotna daje priorytet naturze za pomocą skonstruowanego systemu wierzeń i praktyk. Jest to zmodyfikowana wersja ustaleń z The Elementary ... Nie będziemy bliżej wchodzić w problem strukturalistycznej wizji historii. Na ten temat zob. J. Topolski, Marksizm i historia, Warszawa 1977; M. Godelier, Perspectives in Marxist Anthropology, Cambridge 1977. 25 C. Levi-Strauss, Structural Anthropology Vol. II, New York 1978, s. 320. 23 24 �NATURA Opozycja pomiędzy rego homologicznych zerwuje się te formy rządkiem natury (np. jest także mito-Iogika; ruje" na omawianych - MYŚL SYMBOLICZNA - KULTURA 53 naturą a kulturą znajduje swój dalszy ciąg w szeopozycji, np. "żeński" /"męski" - dla kobiet redziałalności, które traktuje się jako zgodne z poogrodnictwo). Odbiciem tej podstawowej relacji zobaczmy jak w jej przypadku umysł ludzki .,opew tym szkicu porządkach natury i kultury. IV Zasadniczą cechą myślenia mitycznego jest opisywanie rzeczywistości za pomocą analogii, logiki wyrażającej się w przekształcaniu się metafory w metonimię. Nie jest więc tak, że mity wyjaśniają po prostu - i to całkowicie fałszywie - zjawiska naturalne, ale "za pomocą zjawisk naturalnych mity usiłują wyjaśnić wycinki rzeczywistości nie będące same rzędu przyrodniczego, lecz logicznego" 26. Czym innym jest także posługiwanie się analogią, aby myśleć o kulturze w terminach porządku wziętego z natury (instytucje totemiczne, systemy kastowe), czym innym zaś - myśleć o naturze przez analogię z kulturą, jak w przypadku mitów. Relacja między tymi porządkami ulega więc odwróceniu i powoduje powstanie mitycznej wizji świata. Korzysta ona szeroko z wyszczególnionych w punktach 1 - 7 rodzajów relacji między naturą a kulturą. Efektem mitycznego traktowania zjawisk natury jako analogicznych z kulturą je::;t personifikacja sił natury; stają się one nadludzkimi herosami, działania których spowodowały obecny porządek świata (zobacz choćby przykłady mitów o pochodzeniu masek swaihwe w Drogach masek). Relacje w świecie przyrody uzyskują intencjonalny charakter taki sc!m, jaki mają relacje między ludźmi (na poziomie kultury). Świat n"iury staje siQ światem analogicznym do śVłiata ludzi, a p~zez to świakm zrozumiałym, "oswojonym"; z drugiej strony myśl mityczna "działa" w kierunku przeciwnym, naturalizując działania ludzkie poprzez traktowanie ich tak, «jak gdyby» były integralną częścią determinizmu fizycznego. Tym samym myślenie analogiczne wypracowuje zarówno teorię, jak i praktykę - pierwsza odzwierciedla się w religii (uczłowieczenie praw natury, antropomorfizacja), druga w magii (naturalizacja działań człowieka); jedna wyjaśnia świat, druga daje poczucie możliwości zmieniania jego stanu i kontrolowania jego praw. Widać więc, że myślenie mityczne charakteryzuje wzajemnosc i wymienialność perspektyw, w ramach których rzutuje się kulturę na naturę humanizując prawa tej drugiej, ale jednocześnie naturalizuje wpływ człowieka w magii, co jest efektem zabiegu odwrotnego - rzutowania 2li C. Levi-Strauss, Myśl nieoswojona, s. 144. �54 Wojciech Burszta natury na kulturę. Jak to ujmuje w swoim stylu Levi-Strauss: "Pojęcie świata nadnaturalnego istnieje tylko dla ludzkości, która sama sobie przypisuje władze nadnaturalne i która w zamian użycza naturze władz swego nadczłowieczeństwa" 27. Myśl mityczna wyjaśnia więc całość świata i daje ludzkiemu umysłowi poczucie iluzorycznej kontroli zarówno nad naturą, jak i społeczeństwem. Dlatego też można ją z całą pewnością nazwać myślą "totalizującą". "Uwertura" do The Raw and the Cooked oraz zakończenie osLatni\:.go tomu z cyklu 1'I1ythologiques - L. Homme nu, przynoszą uwagi U'vi-Straussa na temat związków mitu, języka i muzyki. Warto pokrótce przyjrzeć się tym wywodom, jako że znamionują onc kolejny zwrot t;~kże w rozumieniu omawianej w niniejszych rozważaniach relacji natury i ;mJtury. Zwrot ten nazwałbym po prostu etapem poszukiwania lormc-.lnych podobieilstw. Chodzi także o to, że francuskiego myśliciela inLresuje teraz przede wszystkim to, jak mity "myśh się w czlowieku", tj. !ch formalna organizacja. Rozszerzając wcześniejsze ustalenia dotyczące analogii istniejc;ćcj pomiędzy językiem, mitem a muzyką, zawarte jeszcze w Aictropologii stnLkturalnej 28, Levi-Strauss twierdzi teraz, że istnieje pomiędzy nimi nie jeden, a dwa rodzaje związków:podobieństwa i formalnej bliskości. S,-ln1 zaś bliski związek między muzyką a mitem opiera na tym, że jcd;1a i druga dziedzina nie ma żadnych oczywistych funkcji praktycznych (w przeciwieństwie do języka); obydwie odzwi.erciedlają ponadto podstawowe właściwości ludzkiego umysłu i sposoby rozumowania. Jednakże nęcące porównywanie języka, mitu i muzyki musi mieć na uwadze nie tylko ścisłe analogie, lecz także i zasadnicze różnice. Podstawowymi elementami języka są - jak doskonale wiadomo - fonemy, same nie posiadające znaczenia, ale w kombinacji różnicujące je. To samo możemy powiedzieć o muzyce: pojedyncze nuty także nic mają same w sobie znaczenia, o którym decyduje dopiero ich odpowiednia kombinacja (powstają wówczas tzw. "sonemy" lub "tonemy"). Ale język nie ogranicza się do systemu fonologicznego - mamy przecież morfologię i składniG, tworzymy wyrazy, a z nich Glowa i całe dyskursy. W muzyce nie mamy "słów" - elementarne jednostki, kombinacja poszczególnych nut, tworzy od razu rodzaj "zdań", tj. frazy melodyczne. Trzy poziomy ogólnego systemu języka w przypadku muzyki redukują się do dwóch - picrw~zego (sonemy) i trzeciego (frazy). Zestawiając teraz mitologię zarówno z ;,uzyką, jak i językiem, widzimy z kolei, że nie ma w niej poziomu fGnologicznego, naj niższymi elementami są tutaj od razu słowa. Tak wiqc 27 ce of 28 Ibidem, s. 332 oraz tenże The Raw and the Cooked. Introduction I, London 1970. C. Levi-Strauss, Antropologia Mythology: strukturalna, s. 287 - 294 to the Scien- �NATURA - MYŚL SYMBOLICZNA - KULTURA 55 w porównaniu ze służącym za paradygmat i wzór językiem, muzyka i mitologia "tracą" zawsze jeden z poziomów swego hierarchicznego ustrukturyzowania. Pon,ldto muzyka zawsze podkreśla dźwiękowy aspekt systemu j(~zykoweg(),mitologia zwraca się raczej w kierunku sensu (podkreśla aspekt znaczeniowy). Mity zajmują pozycję pośredniel między dwoma diametralnie opozycyjnymi typumi systemów znaków: jC2zykiem muzyki z jednek strony, a mowc1artykulowane], z drugiej 29. N,o czym zasadza się ta mediacyjność n~itologii? Zdaniem Levi-Straussa istnieje tutaj izomorfizm pomiędzy dwiema opozycjallli: naturą i kulturą oraz ciągłością i nieciągłością. Mit nie jest muzyJq, ale nie jest także jedynie językiem, sytuuje vv srodku drogi pomiE;dzy percepcją estcLyczną i przykładem myśli logicznej sa. Charakterystyczne jest przy tym, że wyk<lzywanie związków między językicrn, mitcrn i muzyką służy właściwie w ostateczności wykazaniu, iż we wszystkich tych zakresach odzwierciedla się nic innego, jak tożsarność n a t u r y l u d z k i e j - identyczna współzależność między strukturą logiczną i re2kcją emocjonalnć1. W ten sposób zamyka się -- moim zdaniem - koło poglądó\v autora 1'vlythologiques na kwestię wzajemnych relacji pomiędzy naturą i kulturą. Parafrazujclc myśl samego Levi-Straussa odnoszącą się do mitów: punkt wyjścia rozwnżań zawiera się w ich zwieó.czeniu, a ich koniec w początku. Zanim uzasadnimy powyższy sąd - jeszcze jedna cytata. Otóż w Myth and !'/leaning Lćvi-Strauss powiada, że jest bardzo daleki aby "redukować kulturą do natury, jak to określamy w żargonie antropologicznym; ale mimo tego to, czego jesteśmy świadkami na poziomie kultury, są to zjawiska z formalnego punktu widzenia tego samego rodzaju" 31. v Pojęcie "natury" w pismach francuskiego etnologa na pewno dalekie jest od jednoznaczności; występuje zawsze w dwóch podstawowych znaczeniach: jednym formułowanym explicite, drugim będącym konsekwencją jego zapatrywań ogólnoteoretycznych. Zacznijmy od tego drugiego - odnosi się ono do natury ludzkiej (ostatecznie zawsze do natur~ mózgu). W tym ujęciu kultura jest izomorficzna z naturą, gdyż badając człowieka i jego struktury myślowe dochodzimy do przyrodniczej natury procesów myślowych. Procedura wyjaśniania strukturalistycznego wymaga uwzględnienia biologicznego aspektu człowieka jako ostatecznej instancji, na której wspiera się roszczenie do prawomocności tez ell 30 31 C. Levi-Strauss, s. 14. C. Levi-Strauss, The Raw ... , s. 28. Ibidem, Myth and Meaning, s. 10. �56 Wojciech Burszta o tożsamości struktur myśli w czasie i przestrzeni. Dla Levi-Straussa bowiem uświadamiany poziom zjawisk jest jedynie punktem wyjścia do ustalenia zasad rzeczywiście je konstytuujących, zasad logicznej klasyfikacji, która leży u podstaw kultury jako rzeczywistości myślowej i organizuje ją. Ostateczne uprawomocnienie tych zasad jest zadaniem neurofizjologii lub - jak ostatnio sugeruje nasz myśliciel - cybernetyki 32. Logika kultury daje się sprowadzić do logiki funkcjonowania mózgu, a ta wypływa z samej natury tego organu człowieka. Drugi sens terminu "natura" to ten, o którym traktował w większości przypadków niniejszy tekst: chodzi o dwa odmienne porządki rzeczywistości, pomiędzy którymi nieustannie "mediuje" myślenie symboliczne. Poszczególne analizy i stwierdzenia Levi-Straussa ukazują, jak określone formy zjawisk kulturowych (język, pokrewieństwo, klasyfikacje, mit, muzyka, sztuka) wytwarzają struktury unifikujące naturę i kulturę w koherentne systemy myślowo-logiczne. Sytuacja wygląda więc tak, że poglądy autora Mythologiques ciągle oscylują pomiędzy naturalizmem przedmiotowym i metodologicznym, a "kulturalizmem". Zrozumiałe więc, że część interpretatorów myśli Levi-Straussowskiej klasyfikuje jego poglądy jako zdecydowanie naturalistyczno-biologistyczne; inni zaś zaliczają go w poczet kontynuatorów neokantyzmu! Raz bowiem kultura da się sprowadzić do prawidłowości naturalnych, kiedy indziej pojęcia "natury" i "kultury" mają jedynie walor metodologiczny i służą pokazaniu, jak myśl symboliczna funkcjonuje w ciągłej oscylacji pomiędzy indywidualnie narzucającą się rzeczywistością przyrodniczą i społeczną rzeczywistością kultury. Sposób posługiwania się pojęciami "natury" i "kultury" jest zawsze u Levi-Straussa funkcją założeń ukierunkowujących aktualnie prowadzone przezeń analizy etnologiczne; są to jednak zawsze pojęcia kluczowe dla strukturalizmu, gdyż jeśli przyjąć, że ma on ukazać zasady funkcjonowania myśli ludzkiej, niezbędne jest powołanie takiego zakresu rzeczywistości, w obrębie której myśl ta się porusza. Gdyby jednak spojrzeć na strukturalizm Levi-Straussowski jako na teorię poznania okaże się, że opozycja "natura versus kultura" znajduje tutaj ostateczne rozwiązanie w stwierdzeniu, że za kulturową różnorodnością ukrywa się zawsze ludzka natura pojmowana jako zunifikowana i abstrakcyjna struktura rządząca konkretnymi wariantami tej różnorodności. Nie jest to idea nowa i Levi-Strauss próbuje ją jedynie odnowić, korzystając z jednej strony z osiągnięć (rzeczywistych lub tylko potencjalnych) współczesnej nauki, z drugiej waloryzując wizję świata spo32 Levi-Strauss porównuje np. naturę rycznych, L'Homme nu, Paris 1H71. ludzką z rodzajem matryc kombinato- �NATURA - MYSL SYMBOLICZNA - KULTURA 57 łeczności prymitywnych. Przewodnikiem w tym drugim względzie był dla niego zawsze J. J. Rousseau, który miał pierwszy dostrzec, że poszukiwanie "społeczeństwa natury" pomaga zastanowić się nad n at u r ą s p o ł e c z e ń s t w a. O tym światopoglądowym wymiarze koncepcji L<'vi-Straussa nie powinno się zapominać 33. Wydaje się także, że ukazanie, w jaki sposób strukturalizm w ujęciu autora Totemizmu stosuje opozycję: natura-kultura odsłania pewną fundamentalną dwuznaczność (może lepiej byłoby powiedzieć - niezdecydowanie) pojmowania samej struktury. W rachubę wchodzić może bowiem albo (a) traktowanie jej jako realności ufundowanej neurofizjologicznie; w tym sensie, jako twór natury, wyprzedza ona kulturę. Obok tego rozumienia mamy jednak strukturę jako (b) narzucający się umysłowi ludzkiemu sposób porządkowania pojęć natury i kultury, a zarazem homologizowania ze sobą obszarów objętych przez te pojęcia. Konsekwencje opowiedzenia się za którąś z wyszczególnionych konceptualizacji struktury ujawniają się w pojmowaniu relacji natury i kultury. Już zupełnie na marginesie chciałbym podkreślić, że przedstawiciele neostrukturalizmu, "karmiący" się myślą Levi-Straussa opowiadają się za wariantem (b) definiowania struktury, który to wariant zostaje rozwinięty w sposób następujący: struktura wyznacza podstawy "logiki" pojęć, w szczególności właśnie naturę i kulturę jako człony opozycyjne. Homologic7ność obszarów oznaczanych przez te pojęcia stanowi wyraz owej ,,logiki", która jest niezależna od podporządkowanego jej umysłu badacza. Tym samym problem pierwotności przedmiotowej natury względem kultury lub vice versa nie pojawia się tu: struktura równocześnie kształtuje jeden i drugi obszar oraz relacje między nimi (homologizując te obszary). Nie oznacza to jednak wcale, że natura jest częścią kultury [różnica w stosunku do ujęcia typu (b) u Levi-Straussa], gdyż nie ma innej natury i kultury jak tylko natura i kultura "myślana", zaś z punktu widzenia struktury obydwie są wtórne. Jeśli ktoś pragnie domagać się pierwotności jednej z tych instancji, może to uczynić jedynie na poziomie "ideologicznym", absolutyzującym tę opozycję merytorycznie. Tylko wówczas problem owej pierwotności w ogóle pojawia się 34. Jednak w przypadku Levi-Straussa podobne ujednoznacznienie nie wchodzi w rachubę, co zostało - mam nadzieję - wykazane w niniejszym szkicu. 33 C. Levi-Stl'auss, Structural Anthropology Vol. II, s. 40. Rodzaj hołdu składa francuski mistrz etnologii Rousseau w swej "podróży filozoficznej", Smutku tropików, Warszawa 1960. 34 Proces neostrukturalistycznej recepcji myśli Levi-Straussa oraz określenie statusu struktury w sugerowany powyżej sposób można doskonale prześledzić w pracy: L Rossi and Co., The Logic of Culture, London 1982. Bliżej podejmuję ten problem w osobnych rozważaniach. �58 Wojciech Burszta WOJCIECH BURSZTA NATURE - SYMBOLIC THOUGHT - CULTURE (summary) ,An outlook on Levi-Strauss structurali:;m from the point of Uw notions of "nature" and "culture", which the French ethnologist employs in his work, is suggested in this paper. It is the author's thesis that the opposition nature-culture can be conceived as the main line of the interpretation concerning the basic trends of LĆvI-·Strauss general thEoretic~11 thought. S(I~-:lC (-:n(l1y~;is concerning Uv' U-',,'CJ_'standing of the relation between nature and culture have been carried out to defend the above thesis, from the point of view of 1) the subject in question (nature and culture as two distinct realities which are objectivized in people's thinking), 2) the methodology (the ways of investigation of the relations that organize the two realities or link them together). It appears that symbolic thinking is always the factor which unites the orders of reality. This thinking uses both natural and social substance in order to make them into coherent logical systems. Lćvi-~;trćmss analyse:; of totemism and mytha-logical thinking exemplify ',his phenomenon (in the former case nature is transformed into culture; in the latter - just the opposite occurs - culture is transformed into nature). The p~lper presents <]f] evolution of Levi-Strauss point of view on the relation between nature and culture. This evolution, however, has resulted in a clarification of the sense in which he uses both these notions. Duality of a possible understanding of these notions is best rendered by the following words of Levi-Strauss: "nature is preculture and it is also subculture". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/562b64a6fd97f8e039dbcae672bf7301.pdf 06ac2691db098cdf5c4c2c1c4ef7ffa7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3692 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3469 Title A name given to the resource Natura: kultura / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.141-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Natura: kultura Ludwik Stomma Pod latarnią najciemniej. Przez dziesięć lat byłem zafas­ cynowany strukturalizmem, przez następnych dziesięć roz­ liczałem się ze strukturalizmem i w najskomplikowańszych analizach szukałem błędu. Aż nagle błąd sam podszedł, uchylił kapelusza i powiedział grzecznie: - Mam nadzieję, że już nie przeszkadzam, ale czekałem na pana od lat; tutaj pod latarnią właśnie... Stało się to podczas czytania Stu dwudziestu dni Sodomy, czyli szkoły libertynizmu markiza Donatien Alphonse François de Sadc'a. Lektura to dosyć monotonna: bohaterowie wciąż kopulują na najbardziej nieprawdopodobne sposoby, torturują partnerów, wdychają ich wyziewy i zjadają ekskrementa. Pośród setek sposobów obcowania nie ma tylko jednego: stosunku kobiety i mężczyzny, w którym (figura obojętna) zespolenie ich organów płciowych mogłoby prowadzić do najbanalniejszego w świecie zapłodnienia. Jest to kwestia zasadnicza. Libcrtynizm jest otóż, w rozumieniu jego wyzna­ wców, sublimacją seksu, relacji międzyludzkich i rozkoszy. Niezbędnym zaś warunkiem sublimacji jest zastąpienie nor­ malności przez konstrukcję intelektualną, instynktownego przez wymyślone, natury przez kulturę. Jean Jacques Rousseau miał może inne odpowiedzi od markiza de Sade'aczy Mirabeau. U podstaw jego rozumowa­ nia stała jednak ta sama opozycja: natura - kultura. To nie ważne, że chodząc po parku w Ermenonville, który był dla filozofa uosobieniem natury, śmiech nas bierze na widok romantycznych mostków, kaskad i starannie przystrzyżonych platanów. To tutaj, a nie w brzydkim buszu żyły szczęśliwe podług myśliciela dzieci natury. Ale - powtórzmy - to nie ważne. Zasadniczy jest sam podział: natura na lewo, kultura na prawo. Claude Lévi-Strauss jest, jak pamiętamy, wielbicielem Jean Jacquesa Rousseau i w kolejnych publikacjach kreował go na patrona francuskiej i omalże światowej etnologii. Przerwijmy na chwilę. Las posadzony w rządki, równe linijki sosenka za sosenką. Jest to kultura, czy natura? Kompozycyjnie, ogrodniczo albo leśniczo kultura na pewno. Ale skądinąd drzewo jest samo w sobie uosobieniem natury, A potem las zaczyna zarastać. Krzewy, jeżyny, maliny... już nawet wejść się nie da. Tymczasem jedne sosny uschły, inne rozsiały dookoła botaniczne potomstwo. Nic nie zostało z pierwotnej geometrii. Więc już natura zwyciężyła kulturę? A jeśli tak, to w którym momencie. Czy wtedy, kiedy uschło pierwsze drzewko, czy kiedy drugie, lub trzecie. A co mają na to do powiedzenia sikorki bogatki, które znalazły dziuplę w pniu najzupełniej kulturowo posadzonego drzewa? A wstyd nagości na przykład. Owszem nasi przodkowie skakali ongiś po gałęziach niczym się nie krępując, a jeszcze wcześniej byli pratchawcami lub pantofelkami. Czy oznacza to, że naturyzm - tak jak się z nazwy reklamuje - jest rzeczywiście powrotem do natury, czy wręcz odwrotnie, kontestacją spetryfikowanych norm społecznych i obalaniem instynktowanych ograniczeń, Jacek Olędzki opisuje kurpiowskich chłopców, dla których ten pejzaż jest piękny, który płaski. Góry, nawet na najbar­ dziej malowniczych pocztówkach, zdają się im obrzydliwe. To kultura - bo im na równinie orać łatwiej, czy natura właśnie - gatunek nizinny, wtopił się w swój ekosystem i tylko w nim może egzystować? Są w końcu zwierzęta nizinne i tylko w górach mogące żyć. Kto widział kozice na Helu? Więc jak to w końcu jest? Tak oto dochodzimy do węzłowego problemu befsztyka tatarskiego. Jest to kawał surowego ale (uwaga!) mielonego lub subtelnie pokrojonego na wąskie paseczki wołowego mięsa wzbogaconego surowym żółtkiem i ewentualnie in­ nymi dodatkami po części surowymi, ale nie koniecznie - żeby wspomnieć tylko solony lub kiszony ogórek lub wędzoną rybkę... Jak zaszeregować tatara w strukturach kulinarnych z Le cru et le cuit Lévi-Straussa? - W pierwszej chwili odczuwamy pokusę odpowiedzi, iż zaszeregować się go po prostu nic da. Ale nie jest to prawda. W rzeczywistości da się go zaszeregować dowolnie - albo w szeregu natury, bo surowy; albo kultury, bo mielony, a co więcej stosowany jako przystawka lub dodatek do przetworzonego trunku. Miejsce w strukturze zależy więc od uprzedniego zdefiniowania tatara. Wniosek z jego w tejże strukturze miejsca będzie więc nieuchronnie tautologią. Dotyczy to oczywiście nie tylko tatara. Kiedy na przykład uznaje Lévi-Strauss jaguara za „wywąchiwacza ptaków" i z tego tytułu umieszcza go w karkołomnej interpretacji mitu przekładającego się na zapis reguł stosunków pokrewieństwa, może mieć rację. Ale właśnie tylko może. Jaguar może być bowiem i jest postrzegany w tychże mitach na szereg innych sposobów. Założenie staje się wyjaśnieniem, czyli wracamy do tatara. To już nudne. Fascynująca jest jednak w tym wszystkim niezachwiana wiara Lévi-Straussa w organizującą nasz świat wyobrażeń potęgę opozycji kultura-natura. Kiedy Zbigniew Benedyktowicz oparł swoje prace na opozycji: swój-obcy, ukazywał, że nasz (swój) porządek jest w oczach naszych (swojaków) naturalny i jedynie prawidłowy. Powtórzę: w naszych oczach. Otóż nic z tego u Lévi-Straussa. Lévi-Strauss wierzy w or­ ganiczne i obiektywne rozgraniczanie między naturą i kulturą. Jest w tym nieodrodnym synem swoich: ziemi i czasów, Deklaracja praw człowieka i obywatela z 26.08.1789, najpiękniejsze dziedzictwo Rewolucji Francuskiej, prokla­ muje: „Reprezentanci ludu francuskiego uznają (...) natural­ ne, niezbywalne i święte prawo człowieka..." I dalej: „Ludzie rodzą się i pozostają wolni i równi..." Tak Żyrondyści, jak i Danton, Marat, Robespierre odwołują się co chwilę do pojęcia dobrej natury, naturalnego porządku wolności i rów­ ności spaczonego przez tyranię. Kpi z nich niemiłosiernie J. M. Bocheński: „Ludzie są oczywiście nierówni: jedni są młodzi, inni starzy, jedni silni, inni słabi, mądrzy i głupi, szlachetni, zbrodniczy i tak dalej. Mało jest więc zabobonów tak idiotycznych jak wiara, że ludzie są równi..." I rzeczywiś­ cie - mitu równości, podobnie zresztą jak i wolności ludzkiej 141 �r nie da się utrzymać bez podbudowania mitem innym: natury ludzkiej, prawa naturalnego... Stąd wchodzą: natura i nadająca jej tożsamość opozycja natura-kultura do republikańskiego katechizmu. Będą też odmieniane przez wszelkie możliwe przypadki. Osobiście lubię najbardziej ten cytat z mowy Clemenceau: „Alzacja i Lotaryngia są z natury francuskie; tylko zdcgenerowana cywilizacja germańska może podtrzymywać tezy przeciwne, sztucznie ukute przez płatnych szarlatanów i skorumpowa­ nych historyków." I drugi jeszcze, z. przemówienia parlamen­ tarnego Jean Malin: „Domy tolerancji (burdele - przyp. L.S.) wynikają z konieczności zaspokojenia naturalnych potrzeb ludzkich, żądanie ich zamknięcia to abstrakcyjne wymysły pseudomoralistów i eunuchów." Raz po tej stronie, raz po tamtej (jak libertyni i Jean Jacques Rousseau) ale sama opozycja jest niepodważalna. Czy rację ma francuski parlamentarzysta uważający, że zaspokojenie byle z kim potrzeby seksualnej jest rzeczą naturalną, zaś ograniczanie warunków owegoż zaspokojenia poprzez normy moralno-rodzinnc, wydzielenie miejsca lub czasu - dyktatem kultury? Instynktownie chcielibyśmy się z nim zgodzić. Tymczasem zoologowie wykazują, że szereg gatunków ssaków, a przede wszystkim ptaków zachowuje w stadle daleko idącą, jeśli wręcz nie absolutną wierność... Kościół katolicki uważa z kolei, że naturalne jest poszanowa­ nie dla własnego płodu. Tymczasem w świecie zwierzęcym zabijanie lub opuszczanie nadwyżek potomstwa jest na po­ rządku dziennym... Tyle tylko, że argumenty biologów, czy zoologów i tak żadnej ze stron nie interesują. Dla Kościoła objawienie jest naturą samą, dla Lévi-Straussa wszelki feno­ men odczuwany religijnie stanowi w sposób oczywisty dzie­ dzictwo kultury... W obu przypadkach pojęcie „natura" nie opiera się na żadnej spójnej koncepcji naukowej, a jest tylko konstrukcją intelektualną, która ma być stroną w opozycji. Lévi-Strauss pisze także (Rasa i kultura), że primo: nie ma ras; secundo: wszystkie kultury są równe - nie ma wyższych i niższych; tertio: samo już postrzeganie różnic jest rasizmem. Są to trzy założenia w sposób oczywisty niezgodne z naszym 142 doświadczeniem i z badaniami naukowymi antropologów (w przypadku pierwszym), historyków i socjologów (w przypad­ ku drugim), wreszcie ze zdrowym rozsądkiem (w przypadku trzecim). Pozostają natomiast w zgodzie z polityczno-filozo­ ficzną doktryną republikańską. W ramach jej porządku to, że zauważanie inności ras byłoby powszechnym omamem jako że rasy nie istnieją, nie stanowi contradictio in adiecto. Rasa funkcjonuje tu bowiem jako narzucony przez kulturę fał­ szywy dyktat, który musimy pokonać, aby dojść do natural­ nego stanu rzeczy samego w sobie. Innymi słowy jest świat areną zmagania się wymyślonych ideologii, a wymyślić można wszystko - przecież: nie tytko równość i braterstwo, ale także wolność; spośród których słuszną jest jedynie ta nasza... Tutaj dochodzimy wreszcie do fundamentalnej różnicy między strukturaIizmem i funkcjonalizmem. Bronisław Mali­ nowski uważa, iż człowiek w potrzebie przypomina sobie co tam ostatnio czytał w technicznych książkach na dany konkretny temat, patrzy jakie ma narzędzie i ilu specjalistów pod ręką, zakłada przedsiębiorstwo i (jeśli na giełdzie nie ma krachu, czyli jeśli nie zajdą okoliczności szczególne) za­ spokaja potrzebę. Nic to innego, niż ideologia liberalizmu w najczystszej jej postaci z Adama Smitha rodem. LéviStrauss uważa, że jest to wizja prostacka. Toż stosunki społeczne nie są wolnym rynkiem. Miotają nimi religie, ideologie, wszelkie intelektualne konstrukcje. Praktyka życia ludzkiego przenosi nad mamonę inne wartości. Jakie? Najróż­ niejsze. Ale zgodne z naturą są tylko: wolność - równość - braterstwo. I lak wróciliśmy do punktu wyjścia. Nie jestem już być może strukturalistą. Nieco śmieszy mnie przekładanie naszych paryskich sporów na miły Bororo. Ale trzech rzeczy nie mogę Lévi-Straussowi odmówić: że był moim mistrzem, że wstrząsnął podstawami etnologii i, że jest z najczystszej jakobińskiej tradycji republikaninem. A skądinąd bardzo mnie zadziwia, że ci, co piszą o sfał­ szowanej przez marksizm wizji nauki, nic widzą fałszu l i ­ beralnego, republikańskiego etc. To nie jest postmodernizm. To tylko dyscyplina w powijakach. Jedna z wielu w tej sytuacji. �